This file is a result of SARIT (Search and Retrieval of Indic Texts). This revision, 2011-07-07, is due to Dominik Wujastyk. For more information about this document, please visit http://sarit.indology.info/top.shtml.
rāgādirogāḥ sahajāḥ samūlā yenā 'śusarve jagato 'pyapāstāḥ |
tamekavaidyaṃ śirasā namāmi vaidyāgamajñāṃśca pitāmahādīn ||
athāta āyuṣkāmīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smā+āhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
āyuḥ kāmayamānena dharmārthasukhasādhanam |
āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ ||
āyurvedāmṛtaṃ sārvaṃ brahmā sanātanam |
dadau dakṣāya so 'śvibhyāṃ tau śatakratave tataḥ ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vighnakāribhirāmayaiḥ |
nareṣu pīḍyamāneṣu puraskṛtya punarvasum ||
dhanvantaribharadvājanimikāśyapakaśyapāḥ |
mahardhayo mahātmānastathā lambāyanādayaḥ ||
śatakratumupājagmuḥ śaraṇyamamareśvaram |
tāndṛṣṭvaiva sahasrākṣo nijagāda yathāgamam ||
āyuṣaḥ pālanaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ |
kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣaiḥ ||
gatamaṣṭāṅgatāṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ |
gṛhītvā te tamāmrāyaṃ prakāśya ca parasparam ||
āyayurmānuṣaṃ lokaṃ muditāḥ paramarṣayaḥ |
sthityarthamāyurvedasya te 'tha tantrāṇi cakrire ||
kṛtvā 'gniveśahārītabheḍamāṇḍavyasuśrutān |
karālādīṃśca tacchiṣyān grāhayāmāsurādṛtāḥ ||
svaṃ svaṃ tantraṃ tataste 'pi cakrustāni kṛtāni ca |
gurūn saṃśrāvayāmāsuḥ sarṣisaṅghānsumedhasaḥ ||
taiḥ praśastāni tānyeṣāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire |
teṣāmekaikamavyāpi samastavyādhisādhane ||
pratitantrābhiyoge tu puruṣāyuṣasaṃkṣayaḥ |
bhavatyadhyayanenaiva yasmāt proktaḥ punaḥ punaḥ ||
tantrakāraiḥ sa eva 'rthaḥ kvacit kścidviśeṣataḥ |
te 'rthapratyāyanaparā vacane yacca nādṛtāḥ ||
sarvatantrāṇyataḥ prāyaḥ saṃhṛtyā 'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ |
asthānavistarākṣepapunaruktādivarjitaḥ ||
hetuliṅgauṣadhaskandhatrayamātranibandhanaḥ |
vinigūḍhārthatatvānāṃ pradeśānāṃ prakāśakaḥ ||
svānyatantravirodhānāṃ bhūyiṣṭhaṃ vinivartakaḥ |
yugānurūpasandarbho vibhāgena kariṣyate ||
nityopayogi durbodhaṃ sarvāṅgavyāpi bhāvataḥ |
saṅgṛhītaṃ viśeṣeṇa yatra kāyacikitsitam ||
na mātrāmātramapyatra kiccidāgamavarjitam |
te 'rthāḥsa granthabandhaśca saṅkṣepāya kramo 'nyathā ||
vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ |
pratyekaṃ te tridhā vṛddhikṣayasāmyavibhedayaḥ ||
utkṛṣṭamadhyālpatayā tridhā vṛddhikṣayāvapi |
vikṛtā 'vikṛtā dehaṃ ghnanti te varttayanti ca ||
te vyāpino 'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ |
vayohorātribhuktānāṃ te 'ntamadhyādigāḥ kramāt ||
tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ |
koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi ||
śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ |
taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak ||
samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ |
tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo 'nilaḥ ||
pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam |
snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ ||
saṃsargaḥ sannipātaśca tadvitrikṣayakopataḥ |
tau ṣoḍhā daśadhā coktāvutkarṣādivikalpanāt ||
rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ |
sapta dūṣyā malā mūtraśakṛtsvedādayo 'pi ca ||
rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ sambhavanti ye |
tajjānityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat ||
prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe |
garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kramaśo viduḥ ||
śarīraṃ dhārayantyete dhātvāhāraśca sarvadā |
vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ ||
rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ |
ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ ||
tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham |
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate ||
śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā |
uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam ||
tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ |
gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ ||
guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ |
indriyārthā vyavāyī ca vikāṣī cāpare guṇāḥ ||
vyavāyī dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate |
vikāṣī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati ||
saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikīrttitau |
sattvaṃ rajastamaśceti trayaḥ proktā mahāguṇāḥ ||
kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ |
samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam ||
rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā |
nijāgantuvibhāgena rogāśca dvividhā matāḥ ||
teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā |
rajastamaśca manaso dvau ca doṣavudāhṛtau ||
darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam |
rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ ||
bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā |
jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamānūpaṃ tu kapholbaṇam |
sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet |
kṣaṇādivyārdhyavasthā ca kālo bhaiṣajyayogakṛt ||
śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā |
śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham ||
vastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu |
dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param ||
tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāyasaṅgrahaḥ |
āyuṣkāmīyaśiṣyārthadinartuvyādhyasambhavāḥ ||
dravānnajñānasaṃrakṣāviruddhānnānnapānikāḥ |
mātrāśitauṣadhajñānaśreṣṭhaśudhyādisaṅgrahāḥ ||
mahākaṣāyavividhadravyādirasabhedakāḥ |
doṣādijñānatadbhedatatkriyā rogabheṣajam ||
vdyaiṣadhasnehanasvedaśudhyāsthāpananāvanam |
dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrajalaukasaḥ ||
sirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmakāḥ |
catvāriṃśadime 'dhyāyaḥ sūtram śārīramucyate ||
putrārthagarbhāvakrānticaryāvyāpaccharīrajāḥ |
sirāmarmaprakṛtyākhyā vikṛtāṅgehitāmayāḥ ||
sadūtā dvādaśādhyāyāḥ nidānaṃ sārvaraugikam |
jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām ||
mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca |
pāṇḍukuṣṭhānilārttānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa ||
cikitsājvarayorasrakāsayoḥ śvāsayakṣmaṇoḥ |
vamau madātyaye 'rśassu viśi dvau dvau ca mūtrite ||
vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu |
kuṣṭaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam ||
caturviśatiradhyāyāḥ kalpasiddhirataḥparam |
kalpo vamervirekasya tatsiddhirbāstikalpanā ||
kalpaśca siddhabastīnāṃ siddhirbastyanuvāsayoḥ |
dravyakalpo 'ṣṭamaḥ sthānamata uttaramuttaram ||
bālopacaraṇe vyādhigrahajñānaniṣedhane |
snāne pṛthaggrahe bhūte dvāvunmāde smṛtikṣaye ||
vartmasandhigatau dvau dvau dṛktamoliṅganāśiṣu |
sarvadṛksyandadṛkpāke karṇanāsāmukheṣu ca ||
mūrdhni vraṇe tathā dvau dvau sadyobhaṅge bhagandare |
granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam ||
viṣe dvau bhujage kīṭe dvau ca lūtāsu mūṣike |
viṣe viṣopayoge ca tathā 'dhyāyo rasāyane ||
vājīkaraṇamuddiśya pañcāśo 'ṣṭāṅgapūraṇaḥ |
athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
gurubhakto 'bhiyukto 'tiyukto dhīsmṛtipāṭavaiḥ |
ṛjvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ ||
brahmacārī jitadvandvo dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ |
ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklo lajjāśaucakulānvitaḥ ||
śiṣyo 'dhyāpyo gato yāvadantaṃ tantrārthakarmaṇām |
nā 'kālavidyutstanite bhūkampe rāhudarśane ||
pañcadaśyāmacandrāyāṃ parokṣe vā guroḥ paṭhet |
nāticchinnapadaṃ nātimandaṃ nātyuccanīcakaiḥ ||
hīnānyaveṣa ācāryaṃ paryupāsīta rājavat |
śayīta supta evāsminnuttiṣṭhetāsya pūrvataḥ ||
na brūyāt kevalaṃ nāma nā 'sādhvapi vināṭayet |
abhedyo 'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnṛtaḥ priyadarśanaḥ ||
bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho 'rthaśāstravit |
anāthān rogiṇo yaśca putravat samupācaret ||
guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnute |
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ ||
sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam |
yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāstravivarjjitaḥ ||
sa satsu garhāmāpneti vadhaṃ carcchati rājataḥ |
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave ||
jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ |
śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye ||
pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet |
pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ ||
tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati |
āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ ||
gatvā 'turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit |
vyādhīn parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ ||
hrepaṇīyāṃ ca tadvāarttāṃ na prakāśayate bahiḥ |
sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan ||
jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśnute |
nādadītā 'miṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe ||
tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsaṃ ca varjayet |
ārttaṃ ca nṛpasadvaidyairdviṣṭaṃ tadveṣiṇaṃ dviṣam ||
caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam |
hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam ||
jijīviṣurvyādhito 'pi pūrvoktaguṇavarjitān |
kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te ||
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam |
cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam ||
dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak |
bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham ||
anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ |
āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ satvavānapi ||
yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto 'pyanarthakāḥ |
sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet ||
cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ |
sādhyo 'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā ||
susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca yāpyo yaścānupakramaḥ |
sarvauṣadhame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ ||
amarmago 'lpahetvagrarūparūpo 'nupadravaḥ |
atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi ||
graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ |
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate ||
kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca |
asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ ||
śeṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyo viparyaye |
datvā 'lpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate ||
yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmaṇo niyatāyuṣaḥ |
prapatanniva viṣkambhairdhāryate 'trāturo hitaiḥ ||
paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate |
tasmādupekṣya evāsau sthito 'tyantaviparyaye ||
bhramamohāratikaro dṛṣṭariṣṭo 'kṣanāśanaḥ |
vyādhīn purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām ||
svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt |
sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatām ||
vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam |
nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yātitvasādhyatām ||
pādāpacārāddaivācca yāntyavasthāntaraṃ gadāḥ |
varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo 'pi vā ||
upayuñjīta na tvārttādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt |
varo bhūtadayā dharma ityārtteṣu bhiṣagvaraḥ ||
athāto dinacaryāṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smā 'hurātreyādayo maharṣayaḥ ||
brāhme muhūrte uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan |
rakṣārthamāyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet ||
udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi |
vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ ||
pravarttayet pracalitaṃ na tu yatnādudīrayet |
nāmedhyamārgamṛtbhasmagosthānākīrṇagomaye ||
purāntikāgnivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume |
na nārīpūjyagorkenduvāyvannāgnijalaṃ prati ||
na cātiraskṛtya mahīṃ bhayāśaktyostu kāmataḥ |
navegito 'nyakāryaḥ syānnājitvāsādhyamāmayam ||
niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ |
abhyuddhṛtābhiḥ śucibhiradbhirmṛdbhiśca yojayet ||
lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitābindubhiḥ |
spṛṣṭvā dhātūn malānaśruvasākeśanakhāṃśyuctān ||
snātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārccane |
rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ ||
prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk |
ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ ||
noddhṛtairnānato nordhvaṃ nāgnipakvairnna pūtibhiḥ |
na phenabulbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ ||
nādraikapāṇirnnāmedhyahastapādo na śabdavat |
vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam ||
sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam |
kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam ||
vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam |
kanīnyagrasamasthaulyaṃ sukūrccaṃ dvādaśāṅgulam ||
prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam |
vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet ||
śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan |
likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca ||
tathāsyamalavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ |
rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca ||
nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī |
tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat ||
naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān |
bilvavañculanirguṇḍīśigrutilvakatindukān ||
kovidāraśamīpīlupippaleṅgudagulgulūn |
pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam ||
svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam |
pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet ||
dantān pūrvamadho gharṣet prātaḥ siñcecca locanaṃ |
toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā ||
praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham |
śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥ paśyedanantaram ||
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet |
locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane ||
vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī |
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣātcchelaṣmato bhayam ||
yojayetsaptarātre 'smāt srāvaṇātha rasāñjanam |
aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam ||
ghanonnataprasannatvakrakandhagrīvāsyavakṣasaḥ |
sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ ||
nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ |
oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ ||
na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt |
khadirakṣīrivṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ ||
arocakāsyavairasyamalapūtiprasekajit |
sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam ||
prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret |
dhūmādasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ ||
añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam |
dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet ||
gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam |
vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam ||
mālyaṃ na lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajāddate |
naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau ||
rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet |
jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha ||
tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam |
raktapittakṣatakṣīṇarūkṣotkupitacakṣuṣām |
viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāṃ ca tat |
pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||
dvipatraṃekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat |
uttiṣṭheta tatotyarthamartheṣvarthānubandhiṣu ||
ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam |
kṛṣiṃ vāṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam ||
lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayet kriyām |
muktavegaśca gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ ||
pāṇinā 'labhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam |
sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātraddak ||
niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān |
prāvṛtya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro 'hani ||
caityapūjyadhvajāśastaccāyābhasmatuṣāśucīn |
nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca ||
madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham |
na seveta na śarvaryāṃ vṛkṣacaityaṃ na catvaram ||
sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā 'pi na |
na huṃkuryācchavaṃ pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca ||
nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam |
catuṣpathaṃ namaskuryāt prajñātāṃśca vanaspatīn ||
na vyālavyādhitāśastairnādāndakṣutpipāsitaiḥ |
na cchinnapucchairnaikākṣaigāpṛṣṭhena ca na vrajet ||
nā 'tiprage 'tisāyaṃ vā na nabhomadhyage ravau |
nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam ||
na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha |
dadyādvartmā 'rtavṛddhastrībhāricakradvijanmane ||
srānabhojanapānāni vāhebhyo na+ācaret puraḥ |
nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet ||
nā 'rohodviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃ tarum |
nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt ||
na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa nā ca+āsane |
svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe yuktaniṃdraṃ na bodhayet ||
na+ācaret pāṇivākpādaddaṅmeḍhredaracāpalam |
triḥ pakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi vardhayet ||
na svahastena dantairvā snānaṃ cānu samācaret |
atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ ||
yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret |
abhyaṅgo vātahā puṣṭisvapnadārḍhyabṛhatvakṛt ||
dagdhabhagnakṣatarujāklamaśramajarāpahaḥ |
rathākṣacarmaghaṭavat bhavantyabhyaṅgato guṇāḥ ||
sparśane 'bhyādhiko vāyuḥsparśanaṃ ca tvagāśrayam |
tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ ||
śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet |
sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendiryatarpaṇaḥ ||
hanumanyāśiraḥ karṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam |
pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭi prasādakṛt ||
pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut |
varjyobhyaṅgaḥ kaphagrastaktasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ ||
śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate |
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto 'gnirmedasaḥ kṣayaḥ ||
vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate |
vātapittāmayī bālo vṛddho 'jīrṇī ca taṃ tyajet ||
arddhaśaktyāniṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ |
śītakāle vasante ca mandameva tato 'nyadā ||
taṃ kṛtvā 'nusukhaṃ dehaṃ marddayecca samantataḥ |
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ ||
ativyāyāmataḥ kāso jvaraścchardiśca jāyate |
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasaṃ ||
gajaṃ siṃha iva+ākarṣan bhajannati vinaśyati |
udvarttanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam ||
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param |
dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam ||
kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛṅdāhapāpmajit |
uṣṇāmbunā 'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ ||
tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām |
nā 'nāplutya śiraḥ snāyānna jale 'lpe na śītale ||
nodakāvataraṇasvapnān nagno na ca+ācaret |
pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi ||
nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam |
na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā ||
snātvā na mṛjyāt gātrāṇi dhunuyānna śiroruhān |
nivasītā 'rdra eva+āśu soṣṇīṣe dhautavāsasī ||
na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet |
vāso 'nyadanyacchayane nirgame devatārccane ||
snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu |
ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||
annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā 'tyayāt |
abhinandya prasannātmā hutvā datvā ca śaktitaḥ ||
pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamitiśruvan |
prayacchetsarvamuddiśya pācayennā 'nnamātmane ||
nā 'nnamadyānmumūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvināṃ |
strījitaklībapatitakrūraduṣkṛtakāriṇāṃ ||
gaṇārigaṇikāsatradhūrttānnāpaṇikañca na |
notsaṅge bhakṣayet bhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet ||
sarvañca tilasambaddhaṃ nā 'dyādastamite ravau |
na bhuktamātra āsyenna niṣiddhaṃ bhajetsukhaṃ ||
dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ |
madhyaṃ dinasya gamayediṣṭaśiṣṭasahāyavān ||
na lokabhūpavidviṣṭairna saṅgaccheta nāstikaiḥ |
kalivairarucirna syāt dhīraḥ sampadvipattiṣu ||
śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī |
kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt ||
hrīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ |
akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ ||
dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ |
anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ ||
āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ |
pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ pūjyapūjakaḥ ||
vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram |
ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham ||
sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam |
dharmyamarthyaṃ priyaṃ tathyaṃ mitaṃ pathyaṃ vadedvacaḥ ||
nā+ātmānamavajānīyānna stūyānna ca pīḍayet |
na hīnānavamanyet vṛttārthāṅgabalaśrutaiḥ ||
nā 'runtudaḥ syānna krūro na tīkṣṇo no 'patāpavān |
hetāvīrṣyenna tu phale pāpaṃ pāpe 'pi nācaret ||
parasya daṇḍaṃ nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet |
anyatraputrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ ||
nṛtyavāditragītādi nolbaṇāmācaret kriyām |
prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ ||
ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśonnā 'dharavāsasā |
na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam ||
nā 'saṃvṛtamukho hāsyakṣavotgāravijṛmbhaṇam |
pāṇidvayena yugapat kaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ ||
vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāhiṇī |
nāsikāṃ na vikuṣṇīyāddaśanānna vighaṭṭayet ||
kuryādvilekhanacchedabhedāsphoṭanamardanam |
pādaṃ pādena nā 'krāmenna kaṇḍūyenna śaucayet ||
na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasādhayet |
abhīkṣṇaṃ nirmalān dadhyānnakhapādamalāśayān ||
nā 'samiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ |
nā 'nuvātaṃ na vivṛto na klānto nā 'nyamānasaḥ ||
dhamennā 'syena na skandennā 'dhaḥ kuryānna pādataḥ |
satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca ||
nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam |
udyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam ||
uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam |
nā 'nyadapyatitejasvi na kruddhabhya gurormukham ||
striyaṃ stravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nā 'nyasaṅgatām |
na patnīṃ bhojanasvapnakṣutajṛmbhādurāsane ||
śayīta naikaśayane na cāśnīyāstayā saha |
tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet ||
nocchiṣṭastārakārāhutuhināśudivākarān |
paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśechiraḥ ||
pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet |
arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca ||
nānyaddevārcane karma kuryāddhāvenna varṣati |
tithiṃ pakṣasya na brūyāt nakṣatrāṇi na nirdiśet ||
na+ātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam |
prakāśayennāvamānaṃ na ca niḥsneatāṃ prabhoḥ ||
purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān |
anṛjuḥ kṣavathūdrārakāsasvapnānnamaithunam ||
saśabdamalinaṃ hastabhrūnetrotkṣepavāditām |
kūlacchāyāṃ surāpānaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ ||
hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ |
sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam ||
ārogyajīvitaiśvaryavidyāsu sthiramānitām |
toyāgni pūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam ||
madyātisaktiṃ vistraṃbhasvātantrye strīṣu ca tyajet |
naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam ||
na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam |
nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam ||
vaset prājyāmbubhaiṣajyasamit puṣpatṛṇendhane |
subhikṣakṣemaramyānte paṇḍitairmaṇḍite pure ||
narāmarāṇāṃ siddhānāṃ śāstrāṇāñcājugupsakaḥ |
ādhārakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca ||
daśa karmapatānrakṣan jayannabhyantarānarīn |
hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛtam ||
saṃbhinnalāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam |
pāpaṃ karmetidaśadhā kāyavāṅmānasaistyayet ||
paropaghātakriyayā varjayedārjanaṃ śriyaḥ |
arthānāṃ dharmalabdhānāmadātā 'pihyasambhavāt ||
svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati |
sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ ||
śāstāramanusaṃsmṛtya svacaryāṃ cātha saṃviśet |
deśe śucāvanākīrṇe dvitrāptaparicārakaḥ ||
yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham |
jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam ||
prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati |
pūrvāparadiśo bhāge dharmamevānucintayan ||
ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ |
bibhyat pratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt ||
ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ |
sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye ||
sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi |
adūṣayanmanastasmāt bhaktimāṃstamupācaret ||
paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni |
sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayettu ||
satvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyā+ātmahitaṃ vidadhyāt |
anyo 'pi yaḥ kaścidihā 'sti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca ||
iti caritamupetaḥ sarvajīvopajīvyaṃ prathitapṛthuguṇaudho rakṣito devatābhiḥ |
samadhikaśatajīvī nirvṛtaḥ puṇyakarmā vrajati sugatinimno dehabhede 'pi tuṣṭim ||
athāta ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kālo hi nāma bhagavānanādinidhano yathopacitakarmānusārī |
yadanurodhādādityādayaḥ khādayaśca mahābhūtaviśeṣāstathā tathā vipariṇamanto janmavatāṃ janmamaraṇasyarturasavīryadopadehabalavyāpatsaṃ padāṃ ca kāraṇatvaṃ patyayatāṃ pratipadyante ||
sa mātrākāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanavarṣabhedena dvādaśadhā vibhajyate ||
tatrākṣinimeṣo māntrā tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā tāstriṃśat kalā tāḥ sadaśabhāgā viṃśatirnāḍikā nāḍikādvayaṃ muhūrtaśca te tulyarātrindive rāśibhāge catvāraḥ pādonā yāmaḥ taiścaturbhiraho rātriśca pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ pakṣadvayaṃ māsaḥ sa śuklāntaḥ tairmārgaśīrṣādibhirdvisaṃkhyaiḥ kramāddhemantaśiśiravasantagrīṣmavarṣaśaradākhyāḥ ṣaḍṛtavo bhavanti teṣu śiśirādayastrayo raverudagayanamādānañca śeṣā dakṣiṇāyanaṃ visargaśca tāvādānavisargau varṣam ||
tayorādānamāgneyam tasmin khalu kālasvabhāvamārgaparigṛhīto 'tyarthopṇagabhastijālamaṇḍalo 'rkastatsaṃparkādvāyavaśca tīvrarūkṣāḥ somajaṃ guṇamupaśoṣayanto jagataḥ snehamādadānā ṛtukrameṇo pajanitaraukṣyā rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukānabhiprabalayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti ||
vasargastu saumyaḥ tasminnapi kālamārgameghavātavarṣābhihataprabhāve dakṣiṇāyanage 'rke śaśini cāvyāhatabale śiśirābhirbhābhiḥ śaśvadāpyāyamāne māhendrasalila praśānta santāpe jagatyarūkṣā rasāḥ pravardhante 'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ balaṃ copacīyate nṛṇāmiti ||
hemante śiśire cāgryaṃ visargādānayorbalam śaradvasantayormadhyaṃ hīnaṃ varṣānidāghayoḥ ||
dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ |
digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ ||
lodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojvalāḥ |
dṛptā gajājamahiṣavājivāyasasūkarāḥ ||
himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ |
nadyaḥ sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame ||
dehoṣmāṇo viśanto 'ntaḥ śīte śītānilāhatāḥ |
jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate 'nalam ||
visarge balināṃ prāyaḥ svabhāvādigurukṣamam |
bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye ||
anindhano 'nyathā sīdedatyudīrṇatayā 'thavā |
dhātūnapi pacedasya tatasteṣāṃ kṣayānmarut ||
tejaḥ sahacaraḥ kupyecchītaḥ śīte viśeṣataḥ |
ato hime bhajetsnigdhān svādvamlalavaṇānrasān ||
bileśayaudakānūpaprasahānāṃ bhṛtāni ca |
māṃsāni guḍapiṣṭotthamadyānyabhinavāni ca ||
māṣekṣukṣīravikṛtivasātailanavaudanān |
vyāyāmodvartanābhyaṅgasvedadhūmāñjanātapān ||
sukhodakaṃ śaucavidhau bhūmigarbhagṛhāṇi ca |
sāṅgārayānāṃ śayyāṃ ca kuthakambalasaṃskṛtām ||
kuṅkumenānuliptāṅgo guruṇā 'garuṇā 'pi vā |
laghūṣṇaiḥ prāvṛtaḥ svapyāt kāle dhūpādhivāsitaḥ ||
pīnāṅganāṅgasaṃsaṅganivāritahimānilaḥ |
śiśire śītamadhikaṃ meghamāutavarṣajam ||
raukṣyaṃ ca+ādānajaṃ tasmāt kāryaḥ pūrvo 'dhikaṃ vidhiḥ |
vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ ||
navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubho 'malāḥ |
kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ ||
kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ |
śiśire sañcitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ ||
tadā prabādhamāno 'gniṃ rogān prakurute bahūn |
ato 'smiṃstīkṣṇavamanadhūmagaṇḍūṣanāvanam ||
vyāyāmodvarttanakṣaudrayavagodhūmajāṅgalān |
seveta suhṛdudyānayuvatīśca manoramāḥ ||
snātaḥ svalaṅkṛtaḥ sragvī candanāgarurūṣitaḥ |
vicitrāmatravinyastān sahakārotpalāṅkitān ||
nigadāṃśca+āsavāriṣṭaśīdhumārdvīkamādhavān |
kvathitaṃ mustaśuṇṭhyambu sārāmbhaḥ kṣaudravāri vā ||
guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet |
grīṣme 'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdāvadīpitāḥ ||
diśo jvalanti bhūmiśca māruto naiṛtaḥ sukhaḥ |
pavanātapasaṃsvedairjantavo jvaritā iva ||
tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ |
divākarakarāṅgāranikarakṣapitāmbhasaḥ ||
pravṛddharodhaso nadyaḥ cchāyāhīnā mahīruhāḥ |
viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ ||
ādatte jagatastejastada+ādityo bhṛśaṃ yataḥ |
vyāyāmātapakaṭvamlalavaṇoṣṇaṃ tyajedataḥ ||
madyaṃ na sevyaṃ svalpaṃ vā sevyaṃ subahuvāri vā |
anyathā śophaśaithilyadāhamohān karoti tat ||
navamṛdbhājanasthāni hṛdyāni surabhīṇi ca |
pānakāni samanthāni sitāḍhyāni himāni ca ||
svādu śītaṃ dravaṃ cānnaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ |
śālikṣīraghṛtadrākṣānālikerāmbuśarkarāḥ ||
tālavṛntānilān hārān srajaḥ sakamalotpalāḥ |
tanvīrmṛṇālavalayāḥ kāntāścandanarūṣitāḥ ||
sarāṃsi vāpiḥ saritaḥ kānanāni himāni ca |
surabhīṇi niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
niṣpatadyantrasalile svapyāddhārāgṛhe divā |
rātrau ca+ākāśatalake sugandhikusumāstṛte ||
karpūracandanārdrāṅgo viralānaṅgasaṅgamaḥ |
varṣāsu vāruṇo vāyuḥ sarvasasyasamudgamaḥ ||
bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ |
dīrghikānavavāryaughamagnasopānapaṅktayaḥ ||
vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ |
saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā ||
mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā |
indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā ||
paritaḥ śyāmalatṛṇā silindhrakuṭajojvalā |
tadādānābale dehe mande 'gnau bādhite punaḥ ||
vṛṣṭibhūbāṣpatoyāmlapākaduṣṭaiścalādibhiḥ |
bastikarma niṣeveta kṛtasaṃśodhanakramaḥ ||
purāṇāśāligodhūmayavān yūṣarasaiḥ kṛtaiḥ |
nigadaṃ madirāriṣṭamārdvīkaṃ svalpamambu vā ||
divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍaṃ sārasameva vā |
vṛṣṭivātākuletvanhi bhojanaṃ kledavātajit ||
pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣpāmlalavaṇaṃ bhajet |
prāyo 'nnapānaṃ sakṣaudraṃ saṃskṛtaṃ ca ghanodaye ||
asarīsṛpabhūbāṣpaśītamārutaśīkaram |
sāgniyānaṃ ca bhavanaṃ nirdaṃśamaśakonduram ||
pragharṣodvartanasnānadhūmagandhāgarupriyaḥ |
yāyāt kareṇumukhyābhiścitrasragvastrabhūṣitaḥ ||
nadījalodamanthāhaḥ svapnātidravamaithunam |
tuṣārapādacaraṇavyāyāmārkakarāṃstyajet ||
śaradi vyoma śubhrābhraṃ kiñcit paṅkāṅkitā mahī |
prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī ||
vikṣiptatīkṣṇakiraṇo meghaughavigamādraviḥ |
babhruvarṇo 'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ ||
kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ |
taraṅgabhaṅgāni sarāṃsi vimalāni ca ||
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ |
taptānāṃ sañcitaṃ pūrvaṃ tadā pittaṃ prakupyati ||
śastaṃ tiktahaviḥpānaṃ vireko 'srasrutiḥ sadā |
śītaṃ laghvannapānaṃ ca kaṣāyasvādutiktakam ||
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgasitāmadhu |
paṭolāmalakaṃ drākṣā jāṅgalaṃ kṣudvatāṃ bhṛśam ||
divā divākarakarairniśākarakaraurnīśi |
santaptaṃ hlāditaṃ toyamagastyenāviṣīkṛtam ||
nirmalaṃ śuci kālena pakvaṃ pāne 'mṛtopamam |
haṃsaughapakṣavikṣepabhramatbhramarapaṅktiṣu ||
susaroruhasevyāsu sarasīṣu plaveta ca |
laghuśuddhāmbaraḥ sragvī śītośīravilepanaḥ ||
seveta candrakiraṇān pradoṣe saudhamāśritaḥ |
tṛptidadhyātapakṣāravasātailapuronilān ||
tīkṣṇamadyadivāsvapnatuṣārāṃśca vivarjayet |
nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau ||
rtvorantādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ |
tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt ||
asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt |
rtuṣvevaṃvidheṣveṣa vidhiḥ svāsthye ca dehināṃ ||
nirdiśyate 'nyarūpeṣu viruddhājñāniko vidhiḥ |
māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam ||
athāto rogānutpādanīyaṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vegān nadhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām |
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām ||
adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ |
vātamūtraśakṛtsaṅgaddaṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ ||
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ |
ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam ||
mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ |
aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ ||
mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogāḥ tadauṣadham |
vartyabhyaṅgavagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca ||
annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu |
mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyeta ghṛtam ||
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam |
avapīḍakametacca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ ||
udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ |
ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam ||
śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ |
tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ ||
pravartayet kṣutiṃ saktāṃ svedābhyaṅgau ca śīlayet |
yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam ||
śoṣāṅgasādabadhiryasammohabhramahṛdgadāḥ |
tṛpṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ ||
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ |
tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam ||
nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ |
aṅgamardaśca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca ||
kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ |
śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ ||
gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt |
hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ ||
jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ |
pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ ||
sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ |
visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ ||
sakāsaśvasahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ |
gaṇḍūṣadhūmānāhāraṃ rukṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ ||
vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam |
sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyate ||
śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ |
hṛdvyathā mūtrasaṅgāṅgabhaṅgavardhmāśmaṣaṇḍhatāḥ ||
tāsracūḍasurāśalibastyabhyaṅgāvagāhanam |
bastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ ||
tatra seveta sarvaṃ ca varjayedvegadhāriṇam |
viḍvāminaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ tṛṭchūlapīḍitam ||
rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ |
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati ||
tataścānekadhā prāyaḥ pavano yat prakupyati |
annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam ||
kramādapāmapi maṇau paṅko 'vaśyaṃbhavatyataḥ |
uttiṣṭheta yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati ||
cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ |
prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇogadān ||
atisthaulyāgnisadanamehakuṣṭhahṛtaujasaḥ |
srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvayathupāṇḍutāḥ ||
āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān |
cchardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam ||
kaṇṭhāmayān mūrddharujaṃ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ |
tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi ||
ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na |
doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ sirāḥ ||
vamanādīnato yuñjyāt svasthasthaiva yathāvidhi |
doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ||
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ |
yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet ||
rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit |
bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt ||
śāliṣaṣṭikagodhūmamāṃsakṣīraghṛtādibhiḥ |
hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ ||
sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasnehabastibhiḥ |
tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam ||
dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ |
ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ ||
kāmakrodhabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ |
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ ||
deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam |
atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam ||
bhūtādyasyarśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak |
anutpatyai samāsena vidhireṣa pradarśitaḥ ||
nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye ||
śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle |
ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujān na jātu ||
nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ |
dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ ||
artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamapāyavatsu |
jitendriyaṃ nānupatānti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam ||
kāle 'nukūlo viṣayā manojñā dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi |
sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya ||
athātodravadravyavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam |
tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ śucyamṛtopamam ||
sūryodhdṛtapramuktatvāllaghu vātakaṃphāpaham |
śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit ||
gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ |
hitāhitatve tat bhūyo deśakālāvapekṣate ||
yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājatasthitam |
aklinnamavivarṇaṃ vā tat peyaṃ gāṅgamanyathā ||
sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā |
khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaścyutaṃ jalam ||
hemamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet |
tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat ||
śvete kaṣāyaṃ tatsvādu kṛṣṇe tiktaṃ ca pāṇḍure |
nīle kaṣāyamadhuraṃ deśe lavaṇamūṣare ||
sakṣāraṃ kapile miśraṃ miśre 'thāmbuguṇādhike |
madhuraṃ lavaṇāmlaṃ tu bhavetbhūmiguṇādhike ||
tejodhike tiktakaṭu kaṣāyaṃ pavanādhike |
divyānukāri tvavyaktarasatvāt khaguṇādhike ||
śucipṛthvasitaśvete deśe cārkānilāhatam |
kaupasārasatāṭākacauṇḍaprāsravaṇaudbhidam ||
vāpīnadītoyamiti tat punaḥ smṛtamaṣṭadhā |
sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ dīpanānnātivātalam ||
sārasaṃ svādu laghu ca tāṭākaṃ guru vātalam |
cauṇḍaṃ tu pittalaṃ doṣaharaṃ prāsravaṇodakam ||
audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ svādu vāpījalaṃ gaghu |
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet ||
dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyāt gurulāghavam |
paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ ||
pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstato 'nyathā |
upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ ||
himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthitāḥ |
krimiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate ||
prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni mahendrajāḥ |
udaraślīpadātaṅkān sahyavindhyabhavāḥ punaḥ ||
kuṣṭhapāṇḍuśirorogān doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ |
balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt ||
kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam |
paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam ||
sūryendupavanādṛṣṭaṃ juṣṭaṃ ca kṣudrajantubhiḥ |
abhivṛṣṭaṃ vivarṇaṃ ca kaluṣaṃ sthūlaphenilam ||
virasaṃ gandhavattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ |
anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat ||
lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam |
tat kuryāt snānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān ||
kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ |
tadvarjayedabhave vā toyasyānyasya śasyate ||
ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam |
vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ ||
parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ |
vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam ||
pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam |
pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye 'nyapradeśaje ||
ajīrṇe kvathitaṃ cā++āme pakve jīrṇe 'pi netarat |
śīte vidhirayaṃ tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet ||
pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam |
ato 'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate ||
āsyaśoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā tadalābhataḥ |
na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā ||
kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat |
samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyayā ||
atiyogena salilaṃ tṛṣyato 'pi prayojitam |
prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ ||
vardhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam |
kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān ||
pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam |
tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet ||
āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇaṃ niṣpipāso 'pyapaḥ pibet |
yāvatyaḥ kledayantyannamatikledo 'gnināśanaḥ ||
vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ |
pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ ||
anavbasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca |
nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ taddhi tridoṣakṛt ||
tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam |
sarvameva tathā syandaplīhavidradhigulminaḥ ||
pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśophinaḥ |
kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam ||
ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho 'pi cālpaśaḥ |
bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām ||
ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayāt kapham |
madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham ||
śītaṃ madātyayaglānimūrchāchardiśramabhramān |
tṛṣṇoṣṇadāhapittāsṛgviṣāṇi ca nihanti tat ||
kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt |
kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam ||
hidhmādhmānānilaśleṣmatṛṭkāsaśvāsapīnase |
pārśvaśūlāmamedassu sadyaḥśuddhau navajvare ||
dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghu bastiviśodhanam |
pāṣāṇarūpyamṛddhemajatutāpārkatāpitam ||
pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍaritijit |
laghvarūkṣaṃ klamaghnañca toyaṃkvathitaśītalam ||
saṃsarge pittakaphayoḥ sannipāte ca śasyate |
toyaṃ vanhiguṇabhraṣṭaṃ pāke 'mlaṃ sarvadoṣakṛt ||
bhavet paryuṣitaṃ tacca toyaṃ himakarodbhavam |
atiśaityagurusthairyaṅghātaiḥ kaphavātakṛt ||
candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham |
dṛṣṭimedhāvapusthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu ||
nālikerodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu |
tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam |
divyaṃ vāri varaṃ varṣe nādeyamavaraṃ ||
svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam |
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalaṃ ||
prāyaḥ payaḥ atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam |
kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram ||
śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ |
jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet ||
hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam |
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu ||
ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit |
īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu ||
śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām |
mānuṣaṃ vātapittāsṛgbhighātākṣirogajit ||
tarpaṇāścyotanairnasyaiḥ ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam |
vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam ||
hastinyāḥ sthairyakṛt bāḍhaṃ uṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu |
śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram ||
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato 'nyathā |
bhavet garīyo 'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam ||
piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tat bhṛśam |
aceṣṭayā ca prādoṣāt garīyaḥ smṛtamauṣasam ||
vyākhyātastena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi |
hrasveṣu cātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet ||
amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit |
medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt ||
rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare |
pīnase mūtrakuchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇīgade ||
naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na |
nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ nāghṛtaṃ nāsitopalam ||
na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā |
jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayapradam ||
takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit |
śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ ||
gulmaplīhaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet |
tadvanmastu saraṃ srotaśśodhi viṣṭambhajillaghu ||
śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtaṃ |
yakṣmārśordditapittāsṛgvātajid grāhi dīpanam ||
kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit |
śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām ||
bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām |
kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām ||
vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham |
snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ ghṛtam ||
sahasravīryaṃ vidhibhiḥ śṛtaṃ karmasahasrakṛt |
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān ||
purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam |
pūrvoktāṃścādhikān kuryāt guṇāṃstadamṛtopamam ||
tadvacca ghṛtamaṇḍo 'pi rukṣastīkṣṇastanuśca saḥ |
kīlāṭadadhikūcīkātakrapiṇḍakamoraṭāḥ ||
sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ |
śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ ||
vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathā payaḥ |
gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave ||
ikṣoḥ saro guruḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt ||
vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajit bhukte vātaprakopanaḥ |
raktapittapraśamanaḥ svādupākaraso rasaḥ ||
so 'gre salavaṇo dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ |
mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt ||
kiñcit kālavidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ |
vidāhī guru viṣṭambhī tenāsautatra pauṇḍrakaḥ |
śaityaprasādamādhuryādvarastamanuvāṃśikaḥ ||
śātaparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt |
sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ ||
phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam |
nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛt guḍaḥ ||
prabhūtakrimimajjāsṛṅbhedomāṃsakapho 'paraḥ |
hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca navaḥ śleṣmāgnisādakṛt ||
vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ |
matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ ||
tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāṣaśarkarā |
tridoṣaghnī sitā kāśeṣudarbhacchadasambhavā ||
dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛktipattaghnaḥ sarvaśarkarāḥ |
śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare ||
cakṣuṣyaṃ cchedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut |
kuṣṭhamehakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit ||
vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu |
rūkṣaṃ kaṣāyamadhuram tattulyā madhuśarkarā ||
uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat |
viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo 'pi yato madhu ||
kurvate te svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ |
pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate ||
alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate |
gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu ||
na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram |
upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam ||
nānādravyātmakatvāccca yogavāhi paraṃ madhu |
vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣatāmanuvartate ||
bhrāmaraṃ pauṣpikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram |
varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva hyupayojayet ||
tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca |
tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca ||
kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca |
baddhaviṭkaṃ krimighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit ||
tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ |
āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā ||
satiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru |
vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram ||
rukchophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet |
tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tvati ||
umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt |
dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam ||
suvarcaleḍgudīpīluśāṅkhinīnīpasambhavam |
saralāgarudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca ||
tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt |
arśaḥkuṣṭhakrimiśleṣmaśukramedonilāpaham ||
karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet |
kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaṇodhanam ||
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave |
viśeṣāt krimikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane ||
akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam |
trapusorvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam ||
vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam |
pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam ||
tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param |
vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau ||
māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedopi tāviva |
baulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā ||
vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā |
kākamadgu vasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā ||
dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇokṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam |
satvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram ||
sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu |
naṣṭanidrātinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam ||
kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam |
vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā ||
guru taddoṣajananaṃ navaṃ jīrṇamato 'nyathā |
peyaṃ noṣṇopacareṇa na viriktakṣudhāturaiḥ ||
nātitīkṣṇamṛdusvacchaghanaṃ vyāpannameva vā |
gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ ||
suranilaghnī medosṛkstanyamūtrakaphāvahā |
tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca ||
śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān |
śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ ||
jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ |
bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ ||
nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā |
vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate ||
viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā |
kauhalī bṛṃhaṇī gurvī śleṣmalastu madhūlakaḥ ||
yathādravyaguṇo 'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ |
grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥ śoṣaśophodarajvarān ||
hanti gulmākrimiphīhaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ |
mārdvikaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram ||
alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkrimināśanam |
asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru ||
śārkaraḥ surabhiḥ tvādurhṛdyo nātimado maghuḥ |
sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ ||
vātapittakaraḥ śīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā |
medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ ||
cchedi madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit |
surāsavastīkṣṇamadaḥ svādustīkṣṇo 'nilāpahaḥ ||
maireyo madhuro hṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ |
dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ ||
drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ |
mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ ||
samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ sauṣadhānugaḥ |
drākṣekṣumākṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ ||
madyākarā yattebhyo 'nyattanmadyapratirūpakam |
guṇairyathodbaṇairvidyānmadyamākarasaṅkarāt ||
raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam |
vidāhi bhṛśatīkṣṇokṣṇaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram ||
dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam |
guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram ||
kandamūlaphalādyāṃśca tadvadvidyāttadāsutān |
śāṇḍākī cā 'sutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu ||
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛt sparśaśītalam |
śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut ||
śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham |
ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake ||
krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe |
te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte ||
mūtraṃ gojāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam |
pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu ||
krimiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān |
gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu ||
virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam |
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomūtramuttamam ||
śvāsakāsaharaṃ cchāgaṃ pūraṇāt karṇaśūlajit |
dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam ||
hantyunmādamapasmāraṃ krimīnmehañca rāsabham |
kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt ||
mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut |
prasahānāmapasmāramunmādañca niyacchati ||
mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭhahṛjjalacāriṇām |
netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati ||
pittaṃ tiktaṃ viṣaharaṃ rocanā kaphavātajit |
tiktā pāpmāharāmūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham ||
toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt |
athāta annasvarūpavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ |
śārāmukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ ||
puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gauraśārivau |
kāñcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ ||
lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ |
pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ ||
svādupākarasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ |
kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ ||
śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā |
mahāṃstaṃ cānu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare ||
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ |
svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣmapittalāḥ ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ |
snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ ||
ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ |
tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ ||
kukkuṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ |
varakoddālakojjālacīnaśāradadardurāḥ ||
gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ |
svāduramlavipāko 'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ ||
bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ |
kaṅgukodravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ ||
śyāmākatoyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ |
śiśiroddālanīvāravarūkabarakotkaṭāḥ ||
madhūlikāntanirgaṇḍīveṇuparṇīpraśāntikāḥ |
gavethukāṇḍalauhityatoyaparṇīmukundarāḥ ||
kaphapittaharā rūksāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ |
vātalā baddhaviṇmūtrā laghavo lekhanātmakāḥ ||
bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgubṛṃhaṇī guruḥ |
koradūṣaḥ paraṃ grāī sparśe śīto viṣāpahaḥ ||
uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ |
śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā ||
rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ |
vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet ||
pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān |
guṇairnyūnatarā jñeyā yavādanuyavāhvayāḥ ||
ūṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ |
vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā ||
sandhānakarī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛt saraḥ |
pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ ||
śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ |
masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāścapṛthagvidhāḥ ||
kaṣāyasvādulaghavo vibandhādhmānakāriṇaḥ |
rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipāke kaṭukā hitāḥ ||
pittāsṛkkaphamedassu sūpālepādiyojanāt |
sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṃśo 'lpamārutāḥ ||
haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ |
varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam ||
rājamāṣo gururbhūriśakṛdrūkso 'tivātalaḥ |
kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ ||
pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān |
ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram ||
grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke 'mlā vidāhinaḥ |
niṣpāvastu saro rūkṣaḥ kaṣāyamadhuro guruḥ ||
pāke 'mlo vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakṛt |
uṣṇo vidāhī dṛkcchukrakaphaśophaviśāpahaḥ ||
māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ |
gurūṣṇo 'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt ||
phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ |
kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā ||
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ |
snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ ||
snigdhoṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ |
medhyaḥ keśyo gururvarṇyaḥ sparśaśīto 'nilāpahaḥ ||
alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt |
kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇa ||
snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ |
dṛkcchukrahṛt kaṭuḥ pāke tadvat bījaṃ kusumbhajam ||
māṣo 'tra sarveṣvavaro yavakaḥ śūkajeṣu ca |
navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat ||
laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam |
śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam ||
maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam |
yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ ||
tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt |
srotomārdavakṛt svedī sandhukṣayati cānalam ||
kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā |
malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī ||
vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā |
vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyitām ||
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ |
yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ ||
viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ |
iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet ||
śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām |
kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām ||
dṛṣṭiśravaṇavahnyāyurbalavarṇasvarārthinām |
bhagnāviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām ||
hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ |
maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām ||
vātānulomī kaulattho gulmatūnipratūnijit |
prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ ||
khalakāmbalikau hṛdyau cchedinau svauṣadhānugau |
piśitena rasastatra yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ ||
mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ |
jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ ||
alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ |
vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram ||
gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā |
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||
cāṇḍākīvaṭakaṃ dṛghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru |
parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ ||
hṛdyā vṛṣyā rucikarā guruvo rāgaṣāḍavāḥ |
prīṇanā bhramatṛṭccharidimedamūrchāśramacchidaḥ ||
tṛṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyobalapradaḥ |
pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ ||
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balaya rucipradā |
śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru ||
viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat |
lājāstṛṭcchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ ||
kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ |
pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ ||
dhāna viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ |
kaṇṭhanetramayakṣuttṛṭśramachardivraṇāpahā ||
saktavo laghavaḥ pānāt sadya eva balapradāḥ |
nicayāt kaṭhinā gurvī proktā piṇḍī mṛdurlaghuḥ ||
saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā |
śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā ||
nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān |
na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadyānna vā bahūn ||
karkandhubadaradīnāṃ śramatṛṣṇāklamacchidaḥ |
saktavo 'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te ||
piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ |
veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ ||
mudgadijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ |
kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān |
ekayonīn laghūnvidyādapūpānuttarottaram ||
hariṇaiṇakuraṅgarśyagokarṇamṛgamātṛkāḥ |
kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ ||
śvadaṃṣṭrāmaśarabhakohakārakaśambarāḥ |
karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ ||
lāvavātikavartīraraktavartmakakarkarāḥ |
kapiñjalopacakrākhyacakorarurubāhavaḥ ||
vartako vartikā ceti tittiriḥ krakaraḥ śikhī |
tāracūḍākhyavarakagonardagirivartikāḥ ||
tathā śārapadendrāhvavāraṭāśceti viṣkirāḥ |
śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭī jīvajīvakaḥ ||
khañjarīṭakahārītadurnāmārikṛśāgrahāḥ |
laṭvā laḍūṣo vaṭahā rokṣvelo ḍiṇḍimāṇavaḥ ||
jaṭī dundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ |
śārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ ||
mañjarīyakadātyūhagodhāputrapriyātmajāḥ |
kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto 'ṅgāracūḍakaḥ ||
pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ |
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ ||
bhekacillaṭakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ |
vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ ||
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ |
mārjāramūṣikavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ ||
lopākajambukaśyenacāṣolūkaśvavāyasāḥ |
śaśaghnībhāsakuraragṛdhraveśyakuliṅgakāḥ ||
dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ |
mahiṣanyaṅkurohītavarāharuruvāraṇāḥ ||
sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ |
haṃsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ ||
mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ |
utkrośapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ ||
kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ |
nadyāsyomallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ ||
matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ |
śuktiśaṅkhodruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ ||
bulūkīnakramakaraśiṃśumāratimiṅgalāḥ |
rājī cilicimādyaśca māṃsamityāhuraṣṭadhā ||
yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite |
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau ||
vikīryādikriyāyogairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ |
tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamāḥ himāḥ ||
kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ |
pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge ||
tāmro 'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit |
laghīyān ṣaḍrasaścāsau grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ ||
kaṭupāko 'gnikṛt pathyaḥ sannipāte 'nilāvare |
tadvallāvo 'pyarūkṣastuṃ kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ ||
pārāvatāḥ kapotāścṛa tadvadvanyāḥ supūjitāḥ |
īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ ||
tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt |
grāhī varṇyo 'nilodriktasannipātaharaḥ param ||
dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ |
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām ||
tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ |
medhānalakarā hṛdyāḥ karakarāḥ sopacakrakāḥ ||
guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt |
gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram ||
mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ |
śītā mahāmṛgāsteṣu kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ ||
cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ |
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ ||
godhā niyachati viṣaṃ mūṣikaḥ śukravardhanaḥ |
śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān ||
kārśyakevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati |
caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param ||
gurūṣṇo mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabṛhatvakṛt |
tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ ||
haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ |
kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ ||
pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca |
rohitaḥ pravarasteṣāṃ paraṃ cilicimo 'varaḥ ||
agocaravicāritvāt sarvadoṣakaro hi saḥ |
kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ ||
nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam |
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam ||
viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat |
atimedyaṃ tyajenmāṃsaṃ hataṃ vyādhiviṣodakaiḥ ||
svayaṃ mṛtaṃ dhūmapūrṇamagocarabhṛtaṃ kṛśam |
sadyohataṃ vayasthaṃ ca śuddhaṃ surabhi śasyate ||
eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ |
tittiriḥ krakaro godhā śvāviḍgṛdhro mṛgādhipaḥ ||
tathaiva śārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau |
vartmī cāgryāḥ svavargeṣu pravarāsteṣvapi smṛtāḥ ||
lāvaiṇagodhāḥ siṃhāśca nindito gauḥ sadarduraḥ |
ṛśyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham ||
gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam |
vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ gurudoṣalam ||
puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ |
laghuryoṣiccatuṣpātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān ||
śiraskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthyośca gauravam |
tathāmapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet ||
śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram |
māṃsāt garīyo bṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛtgudam ||
śākaṃ pāṭhāśaṭīśrūṣāsuniṣaṇḍasatīnajam |
tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam ||
suniṣaṇḍo 'gnikṛdvṛṣyasteṣu rājakṣavaḥ param |
grahaṇyarśovikāraghno varccobhedī tu vāstukaḥ ||
hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī |
kākamācī sarā svaryā cāṅgeryamlā 'gnidīpanī ||
grahaṇyarśo 'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ |
paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgāṣṭhāvalgujāmṛtāḥ ||
vetrāgrabṛhatīvāśākuntalītilaparṇikāḥ |
maṇḍūkaparṇīkarkkoṭakāravellakaparpaṭāḥ ||
nāḍīkalāyagojihvāvārttākavanatiktakam |
karīraṃ kūlakaṃ nandī kuvelā śakulādanī ||
kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkkaśam |
tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit ||
hṛdyaṃ paṭolaṃ kriminut svādupākaṃ rucipradam |
pittalaṃ dīpana bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam ||
vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param |
kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphapittajit ||
vārttākaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit |
sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam ||
karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādutiktakam |
kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau ||
śyāmāśālmalikāśmaryabhañjakīrṇakayūthikāḥ |
vṛkṣādinīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ ||
lodhraḥ śaṇaḥ kacchudāraḥ saśelurvṛṣamuṣṭikā |
bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam ||
paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajit param |
baddhamūtrā sarā bhañjī karīraṃ syādabhīrujam ||
satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut |
taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghu ||
madapittaviṣāsraghno muñjātaṃ vātapittajit |
snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛt param ||
pālakyā pichilā gurvvī śleṣmalā bhedinī himā |
madaghnyupodakā cuñcurgrāhī tau pūrvavattathā ||
vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā |
jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvīvṛṣyā rasāyanī ||
cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā |
śākānāṃ pravarā nyūnā dvitīyā kiñcideva tu ||
vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpikā |
kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārūrvārutiṇḍiśam ||
tathā trapusacīnākacirbhiṭaṃ kaphavātakṛt |
bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru ||
vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit |
bastiśuddhikaraṃ vṛṣaṃ trapusaṃ tvatimūtralam ||
tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgorvārucirbhiṭam |
bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyāt pakvamato 'nyathā ||
śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit |
rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlānāhanullaghu ||
mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgāṭakakaśerukāḥ |
nandīmāṣakakelūṭakrauñcādanakaloḍyakam ||
satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru |
kalambunālikāmāṣakaṭhiñjarakutumbakam ||
cillīlaṭvākaniṣpāvakurūṭakagavedhukāḥ |
yātukā sālakalyāṇī śrīparṇī pīluparṇikā ||
kumārī jīvaloṇīkā yavaśākasuvarcalāḥ |
kuṣmāṇḍanīlinī svarcā vṛkadhūmakalakṣmaṇā ||
ālūpāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇā |
jīvantikaścuñcuparṇīprapunnāṭakuberakam ||
svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru |
śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati ||
svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam |
laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā ||
takkārī varaṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit |
varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam ||
dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān |
dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ ||
laghuruṣṇā sarā tiktā sorupūkā ca lāṅgalī |
vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau ||
tadvat pañcāṅgulo vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ |
vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ ||
bilvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit |
vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau ||
pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit |
krimikāsakaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ ||
rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram |
sakṣāraṃ madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam ||
śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt |
yadbālamavyaktarasaṃ kiṃcitkṣāraṃ satiktakam ||
tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati |
gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān ||
svaragnisādodāvartapīnasāṃśca mahat punaḥ |
gurūṣṇakaṭukaṃ svāduvipākaṃ sarvadoṣakṛt ||
gurvabhiṣyandi ca snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit |
vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvamāmaṃ tu doṣalam ||
kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ |
kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ ||
dhānyatumburuśaileyayavānīśṛṅgiverakāḥ |
parṇāso gṛñjano 'jājī jīrakaṃ gajapippalī ||
phaṇirjārjakajambīrakharāhvākālamālikāḥ |
dīpyakaḥ kṣavakadvīpibastagandhādi baddhaviṭ ||
rase pāke ca kaṭukaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu |
vidāhi rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ dṛkśukrakrimināśanam ||
vargo haritakākhyo 'yamupadaṃśeṣu yujyate |
vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo dīpanarocanaḥ ||
hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā |
surasaḥ sumukhaḥ śophagandhahā dhānakā punaḥ ||
kaṣāyatiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt |
kharāhvā bastiśūlaghnī citrako dīpanaḥ param ||
patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ |
tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande kaṭupākarasaḥ saraḥ ||
hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ |
bhagnasandhānakṛt balyo raktapittapradūṣaṇaḥ ||
kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān |
sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam ||
palāṇḍustadguṇairnyūno vipāke madhurastu saḥ |
kaphaṃ karoti no pittaṃ kevalānilanāśanaḥ ||
dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ |
viśeṣādarśasāṃ pathyo bhūkandastvatidoṣalaḥ ||
patre puṣpe phale kande ca gurutā kramāt |
varā śākeṣu jīvantī sārṣapastvavarāḥ param ||
drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ |
svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ ||
nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān |
tṛṣṇākāsajvaraśvāsasvarabhedakṣatakṣayān ||
udriktapittān jayati tridoṣān svādu dāḍimam |
pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham ||
sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam |
mocakharjūrapanasanālikeraparūṣakam ||
āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam |
sauvīrabadarāṅkolaphalguśleṣmātakodbhavam ||
vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam |
ūrumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam ||
dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam |
svādupākarasāṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt ||
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam |
balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||
mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||
snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru |
phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam ||
śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam |
madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam ||
vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram |
paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam ||
priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ |
kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ ||
tindukāśmantakāsīnaphalinībimbitodanam |
ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam ||
śvetapākakapitthāni siñcatībhavyajāmbavam |
kṣīrivṛkṣabhavaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit ||
kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam |
vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam ||
kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt |
pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut ||
doṣaghnaṃ ṣāḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam |
viṣaghnamubhayaṃ grāhi kapitthānyevamādiśet ||
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam |
bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca jāmbavaṃ tvativātalam ||
viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam |
pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam ||
bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt |
saṃpūrṇamāmramamlaṃ tu raktapittakaphapradam ||
svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārutaghnamapittalam |
hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam ||
sahakāraraso hṛdyaḥ surabhisnigdharocanaḥ |
dīpanaḥ pittavātaghnaḥ śukraśoṇitaśuddhikṛt ||
kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam |
gurvagnisādakṛdvilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam ||
pakvaṃ bālaṃ punastīkṣṇaṃ pittalaṃ laghu dīpanam |
vātaśleṣmaghnamuṣṇaṃ ca snigdhaṃ grāhyubhayaṃ param ||
vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanarocanam |
vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmlamjaṃ tataḥ ||
phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca |
guruṣṇamadhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam ||
kaṭupākarasaṃ pīlu tīkṣṇoṣṇaṃ bhedi pittalam |
krimigulmodaragaraplīhārśaḥkaphavātajit ||
satiktaṃ svādu yat pīlu nātyuṣṇaṃ tattridoṣajit |
nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāgaraṃ tṛṇaśūlyajam ||
asmādalpāntaraguṇamaiṅgudaṃ savikaṅkatam |
tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit ||
bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru |
laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān ||
āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān |
gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet ||
bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam |
tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param ||
svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pārāvataṃ guru |
rucyamatyagniśamanaṃ rucyaṃ madhuramārukam ||
pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇaṃ guru doṣalam |
drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam ||
gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam |
tathāmlaṃ kolakarkandhulikucāmrātakārukam ||
airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satrudaṃ mṛgalaṇḍikam |
nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam ||
dīpanaṃ bhedanaṃśuṣkamamlikāṅkolayoḥ phalam |
tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ ||
phalānāvaraṃ tatra likucaṃ sarvadoṣakṛt |
himāniloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam ||
jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam |
anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā 'ti ca ||
dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam |
asañjātarasaṃ tadvacchuṣkaṃ cānyatra mūlakāt ||
prāyeṇa phalamapyevaṃ tathāmaṃ bilvavarjitam |
śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ ||
vargairannaikadeśo 'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān |
nirdiṣṭo rasavīryādyairthayathāsvaṃ karmasādhane ||
na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā |
hitāhitatve 'pyekāntaniyamo 'smādaniścitaḥ ||
mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ |
tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā ||
mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāstadudbhavān |
niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate ||
hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam |
bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī ||
kṣāro 'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt |
uttuṇḍakyāstindukena tiktatā madhurāyate ||
hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam |
pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ ||
kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ |
kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha ||
guḍaḥ kartāgnisādasya sa hinastyabhayādibhiḥ |
tṛṣyatyagneḥ samadanaṃ sarpirapyupadiśyate ||
jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave |
tulye api hato 'nyo 'nyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame ||
saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayanti tu |
vināpi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt ||
ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī |
laghubhyo 'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhāpiṇḍikāḥ ||
bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo 'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ |
śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati ||
laghu pittaharā lājā vrīhito gurupittalāt |
saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ ||
āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam |
guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam ||
garīyo guḍadadhyutthā rasālā cātiśukralā |
daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt ||
anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu |
sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat ||
cakṣuṣyo 'pi hi godhūmastailapakvastu dṛṣṭihā |
mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam ||
uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam |
durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate ||
ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt |
tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā 'guroḥ ||
medhyastilaḥ sparśaśīto medhyaṃ tailaṃ khalo himaḥ |
tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā ||
dadhni śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ |
bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu ||
kṣāraḥ prācyeṣu matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu |
tailāmlaḥ kandamūlāni malaye koṅkaṇe punaḥ ||
peyāmantha udīcyeṣu godhūmo 'vantibhūmiṣu |
bālhīkā bālhavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ śakāḥ ||
māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ |
dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māsaṃ ca kasyacit ||
peyā yūṣo raso 'nyasya godhūmo 'nyasya śālayaḥ |
ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam ||
annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā |
sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi ||
sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit |
mando 'gnirbhavati prāyaḥ kaphavātottare hime ||
viṣaghnenāpi payasā dehe 'hervarddhate viṣam |
sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate ||
takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu |
vātahṛttve 'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt ||
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām |
dṛṣṭe sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam ||
payaḥ svādu saraṃ śītaṃ viparītaṃ tato dadhi |
kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam ||
payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat |
takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam ||
dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ |
śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ ||
udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau |
samayoge 'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ ||
ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣye snehe bale kramaḥ |
rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ paryuṣitā viṣam ||
mūlakaṃ dosajidbālaṃ viparītaṃ tu kandavat |
jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam ||
ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam |
chardiṃhṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite ||
niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ |
jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā ||
raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ |
āścyotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt ||
añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam |
nātipravṛddhe timire sirāmokṣo vidhīyate ||
duṣṭāsrasambhave 'pīṣṭo nāsrapitte sirāvyadhaḥ |
apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām ||
ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ |
gulminaḥ ksīradadhyādi hapuṣādyairyutaṃ hitam ||
vātalaṃ vātakope 'pi varṣāsu madhu śasyate |
tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram ||
ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam |
ālasyagaurave rūpaṃ vātaje 'pi jvare puraḥ ||
svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ |
divāsvapnājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na ||
koṣṭhe ruddho 'gnikṛdvāyurmedasārśobhiragnihṛt |
duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo 'nyathā ||
sarpādiśavakothebhyo vṛścikānāṃ samudbhavaḥ |
te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam ||
svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibādhate |
sarvāṅgavyāpi teṣāṃ ca śukravat saṃsṛtaṃ viṣam ||
tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate |
chardighnī makṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet ||
kaphe laṅghanasādhye 'pi kartari jvaragulmayoḥ |
tulye 'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam ||
sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ doṣakṛdvraṇe |
pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate ||
ityete 'nye ca bahavaḥ sūksmā durlabhahetukāḥ |
dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidarśitam ||
diśānayā deśamapi svayamūheta buddhimān |
na śāstramātraśaraṇo na cānālocitāgamaḥ ||
athāto 'nnarakṣāvidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo 'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti |
tatastatprayuktāḥ samāsannavartino 'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti |
striyaśca tatprāṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena |
tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamāptamāstikarmāyarmāyaparigrahaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāmrāyamāryuvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīyāt |
tamarthamānābhyāṃ yathākālaṃ gurumiva śiṣayaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet |
pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṃ matamiti pratimanyeta |
na hi bhadro 'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyo janasya |
tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmānaṃ kuryāt |
upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svayamadhitiṣṭhati ||
api ca bahuparigrahā narapatayaḥ |
santi cāśukāriṇaḥ śūlasanyāsādayaḥ |
pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo viśeṣeṇa rājānaḥ |
te hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne niveśanaṃ kārayet |
tathā hi sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīropayogiṣvaparokṣavṛttirbhavati ||
sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣāṇaiḥ puraḥsthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet ||
bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet ||
tatra saviṣamannaṃ srāvyamāṇamavisrāvyaṃ bhavati
pakvaṃ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṃ ca jāyate
yathāsvavarṇagandharasairvyāpadyate
vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṃ bhavati |
kvāthaḥ dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikṛtānāṃ cātracchāyānāṃ darśanamadarśanameva vā
phenapaṭalasīmantordhvavividharājitantubudbudaprādurbhāvo
viśeṣeṇa lavaṇolbaṇeṣu phenamālā rasasya madhye nīlā rājiḥ
davyāṇāmārdrāṇāṃ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ
śuṣkāṇāṃ śyāvatā vaivarṇyaṃ vā
mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvaṃ
āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca
lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehaḥ
sneharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca ||
viṣadastu svadoṣaśaṅkayā trasto
samantāt sodvegaṃ vilakṣo 'bhivīkṣate |
yatra cānena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa |
tathā srastottarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhatte |
skhalitagatirdīno lajjāvānasthānahāsī pṛṣṭo 'pyasambandhamuttaraṃ dadāti |
nṛpājñātvarayāpi kecidaparādhāntarādvā 'navasthitasattvāḥ samācarantyevam |
tasmādagnyādipvapi parīkṣeta |
vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto rūkṣamandārcirindrāyudhavadanekavarṇajvālo bhṛśaṃ caṭacaṭāyate |
kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyākulatāṃ janayati ||
tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṃ ca kuryāt |
dhūmameva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakameṣaśṛṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghṛtaguḍakṛtaṃ pibet ||
snehalavaṇayogādapi cāgniritthaṃ syāt |
tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti |
makṣikāḥ saviṣānne na nilīyante |
dṛṣṭa eva cāsmiṃstu cakorasyākṣiṇī virajyete |
darśanādeva cāsya viṣaṃ mandatāmupaiti ||
viṣadūṣitasya punarāhārasyoṣmā mayūrakaṇṭhābho 'bhyudeti |
tadvāṣpeṇāpi dhūmavanmūrchādayaḥ |
hastena spṛṣṭamannaṃ viṣavaddāhaśophasvāpanakhaśātān karoti |
tasya śyāmendragopasomotpalairlepaḥ ||
abhyavahriyamāṇaṃ tvoṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karoti rasāparijñānaṃ ca |
tatra dhūmoktaṃ dantakāṣṭhoktaṃ ca karma |
āmāśayagataṃ svedamadamūrchachardivaivarṇyādhmānaromaharṣadāhārucidṛṣṭihṛdayoparodhān bindubhiścācayamaṅgānāṃ karoti ||
tatra madamaphalālabubimbīkośātakīphalairdādhimadhuyuktamāśu vamanaṃ dadyāt
tataḥ snigdhaśarīraṃ virecayat |
triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībṛhatīdvayacūrṇaṃ siṃhavyāghravṛkatarakṣudvīpimārjārasṛgālamṛgagodhānāmanyatamapittarasasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ pānameṣa jīvano nāmāgadaḥ paraṃ sarvaviṣauṣadham |
tasmin jīrṇe śyāmāvyoṣātiviṣāsiddhena payasā ghṛtena vopastambhitāṃ mudgayūṣeṇa kiṃcillavaṇena sasarpiṣkeṇa mṛdvodanaṃ bhojayet |
madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpet ||
pakvāśayagataṃ tṛḍdāhamūrcchātīsārāṭopatandrendriyavikṛtibalabhraṃśakārśyapāṇḍutvodarāṇi janayati |
tatra nīlinīphalayuktena sarpiṣā virecanaṃ samākṣikaṃ ca dūṣīviṣāriṃ dadhnā pāyayet |
dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā tāludantajihvoṣṭhamāṃsaśophaśca tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt |
dāḍimakaramadarbhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam |
anena jihvānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ ||
añjanaprayukte 'śrudūṣikopadeharāgavedanādṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca |
śṛtena payasā saptakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet |
tatastatkalkena sarpirvipakvaṃ netratarpaṇam |
kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena vāñjanaṃ bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ saptakṛtvo madhunā bhāvayet |
tacca sroto 'ñjanasuvarṇacūrṇayuktamañjanaṃ deyam |
nasyadhūmaprayukte śirorukkāphāsrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca |
tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalke kṣīrasiddhaṃ sarpirnnasye pāne ca vidadhyāt ||
abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni |
tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikāmṛtāsomavallīśvetāpadmakāleyakairanulepanam |
etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam |
girikarṇikāśvetamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgorvārukatakamūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ |
anenodvarttanagharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ ||
viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre 'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittayuktaiḥ pradehaḥ |
pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhāmrakalko madhuyuktaḥ |
chatraprayukte vedanāsphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pakvajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ |
tatra madhukapāṭalākaśerukalodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradehaḥ |
anena cāmaravyajane vyākhyāte ||
śiro 'bhyaṅgaprayukte śirovedanā granthijanma keśacyavanaṃ ca |
tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇa ghṛtarkṣapittaiḥ subhāvitayā kṛṣṇamṛdā pralepaḥ |
gomayamālatīmūṣikakarṇyanyatamaraso vāgāradhūmo vā śleṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ pariṣekaḥ |
anena śiraḥsnānodakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ ||
karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ ca |
tatra bahupatrāsvaraso ghṛtakṣaudrasaṃyuktaḥ pratipūraṇaṃ somavalkaraso vā suśītaḥ |
mukhālepaprayukte mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ |
tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghṛtairlepo
saviṣapuṣpāghrāṇācchirovyathā sāśrunetratvaṃ gandhājñānaṃ ca |
tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti ||
phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam |
bhājanavyañjanānāṃ ca tathā kuryādatandritaḥ ||
ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛśya tānapi |
pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām ||
tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca |
āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ ||
mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyate bhṛśam |
tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak ||
viṣasaṃdhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |
api ca sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham ||
prāgudīcyordiśorguptaṃ bheṣajāgāramiṣyate |
uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat ||
mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam |
saddvāssthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsuvitānakam ||
sudhautadṛṭhakumbhādi pariśuddhajalendhanam |
svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ ||
kLptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairasaṅgatāḥ |
teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ ||
saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśūnugaḥ |
sarve 'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīdṛśāḥ ||
mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ |
tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt ||
bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ ||
athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ |
tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset ||
panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam |
dūṣayantyarayo yasmāttān vidyācchodhayeta ca ||
prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet |
bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgonmārgavanaspatīn ||
viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdheva lakṣyate |
pramlānatṛṇagulmādimṛtakīṭasarīsṛpā ||
viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ |
chardirmūrchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate ||
tatra saubhañjanānmūlaṃ somavallīmuśīrakam |
mātuluṅgarasaṃ hiṅguṃ pāyayeddadhimātrayā ||
mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca |
sarvagandhaiḥ samaṃ yojya pacetpakve ca nikṣipet ||
somarājīṃ sunandākhyāṃ saralaṃ gandhanākulīm |
cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam ||
saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ kavoṣṇaṃ rājibhiścitam |
phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanābhinanditam ||
mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśādrukśophakaṇḍumat |
audanaḥ sādhitastena bhuktamātro 'pi dahyate ||
vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpakvo mūrchājvarapradaḥ |
darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam ||
tatra śigrevādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet |
ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm ||
phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet |
bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet ||
kalkayitvā pratīvāpaṃ saralaṃ rajanīdvayam |
elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīapi ||
pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet |
pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān ||
kalaśāntargatān dagdhvā prakṣipetsaviṣe 'mbhasi |
śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ ||
bhramamūrchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate |
devadārunatānantāmadhukārjunagairikam ||
vajrakandaṃ latāṃ lodhnaṃ vikirecchlakṣṇacūrṇitam |
vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca ||
sarvataścūrṇasaṃparkānnirviṣo jāyate 'nilaḥ |
vikṛtā bhavati chāyā pādape viṣadūṣite ||
nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam |
kuryāt phalapalaśādi kaṇḍūpākātisārakṛt ||
bhūmimuddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra ceṣyate |
na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām ||
vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ |
ājanmaviṣasaṃyogāt kanyā viṣamayīkṛtā ||
sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam |
taddhastakeśasaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ ||
śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi |
jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet ||
nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavekṣitam |
nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharennṛpaḥ ||
dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pāparakṣoviṣāpaham |
paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate 'ñjanam ||
atha śuklapakṣe puṇye 'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte sindhusrotaḥsamutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchadairnīlotpalābhamañjanamāharet |
tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ |
tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣipya balimaṅgalapūrvakamagnimupasāmādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhigomayairvā prajvālayet |
tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendradityasomavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavyasukanyāskandaścyavanavainateyānanyāṃśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano 'kṣatalājasvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍaghṛtamiśrapāyasairarcayitvāvṛddhavaidyabrahmaṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvṛtya pṛthakpṛthaṅniṣecayet |
gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaśerukotpalanalinasaugandhikamṛṇālikakvātheṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu |
tataḥ śukle vāsasi badhvā dvādaśarātra māntarikṣe 'mbhāsi vāsayet |
tataśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālanusāryāpratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayā dṛṣadi peṣayitvāsuvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavayaśṛṅgavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamaghaṭṭitāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayet |
atha pūrvavatpunarapi kṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā sarvavit dvijanmā vidhivattadabhisaṃskuryāt |
tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuṣpopahāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet |
anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gobrāhmaṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāraṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet ||
atha mantraḥ namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyarhate samyaksambuddhāya tadyathā auṃ cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā ||
tataḥ paraṃ ca tāmeva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ patyahametatparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam |
tasmodatadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijagīṣamāṇānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣakprakalpayediti |
atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ śivāḥ |
yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti pajcatām ||
bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībālhikoṣaṇāḥ |
śrīparṇīsallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaḥ param ||
saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirvisam |
yavasendhanapānīyaśastraśayyāsanodakam ||
kavacābharaṇacchatrabālavyajanaveśma ca |
śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam ||
samaṅgāvṛṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam |
sahadantaśaṭhaṃ tadvat prokṣaṇaṃ viṣanāśanam ||
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ |
yaṣṭyāhvamadhusaṃyuktā babrupittena kalkitāḥ ||
nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale |
tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet ||
saṃspṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam |
manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ ||
kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ |
śuno goḥkapilāyāśca saumyākhyo 'yaṃ varo 'gadaḥ ||
viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratnaṃ ca pūrvavat |
mūṣikājaruhā vāpi hastabaddhā viṣāpahāḥ ||
hareṇumāṃsīmañjiṣṭhārajanīmadhukaṃ madhu |
akṣatvaksurasṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ ||
vāditrāṇi patākāśca piṣṭairobhiśca lekhitāḥ |
śrutvā dṛṣṭvā samāghrāya sadyo bhavati nirviṣam ||
tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam |
sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm ||
madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet |
tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktaṃ viniyojayet ||
viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe 'pi na doṣakṛt |
jatusarjarasośīrasarṣapā patravālakaiḥ ||
savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca |
dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam ||
na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ |
na kṛtyā karṣaṇā(kārmaṇā)dyāśca dhūpo 'yaṃ yatra dahyate ||
śikhipiñchaṃ balākāsthi sarṣapāścandanaṃ ghṛtam |
dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ ||
viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam |
dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam ||
gośṛṅge nihitaṃ yojyaṃ snānīye 'mbhasi bhūpateḥ |
pūrvokatatryūṣaṇādiṃ ca snānīye 'mbhasi yojayet ||
kvātho 'thavārkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ |
sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ ||
kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ |
mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ ||
kvāthaḥ sarvodakārtheṣu kākamācīyutairhitaḥ |
rocanāpatnanaipālīkuṅkumaistilakān vahan ||
viṣairna bādhyate syācca nārīnaranṛpapriyaḥ |
cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ ||
digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ |
nasyapānāñjanālepairyuñjyāt sañjīvanātmakān ||
agadān viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca |
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha ||
dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam |
virecanaṃ sirāmokṣaṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi ||
hṛdayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyataḥ |
pibedghṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vāpyabhuktavān ||
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam |
sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate ||
godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam |
sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitopalam ||
suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ |
viṣapītāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā ||
sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam |
śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet ||
na sajjate hemapāṅge padmapatre 'mbuvadviṣam |
jāyate vipulaṃ cāyurgare 'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||
itthaṃ garaviṣādibhyo rakṣedvaidyo nareścaram |
syāducchedastaducchedātprajānāṃ sarvakarmaṇām ||
ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve 'pyamānuṣāḥ |
yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo 'sāvatīndriyaiḥ ||
yatra sākṣannṛpastatra vijñātaḥ praviśodbhiṣak |
na sammato 'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet ||
ucite purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet |
ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha ||
deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam |
nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam ||
nācaredahitenainaṃ mūlacchedakaraṃ hi tat |
anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ ||
udāraiḥ sāntvayan vākyairdoṣaścettadupekṣayā |
tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayedveṣyasaṅkathām ||
vipaścidapyacittajño bāliśo 'pi tu bhāvavit |
atipriyo 'pi dveṣyo 'pi yātyāśu viparītatām ||
nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi |
na yāyānna ciraṃ tiṣṭhet kośasthānāvarodhayoḥ ||
svalpe 'pi darśayettuṣṭiṃ lābhe 'nuddhatamānasaḥ |
mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām ||
vastrādi rājñā sadṛśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet |
dattaṃ yattu nṛpeṇava taddhāryaṃ tuṣṭivṛddhaye ||
hasitavye simataṃ kuryāt prabhorevānuvṛttitaḥ |
ucyamāne 'valambeta paramarmāṇi mūkatām ||
svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavān |
atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam ||
pāto yathā hi duḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā |
āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ ||
kauśalenātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyate |
prāpya duṣpnāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ ||
yathopabhuñjīta ciraṃ tathā syādapramādavān |
vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritām ||
rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim |
rakṣāśaktiṃ tathocchīrṣe sayavāṅkurayāvakām ||
sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam |
upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca ||
etatsvastyayanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ |
āyusyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit ||
saṅkṣepa eṣa viṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttare tu |
ālocya samyagakhilaṃ matipūrvakārī yuñjīta taṃ parivikalpya vikāracihnam ||
iti viṣagararakṣorakṣaṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo nityamevāpramattaḥ |
nijapararipuvṛndairapradhṛṣyo mahātmā janayati janatāyāḥ kṣemayogau cirāya ||
athāto viruddhānnavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
grāmyānūpaudakapiśitāni madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyaiśca naikadhyamadyāt |
ubhayaṃ hyetanmadhurarasavipākitvādabhiṣyandi śītoṣṇavīryatvāt parasparaṃ viruddham |
sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājirlohitaprabhākaraḥ prāyo bhūmau carati so 'tyābhiṣyanditamatvāt sutarāṃ vyādhīnupajanayatyāmaviṣaṃ ca ||
sarvaṃ cāmlaṃ payasaikadhyaṃ viruddham |
tata uttaraṃ vā viruddhaṃ phalañca kaṅguvarakamakuṣṭhavellakulatthamāṣaniṣpāvāśca |
namūlakadiharitaṃ bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt |
pauṣkaraṃ rauhiṇīkaṃ jātukaṃ vā śākaṃ saha madhupyobhyāṃ nābhyavaharet |
tābhyāṃ ca saha kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān |
tathā sarṣapatailabhṛṣṭānāṃ matsyabadarāṇāṃ badarāṇi śvāvidvarāhamāṃsaṃ caikadhyaṃ pittenāmamāṃsāni
dadhnā kukkuṭaṃ pṛṣataṃ ca kusumbhaśākenairaurabhraṃ sauvīrakeṇa tilaśaṣkulīḥ
kṣīreṇa lavaṇaṃ mūlakena māṣasūpaṃ
dadhnā māṣasūpena guḍena madhunā ghṛtena vā lakucaphalaṃ
dadhnā takreṇa guḍena vā kākamācīṃ
tāmeva matsyapacane śṛṅgiverapacane vā bhājane siddhāmanyatra vā siddhāṃ rātrimuṣitāṃ
kāṃsyabhājane daśarātroṣitaṃ sarpirmadyadadhimadhubhallātakeṣu coṣṇam ||
takrasiddhakāmpillako viruddhaḥ |
surākṛsarāpāyasāścaikadhyaṃ viruddhāḥ ||
madhusarpirvasātailodakāni samadhṛtāni dviśastriśaḥ samastāni vā |
madhughṛte bhinnāṃśe divyodakānupāne |
madhupuṣkarabījaṃ padmottarikāśākaṃ śārkaro mairayo madhu ca sahopayuktaṃ viruddham |
hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ |
pāyaso manthānupāno viruddhaḥ |
upodakā tilakalkasiddhā heturatīsārasya |
balākā vāruṇyā kulmāṣaiśca virudhdā |
saiva varāhavasayā paribhṛṣṭā sadyo vyāpādayati |
godhālāvaṃtittirimayūrakapiñjalāścairaṇḍadārvagnisiddhā eraṇḍatailasammūrchitāḥ |
hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ ca |
tadeva bhasmapāṃsuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ ca ||
tathā matsyanistālitasnehasādhitāḥ pippalyaḥ |
śītoṣṇaṃ navapurāṇamāmapakvaṃ ca naikamaikadhyamadyāt |
salilāvagāhaḥ sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyorupaghātāya |
tathaiva ca payaḥpānaṃ raktapittāya |
śarīreṇāyastasya sahasābhyavahāraḥ chardiṣe gulmāya vā |
vācā tvāyastasya svarasādāya |
ityannapānadravyavirodhaikadeśo bāhulyenopayogī kathitaḥ |
bheṣajadravyāṇāṃ tu yathopadeśameva prayogo nyāyyataraḥ |
tadvirodhaḥ punaratiprasaṅgabhayānnoktaḥ |
na ca tadvijñānamekāntabhadrakaṃ ||
utkleśya doṣānna haret dravyaṃ yattatsamāsataḥ |
viruddhaṃ taddhi dhātūnāṃ pratyanīkatayā sthitam ||
balināṃ mithoguṇānāṃ viṣamatayā samatayāpyubhayathāpi |
saṃskārādivaśena ca bhavati nisargādapi virodhaḥ ||
kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi kṣaudraghṛte samāṃśe |
vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca ||
kuśāgrīyadhiyāmetadudāharaṇamātrakam |
upanītamalaṃ viddhān sarvatra kramate yataḥ ||
visphoṭaśophamadavidradhigulmayakṣmatejobalasmṛtimatīndriyacittanāśān |
kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramastrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum ||
teṣvāśu kuryātsaṃśuddhiṃ śamaṃ vā tadvirodhibhiḥ |
dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtim ||
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām |
virodhyapi na pīḍāyaisātmyamalpaṃ ca bhojanam ||
doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam |
aikadhyaṃ dadhidugdhādiyojanā na virudhyate ||
yogādibhedādyadyadvā pathyānāmapyapathyatā |
tadbhedāntaratastadvadvirodho 'pi nivarttate ||
pādāṃśena tyajetsātmyamahitaṃ hitamācaret |
ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā ||
krameṇānena santyaktā doṣāḥ saṃvarddhitā guṇāḥ |
prabhavanti na pīḍāyai prāpnuvanti sthirātmatām ||
tritayaṃ catadupastambhanamāhāraḥ svapno 'brahmacaryaṃ ca |
ebhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayocitamanuvarttate yāvadāyuḥsaṃskāraḥ |
tatra āhāra ukto vakṣyate ca ||
lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī |
bāhulyāttamaso rātrau nidrā prāyeṇa jāyate ||
śleṣmāvṛteṣu srotassu śramāduparateṣu ca |
indriyeṣu svakarmabhyo nidrā viśati dehinam ||
sarvendriyavyuparatau mano 'nuparataṃ yadā |
viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ prapaśyati ||
nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam |
vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca ||
akāle 'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā |
sukhayuṣī parākuryāt kālarātririvāparā ||
saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā |
yogābhiyogino buddhirnirmalā tapasā yathā ||
rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā |
arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam ||
grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ |
divāsvapno hito 'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ ||
muktvātibhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ |
krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ ||
vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭcchūlapīḍitān |
ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi |
dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati ||
bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani |
viṣārttaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi ||
halīmakaśirojāḍyastaimityagurugātratāḥ |
jvarabhramamatibhraṃśasrotorodhāgnimandatāḥ ||
śophārocakahṛllāsapīnasārddhāvabhedakāḥ |
kaṇḍūrūkkoṭhapiṭakākāsatandrāgalāmayāḥ ||
viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā |
apacyamāno bāhulyāt srotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ ||
tataḥ srotassu ruddheṣu jāyate gātragauravam |
gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā ||
virekaḥ kāyaśirasorvamanaṃ raktamokṣaṇam |
dhūmaḥ kṣūttṛḍvyathāharṣaśokamaithunabhīkrudhaḥ ||
cintotkaṇṭhāsukhā śayyāsatvaudāryaṃ tamojayaḥ |
rūkṣānnaṃ cāhitāṃ nidrāṃ vārayanti prasaṅginīm ||
eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya hetavaḥ |
kālaśīlakṣayo vyādhirvṛddhiścānilapittayoḥ ||
nidrānāśādaṅgamarddaśirogauravajṛmbhikāḥ |
jāḍyaglāni bhramāpaktitandrārogāśca vātajāḥ ||
kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ sanirudhya tu |
kuryātsaṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ mohakariṇīm ||
unmīlitavinirbhugne parivarttitatārake |
bhavatastatra nayane srute lulitapakṣmaṇī ||
arddhatrirātrātsā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param |
yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ ||
asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān |
śīlayenmandanidrastu kṣīramikṣurasaṃ rasān ||
ānūpaudakamāṃsānāṃ bhakṣyān gauḍikapaiṣṭikān |
śālīnmadyāni māṣāṃśca kīlāṭān māhiṣaṃ dadhi ||
abhyaṅgodvarttanasnānamūrdhdaśravaṇapūraṇam |
cakṣuṣastarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca ||
pravāte surabhau deśe sukhāṃ śayyāṃ yathocite |
saṃvāhanaṃ sparśasukhaṃ cittajñairanujīvibhiḥ ||
sarpiḥ kṣīrānupānaṃ ca jīvanīyaiḥ śṛtaṃ pibet |
kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā ||
mano 'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ |
brahmacaryaratergramyasukhanispṛhacetasaḥ ||
nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kālaṃ nātivarttate |
etānyeva ca bhūyiṣṭhaṃ nidrāluḥ parivarjayet ||
kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ kaphāgantutamobhavā ca |
nidrā bibhartti prathamā śarīraṃ pāpmāntagā vyādhinimittamanyāḥ ||
grāmyadharmapravṛttau tu rajasvalāmaniṣṭāmaniṣṭācārāmaśastāmatisthūlāmatikṛśāṃ garbhiṇīṃ sūtikāmanuttānāṃ vikṛtāṅgāṃ gaṇikāmaprajasaṃ duṣṭayonimanyayonimanyastriyaṃ viśeṣācca vayovarṇavṛddhāṃ sagotrāṃ gurumitrabandhubhṛtyapatnīṃ varṇinīṃ tathā caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātasalilauṣadhadvijagurusuranṛpālayeṣvahani gosarge madhyandine 'rddharātrau parveṣvanaṅge pipāsurapraṇītasaṅkalpo vā na gacchet |
na ca viparītavyavāye yojayet |
viśeṣeṇa cātivyāyatāṃ garbhiṇīṃ navaprasūtāmṛtumatīṃ saṃvṛtayoniṃ ca |
mūrddhābhighātaṃ ca pariharet |
na ca niṣekābhimukhaṃ śukraṃ dhārayediti |
manaḥśarirasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta |
visrabdhahṛṣṭo rahasi tatkāmastaruṇaḥ pumān |
samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ ||
nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ tarpitastryaham |
nārīṃ nārīrguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet ||
dvyahādvasante tasyānte pakṣāttadvat ghanodaye seveta kāmataḥ kāmaṃ hemante śiśire balī |
snānāṅgarāgavyajanendupādamāṃsāsavakṣīrarasān rasālām ||
bhakṣyān sitāḍhyān salilaṃ suśītam |
seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ ||
strīsaṃsargaddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi |
evaṃ cāpyāyate śīghraṃ teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca ||
dṛṣṭyāyurojaḥśukrānāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān |
vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prāpnotyato 'nyathā ||
uttāno vegarodhī vā vṛddhimehāśmaśarkarāḥ |
timirādigadotpattirmūrddhādyāhananāddhruvam ||
bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ |
aparvamaraṇaṃ ca syādviśeṣeṇātimaithunāt ||
naconaḥ ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ac |
āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ gantumarhati ||
atibālo hyasaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan |
upatapyate sahasā taṭākamiva kājalam ||
śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram |
spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan ||
kāyasya tejaḥ paramaṃ hi śukramāhārasāradapi sārabhūtam |
jitātmanā tat parirakṣaṇīyaṃ tato vapuḥ santatirapyudārā ||
apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān |
sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam ||
prajñāparādho 'sātmyārthasaṃyogaḥ kālavaikṛtam |
hite 'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram ||
nāpathyasevinaṃ sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ |
prakopaṃ prativighnānti bhinnairdūṣyādibhiryadā ||
na ca sarvopacāro 'pi sarvadā sarvadoṣakṛt |
na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca ||
sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi vapūṃṣi ca |
vyādhikṣamatve śaktāni yato 'pathyaṃ tadeva tu ||
gacchatyapathyatamatāṃ tulyadoṣādivarddhitam |
ta eva ca punarddoṣā hetubhirbahubhiścitāḥ ||
mitho viruddhā balino dīrghakālānubandhinaḥ |
sarve samaprakupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam ||
prāṇāyatanamāśritya garbhīrāḥ sarvamārgagāḥ |
dehe 'hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ ||
ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate |
doṣāścaiṣāṃ kṣayaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ ||
bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet |
eko vikṛtavāyyādiyugapatsevanāt gadaḥ ||
vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādgrahacārataḥ |
bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate |
sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ sāmudāyikāt ||
duṣṭo vāyurabhiṣyandī stimito 'tyuṣṇaśītalaḥ |
kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣo 'nārttavo balī ||
anyonyavyāhatagatiḥ pāṃsubāṣpaviṣānvitaḥ |
rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam ||
ninditaprabhavaṃ toyamupakṣīṇajalāśayam |
makṣikāmūṣikāvyālabahūtpātapradūṣitaḥ ||
deśo 'pathyānnabahulo naṣṭadharmamahauṣadhiḥ |
kālaśca viparīto 'tihīnaliṅgo yathāyatham ||
ete duṣparihāratvādahitāyottarottaram |
yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe ||
karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam |
śasyate dehavṛddhiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ ||
brahmacaryaṃ dayā dānaṃ sadācāraratiḥ śamaḥ |
saddharmaḥ satkathā pūjā devarṣīṇāṃ jitātmanām ||
deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam |
daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma jīvitarakṣaṇam ||
hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi |
vidhiṃ tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam ||
ṛtucaryādiśītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā |
ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśire same ||
sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate |
daive puruṣakāre ca sthitaṃ tasya balābalam ||
anyajanmakṛta karma daivaṃ pauruṣamaihikam |
vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ ||
tayorudārayoryuktirdīrghasya susukhasya ca |
niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāparā ||
madhyā madhyasya miśrasya saṅkīrṇā śruṇu cāparam |
daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate ||
tathā daivena balinā pauruṣaṃ karma durbalam |
dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ ||
karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat |
kiñcicca kālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate ||
evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ |
upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ ||
ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate vedavādinaḥ |
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ ||
śyenādinā ca yāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ |
dīrghaśravasasomādyairvihitaścātmano vadhaḥ ||
āyuṣkāmasya tatprāptistatheṣṭyā mitravindayā |
sarvasmādeva cātmānaṃ gopayedīdṛśī smṛtiḥ ||
tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham |
viṣamāparihāreṇa jāyate niyatāyuṣām ||
dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi |
akāṇḍe śastraghātādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā ||
udbhrāntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam |
ārātiduṣṭavāyvādisāhasāhitabhojanam ||
varjayediti na brūyurmunayo divyacakṣuṣaḥ |
daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhīstathā ||
na vā te 'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ |
ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet ||
mithyāprākāradurgāṇi mithyāmāraṇarakṣaṇam |
āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam ||
mantradevatayāhūtā nācakṣīran mahāhayaḥ |
viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ ||
sanyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet |
upekṣayā na maraṇaṃ jīvitaṃ vā cikitsayā ||
pratyahaṃ nṛsahasrasya yudve 'nyonyamabhighnataḥ |
sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedāyuṣaḥ sthitiḥ ||
nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau |
upakrameranna bhavedakālamaraṇaṃ yadi ||
ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ |
cirālpakālavarttitvaṃ citrasthānāṃ ca dṛśyate ||
ityatyantaprasiddhe 'pi siddhe sarvāgamairapi |
dṛṣṭe 'pyakālamaraṇe vicikitsetkathaṃ budhaḥ ||
guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ |
mṛtyuṃ taṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye ||
yathā ratho vāhyamāno nyāyena kramaśaḥ kṣayam |
yāyādātmavatāmāyustathānyeṣāṃ viparyayaḥ ||
śucitailadaśo dīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ |
dīptimān varttate samyak yathaivāsnehasaṅkṣayāt ||
sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye |
hitāhitopacāreṇa tathaiva puruṣo dhruvam ||
sarvamanyat parityajya śarīraṃ pālayedataḥ |
tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām ||
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī tathā |
svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet ||
āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn viśeṣataḥ |
samīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ ||
bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃ gataḥ |
na jātu dhārayedvegāṃstaddhi sarvāpadāspadam ||
hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā |
sañjāyate parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām ||
ahitānyapi santyajya doṣamāpyāpnuyādyadi |
tathāpyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti ||
yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha kenacit |
parivartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā ||
hitāhāravihārāṇāṃ sadācāraniṣeviṇām |
lokadvayavyapekṣāṇāṃ jīvitaṃ hyamṛtāyate ||
gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ |
mūḍho jīvatyanarthāya durgatiṃ paribṛṃhayan ||
viduṣāntaśśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn |
jitvā varjyāni varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā ||
tadātve cānubandhe vā tasmāt karmāśubhodayam |
athāto 'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo bruvate |
yadāyattāni hyojastejodhātvindriyabalatuṣṭipuṣṭipratibhārogyādīni |
tadindhanā cāntarāgneḥ sthitiḥ |
agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti ||
athātmavān svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśeṣāṇāṃ svāsthyāsvāsthyaphalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya hitameva anurudhyeta |
tatra svabhāvato divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ |
kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpāmiṣādayo gurava iti |
te khalvapi saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante ||
tatra saṃyogo nāma dvayorbahūnāṃ vādravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ |
sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi |
saṃskārastu toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate |
mātrā punaḥ piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ |
deśo dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne |
tatra punarupayoktāsvasthāturatvataḥ prakṛtibhedataśca parīkṣyaḥ ||
kālastu ṛtuvyādhyapekṣo jīrṇājīrṇalakṣaṇaśca |
ajīrṇe 'pi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasaṃsṛjyamānaḥ sarvān doṣān prakopayatyāśu |
jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomyādutsṛṣṭeṣu mūtrapurīṣavegeṣu viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe laghuni śarīre 'gnāvudīrṇe jātāyā bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivarddhayati |
kevalamayameva kālo bhojanasya ||
atītakālaṃ punastadvātaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti |
upayogavyavasthā tu nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano nāhutvā na japitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo na datvāgramannamagnaye na gurubhyo nātithaye nābhyāgatebhyo na śvavayaḥśvapacebhyaḥ pratyavekṣya cāśritopāśitānapi tiraśco 'pi svaparigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ sragvī vibhūṣitaḥ surandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano 'bhimatasahāyaḥ keśamakṣikādyanupajuṣṭamanindyamanindannaninditamapunaruṣṇīkṛtaṃ nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ nātisāyaṃ nātiprage nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śyyāstho nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhinne nāsaṃvṛte na maline bhāvadūṣite vā na cāsanasthite na hastasthe na haste prāṅmukhaḥ sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśrīyāt |
na paryuṣitamanyatra māṃsopadaṃśabhakṣyebhyaḥ |
nāśeṣamanyatra dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyo 'pi ca |
snigdhaṃ laghūṣṇamavilambita manatidrutamajalpannahasaṃstanmanāḥ samīkṣya samyagātmānam ||
snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭhaṃ pariśodhayānti dhātūnna vikurvate kṣipraṃ jarayanti anilamanulomayanti |
tathā snigdhaṃ dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ balamabhivarddhayati varṇaprasādamabhinirvarttayati |
laghu ca punaḥ svabhāvādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyathamānaṃ pariṇāmameti |
vipannamapi cālpadoṣaṃ bhavati |
uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam |
vilambitaṃ tu bhuñjāno na tṛptimadhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati |
atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato hasto 'nyamanaso vā bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca ||
samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ pratyavekṣeta |
tatra sātmyaṃ nāma sahātmanā bhavatyabhyastaṃ tadaucityādupaśeta ityeke |
sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam |
anye punaḥ prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti |
te hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate |
tulyaguṇaṃ cānupaśayādasātmyam |
sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham |
tatra sarvarasaṃ pravaramekarasamavaraṃ madhyaṃ tu madhyamameva |
teṣu pravaraṃ samadoṣasyopadiśantīti |
itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena vā vivarjayedityuktaṃ prāk |
tatra yadāhārajātaṃ samadhātūnanuvarttayati viṣamāṃśca samīkaroti tatsamāsato hitam |
tat punarmātrāyogādivaicitryādaniyatamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca śīlayet pariharecca ||
tathā viśeṣataḥ samaśanamadhyaśanamamātraśanaṃ viṣamāśanaṃ ca varjayet |
tatra pathyāpathyemakatrabhuktaṃ samaśanam |
bhuktasyopari bhuktamadhyaśanam |
amātrāśanaṃ punaḥ pṛthagevopadekṣyate |
aprāptātītakālaṃ tu bhuktaṃ viṣamāśanamiti |
bhuñjānastu peyāyūṣarasān vyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt |
pariśuṣkapradigdhānatyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu |
khalakhaṭvarakāmbalikān kāṃsyeṣu |
rāgaṣāḍavasaṭṭakān vajravaiḍūrya vicitreṣu |
ghṛtamāyase payaḥ suśītaṃ tāmramaye pānīya pānakāni ca mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu audanaṃ ca vistīrṇe manorame sthāne |
anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt ||
dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet |
savye peyaṃ lehyaṃ mukhodgharṣaṇapiṇḍīṃ ca madhye bhojyamiti |
yathāgnisātmyaṃ tu prāk dravamupaśuṣkaṃ vāśnīyāt |
prāgeva tu gurusvādusnigdhaṃ ca |
ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca |
tatra mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo 'nyadupayuktaṃ samyak pākameti ||
anupāne tu salilameva śreṣṭhaṃ sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca |
tacchītaṃ dadhimadhuyavagodhūmamadyaviśeṣeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śarad grīṣmayośca |
uṣṇaṃ piṣṭamayeṣvanyeṣu ca durjareṣu hemante ca |
dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta |
kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayoḥ tathaivopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklāntabālavṛddheṣu |
triphalodakaṃ tu sakṣaudraṃ śleṣmaṇi prāthaścākṣigalarogeṣu |
mastveva vā dadhni kūcikākīlāṭayośca |
dhānyāmlaṃ mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu |
madyaṃ māṃseṣu phalāmlamambu vāsavāṃśca vividhān vibhajya prayojayet |
viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu tīkṣṇān triphalāsavān vanyeṣu |
nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu digdhahateṣu ca |
amlaphalāsavān prasaheṣu kāśekṣupadmabījaśṛṅgāṭakakaśerukamṛdvīkākhadirāsavān kṣaudrayuktaṃ vā śītamudakamudaścidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca |
surāṃ pratudeṣu tathā śramārtteṣu kṛśeṣu ca |
madyaṃ madyamāṃsasātmyeṣvalpāgniṣu |
samāsenānnaviparītamavirodhi ca ||
anupānaṃ khalu tarpayati prīṇayatyūrjayati bṛṃhayati dehasya paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayatyannasaṅghātaṃ bhinatti mārdavamāpādayati kledayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayati |
varjyaṃ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca |
teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt |
pītvā ca bhāṣyageyādhvasvapnānna śīlayet |
pānaṃ ca praklinnadehamedahaṇṭhākṣirogavraṇina iti ||
tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śanaiḥ śanaiḥ śodhanena viśodhya lepagandhasnehāpanodamācānto 'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛta vadanavaiśadyo dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet |
dravottarabhojanastu śayyāṃ nātiseveta |
yānaplavanavāhanāgnyātapāṃśca bhuktavān varjayet |
āhārapariṇāmakarāḥ punarime bhāvāḥ |
tadyathā ūṣmā vāyuḥ snehaḥ kledaḥ kālaḥ samayogaśca |
tatroṣmā pacati vāyurapakarṣati sneho mārdavaṃ janayati klaidaḥ śaithilyamāpādayati kālaḥ sarvavapurvyāptimabhinirvarttayati |
samayogastveṣāmannapariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate |
samayogasya tu punaḥ kāraṇānyucito hitaśca dehasaṃskāro 'bhyavahāraśceṣṭā śayanaṃ saumanasyaṃ ca |
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ |
viruddhāstu vihatāśca virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti |
aukulābhyoṣapṛthukān supiṣṭakṛtataṇḍulān |
na jātubhuktavānadyānmātrayādyātsukāṅkṣitaḥ ||
śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam |
tyajedeharasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca bhojanam ||
vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam |
atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi guru rūkṣaṇam ||
kīlāṭadadhikūcīkāmatsyaśuṣkāmamūlakam |
kṣārapiṣṭavirūḍhādyaṃ tatsamastaṃ na śīlayet ||
śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam |
suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam ||
pathyāmalakamṛddhīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ |
ghṛtaṃdivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam ||
triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca |
svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat ||
svabhāvamātrāyogādiparasparaviparyayaiḥ |
bhojanāni virudhyante tāni vidvān vivarjayet ||
tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt |
viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ ||
annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet |
āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet ||
mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu |
yojyaḥ kramo 'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu ca ||
karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ tvagrūkṣatāṃ vātaśakṛnnirodham |
snigdhaṃ tvatiśleṣmacayapraseka hṛdgauravālasyarucipraṇāśān ||
atyuṣṇamannaṃ madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam |
śītaṃ tu sādārucivahnisādahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān ||
atisthiraṃ mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptimaśīghrapaktim |
atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān karotyagnibalaṃ ca hanti ||
atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na puṣṭaye vapuṣaḥ |
atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamalaṃ jarā sākṣāt ||
tanumapi tanujāṃ rujāṃ tvanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram ||
athāto mātrāśitīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurāttreyādayo maharṣayaḥ ||
mātrā punaragnibalāhāradravyāpekṣiṇī |
kukṣerapratipīḍanamāhāreṇa hṛdayasyāsaṃrodhaḥ pārśvayoravipāṭanamanatigauravamudarasya prīṇanamindriyāṇāṃ kṣutpipāsoparatiḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāyā lakṣaṇam ||
tribhāgasauhityamarddhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate |
anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadoṣāṇi |
itarāṇi tu pṛthivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt |
amātrā punaraśanasya hīnatādhikyaṃ ca |
tatra hīnamātramaśanaṃ balavarṇopacayamanobuddhīndriyopaghātakaraṃ vibandhakṛdavṛṣyamanaujasyaṃ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanam |
atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopanamāhuḥ |
tena hi prapīḍyamānā vātādayo yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadeśasthāstadevāparipakvamāviśya viṣṭambhayanto 'lasakamabhinirvartayanti |
sahasā vādharottarābhyāṃ mārgābhyāṃ prattyāvayanto viṣūcikām ||
prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate |
āmāśaye 'lasībhūtastena so 'lasakaḥ smṛtaḥ ||
vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ |
sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā ||
tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣapralāpakampamūrcchabhramajṛmbhodveṣṭanākṣipraveśaśirohṛdayātiruksirā kuñcanastambhanāni karoti |
pittaṃ punarjvarātisārāntardāhavaivarṇyatṛṣṇāmadabhramapralayāni |
śleṣmā tu chardyarocakaprasekāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi viśeṣatastu durbalasyālpavahnerbahuśleṣmaṇovātamūtrapurīṣavegavidhāriṇo 'nnapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇāvibaddhamārgamalasatvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathoktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi |
atimātraduṣṭāstu doṣāḥ śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṃ bruvate ||
viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamāmananti |
aśukāritayā viruddhopakramatvācca |
na ca kevalaṃ mātrayaiva kṛtsnamāhāraphalamavāptuṃ śakyaṃ svabhāvādīnāṃ bhinnaphalatvāt ||
gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāahyaśuciviruddhātyambupānadravamakāle kāle vā kāmakrodhalobherṣyādvrīśokodvegabhayakṣudupataptena vā yadannapānamupayujyate tadapyāmameva pradūṣayati ||
tatra sādhyamānaṃ duṣṭamalasībhūtamullikhet pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri |
tathātvacchardayantamatilīnadoṣaṃ kṛṣṇānāgadantīkalkayuktaṃ pāyayet |
madanaphalakaṣāyaṃ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam |
dantīmāgadhikāvacūrṇitaṃ vā kośātakīrasam |
avasthāpekṣī vā vamanakalpoktāni tīkṣṇavamanāni |
tataḥ svedavarttipraṇidhānābhyāmupācaret ||
sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ |
śūle nirannakoṣṭhe 'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibet ||
hiṅguprativiṣāvyoṣasauvarcalavacābhayāḥ |
athavā pippalīmūlaṃ trivṛtādārusaindhavam ||
śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca |
pāṭhāmlavetasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā ||
dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭha suvarcikākṣārabiḍājamojam |
śūlodarānāhaviṣūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam ||
mustājamojapūjīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ |
savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭcchūlavān pibet ||
rāsnākaṭphalaṣaṅgranthābṛhatīdvayajoṅgakaiḥ |
guggulvativiṣākuṣṭhapatratryāghranakhāmbudaiḥ |
kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvarttanadhūpanam ||
sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet |
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||
yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijit param |
yojayetsaindhavāntaiśca vartiṃ viṇmūtrasaṅgrahe ||
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet |
viṣūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate ||
dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ |
saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam ||
succharditaviriktasya gātrāyāme 'tidāruṇe |
bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ |
ghṛtatailaṃ pacetsāmlaistacca khallīghnamuttamam ||
tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ |
udvarttanaṃ khalliviṣūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri ||
tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret |
sāmānyeneti siddhoktā viṣūcyalasakakriyā ||
āmadoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ doṣopaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca |
yata āmadoṣadurbalo hyagniryugapadāmadoṣamauṣadhamāhārajātaṃ cāśaktaḥ paktum ||
api caiṣā vibhramo 'tibalatvāduparatānalabalamāturaṃ sahasaivātipātatyet |
āmadoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivopaśamo bhavati ||
laṅghanaṃ laṅghanapācanamavasecanaṃ ca |
tena hyanilānalavṛdhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayo 'lpadoṣaḥ praśoṣamāpadyate |
laṅghanapācanābhyāṃ madhyadoṣe vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ |
bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam |
na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati ||
tasmātsantarpaṇanimittānāṃ nāntareṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ |
apatarpaṇanimittānāṃ ca nāntareṇa santarpaṇamiti |
evamanyeṣāmapi vyādhīnāṃ yathāsvaṃ nidānaviparītamauṣadhamevāvacārayet |
sati tvanubandhe nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītameva tadarthakāri vā |
vimuktāmadoṣasya punaḥ paripakvāmadoṣaśeṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vividhasnehapānaṃ ca yuktyā prayojyam |
prasamīkṣya doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi |
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho 'lpasaṃjñaḥ chardyardito 'ntargatatāmranetraḥ |
kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhiryāyānnaro 'sau punarāgamāya ||
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ |
chayāviśuṣkā gulikāḥ kṛtāstā hanyurviṣūcīṃ nayanāñjanena ||
śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmāargaphalaiśca varttiḥ |
bastasya mūtreṇa viṣūcikāghnī pralepadhūpāñjananasyayogaiḥ ||
ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ viṣṭabdhamanilādbhavet |
vidagdhaṃ pittakopena triprakāramiti smṛtam ||
tatrāme gurutotkledaḥ śopho gaṇḍākṣikūṭayoḥ |
udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttate ||
viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ |
malavātāpravṛttiśca stambho moho 'ṅgapīḍanam ||
vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittacca vividhā rujāḥ |
udgāraśca sādhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate ||
laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam |
vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet ||
ragīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā |
kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā ||
rasaśeṣe 'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave |
tatrābhuktvā divasvapyāt kṣudvānadyāllaghuprati ||
yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same |
pāko 'gnauyuktayordrākca tīkṣṇe mande punaścirāt ||
sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet |
pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam ||
prātarāśe tvajīrṇe 'pi sāyamāśo na duṣyati |
ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati ||
divā prabodhyate 'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat |
tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ ||
vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ |
na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ ||
aklinneṣvannamāsiktamatyantena na duṣyati |
avidagdheṣviva payassvanyatsaṃmiśritaṃ payaḥ ||
rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca |
yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte sarvadhātavaḥ ||
klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati |
vidagdheṣu payassvanyāt payastapteṣvivāpitam |
naiśe tasmādajīrṇe 'nne nānyadbhuñjīta bhojanam ||
udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ |
laghutā kṣutpipāsa ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||
prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate |
nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa viṣūcikā ||
doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittolbaṇarayāvṛṇuyānna vahnim |
jāyeta duṣṭā tu tato budhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti ||
athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca |
tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca |
rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca |
bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti |
teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam |
audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati |
jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ ||
adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa saṃvāhanādīni |
punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti |
tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi |
yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi |
satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ |
apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca ||
te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena |
tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ |
ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ |
tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi |
ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati |
nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharukṣādyanabhyavahāraśca |
tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi ||
punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca |
tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi |
dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe |
pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca |
tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni ||
yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi |
raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam |
ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham |
tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe 'gnipratapanaṃ pitte 'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca |
śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo 'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti |
evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti ||
anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca |
tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam |
paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate ||
suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ |
viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam ||
rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam |
vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit ||
tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu |
kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit ||
kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu |
dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham ||
satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut |
lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam ||
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam |
lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut ||
gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit |
tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram ||
padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ |
muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam ||
maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam |
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham ||
dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam |
sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt ||
śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau |
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu ||
lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham |
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ ||
kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā |
snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut ||
kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam |
raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam ||
sroto 'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam |
kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam ||
svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham |
kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam ||
tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit |
viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham ||
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā |
tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā ||
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ |
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt ||
saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut |
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam ||
laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam |
kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam ||
ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam |
vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam ||
vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam |
satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam ||
kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ |
romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru ||
lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet |
gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān ||
śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ |
svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato 'dhikā ||
kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ |
pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ |
apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām ||
kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ |
dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param ||
uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā |
kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān ||
śiro 'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān |
saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn ||
śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram |
vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam ||
harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān |
tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param ||
kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet |
paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham ||
akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam |
kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu ||
paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato 'ñjanam |
iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā |
ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit ||
sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam |
pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam ||
rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu |
śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī ||
sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ |
svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā ||
na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā |
nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut ||
rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit |
tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet ||
sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān |
cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ ||
citrako 'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā |
pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam |
gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param ||
bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat |
jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau ||
hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam |
svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit ||
balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca |
madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu ||
abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam |
jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham ||
tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit |
ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ ||
balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ |
sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te ||
kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru |
annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||
vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param |
śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit ||
ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ |
hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam ||
kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu |
pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam ||
tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam |
śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ ||
elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ |
laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ ||
sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit |
bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ ||
pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam |
kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam ||
tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī |
dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut ||
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau |
nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ ||
mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ |
gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado 'bhyavahārataḥ ||
sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam |
vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo 'gnidīpanaḥ ||
kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn |
piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ ||
śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā |
kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham ||
pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam |
sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param ||
laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat |
jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham ||
madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam |
guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyṃ svaravarṇakṛt ||
kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe |
pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam ||
prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam |
kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam ||
balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam |
tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ ||
tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut |
bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam ||
jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam |
laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam ||
sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ |
latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param ||
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit |
tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam ||
sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam |
mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam ||
viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam |
kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca ||
vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit |
cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam ||
bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā |
kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam |
avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut ||
āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā |
ato 'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham ||
mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham |
anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam ||
varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham |
pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān ||
śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato 'nyathā |
prāgvāyuruṣṇo 'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn ||
sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet |
paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam ||
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo 'ṅgabalavarddhanaḥ |
raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ ||
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca |
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ ||
ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ |
kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati |
tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā ||
rasādibhedairiti bheṣajānā diṅmātramuktaṃ na yato 'sti kiñcit |
anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ ||
athāto 'gryasaṅgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām |
lavaṇamannadravyarucikarāṇām |
tindukamannadravyārucikarāṇām |
tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām |
madhu śleṣmapittapraśamanānām |
mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānām |
mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇām |
māṣāḥ śaṣkulyo 'vikṣīraṃ ca pittaśleṣmajananānām |
durālabhā pittaśleṣmopaśoṣaṇānām |
nāgabalābhyāsaḥ kṣatakṣayaghnānām |
puṣkaramūlaṃ hidhmāśvāsakāsapārśvaśūlāruciharāṇām |
ajāpayaḥ śoṣaghnastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām |
mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaḥ charditṛṣṇātiyogapraśamanānām |
aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥpraśamanānām |
kuṭajo raktarśaḥpraśamanānām |
yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānām |
takrābhyāso 'rśaḥśvayathugrahaṇīdoṣaghṛtavyāpatpraśamanānām |
kravyānmāṃsābhyāso 'rśaḥśoṣagrahaṇīdoṣaghnānām |
mustaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām |
ativiṣā saṅgrahaṇīyapācanīyasarvadoṣaharāṇām |
bilvaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyavātakaphapraśamanānām |
udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyachardyatīsāraharāṇām |
kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām |
kuṭajatvak śleṣmapittaraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām |
utpalakumudakiñjalko 'nantā ca saṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām |
kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām |
gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānām |
pṛśniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām |
sālaparṇī vṛṣyasarvadoṣaharāṇām |
balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām |
pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhaharāṇām citrakamūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśophaśūlaharāṇām |
gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām |
raktāvaseko vidradhivisarpapiṭakāgaṇḍamālāpaharāṇām |
eraṇḍatailābhyāso vardhmagulmānilaśūlaharāṇām |
hiṅguniryāsaḥśchedanīyapācanīyānulomikavātakaphapraśamanānām |
amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām |
uṣṭrīkṣīramudaraśvayathughnānām |
eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇām |
amṛtā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām |
madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayoginām |
pratyakpuṣpī śirovirecanānām |
kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām |
samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇām |
saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām ||
tailagaṇḍūṣābhayāso dantabalarucikarāṇām |
candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇalepanānām |
rāsnāgaruṇī śītāpanayanapralepanānām |
lāmajjakośīre dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānām |
kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayoginām |
madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyabalyavirecanīyaropaṇīyānām |
ajīrṇāśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānām |
viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām |
yathāgnyabhyavahāro 'gnisandhukṣaṇānām |
yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām |
ekāsanaśayanabhojanaṃ sukhanāśakarāṇām |
viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇām |
sudarśanamannaṃ śraddhājananānām |
pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karśanīyānām |
uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām madyaṃ saumanasyajananānām |
madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇām |
strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām |
śukravegavinigrahaḥ ṣāṇḍhyakarāṇām pādābhyāmudvartanamannaśraddhājananānām |
sūnādarśanamannāśraddhājananānām ||
rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām |
ayathāprāṇamārambhaḥ prāṇoparodhinām |
ekarasābhyāso daurbalyārocakānyatamadoṣaprakopakarāṇām |
agnirāmastambhaśītaśūlodveṣṭakapraśamanānām |
garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānām |
saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām |
śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām |
dṛṣṭakarmatā nissaṃśayakarāṇām |
tadvidyasambhāṣā buddhivarddhanānām |
ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām |
sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām |
vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām |
tatrodakāgnimṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasagarbhiṇīnāmekaikasmāt samudāyācca nirddhāraṇam |
puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti ||
agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ pañca pañcāśaduttaram |
atha śodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
madananīmūtakekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbaruprapunnāṭānāṃ phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ kovidārakarbudārāriṣṭaśvagandhānīpavidulabilvabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadāpuṣpīvacācitrācitrakamṛgendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādu kaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsaptaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavānīvṛścīvapunarnavāmahā sahākṣudrasahekṣukāṇḍakālaktapippalīmūlacavikānaladośīrahrīberamūlāni |
śālmalīśelukābhadrapaṇyairāvaṇyāvarttakyupodakoddāladhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ |
tagaraguḍūcīmadhuphaṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni ||
trivṛcchāmādantīdravantīśaṅkhinīsaptalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhrasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni |
tilvakaramyakakāmpilyakapāṭalītvaca |
triphalāpīlupriyālakuvalabadarakarkandhukāśmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakodakīryāviḍaṅgapūgapañcāṅgulaphalāni |
mahāvṛkṣasaptacchadajyotiṣmatīkṣīrāṇi |
kṣīramadyamastutakradhānyāmlamūtrāṇi ceti virecanopayogīni ||
kośātakīdevadālīsaptalākāravollikāsvarasamarkakṣīramuṣṇodakaṃ cetyubhayātmakāni |
bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣuyānyupayujyante dravyāṇi tānyasaṅkhyeyatvānnopadiśyante |
rasaskandhebhya eva yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet |
sarveṣu tu prāyo madanakuṭaja jīmūtakekṣvākukośātakīdvayatrapuṃsāsiddhārthakaśatāhvāphalāni |
balādaśamūlairaṇḍatrivṛdvacāyaṣṭyāhvakuṣṭharāsnāpunarnavakattṛṇamūlāni |
saraladevadāruhapuṣāhiṅgurasāñjanavyoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatthaguḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnehakṣīrakṣaudrāṇi ceti nirūhopayogīni ||
apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣavilvājājyajamojavārtākapṛthvīkailāhareṇuphalāni |
tālīsatamālatarkārīharitakavargapatrāṇi |
haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi |
kuṣṭhavacābhārṅgīśvetākiṇihīnāgadantījyotiṣmatīgavākṣīvayasthāvṛścikālībambīkarañjamūlāni |
lodhramadanasaptaparṇanimbapīlubījāni |
muruṅgīmātuluṅgīlavaṅgapuṣpāṇi |
agarusuradārusaralasallakījiṅgiṇyasanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ |
tamālasālatālamadhūkadārvīsārāḥ |
tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgeṅgudībṛhatīdvayacocatvacaḥ |
rājādanamajjakṣaudralavaṇāni madyāni gavādiśakṛdrasamūtrapittānyevaṃvidhāni cendriyopaśayānyanyānyapi tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni ||
madhukapadmakamañjiṣṭhāśārivāmustāpunnāganāgakesarailavālukasuvarṇatvaktamālapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāsallakīśarkarāmadanakamarubakanyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvak padmotpalāni sarvagandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyogikadhūmopayogīni agaruguggulusallakīśaileyakanaladahrīberahareṇūśīramustādhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasthauṇeyakaparipelavailavālukakundurukasarjarasayaṣṭyāhvaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjayavatilamāṣakuṅkumāni medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni |
śirovirecanadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇāni manohvā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni ||
bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātibalārtagalakacchurāhlādinīkuberākṣīvatsādinyarkālarkakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikālīpattūraprabhṛtīni vidāryādigaṇo vīratarādi stṛṇākhyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti vātaśamanāni |
dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmaguptānālikerakharjjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgapuṣpaśatāvarīśīta pākyodanapākītṛṇaśūlyāṃśumatīdvayāriṣṭakāriṣṭāṭarūṣaketkaṭarpriyaṅgudhātakīdhavadhavadhanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālasālasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanalinasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśaivālakalhārotpalakākolyutpalikāśalūkaśṛṅgāṭakakaśerukakrauñcādanaprabhṛtīni anyāni ca śītavīryāṇi sārivādiḥ padmakādiḥ paṭolāadirnyagrodhādirdāhaharo mahākaṣāyastṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni |
śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgu dīsātalāsumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyanyāni ca rūkṣoṣṇavīryāṇyāragvadhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītaghnaśca mahākaṣāyo vallīkaṇṭakapañcamūle ca śleṣmaśamanānīti ||
samīkṣya doṣadūṣyādīnamī vargāḥ suyojitāḥ |
athāto mahākaṣāyasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ānantyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ |
ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ |
pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante |
tatpratipatyarthameva mandabuddhīnām |
buddhimatāmudāharaṇāmātrapradarśanārtham |
śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān guṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārīkandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum |
yathoktānusaraṇameva tu śreyo mandabuddheriti |
vyastāśca te catvāri pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva |
yadyapi tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyeṣu tathāpi na saṃjñāvirodhaḥ |
ekasyāpi bahukāryanirvartanāt |
tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucayante |
lavaṇasya yato niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ |
pṛthagupayogopakārarahitatvācca nairathakyamiti ||
jīvantīkākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca |
ṛṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ ||
vāṭyā balā payasyākākolyāvikṣuvājigandhe ca |
kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛṃhaṇīyo 'yam ||
haimavatī ciribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca |
citrakakaṭukātiviṣā vargoyaṃ lekhanīyākhyaḥ ||
arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralā |
hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyo 'yam ||
madhumadhukapṛśniparṇīkaṭphalalodhrapriyaṅgudhātakyaḥ |
ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānaḥ ||
hiṅgumaricāmlavetasa dīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt |
vargaḥ sapañcakolo nirdiṣṭo dīpanīyo 'yam ||
aindryatirasā payasyā ṛṣyaproktā sthirā balātibalā |
iti balyo daśako 'yaṃ hayagandhā rohiṇī ṛṣabhaḥ ||
candanatuṅgapayasyā sitālatāmadhukapadmakośarim |
varṇyo gaṇoyamudito mañjiṣṭhāsārivāsahitaḥ ||
haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni |
kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni ||
vṛkṣāmlabadaradāḍimakuvalāmrāmrātālikucakaramardam |
hṛdyaṃ samātuluṅgāmlavetasaṃ viddhi vargamimam ||
nāgaracavikācitrakaviḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmustāḥ |
sahapippalīpaṭolāstṛptighno 'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ ||
kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ |
dhanvayavāsaṃ pathyā dāruharidrāgaṇo 'yamarśoghnaḥ ||
khadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsaptaparṇakaravīrāḥ |
kuṣṭhāghnāścatuṅgulaviḍaṅgajātipravālāśca ||
naladakṛtamālacandanasarṣapaghananimbakuṭajamadhukāni |
kaṇḍūṃ dāruharidrāsanaktamālāni nighnanti ||
akṣīvamaricakebukaviḍaṅgagaṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ |
ghnanti krimīn śvadaṃṣṭrāviṣākhuparṇyastathā na cirāt ||
mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālindyaḥ |
sailācandanakatkāḥ sasinduvārā viṣaṃ ghnanti ||
śālikuśakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣuvālikekṣūṇām |
tadvad gundrotkaṭayormūlamalaṃ stanyajananāya ||
pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ |
kaṭukākirātatiktaṃ vargo 'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ ||
medākākolīdvayavṛkṣaruhājīvakarṣabhakuliṅgāḥ |
śukrajanano gaṇo 'yaṃ saha jaṭilāśūrpaparṇībhiḥ ||
kuṣṭhailavālukakaṭphalakāṇḍekṣvikṣvabdhiphenakośīraiḥ |
vasukekṣurakaiḥ śukraṃ śudhyet sakadambaniryāsaiḥ ||
drākṣākākolīdvaya madhuparṇīmadhukajīvakavidāryaḥ |
snehopagāḥ samedā jīvantīśāliparṇīkāḥ ||
saubhañjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi |
svedopagāni vidyāt sayavatilārkorupūgāni ||
lājāmrabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasevyāni |
jambvāmrapallavāni ca vaminigrahaṇāni mṛtsā ca ||
nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ |
bhūnimbaghanapaṭolī kustumbaryastṛṣaṃ ghnanti ||
bṛhatīdvayavṛkṣaruhāpuṣkaramūlābhayākaṇāśṛṅgyaḥ |
hidhmāṃ nighnanti śaṭī durālabhā badarabījaṃ ca ||
śāmānantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmakesaraṃ lodhram |
dhātakikusumasamaṅgāmocarasāmrāsthi viḍgrahaṇam ||
jambūsallakimadhukaṃ nīlotpalakacchurātilaśryāhvam |
bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī viḍvirajanāni ||
jambvāmrodumbaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam |
bhallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāy nirdiṣṭam ||
kamalanalinakumuda madhukasaugandhikadhātakīlatākusumam mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapuṇḍarīkaṃ ca ||
vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrādarbhetkaṭavasukavaśirakuśakāśāḥ |
mūtraṃ virecayeyurgundrā pāṣāṇabhedaśca ||
drākṣāmalakapunarnabavṛścīvadurālabhābhayākṛṣṇāḥ |
kāsaṃ ghnanti saśṛṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca ||
caṇḍāmlavetasaśaṭī tāmalakīsurasahiṅgujīvantyaḥ |
puṣkaramūlailāguruvargo 'yaṃ śvāsaśamanāya ||
drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāmṛtāpāṭhāḥ |
triphalā ceti gaṇo 'yaṃ jvarasya śamanāy nirdiṣṭaḥ ||
dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi |
śramanāśanāni vidyād drākṣākharjjūrasahitāni ||
padmakalājośīraṃ madhukotpalasārivāsitodīcyam |
kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ ||
natanāgarāguruvacādhānyakabhūtīkapippalīvyāghrayaḥ |
śītaṃ śamayantyacirāt syonākaḥ sāgnimanthaśca ||
tindukapriyālavījakasaptacchadakhadirakadarabadarāṇi |
arimedavājikarṇau kakubhaścodardaśamanāni ||
kākolyelā sevyaṃ nidigdhike śālipṛśniparṇyau ca |
ghnantyaṅgamardamacirācandanamadhukorubūkaṃ ca ||
dīpyakamaricājājīgaṇḍīraṃ sājagandhamatha śūlam |
śamayati sapañcakolaṃ śophaṃ daśamūlamādyaṃ ca ||
madhumadhukalājagairikaphalinīmocarasamṛtkapālāni |
saṃsthāpayanti rudhiraṃ rudhiraṃ ca saśarkaraṃ lodhram ||
śailailavālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam |
sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca ||
kaiḍaryahiṅgucorakapalaṅkaṣāśokarohiṇivayasthāḥ |
pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ ||
aindrī dūrvāmoghāviṣvaksenā vyathā śivāriṣṭā |
brāhmī savāṭyapuṣpī śatavīryā sthāpayed garbham ||
amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirāyuktā |
maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ ||
iti nānāvidhavyādhivighātārthamudāhṛtāḥ |
athāto vividhadravyagaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vidāripañcāḍgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ |
kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī ||
vidāryādirayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vātapittahā |
śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ ||
sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam |
yaṣṭīparūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān ||
padmakapuṇḍrau vṛddhitugardhyaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ |
stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanabṛṃhaṇajīvanavṛṣyāḥ ||
parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam |
rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit |
añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam |
sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut ||
paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam |
nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām ||
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakā raktacandanam |
pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt ||
āragvadhendrayavapāṭalikākatiktānimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ |
bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ ||
āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān |
kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ |
trihimanatapalāśājoṅgakaḥ śākasālau dhavakabukakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ ||
asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn |
pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ ||
varaṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ |
dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ ||
varaṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati |
āḍhyavātaṃ śiraśśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim ||
ūṣakastutthakaṃ hiṅgukāsīsadvayasaindhavam |
saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥ kaphāpaham ||
vīratarāraṇikau nagagucchau moraṭaṭuṇṭukasairyakayugmam |
mustakamañjarikarkaśapārthā mūtravirekakaro daśakaśca ||
vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vātakṛtān gadān |
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||
lodhraśābarakalodhrapalāśājiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ |
kutsitāmbakadalīgataśokāḥ selavāluparipelavamocāḥ ||
eṣa lodhrādiko nāma medaḥkaphaharogaṇaḥ |
yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
pratyakpuṣpī pītatailodakīryāḥ śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ ||
ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ |
kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣāt vraṇaśodhanaḥ ||
surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabukavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ |
kṣavakasarasibhārṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī ||
surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkriminiṣūdanaḥ |
pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
muṣkakasnugvarādvīpīpalāśadhavaśiṃśapāḥ |
gulmamehāśmarīpāṇḍumedo 'rśaḥkaphaśukrajit ||
vatsako madhurasā truṭirvacā dīrghavṛntaphalavellasarṣapāḥ |
rohiṇīsthapanihiṃgubhārṅgayaḥ śūlaghāti daśakaṃ ghuṇapriyā ||
vatsakādyo 'nilaśleṣmamedo 'rocakapīnasān |
śūlārśojvaragulmāṃśca hanti dīpanapācanaḥ ||
vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ |
haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ ||
vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau |
medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau ||
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavalyanantā |
sāladrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ ||
ambaṣṭhāmadhukanamaskarīnandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ |
lodhraṃ ghātakivilvapeśikā vaṭavaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ ||
gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvatīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau ||
mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ |
kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāśca ||
nyagrodhapippalasadāphalalodhrayugmajambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ |
plakṣāsravañjulapriyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam ||
nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ ||
elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaspṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ |
śuktivyāghranakhau surāhvamagaruḥśrīvāsakaḥkuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥpunnāganāgāhvayam ||
elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati |
varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākoṭhanāśanaḥ ||
śyāmādantīdravantīkramukakuṭharaṇāśaṅkhinīcarmasāhvāsvarṇakṣīrigavākṣīśikharirajanikā chinnarohā karañjaḥ |
bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasastīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛchram ||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamojendrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalguhiṅgubhārṅgīvacāmustāmadhurasātiviṣāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti ||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ |
nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ ||
pañcaviṃśītarityuktā vargāsteṣu tvalābhataḥ |
yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam ||
ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya kalkakvāthasnehalehādiyuktāḥ |
pāne nasye 'nvāsane 'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛchrān ||
athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
iha hi dravyaṃ pañcamahābhūtātmakam |
tasyādhiṣṭhānaṃ pṛthivī yonirudakaṃ khānilānalasamavāyānnirvṛttiviśeṣau |
tasmādbhūtasamavāyasambhavānnaikarasaṃ dravyam |
tataśca naikadoṣā vyādhayaḥ ||
anurasastu rasenābhibhūtatvādavyakto vyakto vā kiñcidante |
rasasya tu chedanopaśamane dve karmaṇī |
tadāśrayeṣu ca dravyasaṃjñakeṣu pṛthivyādiṣu guṇāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśādgurvādayo raseṣu sāhacaryādupacaryante ||
tatra dravyaṃ gurukaṭhinaviśadamandasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṃ pārthivaṃ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram ||
dravasnigdhaśītagurumandasāndrasaramṛdupicchilarasaguṇabahulamaudakaṃ upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram ||
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgneyaṃ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram ||
rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṃ vāyvyaṃ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram ||
sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṃ sauṣiryalāghavakaram ||
itthaṃ ca nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayogavaśāt ||
tatrāgnimārutātmakaṃ prāyeṇordhvabhāgikam |
tayorhilāghavādūrdhvagatitvāccāgneḥ plavanatvācca mārutasya ||
bhūmyaudakātmakaṃ tu prāyeṇādhobhāgikam |
tayorhi gauravānimnagatvācca toyasya ||
vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam ||
śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk |
tatsaṅkare ca yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati yadevādhikaṃ tadeva tatkāryakaramiti vyapadeśaḥ |
tatra kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ |
tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ |
lavaṇāmlamadhūrāḥsnigdhāḥsṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||
tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ |
anye punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti ||
vīryaṃ tu kecid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītoṣṇabhedenāṣṭavidhamāhuḥ |
vīryaṃ dravyasya tadjñeyaṃ yadyogāt kriyate kriyā |
nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā ||
tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśeṣaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyate |
tathā hi tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ |
viśeṣavṛtyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati |
ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ |
satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante ||
anye tu gurvādīnāmagnīṣomātmakatvādādānavisargavibhāagena kālasya coṣṇaśītātmakatvād dvividhamevāmananti |
nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau |
vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit ||
tatroṣṇaṃ dahanapacanasvedanavilayanānilakaphaśamanāni karoti ||
śītaṃ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni ||
iti vīryamuktaṃ vipākastūcyate |
vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayoramlo 'mlasya kaṭuritareṣām |
dravyaguṇaviśeṣeṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayet ||
pākāstrayo rasānāmamlo 'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam |
catvāro 'nye madhuraṃ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam ||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ |
teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ ||
tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasebhyaḥ prāyo guṇān doṣakopaśamanatvaṃ ca vidyāt |
tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām ||
rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam |
yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā |
sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca |
ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt |
tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram |
amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt pittaṃ tu śītavīryatvāt |
āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam |
lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati |
kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca |
laśuno 'pi snehauṣṇyagauravaiḥ |
sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam |
vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā |
snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyārkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti |
kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt |
kaṣāyaśca kulattho 'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam ||
kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam |
dravyaṃ guṇena vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana ||
yadad dravye rasādīnāṃ balavattvena vartate |
abhibhūyetarāṃstattat kāraṇattvaṃ prapadyate ||
viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate ||
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati |
balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam ||
viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane |
nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā ||
rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ |
ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate ||
mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ |
saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre natvānūpaudakāmiṣe ||
guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ |
sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ ||
rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca |
vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā ||
madhuraskandhanirdiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu |
guṇāsvādādībhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate ||
astu bhedādasaṅkhyatvamaikyaṃ vāsvādalakṣaṇāt |
bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo 'lpena kalpyate ||
saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivakṣyate |
gurvādīnāṃ viśeṣe 'pi svajāteranatikramāt ||
saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ |
dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu ||
na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ |
ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam ||
gurvāaṃdyā vīryamucyante śaktimanto 'nyathāguṇāḥ |
parasāmarthyahīnatvāt guṇā evetare guṇāḥ ||
yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam |
yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam ||
yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukāpi na pippalī |
yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ ||
yasmādṛdṣṭo yavaḥ syādurgururapyanilapradaḥ |
dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇāpyagnisādinī ||
kaṭupāko 'pi pittaghno mudgo māṣastu pittalaḥ |
svādupāko 'pi calakṛt snigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam ||
rasaḥ svāduryathā caitattathānyeṣvapi dṛśyate |
vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam ||
kurute dadhi gurveva vahniṃ pārāvataṃ na tu |
kapitthaṃ dāḍimaṃ sāmlaṃ grāhi nāmalakīphalam ||
kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī |
apradhānāḥ pṛthak tasmādrasādyāḥ saṃśritāstute ||
prabhāvaśca yato dravye dravyaṃ śreṣṭhamato matam |
rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam ||
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī |
madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam ||
kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit |
laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ ||
mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat |
kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam ||
śirīṣādirviṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye |
maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yat karmavividhātmakam ||
śalyāharaṇapuñjanmarakṣāyurddhīvaśādikam |
darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ ||
virecayati yad vṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā |
ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādi ca ||
mātrādi prāpya tattacca yat prapañcena varṇitam |
tacca prabhāvajaṃ sarvamato 'cintyaḥ sa ucyate ||
rasena vīryeṇa guṇaiśca karma dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt |
sadyo 'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastatra na gocaro 'sti ||
athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca |
sa ṣaḍṛtukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena ||
tatra bhūjalayorbāhulyānmadhuro rasaḥ |
teṣāṃ svādurāsvādyamāno mukhamupalimpatīndriyāṇi prasādayati |
ṣaṭpadapipīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ |
amlastu jihvāmudvejayatyuraḥkaṇṭhaṃ vidahati |
mukhaṃ srāvayatyakṣibhruvaṃ saṅkocayati daśanān harṣayati romāṇi ca |
lavaṇo mukhaṃ viṣyandayati kaṇṭhakapolaṃ vidahati annaṃ prarocayati |
tikto viśadayati vadanaṃ viśodhayati kaṇṭhaṃ pratihanti rasanām |
kaṭuko bhṛśamudvejayati jihvāgraṃ cimicimāyati kaṇṭhakapolaṃ srāvayati mukhākṣināsikaṃ vidahati deham |
kaṣāyastu jaḍayati jihvāṃ badhnāti kaṇṭhaṃ pīḍayati hṛdayam ||
tatra madhuro raso janmaprabhṛtisātmyāt sarvadhātuvivardhanaḥ āyuṣyo bālavṛddhakṣatakṣīṇabalavarṇendriyatvakkeśakaṇṭhahitaḥ prīṇano bṛṃhaṇo jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānaḥ stanyakaro vātapittaviṣadāhamūrchātṛṣṇāpraśamanaḥ snigdhaḥ śīto mṛdurguruśca ||
evaṃguṇo 'pi sa sadātyupayujyamānaḥ sthaulyāgnisādagurutālasakātindriyāḥ |
śvāsapramehagalarogāvisaṃjñatāsyamādhuryalocanagalārbudagaṇḍamālāḥ ||
chardyudardamūrddharukkāsapīnasakrimīn ślīpadajvarodaraṣṭhīvanāni cāvahet ||
amlo 'nilanibarhaṇo 'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī raktapittakṛduṣṇavīryaḥ śītasparśobodhayatīndriyāṇi |
rocanaḥ pācano dīpano bṛṃhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ kledano vyavāyī laghuḥ snigdho hṛdyaśca ||
janayati śithilatvaṃ sevitaḥ sotidehe kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutādṛgvighātān |
kṣatavihitavisarpaṃ raktapittaṃ pipāsāṃ śvayathumapi kṛśānāṃ taijasatvāt bhramaṃ ca ||
lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ sarvarasapratyanīko dīpano rocanaḥ pācanaḥ kledanaḥ śoṣaṇaḥ snehanaḥ svedano bhedanaḥ chedanaḥ saro vyavāyī vikāṣī harati pavanaṃ viṣyandayati kaphaṃ viśodhayati srotāṃsi nātiguruḥ snigdhatīkṣṇoṣṇaśca ||
khalatipalitatṛṣṇātāpamūrcchāvisarpaśvayathukiṭibhakoṣṭhākṣeparodhāsrapittam |
kṣataviṣamadavṛddhiṃ vātaraktaṃ karoti kṣapayati balabhojaḥ soti vā sevanena ||
tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciviṣakṛmimūrcchotkledajvaradāhatṛṭakuṣṭhakaṇḍūharaḥ kledamedovasāmajjaviṇmūtrapittaśleṣmopaśoṣaṇo dīpanaḥ pācano lekhanaḥ stanyakaṇṭhaviśodhano medhyo nātirūkṣaḥ śīto laghuśca ||
dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarogaparuṣatvam |
kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ soti samāsevitaḥkuryāt ||
kaṭuko 'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakṛmivaktrarogaviṣakuṣṭhakaṇḍūprasādhano vraṇāvasādanaḥ sneha kledaśoṣaṇo rocanaḥ pācano dīpano lekhanaḥ śodhanaḥ śoṣayatyannaṃ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śoṇitasaṃghātaṃ chinnatti bandhān vivṛṇoti srotāṃsi kṣapayati śleṣmāṇaṃ laghurūkṣatīkṣṇoṣṇaśca ||
kurute 'tiniṣovitaḥ sa tṛṣṇāmadamūrcchāvamimohadehasādān |
balaśukragalopaśoṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni ||
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣvanilasyakopamatitīvram |
saṅkācatodabhedairvāvyagniguṇādhikatvena ||
kaṣāyo balāsaṃ sapittaṃ saraktaṃ nihantyāśu badhnāti varcotirūkṣaḥ |
gurustvaksavarṇatvakṛt kledaśoṣī himaḥ prīṇano ropaṇo lekhanaśca ||
atyabhyāsāt so 'pi śukroparodhaṃ tṛṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam |
srotobandhaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ pakṣāghātākṣepakādīṃśca kuryāt ||
atha madhuraskandho ghṛtamadhutailakṣīramedomajjekṣuvikṛtidrākṣākṣoḍakharjūramocacocapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharyūrītālamastakakāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīrāvidārīśatāvarītugākṣīrījīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadevāsahadevāsālaparṇīmudgaparṇīpṛśniparṇīmaṣaparṇīmahāsahākṣudrasahāṛddhivṛddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyarpoktāśva
gandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaśerukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhṛtīni jīvanīyo gaṇastṛṇapañcamūlaṃ ca ||
amladravyaskandho dāḍimāmalakāmrāmrātakakośāmramātuluṅgavṛkṣāmlāmlīkāmlevatasakuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakolabadarairāvatakapitthadantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmlamadyaśuktaprabhṛtīni ||
lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni trapusīsaprabhṛtīni ||
tiktadravyaskandho 'garutagarośīravālakacandananaladakṛtamālanaktamālāpāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyotiṣmatīpāṭhāvikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvetasasaptaparṇasomavalkasumanaḥkāṃsyalohaprabhṛtīni paṭolādiśca śākavargaḥ ||
kaṭukadravyaskandho maricahiṅgutejovatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaśśilāladevadārukuṣṭhailāsurasacorakahareṇukāmūtrapittaprabhṛtīni kuṭherādiśca haritavargaḥ pañcakolaṃ ca ||
kaṣāyadravyaskandho harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralodhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakesarakumukotpalatuṅgatindukakadambodumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamocarasasamaṅgāsomavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipelavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimedakāśakaśerukavaṃśāśmantakāśokaśirīṣaśiṃśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanaigarikabisamṛṇālaprabhṛtīni ||
tatra prāyo madhuraṃ śleṣmalamanyatra purāṇaśāliyavagodhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṃsāt |
prāyo 'mlaṃ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt |
prāyolavaṇamacakṣuṣyamanyatra saindhavāt |
prāyastiktakaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatrāmṛtāpaṭolīnāgarapippalīlaśunāt |
prāyaḥ kaṣāyaṃ śītaṃ stambhanaṃ cānyatra harītakyāḥ ||
iti yathāsthūlaṃ nityopayogināṃ pradhānatamānāṃ copasaṅgrahaḥ ||
ghṛtāmalakasindhūtthapaṭolīnāgarābhayāḥ |
śreṣṭhā yathāsvaṃ skandheṣu rasadeśastu vakṣyate ||
atha yaḥ śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalodapānakamalakumudakuvalayāvakīrṇoramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatṛṇo 'tidūravistṛtapratānapravālopasaṃcchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarogāpācīṃjvarādyāmayopadrutajanapadaḥ so 'nūpo madhurarasayoniḥ ||
yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulo 'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado 'nūparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ |
ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ |
tayorādyo lavaṇāmlayoryoniritaraścetarayoḥ |
saṃyogāstveṣāṃ saptapañcāśadbhavanti |
svādurdvikeṣu pañcāmlaścaturo lavaṇastrayam |
dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṃ yāti pañcadaśaiva te ||
trikeṣu madhuraḥ sāmlaścaturo lavaṇānvitaḥ |
trīnyuktastiktakena dvau kaṭunaikaṃ niṣevate ||
svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṃyogān pūrvavatkriyā |
lavaṇastrīn bhajatyekaṃ tikta evaṃ tu viṃśatiḥ ||
svāduścāmlaścatuṣkeṣu ṣaṭ trayaṃ lavaṇānugaḥ |
ekaṃ tiktayuto yāti daśaiva madhuro rasaḥ ||
catvāro 'mlaḥ paṭuścaikaṃ bhedāḥ pañcadaśeti ca |
ekaikasya parityāgāt saṃyogāḥ pañcake ca ṣaṭ ||
ekaśca ṣaḍrasaḥ ṣaṭ ca pṛthagevaṃ triṣaṣṭidhā |
te rasānurasato rasabhedāstāratamyaparikalpanayā ca |
athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
tasmātteṣāṃ lakṣaṇamupadekṣyāmaḥ |
tamucchvāsaniśvāsotsāhapraspandanendriyapāṭavavegapravartanādibhirvāyuranugṛhṇāti |
paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamedhāśauryamārdavādibhiḥ pittam |
sthairyasnehasandhibandhavṛṣatākṣamādhīdhṛtibalālaulyādibhiḥ śleṣmā ||
tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ |
jīvanavarṇaprasādanamāṃsapoṣaṇairasṛk |
dehalepamalamedaḥpuṣṭibhirmāṃsam |
netragātrasnigdhatāsnehadārḍhyāsthipuṣṭibhirmedaḥ |
dehordhvatādhāraṇamajjapoṣaṇābhyāmasthi |
snehabalāsthipūraṇaśukrapuṣṭibhirmajjā |
harṣabalagarbhotpādanaiḥ śukram |
avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakṛt |
kledatvaksneharomadhāraṇaiḥ sveda iti ||
kārśyakārṣṇyagātrakampasphuraṇoṣṇakāmitāsaṃjñānidrānāśabalendriyopaghātāsthiśūlamajjāśoṣamalasaṅgādhmānāṭopamohadainyabhayaśokapralāpādibhirvṛddho vāyuḥ pīḍayati |
pītatvagglānīndriyadaurbalyaujovisraṃsaśītābhilāṣadāhatiktāsyatātṛṇmūrcchālpanidratākrodhādibhiḥ pittam |
śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrotaḥpidhānamūrcchātandrānidrāśvāsakāsaprasekahṛllāsāgnisādasandhiviśleṣādibhiḥ śleṣmā ||
prasekārocakāsyavairasyahṛllāsasrotorodhasvādudveṣāṅgamardādibhiranyaiśca śleṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ |
kuṣṭhavisarpapiṭakāsṛgdarākṣimukhameḍhragudadāhagulmavidradhiplīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpraveśaraktāṅganetratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasṛk |
galagaṇḍa gaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharogasphiggalauṣṭhabāhūdarorujaṅghāgauravavṛddhibhiḥ śleṣmaraktavikāraprāyaiśca māṃsam |
pramehapūrvarūpaiḥ sthaulyopadravaiścānyairapi śleṣmaraktamāṃsavikāraprāyairmedaḥ |
adhyasthibhiradhidantaiścāsthi |
netrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārurbhirmajjā |
atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṃ śukrādhikyam |
kukṣiśūlāṭopagauravaiḥ śakṛdādhikyam |
bastitodādhmānairmūtrādhikyam |
anye 'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ ||
prasekārucihṛllāsasaṃjñāmohālpavākceṣṭatāprahaṣāṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇo vāyuḥ pīḍayati |
stambhaśaityāniyatatodārocakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakhanayanaśauklyādibhiḥ pittam |
bhramodveṣṭanānidrāṅgamardapariploṣatodadavadāhasphoṭanavepanadhūmāyanasandhiśaithilyahṛdayadravaśleṣmāśayaśūnyatādibhiḥ śleṣmā ||
śabdāsahatvahṛdayadravakampaśoṣaśūlaśūnyatāspandanaghaṭṭanairalpayāpi ca ceṣṭayā śramatarṣābhyāṃ rasaḥ |
tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasṛk |
sphiggaṇḍādiśuṣkatātodaraukṣyākṣaglānisandhisphoṭanadhamanīśaithilyairmāṃsam |
plīhavṛddhikaṭīsvāpasandhiśūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśoṣameduramāṃsābhilāṣairmāṃsakṣayoktaiśca medaḥ |
dantanakharomakeśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitodāsthibaddhamāṃsābhilāṣairasthi |
asthisauṣiryanistodadaurbalyabhramatamodarśanairmajjā |
śramadaurbalyāsyaśoṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatodameḍhradhūmāyanaiścirācca niṣekeṇa saraktaniṣekeṇa vā śukram |
saśabdasya vāyoḥ kukṣau tiryagūrdhvaṃ ca bhramaṇenāntraveṣṭanena pārśvahṛdayapīḍanenālpatayā ca śakṛt |
bastinistodamukhaśoṣakṛchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram |
stabdharomakūpatāromacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣyasvedanāśaiḥ svedaḥ ||
anye 'pi ca malā yathāyathaṃ malāyanaṃ śoṣaśūnyatvalāghavaiḥ |
viparītaguṇakṣayavṛddhibhyāṃ ca vṛddhikṣayāvupalakṣayet |
malānāṃ tvatisaṅgotsargābhyāṃ ca vṛddhikṣayau |
vṛddhestu malānāṃ kṣayaḥ pīḍayati sutarāmanaucityāt ||
tatrāsthani sthito vāyurasṛksvedayoḥ pittam |
tasmādekavṛddhikṣayakāraṇatvameṣām |
sarvaiva hi vṛddhiḥ prāyo 'tisantarpaṇanimittatvācchleṣmaṇānugatā |
tadviparyayācca kṣayo vāyunā |
tasmāllaṅghanabṛṃhaṇābhyāṃ vṛddhikṣayajān vikārānupacaret |
pavane tu bṛṃhaṇalaṅghanābhyām |
sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyayatulyabhāvenāviruddhena ||
dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvāhāravihārairabhyasyamānairvṛddhimāpnuvanti |
hrāsaṃ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭharvā |
tathā hi dehadhātavo ye guravaste gurubhiraikyakāritayopacīyante |
laghavastu laghubhistadviparītaistu pṛthaktvakāribhirapacīyante |
tasmādanyebhyo dravyebhyo 'pi sutarāṃ raktamāpyāyyate raktena māṃsaṃ māṃsena medo medasāsthi taruṇāsthnā majjā majñā śukraṃ śukreṇāmagarmeṇa garbhaḥ |
yatra tvevaṃ lakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṃ syāt sannihitānāṃ cābhyavaharaṇamaśakyaṃ viruddhatvād ghṛṇitvādaruceranyasmādvā kāraṇāntarāt |
tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmāhāravihārāṇāmabhyavahāraḥ śreyān ||
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām |
karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam |
tathaiva catulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti |
viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena |
māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ |
medojān sthaulyakārśyakriyākrameṇa |
rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ |
asthikṣayajān bastibhistiktopahitaiḥ ksīrabastibhiśca |
śakṛdvṛddhijānatīsāravidhānena |
śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ |
mūtravṛddhikṣayajān mehakṛchracikitsayā |
svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇasvedairiti |
ye pācakāṃśā dhātusthāsteṣāṃ māndyātitaikṣṇyataḥ |
vṛddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṃ jāyate śṛṇu cāparam ||
pāramparye 'pi dāvāgnestattat prāpyendhanaṃ śikhā |
vṛddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātuparamparā ||
dravyaṃ tulyaṃ viśiṣṭaṃ hi svaṃ svaṃ vṛdhdyai kṣayāya ca |
pratyātmabījaniyataṃ bhṛśamāśu prajāyate ||
pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāt vṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham |
doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān ||
adho dve sapta śirasi khāni svedavahāni ca |
malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ ||
vakṣyante vātajāstatra nidāne vātaraugike |
pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ ||
rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃspākakothanam |
sadāhānmedasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam ||
asthni dāhaṃ bhṛśaṃ majñi hāridranakhanetratām |
pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam ||
sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāvagaṃ tṛṣam |
koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino 'nyāṃścayakṣmaṇaḥ ||
śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām |
pāṇḍūvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho 'rbudāpacīḥ ||
ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam |
medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ ||
majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam |
vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām ||
snāyugaḥ sandhiśūlatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim |
arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphasambhavān ||
viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate |
upatāpopaghātau tu svāśrayendriyagā malāḥ ||
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi |
koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca ||
doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt |
vṛdhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt ||
tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ |
te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi ||
tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu |
kuryāccikitsāṃ svāmeva balenānyābhibhāviṣu ||
āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā |
tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate |
mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam ||
yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ |
saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāśrayati yatpurā ||
yaccharīrarasaḥ snehaḥ prāṇo yatra pratiṣṭhitaḥ |
yasyānāśānnanāśo 'sti prīṇitā yena dehinaḥ ||
hṛdayasthamapi vyāpi tat paraṃ jīvitāspadam |
aujaḥ kṣīyata kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ ||
bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ |
duścchāyo durmanā rūkṣo bhavet kṣāmaśca tatkṣaye ||
jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam |
aujovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ ||
yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu |
tattatyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet ||
kurvate 'bhiruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ |
vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhā na tat ||
yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate |
rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate ||
ya eva dehasya samā vivṛdhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya |
yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ ||
athāto doṣabhedīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
tatra pakvāśayaḥ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthi śrotraṃ sparśanaṃ ca vātasthānāni |
nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca pittasthānāni |
uraḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ kloma parvāṇyāmāśayo raso medo ghrāṇaṃ rasanaṃ ca śleṣmasthānāni |
itthamadhomadhyordhvasanniveśinā doṣatrayeṇa śarīramagāramiva sthūṇātritayena sthirīkṛtam |
ataśca doṣā dehasya sthirīkaraṇāt sthūṇā ityucyante |
malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ |
ta ete pratyekaṃ pañcadhā bhidyante |
tadyathā prāṇodānavyānasamānāpānabhedairvāyuḥ |
tatra prāṇo mūrddhanyavasthitaḥ kaṇṭhoraścaro buddhīndriyahṛdayamanodhamanīdhāraṇaṣṭhīvanakṣavathūdgārapraśvāsocchvāsānnapraveśādikriyaḥ |
udāna urasyavasthitaḥ kaṇṭhanāsikānābhicaro vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasrotaḥprīṇanadhīdhṛtismṛtimanobodhanādikriyaḥ |
vyāno hṛdyavasthitaḥ kṛtsnadehacaraḥ śīghrataragatiḥ gatiprasāraṇākuñcanotkṣepāvakṣepanibheṣonmeṣajṛmbhaṇānnāsvādanasrotoviśodhanasvedāsṛksrāvaṇādikriyo yonau ca śukrapratipādano vibhajya cānnasya kiṭṭāt sāraṃ tena kramaśo dhātūṃstarpayati |
samāno 'ntaragnisamīpasthastatsandhukṣaṇaḥ pakvāmāśayadoṣamalaśukrārtavāmbuvahaḥ srotovicārī tadavalambanānnadhāraṇapācanavivecanakiṭṭādhonayanādikriyaḥ |
apānastvapānasthito bastiśroṇimeḍhravṛṣaṇavaṅkṣaṇorucaroviṇmūtraśukrārtavagarbhaniṣkramaṇādikriya iti ||
pācakarañjakasādhakālocakabhrājakatvabhedaiḥ pittam |
tatra yadāmāśayapakvāśayamadhyasthaṃ pañcamahābhūtātmakatve 'pi tejoguṇotkarṣāt kṣapitasomaguṇaṃ tataśca tyaktadravasvabhāvaṃ sahakārikāraṇairvāyukledādibhiranugrahāddahanapacanādikriyayā labdhāgniśabdaṃ pittamannaṃ pacati sārakiṭṭau vibhajati śeṣāṇi ca pittasthānāni tatrasthamevānugṛhṇāti tat pācakamityucyate |
āmāśayasyaṃ tu rasasya rañjanādrañjakam |
hṛdayasthaṃ buddhimedhābhimānotsāhairabhipretārthasādhanātsādhakam |
dṛṣṭisthaṃ rūpālocanādālocakam |
tvaksthaṃ tvaco bhrājanāt bhrājakam |
tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati chāyāśca prakāśayati ||
avalambakakledakabodhakatarpakaśleṣakatvabhedaiḥ śleṣmā |
sa tūrasthaḥ svavīryeṇa trikasyānnavīryeṇa ca saha hṛdayasya ca śeṣāṇāṃ ca śleṣmasthānānāṃ tatrastha evodakakarmaṇāvalambanādavalambaka ityucyate |
āmāśayasthito 'nnasaṅghātasya kledanāt kledakaḥ |
rasanāsthaḥ samyagrasabodhanāt bodhakaḥ |
śirasthaścakṣurādīndriyatarpaṇāt tarpakaḥ |
parvastho 'sthisandhiśleṣaṇāt śleṣaka iti ||
evamamīṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhamavikṛtāḥ sakalaśarīravyāpino 'pi vātapittaśleṣmāṇo vartante |
teṣāṃ vṛddhiheturvakṣyate nidāneṣu |
sāmānyataśca vṛddhikṣayalakṣaṇamuktaṃ pūrvādhyāye |
vṛddhirhi dvedhā cayaprakopabhedena |
tatroṣṇaguṇopahitā rukṣādayo vāyoḥ sañcayamāpādayanti |
śītaguṇopahitāḥ prakopamuṣṇaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ praśamam |
śītaguṇopahitāstīkṣṇādayaḥ pittasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ śītaguṇopahitā mandādayaḥ praśamam |
śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ tathā tu rūkṣādayaḥ praśamam ||
cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu |
viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagāmitā ||
liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ |
svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ ||
dehe 'kruddho 'nilavaśāt kṛtsne 'rddhe 'vayave 'pi vā |
doṣo vikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ ||
atha prakupitā vātādayo nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatapanti |
āviṣkṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ tadyathā |
nakhabhedo vipādikā pādaśūlaṃ pādabhraṃśaḥ suptapādatā vātakhuḍatā gulphagrahaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ gṛddhrasī jānubhedo jānuviśleṣaḥ ūrusāda ūrustambhaḥ paṅgutvaṃ gudabhraṃśo gudārtirvṛṣaṇākṣepo meḍhrastambho vaṅkṣaṇānāhaḥ śreṇibhedo viṅbheda udāvartaḥ khañjatvaṃ kubjatvaṃ vāmanatvaṃ trikagrahaḥ pṛṣṭhagrahaḥ pārśvāvamarda udarāveṣṭo hṛnmoho hṛddravo vakṣodgharṣastathā vakṣoparodho vakṣastodo bāhuśoṣastathā grīvāstambho manyāstambhaḥ kaṇṭhoddhvaṃso hanustambhastālvoṣṭhabhedo dantabhedo dantaśaithilyaṃ mūkatvaṃ vāksaṅgaḥ pralāpaḥ kaṣāyāmyatā mukhaśoṣo rasājñatvaṃ ghrāṇanāśaḥ karṇaśūlamaśabdaśrutiruccaiḥśrutirbādhiryaṃ vartmastambho vartmasaṅkocastimiramakṣiśūlamakṣivyudāso bhrūvyudāsaḥ śaṅkhabhedo lalāṭabhedaḥ śirorukkeśabhūmisphuṭanamarditamekāṅgarogaḥ sarvāṅgaroga ākṣepako daṇḍakaḥ śramo bhramo vepathurjṛmbhā glānirviṣādo raukṣyaṃ pāruṣyaṃ śyāvāruṇābhāsatvamasvapno 'navasthitacittatā ca ||
pittavikārāḥ punaroṣaḥ ploṣo davo davathurvidāho 'ntardāhastvagdāho 'ṃsadāho dhūmako 'mlaka ūṣmādhikyamatisvedo 'ṅgagandho 'vayavasadanaṃ śoṇitakledo māṃsakledastvaṅmāṃsāvadaraṇaṃ carmadaraṇaṃ raktakoṭho raktavisphoṭo raktamaṇḍalāni raktapittaṃ haritatvaṃ hāridratvaṃ nīlikā kakṣyā kāmalā tiktāsyatā lohitagandhāsyatā pūtimukhatvaṃ tṛṣṇādhikyamatṛptirāsyapāko galapāko 'kṣipākaḥ pāyupāko meḍhrapāko jīvādānaṃ tamaḥpraveśo haritahāridranetramūtraśakṛttvaṃ ca ||
śleṣmavikārāstu tṛptistandrā nidrādhikyaṃ staimityaṃ gurugātratālasyaṃ mukhamādhuryaṃ prasekaḥ śleṣmodgiraṇaṃ malādhikyaṃ balāso hṛdayopalepaḥ kaṇṭhopalepo dhamanīpraticayo galagaṇḍo 'tisthaulyaṃ śītāgnitvamudardaḥ śvetāvabhāsatā śvetanetramūtraśakṛttvaṃ ca ||
tatra sarvāṅgīṇastīvraḥ santāpo dāhaḥ |
prādeśikaḥ svedarahito 'gnyarciṣeva dāhaḥ ploṣaḥ |
cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ |
pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo vidāhaḥ |
śirogrīvākaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ dhūmakaḥ |
sāntardāhahṛdayaśūlodgāro 'mlakaḥ |
śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni kledaḥ |
māṃsasya tu kṛṣṇatā dairgandhyaṃ ca |
bāhyatvaksaṃhatiścarmakothaḥ |
koṣṭhagauravādāhārāspṛhā tṛptiḥ |
anye punarāhurannānabhinandatā tṛptiriva tṛptirarocakaḥ |
nidrārttasyeva viṣayāgrahaṇaṃ tandrā |
staimityaṃ tu pramīlaka ityanyaiḥ paṭhitam |
tadatiśayaḥ praticayo 'tipūraṇam |
keṣāñcicchītavepathurudardaḥ |
śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ |
sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ syādudardaḥ sa kaphodbhava iti ||
mahāvikārāstu yathāsvamevopadekṣyante |
kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti tadupapadameva nāma labhante |
yathā nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ sāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ |
teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ bhavati ||
sarveṣu teṣu teṣvanukteṣu cānyeṣvasaṅkhyeyatvādvikāreṣvimānyeva doṣāṇāmātmaliṅgāni sakalaśarīravyāpīnyavyabhivārīṇi ca |
tatrātmaliṅgānyāyuṣkāmīye nirdiṣṭāni ||
karmāṇi tu vāyoḥ sraṃsavyāsasaṅgasādhedatodaharṣatarṣavarttāṅgamardakampavyathaveṣṭabhaṅgaśūlaśoṣasvāpapāruṣyasauṣiryasaṅkocaspandanāni kaṣāyarasatvaṃ śyāvāruṇavarṇatā ca |
pittasya dāhoṣmapākasvedakledakothasrāvarāgāḥ kaṭvamlarasatvaṃ śuklāruṇavarjyavarṇatā ca |
śleṣmaṇaḥ kaṇḍūsthairyagauravopadehasnehaśaityabandhacirakāritvāni madhuralavaṇarasatvaṃ śvetavarṇatā ceti ||
kapilabalastveṣāṃ svalakṣaṇāni rasato nirdideśa |
kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ |
kaṣāyatiktakaṭuko vāyurdṛṣṭo 'numānataḥ ||
pittaṃ vidgdhamamlatāmupaiti śleṣmā lavaṇatām |
tadevametāni vāyvādirūpakarmāṇyavahitaḥ samyagupalakṣayedāgamapratyakṣānumānaiḥ |
anantaraṃ ca deśakālamātrādīn pramāṇīkṛtyāśvevopakrameteti |
vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ |
pṛthak trīn viddhi saṃsargastridhā tatra tu tānnava ||
trīneva samayā vṛddhyā ṣaḍekasyātiśāyane |
trayodaśa samasteṣu ṣaḍ dvyekātiśayena tu ||
ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt |
pañcaviṃśatirityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ ||
ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ |
ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayāpi te ||
bhedā dviṣāṣṭirnirdiṣṭāstriṣaṣṭiḥ svāthyakāraṇam |
rogyavasthāsu yugapad vṛddhisāmyakṣayānugam ||
ṣaṭkaṃ hi durbodhataraṃ vikārairupadekṣyate |
prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ kaphakṣaye |
sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati ||
tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitau |
gātroddeśe tathā syātāṃ balahānipariśramau ||
prakutisthaṃ kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī |
karṣet kuryāt tadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam ||
prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye |
saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate ||
prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛddhaṃ pittaṃ vāyukṣaye yadā |
sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgaurava jvaram ||
prakṛtisthaṃ yadā vāyuṃ vṛddhaḥ pittakṣaye kaphaḥ |
sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram ||
prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddhaḥ śleṣmānilakṣaye |
sannirundhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham ||
nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravam |
ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām ||
ye doṣavṛddhikṣayayorvikārāḥ kīrtitāḥ pṛthak |
śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham ||
saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṇāṃ kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ |
ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||
athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti hasmāhurātreyo maharṣayaḥ |
vātasyopakramaḥ snehaḥ svedo mṛdūni snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇāni saṃśodhanānyabhyavahāryāṇi cābhyaṅgapūrvamupanāhanopaveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhasaṃvāhana pīḍanāni vitrāsanavidhmāpanavismaraṇāni surāsavavidhānaṃ snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyadravyopahitāstathā śatapākasahasrapākāḥ sarvaśaḥ prayogārthā bastayo bastiniyamo viśeṣatastailaṃ māṃsaraso 'nuvāsanāni sukhaśīlatā strīsamparkavarjyaśca haimanto vidhiḥ ||
pittasya sarpiṣpānaṃ sarpiṣā snehanamadhodoṣaharaṇaṃ madhuratiktakaṣāyāṇāmauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogo mṛdusurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevā paramaśiśirasurabhisalilamajjanam |
mano 'nukūlasaṃsparśasukhānāṃ muktāmaṇivaiḍūryāśmagarbhaśaṅkhaśilāpadmarāgacandrakāntakāntatarataralāvalīnāṃ bhramaratrāsitasahasrapatrāsitotpala kadalīdalanavamālikākundamallikādivividhavarṇaprasūnaviracitānāṃ srajāṃ ca dhāraṇamurasā |
kṣaṇe kṣaṇe cāgryacandanapriyaṅgukāleyakamṛṇālakarpūrasugandhiśītasvacchagandhavāribhiḥ sakamalakumudakuvalayairbhūmitalakavāṭavātāyanaharmyabhittīnāmabhiprokṣaṇam |
śrutisukhamṛdumadhuramano 'nugānāṃ gītavāditrāṇāmabhyudayānāṃ ca śravaṇam |
ayantraṇaiḥ samānaviṣayaveṣacaritairutsavotsavatarānyonyadarśanaiḥ suhṛdbhiḥ sahāsanam |
anṛtavacanavirahasvabhāvasurabhitaravadanakuḍmalānāṃ nātispaṣṭābhidhāyināmanupacāramadhurakomalollāpānāṃ priyāṇāmapatyakānāṃ sadayamāśleṣaḥ |
nirdayaṃ ca tanutaramṛdusurabhinivasanābhirmallikāmukulānukārimuktāphalaprāyālaṅkārābhiḥ sahacarīninādasañjalpopajanitautsukyakalahaṃsānunāditanūpuraraśanākalāpaśiñjitānugamanasammugdhamugdhasnigdhamṛduvacanābhirnijajaghananibiḍakucayugalālaṅkārabhārodvahanaśramaśvasanakampitamadhyamukulitalocanotpalābhiḥ kiñcidvigalitanavayauvanābhiḥ priyaṅgasaṅgamātrātimātrasukhāsvādavisraṃsyamānāṃśukaikakālopajātavrīḍāvailakṣyapragalbhatāvaiklavyaharṣaviṣādavismayasmitakopaprasādasādhvasasrastasvinnasarvāṅgadravīkṛtahimāṅgarāgābhiḥ samastadehahṛdayaprahlādakāriṇībhirvilāsavatībhiścaturaṅgamivānaṅgabalamaṅgaistanubhirapi samudvahantībhiraṅganābhirāśleṣaḥ |
sakalarajanīkarakaranikarāvakīrṇaśiśiratarāṇi bhavanatalasalilapulināni |
atisitasikatopāstṛtatalamanokakāyayantrapravṛttīvamalasaliladhāraṃ dhārāgṛham |
sāgarānukāritoyāśayopatīrasuniviṣṭakusumitabahuviṭapapṛthutuṅgavividhatarataṭaruhatarunivahabahalacchāyopasañchannaṃ ghavalaraktanīlanīrajarajovyāptasamastajalavipulasikatilatalopakalpitaṃ dolāyamānagaṇatithapṛthudṛtikalaśasaraṇakarakasravadudakapravāhāhitamṛtsaurabhabhūtalaikadeśaṃ pralambamānāmrajambūkadambavidulaniculādikisalayamañjarīstabakapratyuptapaṭālikaṃ muhurmuhuḥ puruṣaprayatnapreritaghaṭamukhodgīrṇośīracandanānuviddhāvalagnapatitaśeṣa muktāphalāyamānajalalavamuchrāyavistāravadaniṣiddhadūravistṛtaśītavātapraveśamatyarthasantatāmbuśītaśīkarābhiṣekapratihatasantāpadāhamohaśramaklamapipāsamatiśayaprāptarāmaṇīyakaṃ himācalasparddhiśaityamambudharakālalīlāviḍambi kāyamānam |
praphullapadmotpalapuṇḍarīkasaugandhikakokanadaśatapatraparāgarāgānurañjitajalacaravihagagaṇakalaninadaramyā dīrghikāḥ madhupānalobhanilīyamānālikulacalitalatāpratānanipatitavividhakusumanicayaśayanaracanāsavyāpāramṛdupavanānyupavanāni |
viśeṣatastu ghṛtaṃ payo virecanāni saumyāḥ sarve bhāvāḥ divāsvapnavarjyaśca graiṣmo vidhiḥ ||
śleṣmaṇaḥ punarvidhivihitāni tīkṣṇāni saṃśodhanāni rūkṣaprāyāṇyabhyavahāryāṇi kaṭutiktakaṣāyopahitāni tīkṣṇāni dīrghakālasthitāni hṛdyāni madyāni dhāvanalaṅghanaplavanajāgaraṇāniyuddhayuddhavyavāyavyāyāmarūkṣonmardanasnānocchādanāni |
viśeṣataḥ kṣaudraṃ yūṣo vamanāni sarvaśaścopavāsaḥ sadhūmagaṇḍūṣaḥ sukhapratiṣedhaḥ sukhārthameva vāsantiko vidhiriti |
upakramaḥ pṛthagdoṣān yo 'yamuddiśya kīrtitaḥ |
saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet ||
graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute |
maruto yogavāhitvāt kaphapitte tu śāradaḥ ||
yojyāḥ paṭvamlamadhurā vāyau kruddhe rasāḥkramāt |
pitte pittastataḥ svāduḥ kaṣāyaśca raso hitaḥ ||
kaṭukaḥ prāk tatastiktaḥ kaṣāyo 'nte kaphāmaye ||
cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu |
varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇeḥ śiśirādiṣu ||
cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ |
tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati ||
adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam |
pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ ||
cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ |
tulye 'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati ||
iti kālasvabhāvo 'yam āhārādivaśāt punaḥ |
cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu ||
vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam |
nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaughavat ||
caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan |
sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ ||
kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale |
vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam ||
ūce parāśaro 'pyarthamamumeva pramāṇayan |
yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam ||
netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ ||
sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham |
śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte 'nnaruciḥ kutaḥ ||
tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam |
asatyabhyavahāre ca kuto doṣavinigrahaḥ ||
tasmādādau kapho ghātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ |
madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate ||
ato vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham |
ata eva ca pittādiḥkaphānto 'nyaiḥkramaḥsmṛtaḥ ||
suśrutaśca na sarvatra matametat bravīti tu |
jayejjvare 'tisāreca kramāt pittakaphānilān ||
prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo viśiṣyate |
viśaśca saraṇaṃ pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā ||
tasyacānubalaḥśleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt |
vāyuśca varddhate 'vaśyaṃ yātsvahassu tayoḥkṣaye ||
jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ ||
kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi |
yasmādāmāśayotkleśāt bhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ ||
krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśraye sthitān |
svāśrayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaiva hyāśukāritā ||
vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam |
bheṣajaṃ yojayettattat tantrīkuryānna tu kramam ||
prayogaḥ śamayed vyādhiṃ yonyamanyamudīrayet |
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet ||
kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi |
doṣā doṣātmakatvācca na same 'pi parasparam ||
śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā |
dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nātonyonyaṃ jayanti te ||
ārambhakaṃ virodhe 'pi mitho yadyat guṇatrayam |
viśvasya dṛṣṭaṃ yugapadvyādherdoṣatrayaṃ tathā ||
vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ |
durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru ||
āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ |
viparyaye tu pakvatvaṃ tathā tāmraṃ samecakam ||
pītañca pittamacchañca śleṣmācchaḥ piṇḍito 'thavā |
viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase ||
ūṣmaṇo 'lpabalatvena dhātumādyamapācitam |
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate ||
anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo 'nyonyamūrcchanāt |
kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam ||
āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ |
samā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ ||
sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet |
līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva ||
āśnayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ |
pācanairdīpanaiḥsrehaistān svedaiścapariṣkṛtān ||
śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam |
hantyāśuyuktaṃ vaktreṇa dravyamāmāśayānmalān ||
ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānāt gudena tu |
utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam ||
dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi kurvate |
rogānutpādanirdiṣṭhānatisthaulyādikān gadān ||
pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ |
athāto rogabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
saptavidhāḥ khalu rogā bhavanti |
sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ |
tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ |
garbhajā jananyabhivārāt kaubjapāṅgulyapaiggalyakilāsādayo 'nnarasajā dauhṛdavimānanajāśca |
jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca |
pīḍākṛtāḥ kṣatabhaṅgaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ śārīramānasāśca |
kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca |
prabhāvajā devagurūllaṅghanaśāpārthavaṇādikṛtā jvarādayaḥ piśācādayaśca |
svabhāvajāḥ kṣutpipāsājvarādayaḥ kālajā akālajāśca |
ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti |
pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca |
tatra rogotpattiṃ prati pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa dṛṣṭamadṛṣṭañcoddiśyāptopadiṣṭānāṃ vihitānāṃ pratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā |
tattu punardaivākhyamuktañca niyatāniyatabhedena prāk |
tasmād dṛṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ |
viparītā daivajanmānaḥ alpanidānā mahārujāścobhayātmakāḥ ||
tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ |
satyeva vipakṣaśīlane 'niṣṭakarmakṣayāt daivikānām |
anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti |
tacca parābhisaṃskāramācakṣate |
evañcāhuḥ yadi svayaṃ kṛtādevakarmaṇaḥ kāryānirvṛttiḥ syāt |
kimiti vidvānapi parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau pratikartavyacittaṃ vā pratipadyate |
evamete vyādhayo dvividhāḥ santaḥ trividhā jāyante |
tataśca doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ ||
sakalo 'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratikāravānāyurvedavihitamupadeśamapekṣate |
yasmānniyatahetuko 'pyāmayaḥ samyak bhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyussaṃskārāparikṣaye jātopi vā sahyavedanatāṃ pratipadyate |
anupakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinatyakaṇḍe |
svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaṣṣoḍaśaguṇasamudita kriyopalambhādāśutaramaparikliṣṭasya cāpagacchati |
aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyā 'vakāśameva na labhate vyādhiḥ |
tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayoḥ tulyadarśī syāt |
trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyādhimātrabhedena |
tatrālpalakṣaṇā mṛdavo madhyalakṣaṇā madhyāḥ sampūrṇalakṣaṇāstvadhimātrāḥ |
te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ |
subahuśo 'pica bhidyamānā vyādhayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti ||
teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinirvartate |
bāhyahetujāstvāgantavaḥ teṣu prāhareṇa vyathā pūrvamupajāyate tato doṣavaiṣamyam |
doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyate pravarddhate ca |
evañca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubandhaḥ kevalaṃ paurvāparye viśeṣaḥ |
tasmādekākārā evarogā ruksāmānyāt |
asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvo pakvamaviśeṣāt |
yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante |
asaṅkhyeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet ||
doṣā eva hi sarvarogakakāraṇam |
yathaiva śakuniḥ sarvataḥ paripatan divasaṃ svāṃ cchāyāṃ nātivartate |
yathā vā kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavashtitaṃ guṇatrayamapyatiricya na vartate |
tathaivedamapi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ doṣatrayamiti |
yathā ca vidyudvarṣādayo nabhasi bhavanti na tvavaśyaṃ nimittatastvavaśyamapi |
taraṅgabudbudādayaścāmbhasi tathā doṣeṣu rogāḥ ||
trividhantu nimittameṣāmasātmyendriyārthasaṃyogaḥ pajñāparādhāḥ pariṇāmaśca te punaḥ pratyekamatiyogāyogamithyāyogabhedāt tridhā bhidyante |
tatra yathāsvaṃ cakṣurādīndriyāṇāṃ rūpādibhirarthairatisaṃsargo 'tiyogaḥ |
alpaśo naiva vā saṃsargastvayogaḥ |
sūkṣmātidūrāntikasthātibhāsvatbharavāpriyavikṛtādidaśanam |
dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇādiśravaṇam |
pūtyamedhyātitīkṣṇograpratikūlādyāghrāṇam |
svabhāvādibhirāhārakalpanāviśeṣāyatanairapathyānāṃ rasānāmabhyavahāraḥ tathā snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāñca spṛśyānāmayathāvadupasevanamaśucibhūtābhighātaviṣavātādisaṃsparśaśca bhithyāyogaḥ ||
kāyavāṅmanobhedena tu trividhamapyahitaṃ karma prajñāparādhaḥ |
tatra kāyādikarmaṇo 'tipravṛttiratiyogaḥ |
alpaśo naiva vā pravṛttirayogaḥ |
vegodīraṇadhāraṇaviṣamāṅgecaṣṭanaskhalanakaṇḍūyanaprahāraprāṇāyāmādi |
tathā kṣutpipāsārdhabhuktabhāṣaṇādi |
daśavidhaṃ cākuśalaṃ karma yathāsvaṃ mithyāyogaḥ |
so 'pi śītoṣṇavarṣabhedāttridhā |
tatrālitimātrasvalakṣaṇaḥ kālo 'tiyogaḥ |
ta ete 'tiyogādayaḥ sāmānyato 'nupaśayalakṣaṇāḥ |
sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣāmavivarjanam |
arthakarmakālāḥ punaḥsamyagyogenopaśayāt bhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ |
tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante 'nugṛhṇanti ca |
śeṣā rasakarmakālāstu sarvaṃ dehaṃ |
sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn vyavasyet |
sarveṣāṃ punarvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyāviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti |
yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāt nānyonyamanubadhnantīṣadvānubadhnantyabalā vā na tadāminirvarttante vyādharyāścarā dvābhinirvarttante tanavo vā bhavantyasampūrṇaliṅgā vā |
trayaśca rogāṇāṃ mārgā bāhyamadhyābhyantarāḥ tatra bāhyo raktādidhātavastvak ca |
tadāśrayāḥ gaṇḍapiṭakālajyapacīcarmakīlārbudādhimāṃsamaśavyaṅgādayo bahirbhāgāśca śophārśogulmavīsarpavidradhyādayaḥ |
madhyo mūrddhahṛdayabastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ |
tatropanivaddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ tadāśrayāḥ |
pakṣavadhagrahāpatānakārditarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayo mūrddhādirogāśca |
ābhyantaro mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayāśrayaḥ koṣṭho 'ntariti paryāyāḥ tadāśrayā jvarātīsārachardyalasakaviṣūcikāśvāsakāsahidhmānāhodaraplīhādayo 'ntarbhāgāśca visarpaśophārśovidradhigulmādayaḥ ||
te ca rogāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā kramādanubandhyanubandhākhyāḥ |
tatrādyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākṛtayo yathāsvaṃ samutthānopaśayāśca |
itare tu tadviparītāḥ tadvacca doṣā api |
tatrānyaparivārā vyādhayo dvividhāḥ |
tānyathāyathameva vakṣyamāṇānupalakṣayet |
pradhānapraśame ca praśamo bhavati teṣāmanupaśāmyato vā paścāttānupakramet |
tvaritaṃ vā balavantamupadravaṃ pradhānāvirodhena |
sa hi pīḍākarataro bhavati vyādhiparikliṣṭadehatvāt pramehapiṭakādivat |
tathānyaḥ pradhāna eva rogo 'nyasya pradhānasya hetuḥ bhavati |
yathā jvaro raktapittasya raktapittaṃ vā jvarasya |
arśāṃsi gulmodarātīsāragrahaṇīnāṃ |
ekaścāpacāro nimittamekasya vyādheḥ bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ tadvadekaṃ liṅgam |
evameva praśame 'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope |
tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta ||
tatrāgamato rogamevamevaṃ prakopaṇamevaṃ yonimevamadhiṣṭhānamevamātmānamevaṃ devanamevaṃ rūpaśabdagandharasasparśamevaṃ pūrvarūpamevamupadravamevaṃ vṛddhisthānakṣayānvitamevamudarkamevaṃ nāmānam |
tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttiḥ anyathā nivṛttiḥ |
pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvarṇasaṃsthānapramāṇopacayachāyāviṇmūtra charditādhikyamāntrakūjanamaṅgulyādiṣusandhiṣu sphuṭanaṃ dehaśakṛdvarṇādigandhaṃ suptaśītoṣṇastambhanasaṃspandaślakṣṇakharasparśañca |
prakṛtivikṛtiyuktamāsyarasantu praśnena tathā succhardanaducchardanatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca |
anumānatastu yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam |
makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryam |
gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ |
doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇāyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ |
prakṛti satvasārasātmyabalānanuśīlaneneti |
jñānabuddhipradīpena yo nāviśati yogivat |
āturasyāntarātmānaṃ na sa gorāṃścikitsati ||
dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyāprakāśakau |
tadyathaiko guruvyādhiḥ satvadehabalāśrayāt ||
laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhiratonyathā |
bāhyāvayavamātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ ||
tatolpamalpavīryaṃ vā viparītamato 'thavā |
pathyaṃviparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇām ||
jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate |
bubhutseta bhiṣak tasmāt tatvaṃ tantrānuśīlanāt ||
abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā |
na jātu skhalati prājño viṣamepi kriyāpathe ||
āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathāgantumatipravṛddhaḥ |
tatrānubandhaṃ prakṛtiñca samyak jñātvā tataḥ karma samārabheta ||
athāto bheṣajāvacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bheṣajamavacārayan prāgeva tāvadevamāturaṃ parīkṣeta |
kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā kasmiṃśca deśe manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṃ vihārajātametāvat balamevāṃvidhaṃ satvamevaṃvidhaṃ sātmmamiyaṃ bhaktirime vyādhayo hitamidamahitamidamiti |
prāggrahaṇena kena vā nidānaviśeṣeṇāsyakupito doṣaḥ |
doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakope hetavaḥ |
tasmādyathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā bhiṣakdoṣamevamavagamayet |
kimāhāreṇa kupito vāyuḥ kiṃ vihāreṇa tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā sāhasena vegarodhena vā bhayena śokena veti |
tataśca tatpratipakṣamauṣadhaṃ prayujyamānamāśu siddhaye sampadyate |
tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutiktakaṣāyāścetaretarapratipakṣāḥ |
mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam
ekarūpasyāpi hi hetoḥ mṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānāñca doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt vyādherbalābalaviśeṣaḥ |
tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣvanekaraseṣu ca bheṣajeṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśo 'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatatvaṃ vyavasyeta |
na hi viṣamavikṛtisamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāñcānyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatatvamadhyavasituṃ śakyam |
tathāvidhe hi samudāye samudāyaprabhāvamevopalabhya vyādhyauṣadhaprabhāvatatvamavagacchet |
tathā kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavashtita iti nirūpayet |
pravisṛto hi doṣaḥ svameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro bhavati |
tataśca sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeṣaḥ paryeṣitavyaḥ ||
kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ |
doṣānurūpo hi bhaiṣajyavīryapramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati ||
sahasātibalāni saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi vā |
tathāgnikṣāraśastrakarmāṇyalpasatvamāturamalpabalaṃ vātipāyayeyuḥ |
saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe śīghramanyamāvahanti |
śarīrabalādhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān |
agnibalādadhikāni glānimagnisādaśca ||
atisthūlo 'tikṛśo durbalo durbaddhamāṃsaśoṇitāsthyaṃgāvayavo 'lpāgniralpāhāro 'sātmyāhāropacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthasoḍhum |
kiṃ punastathāvidho bheṣajamevaṃvegam |
tasmāttādṛśamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaragurubhiravibhramaiścopācaredauṣadhairviśeṣādabalāḥ |
tāhyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥsukumārāḥ parāyattāśca |
tathā balavati vyādhyāture 'lpabalamalpaṃ vā bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva doṣamutkleśya vyādhimudīrayet ||
yogyamapi cauṣadhamevaṃ parīkṣeta |
idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāla etāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā |
anyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt tanmānena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot |
sūkṣmāṇi hi doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārarasasātmyasatvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi |
yānyanālocitāni nihanyurāturam |
ālocyamānāni tu vipulabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ |
tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta yajñām |
santi vyādhayo ye śāstra utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ |
tatra prājña eva doṣādigurulāghavena samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām ||
kālaśca bheṣajasya yogyatāmādadhāti |
sa kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ prāgapi ca |
śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ |
tatra śītoṣṇayorvṛṣṭiśītayoścāntare sādhāraṇau vasantajaladātyāyu |
grīṣmavarṣakālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate |
teṣu sādhāraṇeṣvahassu vamanādīnāṃ pravṛttirnnivṛttiritareṣvayogātiyogabhayāt |
sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ śarīrauṣadhānām |
tathā hi śītakāle 'timātraśītopahitatvāccharīramatyarthaśītavātaviṣṭabdhamatistabdhabahugurudoṣaṃ bhavati |
tadanu prāptañca bheṣajaṃ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya jāyate |
śarīrañca vātaprāyopadravāya |
tadvadvarṣāsvapi samantādatighanena bahalena ghanasampātenāvatate nabhasi uparuddhatejaḥyasareṣu dinakarakareṣu jalapaṭalotplāvanoddāmakardamāyāṃ bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ bhavati ||
auṣadhagrāmastu jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato 'lpavīryo bhavati |
aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalapnāyābhiramlavipākābhiḥ khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃspṛṣṭābhiradbhiḥ salilaśiśiraśīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharoṣmaṇā komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate |
tataścāsāvapathyatāmupagato dhruvamayogāya prathamasaṃgṛhītamapicauṣadhaṃ toyadatoyānugatamārutopahate jagatīti ||
grīṣme punarādānopahatatvāccharīramuṣṇarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatiyalīnadoṣaṃ bhavati |
bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi tapanakaranipātāduṣṇatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate |
śarīrañca pipāsābhramaklamopadravāya |
tasmātsādhāraṇeṣveva tadantarāleṣu vamanādīni yojayennacedātyayiko vyādhiḥ |
ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamevāvahito 'vacārayet ||
āturāvasthāsu tu kalāḥ kālasaṃjñāḥ |
tadyathāsyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo 'kālo vā |
nahyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati |
abhaktaṃ prāgbhaktaṃ madhyabhaktamadhobhaktaṃ sabhaktamantarabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhuḥ sagrāsaṃ grāsāntarā niśi ca ||
tatrābhaktaṃ nāma kevalamevauṣadhaṃ nirannopayogādativīryam |
kaphodrekavimuktāmāśayasrotāḥ prātarbalavānupayuñjīta |
itarastu prāgbhaktādikamannasaṃsargeṇa hitaṃ nātiglānikaraṃ bhavati ||
prāgbhaktaṃ nāma yadanantarabhaktam |
tadapānānilavikṛtāvadhaḥ kāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu ca vyādhiṣu praśamanāya kṛśīkaraṇārthañca yojyam ||
madhyabhaktaṃ madhye bhaktasya tat samānānilavikṛtau |
koṣṭhagateṣu ca vyādhiṣu paittikeṣu ca ||
adhobhaktaṃ bhaktādanantaram |
tattuvyānavikṛtau prātarāśāntamudānavikṛtau punaḥ sāyamāśāntam |
pūrvakāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu vyādhiṣu ca ślaiṣmikeṣu ca praśamāya sthūlīkaraṇārthañca ||
sabhaktaṃ yadannena samaṃ sādhitaṃ paścādvā samāloḍitam |
tat bāleṣu sukumāreṣvauṣadhadveṣiṣvarucau sarvāṅgageṣu ca rogeṣu ||
antarābhaktaṃ yat pūrvāhṇe bhakte jīrṇe madhyāhne bheṣajamupayujyate |
tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam |
taddīptāgnervyānajeṣvāmayeṣu ||
sāmudgaṃ yadādāvante ca bhuktasya |
tattu laghvalpānnayuktaṃ pācanāvalehacūrṇādi hidhmāyāṃ kampākṣepayorūrdhvādhassaṃśraye ca doṣe ||
muhurmuhustu punaḥpunarbhukte yadabhukte vā |
tacchavāsakāsahidhmātṛṭchardiṣu viṣanimitteṣu ca vikāreṣu ||
grāsāntaraṃ yat grāsayorgrāsayormadhye dvayamapyetat prāṇānilavikṛtau |
tathā sagrāsaṃ cūrṇalehavaṭakādikamagnidīpanaṃ vājīkaraṇāni copayuñjīta |
grāsāntaraṃ hṛdroge vamanaṃ dhūmañca |
tatrādye kāle tṛṣitaḥ pītaśītāmburajīrṇī kṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet |
śeṣeṣu vāhṛdyamasātmyamatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātrañceti |
rogamādau parīkṣeta tadanantaramauṣadham |
tataḥ karma bhiṣak paścāt jñānapūrvaṃ samācaret ||
nivṛtto 'pi punarvyādhiralpenāyāti hetunā |
dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ ||
tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā |
siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣāṃ dārḍhyamāvahan ||
sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam |
kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ ||
manasorthānukūlyena tuṣṭirūrjā rucirbalam |
sukhopabhogatā ca syāt vyādheścātaḥ parikṣayaḥ ||
laulyāddoṣakṣayādvyādhivaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ |
tāsu pathyopacārajño yogenādyaṃ vikalpayet ||
śītoṣṇavarṣānicitaṃ caitraśrāvaṇakārtike |
kramāt sādhāraṇe śleṣmavātapittaṃ hareddrutam ||
prāvṛṭśaradvasantānāṃ māseṣveteṣu vā haret |
sādhāraṇeṣu vidhinā trimāsāntaritānmalān ||
kṛsvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham |
prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||
saptāhena guṇālābhe kritāmanyāṃ prayojayet |
pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ |
guṇe 'lpepi tu tāmeva viśeṣotkarṣalabdhaye ||
bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ |
śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam ||
ananyakāryo 'vahitaḥ tathā tanmantrisammataḥ |
āsvāditaṃ paricaraiḥsvayañcānuprayojayet ||
ucito yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam |
deśe 'nyatrāpi vasatastattulyaguṇajanma ca ||
vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu |
rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā |
athāto dvividhopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
upakramyasya hi dvitvād dvidhaivopakramo mataḥ |
ekassantarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ |
bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau ||
bṛṃhaṇaṃ yat bṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat |
dehasyaṃ bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te ||
snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanañca yat |
bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāt dvitayaṃ nātivartate ||
śodhanaṃ śamanañceti dvidhā tatrāpi laṅghanam |
yadīrayet bahirdoṣān pañcadhā śodhanañca tat ||
nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko 'sravisrutiḥ |
na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi ||
samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā |
pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ |
bṛṃhaṇaṃ śamanantveva vāyoḥ pittānilasya ca ||
bṛṃhayed vyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān |
bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān ||
garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme 'parānappi |
māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ ||
svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ |
mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ |
visarpavidradhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ ||
sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi |
tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān |
āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ ||
vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān |
madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ ||
ebhirevamayairārtān hīnasthaulyabalādikān |
kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtānmadhyabalairdṛḍhān ||
samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān |
na bṛṃhayellaṅghanīyān bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet |
yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret ||
bṛṃhite syāt balaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṃṅkṣayaḥ |
vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ ||
kṣuttṛṭsahodayaśśuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā |
vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghate ||
anapekṣitamātrādisevite kurutastu te |
atisthaulyātikārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ |
rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghate ||
tatra śodhanamuddiśya sthaulyādyāḥ pragudāhṛtāḥ |
gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro 'nnajo rasaḥ ||
āma eva ślathīkurvan dhātūn shtaulyamupānayet |
atisthaulyādatikṣuttṛṭprasvedaśvāsanidratāḥ ||
āyāsākṣamatā jāḍyamalpāyurbalavegatā |
daurgandhyaṃ gadgadatvañca bhavenmedotipuṣṭitaḥ ||
srotastu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ |
caran prajvalayatyagniṃ kṣuttṛṣau stastato 'dhikam ||
sthūlaṃ koṭaravadvṛddhau dahato 'gnyanilau ca tam |
svedavāhisirāmūlabhāvādviṣyandanādapi |
medasaḥ śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā ||
koṣṭha eva vipakve 'sya saṃruddhasrotaso rase |
sarvatrālabdhavṛttitvāt prayo medaḥ pracīyate ||
taccheṣo 'lparaso 'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye |
tulyepi vāyvādicaye prākcitaṃ cīyatetarām |
medastenāsamastena dhātūnāṃ vidadhāti tat ||
śvāsādīnacirāccānyān jvarodarabhagandarān |
mehorustambhapiṭakāvidradhiprabhṛtīn gadān ||
ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ |
atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ mārutāpaham ||
śleṣmamedoharaṃ yacca kulatthā yavakā yavāḥ |
jūrṇaśyāmākamudgādyāḥ pāne 'riṣṭaṃ madhūdakam ||
mastu takraṃ ca tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ chedi ca bheṣajam |
cintāvyavāyavyāyāmaśodhanāsvapanaṃ bhajet ||
dehāpekṣī tathā rūkṣaṃ snānamudvartanādi ca |
madhunā triphalāṃ lihyāt guḍūcīmabhayāṃ ghanam |
rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ ||
śilāhvasya prayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ |
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu ||
yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo 'tisthaulyadoṣajit |
madanaṃ triphalā mustā saptāhvāriṣṭavatsakam ||
sapāṭhāragvadhaṃ pītamatibṛṃhaṇarogajit |
tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam ||
samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram |
madanādīni cālepaḥ snanādiṣvapi yojayet ||
hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram |
elāvṛkṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam ||
takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ kolarasena vā |
mūtrakṛchraṃ kṛmīn mehaṃ sthūlatāṃ ca vyapohati ||
kṛmighnatriphalaṃ tailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ |
lohodakāpluto manthaḥ śasto bṛṃhaṇarogiṇām ||
vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ |
hiṅgusaucarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ ||
niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt |
eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam ||
saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat |
atisthaulyādikān sarvān rogānanyāṃśca tadvidhān |
hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān ||
buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam |
yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇānyapi ||
atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ |
snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ ||
bastihṛnmūrddhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ |
pralāpordhvānilaglāniḥ charddiḥ parvāsthibhedanam ||
varcomūtragrahādyāśca jāyante 'tivilaṅghanāt |
atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣṇatṛṭkṣudhaḥ ||
tṛptivyādhyauṣadhamanān sahate 'lpabalatvataḥ |
śvāsakāsakṣayaplīhagulmārśovahnimandatāḥ ||
kṛśaṃ prāyaśca dhāvanti raktapittānilāmayāḥ |
kārśyameva varaṃ sthaulyānna hi sthūlasya bheṣajam |
bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nālamatimedo 'gnivātajit ||
madhurasnigdhasauhityairyat saukhyena ca naśyati |
kraśimā sthavimātyantaviparītaniṣevaṇaiḥ ||
śuṣkasphigudaragrīvāḥ sthūlaparvā sirātataḥ |
ucyate 'tikṛśastatnaprāgukto bṛṃhaṇo vidhiḥ ||
aśvagandhāvidāryādyā vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ |
acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca ||
svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati |
laṅghanottheṣu rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet |
yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye ||
sadyaḥ kṣīṇo yataḥ sadyo bṛṃhaṇenopacīyate |
ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena tatra ca ||
bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnibalādīn vīkṣya yojayet |
na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt |
māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ ||
kravyānmāṃsarasāṃstasmāddakalāvaṇikān laghūn |
veśavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca kṛtākṛtān |
rasāṃstathā ca kṣīrādīn tarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ ||
yuñjyāt kṛśānāṃ jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām |
tṛṣyatāmūdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām ||
samaiḥ kṛṣṇāsitātailakṣaudrādyaidrvyaṃśatarpaṇaiḥ |
manthastadvat sitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ ||
phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo 'mlakāñjikam |
tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvarttaharaṃ param ||
manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ |
parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastṛṣṇādirogajit ||
svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā |
sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ ||
guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe |
yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam ||
syaulyakārśye prakṛtyāpi syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ |
satataṃ vyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca ||
mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe |
samadhātvagnideho 'sau samasṃhanano bhavet ||
dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate |
doṣagatyātiricyante grāhibhedyādibhedataḥ |
athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
snehādiṣūpayogāya tadvyāpacchamanāya ca |
kuryāt prāgeva tadyogidravyasambhārasaṅgraham ||
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam |
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam ||
sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam |
tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt ||
mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt |
pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram |
ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato 'pi ca |
dvādhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān ||
snehāśayā dadhikṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca |
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ |
vṛddhabālāvalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ ||
vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ |
snehyāḥ na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ |
ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ ||
mūrchārchadyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ |
apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane ||
tatra dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam |
granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu ||
tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu |
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu ||
rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca |
śeṣau vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca ||
tathādagdhāhatabhraṣṭayonikarṇāśiroruji |
tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpiranyau tu mādhave |
sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyāt bhāsvati nirmale ||
ṛtau sādhāraṇe doṣasāmye 'nilakaphe kaphe |
divā niśyanile pitte saṃsarge pittavatyapi ||
tvaramāṇe tu śīte 'pi divā tailaṃ ca yojayet |
uṣṇe 'pi rātrau sarpiśca doṣādīnvīkṣya cānyathā ||
niśyaśnute vātakaphādrogānahani pittataḥ |
yukyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ |
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ ||
rasabhedaikakatvābhyāṃ catuṣṣaṣṭirvicāraṇāḥ |
snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ ||
yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā |
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt ||
dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt |
hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrāsīyasīm ||
kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm |
ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam ||
tatra durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ |
apathyariktakoṣṭhatvajvarātīsārakāsibhiḥ ||
hrasvā peyā sukhā sā hi parihāre 'nuvartate |
cirācca balyā na ruje vyāpannāpi prakalpate ||
mehoruḥpiṭakākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ |
madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā ||
na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā śuddhaye 'pyalam |
mahādohānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ |
gulmodāvartavīsarpadaṃśābhipīḍitaiḥ ||
unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā |
sarvamārgānusāreṇa jayed vyādhīn suyojitā ||
hyastena jīrṇa evānne snehocchaḥ śuddhaye bahuḥ |
śamanaḥ kṣudvayo 'nanno madhyamātraśca śasyate ||
bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto 'lpo hitaḥ sa ca |
bālavṛddhapipāsāartasnehadviṇmadyaśīliṣu ||
strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu |
mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca ||
snehaḥ prāgbhojanāt kuryādūrujaṅghākaṭībalam |
vegānulomyamārogyamadhaḥkāyagadakṣayam ||
madhye bṛhattvāgnibalasthiratākukṣirukśamān |
indriyasthiratāmūrdhvamūrdhvajatrugadakṣayam ||
vāte salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate |
vaidyo dadyāt bahukaphe kṣāratrikaṭukānvitam ||
vāryuṣṇamacche 'nupibetsnehe tatsukhapaktaye |
āsyopalepaśuddhyai ca tauvarāruṣkare na tu ||
uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇairvirudhyate |
tato guruprāvaraṇo nivātaśayanasthitaḥ |
jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ ||
śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāratiklamaiḥ |
jānīyād bheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghāvāt ||
anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ |
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet |
tenodgāraviśuddhiḥ stāttataśca laghutā ruciḥ ||
bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥpiban pītavānapi |
dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram ||
uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ |
vyāyāmavegasaṃrodhaśokavarṣahimātapān ||
pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitīḥ |
nīcātyuccopadhānāhassvapnadhūmarajāṃsi ca ||
yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet |
sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ ||
upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat |
snehasya pānāt pūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdubheṣajam |
uttejanaṃ hutāśasya koṣṭhalāghavakāri ca ||
tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet |
samyaksnigdho 'thavāyāvadataḥsātmībhavet param ||
sātmībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam |
atiyogena vā vyādhīn yathāmbbodhotiyojanāt ||
vihatya setuṃ mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayan mṛdam |
sneho 'pyagniṃ tathā hatvā sravati kṣapayaṃstanum ||
vātānulomyaṃ dīpto 'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam |
mṛdusnigdhāṅgatāglāniḥsnehodvego 'thalāghavam ||
vimalendriyatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ |
pāṇḍvāmayāggasadanaghrāṇavaktragudasravāḥ |
gudadāhāruciśchardimūrchātṛṣṇāpravāhikāḥ ||
śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ snehātisevanāt |
amātrayāhito 'kāle mithyāhāravihārataḥ |
snehaḥ karoti śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ ||
kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabalakṣayān |
jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān ||
tāṃstān svadoṣahetūtthān pāṇḍvādīṃścātiyojanāt |
kṣuttṛṣṇoklekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam |
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravāḥ ||
pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu |
yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam ||
virūkṣaṇe laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇam |
snehena paittikasyāgniryadā tīvratarīkṛtaḥ |
snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo 'bhitaścaran ||
udīrayet sopasargāṃ pipāsāmasya bādhikām |
so 'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu śītalam ||
śītasekāvagāhān vā tattṛṣṇāpīḍito bhajet |
snehāgninā dahyamānaḥ svaviṣeṇeva pannagaḥ ||
ajīrṇe balavatyā tu śītairdihyācchiromukham |
chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ ||
rūkṣānnamullikhedbhuktvā tādṛśyāṃ tu kaphānile |
samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunoddharet ||
tato doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet |
na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ |
sarvaṃ hyanuvrajeddehaṃ hatvā saṃjñāṃ ca mārayet ||
snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuksvedamācaret |
snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ vamanaṃ punaḥ ||
ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ |
tilamāṣadadhikṣīraguḍamatsyarasādibhiḥ ||
māsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ |
snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ ||
saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate |
alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ ||
bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu |
yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet ||
prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān |
snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām ||
tilacūrṇaṃ ca sasnehaṃ phāṇitaṃ kṛsarāṃ tathā |
tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ sarpiṣmatīmapi ||
peyāṃ sukhoṣṇā kṣaireyīṃ pātre vā sasitāghṛte |
sarpirlavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ ||
peyāṃ ca pañcaprasṛtāṃ snehaistaṇḍulapañcamaiḥ |
pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca bahusnehasamūyutam |
tailaśuṇṭhīguḍarasaṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ ||
snehaṃ vaikaṃ surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram |
vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ tilān ||
pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam |
dadhnā siddhaṃ vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam ||
yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi |
ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam ||
siddhāṃśca caturaḥ snehān badaratriphalārasaiḥ |
yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet ||
lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram |
taddhi viṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca ||
guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi |
kuṣṭaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet ||
triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān |
snehānyathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ ||
kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān |
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ ||
athātaḥ svedavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
caturvidho 'gnisvedo bhavati tāpopanāhadravoṣmabhedena |
tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyaphālavālukāvastraghaṭikādibhiḥ sākṣādagninā ca prayoktavyaḥ ||
upanāhasvedastu sarvagandhadhānyasarṣapakiṇvavacādevadārurāsnairaṇḍamūlamadhukaśatāhvāsurākiṭṭādivātaharadravyacūrṇairyavagodhūmaśakalairānūpāsṛkpittaśiraḥpādāmiṣaveśavāraiśca |
tathā śleṣmasaṃsṛṣṭe vāyau surasādibhiḥ |
pittasaṃsṛṣṭe ca padmakādibhiḥ |
kṣīraśuktadhānyāmlalavaṇamastupragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sālvalābhidhānaistairbahuśaḥ pradihyoṣṇavīryāpūtisṛduromacarmabhistadabhāve ghanavātaharapatrāvikakauśeyairupanaddhamaṅgamahasthitaṃ vidāhaparihārārthaṃ niśi muñcet |
tatra śigruvaraṇāmrātakamūlakasarṣapasurasārjakavāsāvaṃśāśmantakāśokaśirīṣārkakarañjairaṇḍamālatīpatrabhaṅgapūtīkadaśamūlādivātaharairdravyairmastusalilasurākṣīraśuktādibhiḥ kvathitaiḥ pūrvoktaiśca yathādoṣaṃ pṛthak sahitairvā kumbhīrvarṣalikāḥ praṇālīrvā pūrayitvā vātaharasiddhasnehābhyaktamanabhyaktaṃ vopaviṣṭaṃ kiliñje vā śayānamekāṅge sarvāṅge vā vastrāvacchanne pariṣecayet |
tairevādbhiḥ pūrṇe mahati kaṭāhe kuṇḍe droṇyāṃvāvagāhayet ||
ūṣmasvedaḥ punaraṣṭadhā bhidyate |
piṇḍaḥ saṃstaro nāḍī ghanāśma kumbhī kūpaḥ kuṭī jentākaśca |
tatra mṛtkapālapāṣāṇaloṣṭalohapiṇḍānagnivarṇān sandaṃśena gṛhītvāmbhasyamle vā nimajjayet tairārdrāvakivastreṇa veṣṭitaiḥ śleṣmamedobhūyiṣṭhaṃ sarujamaṅgaṃ granthimadvā svedayet |
pāṃsusikatāgavādipurīṣadhānyabusapulākapalalairvāmlotkvathitaiḥ pūrvavadveṣṭitaiḥ |
gavādiśakṛtārdreṇa piṇḍīkṛtenopanāhadravyotkārikākṛsaramāṃsapiṇḍairvā vātarogeṣviti piṇḍasvedaḥ |
yathārhasvedadravyāṇi pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivātaśaraṇaśayanasthe kiliñje prastīryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade rauravājinaprāvārādibhiḥ svavacchannaṃ svedayediti saṃstarasvedaḥ ||
pūrvavadevopasvedyokhāmukhe 'nyāmukha |
nāḍīmūlacchidrapramāṇapārśvacchidrāmupasandhāyāvalipya ca pārśvacchidrasthayā nāḍyā śaroṣikāvaṃśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayādhyarddhavyāmadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrotasā sarvatovātaharapatrasaṃvṛtachidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhopaviṣṭasya svabhyaktaprāvṛteṅge bāṣpamupaharet |
bāṣpo hyanṛjugāmī vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ ||
puruṣāyāmamātramadhikaṃ vā ghanaṃ samaṃ ca śilātalaṃ bhūpradeśaṃ vā vātaharadārudīptenāgninā sarvatastāpayitvāgnimapohyoṣṇodakāmlādibhirabhyukṣya yathoktapracchade saṃstaravatsvedayediti ghānāśmasvedaḥ ||
pūrvavat svedadravyāṇi kumbhyāmutkvāthyāśliṣyopaviṣṭastadvadūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt |
bhūmau vā tāṃ nikhāya tadūrdhvamāsanaṃ śayanaṃ vā nātighanapracchadaṃ paritaḥ pralambamānakuthākambalagoṇikaṃ nidhāya tatrasthasyoṣmāṇaṃ gṛhṇataḥ kumbhyāmagnivarṇānayoguḍānupalāṃśca śanairnimajjayediti kumbhīsvedaḥ ||
śayanasyādhovistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagghe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ ||
kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvatovidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhye ca śayyāṃ tatrasthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ ||
atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta |
pūrvasyāmuttarasyāṃ vā diśi guṇavati praśastabhūmibhāge |
suvarṇavarṇamṛttike parighāpuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle |
dakṣiṇe paścime vā sutīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge |
saptāṣṭau vāratnīrapakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vābhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet |
utsedhavistārataḥ paramaratnayaḥ ṣoḍaśa |
samantātsuvṛttaṃ mṛtkarmasaṃpannamanekavātāyanam |
asya ca kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārocchrāyāṃ piṇḍikāṃ kārayedākavāṭāt |
madhye cāsya kūṭāgārasya kiṣkumuktaṃ dvipuruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃbahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sāpidhānaṃ kārayet |
taṃ ca khādirāṇāmaśvakarṇānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet |
sa yadā jānīyātsādhudagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmānyavataptaṃ sarvamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti |
tatrainaṃ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet |
anuśiṣyātsaumya praviśa kalyāṇāyārogyāya ca |
praviśya caināṃ piṇḍikāmāruhya ṣārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ |
na ca tvarayāsvedamūrchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyāprāṇocchvāsāt |
bhraśyamāno hyataḥ piṇḍikāvakāśād dvāramanadhigacchan svedamūrcchā parītatayā sadyaḥ prāṇān jahyāḥ |
tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ |
tvaṃ yadā jānīyā vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyak prasrutasvedapicchaṃ sarvasroto vimuktaṃ laghubhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāga ravamiti |
tataḥ piṇḍikānusāreṇa dvāraṃ prapadyethāḥ |
niṣkramya ca cakṣuṣoḥ paripālanārthamatisvinno 'pi na sahasā śītodakamanupraviśethāḥ |
samyak svinnastvapagatasantāpaklamo muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto 'śnīyāditi jentākasvedaḥ ||
teṣāṃ viśeṣatastāpoṣmasvedau kaphe prayojayet |
kiñcit pittasaṃsṛṣṭe 'nyatarasmin dravamiti ||
anāgneyaṃ punarmedaḥkaphāvṛte vāyau nivātasadanaguruprāvaraṇabahumadyapānavyāyāmakṣudātapaniyuddhādhvabhārabharaṇāmarṣabhayaiḥ |
upanāhaṃ ca pittānvaye pūrvoktenaiva vidhināgnirahitamiti |
nivāte 'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret |
vyādhivyādhitadeśarttuvaśānmadhyavarāvaram ||
kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile |
āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite ||
rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ |
alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ svalpaṃ dṛṅbhuṣkahṛdaye na vā ||
padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vācchādya cakṣuṣī |
śītairmuktāvalīpadmakumudotpalabhājanaiḥ ||
muhuḥ karaiśca toyardraiḥ svidyate hṛdayaṃ spṛśet |
śītaśūlakṣaye svinno jāte 'ṅgānāṃ ca mārdave |
syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet ||
pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ |
sandhipīḍājvaraśyāvaraktamaṇḍaladarśanam ||
svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham |
viṣakṣārāgnyatīsārachardimehātureṣu ca ||
svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ stambhanamanyathā |
dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam ||
svedanaṃ stambhanaṃ ślakṣṇarūkṣasūkṣmasaradravam |
prāyastiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ ||
stammitaḥ syāt bale labdhe yathoktāmayasaṅkṣayāt |
stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgghanugrahaiḥ ||
pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet |
na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchatān |
stambhanīyakṣatakṣīṇākṣāmamadyavikāriṇaḥ ||
timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ |
pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān ||
bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān |
kṣuttṛṣṇākamalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān ||
garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ mṛdu vātyayike gade |
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu |
svarabhedānilavyādhipakṣāghātāpatānake ||
aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe |
mahattve muṣkayoḥ khalyāmāyāṃme vātakaṇṭake ||
mūtrakrcchrārbudagranthiśukrāghātāḍhyamārute |
vepathuśvayathusvāpastambhajṛmbhāṅgagaurave ||
karṇamanyāśiraḥkoṣṭhajaṅghāpādorurukṣu ca |
svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ ||
svinno 'nnaṃ pathyamaśnīyāddoṣarogānurodhataḥ |
tadahaḥ svinnasarvāṅgo vyāyāmaṃ sutarāṃ tyajet ||
agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam |
kuryāt svedo jāḍyatandrāpahāraṃ stabdhān sandhīṃśceṣṭayatyāśu cāsya ||
snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ |
doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante ||
athāto vamanavirecanavidhiṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanākhyamadhobhāgaṃ virecanākhyamubhayaṃ vā malavirecanādvirecanamityucyate ||
tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāṣīṇyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāt vyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena mṛdūkṛte 'ntaśśarīre svedoṣmaṇārdradāruvadviṣyaṇṇe sthūlāṇusrotebhyaḥ sakalamapi doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti |
taikṣṇyādvikāṣitvācca vicchindayanti |
sa viṣyaṇṇavicchinno doṣasaṅghātaḥ pāriplavaḥ snehāktabhājanastha ivodakāñjalirasajjannanupnasaraṇabhāvādāmāśayamanugamya udānapraṇunnaḥ agnivāyvātmakatvāt ūrdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ pravartate |
slilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvācca auṣadhasyādhaḥ |
ubhayataścobhayaguṇātmakatvādubhayabhāgaprabhāvācca ||
tatrotkṛṣṭe śleṣmaṇi pittasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā pitte anile vā śleṣmottare ca vamanamācaret |
pitte tu virekaṃ śleṣmasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā śleṣmaṇīti ||
tatra vamanasādhyā viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnanavajvararājayakṣmātīsārādhoraktapittaviṣūcikālasakāvipākārocakāpacigranthyarbudaślīpadamedogadagaronmādāpasmāraśvāsakāsahṛllāsavīsarpapramehakuṣṭhapāṇḍuvartmamukhaghrāṇakapālarogakarṇarodhaśophastanyadoṣādayo doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa |
ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti salilāpagamanenāniṣpannaśālyādivat ||
avāmyāstu garbhiṇīsukumārānyakāryavyagrarūkṣarūkṣāśanaprāyātidīptāgnibhārādhvakarmanityaklāntakṣatakṣīṇātisthūlakṛśavṛddhabāladurbalaśramabhayaśokakrodhamadamūrchākṣutpipāsārttopavāsavyavāyavyāyāmādhyayanacintāprasaktacchardirūrdhvaraktapittavātāsthāpitānuvāsitasaṃvṛtakoṣṭhaduścharditahṛdrogodāvartamūtrāghātagulmaplīhodarāṣṭhīlārśaḥsvaropaghātatimirabhramānilārtārditākṣepakākṣiṇiraḥśaṅkhakarṇapārśvaśūlino 'nāsthāpitakṛmiṇakoṣṭha iti |
anyatrāmagarīvaṣaviruddhābhyavahorabhyaḥ śīghrakāritvādeṣām |
tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt |
sukumārasya hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ |
anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na pravartate |
kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt |
rūkṣāśanaprāyasyaṃ vāyunā kṣapitadehatvād balakṣayaḥ syāt |
tathātidīptāgneragnibalena bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ cāyāsena kṣatasya bhūyaḥkṣaṇanādraktātipravṛttiḥ |
kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho 'ntaḥkṣatabhayaṃ ca |
prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudāna utkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet |
ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ |
saṃvṛtakoṣṭhasya duścharditasya vātimātrapravāhaṇādantaḥ koṣṭhasamutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā |
udāvartādibhirārtānāmarditādibhiśca yathāyathamāmayapravṛddhirmaraṇaṃ vā |
kṛmiṇakoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥpūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhiratibahutvādaśeṣānissaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiśchardiṣo 'tipravṛttiḥ syāt ||
garbhiṇyādicintāprasaktāntāścātra dhūmāntaiḥ prāyaḥ sarvakarmabhirvakṣyamāṇaḥ parihartavyāḥ |
ajīrṇī tu sarvaireva ca vamanavarjjairāmadoṣabhayāt |
navajvarasya doṣastambhabhayāditi ||
atha virecanasādhyā jīrṇajvarordhvaraktapittagulmavidradhiplīhārśobhagandarodarakṛmiṇakoṣṭhamūtrāghātaretoyonidoṣavātaśoṇitahalīmakavyaṅgatimirakācābhiṣyandākṣipākakṣārāgnidagdhakuṣṭavraṇaśiraḥpakvāśayaśūlodāvartavibandhacchardivisphoṭādayo vāmyoktāśca viṣūcikādayo doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ |
viśeṣeṇaite hi paraṃ virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat ||
avirecyāḥ punarnavajvarātisāryadhoraktapittakṣatagudalaṅghatarātrijāgaritāsthāpitālpāgnirājayakṣmamadātyayārtādhmātasaśalyābhihatatisnigdharūkṣakrūrakoṣṭhāḥ tatra navajvarasyāvipakvān doṣānna nirharet |
atīsāryadhoraktapittayoratipravṛttyā hanyāt |
kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalattvam |
madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya |
ādhmātasya purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ vā janayet |
saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt |
krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ |
garbhiṇyādīnāṃ pūrvoktadoṣaḥ syāt ||
atha sādhāraṇe kāle samyaksnigdhasvinnamanupahatamānasaṃśvaḥ cchardayitavyamiti grāmyānūpaudakaśṛtamāṃsarasakṣīradadhimāṣatilapalalaśākādibhirdravaprāyaiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ sukhoṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe snātānuliptaṃ sragviṇamahatavāsasaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivacanaṃ jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ nirannabhīṣatsnigdhaṃ vā yavāgū maṇḍena ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ bhīrukṛśabālavṛddhasukumārān vā doṣānurodhenākaṇṭhaṃ pītakṣīratakrayūṣekṣumāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ nakṣatratithikaraṇamuhūrtodaye praśaste yathāvyādhidoṣadūṣyādivihitāmauṣadhamātrāṃ madhusaindhavayuktāṃ sukhoṣṇāṃ brāhmaṇaprayuktābhirāśīrbhirābhimantritāṃ
brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ ||
rasāyanīmavarṣīṇāmamarāṇābhivāmṛtam |
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyabhidamastu te ||
aum nāmo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya |
bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye bhaiṣajyasamudgate svāhā |
ityevamabhimantryodagmukhaḥ prāṅmukhamāturaṃ pāyayet ||
tataḥ pītavānūrunyastabhujo vamanānugatamānasognitaptaiḥ pāṇibhirupatapyamāno muhūrtamanupālayet |
sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ pravilayamāpadyamānaṃ
romaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pravicalitaṃ
kukṣyādhmānena ca kukṣimanusṛtaṃ ca kramāt hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhūtam |
atha samupasthitānekapratigrāhaḥ pārśvalalāṭopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhapratilomonmardane ca pravṛttāvyapatrapaṇīyapuruṣo vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrayan nāpravṛttān na pravarttayan pravṛttāṃścānupravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulībhyāmutpalakumudairaṇḍanālairvā kaṇṭhamabhimṛśan vamet |
nātyunnato nātvavanato na pārśvāpavṛtto vā |
tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati |
atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā |
pārśvāpavṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti ||
evaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ kaphe chardayet |
amlaiḥ sasnehairanilasaṃsṛṣṭe |
yāvat kaphacchedaḥ kevalamauṣadhapravṛttiḥ pittadarśanaṃ vā ||
hīnavegastu pippalyāmalakasarṣapakalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥpunaḥ pravartayet |
prabhūtavamanāsahiṣṇurdvyahaṃ tryahaṃ vā viśramya |
asātmyabībhatsadurdarśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt |
sarveṣu ca vamaneṣu saindhavaṃ madhu ca vidadhyātkaphavilayanavicchedanārtham |
vegāṃścāsya pratigrāhagatānāvekṣeta ||
tatrāpravṛttiḥ kevalasya vā bheṣajasya pravṛttirvibandho vā vegānāmayogalakṣaṇam |
tataścārocakagauravādhmānakaṇḍūsphoṭakoṭhālasyaśūlapratiśyāyalomaharṣaprasekaśophaśītajvarādayaḥ ||
yogalakṣaṇaṃ punaḥ kāle kramāt kaphapittānilapravṛttirnātimahatī vyathā svayaṃ cāvasthānaṃ tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca ||
atiyoge tu phenilaraktacandrikodgamanam |
tataśca kṣāmatāsvarakṣayadāhakaṇṭhaśoṣabhramamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛddhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārdditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñatānidrābalāgnihānayo bhavanti |
jīvaśoṇitapravṛttyā maraṇaṃ vā |
eṣāṃ siddhiṣu sādhanaṃ vakṣyate ||
yogena tu khalvenaṃ charditavantaṃ suviśodhitapāṇipādamukhaṃ muhūrtamāśvāsya dhūmatrayasyānyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ sammānitasurabhitāmbūlaṃ nivātāgāraśayyāsthitaṃ snehoktenācāravidhinānuśiṣyāt ||
tatognibalamavekṣya kṣudhaṃ ca sāyāhne apare vāhni sukhodakapariṣiktaḥ purāṇānāṃ raktaśālitaṇḍulānāṃ susiddhamannamasnehalavaṇakaṭukamalpasnehalavaṇakaṭukaṃ vā dravaprāyamuṣṇodakānuprāyaṃ sāyaṃ prātarupabhuñjāno vidhimimamavekṣeta peyādīnām ||
peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam |
krameṇa seveta naro 'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ ||
yathāṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa |
mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ ||
jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau |
daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathāsyād dvicaturguṇaśca ||
pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ |
dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam ||
atha vamitavantaṃ punarevaṃ snehasvedābhyāmupapādyaśvo virecayitavya iti sujaramaśleṣmalaṃ snigdhaṃ phalāmlamuṣṇamuṣṇodakānupānaṃ jāṅgalarasaudanaṃ bhojayet |
tataḥ sukhoṣitaṃ pūrvoktena vidhinātīte śleṣmakāle nirannaṃ vibhajya koṣṭhaṃ yathārhauṣadhamātrāṃ pāyayet |
na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt ||
akṛtavamanasya hi śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate |
urasi vāvaruddhamavatiṣṭhate |
samyagviriktasyāpi cādhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gauravamāpādayati |
na tveṣa doṣo 'tukrūrakoṣṭhasya vāyvātmakatvāt ||
śleṣmakāle tvakṛtavamanoktadoṣāḥ śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā chardikṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet |
chardriṃ ca punastajjanayati |
aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamanaṃ nirannaṃ yojyam |
tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt ||
sa viricyate kṣīrekṣurasāmlatakramastuguḍakṛsarasarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhirapi |
sa durvirecyastriphalātilvakatrivṛnnīlinīphalādibhirapi |
bahuśleṣmāsamadoṣaśca madhyaḥ sa sādhāraṇaḥ |
ye ca snihyantyacchapānena prāyaśaḥ trisaptapañcarātrairiti ||
tatra kaṣāyamadhuradravyaiḥ pitte virecanam |
pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet |
tataścoṣṇodakena so 'ntarmukhaṃ viśodhyārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādihṛdyagandhānupajighret |
nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā vegānna dhārayan īrayamāṇāśca śayyāsanne pratigrāhe 'śītaspṛgviricyeta |
yathā ca vamane svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante tathā virecane vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ |
doṣāṇāṃ hi dehe tathā sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti ||
apravṛttau tu bheṣajottejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet |
pāṇitāpaiśca jaṭharaṃ svedayet |
pravṛtte ca dīptāgneḥ snigdhavapuṣā bahudoṣasyālpadoṣe naiva vā pravṛtte 'lpadoṣasyāpi jīrṇabhaiṣajyasyāhaḥśeṣaṃ balaṃ cāpekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt |
na tvajīrṇauṣadhasyātiyogabhayāt ||
tadaharvā bhuktavato 'nyedyuradṛḍhasnehaṃ vā daśarātrādūrdhvamupaskṛtadehamavahito bhūyaḥ pāyayet ||
hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti |
tasmādete vegadhāraṇapravṛddhavātatvātsadāturā durvirecyāśca |
anyānapi cākālanirhāravihārāhārān |
tataścaiṣāṃ sadāturatvādalpo 'pyāmayo duḥsādhyo bhavati |
teṣāṃ punaḥ kriyāvidhiḥ snehavyāpatsiddhāvupadekṣyate ||
tatrāsamyagvirekāt kukṣihṛdayāviśuddhirādhmānamaruciḥ prasekaḥ kaphapittotkleśachardibhramāḥ kaṇḍū piṭakā vidāho gauravamagnisādastandrā staimityaṃ pratiśyāyo vātaviṇmūtrasaṅgaśca |
samyagvirekāt vyādhyupaśamo yathoktaviparyayaśca |
ativirekāttu kevalaṃ doṣarahitamudakaṃ raktaṃ vā medomāṃsadhāvanopamaṃ kṛṣṇaṃ vā pravartate |
parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ gudanissaraṇaṃ nayanapraveśaḥ pipīlikāsañcāra ivāṅge vamanātiyogatulyatā ca ||
samyagviriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjyena vidhinopapādayet |
atha vamitavāniva krameṇānnānyupayuñjānaḥ prakṛtibhojanamāgacchediti |
jīrṇe 'nne vamanaṃ yojyaṃ kaphe jīrṇe virecanam |
mandavahnimasṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam ||
adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayet pītabheṣajam |
snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate ||
saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ |
yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret ||
srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam |
peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ ||
apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam |
nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet ||
ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate |
yadā tadā chardayataḥ siñceduṣṇena vāriṇā |
pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane ||
durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam |
viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet ||
durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ |
aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham |
varaṃ tadasakṛt pītamanyathā saṃśayāvaham ||
hared bahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ |
durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamaye ttutān |
kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ ||
mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ |
sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet ||
rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām |
dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati ||
tebhyo bastiṃ puro dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam |
śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavarttibhiḥ |
pravṛttaṃ hi malaṃ sigdho vireko nirharetsukham ||
viṣābhighātapiṭakākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ |
kāmalāpāṇḍumehārtān nātisnigdhān viśodhayet ||
sarvān snehavirekaiśca rūkṣaistu snehabhāvitān ||
karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare 'ntare |
snehasvedau prayuñjīta snehamante balāya ca ||
ūṣādibhiryathotkleśya hriyate vāsaso malaḥ |
tathaiva vapuṣaḥ snehasvedamāṣatilādibhiḥ ||
snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ |
dāruśuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate ||
sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate |
nātiglānikaraṃ nāpi hṛdi pāyau ca rukkaram ||
antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati |
virecanaṃ nirūhaṃ vā tattīkṣṇamiti nirdiśet ||
jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam |
navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam ||
snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam |
ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate ||
tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ |
balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ madhyaṃ mṛdu kramāt ||
apravartya malān dravyaṃ sātmībhūtaṃ hi jīryati |
vamanaṃ vā virekaṃ vā tasmātsātmyaṃ na yojayet ||
vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo yasyāmṛtopamaḥ |
kāle 'vaśyaṃ prayojyaṃ ca yasmādyatnena tat pibet ||
buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātushtiratvaṃ jvalanasya dīptim |
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam ||
athāto bastividhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bastiranilapradhāneṣu doṣeṣu prayujyate |
bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ ||
sa ca sarvopakramāṇāṃ pradhānatamaḥ śīghraṃ bṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca ||
pañcātmatayā aṅgapratyaṅgavyāpī |
vidhātā vividhabāhyādhyātmikabhāvānāṃ sargasthitipralayānāṃ hetuḥ mārgatrayajānāmapi rogāṇāmiti ||
sukhatvādeva ca bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu cānilopasargādaprajāsu kṛcchraprajāsucopadiśyate |
tathāgnibalavarṇamedhāsvarāyuḥsukhaprado vayaḥsthāpanaḥ paṅgūrustambhabhagnasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu hita iti ||
āsthāpanamanuvāsanamuttarabastiśca |
tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam |
utkleśanaṃ saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ lekhanaṃ bṛṃhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ |
mādhutailikasya paryāyāḥ yāpano yuktaratho doṣaharaḥ snigdhabasatiriti |
teṣāṃ nāmabhireva svarūpamākhyātam ||
tadvayaḥsthāpanāddoṣasthāpanādvāsthāpanamityucyate śarīrārohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā yasminnūhāsambhavānnirūha iti ||
anuvāsanaṃ yathārhauṣadhasiddhaḥ snehanārthaḥ snehaḥ snehavidhau sa caturdhābhihitaḥ |
sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ ||
sevyaḥ sadā ca mādhutailikavat |
bālavṛddhādhvabhārayānavyāyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukho balyo varṇyaḥ sṛṣṭamalo doṣaghnaśca tathāpi tau nājīrṇe yojyau na ca divāsvapnaḥ sevyaḥ |
yataśca so 'nnamanuvasannapi na duṣyatyanuvāsaramapi vā dīyata ityanuvāsanam ||
uttarabastirapi snehonuvāsanavacchodhanaṃ nirūhavadapi kecidāhuḥ sa nirūhāduttaramuttareṇa vā mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ ||
tatrāsthāpyā gulmaplīhānāhaśūlaśuddhātīsārajīrṇajvarapratiśyāyāḍhyarogahṛdayakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasuptiśoṣakampagauravātilāghavāntrakūjanavātavarcomūtraśukrasaṅgāśmarīśarkarāvṛddhiśukrārtavastanyanāśarajaḥkṣayonmādaretodoṣakrimiṇakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdālpālpogragandhotthānādayo doṣabhedīyoktāśca vātavyādhayo viśeṣeṇaite hi paraṃ bastinā nāśamupayānti mūlacchedena vṛkṣavat ||
anāsthāpyāstvatisnigdhotkliṣṭadoṣakṣatoraskātikṛśā nirannāḥ kṛtavamanavirecananasyaprasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārśobaddhacchidradakāderādhmānālasakaviṣūcikāmātīsārārocakālpāgnigudaśophakuṣṭhamadhumehārtāḥ |
garbhiṇī cāpravṛttāṣṭamamāsā |
tatrātisnigdhotkliṣṭadoṣayordoṣānukleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathuṃ vā nirūho janayet |
kṣatoraskasyātikṛśasya ca kṣobhamāpannaḥ śarīramāśu pīḍayet |
kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet |
snehabastistu sadyo 'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt ||
kṛtanasyasyāmyavibhraṃśaṃ viṛvtodhvasrotastayā kuryāt |
prasaktacchardyādīnāṃ vāyurnirūhamūrdhvaṃ nayet |
arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchanbastiḥ prāṇān hiṃsyāt |
snehaḥ punararśāṃsyabhiṣyandyādhmānāya syāt |
baddhodarādyādhmānāntānāṃ bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ |
arocakārtādīnāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ |
ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ |
rūksātidīptāgrayaḥ kevalānilārtāśca viśeṣeṇa |
ete paramanuvāsa nenāpyāyyante |
ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ |
tathā nirannanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehapratiśyāyaplīhakaphodarāḍhyavātavarcobhedārtapītaviṣagarapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhātisthūlaślīpadagalagaṇḍāpacīkrimiṇakoṣṭhāḥ |
tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ |
abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam |
saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṃ prapadyate ||
tena vāyorjayo na syādvātasthāne hyatiṣṭhatā |
kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanivartanāt ||
snehaḥsadyośitāhāraruddhe tvāmāśaye 'nilam |
pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ ||
nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi |
tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho 'nnena sahāgatau ||
ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā |
samalāhāraviṣṭabdhau haretāmāśu jīvitam ||
bhuktavānanuvāsyo 'smānna nirūhyastu bhuktavān |
pāṇḍurogārtādīnāṃ doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet |
praiśyāyādimatāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet ||
tayostu netraṃ suvarṇādidhātumaṇiśaṅkhaśṛṅgadantāsthiveṇunalakhadirakadaratiniśatindukādidārusāramayamṛjvakakaśaṃ gopucchākṛtigulikāmukhamūnavarṣavārṣikasaptadvādaśaṣoḍaśavarṣāṇāṃ viṃśatiprabhṛtiṣu ca kramāt pañcaṣaṭsaptāṣṭanavadvādaśāṅgulapramāṇam |
mūle 'gre cāturāṅguṣṭhakaniṣṭhikāpariṇāhamardhāggulāt prabhṛtyardhāṅgulapravṛddhatryaṅgulaparyantapraveśamūlacchidram vanamudgamudgamāṣakalāyaklinnakalāyarkakandhuvāhyagracchidram mūlachidrapramāṇāṅgulairagre yathāsvaṃ sanniviṣṭakarṇikaṃ karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhānaghanacailavarti |
mūle dvyaṅgulāntarāle karṇikādvayaṃ kārayet |
varṣāntareṣu ca vayobalaśarīrāṇyavekṣya netrapramāṇamutkarṣayet ||
tatojāvivarāhahariṇagomahiṣānyatamajaṃ snehamudgavimṛditaṃ vigatacchidrasirāgranthiskandhaṃ nātivartulaṃ mṛdu dṛḍhaṃ kaṣāyaraktaṃ sukhasaṃsthāpyauṣadhapramāṇa nyubjaṃ vivṛtānanaṃ niveśya bastiṃ karṇakayordṛḍhena sūtreṇa ghanaṃ samaṃ ca badhvā parivarttya punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupadhāyānuguptaṃ nidhāpayet ||
bastyabhāve plavanīcchāgalāṅkapādamadhūcchiṣṭopadigdhaghanasūkṣmatāntavānyatamaṃ niveśayet ||
āsthāpanamātrā tu prathame varṣe prakuñcaḥ |
tataḥ paraṃ prativarṣaṃ prakuñcamabhivardhayedāṣaṭprasṛtāt |
tataścordhvaṃ prasṛtābhivṛddhiḥ |
prāptānatītāṣṭādaśasaptatestu dvādaśa prasṛtāḥ |
anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti ||
yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailike prayojyā |
anuvāsane svevamevāsthāpanasya pāda iti ||
athāsthāpanīyamāturaṃ snehasvedopapannaṃ kṛtavamanavirekamāsevitapeyādisaṃsargakramamupajātabalamanuvāsanārhaṃ pūrvamevānuvāsayet |
śītavasantayordivā anyathā rātrāvavekṣya vā doṣādīn |
anyathā hi shehoktāmayaprādurbhāvaḥ ||
na rātrau praṇayedbastiṃ snehotkleśo hi rātrijaḥ |
ahni sthānasthite doṣe vahnaucannarasānvite ||
sphuṭasrotomukhaṃ dehaṃ sneho yat parisarpati |
alpapittakaphaṃ rūkṣaṃ bhṛśaṃ vātarujārditam ||
bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet |
kevalānilanipīḍitaṃ tvaśuddhamapyanirūpitabalaṃ cāpyanuvāsayedātyayikatvāt vyādheḥ |
tasya vidhirvamanādadhikataraṃ kṛtamaṅgalamanusukhamabhyaktamuṣṇāmbusnātaṃ yuktasnehamucitāt pādahīnaṃ dravapūrvaṃ laghūṣṇaṃ sānupānamaśanamaśitavantaṃ kṛtacaṅkramaṇamutsṛṣṭaviṇmūtramaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparicārakaṃ nivāte veśmani pratata śayane nātyucchrite svāstṛte īṣadunnamitapādadeśe vāmapāśvana prākśirasaṃ saṃveśayet |
atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān janayati |
rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ vā |
alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛtena tadāvṛtāt vyāpadam |
ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃ kuryāt |
yataśca vāmapārśvāśrayāṇi vahnigrahaṇīgudavalāmukhāni tāni tatpārśvaśāyino nimnāni bhavantyatastadauṣadhamaskhalitamāpnoti praveśanirgamāviti |
saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ prasāritavāmasakthimākuñcitetaraṃ tasyaiva copariprasāritadākṣaṇabāhuṃ kārayet ||
pūrvameva tu vaidyo varttyā supihitāgracchidraṃ netraṃ bhājanasyopari kṛtvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ karṇikāyā upariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prageva netrasparśāt pūrvavadābhimantritaṃ yathārhaṃ yathārhauṣadhāvipakva sukhoṣṇaṃ bastau snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ nissāritavātabudbudamauṣadhānte sūtreṇa dvistrirvā bastimukhamāveṣṭya dakṣiṇapāṇau netramuparidhāya tiṣṭhet |
tato ghṛtābhyakte pāyau vāmahastapradeśinyābhyaktapraveśapradeśamapanītavartyuttānavāmahastāṅguṣṭhodarapihitāgraṃ madhyamāpradeśinyupagṛhītakarṇikamṛjvanupṛṣṭhavaṃśamanusukhamekamanā lāghavena niṣkampamadrutamavilambitaṃ netramākarṇikaṃ praveśayet |
āturo 'pi tadanulomayannavalambeta |
tataśca vaidyo bastimukhaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradośinībhyāmamuñcannetramacālayan hastadvayenottānenaikagrahaṇenaivānilādhiṣṭhānabhūtaṃ kiñcidavaśeṣayan śanaiśśanairavegamanupīḍayet |
tāḥ sasādhanāḥ siddhiṣu vakṣyante ||
anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ |
na ca bastau dīyamāne kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret |
viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte śeṣaṃ praṇayet |
ante cottānasya sthijau pāṇitalena tricaturo vārāṃstāḍayet |
pādataśca śayyāṃ trirutkṣipet |
sopadhānasya ca prasāritasarvāṅgasya pārṣṇike muṣṭinā hanyāt |
tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ |
sarujaṃ cāṅgaṃ snehena pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairvimṛdnīyāt |
samanugacchati cāsamantātsirāḥ |
tataḥ paraṃ tu snehoktamācārmanuvartate ||
dīptāniṃ ca sāyaṃ laghvannaṃ bhojayet |
naiva cānāgatasnehaṃ dvitīye 'hani |
āgamanakālastu paro yāmatrayam |
tataḥ paramanāgacchantamahorātramupekṣeta |
tadāpyanivartamāne phalavartibhirlavaṇāranālaprāyairvā tīkṣṇabastibhiḥ śodhayet |
snehavyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta |
atiraukṣyādanāgacchannacejjāḍyādyupadravāy syāt tathāpyupekṣyaḥ |
śīghranivṛtte tu vinā malena kevale sneha snehamanyaṃ punaryojayet |
na hyasāvatiṣṭhan kāryakaro bhavati |
sukhoṣitaṃ cainaṃ tathākṛtavamanavirekāsthāpanānyatamaṃ prāyaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaraccoṣṇodakaṃ vā snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye ca pāyayet ||
tato 'nnakāle yathoktamannamaśnīyāt |
na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet |
sā hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati |
punaśca tṛtīye 'hanyanuvāsayet pañcame vā |
yadā vā snehapaktiḥ syādataśca dāptāgnirūkṣavātolbaṇavyāyāmanityān pratyaham |
evamamunā krameṇa doṣādyanusāratastricaturaiḥ snehabastibhirupasnigdhaṃ śodhanenāsthāpanena srotoviśuddhyarthamāsthāpayet |
vātādhikyādasnigdhaṃ tu snehanena ||
athainaṃ tṛtīye pañcame vāhani kiñcidāvṛtte mādhyāhne kṛtamaṅgalasvastyayanamabhyaktadehaṃ sveditamutsṛṣṭamalamanāśitaṃ nātikṣudhitamavekṣyāturamāryāvalokitaṃ nāthamāryatārāmātmabhuvaṃ dhātāramaśvināvindramātreyaṃ saptarṣīn kāśirājaṃ videhapatiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān dīpagandhaphalabalidhūrpairyajña iva prakalpitabhāgān kṛtvauṣadhīvṛddhavaidyadvijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito doṣauṣadhādibalena yathārhamupakalpayedvastim ||
tatra viṃśatimātrāṇi palānyauṣadhānāṃ madanaphalāṣṭakaṃ ca kvāthakalpena vipacet |
kvāthāccaturthāṃśāṃ snehamanile ṣaṣṭhāṃśaṃ pitte svasthavṛtte cāṣṭamāṃśaṃ tu kaphe |
sarvasya cāṣṭamāṃśaṃ kalkasya syādyāvatā nātyacchasāndratā bhevet |
guḍasya palaṃ yuktyā madhusaindhave yathāyogyaṃ ca śeṣāṇi kalpayet ||
sarvāṇi caikadhyamuṣṇodakakumbhībāṣpābhitaptāni khajamathitāni bastau prakṣipyānuvāsanavannirūhaṃ praṇayet |
nātyuṣṇaśītaṃ nātimṛdutīkṣṇaṃ nātisnigdharūkṣaṃ nātitanusāndraṃ na hīnātimātraṃ nālavaṇātilavaṇaṃ nātyamlaṃ ca |
tatra bāṣpamātrānutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati |
khajapramathanāttu kvāthasnehādayaḥ samyak samprayuktāḥ samyageva yogamārabhante |
anyathā punaḥ kvāthādīnāmulbaṇonyatamaṃ yathāsvaṃ doṣamīrayet |
atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni ca siddhiṣūttarakālamupadekṣyante ||
tiryakpraṇīte hi na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite ca netre |
dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu ||
stambhaṃ vidhatte 'timṛdurhimaśca taptāmlatīkṣṇo bhramadāhamohān |
snigdho 'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam ||
karoti mātrābhyadhiko 'tiyogaṃ kṣobha tu sāndraḥ sucireṇa caiti |
dāhātisārau lavaṇo 'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ samameva dahyāt ||
mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak |
karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam ||
sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet |
mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt ||
āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ ||
dattamātre tūttānaḥ sopadhāno nirūhavīryeṇa dehavyāptaye tanmanāsthiṣṭhet |
udīrṇavegaścotkuṭiko visṛjet |
āgamanakālastu paro muhūrtaḥ |
tadā hyanāgacchannāśu mṛtyave syāt |
atastatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇamanyaṃ prayojayet |
phalavartisvedabhayottrāsādīṃśca |
bastivyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta ||
svayaṃ nivṛtte tu pūrvavad dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ ca dadyādyāvadvā sunirūḍhaḥ syāt ||
tatrādyo 'nilaṃ svamārgādapakarṣati |
tasya hīnasamyagatiyogāstu viriktavat |
samyaṅnirūḍhaṃ tu koṣṇasalilāvasiktaṃ tanunā jāṅgalarasena bhojayet |
snātāśitasyāsya calā doṣaśeṣāḥ svasthānamāśrayante ||
tataḥ punarvātārtamāturaṃ bṛṃhaṇīyamanyaṃ vā tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā punaralpalaghvaśitaṃ yathāsvamalilādiṣu daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet |
tasya hīnasamyagatiyogāḥ snehapītavat ||
viśeṣastu samyaganuvāsite kiñcitkālaṃ sthitvā snehaḥ sapurīṣonilānugataḥ pravartata iti |
evaṃ kaphe snehabastimekaṃ trīn vā prayojayet |
pñca vā sapta vā pitte navaikādaśa vānile ||
punastatopyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ |
kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt |
vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ |
bastireko 'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ ||
gyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau |
pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau ||
āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ |
rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe ||
trayaśca sannipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt |
nācāryacarakasyāto bastistribhyaḥ paraṃ mataḥ |
na hi doṣaścaturtho 'sti punardīyeta yaṃ prati ||
utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt |
tridhaiva kalpayedbastimityanye 'pi pracakṣate |
doṣauṣadhādibalataḥ sarvametat pramāṇayet ||
samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsaṃbhāvya nivartayet ||
prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca |
sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ ||
kālaḥ pañcadaśaikotra prāksneho 'nte trayastathā ||
ṣaṭ pañca bastyantāratāḥ yogoṣṭau bastayo 'tra tu |
trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorumau ||
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet |
utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam ||
tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ |
snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit ||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate |
vidhinā nā yathoktena sa bhavedajaro 'rujaḥ ||
sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmāmaraprabhaḥ |
vājisyado nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ ||
bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca |
dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādvastimuttaram ||
āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam |
vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam ||
siddhārthakarpaveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam |
kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham ||
tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā ||
atha snātāśitasyāsya snehabstividhānataḥ |
ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau ||
hṛṣṭe meḍhre sthite carjju śanaiḥ srotoviśuddhaye |
mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghanāmṛjum ||
ślakṣṇāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe 'nusīvanīm |
āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ ||
pīḍite 'nugate snehe snehabastikramo hitaḥ |
bastīnanena vidhinā dadyāt trīṃścaturo 'pi vā ||
anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet ||
strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ |
vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyaye ||
yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare ||
netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅgulam |
apatyamārge yojyaṃ syāddvyaṅgulaṃ mūtravartmani ||
mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ śuktireva tu ||
uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī |
ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet ||
bastīṃstrirāmatrevaṃ tu snehamātrāṃ vivardhayet |
tryahamevaṃ ca viśramya praṇidadhyāt punastryaham ||
paksādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam |
sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirocitaḥ ||
yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ |
athāto nasyavidhirnāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
nāsāyāṃ praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyam |
nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate |
tatrāvasecitamauṣadhaṃ srotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya vyāpya ca mūrdhānaṃ netraśrotrakaṇṭhādisirāmukhāni ca muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrdhvajatrugatāṃ vaikārikīmaśeṣāmāśu doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati ||
tattu trividhaṃ virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ca |
teṣāṃ virecanaṃ jatrūrdhvagauravaśophopadehakaṇḍūstambhābhiṣyandapākaprasekavairasyārocakasvarabhedakrimipratiśyāyāpasmāragandhājñānagranthyarbudadadrukoṭhādiṣu śleṣmajeṣu tīkṣṇena snehena śirovirecanadravyairvā siddhena teṣāṃ vā kvāthacūrṇasvarasaistaireva vā yathārhadravaślakṣṇakalkitāloḍitairmadhusaindhavāsavapittamūtrairyathāsvaṃ copadiṣṭairyojyam ||
tatra bhītaklībakṛśasukumāreṣu snehaḥ |
galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakrimiviṣābhipannābhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu śoṣāḥ |
teṣveva bhūyasi doṣe śīghrakāriṇi ca cūrṇaḥ |
sa hi nihito nāsāgra āvegakarataro bhavati ||
bṛṃhaṇaṃ sūryāvartārdhāvabhedakakrimiśirorogākṣisaṅkocaspandatimirakṛcchrāvabodhadantakarṇaśūlanādanāsāmukhaśoṣavākyasaṅgasvaropaghātamanyārogāpatānakāpabāhukanidrānāśādiṣvanilottheṣu snigdhamadhuradravyaistatsiddhairyathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ snehairniryāsairdhanvamāṃsarasaraktaiśca ||
śamanamakālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktarājīvyaṅganīlikāraktapittādiṣu yathāsvamupadiṣṭaiḥ snehairbheṣajasvarasādibhiḥ kṣīrodakābhyāṃ vā samadoṣe vāṇutaileneti ||
tatra sneho mātrābhedād dvidhā |
virecanaḥ śamano vā nāsayā praṇīyamānaḥ kalko 'vapīḍasaṃjño virecanacūrṇastu pradhamanākhyaḥ |
pariśeṣaṃ tu nāvanamavapīḍakasaṃjñam |
kalkīkṛtādauṣadhādavapīḍitaḥ sruto raso 'vapīḍa ityapareṣām |
tatra punastīkṣṇe vaiśeṣikī śirovirecanasaṃjñā |
tathānye sarvameva virecanaṃ nasyamityāhuḥ |
sadyaḥ śleṣmavirecanasāmānyāt ||
athāṇutailasya vidhānamucyate |
aṇutailavidhānaṃ tu mañjiṣṭhāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarṣabhakakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaḥ supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ ṣaḍguṇena payasā tailaṃ pacet |
ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu ||
athavā candanāgarupatradārvītvaṅmadhukabalādvayabilvotpalapadmakesaraprapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahrīberavanyatvaṅmustāsāribābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ śataguṇe divye 'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet tatastasya kvāthasya daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet |
daśame cātra pāke tailatulyamājamapi payo dadyāt |
etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ tvacyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ doṣatrayaghnaṃ ca ||
anasyārhāstu bhuktabhaktasnehamadyagaratoyapītapātukāmaśiraḥ snātasnātukāmasirādivyadhasrutaraktamūtritoccāritābhihatakṛtavamanavirekabastikarmagarbhiṇīsūtikānavapratiśyāyaśvāsakāsino 'nārtavadurdineṣvapi |
tatra bhuktabhaktasya nasyerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet |
snehādipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopahatitimiraśirorogān |
śiraḥsnātasya śiro 'kṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān |
snātukāmasya mūrdhastaimityajāḍyārucipīnasān |
srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca |
mūtritoccāritayorbhṛśataraṃ vegadhāraṇajān vikārān |
abhihatasya tīvratarāṃ rujam |
kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān |
garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syurapatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā |
sūtikāyāḥ srutaraktoktān doṣān |
navapratiśyāyasya srotorodhādduṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ |
akāle durdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṣikāḥ ||
teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśorovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīnācaret |
viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchubhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet |
balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā |
ebhireva ca śṛtaṃ haviḥ vātaharasiddhaśca snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ |
bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta ||
marśapramāṇaṃ tu pradeśinyaṅgulīparvadvayānnimagneddhṛtādyāvat patati sa binduḥ |
amī daśāṣṭau ṣaḍbindava uttamamadhyamakanīyasyo mātrāḥ |
kvāthādīnāmaṣṭau ṣaṭ catvāraḥ |
pradhamanasya tu ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyāmukhānileritasyākaṇṭhagaterdoṣānurodhataśca punaḥpunaryojanamiti ||
atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ snigdhasvinnaśirasaṃ nātikṣudhitaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ svāstīrṇanivātaśayanasthuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritakaracaraṇaṃ jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet |
tataḥ kanakarajatatāmrānyatamaśuktisthitaṃ pradeyamauṣadhatribhāgamuṣṇāmbuprataptaṃ kiñcit pralambitaśiraso vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādanaṃ caturguṇaṃ vāso madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena pranāḍyā picunā vānavacchinnamāsiñcet ||
vātapittakaphāmayeṣu krameṇāparāhṇamadhyāhnapūrvāhṇeṣu |
lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu rātrau |
svasthavṛtte tu śīte madhyāhne śaradvasantayoḥ prāhṇe grīṣme 'parāhṇe varṣāsvādityadarśane |
pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva ||
na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanataśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam |
tatra hīnaṃ doṣamutkleśya na nirharet |
gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt |
sakṛdeva sarvaṃ dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca |
atyuṣṇaṃ dāhapākajvararaktāgamaśirorugdṛṣṭidaurbalyamūrcchābhramān |
atyunnataśiraso 'pi samyakśiro 'pratipadyamānaṃ tāneva |
atyavanataśiraso 'tidūragamanānmūrchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān |
saṅkucitagātrasya samyagdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā |
yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyatayā vā mūrcchā syāt tataḥ śirovarjaṃ śītāmbhasā siñcet |
na ca nasye niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchiṅkhanānyācaret |
tathā hi śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ ||
dattamātre tu nasye karṇalalāṭakeśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṃ mardayet |
anabhyavaharaṃśca vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet |
sakaphaṃ hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayet |
ekapārśvaniṣṭhīvanena sarvāḥ sirā bheṣajena samyagvyāpyante |
punaḥ punaścainaṃ svedayedābheṣajadarśanānnochiṅkhenniṣṭhīveccātataścaivameva dvitīyamaṃśamanuṣecayettathā tṛtīyaṃ doṣādibalena vā |
virecane tvavapīḍe doṣabalamapekṣya paścāt snehamanuṣecayet |
nivṛttanasyaṃ caivamunnidramuttānaṃ vākśatamātraṃ śāyayet |
tataḥ punarapyutkliṣṭadoṣaśeṣopaśāntaye vairecanikaṃ yathārhaṃ vā dhūmaṃ pāyayitvoṣṇodakagaṇḍūṣān dhārayet |
athāsya snehoktamācāramādiśet |
punaśca tṛtīye 'hani nasyamavasecayet |
hidhmāsvaropaghātamanyāstambhāpatānakeṣu śirasi cānilārtyādyabhibhūte pratyahaṃ sāyaṃprātarubhayakālaṃ vā |
anena vidhinā pañca sapta nava vā dināni dadyādāsamyagyogādvā ||
tatra samyaksnigdhe mūrdhani virikte vā sukhocchvāsaniśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti |
ayogātiyogayostu yathāsvaṃ vātakaphavikārāstānyathāsvameva sādhayet |
pratimarśastu kṣāmakṣatatṛṣṇāmukhaśoṣavṛddhabālabhīrusukumāreṣvapyakālavarṣadurdineṣvapi ca yojyaḥ |
na tu duṣṭapratiśyāyabahudoṣakrimiṇaśiromadyapītadurbalaśrotreṣu |
eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśo bhavati |
tasya pañcadaśa kālāsteṣāṃ ca guṇāḥ |
prātardatte bhuktavataścānte srotoviśuddhiḥ śirolāghavaṃ manaḥprasādaśca bhavati |
viṇmūtraśirobhyaṅgāñjanakavalānte dṛṣṭiprasādaḥ |
dantadhāvanānte dantadṛḍhatā saugandhyaṃ ca |
adhvavyāyāmavyavāyānte śramaklamasvedastambhanāśaḥ |
divāsvapnānte nidrāśeṣagauravapraṇāśo manaḥprasādaśca |
charditānte srotolīnaśleṣmavyapohaḥ |
dinānte srotoviśuddhiḥ sukhanidrāprabodhaśca bhavati |
pramāṇaṃ pratimarśasya bindudvitayamiṣyate |
bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate ||
niṣṭhyūte yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate |
na nasyamūnasaptābade nātītāśītivatsare ||
na conāṣṭādaśe dhūmaḥ kavalo nonapañcame |
na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau ||
ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat |
marśavacca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt ||
na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam |
tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate |
śirasaḥ śleṣmadhāmatvāt snehāḥ svasthasya netare ||
āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkṛṣtāvkṛṣṭatā |
marśe ca pratimarśe ca na viśeṣo bhavedyadi |
ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ ||
acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī |
athāto dhūmapānavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
dhūmo hi śiro 'kṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārdhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasyaprasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgrahakrimikaṇḍūpāṇḍutvakveśadoṣakṣavathunāśabāhulyatandrātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakaphavyādhipraśamāya prayujyate |
tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya ca ||
śītadravyanirvṛtto 'pyagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ |
tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaśca |
tatra śanamaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyaḥ |
śodhano virecanastīkṣṇa iti ca ||
adhūmārhāstu viriktadattabastirātrijāgaritābhihataśiromadhudadhidugdhamadyasnehayavāgūviṣapayaḥpītamatsyāśitapāṇḍurogapramehodarādhmānordhvavātatimirarohiṇikāraktapittino 'tyuṣṇo 'nyepi ca |
eṣāṃ hi bhramajvaraśiro 'bhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimūrchāraktapittārditāni mṛtyuṃ vā dhūmo janayati |
tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ pittamupalakṣya yathāsvaṃ sarpiḥkaṣāyapānanasyāsyālepanāñjanapariṣekān snigdharūkṣaśītān prayuñjīta |
etena sarvadhūmopaghātapratikārā vyākhyātāḥ ||
viśeṣatastu sarvasrotogate dhūme bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ |
tatra ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam |
kaṭutiktairapi ca nasyagaṇḍūṣāḥ ||
pānakālāstvaṣṭau prāyogikasya niśāmūtraśakṛddantadhācanasvedanasyāhāraśastrakarmāntāḥ |
kṣutavyavāyahasitacirāsitajṛmbhitamūtraśakṛddantadhāvanatarpaṇapuṭapākaśastrakarmāntāḥ |
pañca tīkṣṇasya nasyāñjanacharditasnānāhassvapnāntāḥ |
eṣu hi kāleṣu vātakaphotkleśo bhavati ||
netraṃ tu bastinetradravyabhavaṃ gopucchākāramagramūlayoḥ kaniṣṭhikāṅguṣṭhapariṇāhaṃ rājamāṣavāhidhūmavartipraveśācchidramṛju trikośaṃ ślakṣṇaṃ śithilaśalākāgarbhaṃ śamanādiṣu kramādāturāṅgulamānena catvāriṃśaddvātriṃśaccaturviṃśatyaṅgulaṃ kuryāt |
kāsaghne vamane ca daśāṅgulam |
vraṇadhūpanārthe 'ṣṭāṅgulam kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhi srota iti |
evaṃ hi dhūmo dūrāt pravṛtto netrasya parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ śliṣyannabādhako bhavati ||
kāsaghnādiṣu tu netrābhāve nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamā nāḍīṃ yojayet ||
yathāsvaṃ ca dhūmadravyāṇāṃ kalkena ślakṣṇenākṣamātreṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāmambhasyahorātroṣitāṃ kṛtvā lepayet |
tatra ca navāṅgulagarbhāṃ pañcapralepāmaṅguṣṭhasthūlāṃ yavamadhyāṃ chāyāśuṣkāṃ vartiṃ kṛtvā vigateṣīkāṃ ca snehāktāmaṅgāreṣu pradīpya netramūlacchidre ca nidhāya yathārhaṃ pānāyopanayet ||
atha dhūmārhaḥ sumanā ṛjūpaviṣṭaḥ prākkṛtocchvāsaniśvāso vivṛtauṣṭhadaśano netragraniviṣṭadṛṣṭiḥ paryāyeṇaikaikaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyetareṇākṣipya mukhenotsṛjet |
tatra prāyogikaṃ dvau dvau trīṃstrīn vāpānāṃ strīṃśca paryāyān |
kaṇṭhādūrdhvamutkliṣṭe doṣe pūrvaṃ nāsayā tato mukhena |
paraṃ cāhorātrasya dviḥ pibet ||
snehikaṃ trīṃstrīṃścaturaścaturo vāpānān yāvadbāsrapravṛttistathā sakṛdahorātrasya ||
tīkṣṇaṃ nāsābhyāmeva caturaścaturaścāpānān yāvadvā srotolāghavam |
tatrākṣepavisargāvāpānamityāhuḥ ||
kāsaghnaṃ tu cūrṇaṃ guṭikāṃ vā nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susasthite śarāve prakṣipyānyena mūrdhni pravṛttacchidreṇa śarāveṇāpidhāya nidhāya ca tatsrotasi netraṃ kṛtvā mukhenaiva dhūmaṃ pibet |
uraḥprāptaṃ ca mukhenaivodvamet |
praśānte ca dhūme punaḥ kṣipet |
pibeccādoṣaśuddherlāghavādvā ||
tadvadvāmanamapi kṛsarāmanatighanāṃ pītvā pibet |
tadvacca vraṇamapi dhūpayedvaiśadyāya kledavedanopaśamanāya ca ||
dhūmasyāyoge doṣotkleśādrogavṛddhiḥ |
hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhiḥ śiraso lāghavaṃ śamaḥ |
yatheritānāṃ rogāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam ||
śamano vātakaphayoḥ saṃsarge svasthakarmaṇi |
athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
snaihikaḥ śamanaḥ śodhano ropaṇaśca |
teṣāmādyāstrayaḥ krameṇa vātapittakaphāmayaghnāḥ |
śamanaḥ stambhanaḥ prasādano nirvāpaṇa iti paryāyāḥ ||
tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snaihikaḥ |
tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthāsitodakakṣaudrakṣīrekṣurasa ghṛtādibhiḥ śamanaḥ |
kaṭvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanadravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ |
ropaṇastu kaṣāyamadhuraśītairyathāsvaṃ copadiṣṭaiḥ ||
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike |
sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam ||
gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso 'thavā |
ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave ||
viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo 'thavā |
vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhe vraṇān ||
dāhatṛṣṇāprāmanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam |
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśnam ||
tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param |
āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam ||
atha nivāte sātape sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇaṃ kiñcidunnamitāsyo 'nabhyavaharan dhārayet |
kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet |
ayameva ca kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ ||
mukhe sañcāryate yā tu sā mātrā kavalaḥ smṛtaḥ |
asañcārā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣaḥ prakīrtitaḥ ||
punaśca svedamardanānyācaret |
evamutkliṣṭaḥ kapho vaktraṃ pratipadyate |
tāvacca dhāryo yāvat kaphapūrṇakapolatā sravadghrāṇanetratā bheṣajasya vānupahatiḥ kaphena |
evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet |
yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ |
tasya svāsthyena yogaṃ jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ
mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet |
teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta ||
tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam |
atipratisāraṇādūṣāploṣadāhakledaśoṣādayo bhavanti ||
mukhālepo 'pi trividho doṣaghno viṣaghno varṇyaśca |
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulotsedhaḥ |
na cāliptamukho 'tibhāṣyahāsyakrodhaśokarodanakhādanāgnyātapadivāsvapnān seveta |
kaṇḍūtvakśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātabhayāt |
ālepānte ca mukhamabhyajyāt ||
na tu yojyo rātrijāgaritānīrṇadattanasyārucihanugrahapratiśyāyinām |
samyakprayuktaścākālavalīpalitatimiravyaṅgatilakādīn praśamayati |
svasthasya tu dṛṣṭibalaṃ puṇḍdrīkakāntavaktratāṃ ca karoti ||
mūrdhatailaṃ punaścaturdhā bhidyate |
abhyaṅgaḥ pariṣekaḥ picurbastiriti |
yathottaraṃ te balinaḥ teṣvabhyaṅgādayaḥ prasiddhasvarūpāḥ ||
śirobastividhistu bastiṃ sumṛditaṃ dvimukhaṃ śiraḥpramāṇamākarṇapraveśaṃ dvādaśāṅgulavistāraṃ kuryāt |
atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā svabhyaktasvinnasya jānusamasopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ susūkṣmeṇa māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt |
tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samañcailaveṇikayā badhvā punarmāṣapiṣṭenāparisrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ susukhoṣṇamāsecayedyāvat keśabhūmeruparyaṅgulam |
tāvacca dhāryo yāvat karṇamukhanāsāsrutirvedanopaśamo vā bhavati |
viśeṣato vātajeṣu vikāreṣu daśamātrāsahasrāṇi |
tato 'panīte snehe vimucya bastiṃ śirasaḥ skandhagrīvāpṛṣṭhalalāṭādīnyanusukhaṃ mardayet |
uṣṇāmbunā snātaṃ yathārhaṃ bhojayet |
evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti |
tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu |
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu ||
pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane |
netrastambhe ca bastistu prasuptyarditajāgare |
nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe ||
kacaśatanasitatvapiñjaratvaṃ paripuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān |
jayati janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrdhabalaṃ ca mūrdhatailam ||
dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan |
rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane ||
yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam |
athāta āścyotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
āścyotanaṃ sarvākṣirogeṣvādya upakramaḥ |
nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam |
avyaketesvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikeśālepanam |
kālastu sarvamaharvedanotpattirvā |
nivātaśaraṇaśayanasthasya viśodhya netramapāṅge bhājanaṃ kṛtvā vāmahastenonmīlya dakṣiṇahastena śuktyavasaktayā picuvartyā daśadvādaśāṣṭau vā bindūn kanīnakadeśe dvyaṅgulādavasecayet |
evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante |
āścyotitaṃ ca mṛdunā cailena śodhayet |
anyena coṣṇāmbuplutena vātakaphayoḥ svedayet |
tattu nātyarthaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ śītaṃ prabhūtamūnamaparisrāvitaṃ vā yojayet |
atitīkṣṇamuṣṇaṃ vā dāharāgapākadṛṣṭidaurbalyāni karoti |
atiśītaṃ stambhāśrugharṣanistodān |
atimātraṃ kaṣāyavartmatāsaṅkocasphuraṇonmīlanapravātāsahatvagharṣān |
aparisrutamaśrugharṣavedanāḥ ||
netre ca praṇihitamauṣadhaṃ kośasandhisirāśṛṅgāṭakaghrāṇāsyasrotāṃsi gatvordhvaṃ pravṛttamapavartayati doṣam ||
yadā cāścyotanena pittaśleṣmaśoṇitottheṣu nayanāmayeṣu saṃśodhanairviśuddhasya dūṣikāghanatvapaicchilyakaṇḍūdrekaśvayathumlānatārāgavicchaedaiḥ pakvaliṅgamupalakṣitaṃ bhavati |
tadā netramātrāśraye vyādhāvañjanaṃ prayojyam |
tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ akṣipākatimirotpattiśca ||
tattu lekhanaṃ ropaṇaṃ snehanaṃ prasādanamiti caturvidhaṃ bhavati |
tatrāmlādibhī rasaiḥ pañcabhiḥ śuklārmādiṣu lekhanam ||
tiktakaṣāyaiḥ sasnehairabhiṣyandeṣu ropaṇam ||
sarpādivasādibhirvātatimirādiṣu snehanam ||
svāduśītaiḥ sasnehairabhiṣyandānte sūryoparāgāśanividyutsampātabhūtāṃpiśācātyadbhutadarśanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau svasthavṛtte ca prasādanam ||
prasādana eva cūrṇastīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaḥ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate |
ṣaḍvidhaṃ vā pratirasabhedādañjanam |
dvividhameva vā tīkṣṇaṃ mṛdu ca ||
yathāpūrvaṃ te balinastasmāt prabalamadhyābaleṣvāmayeṣukramāttān prayojayet |
tatra piṇḍo hareṇumātrastīkṣṇasya |
pātre tu kuryāt sauvarṇe madhuram |
vaidūryamaye 'śmamaye vā kaṭukam |
nalaplakṣapadmasphaṭikaśaṅkhādyanyatame śītam |
vartigharṣaṇārthā ca śilātiślakṣṇā nimnamadhyānudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistīrṇā ||
śalākāḥ pañca kanakarajatatāmralohodbhavā aṅgulī ca |
tatrādye prasādane 'ñjane snehane ca |
mṛdutvādaṅgulyatra pradhānatamā |
ataḥ saruje 'kṣṇi saiva prayojyā |
śeṣā daśāṅgulā rājamāṣasthūlāḥ |
suślakṣṇāstanumadhyā mukhayormukulākārāḥ kalāyaparimaṇḍalāśca ||
athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ velāyāmubhayakālaṃ ca yojyam |
saruje cākṣṇi prāk paścāditarasmin |
anyathāñjanodvegasaṅkucite 'ntaḥ samyagauṣadhaṃ nānupraviśet |
tataivamatiśītādiṣu ca yathāsvaṃ doṣotkleśādvikāraparivṛddhiḥ ||
na ca yojyaṃ kruddhabhītaśaṅkitaśokitaśrāntāśitamātraviriktadhūmamadyapītadattanasyarātrijāgaritavegitaruditapipāsita jvaritaccharditārtatāntanetrābhihataśirorujārtaśiraḥsnātānuditādityeṣu |
eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayet ||
atha samasukhopaviṣṭasyopaviṣṭo vāmāṃguṣṭhena vartmottaramutkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥkanīnakādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ nayedanalpamaprabhūtamanatitakṣṇimanacchamasāndramakarkaśamadrutamavilambitamatiryagdṛṣṭyakampitamaghaṭṭitamanātrāntaṃ ca |
anyathā hi rāgāśruśukrādyutpattiḥ |
tato 'ñjanānugamanāyānunmīlayan śanaiśśanairantaścakṣuḥ sañcārayet |
na tu sahasonmeṣaṇaniṣpīḍanaprakṣālanāni kuryāt |
bāṣpotkliṣṭadoṣastambhabhayāt |
apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā |
vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā ||
sacailenātha nayanaṃ savyāṅguṣṭhena dakṣiṇam |
ūrdhvavartmani saṅgṛhya śanaiḥ śodhyaṃ samantataḥ ||
dakṣiṇāṅguṣṭhakenaivaṃ śodhyaṃ savyaṃ ca locanam |
vartmapraptāñjanāddoṣo rogān kuryādato 'nyathā ||
tīkṣṇāñjanānte cainaṃ dhūmaṃ pāyayet |
yasyāñjite kaṇḍūjāḍyopadehāḥ syuḥ |
tasya tīkṣṇamañjanaṃ dhūmaṃ vā punaravacārayet |
etadeva durviriktākṣilakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca |
ativirekāt santāpanistodaśūlastambhagharṣāśrudāruṇapratibodhakaṣāyavartmatāśirorugdṛṣṭidaurbalyāni |
tatra śītamāścyotanaṃ pratyañjanaṃ vā |
samyagvirekādyathāsvamāmayopaśamaḥ |
sukhonmīlananimīlanavātātapasahatvāni ceti |
ropaṇādiṣvapi tathā yogādīnanucintayet |
athātastarpaṇapuṭapākavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
yannayanaṃ paritāmyati parisuṣkaṃ rūkṣaṃ stabdhaṃ jihmaṃ nimnamāvilamavanaddhaṃ śīrṇapakṣma tathā kṛcchronmīlasirotpātasirāharṣarjunaśuṣkatimirābhiṣyandādhimanthānyatovātavātaparyayaśuṣkālpaśophādirogāturamapagatarāgāśrudūṣikāvedanaṃ tatra tarpaṇaṃ yojayet |
na tvaśāntopadrave 'kṣṇi nātiśītoṣṇavarṣadurdine na nasyānarheṣu ca |
atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā nivātātaparayodhūme kṛtanīlapītānyatarayavanike veśmani jīrṇabhaktasya sukhaśayanagatasya uttānasya mṛditamāṣapiṣṭakalkena netrakośād bahirdvyaṅgulocchrāyādhārau parimaṇḍalāvasambādau samāvaparisrāviṇau kṛtvā tatroṣṇodakapravilīnaṃ nimīlite netre yathāsvauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpiḥ sarpirmaṇḍaṃ vāvasecayet |
yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca |
tataḥ śanairasyonmeṣamācarato mātrāṃ gaṇayet |
vartmajeṣu vikāreṣu śataṃ sandhijeṣu trīṇi śuklajeṣu pañca kṛṣṇajeṣu sapta dṛṣṭijeṣvaṣṭau sahasramadhimantheṣu |
pratidoṣaṃ tu vāte sahasraṃ pitte ṣaṭ śatāni kaphe pañca svasthakarmaṇi ca ||
tato 'syāpāṅgadeśe śalākayā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane srāvayet |
ādhārau cāpanīya yavakalkenākṣikośau pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye yathārhaṃ dhūmaṃ pāyayet |
sukhodakaprakṣālitamukhaṃ cainaṃ yathāvyādhi bhojayet |
ātapākāśabhāsvaddarśanāni ca pariharet ||
anena vidhinā pratyahaṃ vāyāvekāntaraṃ raktapittayodrvyantaraṃ kaphe svasthe ca |
yathādoṣotkarṣaṃ saṃsargasannipātayoḥ |
evamekāhaṃ tryahaṃ pañcāhaṃ vā kuryādātṛptervā |
tṛptātṛptātitṛptaliṅgāni tu kramāt svāsthyavātakaphavikārairādiśet ||
yadā tu samyagyogaprāptaṃ tarpaṇaṃ bhavati tadā tadvidheṣveva rogeṣu puṭapākaṃ vidadhyāt |
snehano lekhanaḥ prasādanaśca ||
tatra snehanamānūpasādhāraṇamāṃsamedomajjavasābhiḥ tathā svādudravyaiśca kṣīrapiṣṭai rūkṣe 'kṣṇi prayojayet ||
lekhanaṃ jāṅgalamṛgapakṣimāṃsayakṛdbhirmuktāpravālaśaṅkhatāmrāyassamudraphenakāsīsasrotojasaindhavādibhiśca lekhanadravyairdadhimastumadhupiṣṭaiḥ snigdhe ||
prasādanīyaṃ tu jāṅgalamṛgapakṣiyakṛddhṛdayamajjavasābhirmadhuradravyaiśca strīstanyakṣīrājyapiṣṭaiḥ |
sa tu vātapittaraktadṛṣṭidaurbalyavraṇanāśanaḥ kaphaviruddhaḥ ||
atha bilvamātraṃ veśavārīkṛtaṃ māṃsapiṇḍaṃ tanmātreṇaivauṣadhapiṇḍena saṃsṛjyairaṇḍavaṭotpalapatraiḥ snehanādiṣu kramādveṣṭayitvā kuśamuñjasūtrānyatamena badhnīyāt |
mṛtpralepanaṃ cātra dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā dhavadhanvamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnā manyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet |
agnivarṇaṃ cainamapanīya vigatamṛtsūtrapatraṃ kṛtvā vastreṇa pīḍayet |
tena rasena sāyaṃ tarpaṇavat pūrayennetre |
dhārayecca snehane śatadvayaṃ mātrāṇāṃ lekhane śataṃ prasādane trīṇi śatāni ||
tapraṇavadeva dhūmapānaṃ prasādanavarjyam |
puṭapākastvekāhaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā yojyaḥ |
dviguṇaśca tarpaṇapuṭapākayoḥ parihāraḥ |
baddhākṣaiśca mālatīmallikākusumairnivaset |
tathā pakvātisāre 'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti |
seke 'ñjane tarpaṇe ca puṭapāke ca ye gadāḥ |
athāto yantraśastravidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni |
teṣāṃ nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaniviṣṭānāmāharaṇe 'bhyupāyo yantrāṇyarśobhagandarādiṣu śastrakṣārāgnyavacāraṇe śeṣāṅgarakṣaṇe ca |
tathā bastipraṇayanādau śṛṅgālābughaṭikādayo jāmbavauṣṭhādīni |
anyānyapi cānekarūpāṇyanekakarmāṇi svasthāturopakaraṇāni |
ataḥ karmavaśātteṣāmiyattāvadhāraṇamaśakyam ||
anye punarekottaraṃ yantraśatamityācakṣate |
iha punaḥ samāsataḥ ṣoḍhā nirdiśyante |
tadyathā svastikasandaṃśatālanāḍīśalākākhyānyanuyantrāṇi ca ||
tatra svastikayantrāṇi kaṅkasiṃhagṛdhrakurarādivividhavyālamukhānyākārānugatābhidhānāni prāyaśo lauhānyaṣṭādaśāṅgulāni |
masūrākāraprāntaiḥ kaṇṭhe kīlairavabaddhāni mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇyasthivinaṣṭaśalyoddharaṇārthāni |
teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu śalyeṣu prayojayet |
itareṣu tu yathāyogaṃ vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni ||
sanibandhano nirnibandhanaśca ṣoḍaśāṅgulau sandaṃśau dvau bhavataḥ |
tau tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete |
tathānyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo 'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguṣṭhāṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsāharaṇe ||
sā tu sūkṣmadantarjurdvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanāt chinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsāharaṇe ||
tālayantre api dve dvādaśāṅgule matsyagalatālakavadekatālakadvitālake karṇanāḍīśalyāharaṇārthe ||
nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyanekaprakārāṇyanekaprayojanānyenakatomukhānyekatomukhāni ca bhavanti |
srotogataśalyadarśanārthamāharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ ceti |
tāni srotodvārapariṇāhāni tathāyogapradīrghāṇi ca kuryāt ||
kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhāṃ dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt |
tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām |
śalyanirghātinīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām ||
tāmrāyohaimaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ hastatalāyatamekaṃ pañcāṅgulāni pariṇāhena puṃsāṃ ṣaṅgulāni strīṇām |
dvicchidraṃ darśanārthamekacchidraṃ karmaṇi |
tathā hi sukhena darśanaṃ śastrakṣārāgnyanatikramaśca |
chidraṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāram |
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyādho 'rdhāṅgulamupari tathārdhāṅgulocchritodvṛttakarṇikam |
tṛtīyaṃ tu tādṛśameva śamyākhyaṃ pārśvacchidrarahitaṃ pīḍanārtham |
bhagandare tu chidrādūrdhvamoṣṭhamapanīya kurvīta |
tadvacca ghrāṇārśo 'rbudayantraṃ nāḍyākāraṃ dvyaṅgulāyatamekacchidraṃ pradeśinīparīṇāham ||
tathāṅgulītrāṇakamaṅgulīpraveśitaṃ kiñcitsthūlavṛttauṣṭhamūrdhvādhaśchidraṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā |
taddṛḍhena sūtreṇa maṇibandhapratibaddhamāsyavisrāvaṇe yojyam ||
yonivraṇadarśane yantraṃ ṣoḍaśāṅgulam |
madhye suṣiraṃ caturbhittaṃ catuśśalākaṃ sañcāriṇyāmudrayordhvaṃ nibaddhamutpalamukulavaktraṃ mūle śalākākramaṇādūrdhvavikāsi ca |
nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañjanayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato 'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī |
dakodare nāḍīmubhayatodvārāṃ picchanāḍīṃ vā yuñjyāt |
snehabastyuttarabastipradhamanadhūmamūtravṛddhiniruddhamaṇiprabhṛtiṣu yathāsvameva yantrāṇyuktāni ||
śṛṅgaṃ tu hrasvamadhyadīrghamaṣṭādaśadvādaśāṅgulāyataṃ tryaṅgulapraveśamukhamagre sarṣapopalacchidraṃ tanucarmanaddhaṃ cūcukākāramukhaṃ ca |
tadvātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyacūṣaṇārtham |
śleṣmaraktācūṣaṇārthastvalābuḥ |
sa dvādaśāṅguladīrgho 'ṣṭādaśāṅgulapariṇāhastricaturaṅgulavṛttasamucchritamukhaḥ pariveṣṭitadīptakuśabalvajapicugarbhaśca prayojyaḥ |
tadvadeva ca mānakarmābhyāṃ ghaṭī |
sā tu gulmonnamanavilayanārthaṃ ca ||
śalākāyantrāṇyapi nānākṛtīni nānārthāni yathāyogaṃ dairghyapariṇāhāni ca bhavanti |
teṣāmeṣaṇakarmaṇī dve gaṇḍūpadamukhe |
srotogataśalyāharaṇārthe 'ṣṭāṅgulanavāṅgule dve masūradalamukhe |
teṣāṃ vyūhanakriyau dvādaśaṣoḍaśāṅgulau dvāvahiphaṇāmukhau |
tathā cālanārthe daśadvādaśāṅgulau śarapuṅkhamukhau |
tathā garbhaśaṅkuḥ śaṅkutulyo 'ṣṭādaśāṅgulaḥ praṇatāgro mūḍagarbhāharaṇe |
tathā sarpaphaṇāvadevāgravakraṃ tadākhyamaśmaryāharaṇārtham |
tathā dantanirghātanaṃ caturaṅgulaṃ śarapuṅkhamukhaṃ sthūlavṛttaprāntam ||
ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi vividhavraṇakledakṣārapramārjanakriyāsu |
teṣāmapi dūrāsannaghrāṇavraṇopayoginī ṣaṭ saptāṅgule dve |
karṇaśodhanaṃ sruvamukhamaśvatthapatrāgram |
tathā kṣārāgnikarmārthe jāmbavoṣṭhāni dvādaśāṣṭāṅgulāni kramādvyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni ||
śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ |
āntravṛddhau tvardhenduvakrā madhyordhvanirgataśalākāḥ |
dahane nāsārśo 'rbudayoḥ kolāsthidalamātramukhā vellitauṣṭhā |
kṣāraviṣauṣadhapraṇidhānāya ca darvyastisro 'ṣṭāṅgulā darvyākārāḥ kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulinakhaparimāṇanimnamukhāstathāñjalisaṃsthānāḥ |
uttarabastyañjanādiṣu yathāyathamevopadiṣṭāni ||
anuyantrāṇyayaskāntarajjucarmāntravastrāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantamukhaśākhānakhabālāśvakālapākaharṣabhayāni ||
etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave 'pi vā |
sandhau koṣṭhadhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||
yantrakarmāṇi tu nirghātanapūraṇabandhanavyūhanaparivartanacālanavivaraṇapīḍanamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇavyathanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇaujūkaraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni bāhulyenacaturviṃśatirbhavanti ||
vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt |
yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca ||
śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti |
tadyathā dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśāpatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣiṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti |
prāyaśca tāni ṣaḍaṅgulāni sudhmātāvartitāyoghaṭitānyutpalapatranīlāni sugrahāṇi surūpāṇi sudhārāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni pratyekaṃ ca prāyo dvitrāṇi svapramāṇārdhacaturthabhāgaphalāni |
tāni vyādhideśavaśāt prayuñjīta |
teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa yantravadvyākhyātāḥ ||
vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane |
kuśapatrādīni pañca pracchāne |
teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca |
chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca |
iti dvādaśāvidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ ||
viśeṣatastu dantalekhanaṃ suprabandhavaccaturasramekadhāraṃ dantaśarkarālekhane |
maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayojyam ||
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate gambhīre vā śvayathāvṛjusūcyagramiṣṭam |
viparīte tu pṛṣṭhato 'vanatadhāram ||
aṅguliśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇārpaṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibandhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate ||
kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā |
sarpavaktraṃ vakramardhāṅgulaphalaṃ ghrāṇakarṇārśo 'rbudacchedanārtham |
karapatraṃ daśāṅgulaṃ dvyaṅgulavistāraṃ sūkṣmadantaṃ kharadhāraṃ sutsarunibaddhamasthicchedanārtham |
kuśapatrāṭīmukhe dvyaṅgulaphale |
antarmukhamardhacandrākāramadhyardhāṅgulaphalam ||
kuṭhārikā pṛthudaṇḍā godantākārā ardhāṅgulaphalāsthyāśritasirāvyadhārthā |
vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ vardhmodaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca |
śalākobhayatomukhī kurabakamukulāgrā tāmramayī liṅganāśavyadhanārthā ||
ārā caturasrārdhāṅgulavṛttamukhā tāvatpraveśā bahalakarṇapālīvyathārthā pakvāmaśophasandehabhedanārthā ca |
karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulasuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram ||
sūcyastisro vṛttā nigūḍhadṛḍhapāśāḥ |
tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryaṅgulā tryasrā |
sandhyasthivraṇeṣvalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā pakvāmāśayayormarmasu ca sārdhadvyaṅgulā dhanurvakrā vrīhimukhā ca ||
sūcīkūrco vṛttaikamūlo 'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭaśvitravyaṅgendraluptasuptādiṣu |
khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣaṇārthaḥ |
eṣaṇyā dve suślakṣṇasparśe tayorekāṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu suṣirānveṣaṇe |
anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca bhedane |
baḍiśo 'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ |
nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato 'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyod vṛtau ||
aṇuśastrāṇi tu jalaukaḥkṣārāgnisūryakāntakācasphaṭikakurucindanakhaśākaśophālikādikharapatrasamudraphenaśuṣkagomayādīni |
svabuddhyā ca vikalpya vividhāni yantraśastrāṇi tatkarmāṇi copakalpayet |
hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām ||
tatra dīrghahrasvasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatā ityaṣṭau yantradoṣāḥ |
atrādyāḥ pañca kuṇṭhakhaṇḍakharadhārāścetyaṣṭāveva śastradoṣāḥ |
tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu udakena māṃsacchedaneṣu |
tailena pāṭanabhedaneṣu sirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta ||
dhārā punaḥ chedanānāṃ māsūrī lekhanānāmardhamāsūrī |
vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī ||
teṣāṃ chedanabhedanalekhanāni vṛntasādhāraṇe bhāge pradeśinīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ susamāhito gṛhṇīyāt |
vṛntāgre visrāvaṇāni pradeśinyaṅguṣṭhāṅgulībhyām |
hastatalapracchāditavṛntāgraṃ vrīhimukhaṃ mukhe |
pāśasyopari madhye laghusandaṃśaṃ kartarīṃ ca |
śeṣāṇyapi yathāyogaṃ kriyāsaukaryeṇa ||
niśātanī tu teṣāṃ suślakṣṇā śilā māṣamudgaprabhā |
dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam ||
na cādhigataśāstropyakṛtayogyaḥ subahuśo vāpyadṛṣṭakarmā śastrakarmāṇi pravartteta |
sirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya |
tasmāt saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivardhmamāṃsapeśikotpalanālādiṣu yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt |
tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ pūrṇena netreṇa bastipīḍAnayogyām mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām |
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām |
yuktakārī bhiṣag bubhūṣuḥ puruṣaṃ saṃpūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ niṣkṛṣṭadṛṣṭāntramāvahantyāmāpagāyāṃ muñjabalbajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet |
taṃ samyakprakuthitaṃ codghṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiśśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgasirāsnāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca lakṣayet ||
iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat |
samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet ||
syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ |
kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ ||
vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ |
athāto jalaukovidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
nṛpāḍhyabhīrusukumārabālasthaviranārīṇāmasṛgvisrāvaṇāya jalaukaso yojayet ||
tāstu dvividhāḥ saviṣā nirviṣāśca |
tatra duṣṭāmbusarpamaṇḍūkamatsyādiśavakothamūtrapurīṣajā raktaśvetātikṛṣṇatanusthūlacapalapicchilāḥ sthūlamadhyaromaśāḥ śakrāyudhavadvicitrordhvarājīcitā vā saviṣāḥ |
taddaṃśāddāhaśophapākakaṇḍūpiṭakāvisarpajvaramūrchaśvitrotpattiḥ |
tatra viṣapittaraktaharāṃ kriyāṃ kurvīta |
padmotpalasaugandhikādisugandhivimalavipulasalilaśaivālajāḥ śaivālaśyāvā nīlordhvarājayo vṛttāśca nirviṣāḥ ||
sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni |
tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet |
tāsu sukumārāstanutvaco 'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ |
viparītāḥ pumāṃso 'rdhacandrākṛtipurovṛttāśca |
tatra bahudoṣeṣu cirotthiteṣu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ |
jalaukasastvārdracarmāhyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe sthāpayet |
śṛṅgāṭakakaśerukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsnāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt |
lālādikothaparihārārthamevaṃ ca tryahāt tryahādūrdhvaṃ pūrvamannapānamapanīyānyaddadyāt |
pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet |
tāsāṃ tu duṣṭaśoṇitāsamyagvamanāt pratatapātanācca mūrcchā bhavati |
tāsāmambhobhiḥ pūrṇabhājanasthānāmaceṣṭayāhārānabhilāṣeṇa ca jñātvā tā vivarjayet |
itarāstu haridrāsarṣapakalkāmbhasi muktapurīṣā avantisome takre vā punarāśvāsitā jale sukhopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā mṛdgomayacūrṇābhyāmanusukhaṃ virūkṣya daṃśadeśaṃ yojayet |
alagantīṣu kṣīraghṛtanavanītarudhirānyatamabindūn nyaset pracchedvā |
aśvakhuravacca vaktraṃ niveśyonnataskandhā daśanti |
yadā ca śiśuvacchvasantyo śiraḥspandormivegaiḥ pibanti tadārdravāsasāvacchādayet |
yathā ca haṃsaḥ kṣīrodakāt kṣīramādatte |
tadvadutkliṣṭe rakte jalaukāḥ prāg duṣṭamasṛk |
yadā ca taddaṃśe todaḥ kaṇḍūrvā tadā śuddharaktarakṣaṇārthamapanayet |
laulyācca daṃśamamuñcantyāḥ kṣaudraṃ lavaṇacūrṇaṃ vā mukhe dadyāt ||
patitāṃ tu taṇḍulakaṇḍanopadigdhagātrāṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ āpucchādāmukhamanulomaṃ śanaiḥ pīḍayan samyagvāmayet |
saptarātraṃ ca tāḥ punarna pātayet |
aśuddhe tu rakte madhunā guḍena vā daṃśāt kiñcidavaghaṭṭayan srāvayet |
srutaraktasya ca sadyo daṃśaṃ śītābhiradbhiḥ prakṣālya sarpiḥpicunāvaguṇṭhayet |
sthitaraktaṃ cotkliṣṭaśoṇitaśeṣaprasādanāya kaṣāyamadhuraśiśiraiḥ saghṛtaiḥ pradehaiḥ pradihyāt ||
tatra yogādīn sirāvyadhavadupalakṣayet |
duṣṭaraktāpagamāt śvayathuśaithilyaṃ dāharāgaśūlopaśamaśca |
raktapittena duṣṭamalābughaṭikābhyāṃ na nirharedagnisaṃyogādvātakaphābhyāṃ ca duṣṭaṃ nirharet |
tathā kaphena na śṛṅgeṇa skannatvāt |
vātapittābhyāṃ tu duṣṭaṃ nirharet |
atha pracchādyāṅgaṃ tanuvastrapaṭalāvanaddhaprāntena śṛṅgeṇācūṣet |
tathā pradīptāpicugarbhābhyāmalābughaṭikābhyāmiti |
gātraṃ badhvoparidṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam |
snāyusandhyasthimarmāṇi tyajanpracchānamācaret ||
adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ |
na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācret ||
pracchānenaikadeśasthaṃ suptaṃ śṛṅgādibhirharet |
grathitaṃ tu jalaukobhirasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ ||
pracchānaṃ piṇḍite vāsyādavagāḍhe jalaukasaḥ |
tvaksthe 'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake 'sṛji |
vātādidhāma vā śṛṅgajalauko 'lābubhiḥ kramāt ||
srutāsṛjaḥ pradehādyaḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ |
athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāsteṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu sirāvyadhaḥ pradhānam |
amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva |
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ saṃpūrṇaṃ vā cikitsitam |
śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite ||
yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām |
anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ ||
tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitamindragopākāraṃ ca śaśaśoṇitaguñjāphalālaktapadmasuvarṇavarṇaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ madhuramīṣallavaṇaṃ snigdhamasaṃhatamaśītoṣṇaṃ guru pittaikacayaprakopopaśamaṃ saumyāgreyaṃ prakṛtyā raktamāhuḥ |
taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ |
itarathā punaḥ śaratkālasvabhāvādeva vā praduṣṭamabhiṣyandādhimanthaśuklārmatimiraraktarājīśirastodabhedadāhakaṇḍūkarṇarogamukhapākapūtighrāṇāsyopadehatvagulmaplīhavidradhivīsarpajvararaktapittakuṣṭhapiṭakāślīpadopadaṃśaśaṅkhaśophavātaśoṇitaraktamehakṣudrarogāgnisvaranāśāṅgagauravasādārocakāmlodgāralavaṇāsyatākrodhamohasvedamadamūrchāyasanyāsakampatandrādīnām |
ye ca śītoṣṇasnigdharūkṣādyaiḥ sarvadoṣapratipakṣaiḥ samyagapyupakrāntāḥ sādhyā api na sidhyanti |
te ca raktaprakopajāḥ tasmātteṣvatyudriktaraktavisrāvaṇāya yathāsvaṃ sirāṃ vidhyet ||
na tu snehapītakṛtapañcakarmānyatamagarbhiṇīsūtikājīrṇakāmalāklībonaṣoḍaśātītasaptativarṣābhighātātisrutaraktāduṣṭaraktāsnigdhātisnigdhāsvinnākṣepakapakṣāghātātisāracchardiśvāsakāsodararaktapittārśaḥpāṇḍurogasarvāṅgaśophapīḍitānām |
na cāvyadhanīyāścāyantritānutthitāḥ sirāḥ na tiryaṅna cātiśītoṣṇavarṣavātābhreṣu |
tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api sirā na sravantyatisravanti vā samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante |
na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu |
pratirogaṃ tu vyadhaṃ prati vibhāgaḥ ||
śironetrarogeṣu lālāṭyāmupanāsyāmapāṅgyāṃ vā karṇarogeṣu paritaḥ karṇau |
pratiśyāye tu nāsālalāṭasthāḥ |
mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ |
jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhamūrdhagāḥ |
apasmāre hanusandhimadhyagāḥ |
vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāḥ |
caturthake skandhādhogatāmanyatarapārśvāśrayām |
tṛtīyake 'ṃsayorantare trikasandhimadhyagatām |
pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇyāḥ samantāt dvyaṅgule |
nirvṛttopadaṃśaśukravyāpatsu meḍhre |
gṛddhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā caturaṅgule |
apacyāmindrabasteradhastāt dvyaṅgule |
kroṣṭukaṇīrṣe sakthivātarujāsu ca gulphasyopariṣṭāccaturaṅgule |
ślīpadeṣu yathāsvaṃ vakṣyate |
dāhaharṣacippavātaśoṇitavātakaṇṭakavidārikāpādadārīprabhṛtiṣu pādarogeṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭāt dvyaṅgule |
etenetarasakthibāhū vyākhyātau |
viśeṣatastu vāmabhāgābhyantarato bāhumadhye plīhodare |
evameva dakṣiṇe bāhau yakṛdākhye |
tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti |
adṛśyamānāsu tvetāsvativṛddhasya vyādheranyavyādhyuktānāmapi yathāsannaṃ vyadhaḥ ||
prāgeva copakalpayecchayanāsanodakumbhavastrapaṭṭādi |
tathā yathālābhaṃ ca tagarailāśītaśivakuṣṭhapāṭhāviḍaṅgabhadradārutrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālacūrṇamasṛksrāvaṇāya |
asṛk sthāpanāya ca loddhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikarasāñjanaśālmalīśaṅkhayavagodhūmamāṣacūrṇam |
vaṭAaśvatthāśvakarṇapalāśabibhītakasarjārjunadhanvanadhātakīsālasārārimedatindukatvagaṅkuraniryāsaśrīveṣṭakamṛtkapālamṛṇālāñjanacūrṇam |
kṣaumamaṣīlākṣāsamudraphenacūrṇaṃ vā |
tathānyaccātisrutaraktavyāpatpratīkāropakaraṇam |
sajjopakaraṇo hi vidyo na mohamāpneti ||
atha kṛtasvastyayanamāturaṃ vyādhibalasātmyādyavekṣya snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe 'parāhve vāṅgāratāpoṣṇabāṣpānyatareṇa svinnaṃ jānūcchrite mṛdāvāsane jānunihitakūrparaṃ samasthitapādaṃ pratyādityamupaveśayet |
keśānte ca plotacarmavalkalapaṭṭānyatamena badhnīyāt |
tataścāyatena vastrāṅguṣṭhagarbheṇa muṣṭidvayenāturo yathāsvaṃ manye nipīḍayeddantaiśca dantān |
puruṣaścainaṃ pṛṣṭhata ūrdhvasthaḥ vastrakṛkāṭikāntaranyastayanvastraṃ prāṇānabādhamāno yantrayedityeṣo 'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantravidhiḥ |
tataścāsya vaidyo 'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā sirāṃ tāḍayet |
utthitāñca spandamānāṃ sparśadāṃ vābhilakṣya vāmahastena kuṭhārikāmūrdhvadaṇḍāṃ kṛtvā sirāmadhyenyasya lakṣayitvā ca tathaiva ca madhyamayāṅgulyā tāḍayedaṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayet |
gūḍabahalatvakpraticchannāyāmaṅguṣṭhapīḍanādunnamanamupalakṣayet |
utkasanena krodhasaṃrambheṇa cāpūryante sirāḥ |
aṅguṣṭhena tu nāsāgramunnamayya vrīhimukhenopanāsikāṃ vidhyet ||
unnamitavidaṣṭāgrajihvasyādho jihvāyāḥ |
vivṛtāsyasya tāluni dantamūle ca |
grīvāsirāsu stanayorupari yantrayet |
udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśirasaḥ |
bāhubhyāmavalambamānasya pārśvayoḥ |
śroṇipṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyāvākśirasa upaviṣṭasya |
viśvācīgṛdhrasyoranākuñcite kūrpare jānuni ca sukhopaviṣṭasya gūḍhāṅguṣṭhabaddhamuṣṭervyadhanīyapradeśasyopari caturaṅgule plotādyanyatamena ca badhvā hastasirām |
evamekapādaṃ susaṃsthitaṃ sthāpayitvānyapādamīṣatsaṅkucitaṃ tasyopari nidhāya jānusandheradhohastābhyāmāgulphaṃ nipīḍya pūrvavadbadhvā pādasirāṃ vidhyet |
tatra tatra ca taistairupāyairvikalpya yantrayet ||
tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ vrīhimukhena |
ato 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā |
asthnāmuparikuṭhārikayārdhayavamātram |
sarvatra cānuttānāvagāḍhamṛjvasaṅkīrṇaṃ marmādyanupaghātisirāmadhye śastramāśu pātayet ||
ekaprahārābhihatā dhārayā yā sravedasṛk |
muhūrtaruddhā tiṣṭhecca samyagviddheti tāṃ viduḥ ||
alpakālaṃ vahatyalpaṃ durviddhā tailacūrṇanaiḥ |
saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate ||
samyagviddhānāmapi ca sirāṇāmavahanakāraṇāni mūrchā bhayaṃ yantraśaithilyamatigāḍhatvamatyāśitatā kṣāmatvaṃ kuṇṭhaśastravyadho mūtritoccāritatvaṃ duḥsvinnatā kaphāvṛtavraṇadvāratā ceti |
athāpravṛttikāraṇaṃ yathāsvamupalakṣya pratikuryāt |
tagarādicūrṇena ca tailalavaṇapragāḍhena sirāmukhamavacūrṇayet |
pṛṣṭhamadhye cāturaṃ pīḍayet |
samyak pravṛtte kaphānilopaśamanaraktāvicchedanārthaṣmuṇalavaṇatailabindubhiḥ sirāmukhaṃ siñcet ||
agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā |
samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet ||
yasya tu sravati rakte mūrchā jāyate tasya vimucya yantraṃ śītasalilārdrapāṇisparśena vyajanavāyunā śrotrasukhena vacasā ca samāśvāsayannupaśamayya mūrchāṃ punaḥ srāvayet |
punarmūrchatyaparedyustryahe 'pi vā |
paraṃ tu rudhirāvasecanapramāṇaṃ prasthaḥ |
ato 'nyathā vyādhidehartubalamapekṣeta ||
tatra phenilamaruṇaṃ śyāvamacchaṃ rūkṣamaskandi kaṣāyānurasaṃ lohagandhi vegasrāvi śītaṃ ca raktaṃ vātāt |
gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ pītaṃ haritaṃ visraṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭamauṣṇyādaskandi sacandrakaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt |
kovidārapuṣpagairikodakāpāṇḍu śītaṃ snigdhaṃ skandi ghanaṃ picchilaṃ tantumad vraṇadvārāvasādi lavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt |
kaṃsanīlamāvilaṃ durgandhaṃ ca sannipātāt |
tataḥ srutaraktasya vyadhamanulomamaṅguṣṭhenoparudhya śanaiśśanairyantramapanīyāśvāsayet |
satailaṃ ca plotaṃ sirāmukhe datvā badhnīyāt |
atiṣṭhati tu rakte sirāmukhaṃ sandhātuṃ pūrvoktaiścūrṇairavacūrṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet |
śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe datvā gāḍhaṃ badhnīyāt |
madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭam |
śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret |
padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya sirāṃ vidhvā rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt |
tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet |
snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet |
vyadhādanantaraṃ vā punastāmeva sirāṃ vidhyet |
sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt |
saṅkocayituṃ vā sirāmukhaṃ taptaśalākayā dahet |
kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya mūrchāsaṃjñānāśāśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn karoti |
prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayāt kṣīyate 'nalaḥ |
vardhanaṃ cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret ||
aśuddhaṃ tu raktamaparāhṇe 'nyedyurvā punaḥ srāvayet |
tato 'pi śeṣaṃ sarvathā vāpyavisrāvyaraktasya śītasekapradehavirekopavāsasnigdhamadhurānnapānaiḥ prasādayet |
māsamātraṃ vā snehādibhirupacarya punarvidhyet |
durvyadhātivyadhakuṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣādvyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ sādhayediti |
unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat |
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannāstāvaddhitāhāravihārabhāk syāt ||
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitamannapānam |
tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ ||
prasannavarṇendriyamindrithārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam |
sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti ||
athātaḥ śalyāharaṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
trividhā hi gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca |
sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā ||
tatra dhyāmaṃ piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadudgataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ saśalyaṃ vidyāt ||
viśeṣatastu tvaggate śalye vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca |
māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaḥ pākaśca ||
peśyantarasthe śophavarjyaṃ māṃsaprāptavat |
sirāgate sirādhmānṃ śūlaṃ ca |
snāvagate snāvajālāvakṣepaṇaṃ saṃrambhaścograruk ||
srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ |
dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgapīḍā hṛllāsaśca |
asthigate vividhā vedanāḥ śophaśca ||
sandhigate 'sthivacceṣṭoparodhaśca |
asthisandhigate 'sthipūrṇatā saṅgharṣo balavāṃśca ||
koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanāni ca vraṇamukhādbhavanti |
yathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ parisrāvaistvagādiṣu śalyamupalakṣayet |
sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyavispaṣṭāni bhavanti ||
śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭānyuparuhyante |
doṣaprakopavyavāyavyāyāmābhighātebhyaśca pracalitāni punarābādhayanti ||
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayacūrṇamarditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati |
yatra vā styānaṃ sarpirnihitamāśu vilīyate |
māṃsapranaṣṭe snehādibhiḥ kriyābhirāturamupapādayet |
karśitasya ca śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamānaṃ yatra yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyam ||
evaṃ koṣṭhāstnipeśīvivareṣvapi ||
sirāsrotodhamanīsnāvapraṇaṣṭe khaṇḍacakramaśvayuktaṃ rathamāropyāturaṃ viṣame 'dhvani śīghraṃ nayet |
tataḥ saṃrambhādibhirjānīyāt ||
sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannaṃ sandhiṃ prasāraṇākuñcanabandhanapīḍanairupācaran pūrvavadavagacchet |
asthipraṇaṣṭe snigdhasvinnānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamupacaraṃstadvadupalakṣayet ||
marmapraṇaṣṭe tvananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||
sāmānyalakṣaṇaṃ tūcchritahastiskandhāśvamādrurohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmairjambhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairmalaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati |
yatra vā svalpe 'pyāyāse svāpo gauravaṃ ghaṭṭanaṃ śopho vā syāttatra śalyamādiśet ||
samāsataścaturvidhaṃ śalyaṃ bhavati |
tadadṛśyamānaṃ vṛttasaṃsthānādanumimīta ||
sarvaśalyānāṃ mahatāmāharaṇe dvāvevopāyau pratilomo 'nulomaśca ||
tatra pratilomamarvācīnamānayedanulomaṃ parācīnam |
tiryaggataṃ yataḥ sukhāhāryaṃ bhavati |
pratilomamanuttuṇḍitaṃ chedanīyaṃ pṛthumukhaṃ ca śalyaṃ nirghātayet |
tathā kakṣyāvaṅkṣaṇoraḥparaśukāntarapatitāni ||
naiva cāharedviśalyaghnaṃ marmapraṇaṣṭaṃ vāśophavedanaṃ pākavirahitam ||
atha hastaprāpyaṃ śalyaṃ hastenāharet |
tadaśakyaṃ yathāyathaṃ yantreṇa |
tathāpyaśakyaṃ śastreṇa viśasya tato nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvāgnighṛtamadhuprabhṛtibhiḥ svedayitvāvadahya tarpayitvā sarpirmadhubhyāṃ badhvācārikamādiśet |
sirāsnāvalagnaṃ śalākāgreṇābhimocyāharet |
hṛdaye 'bhivartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāharet |
yathāmārgaṃ durāharamanyato 'pyevamāharet ||
asthivivarapraṇaṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya padbhyāṃ puruṣaṃ yantreṇāpakarṣet |
aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ sugṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pratibhujya vā dhanurguṇairekato badhvānyataśca pañcāṅgyā susaṃyatasyāśvasya vaktrakaṭake badhnīyāt |
athainamevaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayañchiro vegena |
dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tamyāṃ pūrvavad badhvoddharet ||
durbalavāraṅgaṃ tu kuśābhirbadhvā |
śvayathugrastavāraṅgamutpīḍya śvayathum ||
adeśottuṇḍitamaśmamudgaraprahāreṇa vicālya yathāmārgameva ||
karṇavattu yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvā |
nāḍīyantreṇa va bahumukhena yathāsvamupasaṅgṛhya śalākāyantreṇānyena vā pūrvavadāharet |
anulomamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena |
vātaviṇmūtragarbhasaṅgaṃ pravāhaṇena duṣṭavātaviṣastanyādīnyāsyaviṣāṇacūṣaṇena ||
kaṇṭhasrotogate tu śalye bisaṃ saktaṃ sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet |
atha tadgṛhītaṃ vijñāya śalyaṃ samameva sūtraṃ bisaṃ cākṣipet |
bisābhāve mṛṇāle 'pyayameva vidhiḥ |
jātuṣe tu kaṇṭhasakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśayettadā cāgnitaptāṃ sūkṣmamukhīṃ śalākāmatha tāṃ gṛhītaśalyāṃ śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmāharet |
ajātuṣe 'pyevameva prataptāṃ jatumadhūcchiṣṭānyatarapradigdhāṃ śalākām |
matsyakaṇṭakamanyadvā tādṛgasthiśalyaṃ kaṇṭhalagnaṃ sūtreṇa sūtraplotena vā veṣṭitayāṃgulyāpaharet |
athavā keśoṇḍukaṃ dṛḍhadīrghasūtrabaddhaṃ dravopahitaṃ pāyayedvāmayecca |
vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ sahasaivākṣipet |
mṛdunā vā dantadhāvanakūrccenāpaharet |
vāloṇḍuke vilagne tadvat kaṇṭakam ||
kṣatakaṇṭhaśca triphalācūrṇaṃ madhughṛtasitopetamanukaṇṭhayan lihyāt ||
apāṃ pūrṇaṃ puruṣamavākcirasamavapīḍayeddhunuyādvāmayecca bhasmarāśau vā nikhanyādāmukhāt |
anyathā hyunmārgagāmibhiradbhirādhmānakāsaśvāsapīnasendriyopaghātajvarādayaḥ śleṣmavikārā mṛtyuśca |
tatra yathāsvaṃ kaphe pratikuryāt |
grāsaśalyamambunā praveśayet |
tathā nirbhujya vartma vartmagatamapanīya coṣṇāmbubāṣpasvedaṃ samadhumadhukakvāthena sarpiṣā ca pariṣekaṃ kuryāt |
svayamapi śalyamaśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilairnayanādibhyo 'ṅgāvayavebhyaḥ patati ||
kīṭe karṇasrotaḥpraviṣṭe todo gauravaṃ bharabharāyamāṇaṃ ca bhavati spandamāne cāpyadhikaṃ vedanā |
tatra salavaṇenāmbunā madhukayuktena madyena vā sukhoṣṇena pūraṇam |
nirgate ca kīṭe tadutsarjanam |
tatraiva tu mṛte pākakothakledā bhavanti |
toyapūrṇaṃ karṇaṃ hastonmathitena tailāmbunā pūrayet |
pārśvāvanataṃ vā kṛtvā hastenāhanyānnāḍyā vā cūṣayet |
jāuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam |
ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate ||
viṣāṇaveṇudārvasthidantavālopalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||
viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi |
prāyo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī ||
śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate |
tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarśanabṛṃhaṇaiḥ ||
tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ |
pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇapīḍanaiḥ ||
śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām |
taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathāharet ||
vraṇe praśānte prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu |
alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet ||
kāya eva paraṃ śalyaṃ nijadoṣamalāvilaḥ |
athātaḥ śastrakarmavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
dvividhe hi vyādhāvupāyāpekṣe nija gāgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate ||
sa cāmayaḥ prāyeṇa śvayathupūrvako bhavatyataḥ śophāvasthasyaiva vātapittakapharaktasaṃsargasannipātātmakatāmupalakṣya pākabhayādyathāsvamupavāsalepasekāsṛṅmokṣakaṣāyaghṛtapānaśodhanāni prayuñjīta ||
tathāpyanupaśāmyati pravilayanam |
tatra śophasyāmalakṣaṇamalpatā cālpoṣmarujatvaṃ tvaksavarṇatā sthairyaṃ ca ||
pacyamānastu vivarṇo bastirivātataḥ |
saṃrambhaśūlarāgadāhoṣārucitṛṣṇājvarāratisparśāsahatvānidratāsamanvito viṣyandayati sarpiḥ śoṣayati pradehaṃ sarṣapakalkopalipta iva cimicimāyate pipīlikābhiriva saṃsarpyate pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata ivāṅgulyā tāḍyata iva daṇḍena tudyata iva sūcībhirbhidyata iva śaktibhiśchidyata iva śastreṇa daśyata iva vṛścikairdahyata ivāgnikṣārābhyāṃ mathyata ivomulkena ||
pakve tu gatavegatvaṃ pramlānatā tvakśithilatā valīprādurbhāvaḥ pāṇḍutā madhyonnatatāṅgulyavapīḍitamukte pratyunnamanaṃ bastāvivodakasya pūyasya sañcaraṇaṃ kaṇḍūḥ saṃrambhaśūlādyupaśamaśca ||
śūlaṃ narte 'nilāddāhaḥ pitācchophaḥ kaphodayāt |
rāgo raktācca pākaḥsyādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ ||
pāke 'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhākṣitaḥ |
valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇtanūruhaḥ ||
kaphajeṣu tu śopheṣu keṣucit gambhīratvādraktameva vipacyate |
tataścāspaṣṭaṃ pakvaliṅgaṃ bhavati |
yatra hi tvaksāvarṇyaṃ śītaśophatalparujatāśmavacca ghanatā |
athainaṃ samyakpakvamavadhārya bhīruvṛddhabāladurbalaklībakṣīṇagarbhiṇīviṣārditaśastrakṣāmeṣu pākoddhatadoṣeṣu ca piṇḍiteṣu sandhimarmāśriteṣvalpeṣu vā śopheṣu tīkṣṇoṣṇadravyairdāraṇaṃ kurvīta |
āmapāṭane sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttirvedanātivṛddhiravadaraṇaṃ kṣatavisarpo vā syāt |
piṣṭhan pakve punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛṅāmiṣam |
vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ ||
yaśchinattyamamajñānādyaśca pakvamupekṣate |
śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau ||
prāk śastrādbhojayediṣṭaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ ca pāyayet |
na mūrchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate ||
anyatra mūḍhagarbhodarāśmarīmukharogebhyaḥ |
athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyālepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāśritaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe 'hanimuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ kṛtamaṅgalaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharannanulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt |
sakṛdevāharecchastramāśu ca ||
mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ śastrapadamuktam |
dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vābhisamīkṣya vivṛtte pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛtte gambhīramāṃsale caiṣaṇyā |
viparīte karīrādinālenātisaṃvṛte sūkaravālena vā ||
yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra vraṇaṃ kuryāt suvibhaktaṃ nirāśayam |
āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati ||
śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū |
asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||
tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣikūṭauṣṭhadantaveṣṭamanyākaṇṭhajatrukakṣyākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryakcheda iṣṭaḥ |
anyatra tu sirāsnāyūpaghāto 'tivedanā cirād vraṇasaṃroho māṃsaskandī ca tiryakchedāt bhavanti ||
tataḥ śastramavacārya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt pratipīḍyāṅgulyā vraṇamapi prakṣālya kaṣāyeṇa vraṇāt plotenāmbho 'panīya vedanārakṣoghnairguggulvagarusarjarasavacāgaurasarṣapahiṅgulavaṇanimbapatraiḥ saghṛtairvraṇaṃ dhūpayitvā yathāsvamauṣadhena madhughṛtatilakalkaiśca digdhāṃ vatiṃ praṇidhāya kalkena pūrayitvā nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte 'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditairavacchādya ghanāṃ kabalikāṃ datvā savyadakṣiṇānyatarapārśve ṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdupaṭṭaṃ niveśya badhnīyāt ||
vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayed vraṇān |
sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān ||
śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet |
udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parito vikīrya parṇaśabaryādibhirasya rakṣāṃ kuryādrakṣo 'bhibhavaniṣedhārtham |
lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm |
vacāṃ chatrāmaticchatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi ||
guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet |
tathā snehoktaṃ dinacaryoktaṃ cācāramanuvarteta ||
viśeṣataśca divāsvapnād vraṇe śophakaṇḍūrāgarukpūyavṛddhiḥ ||
strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalite srute |
śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge 'pyavāpnuyāt ||
bhojayeccainaṃ yathāsātmyaṃ samātītaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānyatamaṃ mudgamasūrāḍhakīsatīnayūṣajāṅgalarasopetaṃ jīvantīsuniṣaṇṇakataṇḍulīyakavāstukavārtākapaṭolakāravellakabālamūlaśaśākayuktaṃ dāḍimāmalakasaindhavasahitaṃ sarpiḥsnigdhaṃ laghvalpamuṣṇodakottaraṃ ca |
evamasya samyagaśitaṃ jarāmupaiti |
ajīrṇādanilādīnāṃ vibhramo balavāan bhavet |
tataḥ śopharujāpāka dāhānāhānavāpnuyāt ||
navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitaśākāmlalavaṇakaṭukakṣārānūpāmiṣāṇi varjayet ||
vargo 'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt |
madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśuvyāpādayed vraṇam ||
bālośīraiśca vījyeta nacainaṃ parighaṭṭayet |
na tudennava kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet ||
snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śṛṇvanmanaḥpriyāḥ |
āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ vraṇamapohati ||
punaśca tṛtīye 'hani pakṣālanādi pūrvavat vraṇakarma kuryāt |
dvitīye divase mokṣaṇādvigrathito vraṇaścirāduparohatyugrarujaśca bhavati ||
na ca vikeśikāmauṣadhaṃ vātisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍhamaślakṣṇaṃ durnyastaṃ vā dadyāt |
gāḍhatayā saṃrambha aślakṣṇatvāddurnyāsācca vraṇavartmopagharṣaṇam ||
avaśyaṃ sāśaye vraṇe vikeśikāṃ dadyāt |
saṃpūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam |
vraṇaṃ śodhayate śīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā ||
vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret |
bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ ||
yastu sīvyo vraṇastatra calāsthiśalyapāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohya vicchinnapravilambitaṃ māṃsaṃ sandhyasthīni ca yathāsthānaṃ samyak sthāpayitvā sthite rakte yathārhaṃ sūcyopahṛtena snāyusūtravālānyatamena sīvyet |
śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkaiḥ ||
sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ |
tadyathā goṣphaṇikātunnasīvanavellitakarajjugranthibandhanamiti |
teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ |
na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmatyalpabahugrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet |
evaṃ samyaksyūtamavekṣya madhughṛtayuktairañjanamadhukanimbalodhrapriyaṅgusallakīphalakṣaumamaṣīcūrṇairavakīrya pūrvavad bandhādi yojayet ||
asīvyā vaṅkṣaṇavakṣaḥkakṣādiṣu pracaleṣvalpamāṃseṣu ca vāyunirvāmiṇo 'ntarlohitaśalyā viṣāgnikṣārakṛtāśca vraṇāḥ ||
sīvyāstu medassamutthitā bhinnalikhitāḥ kaphagranthiralpapālikaḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca |
śirolalāṭākṣikūṭakarṇanāsāgaṇḍauṣṭhakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣvacaleṣu māṃsavatsu ca pradeśeṣu ||
kośadāmotsaṅgasvastikānuvellitamuttolīmaṇḍalasthavikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ pañcāṅgī ceti pañcadaśa bandhaviśeṣāḥ |
teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
tatra kośamaṅgulīparvasu vidadhyāt |
svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu |
sthavikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu |
vitānaṃ mūrdhādau pṛthule 'ṅge |
goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu |
yo yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin kurvīta |
na tu vraṇasyopari na cābādhakaro yathā syāt ||
bandhastviṣṭo 'nile duṣṭe duṣṭe bhagne vraṇeṣu ca |
tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ ||
trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ |
kaphavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ ||
vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeṣu ca |
tathā sphikkakṣyāvaṅkṣaṇoruśirassu gāḍhaṃ badhrīyāt |
śākhāvadanakaṇṭhakarṇameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodarorassu samam |
akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilam ||
vātaśleṣmajeṣu śithilasthāne samam |
pittarakteṣu tu gāḍhasthāne samam |
tathā śaradgrīṣmayoḥ sāyaṃ prātaśca |
abadhyamānaḥ punardaṃśamaśakatṛṇakāṣṭhapāṃsuśītavātātapādisamparkādvividhopadravopadruto duṣṭavraṇatāmupaiti |
snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati |
cūrṇataṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatha pāṭitam |
asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati ||
utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate |
udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'tiruk ||
samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati |
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām |
pracchādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca ||
ajīrṇātaruṇācchidraiḥ samantāt suniveśitaiḥ |
dhautairakarkaśaiḥ kṣīrībhūrjārjunakadambajaiḥ ||
kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehinām |
karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ ||
māṃsapāke na baddhavyā gudapāke ca dāruṇe |
śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ ||
arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet krimīn |
te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān ||
surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe |
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ ||
gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ |
pracchādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet ||
utpadyamānāsu ca tāsu tāsvavasthāsu doṣādīnapekṣya yathāsvamupakramairupakramet ||
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣamupasaṃrohayet |
sa hyalpenāpyavacāreṇāntarutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo vikurute |
rūḍhe 'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīnvivarjayet |
māsān ṣaṭ sapta vā nṛṛṇāṃ vidhireṣa praśasyate ||
itīdaṃ vraṇamāśritya diṅmātramupadarśitam |
athaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kṣāro hi nānauṣadhasamavāyanirvṛtteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇoṣṇo dahanaḥ pācano vidāraṇo vilāyanaḥ śodhano ropaṇaḥ krimyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇādyataśca sambādhāvakāśajeṣu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśo 'rbudādiṣu śastreṇa cāsidhyastu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate |
sa dvividho bāhyābhyantaraparimārjanabhedena ||
tatrārśo 'rbudabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharogakuṣṭhakilāsatilakālakādiṣu bahiḥ parimārjanena |
antaḥparimārjanena tu gulmagarodarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśmarīśarkarādiṣu sa yathāsvamevopadekṣyate ||
na tūbhayo 'pi yojyo bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajvarātisārapāṇḍuśirohṛdayarogamehākṣipākatimirārocakāturakṛtavamanavirekartumatīgarbhiṇyudvṛttaphalayonisarvāṅgaśūlaviṣamadyapīteṣu |
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśephasrotassvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇoścānyatra vartmarogāt |
tathā śītoṣṇavarṣadurdinapravāteṣu ca ||
atha bahiḥ parimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca |
tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste 'hani praśastadeśajātaṃ madhyamavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumano 'kṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ kṛtvā pradakṣiṇaṃ cābhyarcyainamadhivāsayet ||
daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ |
gantumarhantyasaṅkruddhāstyaktvemaṃ vāsamavyayam ||
bheṣajārthaṃ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimam |
vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ ||
athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyettato yugamātramārūḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet |
evaṃ ca pāribhadrapalāśāśvakarṇarājavṛkṣamahāvṛkṣavṛkṣakendravṛkṣāsphotasaptacchadanaktamālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitrakārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthān vasante saṅgṛhītāṃśca yavān saśūkanālāṃścatasraśca kośātakīḥ savān samūlaphalapatraśākhān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivāte pṛthaṅ nicayīkṛtya muṣkakanicaye ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya tilakuntalairādīpayet |
dagdhvā ca śānte 'gnau pṛthak sudhāśarkarābhasma kṛtvetarat sarvakṣāradroṇamadhikamuṣkakaṃ salilapalasahasreṇa gavādimūtrapalasahasreṇa cāloḍya mahatā vastreṇa parisrāvayet |
yāvadaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā bhasma vivarjayet |
tataḥ snehapākavidhinā pācayet |
pacyamāne ca tasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ kṣīrabakaṃ śaṅkhanābhicāyase pātre 'gnivarṇān kṛtvā tatkṣārācchakuḍavamātre nirvāpya tenaiva ca suślakṣṇaṃ piṣṭvā pratīvāpaṃ dadyāt |
tataśca sutarāṃ darvyāvaghaṭṭayan vipacet yāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ samuttiṣṭhet sāndratayā ca darvīpralepī syāttadainamavatāryāyoghaṭe yavaraśau suguptaṃ sthāpayet |
mṛdau śarkarādīnnirvāpyāpanayenna tu piṣṭvā kṣipet |
tīkṣṇe tu dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍasvarjikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ ślakṣṇacūrṇīkṛtā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṃ dadyāt |
tāṃśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṃ prayuñjīta |
kṣīṇabale tu balādhānārthaṃ punaḥ kṣārajalamāvapet |
tatranātitīkṣṇo nātimṛduḥ śvetaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī sukhanirvāpyo 'lparuganabhiṣyandī ceti daśa kṣārasya guṇāḥ |
atyuṣṇo 'tiśīto 'titīkṣṇo 'timṛduratitanuratighano 'tipicchilovisarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti ||
tatra kṣārakarmaṇyupahāret picuvartiśalākādarvyañjalikāghṛtamadhuśuktatuṣodakamastukṣīrodakaśītapradehaśayanāsanādīni |
atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vāptaparicārakagṛhītasya vyādhiṃ chitvāvalikhya pracchāya vā picuplotānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṃ pātayet |
vartmaroge tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭena vā kṛṣṇabhāgaṃ pracchādya padmapatratanuḥ kṣāralepaḥ |
ghrāṇajeṣu tvarśo 'rbudeṣvādityābhimukhasyonnamayya nāsikāmupekṣyāśca pañcāśanmātrāḥ |
gudārśassu pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya dhārayenmātrāśatameva |
tataḥ pramārjanena pramṛjya kṣāraṃ samyagdagdhamavekṣya nirvāpayetsarpirmadhubhyāṃ śuktatuṣodakamastukṣīrādibhiśca |
tataḥ paraṃ śītamadhuraiḥ saghṛtaiḥ pradihyāt |
abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca |
sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṃ na viśīryate tato dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālepayetsuvarṇakṣīrīyutairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā |
mālatīvṛṣāṅkolanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvāthena vraṇaprakṣālanam |
eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam |
nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā |
yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇamupakramet |
tilāḥ sayaṣṭimadhukā ropaṇe cāsya pūjitāḥ ||
tatra pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikāropaśāntau ca samyagdagdhaṃ bhavati |
tadviparyayeṇa todakaṇḍūjāḍyādibhiścadurdagdham |
ūṣādāharāgaśophajvarapākavisarpaśirorogavātapittakopairatidagdham |
netre 'tiyogādvartmanirbhedenendriyabhraṃśaḥ |
ghrāṇe nāsāvaṃśataruṇāsthidaraṇaṃ saṅkoco gandhājñānaṃ ca |
tadvacchotrādiṣvapi ca yathāsvaṃ vyāpat |
gude viṇmūtrarodho 'tīsāraḥ puṃstvopaghāto gudavidaraṇācca mṛtyurvā sarvadā vā śophatodavedanāsrāvāḥ |
śakṛnmūtravātavidhāraṇāśaktirvā |
tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet |
ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti |
amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ |
yātyāśu svādutāṃ tamādamlairnirvāpayettarām ||
jvarātisāratṛṇmohamūrchāhṛdvedanārtibhiḥ ||
kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ ||
pāyayetātiyoge 'tastaṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi |
saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam ||
dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam |
dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātirugdharam ||
dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān |
āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet ||
tato 'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam |
kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchati ||
athāto 'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
agniḥ kṣārādapi garīyānauṣadhaśastrakṣārairasiddhānāṃ taddāhasiddherapunarbhavācca |
tatrāgnikarma tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu ca prayujyate |
tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu |
granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ |
sirāsnāyusandhyasthicchadeśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśāsamyagvyadheṣu jāmvavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭAguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ ||
na tu dahedbhinnakoṣṭhamantaśśoṇitamanuddhṛtaśalyamanekavraṇapīḍitamuṣṇe ca kāle tathā kṣārānarhaṃ ca ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato 'gnikarma kuryāt ||
atha dāhārhamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayāpāditāpadyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśādvalayārdhacandasvastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedā samyagdāhaliṅgotpatteḥ |
ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭamadhuguḍeḥ pūrayitvā dahet |
samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāśca pradehān ||
samyagdagdhaliṅgaṃ punassaśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe |
kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe |
kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ sirādagdhe |
kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snāyvādidagdhe ca |
durdagdhātidagdhayostu pramādadagdhavallakṣaṇam |
pramādadagdhaṃ punaścaturvidhaṃ bhavati |
tutthaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ca |
tatra yadvivarṇamūṣyate 'timātraṃ tattutham |
yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvroṣādāharuja ścirāccopaśāmyanti taddurdagdham |
pakvatālaphalavarṇaṃ samasthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca samyagdagdham |
atidagdhe tūgrarujatā dhūmāyanaṃ māṃsāvalambanaṃ sirādivyāpado gambhīravraṇatā jvaradāhatṛṇmūrchācchardayaḥ śoṇitātipravṛttistannimittāścopadavāḥ kṛcchreṇa rohaṇaṃ rūḍhe ca vivarṇateti |
snehadāhastu kaṣṭataro bhavati |
sa hi snehasya sūkṣmamārgānusāritvād dūramanupraviśatīti |
tutthasyagnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam |
styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmati yato bahiḥ ||
vedanā vardhate tena rudhiraṃ ca vidahyate |
uṣṇaṃ niṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ ||
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kṛtvā tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāvacārayet ||
samyagdagdhe tavakṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ saghṛtairlepaḥ kalkairvānūpamāṃsajaiḥ ||
śāntoṣmaṇi paraṃ kuryāt pittavidradhisādhanam |
atidagdhe viśīrṇānimāṃsānyud vṛtya śītalām ||
kriyāṃ kuryāttataḥ paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
tindukītvakkaṣāyairvā piṣṭaiḥ sājyaiḥ prelepayet ||
guḍūcyāśchādayet patrairathavaupodakairvraṇam |
bheṣajaṃ cāsya kurvīta sarvaṃ pittavisarpavat ||
snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet |
śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham |
apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet ||
iti tantrasya hṛdayaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate |
athātaḥ putrakāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
atha khalu pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāmatulyagotrāṃ tulyābhijanāmasañcārirogakulaprasūtaṃ rūpaśīlalakṣaṇasampannāmanūnāvinaṣṭadantauṣṭhakarṇanāsānakhakeśastanīṃ mṛdumarogaprakṛtimakapilamapiṅgalāmahīnādhikāṅgīṃ dvādaśavarṣadeśīyāmamarabhujagasaridacalavṛkṣapakṣinakṣatrāntyapreṣyabhīṣaṇakanāmānyanudvahantīmanaghāmanindyāmanindyena vidhinodvahet ||
tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ putrārthaṃ prayateta |
tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ |
ūnapañcaviṃśativarṣeṇonaṣoḍaśavarṣāyāmāhito garbhaḥ kukṣistha eva vināśamāpnuyādalpāyurbalārogyavibhavo vā syādvikalendriyo vā |
ṛtāvādye ca rātritraye tathā duṣṭe śukrārtava iti ||
tatrāhārasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate |
tattu kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradharāṃ kalāmāśrityāsrutaṃ sarvāṅgavyāpitayā sthitam |
viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu |
harṣodīritaṃ tu saṃghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgāt pravartate |
tat saumyaṃ snigdhaṃ guru śuklaṃ madhugandhi madhuraṃ picchilaṃ bahu bahalaṃ ghṛtatailakṣaudrānyatamavarṇaṃ ca śukraṃ garbhādhānayogyaṃ bhavati ||
tathā raktameva ca strīṇāṃ māse māse garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamityāhuḥ |
atiprasaṅgenānṛtāvṛtau vā tadevāsṛgdaraṃ pradaraṃ vyāpadaṃ ca raktayonisaṃjñāṃ labhate |
tatsādhane raktapittacikitsitaṃ guhyarogapratiṣedhaṃ cekṣeta ||
vātakaphāvṛtamārgāṇāṃ cāpravartamānaṃ pittalairupācaret |
taddhi varddhamānamantarvartamānaṃ saśukramaśukraṃ vā jīvarahitaṃ vātalānyāsevamānāyā yoṣito garbhaliṅgāni darśayad gulmībhavati |
tatra gulmacikitsitamīkṣeta ||
kadācidvā garbha iva vātodaraṃ bhavati tadvātopaśamanairupaśāmyati ||
tadeva kadācidārtavaṃ saumyairbṛṃhaṇātmabhirāhāravihāraiḥ stambhitamanupadravamevodaraṃ garbhādhiṣṭhitamiva vardhayati |
yena tāmagarbhāṃ garbhiṇīmāhurmūḍhāḥ |
tato viparītairyadṛcchayā vā pravṛtte rakte garbhaśarīramapaśyanto bhūtahṛtamityajñā vruvate |
yasmātsambhavatyojaso 'paharaṇaṃ rakṣobhirna tu śarīrāpaharaṇamaniṣṭatvādaśaktervā |
icchāśaktyorhi pravṛtterupalabdhiḥ |
na ca dṛśyate kasyacidamānuṣairdehāpahāraḥ ||
yadi ca dṛṣṭamapi samullaṅghya kecidatiśaktiyuktā garbhasya śarīrākṣepe pravartante tadā kathamiva prāptāvasarāstajjananīmupekṣeran ||
ārtavaṃ punaśśaśarudhiralākṣārasopamaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ śuddhamāhuḥ ||
yathā ca bālasya jīrṇasya vā taroḥ puṣpaphalaṃ puṣpaphalasya vā tadvidhasya gandho nopalabhyate tathaiva nonaṣoḍaśātītasaptītavarṣasya puṃsaḥ śukraromādayo yoṣitaśconadvādaśātītapañcāśadvarṣāyā rajastanyādaya iti ||
atha śuddhaśukrārtavamarogaṃ mitho 'nuraktaṃ mithunamupasnehya vidhivat saṃśodhyāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret |
viśeṣatastu ghṛtakṣīravadbhirmadhurauṣadhasaṃskāraiḥ puruṣam |
tailena nārīṃ pittalaiśca māṃsaiḥ |
evaṃ hi samānaguṇatayā śukrārtavamāpyāyate ||
vātapittaśleṣmakuṇapagandhigranthipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi tvabījāni bhavanti |
tatra tanu rūkṣaṃ phenilamaruṇamalpaṃ vicchinnaṃ sarujaṃ cirācca niṣicyeta vātena kiñcitpītamapicchilamānīlaṃ vā dahadiva pravartate pittena |
majjopasaṃsṛṣṭaṃ prabhūtaṃ vibaddhaṃ cāmbhasi ca kiñcinmajjati śleṣmaṇā |
granthibhūtaṃ vātaśleṣmabhyām |
pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyām |
mūtrapurīṣagandhi sannipātena ||
ārtavamapi śukravaddoṣairupasṛṣṭamabījameva |
tasya liṅgaṃ nāma ca pūrvavat |
teṣu kuṇapagranthipūyakṣīṇaretāṃsi kṛcchrasādhyāni |
mūtrapurīṣaśukrātavaṃ tvasādhyaṃ kuṇapagranthipūyārtavaṃ ca |
tatrādyāṃstrīn śukrārtavadoṣānyathāsvaṃ doṣasādhanena sādhayet |
guhyayonirogapratiṣedhena cobhayān ||
api ca vātike śukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam |
bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam |
madhukabhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam |
kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamuttarabastiḥ |
paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīsiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam |
trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ |
payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam |
madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca |
ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam |
dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ |
rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam |
madhukapippalīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca ||
vātaje puṣpadoṣe bhārṅgīmadhukabhadradārusiddhaṃ sarpiṣpānam |
kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram |
madhukasṛgālavinnākalkaṃ payassarpissahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet |
saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣālanam |
pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet |
śvetacandakvāthaṃ vā sakṣaudram |
dhavadhātakīkalkaṃ vā ghṛtena vā madhukamadhurasāmṛdvīkākalkam |
śamyākagavākṣīkṣīraṃ virekaḥ |
candanapayasyākalkaṃ yonau dhārayet |
gaurikāriṣṭakaṣāyaḥ prakṣālanam |
ślaiṣmike kuṭajakaṭukāśvagandhākvāthaṃ pibet |
samākṣikaṃ vā kṣīrivṛkṣapravālakvāthameteṣāmeva vā cūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt |
tatkalkameva ca yonau dhārayet |
lodhratindukakaṣāyaḥ prakṣālanaṃ bastameṣamūtraṃ vā ||
kuṇaparetasi dhātakīpuṣpakhadirārjunadāḍimaiḥ siddhamasanādibhirvā sarpiḥ pāyayet |
granthiretasi pāṣāṇābhidā palāśabhasmanā vā |
pūyaretasi parūṣakādinyagrodhādibhyām |
mūtrapurīṣaretasi vāyunātivikṛte hiṅgūśīracitrakairathavā citrakavitunnakapriyaṅguhiṅgusamaṅgāmṛṇālasiddhamelāmocacūrṇapratīvāpam |
tathā granthyārtave pāṭhātrikaṇṭakavṛkṣakakvātham |
kuṇapapūyārtave candanakvāthaṃ pibet |
triphalākalkakvāthau cātra dhāraṇācamane ||
sarveṣu ca śukrārtavadoṣeṣu strīpuṃsau snehādikarmabhirviśeṣeṇa cottarabastibhiḥ punaḥ punarupācaret |
yathāsvaṃ ca yonau kalkaiḥ picubhiśca |
ityevaṃ viśuddhaśukrārtavau pūrvoktaṃ vidhimāsevevām ||
ṛtustu dṛṣṭārtavo dvādaśarātraṃ bhavati |
śuddhayonigarbhāśayārtavāyā māsamapi kecit |
tadvadadṛṣṭārtavo 'pyastītyapare ||
kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām |
srāstākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam ||
padmaṃ saṃkocamāyāti dine 'tīte yathā tathā |
ṛtāvatīte yoniḥsyācchukraṃnātaḥ pratīcchati ||
masenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ |
īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet ||
tataḥ puṣpadarśane prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānādyalaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī trirātramāsīta |
parṇaśarāvakaratalānyatamena yāvakaṃ payasā siddhamalpaṃ karśanārthamaśnīyāt |
tīkṣṇoṣṇāmlalavaṇāni ca varjayet ||
caturthe 'hanyudvartitā śītasalilasnātānuliptālaṅkṛtāśuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ |
tadā hi yādṛśameva paśyati cintayati vā tādṛśaṃ prasūta iti ||
tataḥ snānāt punarapi guṇavatputrārthī trirātramupekṣeta |
athāṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā rātrau putrakāmaḥ saṃvaset |
paccamyāṃ saptamyāṃ navamyāṃ vā duhitṛkāmaḥ |
tāsūttarottaramāyurārogyaiśvaryasaubhāgyabalavarṇendriyasampadapatyasya bhavati |
ataḥ paraṃ tūttarottaramevāyurādīnāṃ hrāsaḥ ||
tatra yugmāsu rātriṣvalpībhavatyārtavamayugmāsvāpyāyyate |
tasmāttāsu kramāt putrasya duhituśca janma |
ata eva cānuparatārtavadarśanāṃ putrārthī viprakṛṣṭeṣvapyahassu nopeyāt |
yadi tvāhārānurodhādayugmāsu śukrasyādhikatā yugmāsu ca nyūnatā syāttataḥ pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate |
strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā |
ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakaṃ syāt ||
athopādhyāyaḥ putrīyaṃ vidhānamācaret |
yādṛśaṃ ca putramāśāsīta tadrūpavarṇacaritān janapadānanucintayeti strī vācyā |
tajjanapadāhāravihāropacāraparicchadāṃścānuvidaghīta ||
karmānte ca pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥ kṣīrābhyā śālyodanamabhiprāśya nātyāśitaḥ sukhī sragvī sumanāḥ prīṇitāṅgaḥ śuklanivasano mauhūrtikānumate rātribhāge kalyāṇāni cintayānastadabhikāmaḥ svāstīrṇaṃ śayanaṃ dakṣiṇena pādena prāgārohet |
tādvidhaiva ca pramadā karṇitāṅgī tailamāṣottarāhārā pūrvaṃ vāmapādena puruṣasya dakṣiṇataḥ śayyāmadhirohet |
āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadhātu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhaveti |
brahmābṛhaspatirviṣṇussomassūryastathāśvinau |
bhago 'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadhatu me sutamiti ||
tataḥ parasparaṃ sāmabhirabhisāntvya saharṣamanukūlaṃ saṃviśetām |
paryāpte caināṃ śītodakena sahasā pariṣiñcet ||
tatrātyāśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhātimedurānyakāmā 'vyavāyakāmā vā na garbhaṃ dhatte viguṇaṃ vā |
tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃśceṣṭā vā strī |
na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta |
nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati |
dakṣiṇapārśvagatāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyutaḥ pidadhāti garbhāśayam |
vāmapārśvagatāyāstadvat pittaṃ vidahati raktaśukre |
tathā hi yathāsthānameva tiṣṭhanti doṣāḥ ||
labdhagarbhāṃ caināṃ viditvā prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṣye puṃsavanāni prayuñjīta |
tatrāpi yugmadineṣviti kecit |
lakṣmaṇāvaṭaśṛṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamaṃ kṣīre 'bhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā |
tathā puṣyodghṛtāyāḥ śvetabṛhatyā |
tadvaccotpalapatraṃ kumudapatra lakṣmaṇāmūlaṃ vaṭaśṛṅgāni cāṣṭau ca nāvayet ||
śuklamālyāmbaradharā ca nārī puṣyoddhṛtāyā lakṣmaṇāyā mūlakalkamudumbaramātraṃ payasā pibet putrasyotpādanāya sthitaye ca |
tadvadgauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhakau śaṅkhaṣuṣpīmadhyadaṇḍāṃ sahacaraṃ nagnajitamagnijivyāmaṣṭau vā vaṭaśṛṅgāni śālipiṣṭasya ca pacyamānasyoṣmāṇamāghrāya tadrasaṃ dehalyāṃ sthitā pūrvavannāvayet ||
yaccānyadapi brāhmaṇā vṛddhastriyo vā brūyustacca kuryāt |
tataḥ prajāsthāpanākhyā daśauṣadhīḥ śirasā dakṣiṇena ca pāṇinā dhārayet |
etābhiśca siddhaṃ payo ghṛtaṃ vā pibet |
etābhireva puṣye puṣye snāyāt sadā ca samālabheta |
tathā sarvāsāṃ jīvanīyānāmauṣadhīnāṃ sadopayogastaistairvidhānairiti garbhasthāpanāni ||
saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāśca priyahitānuvartinaḥ paricārakāstathā bharteti |
tatra śukre śukle ghṛtamaṇḍābhe vā garbhasya gauratvaṃ tailābhe kṛṣṇatvaṃ madhvābhe śyāmatvam |
tathā kṣīrādimadhurāṇāmupayogānmāturudakavihārācca gauratā tilānnavidāhinā kṛṣṇatā |
deśakulānuvṛttitaśca varṇabhedaḥ ||
tathā tejodhātorudakākāśadhātusamparkādgauratā |
satvaviśeṣakarāṇi punarmātāpitṛsatvādayo 'ntarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svopacitaṃ ca karma bhavati |
ghṛtakṣīrādinityāsu muditāsu kaphātmasu |
ārtavaṃ tiṣṭhatti ciraṃ viparītāsvato 'nyathā ||
nipātādeva gṛhṇāti rāgaṃ vāso yathā 'malam |
dhruvaṃ garbhaṃ tathā bījaṃ kṣetraṃ bījamupaskṛtam ||
aviruddhe dhruvaṃ daive kāle yuktasya karmaṇaḥ |
siddhiḥ puṃsavanādyasmāt pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet ||
jātāścaivaṃ rūpavanto māsattvāścirāyuṣaḥ |
ṛṇānmocayitāraḥ syuḥ suputrāḥ putriṇāṃ matāḥ ||
devatācāraśaucādiratā sūte mahāguṇam |
dhāvatyevaṃ cācaritaṃ prāgjanmābhyāsayogataḥ ||
athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
gate purāṇe rajasi nave 'vasthite śuddhe garbhasyāśaye mārge ca bījātmanā śukramavikṛtamavikṛtena vāyunā preritamanyaiśca mahābhūtairanugatamārtavenābhimūrcchitamanvakṣameva rāgādikleśavaśānuvartinā svakarmacoditena manojavena jīvenābhisaṃsṛṣṭaṃ garbhāśayamupayāti ||
kāryāṇā ca kāraṇānuvidhāyitvāttatsabhāgatāṃ pratipadyate |
tata eva ca śukrasya bāhulyāt pumānārtavasya bāhulyāt strī tayoḥ sāmyena napuṃsakam |
śukrārtave 'nilena khaṇḍaśo bhinne yathāvibhāgamapatyānāmutpattiḥ |
atha nāryāḥ sadyogṛhītagarbhāyāśca liṅgaṃ yonyā bījagrahaṇaṃ tṛptirgarimā sphuraṇaṃ śukrārtavayoranubandhaśca |
tathā praharṣo hṛllāsastandrāṅgasādaḥ praseko hṛdayavyathā glāniḥ pipāsā ca |
krameṇa tu vyaktagarbhāyāḥ kukṣimātragauravaṃ kṣāmanetrasvaratā yoniromasaṃlulanaṃ nidrā jṛmbhaṇaṃ mūrcchā chardiraruciḥ pādaśopho 'mle 'bhilāṣasteṣu teṣu coccāvaceṣu bhāveṣviti ||
tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante garbheṇa |
tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate |
tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ |
jarāyurityanye sthite rakte romarājiḥ prādurbhavati ||
jarāyuśeṣaṃ cordhvamasṛk pratipadyate |
tasmāt pīnakapolapayodharatā kṛṣṇauṣṭhacūcukatvaṃ ca |
stanāśrayameva ca kaphoparañjitaṃ stanyatāmupagataṃ prasūtāyāḥ pūnarāhārarasenāpyāyate ||
tatra prathame māse kalalaṃ jāyate |
dvitīye ghanaḥ peśyarbudaṃ vā tebhyaḥ kramāt puṃstrīnapuṃsakāni |
tadyathā sakthinī bāhū śiraśca |
sakthyādiprarohaikakālameva ca sarvamaṅgāvayavendriyāṇi yugapatsambhavantyanyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ |
yathāsvaṃ ca garbhasya puṃstrīnapuṃsakānyatamaliṅgānurūpā bhāvā manasi śarīre ca santiṣṭhante |
vaiśeṣikaliṅgasaṅkare tu yato bhūyastvaṃ tato 'ntarā bhāvāḥ ||
klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho 'navasthānamadhogurutvamasaṃhananaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāścāpare strīkarā bhāvāḥ |
tato viparītāḥ puṃskarāḥ saṅkīrṇā napuṃsakarāḥ ||
tadā cāsya vedanā pravyaktā bhavati |
tataśca tatprabhṛti spandate 'bhilāṣaṃ pañcendriyārtheṣu karoti ||
mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ tadrasahāriṇībhirdharmanībhirmātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati |
tasmāttayostābhiḥ śraddhā sampadyate |
tathā ca dvihṛdayāṃ nārīṃ dauhṛdinītyācakṣate |
anye tu pakṣatrayāt prabhṛtyāpañcamānmāsāddauhṛdakālamāhuḥ ||
prārthanāyāṃ ca tīvrāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitopasaṃhitaṃ dadyāt |
dauhṛdavimānanāddhi vāyuḥ prakupito 'ntaśśarīramanucaran garbhasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt |
labdhadauhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ prasūte ||
caturthe 'ṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto garbhaśca sthiro bhavati |
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati māṃsaśoṇitopacayaśca ṣaṣṭhe keśaromanakhāsthisnāyvādīnyabhivyaktāni balavarṇopacayaśca |
aṣṭame garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhirvāhinībhirmuharmuhurojaḥ parasparamādadāte tasmāttadā garbhiṇī muhurmuditā bhavati muhurglānā tathā garbhaḥ |
evaṃ garbhasya janma vyāpattimattadā bhavati ojaso 'navasthitatvāt |
tathā hyasya niṣkramaṇonmukhasya parivartanādīnyanubhavata evaujasā viyogaḥ |
yadyapi ca kiñcitkālamasyocchvasanaṃ syāttacchinnasyevāṅgasyaujassaṃskārānuvṛttikṛtam |
jananyāstu sthiraujaskatayaikadeśena rase saṅkrānte glānireveti ||
nairṛtabhāgatvāttatra garbhasya maraṇam |
tasmāt prasavapratiṣedhārthaṃ strī snātā śucirbrahmacāriṇī devatārādhanaparā syāt |
māṃsaudanabāliṃ cātra nirvapet |
tasminnekadivasātikrānte 'pi prasavakālamāhurāsaṃvatsarāt |
garbhastu mātuḥ pṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ saṅkucitāṅgo garbhaṣṭhe dakṣiṇapārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān |
vāmaṃ strī madhyaṃ napuṃsakam |
tatra sthitaśca garbho mātari svapantyāṃ prabuddhāyāṃ prabudhyate |
paratantravṛtteśca garbhasya |
niṣekāt prabhṛti garbhāśayopasnehopasvedau vartanam ||
tato vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasyāsya nābhyāṃ pratibaddhānāḍī nāḍyāmaparā tasyāṃ mātṛhṛdayam |
tato mātṛhṛdayādāhāraraso dhamanībhiḥ syandamāno 'parāmupaiti |
tataśca sa punargarbhasya pakvāśaye svakāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādipuṣṭikaraḥ sampadyate tathāromakūpairupasneho rasa eva ca payobhūtaḥ ||
ajātasya sākṣādannapānānanupraveśādamalatvācca rasasya garbhasya sthūlamalāsambhavaḥ evaṃ jaṭharastho garbho janmakāle tu prasūtimārutayogāt parivṛtyāvākśirā niṣkrāmatyanu cāparā cyutā mātṛhṛdayāt |
tatra yā dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvamabhisarati dakṣiṇaśca bāhurbalavāṃstena ceṣṭate tatstane ca prāk payo dṛśyate abhyunnatadakṣiṇakukṣiḥ parimaṇḍalagarbhā punnāmadarśanasparśanapraśnadauhṛdābhiratā punnāmadheyāṃśca svapnān paśyati prasannamukhavarṇā tīkṣṇakṣudūrdhvaromarājiḥ puruṣānabhilāṣiṇī ca sā putraṃ prasūte tadviparyaye kanyāṃ saṅkare ca napuṃsakam |
praśnakāle nārī yalliṅgamaṅgaṃ bāhyadravyaṃ vā parāmṛśati talliṅgamasyā garbhamādiśet ||
yadā tūnmārgago vāto garbhasya rasavāhīni srotāṃsi śoṣayati tadā vātarogī hīnāṅgo vā jāyate |
bahūni vā varṣāṇyudare tiṣṭhati ||
yadā strīpuṃsayoḥ samamevārtho niṣpadyate |
bījaṃ vā tayoḥ samāṃśaṃ saṃmukhaṃ ca |
yadā ca bījaṃ bhāge duṣyati tadā dviprakṛtirdviretā napuṃsakaṃ bhavati ||
yadā strī prathamaṃ kṛtārthā bhavati tataḥ puruṣeṇa paścācchukramutsṛṣṭaṃ harṣānavasthitacetasaḥ striyā vāto viguṇīkaroti puṃstvavāhīni srotāṃsi copahanti tadā vātendriyaṃ bhavati |
tanmaithune vātamevotsṛjati ||
yadā tu kārtsnyena nopahanti anupaghnanneva vā srotomukhaṃ pidhatte tadā saṃskāravāhyaṃ bhavati |
tatra saṃskāro vājīkarā bastayo 'bhyavahāraścetoharṣaṇāni ca |
tāni hi śukre balamādadhānāni srotāṃsyasyāpyāyayantīti ||
yadālpabījo 'lpabalaḥ pumānudvegaḥ strīdveṣayukto 'nyakāmo vā nāryā vyavāyapratighātaṃ karoti tadvidhā vā nārī puṃsaḥ |
tacśukrāsvādāddhvajocchrāyaṃ labhate ||
yadā punarubhāvapi bhavataḥ strīpuṃsau tadvidhau tadā vakradhvajo bhavati |
tasya naiva dhvajaḥ stabhyate ||
yadā pūtiyonyāḥ striyā garbho bhavati saugandhikākhyaḥ sa yonidhvajagandhena balaṃ labhate ||
yadā tvīrṣyābhibhūtau mandaharṣau saṃsṛjyete taderṣyāratisaṃjñam |
tasya paraṃ mithunībhūtaṃ dṛṣṭvā maithunapravṛttirbhavati ||
yadā puruṣasya garbhasya vāyvagnidoṣād vṛṣaṇanāśastadā vātaṣaṇḍakākhyaṃ bhavati |
etāḥ karmavaicitryādaṣṭau ṣaṇḍayonayo 'saṅkīrṇāḥ kathitāḥ ||
yadā tu striyāḥ śoṇitagarbhāśayau doṣāḥ kiñcit pradūṣayanti tadā yo garbho bhavati tasya garbhasya yasya yasya mātṛjasyāvayavasya bīje bījāṃśe vā doṣaḥ prakopamāpadyate taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati ||
yadā hyasyāḥ śoṇitākhye bīje garbhāśayasthe nirvartakaṃ bījaṃ praduṣyati tadā vandhyāṃ janayati |
yadā tasyāvayavastadā pūtiprajām |
yadā punaḥ so 'vayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrasaṃśrayāṇāmadhogurutvādīnāṃ nirvartakā ye bījāṃśāsteṣāmekadeśaḥ |
tadā stryākṛtiprāyāmastriyaṃ vārtāṃ nāma janayati |
evameva puṃso yadā śukrākhye bīje bījaṃ praduṣyatītyādi yojayedvandhyaṃ pūtiprajaṃ tathā puruṣākṛtiprāyamapuruṣaṃ tṛṇamukhinaṃ nāma janayatītyetena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā ||
anena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati |
yasya yasyāṅgāvayavasya bīje bījāṃśe vā upataptirbhavati tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate |
yadā ca labdhagarbhā 'nvakṣameva vātalānyāsevate tadāsyā vāyuḥ prakupitaḥ śarīramanusarpan garbhāśaye 'vatiṣṭhamāno garbhasya jaḍabadhiramūkaminmiṇagadgadakhañjakubjavāmanahīnāṅgādhikāṅgatvānyanyaṃ vā vātavikāraṃ karoti |
tathā vāyuvat pittamapi khalatipalitaśmaśruhīnatātvaṅnakhakeśapaiṅgalyādīni |
śleṣmā tu kuṣṭhakilāsasadantattvādīni |
api ca dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhatvam |
tadeva vātānugataṃ vikṛtarūkṣāruṇākṣam |
garbhasamānayogakṣemā hi garbhiṇī bhavati |
tasmādviśeṣatastāṃ priyahitābhyāṃ garbhopadhātakarebhyo rakṣet yathā yathā ca garbho vṛddhimāpnoti tathā tathā bhārāhārānādānādāhārarasāpahārācca striyā balakṣayaḥ |
tadyathā vyavāyavyāyāmakarśanābhighātātimātrasaṅkṣobhiyānayānarātrijāgaraṇadivāsvapnavegavidhāraṇājīrṇātapāgnikodhaśokabhayottrāsopavāsotkaṭakaviṣamakaṭhināsanaśvabhrakūpaprapātāpriyāvalokanaśravaṇādayaḥ |
samāsataḥ sarvamatigurūṣṇatīkṣṇarūkṣamannapānaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ ||
tathā devatārakṣo 'nupacayaparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāsi dhārayenna yānamadhirohenna madyamāṃsamaśnīyāt |
yaccānyadapi vṛddhastriyo brūyuḥ |
pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭya vyāpattiṃ karoti |
vivṛtaśayā naktacāriṇī conmattaṃ janayati |
vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā |
śokanityā bhīrumapacitamalpāyuṣaṃ vā |
abhidhyāyinī paropatāpinamīrṣyāluṃ straiṇaṃ vā |
stenā tvāyāsabahulamabhidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā |
amarṣaṇā caṇḍamaupadhikaṃ vā |
svapnaśīlā nidrālumabudhamalpāgniṃ vā |
madyanityā tṛṣṇālumalpasmṛtimanavasthitaṃ vā |
godhāmāṃsanityāśmariṇaṃ śanairmehinaṃ vā |
barāhamāṃsanityā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā |
matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā |
madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā |
amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā |
lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khalatikaṃ vā |
tiktanityā śoṣiṇamabalamapacitaṃ vā |
kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā |
kaṣāyanityā śyāmamānāhinamudāvartinaṃ vā |
yacca yacca yasya vyādhernidānaṃ tattadāsevamānāntarvatnī strī tattadvikārabahulamapatyaṃ janayati |
etena pitṛjā api śukradoṣā vyākhyātāḥ ||
tasmāt prajāsampadamicchantau sādhvātmānnasupācaretām |
vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhairauṣadhāhāravihārairupācaret |
na cāsyā vamanādīni prayojayet |
kevalaṃ tvaṣṭamamāsamupādāyāsthāpāmanuvāsanaṃ vā |
vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣu mṛdubhistadarthakāribhirvopakramet pūrṇamiva tailapātramasaṃkṣobhayadgarbhiṇīmupācarediti |
ityanātyayike vyādhau vidhirātyīyake punaḥ |
tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet ||
strī hi mūlamapatyānāṃ strī hi rakṣati rakṣitā |
sarvāśramāṇāṃ prathamaṃ gṛhasthatvamaninditam ||
athāto garbhopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
prathame māsi garbhiṇī kṣīramanupasaṃskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pivet |
tasminnapi cādyaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiśśāliparṇīpalāśābhyāṃ śṛtaṃ kanakarajatakvathitaṃ śītodakānupānaṃ pibet |
svādu śītaṃ dravaprāyaṃ sātmyaṃ ca sāyaṃprātarāhārayet |
na cābhyaṅgodvartanāni seveta |
yathoktāni ca doṣakarāṇi pariharedāpañcamānmāsādviśeṣeṇa ||
dvitīye madhurauṣadhasiddhaṃ payaḥ pibet |
tṛtīye tadeva sarpirmadhubhyām |
caturthe 'kṣamātranavanītayuktam |
ṣaṣṭhe tadeva madhurauṣadhasiddham |
tasmiṃstu garbhasya keśotpattyā māturvidāho bhavatīti striyo bhāṣante |
garbhotpīḍanāttu doṣā hṛdayaṃ prāpya vidahanti tataḥ kaṇḍūrjāyate kaṇḍvā kikkisam ||
tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātramasyai dadyāt |
candanamṛṇālakalkaiśca stanodaraṃ mṛdnīyāt |
śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā |
kuṭajārjakabījamustāharidrākalkairvā |
nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā |
śaśahariṇapṛṣatarudhirayuktayā vā triphalayā |
karavīrakarañjapatrakalkasiddhena ca tailenābhyaṅgaḥ |
pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā |
tvagbhedavairūpyaparihārārthaṃ snānodvartanaṃ ca śīlayet |
madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta ||
aṣṭame kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ pibet |
neti khaṇḍakāpyaḥ garbhasya paiṅgalyābādhabhayāt |
astu paiṅgalyābādhastathāpyevaṃ kurvīta |
nīrujaṃ balavarṇasatvasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmagragaṇyamapatyaṃ janayatīti bhagavānātreyaḥ ||
badarodakena palalapayodadhimastutailalavaṇaphalaghṛtamadhuyuktenāsthāpayet |
purāṇaviḍviśudhyarthaṃ madhukādimadhurauṣadhasiddhena ca tailenānuvāsayedanulomanāya vāyoḥ |
anulome hi mārute sā sukhamanupadravā prasūte ||
garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayedvā |
tathāsyā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati ||
tata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopācaredāprasavakālāditi bhagavān dhanvantariḥ ||
navame tu tata evānuvāsanatailāt picuṃ yonaupraṇayedgarbhamārgāśayayoḥ snehanārthamiti |
anena prathamamāsādārābhya krameṇa garbhiṇyāḥ prasavakāle garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ mṛdu bhavati |
mūtrapurīṣaṃ ca prakṛtibhūtaṃ jarāyuśca mārgaṃ pratipadyate |
putraṃ ceṣṭaṃ kalyamāyuṣmantaṃ sukhinaṃ sukhena kāle balavatī prasūte ||
bilvakārpāsīpaphphaṇāpāṭalīpicumandāgnimanthamāsīvardhamānakapatrabhaṅgakvāthena śītena sarvagandhodakena vā garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet ||
prāk caivāsyā navamānmāsādapahṛtāsthiśarkarākapāle praśaste deśe vāstuvidyāpraśastaṃ sarvartusukhamupahṛtasarvopakaraṇaṃ sannihitajvalanaṃ prāgdvāramudagdvāraṃ vā sūtikāgāraṃ kārayet ||
tatrānukūleṣu nakṣatrādiṣu puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇavṛddhān natvā++āvartamānā pradakṣiṇaṃ praviśya bahuśaḥ prasūtābhiranuraktābhiraviṣādābhiḥ kleśakṣamābhiḥ parivṛtā svastyayanaparānulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā prasavakālamudīkṣeta |
svalpe 'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ praṇidadyāt ||
tatrāsannaprasavāyāḥ klamo glānirmuktabandhane ivākṣiṇī niṣṭhīvikā mūtrapurīṣabāhulyaṃ śithilakukṣitādhogurutvamannānabhilāṣo vedanodarahṛdayakaṭībastivaṅkṣaṇeṣu todabhedaśūlasphuraṇasravaṇāni ca yonyāṃ bhavanti |
tadanantaramāvīnāṃ prādurbhāvo garbhodakapravāhaśca ||
athaināmupasthitagarbhāṃ kṛtakautukamaṅgalāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayet |
tataḥ suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūmiśayane śayānāmuttānāmābhugnasakthipṛṣṭhāmahatavāsaso 'śaṅkanīyāḥ priyadarśanāḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ pragalbhāḥ kṛttanakhāḥ striyaḥ sūtikāṃ sūnṛtābhirvāṇībhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīran ||
athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ |
tathā bhūrjapatraśiṃśapāsarjarasānyatamadhūmamantarāntarā ca pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā mṛdnīyāt ||
ekamavāk parivartate garbhaḥ |
vimucya hṛdayamudaramāviśati |
na cedevaṃ parivartate tato muhurmuhurjṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca kārayitavyānantaroktaṃ vidhim ||
anye tu musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyamityāhuḥ |
dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate |
viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ saukumāryatvānnāryā musalavyāyāmenerito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi ||
atha parivṛttagarbhāṃ paryaṅkamenāmāropya kuśalā strī pādato 'syā niṣaṇṇāyā yonimanulomamanusukhamabhyajjya sphijau pādābhyāṃ pīḍayet |
yoniṃ ca punaḥ punaḥ prasādhayet |
brūyācca subhage śanaiśśanaiḥ pravāhayasva suprasannaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyatīti ||
anyā tu vāmakarṇe 'syā mantramimaṃ japet ||
kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ |
sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ vā dadhātvapi ||
prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane |
kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyādirakṣitamiti ||
ihāmṛtañca somaśca citrabhānuśca bhāmini |
uccaiśścavāśca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamapāṃ samudvṛtaṃ vai tava laghugarbhamimaṃ pramuñcatu strī |
tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntimiti ||
tathā parā 'nuśiṣyāt anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ |
akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca garbhasya śvāsakāsaśoṣakubjatādikāritvāt |
tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhaṇamupaghātāya tato yathoktaṃ kuruṣva ||
śanaiśśanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ |
nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi |
tasyāstu pravāhamānāyāḥ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putramiti |
tathāsyā harṣeṇa prāṇā āpyāyante ||
garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokena |
badhnīyācca hiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapāde dhārayecca suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||
atha prasūtāyā na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavadupapīḍya anyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt ||
sphijau vopasaṃgṛhya supīḍitaṃ nipīḍayet |
veṇyāṅgulyā vā keśaveṣṭitayā ca kaṇṭhatālū parāmṛśet ||
bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet |
śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet |
anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet |
lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇimudaraṃ cālimpet |
mahāvṛkṣakṣīraṃ vā mūrdhanyanuṣecayet ||
kuṣṭhatālīsakalkaṃ bilvabalvajayūṣamaireyāsavasurāmaṇḍānyatamena vyoṣatīkṣṇoṣṇena vāmlena kulattharasena madhukapippalīsampākena vā pāyayet |
pippalyelākolavibiḍacavyacitrakopakuñcikākalkaṃ vā |
kharasya vṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṃ karṇamuddhṛtya bilvakulatthabalvajayūṣādīnāmāplāvanānāmanyatame prakṣipya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayet ||
arkālarkakaṣāyaṃ vā prajātāṃ suronmiśram |
kuṣṭhalāṅgalikīmūlakakalkaṃ vā madyamūtrānyatamena |
śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet |
tataścaināmanuvāsanakāle 'nuvāsayet ||
bilvabalbajayūṣādyāplāvanaiśca phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajārkakṛtavedhanahastiparṇyabhīrūpahitairāsthāpayet |
siddhārthakakuṣṭhalāṅgalikīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa vā surāmaṇḍena |
śālmalīvṛntāni vā svinnānyāpothya pañcamūlakaṣāye vimardayet |
tena ca pūtena snehavatā phalādiyuktena ||
yathoktāsthāpanadravyasiddhena kaṭutailottarabastiṃ dadyāt |
śigrusumukhamaricājājīcitrakakalkakṣīragomūtrasiddhena vā kaṭutailenānuvāsayet |
umāśālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt |
snigdhena vā kṛttanakhena pāṇinā nālānusārato 'paharet ||
prajātāyāṃ cedbastimūrdhodareṣu śūlaṃ makkalākhyaṃ syāttatra yavakṣāracūrṇaṃ sarpiṣā sukhoṣṇodakena vā pibet |
varaṇādiṃ vā sapañcakolamelāpratīvāpam ||
athavā vīratarādimūṣarādipratīvāpam |
lavaṇacūrṇaṃ vā vatsakādiniryūheṇa |
aṃśumatīdvayakvāthena vā maricabhadradārukalkam |
bhārṅgīnāgaradevadārukalkaṃ voṣṇāmbhasā |
purāṇaguḍaṃ vā trikaṭutrijātakadhanikācūrṇasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣayet ||
tasyāścet svasthānato yonirbhraśyet |
tato yasya kasyacicchoṇitenābhyajya yoniṃ yathāsthānaṃ kuśalā strī niveśayet |
niviṣṭāṃ cāśokarohiṇībarhiṣośīrapriyaṅgudevadārukalkavipakvena tailena bahuśaḥ svedayet pūrayet brūyācca gaccha subhage svasthānamiti ||
tadvaccānyatamā strī jātamātrameva bālaṃ bālopacaraṇīyena vidhinopapādayet |
atha sūtikāṃ balātailenābhyajyāt |
bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet |
snehāyogyāṃ vātaharauṣadhakvāthaṃ hrasvapajcamūlakvāthaṃ vā ||
pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa |
tathā na vāyurudaravikṛtimutpādayedayedanavakāśatvāt |
jīeṇe tu snehe pūrvaiṣadhaireva siddhāṃ vidāryādigaṇakvāthena kṣīreṇa vā yavāgūṃ susvinnāṃ dravāṃ mātrayā pāyayet |
prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena pariṣecayet ||
evaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vānupālya tato yavakolakulatthayūṣeṇa laghunā cānnapānena |
dvādaśarātrāt paraṃ jāṅgalarasādibhiśca kramādāpyāyayedagnibalādīnyapekṣya |
kvathitaśītaṃ ca toyaṃ pāyayet |
tathā jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhairannapānaiśca hṛdyairupācaret |
evaṃ hi garbhavṛddhikṣapitaśithilasarvaśarīradhātupravāhaṇavedanākledaraktanissrutiviśeṣaśūnyaśarīrācca puarnavībhavati ||
ata eva ca sūtikāyā vyādhiḥ kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā |
tasmāttāṃ yathoktena vidhinā prayatnenopacaret |
evaṃ sādhyardhamāsamupasaṃskṛtā krameṇa vimuktāhāravihārayantraṇā vigatasūtikābhighānā syāt punarārtavadarśanādityeke ||
athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
strī cedāpannagarbhā parihāryāṇyāseveta |
tataśca yasyā bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt |
tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ śītapradehapariṣekādibhirupācaret ||
sahasradhautena sarpiṣādhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt |
madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet |
gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayet |
paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet |
tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum ||
atisravati tu rakte tata evākṣamātraṃ prāśayet |
padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet ||
dhātakīgairikasarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā |
nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā |
śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet |
ṛddhividārījīvantīrvā payasā |
nīlotpalasitāpakvaloṣṭacandanādi vā taṇḍulaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśṛṅgāni vā++ājena payasā ||
kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparūṣakadrākṣāsārivāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālicūrṇam |
balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet |
raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta |
saumyāśca mano 'nukūlāḥ kathāḥ ||
adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet |
tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā |
śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ |
palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram ||
asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt ||
āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt |
tatra rūkṣaśītāni prayuñjīta ||
prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭakaghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam |
tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ |
jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat ||
āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet |
garbhakoṣṭhaviśudhyarthamārtivismaraṇārthaṃ ca |
amadyapāṃ pācanīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhiruddālakādiyavāgūbhirupācaredyāvanto māsāstāvantyahānīti ||
tataḥ prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukledaśuddheḥ |
āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥpunarakuśalamanuṣajyeta |
tasmāttīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret |
tataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāraiśca dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharairiti ||
yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpadarśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam |
tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate |
tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ rasasyāsamyagvahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā ||
tatra yasyāḥ kādācitkārtavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ prāptātparimāṇādaparihīyamāna eva sphurati |
yadā tu pratimāsamārtavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate |
kukṣiśca vṛddho 'pi parihīyate |
tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca ||
tau tu māturāhāratejasālpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ keśadaśanādiyuktau |
tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyata eva ||
tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate mūtramuparudhyate kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā jṛmbhā nidrānāśo 'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ śuṣkakāsaḥ sādaḥ kṣveḍete iva karṇau tudyete iva śaṅkhau pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ parikṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate duḥkhenānnasya jaraṇamaharahaḥ parihāniḥ sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati ||
pittena tāmraharitamupaveśyate dhūmako 'mlakaśchardirmūrchā kukṣihṛdayadāhaḥ pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī bhavati ||
śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca ||
tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ saṃpiṣāmupayogaḥ |
tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ |
tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ |
subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjanabṛṃhaṇairupapādanam ||
atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhabopahitaṃ kṣīrabastiṃ datvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet |
tato vidāryādigaṇasādhitena saṃṣiṣānuvāsayet |
pitte madhukavidārīniryūhasiddhaṃ payaḥ pibet |
tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṅkṣudya tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sāghayitvā pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca |
ajāsaṃpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet ||
payasyākākolīdvayasuniṣaṇṇakakalkena payasā ca sarpirvipācayet |
tat kālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta |
tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet |
kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā pibet ||
tilamudgamāṣalavaṇābilvapātraiḥ pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet |
tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhānupānaṃ vāśnīyāt |
atraiva vā badaracūrṇapātramapi nidadhyāt |
evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet ||
yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ |
tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet |
saktūnvā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasā pāyayet |
medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam |
tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt |
yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret ||
aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet |
tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasārdhodakenodgṛhya rasaṃ tena priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet |
vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet ||
udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet ||
yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntāt sa muktabandhano garbhaśayyāmatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati |
tataḥ koṣṭhasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitabhāvena |
vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti |
śūlamadhikamupajāyate na ca spandate garbho nāvyaḥ prādurbhavanti na sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete tathā bhṛśamaratiparītā vyathate 'nyathā ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśaṃ na svapiti pūtyucchavāsā kṛcchrācchravasityatikaṣṭaṃ prāṇiti jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt ||
taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā ṣīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍha garbhamityāhuḥ |
viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca ||
samāsatastu trividhā ga....rdhva |
tānyatraivottaratra vakṣyante ||
teṣu saṃveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayoni bhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet ||
na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam |
taddhi nirucchvāsīkṛtyāśu jananīṃ hanyāt ||
sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryamāṇo viṣamamaṅgāni vikṣipet ||
tasmāttatsaṅge sūtyaḥ prayateran pūrvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta |
mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke |
mantrādikarmātharvavedavihitamityeke |
dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyāharaṇamityeke ||
na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma |
yato yoniyakṛtplīhāntragarbhaśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā sparśavatā śastramavacāryamutkarṣaṇavyāvartamotkartacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni caikena pāṇinā kāryāṇi ||
tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet |
athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalonnamitakaṭipradeśāyāśca dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet ||
tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva |
ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiḥ prasārya |
sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasārya |
tiryagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya |
pārśvāpavṛttaśiraso 'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiropatyapathamānīya |
bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyāsau śiromūamānīya ||
yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate |
yaścābhugna evaikena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum |
tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet ||
atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā vidārya śiraḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vāpaharet |
tathāṃsasaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet |
jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti ||
api ca yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ |
tattacchitvā haretsamyagrakṣannārīṃ ca yatnataḥ ||
athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak |
evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā ||
dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ |
yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati ||
dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt |
cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettataḥ ||
kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagdhiṅgutaijanīḥ |
tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||
trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet |
sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam ||
śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet ||
upadravāśca ye 'nye syustānyathāsvamupācaret |
payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||
raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā ||
snehābhyaṅgaparā snehāna balātailādikān bhajet |
ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca ||
balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ tāvanta eva payaso yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇī modāmahāmedākṣīraśuklāmadhukadevadārumañjiṣṭhācandanasārivātagarakuṣṭhaśatāvaryaśvagandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacāgarukālānusārīsaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane 'nuguptaṃ nidadhyādeṣa bhagavato dhanvantarerabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgrahagṛhītānāṃ dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihatabhagnaviśliṣṭadehānāṃ daivopaghātābhiśaptamanojvaraparītānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ |
tena balapauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryaujāṃsi vivardhante pakṣāghātākṣepakārditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsakāsā nivartante |
aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādāntravṛddhiḥ praśāmyati ca vandhyā ca putraṃ guṇavantamicchayā labhata iti |
bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi |
janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum ||
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalasāribā |
anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā ||
bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam |
pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||
śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā |
saptaitān payasā yogānardhaślokasamāpanān ||
kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet |
kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt ||
mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathāṣṭame |
namame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ ||
athāto 'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sakalamapi śarīramaṅgamityucyate tatra punaḥ ṣaḍaṅgaṃ śirontarādhirdvau bāhū sakthinī ca netranābhipāṇipādādīni tvasya pratyaṅgāni ||
mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo 'bhinirvṛttiraṅgasya ||
bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpātsanniveśaviśeṣādākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārūpyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate ||
teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramālliṅgāni |
viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam |
śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ ||
tatrākāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvasrotāṃsi viviktā ca |
vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca |
āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryaṃ ca |
āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasārasāsṛkśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca |
pārthivāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyaṃ sthairyaṃ ca ||
teṣu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhaśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni ||
ṣitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni ||
ātmajāni nānāyoniṣūtpattirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmārdhamaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca ||
sātmyajānyāyurārogyamanālasyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥsampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca ||
rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca ||
śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ kṛtjñatā dākṣiṇyaṃ vyavasāyaḥ śauryaṃ gāmbhīryaṃ buddhirmedhā smṛtiḥ śuklavartmarucirbhāktirābhiṣaṅgābhāvastamoguṇaviparyayaśca ||
rājasāni durupacāratā 'nāryaṃ śauryaṃ mātsaryamamitabhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca ||
tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrālasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇavaiparītyaṃ ca ||
tatra sattvaṃ manastasyoṣaplavo rajastamaścetyevaṃ bhūtātmakaṃ dehamāhuḥ ||
tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjavassīvanyo 'sthisaṅghātāḥsīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyassirādhamanyassrotāṃsyūṣmāṇo marmāṇi keśaśmaśnulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca |
tatrāsṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti |
tvakprasādādraktasya prasādaḥ ||
tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā |
caturthī sarvakuṣṭhādhiṣṭhānā |
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā |
yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūpaṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ||
tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāñca ṣañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā |
dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā |
tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā |
caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā |
pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā |
ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā ||
yastu dhātvāśayāntareṣu kledo 'vatiṣṭhate sa yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ |
tā dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ ||
tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti ||
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati |
māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravartate ||
medo hi tasyāmudare 'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati |
tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā |
tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā ivākṣāḥ |
sā hyatrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā |
sā hyantaragnerādhiṣṭhānatayāmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva |
tato 'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā |
balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sāgninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati ||
saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārṇve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati ||
doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ |
pañca buddhīndriyāṇi śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇaṃ ca |
teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ |
pañcabuddhīndriyādhiṣṭhānāni karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca ||
pañca karmendiryāṇi vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni |
tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni ||
atīndriyaṃ tu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyāṇāmarthapravṛtteḥ buddhikarmendriyobhayātmakatvācca ||
saptāśayaḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo 'ṣṭamaḥ |
teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayayakṛtplīhaphuphphusoṇḍukavṛkkāntrādīni |
tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca |
tāni sārdhatrivyāmāni puṃsām |
hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham |
tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām |
tasya vāmapārṇve plīhā phuphphusaśca dakṣiṇato yakṛt kloma ca ||
tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi |
teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam |
asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam |
madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam ||
pakṣmavatmarśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni |
dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ |
dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi |
teṣāṃ bahalatā dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena ||
bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ |
śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk |
netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati |
tacca vaidyutavad baḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryotkarṣāttejastvaṃ na jahāti |
māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate |
māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti ||
daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktaṃ ca |
teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni ||
catasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ ||
ṣoḍaśa jālāni teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryekaikatra gulphe maṇibandhe ca prasparagavākṣitāni tāni sthitāni ||
ṣaṭ kūrcā hastapādagrīvāmeḍhreṣu ||
catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanāryaṃ tāsāṃ dve bāhye |
tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā |
teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣyāsu trikaśirasośca ||
te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa ||
trīṇi ṣaṣṭyadhikānyasthiśatāni |
teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu |
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅglyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa |
dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇijānūruṣu |
sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca ||
tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca |
tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu ||
tathā gaṇḍakrṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca |
tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni |
ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni |
pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu valayāni |
nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni |
teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni ||
daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām |
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ |
ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu ||
trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe |
aṣṭadaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu |
dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu |
te 'ṅguligulphajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ |
kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhalasaṃjñāḥ |
aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ |
śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ |
kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ |
ityasthisandhayo 'ṣṭavidhāḥ ||
snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅ nocyate ||
triṃśacchatadvayamantarādhau |
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭ ṣaṭ |
daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu |
viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu |
dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu |
dvādaśottarādhareṣu dantamāṃseṣu |
tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti |
mahāsnāvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni |
bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi |
pārśvapṛṣṭhoraśśirassu pṛthūni ||
snāvabandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate |
tasmādasthisirādibhyo 'pi tāni yatnato rakṣet |
yaśca snāvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati ||
tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu |
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ |
daśa daśa prapade pādatale gulphe ca |
tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ |
tisro gude tāstu valīsaṃjñāḥ |
pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ |
ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu |
tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati |
yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā |
tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare garbhaśayyā |
tasyāṃ śukrārtavapraveśinyastisraḥ peśyaḥ ||
tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni ||
sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśo vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśāni bhavanti |
tābhiridaṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca ||
tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante |
taiśca tāḥ svedamabhivahanti |
tathābhyaṅgalepādivīryaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśaṃ ca gṛhṇanti ||
srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva |
tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante |
ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ ||
dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti |
tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃścaśarīre dhātūn |
yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagbibharti |
yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam |
yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo 'bhiniṣpatatsvedavācyam |
tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ |
strīṇāṃ rajaso 'ñjalayaścatvāraḥ |
ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti ||
ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāścāparisaṅkhyātānmūrtāmūrtān bhāvān |
māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīśca ||
dhanvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti |
vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ |
tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam |
kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayediti ||
sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenāti saukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti |
teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam ||
tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti |
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
daśa mūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti |
tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭāḥ |
tāstudvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhaṃ ca gatvā drumapatrasevanīpratānavadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti ||
catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamūrdhvam |
tāsāmekaikasmin sakthni śatam |
dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ |
tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet |
ṣoḍaśa pārśvayoḥ tayorūrdhvagāmekaikāṃ pārśvasandhisaṃjñām |
tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhvagāminyau tāścatasraḥ |
tāsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ |
tāsāṃ dve hṛdaye dve dve ca stanamūlastanarohiteṣu |
tāsāṃ catasro 'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ |
dve kṛkāṭikayordve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet |
hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve |
tāsāmadho dve rasavedinyau dve vākpravartinyau tāścatasraḥ |
tāsāṃ dve gandhavedinyau tāsāmeva ca tālunyekāmiti tisraḥ |
tayorunmeṣanimeṣakriye dve dve |
nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ |
tāsāṃ keśāntānugatāścatasro dve cāvartayorekā ca sthapanyāmiti sapta |
ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve |
tāsāmutkṣepayordve sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet |
tathā kṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ ||
tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati |
eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi |
sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ |
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti |
nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam |
gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam |
lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātāraktam |
samā gūḍhāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddharaktamiti ||
tābhiḥ kāyo 'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati |
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā |
tasyā nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ |
yataśca sāntaragnyadhiṣṭhānam ||
tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryak |
tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryante āpyāyyante ca ||
tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante |
tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ |
aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante |
dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca |
dve ca stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram ||
adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante |
dve vahato 'nnaṃ mātrāśrayeṇa |
dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ |
dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe |
śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti ||
tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk ||
karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapatho 'nyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca |
tathāparāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni ||
tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca |
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti |
tato 'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam |
udakavāhināṃ talu mūlaṃ kloma ca |
tānyāmabhayātipānoṣṇa śuṣkānnakaṣāyatṛṇnigrahādibhirduṣyanti |
tato 'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca |
annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca |
teṣā duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet ||
rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca |
māṃsavāhināṃ snāvāni tvak ca |
bhedovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca |
asthivāhinā jaghanaṃ medaśca |
majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca |
śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca |
mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca |
śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca |
svedavāhināṃ medo romakūpāśca |
teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthak pṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet ||
vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlārucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇaṃ ca |
tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopācaret |
uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena ||
tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ |
anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām |
kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate ||
srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno 'yanāni gārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayāniketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti ||
te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthānmārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti |
teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ |
te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt |
tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi |
tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca |
tathānnamapi tainaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām ||
tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño 'gniriti prāgabhihitaḥ |
anye punarācakṣate doṣadhātumalasannipātajanito 'ntarūṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti ||
sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati ||
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati |
tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam |
prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam ||
tataścaivaṃ viklinna āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti |
te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti ||
evaṃ ca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo 'bhinirvartate |
tābhyāṃ ca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyeṇāvicchinnasantānamāpūryante |
srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti |
uttarottarānupraveśe 'pi ca pūrveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati |
tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante |
tatrāhāraraso vyānīvakṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃca puṣṇāti ||
athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt |
rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca |
raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāssirāśca malaḥ pittam |
māṃsasya sāro medastvaco vasā ca kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ |
medasaḥ sāro 'sthisnāyusandhayaḥ kiṭṭaṃ svedaḥ |
asthnaḥ sāro majjā kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ |
majjñastu sāraḥ śukraṃ malokṣiviṭtvacāṃ snehaḥ |
atyantaśuddhatayāsya malābhāvaḥ |
anye punarata eva tasya necchanti pākam |
apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti ||
vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrtaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro 'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati |
evaṃ ca kṛtvānnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ |
tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvatkarmopādānaṃ yāpyate |
anyathā tvannarasotkṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadanabhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate |
abhyavahṛtmātrasyāhārasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimramavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgnināvalīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo 'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti paryāyeṇetareṣvapi |
evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti |
na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti ||
agnistu balabhedena caturvidho bhavati |
tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati |
viṣamo 'samyagapyupayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati |
tīkṣṇo 'samyagapyupayuktamāśu pacati |
sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati |
mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati |
bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati |
kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi |
tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇīyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmayogairiti |
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca |
srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca ||
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ |
dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ ||
atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā |
vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam ||
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca |
dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate ||
kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare |
māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ ||
vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate |
prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam ||
kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca |
sneho 'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||
samaḥ samāne sthānasthe viṣamo 'gnirvimārgage |
pittābhimūrchite tīkṣṇo mandosminkaphapīḍite ||
athāto marmavibhāgaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smahurātreyādayo maharṣayaḥ ||
tatra catuścatvāriṃśacchākhāsu |
athaikasmin sakthni madhyamāṅgulimabhito madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma marma tatra viddhasya rujayā maraṇam |
aṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ tatrākṣepakena maraṇam |
kṣiprasyopari dvyaṅgula ubhayataḥ kūrcaḥ |
tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥ |
pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ |
tatra ruk stabdhasakthitā ṣaṇḍhatā vā |
pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulairjaṅghāmadhye indrabastiḥ |
jaṅghorvoḥ sandhāne jānu tatra khañjatā ||
jānunastryaṅgulādūrdhvamubhayata āṇiḥ |
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca |
ūrumadhye urvī tatra raktakṣayātsakthiśoṣaḥ |
urvyāstūrdhvamadho vaṅkṣaṇasandherūrumūle lohitākṣam |
tatra raktakṣayāt pakṣāghātaḥ |
vaṅkṣaṇavṛṣaṇamadhye viṭapam |
tatra ṣaṇḍhyamalpaśukratā vā |
viśeṣastu gulpho maṇibandhaḥ tathā jānu kūrparam |
viṭapavacca kakṣākṣamadhye kakṣādharaḥ tatra kuṇitvam ||
vātavarconirasanaḥ sthūlāntrapratibaddho gudaḥ |
alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyādhanurvakra ekadvāro 'dhomukho bastiḥ |
tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte |
tatrāpyubhayato viddhe na jīvati |
ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati |
sa tu yatnenopakrānto rohati |
pakvāmāśayamadhye nābhiḥ tatrāpi sadyomaraṇam ||
koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye satvarajastamodhiṣṭhānamāmāśayadvāraṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadyomaraṇam |
stanayoradhastādvdyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tayoḥ kaphapūrṇakoṣṭhasya maraṇam |
stanacūcukayorūrdhvaṃ vdyaṅgulamubhayataḥ stanarohite |
tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhasya maraṇam |
ubhayatrorasornāḍyau vātavahe apastambhau tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam |
aṃsakūṭayoradhaḥ pārśvayoruparibhāgayorapālāpau tayoḥ pūyatvamāpannena raktena maraṇam ||
pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇīkarṇāvasthinī kaṭīkataruṇe |
tayoḥ śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpo mriyate |
pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ kukundarau |
tayoḥ sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭānāśaśca |
śroṇīkarṇayoruparyāśayacchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau |
tayoradhaḥkāye śopho daurbalyaṃ maraṇaṃ ca |
adhaḥ pārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhye tiryagūrdhvaṃ ca pārśvasandhī |
tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā maraṇam ||
stanamūlayorārjavenobhayataḥ pṛṣṭhavaṃśaṃ bṛhatyau |
tayoḥ śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmaraṇam |
pṛṣṭhavaṃśamubhayato bāhumūlasambaddhe aṃsaphalake |
grīvābāhuśiromadhye 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau |
kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyaḥ |
tāsu mūkatā svaravaikṛtyaṃ rasāgrāhitā vā bhavati |
grīvāyāmubhayataḥ pṛthak catasraḥ sirāmātṛkāstāsu sadyomaraṇam |
śirogrīvayoḥ sandhāne kukāṭike |
karṇapṛṣṭhayoradhassaṃśrite vidhure |
ghrāṇamārgamubhayataḥ śrotramārgapratibaddhāvabhyantarataḥ phaṇau |
bhruvoḥ pucchāntayoradhokṣṇorbāhyato 'pāṅgau tayorāndhyam |
bhruvoḥ pucchāntayoruparyanukarṇaṃ lalāṭe śaṅkhau |
bhruvorupari nimnayorāvartau |
śaṅkhayorupari keśānte utkṣepau |
tayoḥ saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīvennoddhṛtaśalyaḥ |
pañca sandhayaḥ śirasi tiryagūrdhvaṃ ca sīmantā nāma |
teṣūnmādabhramacittanāśairmaraṇam |
jihvāghrāṇākṣiśrotratarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ tāluni sannipātaḥ |
tāsāṃ mukhāni catvāri śṛṅgāṭakasaṃjñāni teṣu sadyomaraṇam |
mastakābhyantara upariṣṭātsirāsandhisannipāto romāvartaḥ so 'dhipatirnāma |
tatrāpi sadyomaraṇaṃ bhavatīti ||
sāmānyalakṣaṇaṃ punarmarmaṇāṃ pīḍite rujotpattirviṣamaṃ ca spandanam |
dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitāa |
svedo mūrchā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam ||
tat punarmāṃsasirāsnāvāsthisandhisannipātaḥ |
tena tasmin pīḍyamāne viśeṣataḥ prāṇābādhaḥ |
tasmānmāṃsādyāśrayato marmāṇi pañcadhā bhidyante ||
talahṛdayendrabastigudastanarohitānyekādaśa māṃsamarmāṇi |
urvīlohitākhyanābhihṛdayastanamūlāpastambhāpālāpapārśvasandhibṛhatīnīlāmanyāmātṛkāphaṇāpāṅgasthapanīśṛṅgāṭakānyekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi |
kṣiprakūrcakūrcaśiroviṭapakakṣādharāṇi bastyaṃsavidhurotkṣepāḥ saptaviṃśatiḥ snāvamarmāṇi |
kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvaṣṭāvasthimarmāṇi |
gulphamaṇibandhajānukūrparakukundarakṛkāṭikāvartasīmantādhipatayo viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ||
punaśca pañcadhā gudabastinābhihṛdayamātṛkāśaṅkhaśṛṅgāṭakādhipataya ekonaviṃśatiḥ sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyatvātteṣāṃ saptarātrābhyantaraṃ kālaḥ ||
talahṛdayakṣiprendrabastivakṣomarmakaṭīkataruṇanitambapārśvasandhibṛhatīsīmantāstrayastriṃśat kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ |
teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu ||
utkṣepau sthapanī ca trīṇi viśalyaghnāni vāyavyatvāt |
śalyamukhāvaruddho hi yāvadatra vāyustiṣṭhati tāvajjīvati ||
kūrcajānukūrparāṇyurvīlohitākhyaviṭapakakṣādharakukundarāṃsaphalakanīlāmanyākṛkāṭikāvidhuraphaṇāpāṅgāvartāścatuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi saumyatvāt |
somo hi sthairyaśaityābhyāṃ prāṇān dhārayati |
tānyapi ca kadācidabhihatāni mārayanti ||
kurcaśirogulphamaṇibandhāstvaṣṭau rujākarāṇyagnivāyusomaguṇabāhulyāt |
agnivāyū hi viśeṣeṇa rujākarau |
somastu prāṇānavalambata ityuktam ||
māṃsādīnāṃ pañcānāmapi vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥ prāṇaharāṇi |
ekaikahīnānāmalpānāṃ ca kramāditarāṇi svabhāvata eva ca ||
pratiniyatakarmāṇi candrasūryāyaskāntopalānāmivāmbuvahnikālalohasaṃśleṣāḥ tathā ca chinneṣu bahumarmasvapi pāṇipādeṣu svabhāvata eva na mṛtyuḥ ||
pāṇipādacchede hi sirāḥ saṅkocamāyānti |
marmavyadhe tvatiraktasrutito vāyuvaikṛtena ca maraṇam |
tasmānmarmābhihatasya tadaṅgamāśu sandhideśācchedanīyam |
atihatānāṃ tu marmāṇāṃ yathāsvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ ca karma īṣadante vā hatānāmuttarottarameva ||
urvyaḥ kūrcaśirāṃsi viṭape kakṣādhare ca dvādaśa svāṅgulonmitāni |
gulphau maṇibandhau stanamūle ca ṣaṭ dvyaṅgulāni |
jānunī kūrpare ca catvāri tryaṅgulāni |
kūrcā gudo bastirnābhirhṛdayaṃ nīle manye mātṛkāḥ sīmantāḥ śṛṅgāṭakāni caikonatriṃśat pāṇitalasammitāni |
śeṣāṇi ṣaṭ pañcāśadaṅguladalapramāṇāni |
kalāyapramāṇāḥ stanarohitotkṣepāḥ |
tathānye tilapramāṇānyapi marmāṇīcchanti |
marmavyāpte 'pi dehe 'sminnāyurmarmāṇi rakṣati |
āyuṣyāṇyeva seveta sadā tasmādvicakṣaṇaḥ ||
marmābhighātaḥ svalpo 'pi prāyaśo bādhatetarām |
rogā marmāśrayāstadvat prakāntā yatnatopi ca ||
vikṣipyate bhṛśaṃ sīdan śūnyo bhramati vepate |
ūrdhvaṃ śvasiti kṛcchreṇa srastagātro muhurmuhuḥ ||
hṛdayaṃ dadyate cāsya naikasthāne 'vatiṣṭhate |
marmopaghātānmaraṇametairliṅgaiḥ samaśnute ||
amarmaviddho 'pi naraśchedabhedādipīḍitaḥ |
atinissṛtaraktaśca sadyastyajati jīvitam ||
ato 'nyathā jīvati tu viddhaḥ śaraśatairapi ||
puṇyavānniyatāyuśca na kathañcinna jīvati |
athātaḥ prakṛtibheddīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sapta prakṛtayo doṣaiḥ pṛthak saṃsargeṇa sāmyena ca bhavanti |
tatra śukrārtavagarbhāśayakāleṣu mātuścāhāravihārayoreko 'neko vā yo doṣo bhavatyādhikyena tenāmaraṇādviṣavalyāmivotpadyamānasya kṛmerviṣeṇa saviṣakṛmeriva vṛścikāderāśīviṣasyeva vā svaviṣeṇa prakṛtirjāyate ||
tasmāttanmayatayā śukrārtavayordehasya bhāvitatvāt prākṛtatvācca tāvatā tena doṣeṇa na vihanyate |
tadguṇaireva cāsyaśarīramupaskriyate |
tataśca tadguṇapratipakṣaiḥ sahasā na bādhyate |
tasyāṃ tvavasthāyāṃ vikṛtimati doṣe ulbaṇenaiva garbhaḥ sambhavati |
dvividhā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca |
tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛterhetubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ |
te śarīradhāraṇāddhātusaṃjñāḥ |
doṣākhyānāṃ vikṛtānāṃ bījabhūtāḥ |
sarveṣvapi ca dehe sannihiteṣu prakṛtāvulbaṇena vyapadeśaḥ ||
vaikṛtāstu garbhādabhinissṛtasyāhārarasasya malāḥ sambhavanti |
te kālādivaśena svapnamāṇavṛddhikṣayayogāddehamanugṛhṇanti dūṣayanti ca |
tadvadojo 'pi paraṃ hṛdayasthamaṣṭabindupramāṇamādhāraḥ prāsṛtikasya rasātmakasyaujasaḥ kṣayavṛddhibhājaḥ ||
atha svadoṣaguṇānurodhādvātaprakṛtistanurūkṣastabdhālpāṅgadantanakharomanetrasvaraḥ śītadviḍudvaddhapiṇḍikaḥ saśabdasandhigāmī śīghrārambhakṣobhagrahaṇavismaraṇaścaladhṛtimatigatidṛṣṭisvabhāvasauhārdasteno 'nāryo matsaryajitendriyaḥ priyagāndharvetihāsahāsavilāsakalahamṛgayodyānayātraḥ snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇānnapānakāṅkṣopaśayaśca bhavati ||
alpavittabalajīvitanidraḥ kṣāmavāgdhamanisantatagātraḥ |
durbhago 'tibahubhugbahubhāṣī nāstikaḥ sphuṭitakeśakarāṅghriḥ ||
kiñcidunmiṣitadurmukhasuptastrasyati krathati khādati dantān |
śuṣkarūkṣaviṣamāsu saritsu vyomni śaulaśikhareṣu ca yāti ||
pittaprakṛtiruṣṇagauragātrastāmranakhanayanajihvauṣṭhapāṇipādatalaḥ śithilasandhibandhamāṃsaḥ karabhakapilaviralamṛdukeśaromā madhyabalāyuralpaśukravyavāyāpatyaḥ śūro 'bhimānī śīghravalīkhalatipalitapipluvyaṅgakṣutpipāso medhāvī durbhagaḥ svādutiktakaṣāyaśītābhilāṣopaśayaśca bhavati ||
dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ |
vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi ||
gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ |
suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca ||
kaphaprakṛtistu dūrvendīvaraśarakāṇḍānyatamavarṇaḥ samasuvibhaktasnigdhasthirasukumāraśliṣṭamāṃsasandhibandhaḥ paripūrṇacārugātro mahālalāṭorubāhurvyaktasitāsitaprasannāyataviśālapakṣmalākṣaḥ siṃhamṛdaṅgaghanaghoṣaḥ kṣutpipāsoṣṇasahiṣṇurbahvojobalaśukravyavāyāpatyaściraśoṣamālyānulepano dṛḍhapracchannavairaḥ peśalaḥ satyavādī smṛtimān dhṛtimānalolupo bālye 'pyarodanaḥ kaṭutiktakaṣāyoṣṇarūkṣecchopaśayaśca bhavati ||
alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ |
śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvānāryo nidrālurdīrdhasūtraḥ kṛtajñaḥ ||
ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ dṛḍhasauhṛdayyaḥ |
svapne sapadmān savihaṅgamālāṃstoyāśayān paśyati toyadāṃśca ||
ubhayalakṣaṇasaṅkare tu saṃsargaprakṛtiḥ |
sarvaguṇasamuditaḥ samadoṣaprakṛtiḥ |
tatrādyāstrayo nityāturāḥ doṣānuśayitaprakṛtitvāt |
viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ |
teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ |
tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret |
samasarvarasena sātmyenāntyaṃ yathartuvihitena ca ||
doṣavacca guṇairapi sattvādibhiḥ sapta prakṛtayo bhavanti |
tāstadabhinirvṛttaireva yathoktaiḥ śaucādibhirjānīyāt ||
tathā punaḥ sapta prakṛtayo jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāḥ |
dṛśyante hi puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ ||
sattvādīnāṃ ca taratamayogāccharīraviśeṣebhyaścānyonyānuvidhāyitvācca bhedāśrayamasaṅkhyeyaṃ bhavati |
śarīramapi sattvādīnanurudhyate |
sattvādyasaṅkhyabhedāveśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati |
tadāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate |
tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ puruṣasyānvavekṣeta ||
vayastrividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhaṃ ca |
teṣvapi stanyāhārobhayavṛttyā bālaṃ trividham |
tasmin dehapramāṇavṛddhiḥ śleṣmodrekaśca |
tena bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti ||
madhyamapi trividhaṃ yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca |
tena dīptāgnitā prajñādhikyaparipākau vyavasāyaśca |
tatrātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvamataḥ paramaparihāniḥ ||
vṛddhaṃ tu śaśvat kṣīyamāṇadhātvindriyādiguṇaṃ valīkhalatikāsaścasāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭamavasīdati |
tasminmārutodrekaḥ tena ślathasāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ kāsaḥ śvāsaḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca ||
bālyaṃ vṛddhiḥ prabhā medhāṃ tvakśukrākṣiśnutīndriyam |
daśakeṣu kramādvyeti manassarvendriyāṇi ca ||
evaṃ varṣatamāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle |
santi punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ |
teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuṣaḥ pramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet ||
varṣaṃ varṣaṃ kṣayaṃ yāti nṛṇāṃ yāte śate śate |
āyuṣo 'puṇyabāhulyādyadā yanmānamiṣyate ||
sahajaṃ kālakṛtaṃ yuktikṛtaṃ ca |
tatra sahajaṃ dehasattvayoḥ prākṛtam |
kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca |
yuktikṛtaṃ punarāhāravihārotthamūrjaskarayogajaṃ ca |
tadvṛddhikarāstvime ca bhāvā bhavanti |
balavatpuruṣe deśe janma tadvidhe ca kāle sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasattvasampattayaḥ svamāvo yauvanaṃ vyāyāmo harṣaśca ||
tathā sārāṇyaṣṭau tvagraktamāṃsamedo 'sthimajjaśukrasatvātmakānyuttarottaravarāṇi balamānajñānārthamupadiśyannte |
na muhyeddehamātradarśanādeva bhiṣagayamupacayena māhāśarīratvādvā balavānayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādvālpabala iti |
taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe ||
tatra sarvaiḥ sārairupeto bhavatyatibalaḥ paramagauravayuktaḥ kleśakṣamaḥ sarvārambheṣvātmani pratyāśāvān kalyāṇābhiniveśī sthiraśarīraḥ susamāhitagatiḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvaraḥ sukhaiśvaryavittopabhoga sammānabhāṅmandajarāmayaḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyo dīrghāyuśca |
pramāṇaṃ punaḥ svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate tisro 'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā |
caturaṅgulāyatāḥ pṛthak prapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅgulavistṛtāścaturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena |
tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca |
muṣkkameḍhrāvaṣṭapañcapariṇāhau |
ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā |
daśavistāre dvādaśāyāme pārśve |
caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ |
tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ |
tato 'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike |
sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭhau |
caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā |
dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam ||
caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭyantarakarṇalalāṭam |
tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā |
dvyaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram |
tatra śuklāttṛtīyāṃśaṃ kṛṣṇam |
kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ |
ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti |
sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ |
tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate |
tatra yathoktaparimāṇamiṣṭamaniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā |
tathā hrasvadīrghagaurakṛṣṇaromāromasthūlakṛśaṃ ceti ||
iṣṭaṃ punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapṛṣṭhasvaramupacitorusthikkaṭīvakṣogrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam |
sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakeśam |
dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsekṣitanetrajihvam |
vistīrṇāsyādharauṣṭhajihvālalāṭakarṇapaṭhivakṣo 'lpameḍhragrīvākeśam |
snigdhatvakkacakarajanayanasvanam |
sthirendriyatvaṅnakhakeśapārśvam |
gūḍhajatrupṛṣṭhavaṃśadantamūlam |
raktatālvoṣṭhanakhanetrāntamātāmrajihvāhastapādatalam |
kṛṣṇakeśabhrūnetrapakṣmatārakam |
śuklaśuklamaṇḍaladaśanacaritamunnatacittarakandhalalāṭodaramukhanakhapādam |
nīcairbaddhakarṇastananāsāgracaṅkramaṇam |
ghanaskandhakandharādantāṅgulitvaksauhārdam |
prakṛṣṭāntaraustanau bhruvau ca |
nātisthūlakṛśāvoṣṭhau dehabandhaśca |
saspandaṃ hṛdayaṃ śaṅkhau manye ca |
soṣmatālupādodaraṃ niśvāsaśca |
pṛṣṭhato 'vanatau romaśau ca karṇau |
īṣatpralambinyau bhruvau valinaṃ suśliṣṭasandhyardhacandrākṛtilalāṭamātapatropamaṃ śiraḥ |
naikamūlā mṛdavaḥ keśāḥ dṛḍhaṃ gūḍhaṃ sirāsthisandhi |
prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni |
tathā snātānuliptamadhaḥprasṛtānupūrvyā śuṣyadiṣṭaṃ śarīramiti bhavati cātra ||
uttarottarasukṣetraṃ garbhīdbhavati nīrujam |
āyāmajñānavijñānervardhamānaṃ śanaiśśubham ||
iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam |
āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate |
satvavāṃstabhyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ ||
athāto vikṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
svasthānāmāturāṇāṃ vā puruṣāṇāṃ dehāntarābhilāṣiṇāmauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpino doṣā ghanā ghanā iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṃ sūcayanto 'kasmātsvabhāvaviparyāsaṃ janayanti |
tatra gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ | tadbhedāśca padmagaurādayaḥ |
nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ |
tatra prakṛtivikṛtivarṇau yugapadaṅge 'ṅgaikadeśe vā maraṇāya |
etena glānyupacayaśokaharṣaraukṣyasnehādayastathā prakṛtibhedīyoktānāṃ mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṃ sarveṣāṃ ca doṣādibhāgena pratiniyatānāṃ bhāvānāmnimittato 'nyathātvamuktaṃ bhavati ||
tatra khādamalakhaṅgākāśanīlanirmalā sasnehā saprabheva |
vātāt pāṃsubhasmarūkṣā rajo 'ruṇā śyāvā niṣprabhā svedamalagandhiḥ |
tejaso hutahutāśanavidyuttaptatapanīyaraktā dṛṣṭisukhā |
ambhaso vaiḍūryendranīlavimalā ghanā susnigdhā |
bhuvo rucirābhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvetā ca |
tāsāṃ vāyavyā vināśāya kleśāya cātimahate |
sapta prabhā raktā pītā pāṇḍurā sitāsitā śyāvā haritā ca |
tāḥ snigdhā vikāsinyo 'malāḥ śubhāḥ |
chāyāvarṇamākrāmatyāsannā ca lakṣyate pañcabhūtātmikā ca |
prabhā tu varṇaṃ prakāśayati viprakṛṣṭāllakṣyate tejaḥprabhavaiva ca ||
yasya dṛṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na dṛśyate sa parāsuḥ ||
yasyātapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā hīnādhikākulā naṣṭā jihmā 'nyathā vā vikṛtā vā dṛśyate |
yasya lalāṭaṃ na svidyati yasya keśaromāṇyanabhyaktānyabhyaktavad dṛśyante |
nayane cātipraviṣṭe nirgate vistṛte saṅkṣipte saṅkṣiptabhruṇī vinatabhruṇī jihmo viṣame vibhrāntadarśane hīnadarśane nakulābhe kapotābhe alātavarṇe nīlādivikṛtavarṇe aticale stabdhasraste prasrute atyunmiṣite atinimiṣite lulitapakṣmaṇī vā |
nāsikā vātivivṛtātisaṃvṛtā kuṭilā sphuṭitā piṭakācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ ||
yasyādhodharauṣṭho yātyuttarauṣṭhaścordhvamubhau vā pakvajambūnīlau |
dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśarkarā vā sahasā vā patanti |
jihvā vā jihmāstabdhā suptāvaliptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī kaṇṭakāciteva vā |
yasya gaṇḍalalāṭahanubandhāni sthānāccyutānīva srastāni |
yasya na dhatte śiraḥ śirodharāṃ pṛṣṭhaṃ vā svabhāram |
hanū vā vṛṣaṇāvato viparyayo vā |
yasya viṣadoṣādvinā svebhyaḥ saromakūpebhyo raktaṃ pravartate |
yasyānimittamaṅgānyatilaghūnyatigurūṇi vā syuḥ samumūrṣuḥ ||
yasyaiko 'neko vā svaro gadgado vyaktaḥ kṣāmo dīno vā sahasā lakṣyate |
yasyā vā vadato bhṛśamūrdhvamuro rujati |
yasyocchvāso 'tidīrgho 'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā |
yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ |
yasyānyo 'nyo 'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvātītaḥ śabdaḥ |
yasyeṣṭo 'niṣṭo vā mālyaphalacandanakuṇapādigandho dehamukhamalavraṇavastrādiṣu |
yasya śarīraṃ vairasyātsaurasyādvātyarthaṃ yūkāmakṣikādayastyajanti bhajanti vā |
yasya satatoṣmasvaṅgāvayaveṣu śautyaṃ śīteṣu vā kumudotpalānukāryatiśaityamatisvedo 'tistambho vigatamāṃsaśoṇiteṣviva ca sraṃsaḥ |
yasya ca yogotiyogo vā śarīre yugapanmahābhūtānāṃ dṛśyate |
yasyāpūrvāssirālekhā bālendvākṛtayo 'pi vā |
lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati ||
padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ |
plavate plavamānasya ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam ||
haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ |
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute ||
yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā |
sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam ||
mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ |
mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrātrirātrādāturasya tu ||
yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam |
ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṃ na jīvati ||
urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā |
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ ||
mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ cāpsu nimajjati |
niṣṭhyūtaṃ bahurvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati ||
svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ vā balavarṇayoḥ |
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet ||
apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ |
śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet ||
ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam |
śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet ||
yo jātaśītapiṭakaḥ śītāṅgo vā vidahyate |
uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ ||
athāto vikṛtehāvijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam |
amūrtāmiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ vāmūrtavat sthitam ||
tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat |
anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam ||
jāgradrakṣāṃsi gandharvavan pretānanyāṃśca tadvidhān |
rūpaṃ vyākṛti tadvacca yaḥ paśyati sa naśyati ||
saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm |
dhruvamākāśagaṅgāṃ vā na sa paśyati tāṃ samām ||
meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān |
śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato 'pi vā ||
niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam |
tadvadgandharasasparśānmanyate yo viparyayāt ||
sarvaśo vā na yo yaśca dīpagandhaṃ na jighrati |
vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ ||
yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo 'ṅge ghātaṃ na vetti vā ||
antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam |
jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet ||
jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati |
svagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet ||
nikaṣanniva yaḥ pādaucyutāṃsaḥ parisarpati |
hīyate balataḥ śaśvadyo 'nnamaśnan hitaṃ bahu ||
yolpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ |
yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate ||
dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niśvasya paritāmyati |
hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam ||
śiro vikṣipate kṛcchrādyoñcayitvā prapāṇikau |
yo lalāṭātssrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ ||
utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo 'pi vā |
utthāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca ||
śayanāsanakuḍyādeḥ yo 'sadeva jighṛkṣati |
ahāsyahāsī sammudyan yo leḍhi daśanacchadau ||
uttaroṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ |
yamabhidravati chāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā ||
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitrādviṣaśca ye |
vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ ||
grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam |
uṣṇo 'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ ||
yo 'ṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā |
baliṃ balibhujo yasya praṇītaṃ nopabhuñjate ||
nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam |
prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam ||
guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā |
yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇmāsānn sa jīvati ||
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam |
ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ ||
mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ |
naśyatyajānan ṣaḍahāt keśaluñcanavedanām ||
na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte |
preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate ||
yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati |
vaktramāpūryate 'śrūṇāṃ svidyataścaraṇau bhṛśam ||
cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ |
yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati ||
kathayenna ca pṛṣṭo 'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak |
gatāsorbandhumitrāṇāṃ na cecchettaṃ cikitsitum ||
yamadūtapiśācādyairyat parāsurupāsyate |
ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet ||
ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam |
ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe 'pyanaipuṇāt ||
carakasyeti vacanaṃ suśrutena tu paṭhyate |
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ ||
rasāyanatapodānatatparaiśca nivāryate |
kṛṣṇātreyo dvidhā riṣṭaṃ sthirāsthiravibhedataḥ ||
doṣāṇāmapi bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavet |
taddoṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave ||
athāto vikṛtavyādhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarvairyathāsvaṃ hetuprāgrūparūpairatimātrairyasya vyādhirutpadyate |
vyādhitasya vā yasyāśu mukhe pipluvyaṅgalekhātilakālakāḥ |
karajaradaneṣu vā puṣpāṇyudare vā nānāvarṇāḥ sirāḥ |
yasya śuṣyato netropadeho vartmanāsikānyataraśvayathurvartmasraṃso vā |
yasya kṣīṇasya kṣuttṛṣṇā vā hṛdyairbahubhirapyannapānairna śāmyati |
yasya saphenamasṛk prasicyate |
yasya śleṣmā nīlapītalohito bahuśaśca |
yasya balavān grīvāvamardo jihvāśoṣaḥ kaṇṭhāsyagudapākaśca |
yasyāmāśayotthā parikartikātitṛṣṇā śakṛdbhedaśca |
yasya pakvāśayotthā parikartikātitṛṣṇātimātraśca gudagrahaḥ |
yasyāmapakvāśayānyataramāśritya saṃjñāṃ ca hatvā vāyuḥ kaṇṭhe ghurghurakaṃ karoti |
yasya kṣīṇasya tṛṣṇābhivṛddhirhṛdi śūlaṃ ca |
tathā hidhmāraktātisārau vādhmānātīsārau vā bhṛśaṃ satṛṣṇau |
jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ |
sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam ||
akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam |
saśuṣkakāsaḥpūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet ||
balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ |
raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham ||
tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet |
romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat ||
vāsaso 'rañjanaṃ pūti vegavaccātibhūri ca |
vṛddhaṃ pāṇḍujvaracchardikāsaśophātisāriṇam ||
kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam |
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃ satāpitam ||
chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā |
sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī ||
tṛṣṇānyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam |
madātyayo 'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam ||
arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam |
hṛtpārśvāṅgarujācchardipāyupākajvarāturam ||
atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ |
tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ ||
mastuluṅgamaṣīpūyaveśavārāmbumākṣikaiḥ |
atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ ||
karburaṃ prasravan dhatūn niṣpurīṣo 'thavātiviṭ |
tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ ||
śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam |
srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayet ||
satṛṭkāsajvaracchardidāhānāhapravāhikaḥ |
aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujārditam ||
mehastṛḍdāhapiṭakāmāṃsakothātisāriṇam |
piṭakā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagā ||
parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam |
sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ ||
visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ |
gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ ||
sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ |
kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān ||
viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ |
mūrcchāchardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam ||
śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam |
virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥpunaḥ ||
pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam |
tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānātisāravān ||
anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram |
nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi ||
rājīcitaḥ sravaṃśchardijvaraśvāsātisāriṇam ||
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye |
durbalasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ ||
śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike |
sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet ||
ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ |
śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām ||
udarī yaśca śophī vā svaṃ na paśyati mehanam |
yasya vā jaṭharonnāmāt paridhānaṃ na tiṣṭhati ||
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān |
bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān ||
kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram |
mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam ||
vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam ||
vātāsraṃ mohamūrchāyamadāsvapnajvarānvitam |
śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat ||
śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ |
ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam ||
vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī |
gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet ||
balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ |
yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati ||
vātāṣṭhīlātisaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi |
tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||
śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām |
kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam ||
nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan |
gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī ||
malān vastiśironābhiṃ vibadhya janayan rujam |
kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinnapurīṣatām ||
śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣaṇau |
vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ ||
stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||
sahasā jvarasantāpastṛṣṇāmūrchābalakṣayaḥ |
viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate ||
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam |
lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam ||
pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ |
utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati ||
masūravidalaprakhyāstathā vidumasannibhāḥ |
antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ ||
kāmalākṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā |
santrāsaścoṣṇatāṅge ca yasya taṃ parivarjayet ||
akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam |
candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ ||
śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ |
antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ ||
yo vātajo na śūlāya syānna dāhāya pittajaḥ |
kaphajo na ca pūyāya marmajaśca ruje na yaḥ ||
acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate |
rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstān varjayed vraṇān ||
viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram ||
ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvuyamya pātayan |
yo 'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati ||
dantaiśchindan nakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni vā |
bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan ||
hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ |
muhurhasan muhuḥ kṣaveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ ||
muhuśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati ||
ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam |
śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet ||
vikārā yasya varddhante prakṛtiḥ parihīyate |
sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam ||
yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham |
yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam ||
vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam |
na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam ||
bhavedyasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ |
akasmādvarṇagandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati ||
nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati ||
āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā |
atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam ||
athāto dūtādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dūtasyāpi tu jātiveṣabhāṣāceṣṭitadeśakālā vaidyasya ca tatsaṅgamasaṅkalpaprasthānaprayāṇapraveśā grahacāro 'pūrvasambhavaḥ svapnadarśanāni ca rogiṇaḥ śubhāśubhaṃ sūcayanti ||
tatrāturādvarṇottamo 'nyāśramaḥ pāṣaṇḍaḥ ṣaṇḍo muṇḍī jaṭilaḥ strī vyādhito 'neko 'jīrṇavivarṇamalinacchinnārdraikavasanaḥ paṅkatailadigdho raktamālyānulepano vikṛtāṅgarūpakarmā kharoṣṭramahiṣavāhano viklabaḥ śvasan rudan niṣṭurāmaṅgalābhidhāyī dūrādāhvayamānastṛṇaloṣṭatuṣāṅgārabhasmatuṣasīsāsthikeśaśirolalāṭanāsikāsyadantajihvāgrīvānakhānāmikāṅgulistanajaṭharanābhipṛṣṭhakaṭīmehanajaṅghākapālapalalopalamusalaśūrpopānanmārjanīśastravastrāntadaśākārpāsabhagnacyutaspṛkkāṣṭhayaṣṭītulārajjupāśacarmaveṇuriktabhājanasnehabhājanadharaḥ pādābhyāṃ bhuvaṃ muñcan vilikhan gṛhītvā pakvaṃ phalaprasāraṃ vā tadvidhamanyadvā vikāratulyaguṇe ca deśe kāle vā dūto vaidyamupasarpannaśubhaḥ ||
ghṛtodakādidravasamapi sthamātiśītastabdhaḥ pratyuṣasi śleṣmāmaye 'śubhaḥ |
tathā setubhaṅge chardimehātisārādiṣvaśubhaḥ setubandhe tu śubhaḥ |
tathā madhyāhnobhayasandhyārddharātricaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu grahoparāgotpātadarśanabhraṇīkṛttikārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubho yaśca vaidyaṃ suptaṃ nagnaṃ ca bhūmau śayānamabhyaktaṃ muktakeśaṃ dakṣiṇābhimukhaṃ viklavaṃ chindantaṃ bhindantamagnipitṛkāryapravaṇamaśastaṃ cintayantaṃ kathayantaṃ vopatiṣṭhati |
yo vā diśaṃ yāmyāṃ pratikṛtāñjalirviṣamaikapādasthaḥ |
yasmin vyādhitāśrayaṃ kathayati dūte bhiṣagaśubhamindriyārthamupalakṣayet saṅkalpayedvā taṃ ca nānuyāyāt |
ato 'nyathā punaḥ karuṇāpeśalena manasā saumanasyavatā mātāpitṛsamenāturasyātyantamārogyamāśasamānena prayātavyam ||
prasthānagamanapraveśeṣu dadhimadhughṛtalājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇichatradūrvāṅkurādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣā nṛpaśrītarurbhadrapīṭhāni sasyāni matsyā hayā haṃsacāṣau vṛṣaḥ kesarī dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakārocanāḥ svastikastoraṇaṃ kīcakāveṇavo varavadhūrmadasiktagaṇḍo gajastoyalambo 'mbudaḥ pūrṇakumbho haridrātririndraḥ phalānyārdramāṃsaṃ sitaṃ cāmaraṃ gauḥ savatsāṅganā putriṇī mānuṣaṃ vardhamānaṃ sahasraṃ bhūmirabhyudvṛtā siddhamannaṃ varāhaśca toyotthitāstriṇayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ lokapālāḥ surāḥ khaṃ diśo 'gniḥ sarāṃsi sravantyaḥ samudrā makhā māruto jyotiṣaṃ dharmaśāstrāṇi tīrthāni kāvyaṃ dharmārthakāmāmṛtaṃ vālakhilyādayo vedavākyaṃ nidhiḥ kaustubhaḥ kāñcanaṃ maṇibhadraḥ sumeruḥ priyaṅguḥ pradīpo vacāmodakau ditiraditirarundhatī rddhiḥ sāvitryumākāśagaṅgā śacī devasenā svadhā śāntirlakṣmīḥ sarasvatyapatyaṃ kṣamā svastiśabdo vaṣaṭkāra auṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ darśanāt sparśanāt kīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśantyuttamām |
punnāmānaḥ pakṣiṇo vāmāḥ śivāḥ |
śivā śyāmā piṅgalā kokilāralā cucchundarī sūkarī gṛhagodhikaikaśaphāśca strīnāmāno dakṣiṇāḥ |
śikhī caṇakaśyenagajājakapayaśca |
sarvatra ca dakṣiṇādvāmagamanamiṣṭaṃ śvasṛgālayoḥ |
sarvathāpi darśanaṃ bharadvājacāṣabhāsanakulānām ||
śaśasarpājāvigodhājāvikasūkarāṇāṃ tu kīrtanamiṣṭam |
sarpamapi tvaniṣṭaṃ saraṭakukkuṭabiḍālolūkānām |
tathā granthyarbudādiṣu chedaśabda iṣṭo gulmodarādiṣu bhedaśabdo 'tīsāraraktapittādiṣu ruddhaśabdo 'śmaryudarādiṣu pravartanaśabda iti |
evamanye 'pi dhvanayo yojyāḥ |
sarvatraiva ca sthirasthāvaravarddhamānatrātācaladhruvakṣemaśivādayaḥ śabdā dhanyavāditrasvarāśca śreṣṭhāḥ ||
kṣatahatapatitākrośaprahāracchedabhedadāhahāhāpratiṣedhādiśabdāḥ cikitsāpratiṣedhāya ||
dīptāyāṃ ca diśi krūrāḥ pakṣimṛgadhvanayo vṛkṣe vā rūkṣaśuṣke savallīkaṇṭake |
darśanaṃ ca tṛṇapalalakāṣṭhabhārakarparakaloṣṭādīnāṃ kaṇṭakordhvapādayānaśayanāsanādibhagnopaskarariktakumbhamadyavasātailatilagarbhiṇīścapākavyasanimṛtānāṃ ca |
praveśe cāturagṛhāt pūrvoktamāṅgalyanirgamaḥ |
praviṣṭasya tu bhiṣajaḥ na satkāro lābhatuṣṭistutayaścāśubhāḥ ||
āturasya vakrānuvaktā grahā garhitasthānasthāḥ |
ketuśanirāhubhirjanmarkṣābhibhavo gṛhadāraśayanāsanavāhanamaṇiratnopakaraṇeṣu vā garhitalakṣaṇaprādurbhāvaścikitsāpratiṣedhāya ||
svapnastu svayamanyena vā dṛṣṭaḥ śubhāśubhahetuḥ saptavidho dṛṣṭaḥ śruto 'nubhūtaḥ prārthitaḥ saṅkalpito bhāviko doṣajaśca |
tatrādyaḥ pañcavidho 'phalaḥ |
tathā yathāsvaprakṛtirvismṛto divātihrasvo 'tidorgho nātiśuptadṛṣṭaśca ||
pūrvarātre 'lpaṃ cirācca phalaṃ karoti |
nidrayā ca punaranupahataḥ pratīpairvā vacobhirdānayamaniyamādibhirvā ||
tatra yaḥ pretaiḥ saha madyaṃ piban śunākṛṣyate |
yo lākṣāraktābhamambaraṃ paśyati yo vā raktadehamālyavastro hasannāryā hriyate sa raktapittena |
yo yāmyāṃ diśaṃ kharoṣṭramahiṣavarāhānyatamena sa yakṣmaṇā |
yasya kaṇṭakinī latā vaṃśastālo vā hṛdi jāyate sa gulmena |
yasya śirasi sa śirorogeṇa vā śiracchedanena |
yasya nagnasyājyāvasiktasyāgnimanarciṣaṃ juhvato jāyante padmānyurasi sa kuṣṭhena |
yaścaṇḍālaiḥ saha snehaṃ pibati sa prameheṇa |
yaścandrasūryayoruparāgaṃ paśyati tasya netraroga upajāyate |
yastayoḥ patanaṃ tasya netravināśaḥ ||
yaḥ śaṣkulīrapūrānvābhyavahṛtya pratibuddhaśchardayati yasya śirasi latādayo jāyante vayāṃsi ca nilīyante mauḍyaṃ vā bhavati yo gṛdhrotlūkakākādyaiḥ pretapiśācarakṣodraviḍāndhrastrīcaṇḍālādyairvā parivāryate dakṣiṇābhimukhaṃ vā striyā nṛtyannākṛṣyate antāvasāyibhirvā svayaṃ vā digvāsā yāti śūnyāṭavīṃ vā kapirathena pretaiḥ pravrajitairvā pariṣvajyate nagno vā raktāṃ srajaṃ dhārayati paṅkadigdho hasati nṛtyati vā vetravaṃśakaṇṭakatṛṇagahane saṃsṛjyate patati vā pāṃsūpadhānāyāṃ bhuvi valmīkabhasmaśmaśānaśvabhrāyataneṣu paṅkakūpakaluṣodakeṣu vā majjati srotasā vā hriyate raktakusumavanāṃ bhūmiṃ guhāmandhakārācitāṃ pāpakarmālayaṃ saṃbādhaṃ jananīṃ vā praviśati matsyena vā grasyate |
śmaśrukarma ca yo gātravṛddhiṃ vivāhaṃ cānubhavati śailaprāsādāgrātpatatyārohati vā yūpapuṣpāḍyaśālmalīkovidārakiṃśukapāribhadrakānyo vā parājīyate badhyate chardayati viricyate hṛṣyati labhate vā hiraṇyalohalavaṇatailapiṇyākakārpāsānaśnāti pakvānnaṃ pibati madyaṃ snehaṃ vābhyajyati nirbhartsyate vā kupitaiḥ pitṛbhiḥ candrārkatārādīpadevatānetradarśanānyanupatato naśyato vā paśyati vakraṃ vā bāhumaṅgaṃ vā vibhidyamānaṃ puruṣān vā nagnān kaṣāyavāsaso 'saumyān daṇḍapāśahastān kṛṣṇānraktākṣān striyaṃ vā kṛṣṇaśukladarśanāṃ dīrghakeśastanīṃ kālarātrirūpāṃ te vyādhitāḥ pañcatāmāpnuvanti svasthāstu jīvitasandehamiti |
manovahānāṃ pūrṇatvāt srotasāṃ prabalairmalaiḥ |
dṛśyante dāruṇāḥ svapnā vināśābhimukhātmabhiḥ ||
akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ |
paśyet saumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet ||
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān |
sādhūnyaśasvino vahnimiddhaṃ svacchān jalāśayān ||
kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrān sutejasaḥ |
narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam ||
yaḥ paśyellabhate yo vā chatrādarśaviṣāmiṣam |
śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam ||
śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān |
ārohet go 'śvayānaṃ ca tarennadahradodadhīn ||
pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtiḥ |
sambādhānnissṛtiḥ sparśāstārakācalabhāsvatām ||
rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam |
yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ sa bahuśo 'śnute ||
pitṛdevadvijātīnāṃ kruddhabhītakṛśātmanām |
malināmbarapuṣpāṇāṃ darśanaṃ na praśasyate ||
teṣāmeva tu tuṣṭānāṃ śuddhapuṣpāmbarātmanām |
darśanaṃ śasyate svapne taiśca sambhāṣaṇaṃ śubham ||
dṛṣṭvā svapnān dāruṇān śobhanān vā |
prātaḥ snātaḥ sarṣapānagnivarṇān |
hutvā sāvitryā sarpiṣāktāṃstilānvā |
pūtaḥ pāpairmucyate vyādhibhiśca ||
maṅgalācārasampannaparivārastathāturaḥ |
śraddadhāno 'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ ||
sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu |
cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam ||
ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ samyagudāhṛtam |
athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
iha kṛtayuge vigatarāgadveṣādidvandvā jitalobhakrodhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ |
teṣāṃ puṇyabalena pṛthivyādīnāṃ sarvaguṇasamudāyādacintyarasa vīryādisamuditāni sasyānyoṣadhayaścāsan |
te tāni jitendriyatvāt kāle mātrayā copayuñjānāḥ satyārjavānṛśaṃsyādiguṇayogācca surasadṛśatejaso rūpākṛtipramāṇaprasādopacayasaṃhananasattvasārasampannā dīrghāyuṣo nīrujaśca babhūvuḥ ||
bhraśyanti tu kṛtayuge yugasvabhāvāt krameṇa parihīyamāṇasarvaguṇeṣu pṛthivyādiṣu śarīreṣu ca dharmātikramāt puruṣeṣvavaśyambhāvino nirapekṣarūkṣābhirupekṣitā devatābhirjvarādayaḥ prādurabhūvanniti sarvarogāṇāṃ sāmānyataḥ sambhavaḥ ||
jvarastu sthāṇuśāpāt prācetasatvamupāgatasya prajāpateḥ kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṃ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā preritasya paśupaterdivyamabdasahasraṃ parirakṣitavataḥ krodhamaticirakālasambhṛto vratānte roṣāgniḥ kiṅkararūpeṇa kila piṇḍitamūrtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirokṣibāhupādaḥ piṅgalalocano darṣṭrī śaṅkukarṇaḥ kṛṣṇatanuruttamāṅgānniścacāra |
sa devīvinirmitayā saha bhadrakālyā pratiromakūpamabhiniḥsṛtairvividhavikṛtākṛtibhiranantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ parivṛtaścaturyugāntakarakālāmbhodasahasraninado 'nunādayan rodasī jvālāgarbheṇa parītaḥ kalakalārāveṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya dānavavadhamaśvamedhādhvaravidhvaṃsanaṃ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam |
devaiḥ pitāmahaprabhṛtibhirjagataḥ pitrā ca dhātrābhiṣṭūyamānaḥ |
yasmāt tridaśairapyajayya matkrodha vratavighnaṃ cikīrṣudatyasainyaṃ dakṣo dakṣahavyaṃ ca tvayā jīrṇamato jagato 'sya sasthāvarasya jvarayitā jvaro bhavān bhavatu |
tvaṃ hi sargharogāṇāṃ prathamaḥ pravaro janmamaraṇeṣu tamomayatayā mahāmohaḥ prāgjanmano vismārayitāpacārāntareṣu coṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayeṣvapi dhruvo jvaro bhaveti |
so 'yamevamumāpatinānugṛhīto nānānāmabhiḥ sarvato 'nubhuvi vicarati |
pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kakkureṣvindramado jalajeṣu jyotiroṣadhīṣu cūrṇako dhānyeṣvapsu nīlikā bhūmāvūṣaro manuṣyeṣu jvara iti ||
tatsahajāścārocakāṅgamardaśirovyathābhramaklamaglānitṛṣṇāsantāpādayaḥ |
tatraiva ca yajñe krodhabhayābhibhūtānāṃ parito vidravatāṃ laṅghanaplavanādyairdehavikṣobhaṇairgulmavidradhivṛddhijaṭharādayo
haviḥprāśānmehakuṣṭhārśaḥśophātīsārādayo
bhayottrāsaśokāśucisaṃsparśairunmādāpasmāragrahādayo
rohiṇyatiprasaṅgāccheṣaduhitrasambhogakṛtācca prajāpatikrodhānnakṣatrarājasya rājayakṣmā tatsahodbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ |
so 'pi hi na vinā jvareṇānubadhnātīti sakalo 'pi rogagrāmo jvarapūrvako jvaraśabdavācyo vā ||
jvarastamo vikāra ātaṅkaḥ pāpmā gado vyādhirābādho duḥkhamāmayo yakṣmā roga ityanarthāntaram |
tasyopalabdhirnidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptibhiḥ ||
tatra nidānaṃ vāyvādiprakopaḥ |
tasya punarahitāhāravihārasevā |
nidānaparyāyāstu heturnimittamāyatanaṃ kārakaḥ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ mūlaṃ yoniriti ||
pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo vijñāyate na tu doṣaviśeṣaḥ |
taddhyutpatsyamānasya vyādheralpatvādavyaktaṃ rūpam ||
tasya śabdāntarāṇi liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanamiti ||
upaśayo hetuvyādhiviparītairviparītārthakāribhiścacauṣadhāhāravihāraiḥ sukhānubandhaḥ |
samprāptiḥ punarevaṃduṣṭo doṣastena caivamārabdho vyādhistatparyāyā jātirāgatirnirvṛttirniṣpattiriti ||
sā saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣairbhidyate |
tatra saṅkhyā tāvadaṣṭau jvarāstrividhaṃ raktapittaṃ pañca kāsā iti |
vikalpaḥ samavetānāṃ doṣāṇāmaṃśāṃśakalpanā |
prādhānyaṃ vyādhināmanubandhyānubandhakabhedāttaratamayogādvā doṣāṇām |
balābalaviśeṣo hetvādikārtsnyāvayavavibhāvanayā |
kālaviśeṣaḥ punardoṣāṇāmṛtvahorātryāhārasamayaniyataḥ prakopa iti |
etāvataiva samāsataḥ kathito nidānārthaḥ |
vistareṇa tu yathāsvaṃ pratirogamupadekṣyate ||
atha tiktakaṭukaṣāyarūkṣalaghuśītaviṣṭambhivirūḍhakatṛṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅgacirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukahīnaśuṣkapramitatṛṣitāśanakṣudhitāmbupānāsṛkkṣayavirecanādikarmātiyogavegavidhāraṇodīraṇarātrijāgaraṇapravātavyavāyajyāyāmabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanādhvādhyayanadhāvanasalilataraṇābhighātadamyagovājigajanigrahāśmaśilālohakāṣṭhotkṣepavikṣepabhramaṇacālanagāḍhocchādanaparāghātanādisāhasabhayaśokotkaṇṭhādibhiratisevitairgrīṣmavarṣāparāhṇāpararātrāhārapariṇāmānteṣu ca vāyuḥ prakopamāpadyate ||
kaṭvamlalavaṇakṣāroṣṇatīkṣṇavidāhiśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣaniṣpāvatilānnakaṭvarakuṭherakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikāmaricātapāgnirajodhūmakrodherṣyājīrṇamaithunopagamanādibhirvarṣāśaranmadhyandinārdharātrāhāravidāhakāleṣu ca pittam ||
madhurāmlalavaṇasnigdhaguruśītapicchilābhiṣyandi navānnapiṣṭapṛthukasthūlabhakṣyaśaṣkulyāmakṣīrakīlāṭamoraṭakūcīkātakrapiṇḍakapīyuṣekṣurasaphāṇitaguḍānūpapiśitamocakharjūrabhavyanārikelaniśāmbupānātyambupānātisantarpaṇabhuktamātradivāsvapnakālātisvapnakāyavāṅmano vyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchīrdavighātavirecanādyayogādibhiḥ śiśiravasantapūrvāhṇapradoṣabhuktamātreṣu ca śleṣmā ||
sarveṣāṃ tu miśrībhāvāttathādhyaśanasamaśanaviṣamāśanaviruddhāśanasaṅkīrṇāśanavyāpannāmbumadyamandakadadhiyāvakayavasurāpiṇyākāmamūlakasarṣapaśuṣkaśākavallūrakṛśapiśitalakucāmaphalamṛttikābhyavahārānnaparivartartuvyāpadasātmyauṣadhigandhāghrāṇaviṣapiṭAkāviṣagarābhyavahārānārtavadurdinagrahapīḍāgrahāveśapurovātaparvatopaśleṣarasāyanasnehasvedavirecanādimithyāyogebhyaḥ pāpānāṃ ca karmaṇāmabhyāsāt pūrvakṛtānāṃ ca pariṇāmāt strīṇāṃ viṣamaprasavāt prasūtānāṃ ca mithyopacārāt sannipātaḥ ||
iti sāmānyataḥ sarveṣu rogeṣu doṣaprakopaheturukta iti |
pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ |
rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate ||
ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare |
nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā ||
jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate |
bharaṇīṣu tu pañcāhāt saptāhāt kṛttikāsu tu ||
triḥ saptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ |
ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayoḥ ||
pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo 'thavā |
punarvasau pravṛttastu jvaro 'paiti trayodaśāt ||
divasāt saptaviṃśādvā dvyahāt saptāhato 'thavā |
puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇāpi maghāsu tu ||
avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet |
phālgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyathośca dine 'ṣṭame ||
navme 'gnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati |
hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame 'thavā ||
punaścitrāgame svātau daśāhādatha vā tribhiḥ |
pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe 'hani nirdiśet ||
navame 'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param |
jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśāt sukham ||
svāsthyaṃ daśāhānmūle tu trisaptāhe 'tha vā gate |
pūrvāṣāḍhāsu navame tato 'nyāsu tu māsataḥ ||
aṣṭābhirathavā māsairnavbhirvā bhavecchivam |
ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu dvādaśādvāruṇeṣu tu ||
ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu tu |
uttarāsu trisaptāhāt praśamo revatīṣu ca ||
athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmāḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
aṣṭābhiḥ kāraṇairjvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairāgantunā ca ||
tatra yathoktaiḥ prakopaṇaviśeṣaiḥ prakupitā doṣāḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā miśrībhūyāmamanugamya rasasvedavāhīni srotāṃsi pidhāya pittaṃ tu dravatvāttaptamiva jalamanalamupahatya sarve 'pi ca doṣāḥ paktāraṃ svasthānādbahirnirasya saha tena sakalamapi śarīramabhisarpantaḥ tatsamparkāllabdhabalena svenoṣmaṇā nitarāṃ dehoṣmāṇamedhayanto 'ntassrotomukhapidhānāt stambhamādadhānā bahirapi svedamapaharantaḥ sarvendriyāṇi copatāpayanto jvaramabhinirvartayanti ||
tasyemāni pūrvarūpāṇi mukhavairasyamannānabhilāṣo gurugātratvamālasyamalpaprāṇatā gatiskhalanaṃ nidrādhikyamaratirasūyā hitopadeśeṣu pradveṣo bāleṣu madhureṣu ca bhakṣyeṣvamlalavaṇakaṭukābhinandanamavipāke 'ṅgamardaścakṣuṣorākulatvaṃ sāśrutā jṛmbhā vināmaḥ klamo romaharṣaḥ śabdānalāmbuśītavātacchāyātapeṣvakasmādicchādveṣau ca |
tadanantaraṃ vyaktībhāvo jvarasyeti |
āgamāpagamakṣobhamṛdutā vedanoṣmaṇām |
vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ ||
pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ |
viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ ||
pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram |
bhidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ ||
hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ |
skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ ||
aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ |
nistodaḥśaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā ||
kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam |
rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā ||
prasekārocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ |
kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā ||
harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ |
bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare ||
yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā |
nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado 'ratiḥ ||
viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ |
raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu ||
svedo niśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje ||
viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho 'lpavegatā |
praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ ||
hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu ||
aṅgeṣu śītapiṭakāstandrodardaḥ kaphodbhave ||
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā |
nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā ||
yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajo 'pi ca ||
śiro 'rtimūrchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ |
unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calāt sapittāt ||
tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ |
śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam ||
śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ |
mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya ||
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairvāho 'tra ca muhurmuhuḥ |
tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi ||
sadā vā naiva vā nidrā muhuḥ svedo 'ti naiva vā |
gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam ||
sasrutī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī |
akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrdhaparvāsthirugbhramaḥ ||
satvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ |
paridagdhā kharā jihvā gurusrastāṅgasandhitā ||
raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso 'titṛṭ |
koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||
hṛdvyathā malasaṃsarṅgaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā |
snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā ||
doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam |
sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam ||
vāyunā kapharuddhena pittamantaḥ prapīḍitam |
vyavāyitvācca saukṣmyācca bahirmargaṃ pravartate ||
tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhave jvare |
doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ ||
asādhyaḥ so 'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado 'pi vā ||
anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthaksthitam |
tvaci koṣṭhe 'thavā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā ||
tadvadvātakaphau śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ ||
śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite |
śīte śānte 'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate ||
dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ ||
āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ |
caturdhātra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ ||
śramācca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan |
savyathāśophavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram ||
grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ |
abhiṣaṅgād graheṇāsminnakasmāddhāsarodane ||
auṣadhīgandhaje mūrchā śiroruk śvayathuḥ kṣavaḥ |
viṣānmūrchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ |
krodhāt kampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje |
kāmānmoho 'rucirdāhodrīnidrādhadhṛtikṣayaḥ ||
grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye |
kopaḥ krodhe tu pittasya yau tu śāpābhicārajau |
sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau ||
tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate |
pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ ||
sadāhamūrchargrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ |
iti jvaro 'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvividhastu saḥ ||
śārīro mānasaḥsaumyastīkṣṇo 'ntarbahirāśrayaḥ |
prākṛto vaikṛtaḥsādhyo 'sādhyaḥsāmo nirāmakaḥ ||
pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase |
pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet ||
dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre antaḥ saṃśraye punaḥ |
jvaredhikaṃ vikārāḥ syurantaḥkṣobho malagrahaḥ ||
bahireva bahirvege tāpo 'pi ca susādhyatā ||
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt |
vaikṛto 'nyaḥsaduḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto 'nilāt ||
ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt ||
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram |
kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ ||
tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam |
kapho vasante tamapi bātapittaṃ bhavedanu ||
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ |
sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ ||
jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā |
na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ ||
jvarego 'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ |
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam ||
jīrṇatāmaviparyāsāt saptarātraṃ ca laṅghanāt ||
jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt |
prāyaḥ sa sannipātena bhūyasā tvapadiśyate ||
santataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau ||
dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ |
tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivardhitāḥ ||
balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ |
santataṃ niṣpratidvandā jvaraṃ kuryuḥ sudussaham ||
malāñjvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayastataḥ |
sarvākāraṃ rasādīnāṃ śudhyāśudhyāpi vā kramāt ||
vātapittakapheḥ sapta daśa dvādaśavāsarān |
prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca ||
ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ ||
dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā |
eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca ||
śudhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate ||
kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām |
alpo 'pi doṣo dūṣyāderlabdhvānyatamato balam ||
sapratyanīko viṣamaṃ kuryādvṛddhikṣayānvitaḥ ||
sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca |
doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat ||
yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje 'pi ca |
kramo 'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ ||
viṣamo viṣamārambhakriyākālo 'nuṣaṅgavān ||
yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathā yathā |
kālenāpnoti sadṛśān sa rasādīṃstathā tathā ||
doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca ||
bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate |
aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ ruje tathā ||
vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate 'balam |
kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā ||
evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ ||
doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī |
nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ ||
kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate |
līnatvāt kārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ ||
atilīno 'timandatvāt bhavatyahni na pañcame ||
doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram ||
ahorātrasya sa dviḥ syātsakṛdanyedyurāśritaḥ ||
tasminmāṃsavahā nāḍīrmedonāḍīstṛtīyake |
grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ ||
sa pṛṣṭhasyānilakaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ ||
caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite |
majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet ||
dvidhā kaphena jaṅghābhyāṃ prathamaṃ śiraso 'nilāt |
gambhīradhātucāritvāt sanipātena sambhavāt ||
tulyocchrāyācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ ||
asthimajjomayagate caturthakaviparyayaḥ |
tridhā dvyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati ||
balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā |
jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā ||
utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo 'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam |
arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare ||
raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭakodgamaḥ |
dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite ||
tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ |
daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite ||
svedo 'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā |
pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam ||
doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgakṣepakūjanam |
antardāho bahiḥśaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage ||
tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā |
śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye ||
uttarottaradussādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet |
pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca ||
mandajvaraḥ pralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ |
nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ |
haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati ||
sa vai hāridrako nāma jvarabhedo 'ntakaḥ smṛtaḥ |
kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ ||
tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātrikojvaraḥ |
divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite ||
śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syāt pūrvarātrikaḥ |
āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite ||
tadārdhaṃ śītalaṃ dehe svardhajcoṣṇaṃ prajāyate |
kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ ||
uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ ||
dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate |
tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate ||
vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ |
visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate ||
sadoṣaśabdañca śakṛd dravaṃ sṛjati vegavat ||
deho laghurvyapagataklamamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam |
svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano 'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni ||
athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ |
kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ ||
kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite |
te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum ||
pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇādapi |
gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate ||
prabhavatyasṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaśca tat ||
śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ |
chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaśvāsau bhramaḥ klamaḥ ||
lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ |
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu ||
nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam |
svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati ||
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ |
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate ||
ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam |
bahvauṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham ||
anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt |
kaṣāyāḥ svādavo 'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ ||
kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ ||
adho yāpyaṃ calādyasmāttat pracchardanasādhanam |
svalpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham ||
anubandhī calo yaśca śāntayepi na tasya tat |
kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam ||
kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam |
aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca ||
na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomanam |
śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣagjitam ||
evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate |
saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam ||
tatra doṣānugamanaṃ sirāsra eva lakṣayet |
upadravāṃśca vikṛtijñānataḥ teṣu cādhikam ||
āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyate ||
pañca kāsāḥ vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ |
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram ||
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ |
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṃ hṛdayasya ca ||
kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇoṣaṇaiḥ |
rūkṣaśītagurusnigdhotklediparyuṣitāśanaiḥ ||
dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ |
anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ ||
kruddhaḥ pratihato 'pāne yadāpānaḥ prapadyate |
ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate ||
udānena saṃjastatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca |
vāhinīrgalamūrdhasthāstato 'ṅgānyutkṣipanniva ||
kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥpārśve ca pīḍayan |
vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ ||
yasmāttasmātsa varṇaijobalamāṃsakṣayāvahaḥ ||
hetubhedāt pratīghātabhedo vāyoḥ saṃrahasaḥ |
yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ ||
kupito vātalairvāyuḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām |
hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān ||
karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam |
so 'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet ||
pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ |
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ ||
pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam |
kaphāduro 'lparuṅmūrdhahṛdayaṃ stimitaṃ guru ||
kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ |
romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam ||
yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam |
urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī ||
kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam |
pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu ||
ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhīnneneva corasā |
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā ||
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān |
pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato 'sya ca ||
kramādvīryaṃ ruciḥ paktirbalaṃ varṇaśca hīyate |
pakṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||
vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ |
kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ ||
pūtipūtopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam |
lupyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca ||
akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ |
snigdhaprasanavaktratvaṃ śrīmaddaśananetratā ||
tato 'syakṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca ||
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ |
yāpyo vā balināṃ tadvat kṣatajo 'bhinavau tu tau ||
sidhyetāmapi sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ |
miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca ||
kāsācchvāsakṣayachardisvarasādādayo gadāḥ |
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kāsavṛdhyā bhavecchrūvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ |
āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi ||
rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā |
kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ ||
kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ |
prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan ||
urasthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam ||
prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā |
ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāsātibhojanaiḥ ||
preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃsaṃśamanaṃ marut ||
pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham |
parigṛhya śirogrīvamuraḥpārśve ca pīḍayan ||
kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam |
karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam ||
pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī |
kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣṇṇaḥ svāsthyamṛcchati ||
ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān |
viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ ||
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate |
sa yāpyastamakaḥ sādhyo navo vā balino bhavet ||
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakastu saḥ ||
chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ |
sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān ||
adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ |
śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ ||
mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan |
uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam ||
praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ |
vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk ||
śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśiro 'tiruk ||
dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ |
śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ ||
marmasu chidyamāneṣu paridevī niruddhavāk ||
ete sidhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam ||
śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāgrakṛtisaṃśrayāḥ |
hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca ||
gambhīrā ca maruttatra tvarayāyuktisevitaiḥ |
rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ ||
karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugām |
śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sānnajā ||
āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet |
jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā ||
vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam ||
cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate |
pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati ||
kampayantī śirogrīvāmādhmātasyātitṛṣyataḥ |
pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ ||
yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā ||
dhvastabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ |
stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī ||
rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam |
pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate ||
mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā |
ṣakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate ||
tadrūpā sā muhuḥ kuryāt jṛmbhāmaṅgaprasāraṇam |
gambhīreṇānunādane gambhīrā tāsu sādhayet |
ādye dve varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm ||
sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ |
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā ||
sarve 'pi rogā nāśāya natvevaṃ śīghrakāriṇaḥ |
athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ |
rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ ||
nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño 'bhūdyadayaṃ purā |
yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ ||
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ |
rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt ||
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ |
annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ ||
tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ |
śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan ||
mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā |
sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayet gadān ||
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ |
praseko mukhamādhuryṃa sadanaṃ vahnidehayoḥ ||
sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam |
makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ ||
hṛllāsaśchardiraruciraśnato 'pi balakṣayaḥ |
pāṇyoravekṣā pādasya śopho 'kṣṇoratiśuklatā ||
bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam |
strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam ||
nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet |
pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ ||
keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam |
śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ ||
jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām ||
pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo 'ruciḥ |
ūrdhvaṃ viṭsraṃsasaṃśoṣāvadhaścharidistu koṣṭhage ||
tiryaksthe pārśvarukdoṣe sandhige bhavati jvaraḥ |
rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ ||
teṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsamurorujam |
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ ||
tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam |
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittāt pādāsyapāṇiṣu ||
dāhotisāro 'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ |
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam ||
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo 'lpavahnitā ||
doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ |
srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca ||
vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān |
kuryādagacchan māṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati ||
pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat |
prāyo 'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye ||
raso 'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu |
avaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī ||
liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam |
varjayet sādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā ||
doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā |
svarasādo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ ||
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt |
pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam ||
limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate |
svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet ||
dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ |
kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet ||
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ |
sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ ||
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt |
sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam ||
chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī |
udāno vikṛto doṣān yūsarvāsvarpdhvamasyati ||
tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo 'gragāḥ |
nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśvecāhāramutkṣipet ||
tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet |
śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat ||
kāsāsyaśoṣahṛnmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ |
pittāt kṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam ||
sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrchādāhatāpavān |
kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śvetaṃ śleṣmatantugavākṣitam ||
madhuraṃ lavaṇaṃ bhūriprasaktaṃ lomaharṣaṇam |
mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān ||
sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yāca tāṃ tyajet |
pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ ||
tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā ||
vātādīneva vimṛśet kṛmitṛṣṇāmadauhṛde |
śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet ||
kṛmihṛdrogaliggaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ |
teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ ||
vātena śūlyate 'tyarthaṃ tudyete sphuṭatīva ca |
bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ ||
akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā |
vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā ||
pittāttṛṣṇā bhramo mūrcchā svedo 'mlakaḥklamaḥ |
chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ ||
śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhāri kaṃsāśmagarbhavat |
kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ ||
sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā |
tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ ||
hṛdayaṃ pratatañcātra krakaceneva dāryate |
cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam ||
vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt |
ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam ||
sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt |
sarvadehabhramotkampatāpatṛṭdāhamohakṛt ||
jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ |
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam ||
mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ |
kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ ||
pralāpaścittavibhraṃśastṛḍgrahoktāstathāmayāḥ ||
mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ |
gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ ||
śītāmbupānādvṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā |
raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ ||
kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam |
srotassu sakaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ ||
śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā |
ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ |
ālasyamavipākaśca sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā ||
āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhādvātapittajā |
uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam ||
ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pittajaiva sā |
yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgreḥsnehajā ca yā ||
snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā |
tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā ||
śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ |
athāto madātyayanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
tīkṣṇokṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu |
vikāśi viśadaṃ madyamojaso 'smādviparyayaḥ ||
tīkṣṇādayo viṣe 'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ |
jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ ||
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān |
daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām ||
ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ |
durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityavabudhyate ||
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ |
niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ ||
iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauśśīlyasyedamāspadam |
eko 'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param ||
niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ |
maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām ||
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānartha hitāhitam |
yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ ||
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ |
sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ ||
yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat |
ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā |
madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam ||
nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ |
snigdhāḥ satvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ |
medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ ||
viparyaye 'timādyanti visrabdhāḥ kupitāśca ye |
madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca ||
vātāt pittāt kaphāt sarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ |
sarve 'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā ||
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā |
viḍbhedaḥ satataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro 'ruciḥ ||
śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ |
urovibandhastimiraṃ kāsaśvāsaprajāgarāḥ ||
svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ |
pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam ||
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo 'nilāt |
svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate ||
pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ |
deho haritahāridro raktanetrakapolatā |
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam ||
sarvaje sarvaliṅgatvam muktvā madyaṃ pibettu yaḥ |
sahasānucitaṃ cānyattasya dhvaṃsakavikṣayau ||
bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ |
dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā ||
śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅgaśiro 'tiruk |
hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ ||
nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt |
vikāraiḥ spūśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ ||
rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ |
rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ |
madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ ||
mado 'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi |
saktānalpadrutābhāṣaścalaskhalitaceṣṭitaḥ ||
rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet |
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ ||
svalpasambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo 'lasaḥ |
sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā ||
pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā |
viṣātkampo 'tinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaśca saḥ |
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu ||
aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā khaṃ paśyan praviśettamaḥ |
śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ ||
kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye mārutātmake |
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ ||
vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ |
bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ ||
kaphena meghasaṅkśāśaṃ paśyannākāśamāviśet |
tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaprasekavān ||
gurubhiḥ stamitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat |
sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ ||
pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ ||
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām |
svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā ||
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ |
sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ ||
kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhabhūto mṛtopamaḥ |
mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate ||
agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe |
sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet ||
madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ |
yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena ||
balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi |
athāto 'rśasāṃ nidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
arivadviśasantītyarśāṃsi tāni punarbahuprakārāṇi subahūpadravāṇi ca pāyumeḍhrādisaṃśrayā māṃsakīlāḥ |
samāsatastu dvividhānyarśāṃsi sahajāni janmottarakālajāni ca |
punaśca dvividhāni śuṣkāṇyārdrāṇi ca |
sarveṣāṃ punaradhiṣṭānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca |
sthūlāntrapratibaddho 'rdhapañcāṅgulo hi gudaḥ |
tasmin pūrva muktā valīsaṃjñāstisraḥ peśyo 'dhyardhāṅgulāḥ |
tāḥ pravāhiṇī visarjanī saṃvaraṇī ca |
romāntādadhyardhayavaṃ gudauṣṭhamāhuḥ |
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātro ||
tatra sahajānāṃ gudavalībījopataptirāyatanam |
tasyā dvividho hetuḥ mātāpitrorapacāro daivaṃ ca |
etena kulajāḥ sarve vikārā vyākhyātāḥ ||
viśeṣatastu sahajāni durdarśanaparuṣapāṇḍūpacitadāruṇānyantarmukhāni bahūpadravopadrutāni bhavati ||
athetarāṇi ṣaḍvidhāni pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitaiḥ śoṇitena ca |
tatra vātaśleṣmottarāṇi śuṣkāṇi raktapittottarāṇyārdrāṇi ||
doṣaprakopahetustu prāguktaḥ |
sa yadā malopacayamādadhāti punaścotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrādiprayāṇādativyavāyadbāstinetrāsamyakpraṇidhānādinā gudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccailaloṣṭatṛṇādisaṅgharṣāt pratatātipravāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇadhāraṇāt strīṇāṃ camagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūterevaṃvidhaścāparaḥ kupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogatamāsādya gudavalīṣvādhatte |
tatastāsvabhiṣyaṇṇāsvarśāṃsi sambhavanti ||
teṣāṃ pūrvarūpāṇi kṛcchrāt paktirāntrakūjanamudgārabāhulyamamlako 'nnāśraddhāviṣṭambhośmagarbhābhanābhitvamāṭopo 'dhastāt kṛcchreṇa saśabdasya ca vāyoḥ pravṛttirbahumūtratvamalpapurīṣatā gudaparikartanaṃ sakthiradanamakṣṇoḥ śvayathuravimalendriyatvamālasyaṃ tandrā kārśyaṃ daurbalyamāśaṅkā grahaṇīdoṣaśophodarapāṇḍurogagulmeṣu |
jāteṣu caitāni liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
taiḥ khalvadhomārgoparodhādvāyurapāno nivartamānaḥ samānavyānodānaprāṇān pittaśleṣmāṇau ca prakopayannana lamupamṛdnāti ||
atha sarva evārśaso bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣo 'śmarīśarkarāvānaniyatavibaddhamuktāmapakvabhinnaśuṣkavarcāstathāntarāśvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrīpacchilopaveśī nābhivaṅkṣaṇoddeśapracuraparikartikānvitaḥ sagudaśūlapravāhikāpraharṣapramoho 'lpaśukraprajo 'lpabhuk sirāsantatagātraḥ krodhano durupacāraḥ krodhano durupacāraḥ kāsaśvāsapīnasatṛṣṇārocakapāṇipādavadanākṣikūṭaścayathukṣavathuvepathuvamathuparītastaimirikaḥ śiraḥśūlī kṣāmabhinnasvaraḥ karṇarogī sajvaraḥ sāṅgamardaḥ sarvaparvāsthiśūlo 'ntarāntarā hṛdayakukṣipārśvapṛṣṭhabastitrikagrahopataptaḥ pradhyānaparaḥ paramalasaśca ||
tatra vātolbaṇāni śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāruṇāni tīkṣṇasphuṭitamukhāni viṣamamadhyāni kadamba puṣpatuṇḍikerīkarkandhusiddhārthavimbīkharjūraphalapramāṇāni vakrāṇi mitho visadṛśāni kaṭīpārśvādiṣvadhikavedanāni saśūlodāvartakarāṇi gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva |
kṛṣṇatvaṅnakhanayanavadanamalāśca bhavanti ||
pittolbaṇāni nīlāgrāṇi raktapītakṛṣṇāni mṛduśithilāni sparśāsahāni visragandhīni tanūni tanuraktasrāvīṇi dāhapākavanti jvaramohārucikarāṇi yakṛtprakāśāni śukajihvājalaukāvaktrasadṛśāni yavamadhyāni praklinnāni bhinnapītavarcāṃsi hāridratvaṅnakhādikarāṇi ca ||
śleṣmolbaṇāni mahāmūlāni sthirasnigdhapāṇḍuvṛttopacitāni gurustabdhaślakṣṇapicchilāni suptasuptāni sparśakṣamāṇi karīrapanasāsthigostanākārāṇyatimātrotthānapravāhikāvaṅkṣaṇānāhanābhiparikartikāhṛllāsaprasake kāsaśvāsapīnasārucicchardikṛchramūtrapramehaśītajvaraśophaśirogauravendriyopalepāgnimārdavaklaibyāmavikāraprabalāni na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni saśleṣmavasāprakāśātimalopaveśīni śuklatvaṅnakhādi karāṇica |
lakṣaṇasaṅkarāt saṃsargasannipātajāni vibhajet ||
raktolbaṇāni tu vaṭaprarohavidrumakākanandikāphalābhāni pittalakṣaṇāni ca tathā gāḍhapurīṣapratipīḍitānyatyarthaṃ duṣṭamuṣṇamasṛk sahasā visṛjanti |
tasyātipravṛttau raktakṣayopadravā bhavantīti |
mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ |
rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī ||
adhovahāni srotāṃsi saṃsrudhyādhaḥ praśoṣayan |
purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam ||
tena tīvrarujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet |
ādhmānamudarāveṣṭo hṛllāsaḥ parikartanam ||
bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍe śvayathusambhavaḥ |
pavanasyordhvagāmitvaṃ tataśchardyarucijvarāḥ ||
hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ |
bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ ||
manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ |
te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ ||
durnāmnāmityudāvartaḥ paramo 'yamupadravaḥ |
vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi sa jāyate ||
sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare balau |
sthitāni tānyasādhyani yāpyantegnibalādibhiḥ ||
dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca |
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca ||
bāhyāyāṃ tu balau jātānyekadoṣolbaṇāni ca |
arśāṃsi sukhasādhyāni nacirotpatitāni ca ||
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu |
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca ||
vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ |
kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ ||
vātena todapāruṣyaṃ pittādasitaraktatā |
śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā ||
arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān |
athāto 'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ ||
kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaḥ |
madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt ||
kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito 'nilaḥ |
visraṃsayatyadhobdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam ||
vyāpadyānuśakṛt koṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan |
prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ ||
todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ |
ādhyānamavipākaśca tatra vātena vijjalam ||
alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate |
rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ ||
tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam |
śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan ||
pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham |
saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān ||
saśūlaḥ pāyusantāpapākavān śleṣmaṇā ghanam |
picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam ||
abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk |
nidrāluralaso 'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam ||
saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ |
kṛte 'pyakṛtasaṃjñaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ ||
bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt |
vāyustato 'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam ||
vātapittasamaṃ liṅgairāhustadvacca śokataḥ |
atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ ||
sāsṛṅnirasrastatrādye gauravādapsu majjati |
śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ ||
viparīto nirāmastu kaphāt pakvo 'pi majjati ||
atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ |
tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ ||
sāmaṃ śakṛnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate |
so 'tisāro 'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ ||
sāmaṃ sānnamajīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā |
akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ ||
cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet ||
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate |
prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirāt pacanamamlakaḥ ||
praseko vaktravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ |
ānaddhodaratā chardiḥkarṇakṣveḍāntrakūjanam ||
sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ |
mūrchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ ||
tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ |
pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā ||
raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā |
jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute ||
vātahṛdrogagulmārśaḥ plīhapāṇḍutvaśāṅkitaḥ |
cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaḥ tanvāmaṃ śabdaphenavat ||
punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān |
pittena nīlaṃ pītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam ||
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ |
śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ ||
āsyopadehaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ |
hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru ||
udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam |
bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam ||
akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvasaṅkaraḥ ||
sirāvibhāge ye coktā viṣamādyāstrayo 'gnayaḥ |
te 'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam ||
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ |
athāto mūtraghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vātapittakaphasannipātakṛcchrāṇi |
vātabastyaṣṭhīlākuṇḍalikāmūtrātītajaṭharotsaṅgagranthiśukraviḍvighātoṣṇavātamūtrakṣayāvasādāśceti ||
tatra vātabastyādayo nava vātolbaṇāḥ |
sarveṣāṃ punarmūtrarogāṇāmadhiṣṭhānaṃ bastiḥ |
sa cādhomukho 'pi mūtravahāsu nāḍiṣu sūkṣmamukhasahasraniṣyandena mūtrākhyenāvirataṃ navo ghaṭa ivāpsu nimagnamukhopi pārśvebhyo 'mbhasāpūryate taireva ca srotobhirvātādayo 'pi duṣṭāḥ praviśya bastiṃ yathāsvamāghātān pramehāṃśca janayanti ||
tatrālpaśo muhurmuhurbastimeḍhravaṅkṣaṇeṣu tīvraśūlaḥ kṛcchrānmūtrayati vātakṛcchre |
sadāhaṃ sarujaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ vā pittakṛcchre |
bastimeḍhrayorgauravaṃ śopho mūtraṃ ca sapicchaṃ mehati kaphakṛcchre |
sarvalakṣaṇasannipātena sannipātakṛcchre |
yadā tu vāyurbastimukhamāvṛtya sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā mūtraṃ pariśoṣayati tadā krameṇa goriva pittādrocanā maṇikasyeva svacchādapi jalāt paṅkastadvadaśmaryabhinirvartate |
athāsyāḥ pūrvarūpāṇi jvaro bastyādhmānamarucirmūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ devanā bastagandhitvaṃ mūtrasyeti ||
sāmānyaliṅgāni tu nābhibastimevanīṣu mehatastayā mārganirodhane vedanā mūtradhārāsaṅgastadvyapāye ca gomedakaprakāśamanāvilamasitaṃ susukhaṃ mūtraṃ visṛjati |
tatsaṅkṣobhaṇācca sarudhiram |
dhāvanalaṅghanādibhiścāsya vividhā vedanā bhavanti |
yathaiva ca pakvāśayāt srastena śakṛtādhiṣṭhite bastau mūtraṃ na pravartate tahāśmaryāpi ||
tatra vāyunā bastisevanīmehaneṣu tīvravedanārdito dantān khādati nābhiṃ prapīḍayati meḍhraṃ mṛdnāti |
muhurmuhurvepathumān kṛcchrātsavātaṃ śakṛdvimuñcati |
viśīrṇadhāraṃ ca mūtrayatyaśmarī cāsya śyāvā paruṣā viṣamā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati |
pittena pacyamāna iva dahyate bastiḥ |
aśmarī ca raktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthisaṃsthānā |
śleṣmaṇā bhidyate nistudyata iva guruḥ śītaśca bastiraśmarī ca śvetā mahatī kukkuṭāṇḍapratimā madhuvarṇā vā bhavati |
prāyeṇaitāstisro 'śmaryo bālānāṃ jāyante |
teṣāmeva cālpabastitvādalpamāṃsopacayatvācca sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti ||
mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati |
maithunavighātācchukramupasthitamanirasyamānaṃ vimārgagamanilo vigṛhya vṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtyopaśoṣayati tataḥ śuṣkamaśmarī bhavati |
sā śukramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati |
utpannamātrāyāṃ ca śukraṃ nireti |
prapīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe vilīyata iti ||
aśmaryeva tu vāyunāaṇuśo vibhinnā śarkaretyucyate |
anulome ca mārute sā sikateva mūtreṇa saha cyavate ||
vāyustu mūtravegarodhādbastimukhamāvṛṇoti |
tato mūtrasaṅgaṃ vedanāṃ kaṇḍūṃ ca karoti |
kadācicca bastiṃ svasthānāt pracyāvya garbhamivodvṛttaṃ sthūlaṃ pariplutaṃ ca kurute |
tatra śūlaspandanadāhodveṣṭanāni binduśaśca mūtrasravaṇam |
pīḍite ca bastau dhārayā pravṛttirayaṃ dvividho 'pi vātabastiḥ kṛcchrasādhyaḥ tayorapi dvitīyo 'nilaprabalaḥ kṛcchrasādhyataraḥ ||
bastiviṇmārgāntare vāyurghanonnataṃ tīvrarujamacalamaṣṭhīlābhaṃ granthiṃ karoti |
tenānilaviṇmūtrasaṅgo bhavatyādhmānaṃ ca |
viguṇo vāyuḥ bastau kuṇḍalībhūtastīvraśūlastambhagauravānvito mūtramāvidhyālpaśo vā pravartayan bhramati sā vātakuṇḍalikā |
mūtramativelaṃ vidhārya vimucyamānaṃ na pravartate vāhamānasya tu kṛcchrādalpaṃ pravartate tanmūtrātītam ||
mūtrarodhādapāno vāyurnābheradhastāttīvrarujamādhmānaṃ malasaṅgaṃ ca kurvannudaramabhipūrayet tanmūtrajaṭharam |
mārutenākṣiptaṃ chidravaiguṇyena vā mūtrayato mūtramalpaṃ bastau nāle maṇau vā sthitvā taccheṣagurumeḍhrasya sarujamarujaṃ vā śanaiḥ sravet sa mūtrotsaṅgaḥ |
bastidvāre 'lpo vṛttaḥ śīghrasambhavo 'śmarītulyaliṅgo mūtragranthiḥ ||
mūtritasya vyavāyagamanādvātoddhataṃ svasthānāccyutaṃ śukraṃ mehato mūtrasya prāk paścādvā bhasmodakasaṅkāśaṃ pravartate tanmūtraśukram |
vāyunā pīḍitaṃ śakṛnmūtrasrotaḥ prapadyate tato viṭgandhi viṭsaṃsṛṣṭaṃ ca kṛcchānmūtrayati sa viḍvighātaḥ |
atyadhvātapoṣṇabhojanādibhiḥ pittaṃ pravṛddhamanileritaṃ bastimeḍhragudadāhaṃ kurvaddharitahāridraktaṃ saraktaṃ vā mūtraṃ kṛchrāt pravartayet sa tūṣṇavātaḥ |
vātapittaṃ bastimāśritya mūtraṃ saśūladāhaṃ kṣapayati sa mūtrakṣayaḥ |
pittaṃ śleṣmobhayamapi vā vātena bastau saṃhanyate tato mūtraṃ sadāhaṃ saraktaṃ pītaṃ śvetaṃ sāndraṃ kṛcchrapravṛtti śuṣkaṃ ca śaṅkharocanānyataracūrṇavarṇaṃ sarvavarṇayuktaṃ vā bhavati |
iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ |
athātaḥ pramehanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kaphādudakekṣusāndrasurāpiṣṭaśukrasikatāśītaśanairlālāpramehāḥ daśa |
pittāt kṣārakālanīlahāridramāñjiṣṭhaśoṇitamehāḥ ṣaṭ |
vātādvasāmajjahastimadhumehāścatvāra iti ||
teṣāṃ yatkiñcidāhāravihārajātaṃ śleṣmamedomūtrajananaṃ sa hetuḥ |
tatra vātapittamedaḥkledamāṃsaśukrarasairanvito bastigataḥ śleṣmā pramehān janayati |
taiḥ kaphaśoṇitābhyāṃ ca yuktaṃ pittam |
tairvasālasīkāmajjaujobhiśca vāyuḥ ||
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śleṣmā prameheṣu prāk prakopamāpadyate śleṣmādhiṣṭhānatvānmūtrasya |
tadvṛddhermeda eva ca tena prathamaṃ dūṣyate 'tyantasabhāgatvāt |
tataḥ śleṣmādikṣaye pittaṃ prabalībhavacchoṇitamapi dūṣayati |
tatkṣaye 'pi vāyurvasādīn dhātūn śarīrasya paramasārabhūtān bastimākṛṣya mūtreṇa saha visṛjati ||
tasmāt kaphapittavātajāḥ krameṇa sādhyayāpyāsādhyāḥ |
tathā pittajāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācca |
vātajaḥ punaḥ kṣīṇeṣu dhātuṣu mahātyayatayā viruddhopakramatvācca |
medasi tu nātiduṣṭe pittajā api sādhyatāṃ gaccheyuḥ ||
dhātusamparkāt punaḥ sarvameheṣu mūtramāvilaṃ bhūri ca bhavati |
doṣāṇāṃ dūṣyāṇāṃ cotkṛṣṭāpakṛṣṭasaṃyogena mūtravarṇarasasparśagandhaviśeṣādvarṇānāmiva śuklakṛṣṇādīnāṃ śabalakalmāṣādayaḥ pramehāṇāṃ prabhedā bhavanti ||
teṣāṃ pūrvarūpāṇyativṛddhirnakhādīnāṃ jaṭilībhāvaśca keśānāṃ mādhuryamāsyasya tālukaṇṭhaśoṣaḥ |
pipāsā malādhikyaṃ bahiḥkāye kāyachidreṣu ca śītecchā snehaḥ svedaḥ suptatā cāṅgeṣu pāṇipādadāhotimādhuryāt pipīlikopasarpaṇaṃ visragandhatā ca mūtraśarīrayoḥ śuklatā ca mūtre śvāsanidrātandrālasyaprakarṣaśca ||
tatra śītaṃ śvetamagandhamacchamudakamivodakamehī mehati |
ikṣurasamivātimadhuraṃ śītamīṣatpicchilāvilāmikṣumehī |
paryuṣitaṃ sāndrībhavat sāndramehī |
surātulyamupari prasannamadhaḥsāndraṃ surāmehī |
hṛṣṭaromā piṣṭamiva sāndraṃ sitaṃ ca piṣṭamehī |
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī |
sarujaṃ sasikataṃ sikatāmehī |
prāyo madhuramatiśītaṃ śītamehī |
mandaṃmandaṃ śanaiḥśanaiḥ śanairmehī |
picchilaṃ tantubaddhamiva lālāmehī |
varṇagandharasasparśaiḥ srutakṣāropamaṃ kṣāramehī |
saphenamacchamamlaṃ cāṣapatranīlaṃ nīlamehī |
kaṭukaṃ sadāhaṃ haridrāyuktamiva hāridramehī |
visraṃ mañjiṣṭhodakavarṇamiva mañjiṣṭhāmehī |
visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ śoṇitasaṅkāśaṃ śoṇitamehī |
vasāmiśraṃ vasāṃ vā vasāmehī |
majjamiśraṃ majjānaṃ vā majjamehī |
salasīkaṃ madhuramavegaṃ lasīkayaiva ca vibaddhamanubaddhamajasraṃ matta iva hastī sravati hastimehī ||
aujaḥ snigdhamadhuraṃ tadraukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenopasṛjati tena kaṣāyamadhurānuyātaṃ madhviva mehati madhumehī |
dhātukṣayeṇānilakopāddoṣāvaraṇena vā |
tadāvṛto hi vāyurāhāraprasādamādāya muhurmuhuranimittaṃ doṣaliṅgāni vṛddhikṣayau cāvirbhāvayan kṛcchrasādhyaṃ madhumehaṃ pravartayati |
sarva eva copekṣyamāṇā madhumehatvamāyānti |
tasmātsarve 'pi madhumehaśabdenocyante |
yataḥ sarveṣvapi prāṅmadhiviva madhuraṃ mehati madhurarasaścāsya deho bhavatīti ||
tatra pratiśyāyaḥ śarīraśaithilyamarocakāvipākau prasekacchardirnidrā kāsaśca śleṣmajānāmupadravā bhavanti |
vṛṣaṇāvadaraṇaṃ bastirmeḍhratodo 'mlakaḥ pipāsā jvaro dāho mūrcchātīsāraḥ pāṇḍurogaśca pittajānām |
hṛdgraho laulyamanidratā kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca vātajānām ||
athaivamasya medaḥkledādibhirabhiṣyaṇṇadahesya doṣairanugatadhātoḥ pramehābhivṛddhau māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhimarmasu ca pradeśaviśeṣāśrayatvāt prāṇāpahāriṇyo bhūyaḥ kaṣṭatamopadravā daśa piṭakā jāyante |
tadabhimukhā hi pramehiṇāṃ doṣāḥ |
śarāvikā kacchapikā jālinī putriṇī vidārikā sarṣapikā masūrikālajī vinatā vidradhiśca ||
tatra śyāvā kledavedanāyuktā nimnamadhyonnatauṣṭhā śarāvasaṃsthānapramāṇā śarāvikā |
mahāmūlāvagāḍhārtitodā ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhanibhā kacchapikā |
mahāśayārtitodā stabdhā snigdhasrāviṇī sūkṣmacchidrā māṃsasirājālāvṛtā jālinī |
mahatī piṭakābhiralpābhirācitā putriṇī |
kaṃṭhinā vidārīkandavadvṛttā vidārikā |
śīghrapākā mahāvedanā sarṣapākṛtipramāṇā tadvidhābhiśca piṭakābhiścitā sarṣapikā |
tvacamutthāna eva dahantī sphoṭairāvṛtā visarpantī raktā kṛṣṇātitṛṇmohajvarakarī dāhabhūyiṣṭhātikaṣṭā cālajī |
mahatī nīlāvagāḍharujākledā pṛṣṭhodarānyatarādhiṣṭhānā vinatā vinatā |
vidradhistu vakṣyate pṛthageva ||
tāsāmādyāḥ pañcātibalaśleṣmamedaḥsambhavena mūlavyādhyekarūpatvāttadvṛddhikāritayā duḥsahāḥ |
na tvitarāḥ pittolbaṇatayālpakaphamedobhāvāt |
pramehavaśācca piṭakāsu yathāsvaṃ doṣodreko bhavatīti |
prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ |
tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ ||
hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam |
yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ ||
dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāt dvividho vicāraḥ |
sampūraṇācchraleṣmasamudbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣoṣvanilātmako vā ||
sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ |
sādhyā na te pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam ||
athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bhuktaiḥ ṣaryuṣitāsyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ |
jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ ||
duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāvāsṛkkaṇḍarāśrayaḥ |
yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ ||
vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ |
doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca ||
bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ |
āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavadghanaḥ ||
valmīkavat samucchrāyī śīghraghātyagniśastravat |
nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe ||
syādvṛkkayorapāne vā vātāttatrātitīvraruk |
śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ ||
vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān |
raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān ||
kṣiprotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt |
sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ ||
cirotthānavidāhaśac saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ |
sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam ||
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ |
pittaliṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathāntaraḥ ||
śastrādyairabhighātena kṣate vāpathyakāriṇaḥ |
kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||
pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryapadravam |
teṣūpadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ ||
nābhyāṃ hidhmā bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca |
śvāso yakṛti rodhastu plīhanyucchūvāsasyatṛṭpunaḥ ||
galagrahaśca klomni syāt sarvāṅgapragraho hṛdi |
pramehastamakaḥ kāso hṛdayoddhaṭanaṃ vyathā ||
kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca |
sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ ||
pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam |
āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet ||
nābherūrdhvaṃ mukhāt pakvāḥ prasravantyadhare gudāt |
gudāsyānnābhijo vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau ||
yathāsvaṃ vraṇavattatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ |
pakvo hṛnnābhibastistho bhinno 'ntarbahireva vā ||
pakvaścāntaḥsravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ ||
evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām |
sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchravayathurghanaḥ ||
nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvāt kanyānāṃ tu na jāyate ||
kruddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran |
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ ||
prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ |
doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ ||
mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam |
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk ||
pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān |
kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ paṇḍūmānkaṭhinolparuk ||
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ |
kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ ||
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ |
ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ ||
mūtrakṛcchramadhaḥ syācca valayaḥ phalakośayoḥ |
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ ||
dhāraṇeraṇabhārādhvaṃviṣamāṅgapravavrtanaiḥ |
kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||
pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet |
kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā ||
upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ |
prapīḍito 'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayannoti punaśca muktaḥ ||
āntravṛddhirasādhyo 'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ |
rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ ||
gulmo 'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ |
ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ ||
atha yo jvarātisārādibhirvamanādibhirvā karmabhiḥ karśito vātalānyāhārayatyāhārābhilāṣī vā śītamudakaṃ pibatyannapānānantaraṃ vā laṅghanaplavanavyavāyayānayānādīn dehavikṣobhiṇaḥ sevate 'nudīrṇāṃ vā chirdimudīrayatyudīrṇān vā vātādīn niśvāsocchvāsau vā nigṛhṇātyasnehapūrvaṃ vā vamanavirecane karoti tathā śodhita eva vātividāhino 'bhiṣyandino vā niṣevate tasya yathāsvaṃ vātapradhānāḥ kupitā doṣāḥ pṛthak saṃsṛṣṭāḥ samastāḥ saraktā vā mahāsroto 'nupraviśyāvṛtyordhvamadhaśca mārgamavaśyaṃ śūlamupajanayanto gulmamabhinirvartayanti |
yataśca tasmin śūlaviddha iva vyathate tīvravedanārditaḥ kṛcchrocchvāsastasmācchūlamityucyate ||
tatrātikarśanāt kaphapittābhyāṃ vā mārganirodhāllabdhāśrayo vāyurutpluto raukṣyāt kaṭhinībhūtaḥ svāśraye svatantraḥ paratantro vā pittaśleṣmāśraye sparśopalabhyaḥ piṇḍitatvādamūrto 'pi mūrtatāmivopagato granthirūpeṇāvatiṣṭhamāno gulmasaṃjñāṃ labhate |
tasya pañca sthānāni bastirnābhiḥ pārśve hṛdayaṃ ca |
athāsya pūrvarūpāṇi sadanamagniśarīrayoraruciḥ sauhityāsahiṣṇutā kukṣiśūlamādhmānamudgiraṇaṃ bahuśo vidagdhe 'nne chardirāṭopo malasya prādurbhāvo 'pravṛttiśca ||
tatra vātāt sūcyeva ca śaṅkuneva ca vyadho manyāśiraḥśaṅkhaśūlajvarāṅgamardaplīhāṭopāntrakūjodāvartocchvāsoparodhamukhaśoṣastabdhagātratāḥ vāyukāleṣūpadravavṛddhirviṣamāgnitā kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhāditvaṃ gulmaścāsya calatvādvāyoraniyatasthānasaṃsthānodayapralayālpamahārujaḥ pipīlikāparigata iva todasphuraṇabahulo vistāarayatīva svadeśe carma kadācit kadācitsaṅkocayatīva harṣayati romāṇi vedanātipravṛttau tu sarvasminnapi dehe prāyo bastyāśrayaśca bhavati ||
pittāddāho dhūmako 'mlakastṛṣṇā jvaraḥ svedo viḍbhedo mūrcchā śītopaśayatā haritahāridratvagāditvaṃ gulmaścāsya taptāyaḥpiṇḍa iva tamavakāśaṃ dahati dūyate dhūmāyata ūṣmāyate śithila iva vraṇa ivāsparśasaho nirlomā prāyo nābhyāśrayaśca ||
kaphāt staimityamarocakāvipākau hṛdayopalepaḥ śītajvarastṛptiḥ sadanaṃ kāso hṛllāsaḥ pīnasonidrālasyaṃ nakhādiśuklatā gulmaśca suptasthiragurukaṭhino 'vagāḍho 'lparuk prāyo hṛtpārśvāśrayaśca |
sarvaliṅganicaye nicayagulmaḥ so 'sādhyaḥ ||
raktagulmastu garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt pāratantryādavaiśāradyādupacārānurodhācca striyā eva bhavati ||
tatra yadāsāvṛtumatī navaprasūtā yonirogiṇī vā vātalānyāseveta tadāsyā vāyuḥ prakupito yonyā mukhamanupraviśyārtavamaparuṇaddhi |
taduparudhyamānaṃ māse māse kukṣimabhinirvartayati garbhaliṅgāni ca hṛllāsatandrāṅgasādadauhṛdastanyadarśanādīni |
vāyusaṃsargāt punaḥ pittaikaprakopatayā ca vātapittagulmarūpāṇi kramācchūlastambhadāhātīsārādīni garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ tayā yonyā daurgandhyamāsrāvaṃ ca karoti |
gulmaśca na garbha ivāṅgaiḥ piṇḍita iva tu cireṇa saśūlaṃ spandate |
gulma eva varddhate na kukṣiḥ ||
svadoṣādhiṣṭhānaśca sarvo bhavati gulmaḥ |
tasmācccireṇa naiva vā pākameti |
bhṛśaduṣṭaraktāśrayattvāttu vidradhiḥ śīghrapāko bhavatīti |
gulme 'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ |
agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam ||
ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk |
vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam ||
sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam |
ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate ||
ghano 'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ |
ānāhaliṅgastiryak tu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ ||
pakvāśayāt gudopasthaṃ vāyustīvrarujaścaran |
athāta udaranidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau sutarāmudarāṇi tu |
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt ||
ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ |
prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ ||
ādhmāpya kukṣimudaram aṣṭadhā tacca bhidyate ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ |
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ ||
naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ |
syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam ||
kṣunnāśo 'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate |
jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca ||
kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe 'pi ceṣṭite |
vṛddhirviśo 'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ ||
rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi |
rājījanma valīnāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu ||
sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo 'lpavahnitā |
dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ ||
sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam |
gavākṣitaṃ sirājālaḥ sadā guḍuguḍāyate ||
nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati |
māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanaḥ ||
saśabdo niścaredvāyurviḍ baddhā mūtrmalpakam |
nātimando 'nalo laulyaṃ na ca syādvirasaṃ mukham ||
tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkasandhiṣu |
kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam ||
śuṣkakāso 'ṅgamardo 'dhogurutā malasaṅgrahaḥ |
śyāvāruṇatvagāditvamakasmāddhrāsavṛddhimat ||
satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam |
ādhmātadṛtivacchabdamāhaṃtaṃ prakaroti ca ||
vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ |
pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā ||
bhramo 'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit |
pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate ||
dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate |
śleṣmodare 'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam ||
nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā |
udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat ||
cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram |
tridoṣakopanaistaistaiḥstrīdattaiśca rajomalaiḥ ||
garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ |
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śophamūrcchābhramānvitam ||
kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam |
bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane ||
atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ |
ativyavāyabhārādhvagamanavyādhikarśanaiḥ ||
vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānādvivarddhate |
śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet ||
so 'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat |
krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet ||
śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ |
pāṇḍutvamūrcchācchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam ||
aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat |
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ ||
gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt |
plīhavaddakṣiṇāt pārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam ||
pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude |
durnāmabhirudāvartairannairvāntropalepibhiḥ ||
varcaḥ pittakaphān rudhvā karoti kupito 'nilaḥ |
apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ ||
kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk
malasaṅgo 'rucicchardirudaraṃ mūḍhamārutam ||
sthiraṃ nīlāruṇasirārājīnaddhamarāji vā |
nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate ||
asthyādiśalyaiḥ sānnaiśca bhuktairatyaśanena vā |
bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravan bahiḥ ||
āma eva gudādeti tatolpālpaṃ saviḍrasaḥ |
tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ ||
śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet |
vardhate tadadhonābherāśu caiti jalātmatām ||
udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛṭbhramaiḥ |
chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare ||
pravṛttasnehapānādeḥ sahasāmāmbupāyinaḥ |
atyambupānānmandāgreḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā ||
rudhvāmbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrcchitaḥ |
varddhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau ||
tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam |
kāsaśvāsāruciyutaṃ nāvaṇasirātatam ||
toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu |
dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat ||
upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ |
pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi ||
svedaśca bāhyasrotassu vihatastiryagāsthitaḥ |
tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet ||
gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat |
mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati ||
tadanūdakajanmāsmin kukṣivṛddhistato 'dhikam |
sirāntarddhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam ||
vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram |
kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo 'pare hataḥ ||
sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭhoktopadravānvitam |
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam ||
athātaḥ pāṇḍuśophavisarpanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ |
tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam ||
dhamanīlena samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum |
śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam ||
tvaṅmāṃsayostat kurute tvaci varṇānpṛthagvidhān |
pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam ||
yato 'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ tena gauravam |
dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ ||
tato 'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ |
mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca ||
śūnākṣikūṭavadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvanolpavāk |
annadviṭśiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ ||
sannasakthī jvarī śvāsī karṇakṣveḍī śramī bhramī |
sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt ||
prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci |
aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpavāhnitā ||
sādaḥ śramo 'nilāttatra gātraruktodakampanam |
kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā ||
śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk |
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ ||
tṛṭsvedamūrcchā śītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā |
varcobhedo 'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā ||
tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ |
kāsaśchardiśca nicayānmiśraliṅgo 'tidussahaḥ ||
mṛt kaṣāyānilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham |
dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca ||
srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādrudhvā ca pūrvavat |
pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ ||
purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ |
yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām ||
koṣṭhaśākhāśrayaṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāvahet |
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā ||
dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ |
bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte 'pi ca ||
upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛchrā kumbhakāmalā |
haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet ||
vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdujvaraḥ |
tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam ||
alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvamupadravāḥ |
śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate ||
pittaraktakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ |
nītvā ruddhagatistairhi kuryāt tvaṅmāṃsasaṃśrayam ||
utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ |
sarvam hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam ||
doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |
dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam ||
pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ |
sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ ||
vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam |
atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam |
lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbusvapnajāgaram ||
mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam |
padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā ||
śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ |
viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ ||
anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ |
ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ ||
sarvāṅgāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ |
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅgagauravam ||
vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ |
saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān ||
kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnamet pīḍitastanuḥ |
snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān ||
tvakca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate |
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt ||
śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanoḥ |
satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ ||
śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ |
kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ ||
snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthira styāno nidrācchardyagnisādakṛt |
ākrānto nonnamet kṛcchraśamajanmā niśābalaḥ ||
sravennāsṛk cirāt picchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ |
sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphādyathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ ||
saṅkarāddhetuliṅgānāṃ nicayānnicayātmakaḥ |
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ ||
himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ |
rasaiśśūkaiścasaṃsparśācchravayathuḥ syādvisarpavān ||
bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt |
daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi ||
viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt |
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt ||
mṛduścalo 'valambī ca śīghradāharujākaraḥ |
navo 'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo 'sādhyaḥ pureritaḥ ||
syādvisarpo 'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat |
tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt ||
yathottaraṃ ca duḥsādhyāstatra doṣā yathāyatham |
prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ ||
dehe śīghraṃ visarpanti te 'ntarantaḥsthitā bahiḥ |
bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ vidyāttatrāntarāśrayam ||
marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt |
tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt ||
āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt |
tatra vātāt parīsarpo vātajvarasamavyathaḥ ||
śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān |
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ ||
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk |
svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ ||
te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam |
vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ ||
astibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ |
karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat ||
yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ |
śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate ||
agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutañca saḥ |
marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ ||
vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet |
hidhmāṃ ca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā ||
kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu |
ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām ||
duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate ||
kaphena ruddhaḥ pavano bhitvā taṃ bahudhā kapham |
raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam ||
dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām |
granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām ||
śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ |
mohavaivarṇyamūrcchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||
ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ ||
kaphapittāt jvaraḥ stambho tandrānidrāśirorujaḥ |
aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ ||
mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam |
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati ||
prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśañca nātiruk |
piṭakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ ||
mecakābho 'sitaḥsnigdho malinaḥśophavān guruḥ |
gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryāte ||
paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ |
śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam ||
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvabhidarpaṇaḥ |
bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||
visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam |
sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam ||
asādhyau kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ ||
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā |
sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ ||
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairveritā malāḥ |
sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam ||
dūṣayantaḥ ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ |
tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat ||
kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ |
prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvānsaṅkledyacāvahet ||
sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān |
lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt ||
bhakṣayet śvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam |
kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ ||
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikatvataḥ |
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittādaudumbaraṃ kaphāt ||
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātāpittajam |
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ ||
vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī |
puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā ||
sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam |
puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||
atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ |
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥśramaḥ ||
vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghnotpattiścirasthitiḥ |
rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'pi kothanam ||
romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam |
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu ||
vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam |
todāḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca ||
pakvodumbaratāmratvagromagaurasirācitam |
bahalaṃ bahulakledaṃ raktaṃ dāharujākaram ||
āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram ||
sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam |
anyonyāsaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi ||
ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam |
sakaṇḍūpiṭakā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā ||
paruṣaṃ tanuraktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam |
satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭakaiścitam ||
ṛṣyajihvākṛti proktamṛṣyajihvaṃ bahukrimi |
hasticarmakharasparśaṃ camakākhyaṃ mahāśrayam ||
asvedaṃ matsyaśakalasannibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ |
rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmat paruṣāsitam ||
sidhma rūkṣaṃ bahiḥsnigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret |
ślakṣṇasparśaṃ tanuśvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat ||
prāyeṇa cordhvakāye syādgaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam |
raktairalasakaṃ pāṇipādadāryo vipādikāḥ ||
tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭakācitāḥ |
dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ ||
utsannamaṇḍalā dadruḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī |
sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam ||
śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca |
raktāntamantarāpāṇḍukaṇḍudāharujānvitam ||
sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ |
ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca ||
puṇḍarīkam tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ |
visphoṭaṃ piṭakāḥ pāmākaṇḍūkledarujādhikāḥ ||
sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahūvyaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare |
sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat ||
raktaṃ dalaccarmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk |
pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam ||
kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet |
doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ ||
kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet |
riṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam ||
yāpyaṃ medogataṃ kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam |
akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat ||
tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ |
svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ ||
pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam |
kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi ||
nāsābhaṅgo 'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ |
kṣate ca kṛmayaḥ śukre svadārāpatyabādhanam ||
yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu |
kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat ||
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam ||
vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat |
sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru ||
sakaṇḍu ca kramādraktamāṃsamedassu cādiśet |
varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram ||
aśuklaromābahulamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam |
anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato 'nyathā ||
guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam |
sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ ||
sarve sañcāriṇo netratvagvikārā viśeṣataḥ |
kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ ||
bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ |
nāmato viṃśatividhā bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ ||
tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ |
bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ ||
dvidhā te koṭhapiṭakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate |
kuṣṭhaikahetavo 'ntarjāḥ śleṣmajāsteṣu cādhikam ||
madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavodanaiḥ |
śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākaukulādibhiḥ ||
kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ |
pṛthuvraddhnanibhāḥ kecit kecit gaṇḍūpadopamāḥ ||
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ |
śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te ||
antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāruhāḥ |
curavo darbhakusumāḥ sugandhāste tu kurvate ||
hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam |
mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān ||
raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo 'ṇavaḥ |
apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ ||
keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ |
ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||
pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'dhovisarpiṇaḥ |
vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ ||
tadāsyodgāraniśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ |
pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||
te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ |
sausurādāḥ salūnākhyā lelihā janayanti ca ||
viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ |
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam |
aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ ||
sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ |
sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ ||
tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā |
tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam ||
samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca |
pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam ||
tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam |
asaṅkhyamapi saṅkhyāyai yadaśītyā pureritam ||
dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣovitaiḥ |
caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan ||
tebhyo 'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī |
tatra pakvāśayaṃ kruddhaḥ śūlānāhāntrakujanam ||
malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham |
karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān ||
āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ |
kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ ||
śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate |
rakte tīvrāṃ rujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām ||
aruṃṣyannasya viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam |
māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān bhramam ||
gurvaṅgaṃ cātiruk stabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam |
asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam ||
majjastho 'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santataṃ rujam |
śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā ||
tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate |
tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryātgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ ||
vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato 'nilaḥ |
prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām ||
sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam |
stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam ||
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ |
tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ ||
adhaḥpratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ |
nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan ||
ākṣipet parito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet |
kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛk tataḥ ||
kapota iva kūjecca nissaṃjñaḥ so 'patantrakaḥ ||
sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi |
aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte ||
garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ |
abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ ||
manye saṃstabhya vāto 'ntarāyacchan dhamanīryadā |
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā ||
antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ |
karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam ||
pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograhat |
antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ ||
dehasyabahirāyāmāt pṛṣṭhato hriyate śiraḥ |
uraścetkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate ||
danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ stabdhagātratā |
bāhyāyāmaṃ dhanuṣkampaṃ bruvate veginaṃ ca tam ||
vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt |
vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam ||
tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ |
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu tu ||
jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ |
kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū ||
karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām |
hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam ||
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ |
jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā ||
śirasā bhārabharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt |
uttrāsavakrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt ||
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt |
vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ ||
vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam |
tato 'sya kampate murdhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā ||
dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ |
gandhājñānaṃ smṛtermoṣastrāsaḥ suptasya jāyate ||
niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇornimīlanam |
jatrorūrdhavaṃ rujāstīvrāḥ śarīrārdhe 'dhare 'pi vā ||
tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare |
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ ||
rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so 'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ |
gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca ||
pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan |
kṛtsno 'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ||
ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ |
sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite 'nile ||
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣatahetukaḥ ||
āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ |
asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut ||
aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ |
bāhupraspanditaharaṃ janayatyapavāhukam ||
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ |
bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā ||
vāyuḥkaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā |
tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi ||
kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ |
kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||
śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ |
jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ ||
saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam |
abhibhūyetaraṃ doṣamurū cet pratipadyate ||
sakthyāsthanā prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat |
tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau ||
parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau |
dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||
saṃyutaḥ pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ |
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare ||
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaṇīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā |
vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam ||
pārṣṇi pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā |
sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate ||
viśvācī gṛddhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā |
hṛṣyete caraṇau yasya bhvetāṃ ca prasuptavat ||
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ |
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛkasahito 'nilaḥ ||
athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam |
bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam ||
prāyeṇa sukumāraṇāmacaṅkramaṇaśīlinām |
abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite ||
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ |
tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet ||
āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam |
tadāhurnāmabhistacca pūrvaṃ pādau pradhāvati ||
viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam |
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā ||
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu |
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ ||
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca |
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi ||
ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ pradhāvati |
tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ ||
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnābhidravat |
kaṇḍvādisaṃyutottāne tvak tāmraśyāvalohitā ||
sāyāmā bhṛśadāhoṣā gambhīre 'dhikapūrvaruk |
śvayathurgrathitaḥ pākī sandhyasthimajjasu ||
bhindanniva caratyantarvakrīkuvaśca vegavān |
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran ||
vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam |
śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ ||
dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco 'ṅgagraho 'tiruk |
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ ||
rakte śopho 'tiruk todastāmraścimicimāyate |
snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||
pitte vidāhaḥsammohaḥ svedo mūrchā madaḥ satṛṭ |
sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā ||
kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ |
kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare ||
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam |
tridoṣajaṃ tyajet srāvi stabdhamarbudakāri ca ||
raktamārgaṃ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ |
niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn ||
vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ |
atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ ||
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet |
pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn ||
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ |
gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān ||
kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapanisān |
kuryācca galagaṇḍādīntāṃtānjatrūrdhvasaṃśrayān ||
vyāno 'tigamanasthānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ |
virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ ||
puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittotplavajvarān |
sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ ||
kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān |
samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ ||
karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ |
śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśyajān gadān ||
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ |
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ ||
kupitaḥ kurute rogānkṛcchrānpakvāśayāśrayān |
mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn ||
sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ |
snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ ||
kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca |
yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt ||
vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate |
liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ ||
kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakamatā |
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo 'dhikam ||
laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte |
raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam ||
bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca |
māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭakāstathā ||
harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate |
calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ ||
āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte |
sparśamasthyāvṛte 'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati ||
sūcyeva tudyate 'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate |
majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam ||
śūlaṃ ca pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham |
śukrāvṛte 'tivego vā na vā niṣphalatāpi vā ||
bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte 'nile |
mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet ||
viḍāvṛte vibandho 'dhaḥ sve sthāne parikṛntati ||
vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ |
śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet ||
sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk |
vilomo māruto 'svāsthyaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'tica ||
bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte |
vidagdhe 'nne ca vamanamudāne vibhramādayaḥ ||
dāho 'ntarūrjābhraṃśaśca dāho vyāne tu sarvagaḥ |
klamo 'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ ||
samāna uṣmopahatiratisvedo 'ratiḥ satṛṭ |
dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā ||
rujo 'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu ||
śleṣmaṇā tvāvaṛte prāṇe sādastandrārucirvamiḥ |
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ ||
udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ |
balavarṇapraṇāśaśca vyāne parvāsthivāggrahaḥ ||
gurutāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam |
samāne 'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā ||
apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtoḥ syāt pravartanam |
iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ ||
prāṇādayastathānyonyamāvṛṇvanti yathākramam |
sarvepi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat ||
niśvāsocchvavāsasaṃrodhaḥpratiśyāyaḥśirograhaḥ |
hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte ||
udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ |
diśānayā ca vibhajet sarvamāvaraṇaṃ bhiṣak ||
sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām |
prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ ||
pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ |
miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā ||
tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām |
tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt ||
śanaiśśanaiścopaśayād gūḍhāmapi muhurmuhuḥ |
viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate ||
syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca ||
āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ |
prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvānupakramāḥ ||
vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ |
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat |
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanam ||
prāgrūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan |
balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ ||
laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati |
svāsthyaṃ kṣuttṛṅ ruciḥ paktirbalemājaśca jāyate ||
tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male |
sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike ||
sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ |
vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāttadanyathā ||
śvāsātīsārasanmohahṛdrogaviṣamajvarān ||
pippalībhiryutāṃ gālāṃ kaliṅgairmadhukena vā |
pītvoṣṇatoyena vamenmadhbambu lavaṇāmbu vā ||
paṭolanimbakarkoṭavetrapatrajalāni vā |
peyāṃ maṇḍaṃ rasaṃ cekṣormadyaṃ kalpoditāni vā ||
vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit |
kṛte 'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam ||
doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca |
āmena bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate ||
tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet |
tṛṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare ||
tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet |
udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet ||
līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam |
nidrājāṅyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam ||
viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavardhanam ||
uṣṇamevaṃguṇatve 'pi yuñjyānnaikāntapittale |
udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi ||
viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe 'srapittini |
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam ||
śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham |
ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā ||
tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam |
snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam ||
ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare |
na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet ||
āmābhibhūtakoṣṭhasya ksīraṃ viṣamaheriva |
sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini |
vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet ||
svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam |
snehoktamācāravidhiṃ sarvataścānupālayet ||
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ |
malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā ||
śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam |
neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam ||
tatrasāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam |
dvidhidhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane ||
yuktaṃ laṅghitaliggaistu taṃ peyābhirupācaret |
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ ||
ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt |
tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ ||
tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ |
vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomakāḥ ||
svedanāya dravoṣṇatvānmṛdutvāttṛṭpraśāntaye |
āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca ||
jvaraghnā jvarasātmyatvāt tasmāt peyābhirāditaḥ |
upakramejjvarān sarvānṛte madyasamutthitāt ||
prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm |
sasaindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet sahadāḍimām ||
sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām |
bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām ||
pṛśni parṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ |
siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm ||
hrasvenapañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān |
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām ||
vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām |
yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm ||
cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ |
koṣṭhe vibaddhe saruji pibettu parikartini ||
kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām |
asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ ||
sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ |
tṛṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām ||
kuryāt peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi |
madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe ||
grīṣme tayorvādhikayostṛṭchardidāhapīḍite |
ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu ||
drākṣādāḍimakāśmaryapathyā pīluparūṣakaiḥ |
samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitopalān ||
jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān |
pibet susūkṣmarajasastato jīrṇe tu tarpaṇe ||
yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam |
dakalāvaṇikairyūṣaiḥ rasairvā mudgalāvajaiḥ ||
ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā |
tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate ||
kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano 'thavā |
tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe ||
pittaśleṣmaharatve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate |
navajvare malastambhāt kaṣāyo viṣamajvarān ||
kurute 'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi |
na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ ||
tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram |
baddhāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi ||
saptāhādauṣadhaṃ keṃcidāhuranye daśāhataḥ |
kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu ||
tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ |
doṣe 'thavātinicite tandrāstaimityakāriṇi ||
apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram |
yadā jvaro mṛdurdeho laghuḥ pracalitā malāḥ ||
acirajvaritasyāpi yojayedbheṣajaṃ tadā |
mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā dusparśayāpi vā ||
pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam |
pibettadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram ||
yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ |
jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ ||
pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ |
jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ ||
durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare |
athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam ||
kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pitte kṣaudrasamanvitāḥ |
kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṃ tathā ||
sadhanvayāsabhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe |
athavā vṛṣagāṅgeyī śṛṅgevaradurālabhāḥ ||
rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam |
abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam ||
kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī |
paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī ||
paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ |
kirātatiktamamṛtā candanāṃ viśvabheṣajam ||
dhātrī mustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāḥ |
pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ ||
paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam |
sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī ||
paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣam |
candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam ||
devadārusthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ |
pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ ||
saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ |
kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ ||
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ |
śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ ||
kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ |
śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ ||
āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ |
śatāvarīcchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ ||
sakṛṣṇājīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ |
vātajvaraṃ jayanyūśu kevalo vāmṛtārasaḥ ||
bhārṅgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam |
koṣṇaṃ ghṛtaguḍopetaṃ pibedvā vātaje jvare ||
paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare |
añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ ||
sitāmadhukakāśmaryaśītośāriparūṣakam |
guḍūcīsārivāloddhrakamalotpalaśarkarāḥ ||
drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam |
śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvṛṣāḥ ||
śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam |
guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vāpi parpaṭaḥ ||
kaṣāyo vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ |
pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇāpiṣṭā saśarkarā ||
kaphaje 'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ |
samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ ||
saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam |
niśātrikaṭukaṃ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ ||
sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ |
parūṣaṃ triphalā tiktā bījaṃ vṛṣakajaṃ ghanam ||
nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ |
saṃsargasannipāteṣu miśrānetān vikalpayet ||
gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje |
drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ ||
trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ |
drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ ||
drākṣāmadhūkamadhukaloddhrakāśmaryasārivāḥ |
mustāmalakaddrīberapadmakesarapadmakam ||
mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam |
phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ ||
yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam |
jvaraṃ madātyayaṃ chardi mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam |
ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi ||
kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ ||
pippalīcūrṇayukto vā kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ |
vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ ||
vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit |
pathyā kustumbarīmustāśuṇṭhīkattṛṇaparpaṭam ||
sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat |
kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ ||
kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati ||
āragvadhādiḥ sakṣaudraḥ kaphapittajvaraṃ jayet |
tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ |
paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsākāḥ ||
vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ |
pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛkpittaṃ sakāmalam ||
anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ |
jvaratṛḍbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ ||
sannipātajvare vyāghnīdevadāruniśādvayam |
paṭolapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam ||
mustāparpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī |
trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ ||
triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ |
nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā ||
sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare |
madhūkapuṣpamṛdvīkā trāyamāṇā parūṣakam ||
sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam |
kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati ||
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam |
baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān ||
jīrṇauṣadho 'nnaṃ peyādyamācarecchleṣmavānna tu |
peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat ||
śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet |
yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn |
rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn ||
raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ |
śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭyakṛtā yavāḥ ||
odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham |
doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ ||
mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ |
kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ |
vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ ||
atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ |
vyāghrīparūṣatarkārīdrākṣāmalakadāḍimaiḥ ||
saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ |
sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ ||
anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca |
acchānyanalasampannānyanupāne 'pi yojayet |
tāni kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ ||
kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghate |
sarpirdadyāt kaphe mande vātapittottare jvare |
pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā ||
daśāhe syādatīte 'pi jvaropadravavṛddhikṛt |
laṅghanādikramaṃ tatra kuryādā kaphasaṅkṣayāt ||
sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu |
śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā ||
yathocite 'thavā kāle doṣasātmyānurodhataḥ |
athāto jīrṇajvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
dehadhātvabalatvena jvaro jīrṇo 'nuvartate ||
rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca |
vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ ||
yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ |
tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ ||
vātapittajitāmagnyaṃ saṃskāramanurudhyate |
sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam ||
viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ |
snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham ||
pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam |
triphalāpicumandatvaṅmadhukaṃ bṛhatīdvayam |
samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā ||
nidigdhikātāmalaphītrāyamāṇākaliṅgakaiḥ |
kṛṣṇāṃśumatyativiṣākaṭukāsevyacandanaiḥ ||
dhātrībilvaghanadrākṣāsārivābhiśca sādhitam |
hanti sadyo ghṛtaṃ jīrṇajvaraṃ kāsaṃ halīmakam |
aruciṃ viṣamaṃ vahniṃ yakṣmāṇaṃ ca navotthitam ||
vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt |
kvāthe kṣīre ca vipacet jvaraghnaṃ kalkitairghṛtam |
pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgairaḥ ||
balādurālabhāmustātrāyatīnimbaparpaṭam |
pañcamūladvayaṃ yacca kvāthayitvā ghṛtaṃ pacet |
sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakapauṣkaraiḥ ||
śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param |
kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut ||
kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet |
dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvāksakān kṣipet ||
pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumburūn |
śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ ||
kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām |
naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejanīḥ ||
somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ |
paṭolahiṅgugojihvākebukaṃ madanājjhaṭā ||
lavaṇāni palāṃśāni kṣārānardhapalonmitān |
prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||
hṛtplīhagrahaṇīgulmakāsaśvāsārśasāṃ hitam |
dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam ||
mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ |
devadāru haridrāṃ ca droṇe 'pāṃ pālikān pacet |
kvāthe 'smin sādhayet piṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ ||
śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ |
tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam ||
vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām |
galagraha (granthi) pramehārśaḥ plīhāpasmāraśophinām |
udāvartaparītānāṃ mandāgnikṛmikoṣṭhinām ||
guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca |
mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ ||
jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mudumāṃsarasaudanam |
balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam ||
kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ |
prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare |
śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ ||
na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam |
śodhanārhasya vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet |
āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayan balam ||
santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā |
śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare ||
pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje |
modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ ||
sasitāmadhubhirdadyādvyoṣādyaṃ vā virecanam |
drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm |
rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham ||
lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā |
sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibedrāksārasena vā ||
āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā |
triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet ||
saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā śṛtam |
payo 'nupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet |
viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam ||
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā |
pakvo 'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ ||
atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet ||
āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ ||
pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ |
prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet ||
jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam |
kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān ||
kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ |
kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ ||
tadvapurlaṃghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā |
divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati ||
saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā |
vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato 'nyathā ||
payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam |
śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajvaranāśanam ||
tadvaddrākṣābalāyaṣṭīsāribākaṇacandanaiḥ |
caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet ||
kāsācchvāsācchiraśśūlān pārśvaśūlāccirajvarāt |
mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ ||
śṛtamareṇḍamūlena bālavilvena vā jvarāt |
dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ |
saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt ||
siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghnīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ |
śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit ||
vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut |
śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham ||
nirūhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim |
doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśayaṃ gate ||
pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret |
sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān ||
prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭīgrahe |
dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam ||
paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ |
sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ ||
payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam |
kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ |
bastiṃ madhughṛtābhyāṃ ca pīḍayejjvaranāśanam ||
catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān |
kvāthayet kalkayedyaṣṭīśatāhvāphalinīphalam |
mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ ||
trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ |
sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ ||
kvāthe kṛte kṣipet piṣṭvā phalayaṣṭīkaṇāghanam |
sa sadyo jvarahā bastiḥ sājyakṣaudro 'lpasaindhavaḥ ||
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpalam |
svarṇagaurikamāñjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam ||
kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram |
dāhajvaraharaṃ dadyātsiddhaṃ taiścānuvāsanam ||
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām |
ṛddhiṃ rāsnāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm ||
piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam |
jvare 'nuvāsanaṃ kuryāttathā snehaṃ yathāmalam ||
candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ |
paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi |
ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ ||
śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam |
jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam |
snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam ||
dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet |
pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān ||
arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam |
dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet ||
yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān |
abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite |
kuryādañjanadhūpāṃśca tathaivāgantuje 'pi tān ||
dāhe sahasradhautena sarpiṣābhyaṅgamācaret ||
sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ |
dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ ||
śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet |
tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham ||
candanaṃ madhukaṃ kālā drākṣā madhurasā niśā |
tatsiddhaṃ pūrvavattailaṃ dāhajvaraharaṃ param ||
śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet |
tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet |
tathāranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ ||
kapitthamātuluṅgāmlavidārīlodhradāḍimaiḥ |
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā ||
karpūrapadmakośīrakālīyāmbukucandanaiḥ |
tuṅgapriyaṅguśaivālakamalotpalakardamaiḥ ||
vetrāgralodhrapuṇḍrāhvairāranālena kalkitaiḥ |
lepā vyastaiḥ samastairvā dāhaghnā varṇakāriṇaḥ ||
dhātrītvakpatranaladaśaṅkhavyāghranakhotpalaiḥ |
candanāñjanamustaiśca savṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||
sajīvakaiḥ samadhukaiḥ sapalāśaiḥ sadāḍimaiḥ |
bījapūrarasakṣaudraśuktayuktaiḥ pralepitaiḥ ||
śirasyaṅge ca tṛṭchardidāhamohaśirorujaḥ |
naśyanti gaṇḍāḥ piṭakāḥ pralāpaśca jvarārtijaḥ ||
gaurāmalakakalkaśca sāmlaḥ sājyaśca tadguṇaḥ |
madhūkamadhukodīcyanīlotpalamadhūlikāḥ ||
jayanti madhusarpirbhyāṃ līḍhā dāhajvarabhramān |
kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsahidhmāvamīrapi ||
vāmyaṃ ca vāmayedāśu śītena madhuvāriṇā |
yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ |
taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ ||
vallakīmadhuraṃ gītaṃ candrikā harmyamastakam |
haranti dāhaṃ hārāśca haricandanaśītalāḥ ||
dāhaṃ mandāniloddhūtāḥ kulyāḥ salilamālinaḥ |
calatpravālāṅgulibhistarjayanti mahādrumāḥ ||
vācaḥ śiśūnāmavyaktā yoṣito madanāturāḥ |
dāhaṃ nirbhatsayantyāśu sajjanānāṃ ca sūnṛtāḥ ||
rucibhedānurodhena nānāśaktisamanvitaḥ |
dāhaśītajvaraharaḥ kāntākāntāṅgasaṅgamaḥ |
dāhaśītavyupaśame tāstato 'panayet punaḥ ||
vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgarukuṅkumaiḥ |
kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ ||
nakharāsnāpuravacācaṇḍalaudvayacorakaiḥ |
pṛthvīkāśigrusurasahiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ ||
daśamūlamṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ |
tamālapatrapūtīkasallakīdhānyadīpyakaiḥ ||
misimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ |
anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet ||
kvathitaiḥ kalphitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ |
tenābhyajyāt sukhoṣṇena taiḥ supiṣṭaiśca lepayet ||
kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet |
kevalairapi tadvacca śuktagomūtramastubhiḥ ||
kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ |
śaileyacaṇḍātvaṅmustarāsnākapivacāmayaiḥ ||
pṛthak pradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ |
yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe ||
darvīpralepanaṃ lepaṃ jvarārtasya prayojayet |
āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane ||
dhūpānagarujānye ca vakṣyante viṣamajvare |
agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam ||
saṃsargabalayoge ca vātaśleṣmanibarhaṇam |
garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān ||
nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ |
madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodravān ||
saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam |
ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vāmṛtārasam ||
rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam |
madhukāgarukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca ||
madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ |
dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ ||
yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ |
vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato 'panayet punaḥ ||
ānāhe kālavit kuryāt kriyāmalasakoditām |
pippalīpippalīmūlayavānīcitrasādhitām ||
yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm |
sopadravo 'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati ||
atyudīrṇe 'nilakaphe svasthāne pittadhāmni vā |
takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet ||
ā ssvedasambhavāttiṣṭhet prāvṛtastadvadātape |
tato vimṛditasnāto yuktāśī syādgate jvaro ||
śamaṃ tau pittavṛdhyaiva prapadyete svadhāma ca |
nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ ||
svarjjikākuṣṭhamañjiṣṭhālākṣāmūrvāniśauṣadhaiḥ |
satakraṃ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītajit ||
vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam |
jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān ||
saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekānekolbaṇaiḥ samaiḥ |
jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet ||
vardhanenaikadosasya kṣapaṇenocchritasya vā |
kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet ||
nidrānivāraṇopāyaḥ sanyāsābhihito hitaḥ |
sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo 'yamupadravaḥ ||
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ |
śophaḥ sañjāyate tena kaścideva vimucyate ||
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet |
pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ ||
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati |
śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvāḥkramātsirām ||
ayameva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathāyatham |
jvare vibhajya vātādīnyaścānantaramucyate ||
paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ |
tricatuṣpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ ||
yojayettriphalāṃ pathyā guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak |
taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā ||
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi jvarāgamanavāsare |
prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhaktaṃ vā tathā ghṛtam ||
jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam |
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam ||
pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam |
pañcājaṃ caturauṣṭraṃ ca siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā ||
kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ |
pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu ||
prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajit param |
vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt ||
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet |
tilvakāvāpametacca viṣamajvaranāśanam ||
śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ svajāhatāḥ |
viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ ||
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyṃa śikhitittiridakṣajam |
māṃsaṃ medhyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ ||
sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet |
sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ ||
nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm |
pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ ||
āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam |
payasā vṛpadaṃśasya śakṛdvā tadahaḥ pibet ||
mastunā vā vṛṣaśakṛt surayā vātha saindhavam |
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam ||
yojyā hiṅgusamā vyāghrīvasā nasye sasaindhavā |
purāṇasarpiḥ saṃhasya vasā tadvat sasaindhavā ||
palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī |
sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā ||
puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ |
dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yamaparājitaḥ ||
sahadevāvacābhadrānākulībhiḥprayojayet |
dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān ||
dhūmanasyāñjanottāsā ye coktāścittavaikṛte |
davāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvānapohati |
viśeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ ||
yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare ||
rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane |
sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite ||
tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite |
asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam |
jvare vātārtiśamanaṃ viśeṣādbastikarma ca ||
kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare |
sarpiṣpānahimālepasekamāṃsarasāśanam ||
kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādisādhanam |
grahotthe bhūtavidyoktaṃ maṇimantrādisādhanam |
auṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ viṣajidriṣe ||
iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādosaśamena ca |
hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet ||
krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ |
bhayaśokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyāṃ tathetarau |
śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ ||
te jvarāḥ kevalāḥpūrva vyāpyante 'nantaraṃ malaiḥ |
tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet |
na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyairvinākṛtaḥ ||
kathāstrivargasaṃyuktā ruṅnidrādivinodinīḥ |
śastā vicitrāḥ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayāḥ ||
jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet |
tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam ||
gurvasātmyaṃ vidāhyannaṃ yaccānyajjvarakāraṇam |
na vijvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā ||
sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ kuryāttattadhiṣagjitam ||
manobhirāmā viṣayā vacanaṃ hlādi dakṣiṇam |
karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaraniṣūdanam ||
mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim |
pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān |
dhārayecca sadā mantramaṇiratnamahauṣadhīḥ ||
āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām |
praṇamedāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛttaye ||
japaṃstathā gatoṣṇīṣaṃ sarvavyādhicikitsitam |
athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ūrdhvagaṃ balino 'vegamekadoṣānugaṃ navam |
raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam ||
adhogaṃ yāpayedraktaṃ yacca doṣadvayānugam |
śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntarañca yat ||
atipravṛttaṃ mandāgnostridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet |
jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam ||
deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet |
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā ||
santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya sādhayet |
ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam |
śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghyabṛṃhyānavekṣya ca ||
ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau |
upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ ||
adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ |
ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ peyā pūrvamadhogate ||
aśnato balino 'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt |
dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat ||
trivṛtātriphalādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ |
gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣākṣaudrasitotkaṭāḥ |
yathāsvaṃ kalpavihitā virekārthaṃ prayojayet ||
trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram |
sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ ||
triphalā trivṛtā śyāmā pippalī śarkarā madhu |
modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ ||
trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā |
vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu ||
sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam |
phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam ||
kṣīraṃ vā rasamikṣorvā śuddhasyānantaro vidhiḥ |
yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam ||
mantho jvarokto drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaḥ kṛtaḥ |
madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā ||
mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ |
dāḍimāmalakāmlo vā mandāgnyamlābhilāṣiṇaḥ ||
kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ |
uśīraṃ śābaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ kucandanam ||
hrīberaṃ dhātakīpuspaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā |
ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ ||
bhūnimbasevyajaladāścandanāmbupriyaṅgavaḥ |
śāliparṇyā yutā mudgāḥ pṛśniparṇyā masūrakāḥ ||
tuvaryo vātibalayā balayā vā hareṇavaḥ |
tatkaṣāye hitāḥ peyā māṃsapeyāstathā rasāḥ ||
anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣaudraśarkarāḥ |
śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ śākaṃ māṃsaṃ ca śasyate ||
annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam |
pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam ||
laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā |
padmakādyañjanādiṃ ca sārivādiṃ ca kalpayet ||
annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam |
kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasaḥ ||
abhīroraṅkurairlāvāḥ sahamudgāḥ paṭolajaiḥ |
makuṣṭhādhanvayāsotthairasrapitte paraṃ matāḥ ||
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ |
udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike ||
plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ |
bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau ||
vartikāmbhojanālānāmaśvatthasya kapiñjalaḥ |
yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet ||
vāsārasena phalinīmṛllodhrāñjanamākṣikam |
pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt ||
śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā |
vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ sa hyasya paramauṣadham ||
vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet |
tenaiva vā kṣaudrayutaṃ padmakesarapadmakam ||
salodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam |
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam ||
pathyārajanyahiṃsrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā |
phalinīlodhrakhadiraśālmakovidārajam ||
śirīṣaśelukakubhīsinduvārātimuktajam |
palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca ||
madhunā cūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā |
puṣpairebhirvipakvaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||
lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā |
lājāḥ śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām ||
kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīrīṃ sitopalām |
gairikaṃ madhukaṃ lodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam ||
taṇḍūlīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam |
paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam ||
lodhro vṛṣastaṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā |
śatāvarī gopakanyākākolyau madhuyaṣṭikā ||
raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ |
sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatācchakṛt ||
atinisrutarakto vā kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet |
jāṅgalaṃ bhakṣayedvājaṃ māsaṃ pittayutaṃ yakṛt ||
lodhrakālīyakośīraphalinīśaṅkhagairikam |
paṭolapatraṃ dusparśā samaṅgā sārivālatā ||
tvagjambuvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt |
kirātatiktakramukamustakaṭphalapadmakam ||
prapauṇḍarīkaddrīberakamalotpalaparpaṭam |
candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram ||
phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā |
pītamāśu jayatyasraṃ tṛḍdāhatamakānapi ||
candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ |
balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā ||
prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ |
suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit ||
tadvadacchaḥ sitālodhramadhukośīracandanāt |
mṛcchyāmāsārivāmustādhātakīyaṣṭikānvitāt ||
vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodakam |
madhūdakaṃ rasaṃ cekṣoḥ piben jayati śoṇitam ||
āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ |
sthitaṃ tat guptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam ||
madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam |
trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā ||
pibet karañjabījaṃ vā tenakṣaudrasitāyutam |
lodhracandanayaṣṭyāhvaṃ tena yaṣṭyāhvameva vā ||
nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhukaṃ padmakesaram |
chinnodbhavā ca śīto 'yaṃ kaṣāyo raktapittajit ||
ye ca pittajvare proktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet |
kaṣāyairvividhairebhirdopte 'gnau vijite kaphe ||
raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ |
yuñjyājchāgaṃ śṛtaṃ tadvat gavyaṃ pañcaguṇe 'mbhasi ||
pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu |
jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ ||
pṛthak pṛthak śṛtaṃ śītaṃ saghṛtaṃ sitayāthavā |
kṣīreṇa vamanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarām ||
gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ |
hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam ||
viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu |
vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi ||
raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet |
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva tu |
kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayet ghṛtam ||
samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe 'mbhasi |
paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet ||
tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudraṃ pittaśoṇitam |
pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ ||
timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet |
palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet ||
sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ tadvadvatsakasādhitam |
lodhrotpalasamaṅgābhistathaiva trāyamāṇayā ||
lājagodhūmamadhukasitācūrṇaṃ payodravam |
ghṛtenotkarikāṃ kṛtvā khādet pittāsravāriṇīm ||
rakte sapicche sakaphe grāthite kaṇṭhamārgage |
lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam ||
mṛṇālāmbhojakiñjamlkaśyāmāsanamadhūkajam |
tadvat pṛthak pṛthak kṣāraṃ ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet ||
piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ |
phalapūrakamūlena vidāryā madhukena ca ||
tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāsrapittajit |
pañcabhiḥ pañcamūlaiśca siddhamādyaistadarthakṛt ||
gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate |
madhukāñjanamāñjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ ||
suvarṇalodhrakālīyasamaṅgāmbujacandanaiḥ |
saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ ||
kṣīreṇāsthāpayedenaṃ snātaṃ ca śiśirāmbhasā |
kṣīreṇaivāśayecchālīstato madhukasarpiṣā ||
kāle 'nuvāsayedevamatisāre 'pi dustare |
jīrṇe 'sṛkprabale kuryādvireke cātiyogini ||
vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vāsthāpane payaḥ |
sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane ||
mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ |
īdṛśaireva tadvacca pradare 'pi vidhiḥ smṛtaḥ ||
chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite |
viśeṣāt pradarasyoktaṃ yonirogeṣu caiṣadham ||
ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet |
kaṣāyayogān pūrvektān kṣīrekṣvādirasāplutān ||
kṣīrādīn sasitaṃ toyaṃ kevalaṃ vā hitaṃ jalam |
raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya ca ||
kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu |
yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam |
athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret |
vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ ||
lehairdhūmaistatahābhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ |
bastibhirbaddhaviḍvātaṃ sapittaṃ tvaurdhvabhaktikaiḥ ||
guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase |
prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ ||
kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ |
dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet ||
daśamūlasya niryūhe pītaṃ maṇḍānupāyinā |
sakāsaśvāsahṛtpārśvagrahaṇīrogagulmanut ||
kāśmaryatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam |
dve pāṭhe devadārvṛddhisvaguptāgnikagokṣuram ||
vyāghnītāmalakīmedākākanāsāśatāvarīḥ |
vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipācitaḥ ||
kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalīmakān |
gulmāruciyakṛtplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ ||
kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśophakṣayāṃśca saḥ |
droṇe 'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ |
palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam ||
tulārdhaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam |
samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat ||
prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ |
pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām |
sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet ||
vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit |
aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ ||
sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtāplutam |
lihyāt payaścānupibedājaṃ kāsābhipīḍitaḥ ||
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pippalī hiṅgu saindhavam |
bhāṅgarkṣīraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā |
sakaphe 'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu ||
durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ rāsnāṃ sitopalām |
lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje ||
dusparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārṅgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm |
purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet ||
tadvat sakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgīṃ tadvadeva ca |
pibet kṛṣṇāṃ ca koṣṇena salilena sasaindhavām ||
mustunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukāḥ |
pibet badaramajño vā madirādadhimastubhiḥ |
athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam ||
kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet |
hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ ||
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān |
rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān ||
yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ |
rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśāṭhipauṣkaraiḥ ||
siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet |
kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśinīm ||
daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām |
pibet samatilāṃ peyāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām |
mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām ||
vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ |
kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam ||
snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ |
dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet ||
pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam |
tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ |
phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ ||
pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām |
yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ ||
hṛtadoṣo himaṃ snigdhaṃ svādu saṃsarjanaṃ bhajet |
ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam ||
pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham |
lākāmṛtāphaladrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ ||
dusparśākarkaṭīśuṇṭhīśaṭhīdrākṣāsitābalāḥ |
nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam ||
kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te |
ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām |
payo 'nupānāṃ śṛṅgīṃ vā lihyātsājyasitāmadhu ||
lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ |
sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ ||
mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarāpalam |
lehayenmadhunā gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam ||
tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ |
lājamustaśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ |
śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā ||
pippalyāmalakadrākṣālājalākṣāsitopalāḥ |
sañcūrṇya paktvā payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ ||
vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām |
pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati ||
madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ |
mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ ||
ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ |
śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ |
śarkarāmbho 'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasaḥ payaḥ ||
kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ |
pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet ||
drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale |
tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet samadhuśarkaram ||
sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunānvitām |
śaṭhīddrīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam |
piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrchitam ||
mahiṣyajāvīgokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ |
sarpiḥ siddhaṃ pibet tadvanmadhureṇa gaṇena vā ||
kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam |
saśarkaraṃ pibet prātarlihyādvā mākṣikānvitam ||
kṣīrivṛkṣāḍkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam |
pāyayet pittakāsārtaṃ madhunā vāvalehayet ||
medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām |
śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām ||
kalkīkṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat |
pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit ||
lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet |
kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt ||
snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam |
snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ ||
tīkṣṇairvirekairbalinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet |
yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ ||
kāsamardakavārtākavyāghnīkṣārakaṇānvitaiḥ |
dhānvabailarasaiḥsnehaustilasarṣapanimbajaiḥ ||
daśamūlāmbu gharmāmbu madya madhvambu vā pibet |
mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolairanvitaṃ niśām ||
pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu |
pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveraṃ bibhītakam ||
devadārvabhayā mustaṃ pippalīviśvabheṣajam |
guḍūcī pippalībhāṅrgīśṛṅgīkarkaṭakasya ca ||
vyoṣadāruciḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ |
nidigdhikāyā mūlatvaṅmaricaiḥ saha yojitā ||
śikhikukkuṭapiñchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ |
viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ ||
kaphakāsaharā lehāḥ sapta ślokārdhayojitāḥ |
madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam ||
pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān |
kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca ||
devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ |
pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ ||
madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe |
viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ manaḥśilām ||
kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam |
guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit |
kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam ||
dve pale dāḍimādaṣṭAu guḍādvyoṣāt palatrayam |
rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit ||
pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣīpippalīghanam |
piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet |
tadvanmustāśaṭhīśuṇṭhīnāgarātiviṣabhayāḥ ||
pibejjvaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam |
athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram ||
sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale 'pi vā |
tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam ||
pāyayet kaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam |
sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram ||
cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet |
daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet ||
puṣkarāhvaśaṭhīvilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ |
peyānupānaṃ tat sarvavātaśleṣmāmayāpaham ||
nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajidghṛtam |
ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam ||
punarnavsitāṭikāsurasakāsamardāmṛtā |
paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ |
ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate |
na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam ||
samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake |
ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ ||
sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ |
vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ ||
mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ |
śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet ||
kalkaistat sarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate ||
kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe 'mbhasaḥ pacet |
tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasyaṃ picūnmitaiḥ ||
rāsnādusparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ |
sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet ||
kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān |
pacedvyāghnītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe 'pāmāḍhakasthite ||
kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān |
śṛṅgīrbhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān ||
sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca |
matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet ||
darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet |
pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca ||
leho 'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit |
triphalāpippalīpāṭhāsārivābṛhatīdvayam |
maricaṃ padmakaṃ mustamuśīraṃ cākṣasammitam ||
paktvā jalāḍhake pādaśeṣe kṣīrapalāṣṭakam |
datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt ||
lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameva niyacchati |
sādhitaṃ kṣīramebhirvā tilakṣaudrayutaṃ pibet ||
śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe ||
manaḥśilālamadhukamāṃsīmuste 'ṅgudītvacaḥ |
dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu ||
niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ |
vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān ||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭālaṃ manaḥśilām |
maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm ||
kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvartinī |
ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibet tadvat guḍāmbu vā ||
nepālītālamaricalākṣāñjanakuṭannaṭaiḥ |
uśīrarohiṣaphaladrāmilīvaṃśalekhanaiḥ ||
pūrvakalpena dhūmo 'yaṃ sānupāno vidhīyate |
kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ |
kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ ||
tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ |
pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayat ||
kaphānubandhe pavane kuryāt kaphaharāṃ kriyām |
pittānubamdhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm ||
vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virūkṣaṇam |
athātaḥ kṣatakṣayakāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet |
kṣīraṇe śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva saśarkarān ||
pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām |
bhinnaviṭ tu samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām ||
lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām |
tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet ||
ikṣvālikābisagranthipadmakesaracandranaiḥ |
śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī ||
yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīrasiddhaṃ ghṛtānvitam |
jvaradāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet ||
kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ himam ||
cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam |
rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet ||
kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ |
madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ ||
trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā |
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam ||
madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam |
kāsaśvāsārucicchārdimūrchāhidhmāmadabhramān ||
kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān |
raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi ||
rakte 'tivṛddhe cchāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk |
varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ ||
raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ |
madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam ||
yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam |
pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam ||
prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasaṃ tathā |
yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ ||
tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunāgninā |
pacelleho ghṛtakṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut ||
śvāsahṛdrogakāsaghno hito vṛddhālparetasām |
mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam ||
kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro 'gnidīptimān |
śatakṣīrasareṇādyāt saghṛtakṣaudraśarkaram ||
śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu |
ghṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ ||
kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ |
pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam ||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣasālapriyaṅgubhiḥ |
tālamastakajamvūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ ||
sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā |
śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ ||
vātapittārdite 'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ |
tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā ||
hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syāt jīvanīyasya sarpiṣaḥ |
kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktavirodhi yat ||
yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam |
payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate hitam ||
ghṛtaṃ vāṣṭaguṇe kṣīre kolalākṣarasānvitam |
kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakdalairghṛtam ||
jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrāpunarnavau |
balābhārṅgīsvaguptardhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ ||
śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yalladhu |
drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam ||
taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ kārṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ |
kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam ||
prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ |
palārdhikaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram ||
vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihmānmātrāṃ yathānalam |
amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam ||
sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā |
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān ||
strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet |
kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut |
putradaṃ chardimūrchāhṛdyonimūtrāmayāpaham ||
śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam |
darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām ||
pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe |
kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ ||
śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ |
prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut ||
mūtrakṛcchrapramehārśaḥ kāsaśoṣakṣayāpahaḥ |
dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ ||
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paced ghṛtam |
pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale ||
pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ ca miśrayet |
samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam ||
dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāt ghṛtāt |
gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet ||
siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayettataḥ |
yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham |
vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam ||
ghṛtaṃ tu pitte 'bhyadhike lihyādvyate 'dhike pibet |
līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam |
ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇāddhi ca ||
kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu |
tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ styānāni yojayet ||
sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyāt payonu ca |
retovīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt ||
balā vidārī hrasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavam |
pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakāstathā ||
eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśake |
jīvanīyaiḥ pacet piṣṭairakṣamātrirghṛtāḍhakam ||
sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśadāvapet |
godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca ||
samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam |
styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet ||
tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃtvanupibet kaphe |
śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite ||
raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite |
śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ ||
sarśakarāśṛte kṣīraghṛtatailāḍhakatraye |
cūrṇīkṛtāḥ kṣipet pakvasāndre daśapalāḥ pṛthak ||
drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ |
tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam ||
kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣyaṃstānkhādet pālikairguḍaiḥ |
tathā sadyo rasādīnāṃ vṛdhyā puṣṭiṃ samaśnute ||
gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam |
rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasāt prasthaṃ ca taittirāt ||
dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān |
madhūkaṣuṣpaṃ kuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ ||
paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatiḥ |
pṛthagvibhītakānmajñaḥ pippalyāśca caturthikām ||
triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt pāṇimānikām |
tathārdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet ||
siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān |
kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān ||
vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca |
kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃsrave |
mṛtaprajāsu vandhyāsu hitaṃ garbhasya ca srutau ||
vītatvagāsthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet ||
ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe 'tra ca kṣipet |
svaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi ||
trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam |
avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhikam ||
svajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam |
kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān ||
uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam |
aśvibhyāṃnnirmitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam ||
pivennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam |
palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk ||
eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param |
maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṃ yaṣṭyā vittauṣadhasya ca ||
pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām |
tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet ||
palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ |
prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ ||
aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ |
kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ ||
mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ |
etannāgabalāsarpiḥ pittaraktaṃ kṣatakṣayam ||
jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param |
varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam |
upayujya tu ṣaṇmāsād vṛddho 'pi taruṇāyate ||
śarkarā pippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca |
saṃyutaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham ||
phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam |
strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param ||
saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtāvitam |
yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ ||
jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam |
rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram ||
gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsasaistathā |
yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ ||
dīpte 'gnau vidhireṣa syānmande dīpanapācanaḥ |
yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave ||
daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṃkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām |
hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān ||
bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśānyavāḍhakam |
harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet ||
yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam |
pacedguḍatulāṃ datvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt ||
tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt |
lehāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt ||
tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam |
pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram ||
mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogarucipīnasān |
agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam ||
daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam |
pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ ||
bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt |
payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt ||
bolasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ |
pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram ||
saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam |
pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam ||
pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede 'vatārayet |
pūte kṣipet sapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām ||
tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ |
adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe 'vatārya ca ||
śīte prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīkuḍavaṃ kṣipet |
cūrṇīkṛtāttrijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ ||
dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat |
rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametat pūrvaguṇādhikam |
svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate ||
pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale |
kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt ||
ekaikā maricājājyordhānyakādve caturthike |
śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet ||
kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet |
rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut ||
ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt |
tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdvissauvarcalāt pale ||
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañcapalāni ca |
taccūṇa ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet ||
ṣāḍavoyaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat |
vidhiśca yakṣmapittāsravihitaḥ śasyate kṣate ||
nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ |
dālyete kāsino yasya sa nā dhūmānimānpibet ||
dvimedādvibalāyaṣṭīkalkaiḥ kṣaume subhāvite |
vartiṃ kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ ||
manaḥśilā balā sājagandhā tvakkṣīrināgaraiḥ |
tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam ||
piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā |
sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanaḥ ||
kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam |
bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam ||
śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā |
tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca |
sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam ||
pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān |
ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet ||
vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam |
ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame ||
śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe |
ghṛtamaṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā ||
jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ |
kramaśaḥ prasahāstadvat prayojyāḥ piśitāśinaḥ ||
auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te |
kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyagvahan rasaḥ ||
cavikātriphalābhārṅgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ |
kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale ||
śṛtairnāgaradusparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ |
piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet ||
siddhe 'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca |
datvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ ||
kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ |
pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca ||
akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake |
pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam ||
vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt |
rasakalkairghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ ||
dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam |
pibeduparibhaktasya yavakṣārayutaṃ naraḥ ||
pippalīnuḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam |
etānyagnivivṛdhyarthaṃ sarpīṣi kṣayakāsinām |
syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye ||
śvāvidāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ |
śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā ||
eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam |
lehayet kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam ||
lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā |
citrakatriphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam |
drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā ||
pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam |
śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam ||
sārivāpuṣkarajaṭākarkaṭākhyārasāñjanam |
punarnavāloharajastrāyamāṇāyavānikā ||
ṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam |
kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca |
sarvakāsān jayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusarpiṣā ||
padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca |
balārāsnā ca taccūrṇaṃ samastasamaśarkaram ||
svādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsaharaṃ param |
tadvanmāricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram ||
pathyāśuṇṭhīghanagudairguṭikāṃ dhārayenmukhe |
sarveṣu kāsaśvāseṣu kevalaṃ vā bibhītakam ||
kalke tilvakapatrāṇāṃ ghṛtabhṛṣṭe saśarkare |
peyotkāryathavā ccharditṛṭkāsāmātisārajit ||
gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān |
sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā ||
sasarpirlavaṇā kāse hidhmāśvāse sapīnase |
pāṇḍvāmaye kṣaye śophe karṇaśūle ca śasyate ||
kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ |
sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam ||
vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi |
vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣayakāsine ||
kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ |
kṣayakāse 'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi ||
bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam |
vyatyāsāt kṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate ||
sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ |
athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ sādhanaṃ tataḥ |
tulyameva tadārtaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret ||
snigdhairlavaṇatailāktaṃ srotassu grathitaḥ kaphaḥ |
tairlīno 'pi vilīnosya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ ||
bhavet kheṣu mṛdutvaṃ ca mārute cānulomatā |
svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ ||
dadhyuttareṇa vā dadyāttato 'smai vamanaṃ mṛdu |
viśeṣāt kāsavamathuhṛdgrahasvarasādine ||
pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat |
nirhṛte sukhamāproti sakaphe duṣṭavigrahe ||
srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato 'nilaḥ |
dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ ||
hiṅgupīlubiḍayuktamannaṃ syādanulomanam |
sasaidhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam ||
ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ |
tasmāttanmārgaśudhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam ||
udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam |
yathā tathānilastasya mārgamasmādviśodhayet ||
aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret |
haridrāpatrameraṇmūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām ||
sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet |
tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān ||
madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guruvāguru |
candanaṃvājaśṛṅgaṃ vā bālānvā snāva vā gavām ||
ṛṣyagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā |
gugguluṃ vā manohvāṃ vā sālaniryāsameva vā ||
sallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ ca ghṛtāplutam ||
avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam |
svedayet sasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ ||
utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ |
uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tvāmavidhiṃ caret ||
atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ |
snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet ||
anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt |
vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn ||
kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ |
kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān ||
madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret |
kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅgalā rasāḥ |
yūṣāśca śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ ||
pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ |
vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ ||
sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syāt kvathitairjalai |
tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ ||
peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalairhitā |
daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā ||
daśamūlaśaṭhīrāsnābhārṅgībilvardhipauṣkaraiḥ |
kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ ||
pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tairevasādhitām |
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk ||
kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye |
saktūnvārkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān |
yavānāṃ daśamūlādiniḥkvāthalulitān pibet ||
anne ca yojayet kṣārahiṅvājyabiḍadāḍimān |
sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān ||
daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ |
pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ ||
pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ |
kalkitairlepite rūḍhe nikṣipet ghṛtabhājane ||
takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit |
pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam ||
surāmaṇḍe 'lpalavaṇaṃ pibet prasṛtasammitam |
śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam ||
taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param |
āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān ||
hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā |
koṣṇena bhārṅgīṃ śuṇṭhīṃ ca kṣāraṃ vā maricānvitam ||
svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā |
svarasaṃ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ ||
hidhvāśvāse madhukaṇāyuktaṃ pittakaphānuge |
utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīguḍanāgaraiḥ ||
pittānubandhe yoktavyā pavane tvanubandhini |
śvāviṭchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇitaiḥ ||
suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ |
anuśālyodanaṃ peyaṃ vātapitte 'nubandhini ||
caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram |
pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān |
hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān ||
gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasān ||
samadhvaikaikaśo lihyādbahuśleṣmāthavā pibet |
catuṣpāccarmaromasthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm ||
tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ |
kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam ||
muktāpravālavaiḍūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam |
masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam ||
apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam |
jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam ||
śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam |
gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam ||
rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ |
ghṛtakṣaudreṇa vā pathyā viḍaṅgoṣaṇapippalīḥ ||
lihyādvā pippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ |
ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam |
pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ ||
sitopalātvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasam |
kolalājamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā ||
guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā |
pibedrasāmbumadyādyairlehauṣadharajāṃsi vā ||
jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram |
caṇḍātāmalakīlohabhārṅgīnāgaravālakam ||
karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam |
upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram ||
pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param |
jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī ||
pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅvamlavetasam |
elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti cūrṇitam ||
rasena mātuluṅgasya madyena haviṣāthavā |
līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam ||
hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlanut |
śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram ||
śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param |
tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayennāvayeta vā ||
laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā |
candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam ||
saśarkarāṃ pippalī vā madhukaṃ vā madhudravam |
stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā ||
sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam |
kalkitairmadhuradravyaistat pibennāvayeta vā ||
sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitaṃ madhu |
tadvat payastahāsiddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam ||
kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiḍgucorakaiḥ |
sakāyasthairghṛtaṃ mastu daśamūlarase pacet ||
tat pibejjīvanīyairvā lihyāt samadhu sādhitam |
tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī ||
pūkīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī |
paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bailvapeśikā ||
vacāpatraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairviṃpācayet |
hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat ||
śvāsānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ |
siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet ||
sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ |
vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsānapohati |
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ ||
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayet salilāḍhake |
kṣīraprasthadvayopetaṃ tat kāsaśvāsapīnasān ||
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet |
saindhavārdhāṃśayuktaṃ vā purāṇaṃ pāyayedghṛtam |
dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ tryūṣaṇādi vā ||
śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ |
harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam ||
yat kiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam |
tat sevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham ||
vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvānilāpaham |
kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo 'nilāpaham ||
sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet |
nātyarthaṃ śamane 'pāyo bhṛśośakyaśca karśane ||
śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret |
athātaḥ chardrihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ |
laṅghanaṃ prāgṛte vāyoḥ vamanaṃ tatra yojayet ||
balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu |
tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ ||
kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ |
śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu ||
pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate |
upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ ||
śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ |
bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam ||
gandhāḥ sugandhayo gandhaphalapuṣpānna pānajāḥ |
bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam ||
hanti mārutajāṃ chārdiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam |
kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām ||
vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā |
saśuṇṭhīdadhidhānyena pītaṃ tulyāmbu vā payaḥ ||
vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ |
snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam |
koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||
pittajāyāṃ virekātha drākṣekṣusvarasaistrivṛt |
sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam ||
ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān |
pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkaraiḥ |
gudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam ||
mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet |
mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām |
drākṣārasaṃ rasañcekṣorguḍūcyambu payo 'pi ||
jambvāmrapallavośīravaṭāśvatthāṅkurodbhavaḥ |
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati ||
chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām |
dhātrīrasena śītaṃ vā pibenmudgadalāmbu vā ||
kolamajjāsitālājamakṣikāviṭkaṇāñjanam |
kolāsthimajjāsrotojalājotpalarajāṃsi vā ||
lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā |
pibecchītāmbunā śālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ |
piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam ||
śālitaṇḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu |
madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam ||
sasārivāparūṣākṣaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām |
madhukaṃ sātmaguptaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā ||
kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ |
yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet ||
āragvadhāderniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet |
triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||
manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ |
kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ ||
līḍhaṃ manaśśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt |
svarasena kapitthācca sakṣaudreṇa vamiṃ jayet ||
samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam |
tadvadviḍaṅgatriphalākṛmighnaparipelavam ||
tadvaddurālabhāṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam ||
kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ |
yathāsvaṃ pariśiṣṭāśca tatkṛtāśca tathāmayāḥ ||
tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhinīm |
koṣṭhāśrayamahāmarmapīḍākaratarā hi sā ||
nacānnena vinā kāyastanmayo vartate 'pi ca |
dhātukṣayo 'tivamathau samīraṇasamīraṇāt ||
niyataṃ jāyate tasmāddrutaṃ tatra prayojayet |
pracchardanātiyogoktaṃ kramaṃ stambhanabṛṃhaṇam ||
sarpirguḍān rasān kṣīraṃ ghṛtaṃ kalyāṇajīvanam |
dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ ||
hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat |
pibet sukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat ||
talaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam |
bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāru punarnavam ||
kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasmin jale pacet |
tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet ||
śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ |
pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam ||
sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite |
ghṛtasya sādhitaḥ prasthā hṛdrogaśvāsagulmanut ||
dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ hiṅguśuṇṭhyamlavetasam |
apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam ||
puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ |
pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ |
vikartikāśūlaharā kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ ||
yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ |
sapītadārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ ||
pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram |
vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam ||
hṛtpārśvayoniśūleṣu khādet gulmodareṣu ca |
snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca ||
laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam |
vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi ||
sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite |
kriyaṣā sadravāyāmapamohe tu hitā rasāḥ ||
snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ |
balātailaṃ sahṛdrogī pibedvā sukumārakam ||
yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam |
rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ ||
bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet |
dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ |
tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ ||
tryūṣaṇatriphalāpāṭhamadhūkaṃ madhukaṃ cuṭī |
pañcamūlaṃ laghu bale mede ṛddiḥ śatāvarī ||
kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaṃ cākṣasaṃmitaiḥ |
taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt ||
yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam |
hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣakāsaśvāsahalīmakān ||
dīpte 'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam |
kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam ||
ghṛtānyeva ca varjyāni hradrogeṣu caturṣvapi |
śeṣeṣu stambhajāḍyāmasaṃyukte 'pi ca vātike |
kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaret kriyām ||
paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣādraparūṣakaiḥ |
yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pittahā ||
kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥparimārjanam |
kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibet sasitamambhasā ||
śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ |
balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam ||
sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam |
prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaśerukāḥ ||
saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacet ghṛtam |
śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat |
bastiṃ ca dadyāt sakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam ||
kaphodbhave vamet svinnaḥ picumandavacāmbhasā |
kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ ||
pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt |
sailā yavānakakaṇā yavakṣārāt sukhāmbunā ||
phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā |
puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt |
kvāthaṃ tathābhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt ||
kvāthe rauhītakāśvatthakhadirodumbarārjune |
sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ ||
sukhodakānupānaḥ syāllehaḥ kaphavikārahā |
śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet ||
prayojayecchilāhraṃ vā brāhmaṃ cātra rasāyanam |
tathāmalakalehaṃ vā prāśaṃ vāgastyanirmitam ||
syācchūlaṃ yasya bhukte 'ti jīryatyalpaṃ jarāṃ gate |
śāmyet sakuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ ||
sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet |
yasya jīrṇe 'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥpunaḥ ||
jīryatyanne tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadādhike |
prāyo 'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye yataḥ ||
tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ |
kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye ||
tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate |
sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ ||
divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhaumaṃ ca tadguṇam |
nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ ||
saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam |
darbhapūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ ||
vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ |
yavāgūḥ śālibhistadvat kodravaiśca cirantanaiḥ ||
śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam |
himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu ||
rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ |
mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ ||
nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ |
nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam ||
nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ |
dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ ||
mahāsariddhradādīnāṃ darśanasmaraṇādi ca |
tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate |
rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca ||
pittajāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ |
tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā ||
tadvidhaiśca gaṇaḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn |
madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān ||
bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān |
mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam ||
apākaśarkarācchinnaruhāloddhrāñjanāmbu vā |
kārpasīphalakalkaṃ vā sasitakṣīrabhojanaḥ ||
jvaroditaṃ vā drākṣādipañcasārāmbu vā pibet ||
kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā |
bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam ||
jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram |
mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam |
yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet ||
sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā |
tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ ||
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit |
tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet ||
ātapāt sasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ |
sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ ||
śītasnānācca madyāmbu pibettṛḍvān guḍāmbu vā |
madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto 'mlalavaṇairyutam ||
snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam |
snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ ||
pibet snigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam |
gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet ||
kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham |
kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso 'thavā |
kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam ||
rogopasargajātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmdhu |
pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā ||
tṛṣṇak pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi |
maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ ||
sātmyānnapānabhauṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpuraḥ |
athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet |
kaphasthānānupūrvyā vā tulyadoṣe madātyaye |
pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ ||
hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate |
samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati ||
madyasya viṣasādṛśyādviṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ |
tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate ||
tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā |
madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ ||
yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān |
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotassu mārutaḥ ||
sutīvrā devanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu |
jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati |
yaugikaṃ vidhivadyukaṃ madyameva nihanti tān ||
kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ |
madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam ||
tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purāproktairdīpanādyaistathāguṇaiḥ |
sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param ||
saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham |
jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam ||
paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam |
yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadham ||
tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭakṛtaṃ yutam |
bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ ||
yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ |
śūlyairmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca saktubhiḥ ||
uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ |
āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ ||
godhūmamāṣavikṛtīrmṛducitrā mukhapriyāḥ |
ārdikārdrakakulmāṣaśuktamāṃsādigarbhiṇīḥ ||
surabhirlavaṇā śītā nigadā vācchavāruṇī |
svaraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlāt kanīyasaḥ ||
śuṇṭhīdhānyāttathā mastu śuktāmbhocchāmlakāñjikam |
abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam ||
ghanaścāgarujo dhūpaḥ paṅkaścāgarukuṅkumāt |
kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ |
harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca ||
pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam |
rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ ||
suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam |
svāduvargakasāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam ||
śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ |
satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimairapi ||
kaphapittaṃ samutkliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān |
pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam ||
drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitām |
tathāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ ||
kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca |
tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi ||
guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā rasam |
sanāgaraṃ yojayeta tittiripratibhojanam ||
tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate |
dadyāddrākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam ||
jīrṇe 'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca |
tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam ||
mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam |
pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam ||
madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate |
yaḥ śuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate ||
pāyayet kāmato 'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam |
koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācutrikārasaḥ |
pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati ||
tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ vihvalo yena muhyati ||
tṛṣṇādāhaparītasya tasya dāhajvarāpaham |
vidhiṃ yathoktaṃ yuñjīta bāhyāntaḥ parimārjanam ||
prabhātamārutoddhūtāḥ prāleyajalavarṣiṇaḥ |
smaryamāṇā api ghnanti dāhaṃ malayapādapāḥ ||
muktākalāpāḥ śaśiraśmiśubhrā mṛṇālapadmotpalapatraramyāḥ |
sekāvagāhāḥ sajalā jalārdrā vātāḥ suśītā maṇayo mahārhāḥ ||
aliñjarāḥ padmapuṭāpidhānāḥ pravālavarṇā himavāripūrṇāḥ |
parisravanto dṛtayo mahāntaḥ putrāḥ priyā darpaṇamaṇḍalāni ||
nāryaśca netrotpalakarṇapūrā madhyaṃ vayaḥ kiñcidiva spṛśantyaḥ |
mano 'nukūlā haricandanārdrāstṛḍdāhamūrcchādavathūn jayanti ||
kareṇukābhiḥ parivāritena vikṣobhaṇaṃ vāraṇayūthapena |
āsphālanaṃ śīkaravarṣaṇaṃ ca sindhoḥ smaran dāhatṛṣoragamyaḥ ||
sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām |
manoramānyāpi kathāpravṛttā dāhaṃ ca tṛṣṇāṃ ca nihanti sadyaḥ ||
lājotpalośīrakucandanāmbu śītābhidhānaṃ madhuśarkarāḍhyam |
madyodbhavāṃ pittakṛtāṃ ca tṛṣṇāṃ sadāhaśoṣāṃ vinihanti pītam ||
priyaṅgupatraplavalodhrasevyaddrīberakāleyakanāgapuṣpaiḥ |
śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaistṛḍdāhahā sarvaśarīralepaḥ ||
aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇīṃ vyadhayetsirām ||
jallekhanopavāsābhyāṃ vijayeta kapholbaṇaṃ |
tṛṣito 'mbu pibet siddhaṃ mustayā parpaṭena vā ||
sthirāśuṇṭhībalodīcyadusparśānyatamena vā |
siddhametacca sarveṣu pānadoṣeṣu śasyate ||
nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayet bahumākṣikam |
śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā |
rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam ||
yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunālpena bhojayet |
uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā ||
śuṣkamūlakajaiśchāgai rasairvā dhanvacāriṇām |
sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ ||
prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam |
bījapūrarasādyamlaṃ bhṛṣṭaṃ nīrasavartitam ||
karīrakaramardādirociṣṇubahusālanam |
pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam |
yathāgni bhakṣayanmāṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet ||
sitāsauvarcalājājītintiṇīkāmlavetasam |
tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam |
srotoviśudhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye ||
kaṭuskandhayutāṃ śvetāṃ mṛdvīkāṃ niṣkulīkṛtām |
rasena mātuluṅgasya kalakayeddāḍimasya vā |
tayā kṣaudrayuto rāgāḥ kṛto rocanadīpanaḥ ||
sauvarcalailāmaricadīpyakājāji cocavat |
kārvyāḥ kalpayedevaṃ śūktaṃ matsyaṇḍikānvitam ||
dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān |
saguḍān madhuyuktena vyaktāmlān maricotkaṭān ||
rūkṣoṣṇodvartanodgharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ |
sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca |
madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati ||
yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati |
sannipāte daśavidhe taccheṣe 'pi vikalpayet ||
tvannāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ |
parūṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ ||
sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibodhitam |
madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam ||
tadvaddāḍimamṛdvīkākaṇākāśmaryadārubhiḥ |
sabījapūrakarasairbiḍasauvarcalānvitam ||
phalairvā vividhairamlaiḥ satrivṛccūrṇaśarkaram |
kacchudārāṅkuradrākṣāvarṣābhūjīrakadvayam ||
madhūkayaṣṭītvakkṛṣṇākesaraṃ ślakṣṇacūrṇitam |
pibedāloḍya dugdhena sūkṣmatāntavagālitam ||
nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihanya vā |
kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyate harṣaṇī kriyā ||
sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ |
viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ ||
saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi |
na cecchāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave ||
tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca |
grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ ||
madyakṣīṇasya hi kṣīraṃ kṣīṇamāśveva puṣyati |
ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ ||
payasā vihate roge bale jāte nivartayet |
kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret ||
na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśyetopadravairyathā |
tayostu syāt ghṛtaṃ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ |
abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit ||
yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate |
ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam ||
āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā |
dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā ||
astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā |
sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe hutāśe hūyate ca yā ||
yā sarvausadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ |
mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha ||
madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ |
madaśāktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā ||
yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati |
kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā ||
anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi |
taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ ||
ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim |
yathākāmabhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsasrogaṇe ||
tṛṇavat puruṣā yuddhe yāmāsvādya jahatyasūn |
yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām ||
nityaṃ harṣātivegena tat pūrvamiva sevate |
śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate ||
goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā |
smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā ||
aprasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā |
apīndraṃ manyate dussthaṃ hṛdyasthitayā yayā ||
anirdeśyasukhāsvādā svasaṃvedyaiva yā param |
iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā ||
priyātipriyatāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ |
yā prītiryā ratirvāgyā yā puṣṭiriti ca stutā ||
vedadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ |
pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet ||
sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ |
vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ ||
asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate |
anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasambhṛtāt ||
ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhināpyupakalpitam |
madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇamet katham ||
sutīkṣṇamārutavyādhighātino laśunasya ca |
madyamāṃsaviyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ ||
nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi |
pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām ||
analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavināśanam |
na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt ||
rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyamātmavatā sadā |
āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam ||
srātaḥ praṇamya suravipragurūnyathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya |
āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣiktāmāhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta ||
svāstṛte 'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ |
svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghairuddhataṃ niśamayannatilokam ||
vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛttaṃ kalatūryaghoṣaiḥ |
kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam ||
maṇikanakasamutthairāvareyairvicitraiḥ sajalavividhabhāktikṣaumavastrāvṛtāṅgaiḥ |
api munijanacittakṣobhasampādanībhiścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ praiyābhiḥ ||
stananitambakṛtādatigauravādalasamākulamīśvarasaṃśrayāt |
iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam ||
yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmābhiḥ |
sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ ||
tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatīva śītalaiḥ |
darśane 'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ ||
cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham |
sphaṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam ||
tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayassthāpanaṃ vā |
tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca ||
dhṛtimān smṛtimān nityamanūnādhikamācaran |
ucitenopacāreṇa sarvamevopalālayan ||
jitavikasitāsitasarojanayanasaṅkrāntivārdhitaśrīkam |
kāntāmukhamiva saurabhahṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam ||
pītvaivaṃ caṣakatrayaṃ parijanaṃ sammānya sarvaṃ tato |
gatvāhārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca |
māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalairdvistrirvā cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet ||
rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanāt pulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām |
yadi sarabhasaṃ sīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśaprāyaṃ tadā gṛhatantratām ||
varatanuvaktrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam |
bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato 'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param ||
itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate |
asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati ||
aiśvaryasyopabhogo 'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi |
anyathā hi vipatsu syāt paścāttāpendhanaṃ dhanam ||
upabhogena rahito bhogavāniti nindyate |
nirmito 'tikadaryo 'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ ||
tasmādvyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam |
jitvāviṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām ||
vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye |
yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam ||
yāvaddṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhyate manaḥ |
tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā ||
abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ |
snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet ||
śītopacārairvividhairmādhurasnigdhaśītalaiḥ |
paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadya na sīdati ||
upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet |
ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha ||
tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍima |
pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavam ||
prāk pibechlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ ||
vātikastu pibenmadhye samadoṣo yathecchati ||
madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate |
sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet ||
śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ |
sitādrākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ ||
siddhā madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ |
ṣaṣṭikāḥ śālayo mudgā yavāḥ sarpiśca jīvanam ||
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ payasāgnikam |
pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ |
triphalā vā prayoktavyā saghṛtakṣaudraśarkarā ||
prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam |
pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam ||
mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ |
durālabhāṃ vā mustāṃ vā śītena salilena vā ||
pibenmaricakolasthimajjośīrāhikesaram |
dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam ||
kuryāt kriyāṃ jvaroktāṃ ca yathādoṣabalodayam |
pañca karmāṇi śastāni tathā raktāvasecanam ||
satvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca ||
madeṣvatipravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet |
tīkṣṇaṃ saṃnyāsavihitaṃ viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca ||
āśu prayojyaṃ saṃnyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam |
dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare ||
keśānāṃ luñcanaṃ dāho daśanavṛścikaiḥ |
kaṭvamlagālanaṃ vaktre kapikacchvāvagharṣaṇam ||
utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet |
khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram |
laghvannaṃ kaṭutīkṣṇamadyāt srotoviśuddhaye ||
vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ |
paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ ||
sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ |
upācarettaṃ pratatamanubandhabhayāt punaḥ |
athāto 'rśasa cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ bhuktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇe vyabhre kāle śayyāyāṃ same phalake vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyaṃ uttānamunnatakaṭīdeśaṃ yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthisandhimalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā tato 'sma ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanusukhaṃ śanaiḥ pāyau praṇidadhyāt |
pravāhaṇapraviṣṭaṃ cārśo 'bhivīkṣyapicuplotakayoranyatareṇāvaguṇṭhitayā śalākayotpīḍya yathoktavidhināgnikṣārābhyāmupācaret samyaṅnirvāpayecca ||
mahānti prāṇavataśchitvā dahet |
chatrākārāṇyūrdhvavisṛtāni kṣārasūtreṇa badhvā ||
tato yantramapanīyotthāpyāturaṃ svabhyaktagudajaghanavaṅkṣaṇaṃ yathākālamuṣṇodakakoṣṭhe 'vagāhayet |
tato nivātamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet ||
evaṃ saptarātrātsaptarātrādekaikamupakramet |
bahuṣu tu prāgdakṣiṇaṃ tato vāmaṃ vāmāt pṛṣṭhāgrajam |
ekāhāttu sarvāṇi dahato 'tiyogokto deṣaḥ |
tatra śuṣkāṇyagninā kṣāreṇa vā sādhayet |
eṣa sarvapradeśeṣvarśasāṃ dahanavikalpaḥ |
tṛtīye tu gudavalau pratyākhyāyopacarenna vetyeke ||
atha samyagdagdhe vātānulomyamannābhiruciragnerdīptirlāghavamindriyaprasādo yathoktopadravanivṛttirbalavarṇopapattiśca |
asamyagdāhe tu kṣārāgnikarmaṇorvidhimīkṣet ||
bastivedanāyāṃ kuṣṭhaśatapuṣpādevadārusurabhipunarnavāgarukalkena nābheradhaḥ sarvamālimpet |
mūtrapurīṣapratīghāte varaṇālambusairaṇḍapunarnavāśvadaṃṣṭrāsurabhīsuṣavīkaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ svabhyaktapṛṣṭhakaṭīvaṅkṣaṇagudasya pariṣeke 'vāahe vā yojayet |
kṣīraṃ sasnehaṃ tailameva vā |
dagdheṣu cārśaḥsu śakṛcchaithilyārthaṃ trivṛdvāstukopodakācuñjcuparṇīśākayuktamannamaśnīyāt ||
anilānalarakṣaṇottejanārthaṃ dehapuṣṭaye ca snehādīn samyagāsevet |
saṃśodhanāḥ pralepādyāḥ kaṣāyāstailayuktayaḥ |
vraṇādhikāramālocya yoktavyā hatnāmasu ||
athānavacāraṇīyaśastrakṣārāgnervātakapholbaṇāni doṣasampūrṇatvānnirgatāni sastambhakaṇḍūśophaśūlāni kṣāracitrakakuṣṭhabilvamūlakasiddhena tailena vā kṛṣṇāhibiḍālauṣṭrajalaukaḥsūkaravasābhirvābhyajya |
piṇḍena svedayeddravasvedena vā |
dhūpayecca saghṛtaśamīpatrārkamūlamānuṣakeśāhinirmokabiḍālacarmabhiḥ |
kuñjaravarāhavṛṣaśakṛtsaktusarjarasairvā |
surasābṛhatīpippalyaśvagandhābhirvā saghṛtābhiḥ |
ariṣṭaśigrupatrakulatthavacābhirvā |
pradihyācca snuhīkṣīrayuktena haridrācūrṇena |
gomūtrapiṣṭairvā kukkuṭaśakṛnniśāpippalīguñjāmūlaiḥ |
gopittapiṣṭābhirvā dantīcitrakasuvarcikābhiḥ |
sudhākṣīrapiṣṭairvā guḍakṛṣṇāsaindhavakuṣṭhaśirīṣabījaiḥ |
tadvacca gajāsthitutthabhallātakalāṅgalīkulīraśṛṅgīvacābhayāhiṃgukuṣṭhabilvaśigrumūlakabījanimbāśvamārapatrapīlumūlaiḥ bastamūtrapiṣṭairvā sudhākāṇḍārkakṣīratumbaprasavakarañjaiḥ |
pippalyādibhirvānuvāsanadravyaiḥ |
ebhirhi pradigdhānya śārṃsi duṣṭamasṛksañcitaṃ picchāṃ ca vimucya praśāmyanti |
ebhiśca tailānyabhyaṅgārthamupakalpayet ||
tathā kāsīsasaindhavālapippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgavidārīlāṅgalīkaravīrārdrakasvarṇakṣīrīdantīcitrakālarkasūdhāpayobhistailaṃ caturguṇamūtravipakvamapradūṣayat gudamabhyaṅgāt kṣāravadarśāṃsi śātayati |
tailābhyaktaṃ vā pāyupradeśaṃ pakveṣṭakāśakalaistīkṣṇakoṭibhiragnivarṇairmahiṣīmūtranirvāpitairniṣpīḍayan dvikālaṃ saptadināni svedayet |
anantāṃ ca yathoktenāvagāharena |
tato gate saptarātre pūtīkarañjapallavakalkena sasaindhavena snuhī payasā vartiṃ kṛtvā nātiśuṣkāṃ gude vidadhyāt |
kṛtaviṇmūtraṃ cāvagāhe sthāpayet |
prātaḥ sāyaṃ caiṣa vidhiḥ pratyahamekāntaraṃ vā yāvattrirātram |
tato devadālīkṣāraharītakīḥ śīlayet |
sajālamūlaṃ jīmūtakamantardhūmaṃ dahet tasyabhasmanorddhāḍhakaṃ gomūtrapātradvayenaikaviṃśatikṛtvo gālayet |
tatastena kṣāramūtreṇa kuṭajacitrakavyādhighātacūrṇaprasṛtatrayānvitena pathyāśatadvayamāghanībhāvāt pacet |
avatīrṇaṃ ca tamavalehaṃ vyoṣarajaḥprasṛtayuktaṃ ghṛtabhāvite bhājane nidadhyāt |
sa lehaḥ sāvalehavijayādvayopayogamabhyasyamāno gudajajaṭharajaghanavaṅkṣaṇaśūlagarānāhagulmapāṇḍurogāśmarīśarkarāśvāsakāsān niyacchati |
sadā ca patrabhaṅgodakena koṣṇenāmbunā vā śaucamācaret |
apravartamānaṃ ca rudhiramucchūnakaṭhineṣvarśaḥsu jalaukābhiḥ sūcīkūrcena vā pravartayet ||
agnisāde gudaśophaśūlārtau ca hiṅgvardhakarṣaṃ sauvarcalayavakṣārendrayavapippalīnāṃ pṛthak karṣaṃ mūrvārdhapalaṃ pāṭhāpalaṃ śuṇṭhīdvipalaṃ caikatra cūrṇitamuṣṇāmbusarpirmadyādyairupayojyam |
hiṅgvativiṣākuṣṭhasvarjikākṣārabiḍalavaṇāni vā dviguṇottarāṇi prathojayet |
prāṇadāṃ vā takrānupānaṃ saguḍām |
prātaḥ prāgbhaktaṃ vā niranno vā takramaharahastasmin jīrṇe takre sāyaṃ takrapeyāṃ sasaindhavāṃ pibet |
takreṇaiva vā lājasaktūnavalihyāt |
pīlūni vā takrānupānāni prātaḥ pakṣaṃ pakṣārdhaṃ vā prayojayet |
kaṭukikāmūlakalkaṃ vā prātastakreṇa ||
śuṇṭhīcitrakapunarnavākvāthasiddhaṃ vā kṣīram |
gomūtraparisrute vā bahukṛtvo jīmūtakakṣāra uṣitā harītakīḥ |
gomūtrārdhadroṇasiddhaṃ vā kṣaudravadabhayāśatam |
bhallātakāni vā rasāyanopadeśena punarnavāmalaṃbusāṃ vā śophoktavidhinā guḍārdrakaṃ vā ||
sakutumanthaṃ vā bhallātakacūrṇayuktaṃ nātilavaṇaṃ takreṇa |
takreṇa vāṣāḍhakārtikamārgaśīrṣāṇāṃ māsānāmanyatamasmin puṣyayoge samuddhṛtaṃ citrakamathavā mastuyūṣakṣīraghṛtatailādyanyatamena ||
citrakamūlakvāthaṃ vā lehatāṃ gataṃ samadhuguḍaṃ takrāśī śīlayet |
kalaśe vāntaścitrakamūlatvakkalkaliptaśuṣke jātaṃ dadhi kālaśeyaṃ vā pānabhojaneṣu |
evaṃ bhārṅgyāsphotaguḍūcīpañcakoleṣu takrakalpaḥ ||
ghṛtaghaṭe vā hapuṣopakuñcikādhānakājamodājājīśaṭhīkāravīyavānīcitrakapippalīdvayapippalīmūlacūrṇāsutaṃ jātaṃ takram |
takrameva vātimandavahniḥ saptāhasasnehamamlamanamlaṃ vā sānnamanannaṃ vā śīlayet ||
tatastakrasiddhāni kramaśo 'rśoghnalaghudīpanīyadravyadhānyapiśitaśākopakalpitāni peyāayūṣarasavyañjanāni |
takraṃ hi paramauṣadhamanilakaphārtīnāṃ viśeṣājjaṭharāśritānām |
na hi tadvihatānyarśāṃsi punaḥ prarohanti |
bhūmāvapi tanniṣicyamānamaharahaḥ samūlamucchinatti tṛṇajālamapsvapi ca śaivālam |
tadviśodhiteṣu punardehasrotaḥsūpacīyamāno 'nnarasaḥ puṣṭibalavarṇaujasāmāśu vṛddhaye sampadyate ||
madyapaśca seveta cavyacitrakājājīcūrṇānuviddhaṃ śīdhuṃ gauḍaṃ vā |
sauvarcalahapuṣānvitāṃ vā surām ||
abhayāpalāṣṭakaṃ dviguṇāmalakamindravāruṇīpalapañcakaṃ ca dviguṇakapitthamadhyaṃ loddhraviḍaṅgailavālukapippalīmaricāni dvipalāṃśāni jarjaritānyudakabhāre vipācya pādaśeṣaṃ rasaṃ pūtaśītaṃ guḍatulādvayena dhātakīpalāṣṭakena saṃyojya ghṛtabhājane 'rdhamāsasthaṃ prātarannakāle vopayuñjīta |
ayamabhayāriṣṭo 'rśograhaṇīpāṇḍuhṛdrogakāmalāyakṣmaviṣamajvaraplīhagulmodaraśvayathukuṣṭhakṛmigranthyarbudaghno 'gnirucivarṇakaraśca ||
dantīcitrakatriphalādaśamūlāni pālikānyudakadroṇe sādhayitvā pādaśeṣe pūtaśīte tasmin guḍatulārdhaṃ dhātakīkuḍavaṃ ca prakṣipya ghṛtabhājane māsamuṣito dantyariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa |
durālabhāyāḥ prasthamabhayāmalakavṛṣapāṭhācitrakadantīmahauṣadhīnāṃ pratyekaṃ dvipalamambhasāṃ droṇe pūrvavat siddhaṃ pūtaśītaṃ śarkarātulayonmiśraṃ madhughṛtapriyaṅgupippalīcavikākalkalipteghṛtakumbhe pakṣaṃ nidhāpayet |
ayaṃ durālabhāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa ||
navāmalakapalaśataṃ pippalīnāgapuṣpakuḍavadvayaṃ pālikāni cavyacitrakakramukalodhrapāṭhāmaricaviḍaṅgamañjiṣṭhailavālukapippalīmūlānyardhapalāṃśikāni dārvīśatāhvendrāhvāsārivādvayamustakuṣṭhānyaikadhyaṃ ca jaladroṇadvaye 'rdhāvaśeṣaṃ sādhayet |
sa rasaḥ pūtaśītaḥ samadrākṣāsvarasaḥ sitāpalaśatadvayena kṣaudrārdhaprasthena pṛthak kārṣikeṇa ca tvagelālodhrakuṭannaṭāmbusevyakramukakesaracūrṇena yukto guḍaśarkarādhūpite ghṛtabhāṇḍe prakṣipya pakṣamupekṣito 'yamāmalakāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa |
akālavalīpalitakhalatiśamanaśca ||
guggulupalacatuṣṭayamāmalakaprasthaṃ dhātakīprasthamabhayāśatamakṣaśatañca guḍapalaśatadvayaṃ pālikāni pañcakolājamojacaturjātakakaṭphalamustamaricāni daśapalikāni ca khaṇḍadrākṣādāḍimāni sarvamaikadhyamambhasāplāvyāloḍya ca purāṇe jatusṛte droṇakṣame bhājane nikṣipya sthāpayet |
gandhavarṇarasopapannaṃ cāsavamabhisamīkṣya taṃ kumbhamikṣurasasya pūrayet |
eṣa ṣaṇmāsasthito guggulvāsavaḥ samānaḥ pūrveṇa ||
amadyapo vā pibecca śṛtaśītamalpamudakaṃ śṛtaṃ dhānyanāgarābhyām |
pañcakolakājājīkāravīgajaśauṇḍībilvaśalāṭupāṭhātumburudhānyakairvā ||
ebhiśca phalāmlān yamakasnigdhān peyāyūṣarasādīn kuryāt |
pibedvā mastu dhānyāmlaṃ madhuśuktodakaṃ vā ||
pūtīkarañjatvakpalaśatadvayaṃ śuṣkamudakadroṇe kvāthayet |
pādaśeṣe ca tasmin pūtaśīte guḍapalānyaśītiṃ vyoṣārdhapasthacūrṇaṃ ca datvā yavapalle ghṛtakumbhasthaṃ māsaṃ nidhāpayet |
etat karañjaśukramabhyasyamānamalamanalajananamarśogulmānāhaplīhagarodaraghnaṃ ca |
pīlutulāṃ tulyaguḍāṃ mastunastakrasya vā droṇe 'bhiṣuṇuyāt |
tatra pālikānāmabhayātiviṣāpāṭhāmustakaṭukādevadāruhiṃsrājīrakāruṣkaracavyājamodailācitrakagajapippalīvyoṣaviḍaṅgaśatāhvāhareṇucirabilvatvakkuṣṭhakuṭajabījatrivṛtpippalīmūlopakuñcikānāṃ cūrṇaṃ kṣiptvā pūrvavannidhāpayet tadadhikaguṇaṃ pūrvasmāt ||
sutakṣitānāmikṣugaṇḍikānāṃ droṇamudakadroṇena ghṛtabhāvite bhājane 'bhiṣuṇuyāt |
āvapeccātra jarjarīkṛtā yavānīyavānakakustumbarīpṛthavīkāḥ pṛthak kuḍavāṃśāstathā dvipalonmitāstejovatīpañcakolakājājījīrakadvayakāravīḥ kṣaudrakuḍavaṃ ca prakṣipya tato daśarātreṇa sañjātāt tasmānmātrāṃ sauvarcalārdrakabhūstṛṇaiḥ surabhīkṛtāṃ bhuñjānaḥ pibet |
punaḥ punaścātra pānīyaṃ prakṣipedikṣugaṇḍikādikañca sambhāram |
tat gaṇḍīrākhyaṃ kāñjikaṃ paraṃ rucikaramagnidīpanamarśograhaṇīvikārodaragarakṛmigulmamadātyayapāṇḍurogaghnam ||
rūkṣakoṣṭhaścārśaso nāgarakṣārakṛṣṇājājīdhānyakāravīgarbhaṃ phalāmlaṃ saphāṇitaṃ sarpiḥ pibet |
kiṃśukakṣārodakena vā vipakvaṃ vyoṣagarbham |
pāṭhāmaricapañcakolakakṣārayavānīkustumbaruharītakībilvaviḍaṅgasaindhavagarbhaṃ caturguṇena dadhnā vipakvaṃ sarpiḥ pravāhikāgudabhraṃśapicchāsrāvānāhagulmapāyupārśvavaṅkṣaṇavedanāgrahaṇīdoṣahṛdrogamūtrakṛcchraghnam ||
pippalīpāṭhānāgaragokṣurakāṇāṃ tripalikānāṃ niryūhe gaṇḍīramaricapañcakolakānyardhapalikāni kalkīkṛtya ṣaḍguṇena dadhnā catvāriṃśat ghṛtapalāni tulyacāṅgerīrasāni pācayet | tat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa |
śophodaravāsakāsahidhmāghnaṃ ca ||
baddhavarcāṃsi cārśāṃsyudāvartavadupācaret |
bhinnavarcāṃsi cārśāṃsyatīsāravat |
atipravṛttaraktāni raktapittātisāravat ||
aśuddhaṃ ca kālabalāpekṣī sravadrudhiramupekṣeta |
ubhau ca tatrānubadhyete śleṣmānilo vā |
tatra pittaśleṣmolbaṇaṃ pācanadīpanadravyairupekṣayā ca saṃśodhya śamayet |
pittānilolbaṇamantarbahirūrdhvamadhaśca yathāgnisnehaiḥ |
kevalapittolbaṇamuṣṇakāle viśeṣataśca durbalasya stambhanaiḥ ||
atha śleṣmolbaṇe kuṭajatvagviśvabheṣajakvāthaṃ pibet |
taṇḍulodakena vā kuṭajatvakphalātiviṣārasāñjanāni sakṣaudrāṇi |
kuṭajatvakpalaśatamārdraṃ divyāmbunā kvāthayet |
muktarase ca pūte tasmin pālikān suślakṣṇapiṣṭān priyaṅgusamaṅgāmocarasān kuṭajabījatripalaṃ ca prakṣipya mṛdvagninā punaḥ sādhayedādarvīlepāt |
ayamavalehaśchāgalīkṣīreṇa peyāmaṇḍena vā sahājakṣīrabhujaḥ prayukto raktajānyarśāṃsyatīsāraṃ kaphapittañcordhvamadho vā pravṛttamapaharati |
kuṭajatvakpalaśatamudakadroṇe 'ṣṭabhāgaśeṣaṃ sādhayet |
parisrāvya tadudakaṃ kalkīkṛtairvyoṣarasāñjanamocarasamustādhātakīphalabilvaśalāṭudāḍimaśalāṭutvaksamaṅgālodhradvayaiḥ palāṃśaiḥ palaiśca kuṭajatvaco daśabhistathā viṃśatyā ghṛtasya guḍasya ca triṃśatā saṃsṛṣṭamadhiśrayet |
athāvalehatāṃ gatamavatāritaṃ saptāhamardhamāsaṃ māsaṃ vā dhānyamadhye suguptaṃ nihitamupayuktamāśu sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānapohati ||
mocarasasamaṅgātilalodhracandananīlotpalāni vā chāgapayasā pibet |
śūle tu bilvayavānīnāgararasāñjanadurālabhāvatsakabījānāmanyatamenāpi yuktaṃ pāṭhācūrṇaṃ śṛtena koṣṇenāṃbhasā takreṇa vā |
śūle raktātipravṛttau ca lodhradhātakīkuṭajatvagindrayava kesaranīlotpalakalkasiddhaṃ sarpirdugdhikānidigdhikākalkasiddhaṃ vā ||
vātolbaṇe tu rakte balātibalābilvatriphalāhastipippalīnyagrodhakarañjapatramadhukatindukotpalaiḥ kārṣikairghṛtaprasthamajākṣīre daśaguṇe pacet |
pāṭhālodhrahrīberotpalacavyacandanasamaṅgātiviṣābilvadhātakīmadhukadevadārudārvītvaṅmustāmāṃsīnāgarayavakṣāracitrakakalkena cāṅgerīsvarasena ca sādhitaṃ sarpirdroṣatrayaghnamarśo 'tisārapravāhikābastyānāhagudabhraṃśapicchāsrutigrahaṇīpāṇḍvāmayajvaramūtrakṛcchrārocakadurnāmaśūleṣu yojyam |
balādārvyavākpuṣpīgokṣurakapṛśniparśīnāmaśvatthodumbaranyagrodhaplakṣabadarīvetasapravālānāṃ ca dvipalonmitānāṃ kaṣāyeṇa jīvantīkaṭukāpañcakolendrayavadevadāruśālmalīpuṣpavīrācandanāñjanakaṭphalamustaśyāmāsthirātiviṣāsamaṅgāvyāghnīmocarasabilvakamalotpalakiñjalkānāṃ cārdhakarṣonmitānāṃ kalkena cāṅgerīsuniṣaṇṇakasvarasaprasthābhyāṃ ca ghṛtaprasthaṃ pācayet |
raktastambhanāya ca śītābhyaṅgapradehasekāvagāhādīn prayuñjīta |
tadaśāntau yathoditāni ghṛtāni kavoṣṇānyavapīḍakayojanayā pāyayet |
kavoṣṇāneva ca ghṛtaitalakṣīrarasakānathavā snigdhoṣṇairmāṃsarasairbhojayitvā ghṛtamaṇḍena koṣṇenānuvāsayet |
śītavīryadravyasiddhena vā yathāsvaṃ snehena |
śālmalīpuṣpayavāsakuśakāśamūlanyagrodhodumbarāśvatthaśṛṅgān dvipalāśān kṣīraprasthena triguṇodakena sādhayitvā kṣīrāvaśeṣamavatārayet |
sa niryūhaḥ śālmalīniryāsasamaṅgācandanotpalendrayavapriyaṅgupadmakesarakalkagarbho ghṛtakṣaudraśarkaropetaḥ picchābastirgudabhraṃśapravāhikāraktasrutijvaraghnaḥ ||
lājaiḥ peyā pītā cukrīkākesarotpalaiḥ siddhā |
hantyāśu raktarogaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām ||
hrīberabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām |
vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām ||
gṛñjanakasurasasiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām |
raktātisāragrahaṇīpravāhikāśophanigrahaṇīm ||
kāśmaryāmalakānāṃ sakacchurāṇāṃ khalān phalāmlāṃśca |
gṛñjanakaśālmalīnāṃ dugdhīkācukrikāṇāṃ ca ||
nyagrodhaśṛṅgikānāṃ khalāṃstathā kocidārapuṣpāṇām |
dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte 'ti ||
siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodakāṃ sabadarāṃ ca |
rudhirasrutau pradadyānmasūrasūpaṃ satakrāmlam ||
payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām |
bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam ||
śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ sakapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca |
śālīnadyānmadhurairamlairīṣatsamaricairvā ||
dakṣaśikhitittirirasaurdvikakullopākajaiśca madhurāmlaiḥ |
adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ ||
chagalīpayaḥ prayuktaṃ nihantiraktaṃ savāstukarasaśca |
dhanvavihagamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā ||
rasakhalaśākayavāgūghṛtayuktaḥ kevalo 'thavā jayati |
raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ |
chāgāntarādhitaruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu ||
vyatyāsānmadhurāmaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye yojyam |
navanītatilābhyāsāt kesaranavanītaśarkarābhyāsāt |
dadhisaramathitābhyāsāt gudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ ||
navanītaghṛtaṃ chāgaṃ sapayomāṃsaṃ saṣaṣṭikaḥ śāliḥ |
taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇīva surā jayatyasram ||
prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte |
dṛṣṭe 'pi hi kaphapitte tasmādanilo 'dhikaṃ jeyaḥ ||
dṛṣṭvā śoṇitapittaṃ prabalaṃ kaphavātarūpamalpaṃ ca |
śītāḥ kriyāḥ prayojyā yatheritāḥ pittarogeṣu ||
udāvarte tu doṣavilayanāya śītajvaraghnatailābhyaktasvinnasya śyāmātrivṛtpippalīnikumbhanīlinīcūrṇaṃ gomūtraparipītaṃ dviguṇalavaṇaguḍena karāṅguṣṭhākārāṃ vartiṃ kṛtvā ghṛtābhyaktagudasya gude vātaviṇmūtrānulomanārthaṃ nidadhyāt |
pippalīmadanaphalasarṣapāgāradhūmairvā samūtraguḍaiḥ |
tumbīkaraghāṭakaṇāsiddhārthakasaindhavajīmūtakairvā |
eteṣāmeva vā cūrṇaṃ nāḍyā pradhamet |
tadvighāte tvānulomikauṣadhatailamūtrāmlalavaṇakṣārayuktaṃ sutīkṣṇamāsthāpanaṃ dadyāt ||
triphalātrikaṭutrilavaṇadantīcitrakabhallātakāni jarjaritāni sasnehamūtrāṇi śarāvadvayakoṣṭhe mṛtpralipte gomayāgninā vipacet |
sa kalyāṇakākhyaḥ kṣāraḥ kṣīramāṃsarasāśinā ghṛtena pīto 'nnapāne vā praṇīto 'rśogulmapāṇḍuhṛdrogodāvartagrahaṇīmūtravibandhāśmarīkṛmiśvayathuhidhmāśvāsakāsaśūlānāhaplīhamehāpahaḥ |
vairecanikamūlaphalāni sahiṃsrārkamūladaśamūlaguḍādvīpidvipunarnavāni sarvaiśca tulyāni pañcalavaṇāni kṣāraḥ pūrvavat kṛtaḥ kāṅkāyanokto 'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt |
hiṅgupāṭhātryūṣaṇatriphalākaṭabhībilvamadhyāyorajaḥ kaṭukāpañcakolakamustakuṣṭhakṣāradvayamuṣkakamadhukogragandhāviḍaṅgamūrvājamodendrayavaguḍūcīdevadārūṇi kārṣikāṇipṛthak palāṃśāni pañcalavaṇānyaikadhyamāpothya ghṛtatailakuḍavena dadhikuḍavena ca saṃyojya kalyāṇakavidhinā dagdho mahākṣārastattulyaḥ |
prāgbhaktaṃ vā vitaret ghṛtaguḍayavakṣārān ||
dāḍimarasaṃ vā sayavānīpāṭhāmahauṣadhalavaṇaguḍatakram |
yamakasnehabhṛṣṭān vā saktuyuktān karañjaprasavān |
dadhidāḍimāmlabadaratintiṇīkamātuluṅgalavaṇasurāṃ yamakasaṃskṛtām |
trivṛddantīguḍacitrakacāṅgerībālamūlakaloṇīkāsuvarcalopodakācuñcuparṇīvīrāvāstukapallavāṃstathā dakṣaśikhiśvāviṅgodhāmārjāroṣṭralopākakūrmaśalyakamāṃsān māṃsarasān yavaprāyaṃ cānnaṃ bhojanārthe |
pānārthe tu sapippalīcūrṇaṃ gauḍamacchasurāṃ salavaṇānāsavāṃśca dīpanīyavātaharānāranālamastu vā saṃskṛtam ||
anubandhe tu bhūyo madirāmastumūtrayuktaṃ virekam |
sapippalīṃ vā ghṛtabhṛṣṭāṃ saguḍāṃ harītakīṃ sakumbhanikumbhāṃ vā |
dvividhopakramaṇīyoditān vā tarpaṇaprayogān |
trivṛccūrṇaṃ vā triphalārasānuviddham |
abhayāmalakaviḍaṅgān vā samatrivṛtān saguḍān māṇibhadrakākhyān |
miśrakasnehaṃ sukumārakaṃ nīlinīghṛtaṃ vā kalpoditāni vā virecanānyavacārayet |
gudāśraye hi doṣe 'pahṛte vyādhayo 'pi tajjāḥ praśāmyanti ||
rūkṣatayā ca viḍvātavibndhena śūlodāvartasambhavaḥ tasmāttatrāśutaraṃ snehanamanuvāsanaṃ vidadhyāt |
pippalīmadanabilvavacāmadhukaśatapuṣpāśaṭhīkuṣṭhapuṣkaramūladvīpidevadārubhiḥ ślakṣṇapiṣṭairdviguṇapayastailaṃ siddhamarśogudabhraṃśayoniśūlavaṅkṣaṇānāhagudaśophotthānapravāhikapicchāsrāvorukaṭīpṛṣṭhadaurbalyavaivarṇyamūtrakṛcchraniṣūdanaṃ vātamūtraśakṛtpittaśleṣmānulomakaraṃ ca |
vātānulomye hi sati dhruvamanalo yāti dīptimarśāṃsi cātaḥ saṅkocamiti |
arśāṃsi śastrakṣārāgnilepābhyaṅgairupācaret |
dṛśyānyadṛśyāni punaḥ sadāntaḥparimārjanaiḥ ||
alpakālotthiteṣvalpaliṅgadoṣeṣu cauṣadham |
nātyucchriteṣu mṛduṣu kṣāro 'srasrutimatsu ca ||
ucchriteṣvalpamūleṣu śastaṃ śastraṃ kunāmasu |
yukteṣu sthairyakāṭhinyakārkaśyaiḥ śastrapāvakau ||
yojyau mahatsu vā kṣāraḥ pāṭayitvā vikuṭya vā |
sūcīkūrcena tadvacca baḍiśaṃ teṣu śastrakam ||
atisthūlātidīrghe tu yantrake marmaghaṭṭanam |
aṇucchidre mahadrūpamekadeśe 'vaśiṣyate ||
aticchidre 'dhikaṃ rūpādavatīrṇaṃ pravāhaṇāt |
sthūlāntramati hiṃsyācca yathoktaṃ yojayedataḥ ||
śuṣkeṣu bhallātakamagryamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak |
sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca ||
bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca |
tadannapānauṣadhamarśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītamasmāt ||
arśo 'tisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ |
sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣedatasteṣu viśeṣato 'gnim ||
athāto 'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
prāyeṇātisāro hyagnimupahatya prāgāmādhiṣṭhāno bhavati |
tasmādanilajamapyāmapācanārthamādau laṅghanenopakrameta |
tatra śūlānāhaprasekārtaṃ lavaṇāmbunoṣṇena vāmayet |
na tu sāme pūrvaṃ saṅgrāhi prayuñjīta vibaddhe vā male |
stimitādhmātagurusarujakoṣṭhaḥ prāṇadāmuṣṇāmbunopayuñjīta |
savyoṣṇāṃ vā dhānyāmlakvathitāṃ vā |
anyadvā sraṃsanadīpanamauṣadham ||
viśuddhasrotaso hyasya doṣaśeṣe pravāhite |
sukhaṃ saṅgrahaṇaṃ kartuṃ pācanaiḥ stambhnena vā ||
madhyadoṣastu viśoṣayan māgadhīnāgaravacābhūtīkadhanikāharītakīnāṃ kvāthaṃ pibet |
jalajaladabilvapeśikāśuṇṭhīdhānyakānāṃ vā |
ubhayamapi caitat pramathyākhyam |
vacādivargaṃ kvathitaṃ cūrṇitaṃ vā |
tadvadvacābhayāviḍaṅgapāṭhāśuṇṭhībiḍalavaṇāni vā |
mustapippalīndrayavapāṭhātejovatīrvā |
viḍaṅgābhayākaṇalavaṇapañcakāni vā |
pippalīndrayavapāṭhāśuṇṭhīrvā |
sarakte tu pravṛtta āme gajapippalīṃ madhuśarkarāmadhurām ||
pānaṃ tvatisāriṇombu vacātiviṣābhyāṃ kvathitam |
śuṇṭhyativiṣābhyāṃ mustaparpaṭakābhyāṃ nāgaradhānyakābhyāṃ vā |
kṣudvatastu laghupañcamūlapañcakolahastipippalībalābilvapāṭhāhiṅgudhānyakajīrakaśaṭhīgandhapalāśahapuṣāyavānītintiṇīkadāḍimabiḍasaindhavairannapānaṃ yavāgvādi kalpayet ||
bilvaśalāṭuharītakīpippalīmūlairmūḍhavātasya |
aṃśumatīdvayabalābilvaśalāṭubhiḥ pittolbaṇasya |
pibecca tṛṣitaḥ paṭapūtaṃ takram |
madhusurādhānyāmlayavāgūmaṇḍānyatamaṃ vā |
eṣa kramo 'nilakaphaghno dīpanapācano rocanaḥ saṅgrāhī balyaśca ||
pakvadoṣo 'pi tu yo 'tisāryate bahuśo 'nilena vibaddhaṃ sapicchaṃ saphenaṃ saśūlaparikartikaṃ saromaharṣaṃ niṣpurīṣaṃ ca tāṃ pravāhikāṃ bimbisīmiti cācakṣate |
tatrodāvartopadiṣṭāṃstenaiva vidhinā saṃskṛtāṃśchāgapiśitarasān dadyāt ||
yūṣāṃśca varcaḥkṣaye tṛṣyato yavamudgamāṣatilakṛtān |
samena vā tilabālabilvayoḥ kalkena dadhisarasnehayuktaṃ khalakam |
citrakaśṛṅgaverapūtīkarañjabilvājamodairvā takradāḍimatailāḍhyaṃ saindhavopetamajitākhyam |
śaṭhītintiṇīkabiḍadāḍimakṣārapañcakolamaricatriphalādhātakīdhanikāpāṭhājamodājājījīrakakapitthajambvāmrāsthibhirvā tulyabhāgaiḥ ṣaḍguṇabilvamadhyairguḍamudgarasasnehadadhisiddho 'parājitākhyaḥ khalako dīpanaḥ pācano rucyo grāhī bimbisināśanaḥ ||
dadhisaraṃ vā saguḍadāḍimaṃ yamakabhṛṣṭam |
yamakabhṛṣṭān vā saśuṇṭhīcūrṇān saktūn |
māṣān vā susiddhān ghṛtamaṇḍopasecnān maricopadaṃśān |
chāgameṣayorvāntarādhirasaṃ dāḍimāmlaṃ dhānyanāgaropetaṃ snehavipakvaṃ vyañjanaṃ pānaṃ ca |
tadvat surāṃ yamakasnigdhāṃ pibedvā |
śuṇṭhībadaracūrṇaṃ dadhighṛtatailakṣaudraphāṇitopetam ||
hiṅgudāḍimamahauṣadhopakulyācūrṇaṃ vā ghṛtakṣīroṣṇāmbumadyānyatamena |
lihyādvā lodhrabilvaśalāṭuguḍāṃstrikaṭukotkaṭāṃstailena |
aśvatthavātapotakvāthasiddhaṃ vā śālyodanaṃ ghṛtatailakṣaudrayuktaṃ dadhnā khajāhatadadhisarānupānamaśnīyāt ||
dīpanaṃ rocanaṃ rucyaṃ dadhi vātaharaṃ param |
baddhaviḍvā haratyasmāt cirotthāmapi bimbisīm ||
tṛṣṇolbaṇastu saraktapicchopaveśī pānānnavirato dhāroṣṇaṃ kṣīramākāṅkṣaṃ pibet |
śṛtaṃ vā gandharvahastamūlenāthavā bilvaśalāṭubhiḥ |
tadeva vālpatṛṣṇaḥ saguḍatailam |
śṛtena vā payasā maricakalkaṃ dviguṇatilakalkayuktam |
vyoṣasiddhena vā payasānnāni bhuñjīta ||
śūlādhikye tu daśamūlakvathitena payasā sakṣaudreṇāsthāpanaṃ dadyāt |
athavā picchābastimanuvāsanaṃ ca vātaghnaṃ vā pittaghnaṃ vā ||
gudabhraṃśe śūle cāmlabadaracāṅgerīrasadadhikṣāranāgarakalkena śṛtamamlaṃ sarpirnirāmamāturaṃ pāyayet |
maricapañcakolājājīdhanikābiḍadāḍimagarbhaṃ vā pūrvavadamlam |
anuvāsayedvā daśamūlasiddhena snehena |
gudaṃ cābhyaṅgapūrvaṃ svedena mṛdubhūtaṃ praveśayet |
sacchidreṇa cāsya carmaṇā goṣphaṇābandhaṃ kuryāt |
mūṣakamanāntraṃ kṛtvā mahāpañcamūlakaṣāyaṃ ca kṣīre vipacet |
tena payasā vātaharakalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayet tadabhyañjanena pānena ca sukṛcchramapi gudabhraṃśaṃ sādhayati ||
pittātisāramapi sāmamādau tīkṣṇavarjyairauṣadhairvātātisāravat pācayet |
tṛṣṇāyāṃ sasārivābhūnimbaṃ jvaravihitamambhaḥ ṣaḍaṅgamavacārayet |
upoṣitasya cānnakāle 'bhīrudṛsvapañcamūlabalādvayaśūrparṇyādimṛdumadhuratiktadīpanadravyaniryūhayujktān kālavinmaṇḍapeyāsaktuyūṣarasādīnīṣadamlānanamlān vā kavoṣṇān suśītān vā sakṣaudrān ||
anubandhe tu mūrvātiviṣendrayavaharidrārasāñjanāni kvathitāni pibet |
pāṭhāguḍūcīkaṭukākirātatiktāni vā |
vatsakabījātiviṣābilvāmbumustāni vā |
taṇḍulodakena vātiviṣāvṛkṣakatvakphalāni sakṣaudrāṇi |
candanośīraśuṇṭhīlodhranīlotpalāni vā |
nāgarotpaladhātakīpuṣpadāḍimatvaco vā |
kamalotpalalodhramocarasasamaṅgātilān vā |
madhukaśṛṅgaveradīrghavṛntatvaco vā |
madhuyuktāni śarkarāpadmakesaramustāpayasyācandanāni vā |
śālmalīvṛntakṛtaṃ vā śītakaṣāyaṃ madhumadhukopetam ||
madhukapriyaṅgukaṭvaṅgatvagdāḍimāṅkurakalkena vā dadhiyutāṃ yavāgūṃ khalakaṃ vā |
bilvakapitthajambbāmrāsthibhirvā |
madhuyuktān vā lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇān kvāthādiṣu pṛthak kalpitān |
śūlārtastu rūkṣakoṣṭho ghṛtaṃ sakṣāraṃ pibet |
kṣīraṃ vā bṛhatībalāṃśumatīkacchurāmūlasiddhaṃ madhukakaṭvaṅgājamodaśarkarāvacūrṇitaṃ satailakṣaudram |
balavān vibaddhamalo virekārthaṃ triphalācūrṇayuktaṃ vā palāśaphalakvāthasiddhaṃ vā payaḥ pītvā paya eva kavoṣṇamanupibet |
evameva ca trāyamāṇayā śṛtam |
tato nissṛte śakṛti purāṇe 'tisāraḥ śāntimeti ||
srutadoṣasya ca saṃsarjanakāle śūlaṃ cedanuvarteta tato bilvamadhukaśatāhvādvayagarbhaṃ sakṣīraṃ tailacaturguṇaṃ sarpirvipācyānuvāsanaṃ dadyāt |
tataḥ samyakkṛtāyāmapi saṃsargyāmatīsārānubandhe picchābastayo yojyāḥ |
śālmalīvṛntānyārdradarbhairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛdāvalipya gomayāgninā svedayet |
śuṣkāyāṃ mṛdi svinnāni jñātvā vṛntānyulūkhale samāpethya teṣāṃ muṣṭisammitaṃ piṇḍaṃ kṣīraprasthe vimardayet |
tatastena payasā pūtena saghṛtatailena madhumadhukakalkayuktenāsthāpayet |
pratyāgate ca snātaḥ payasā kacchurāśṛtena jāṅgalarasairvāśnīyāt |
eṣa picchābastiḥ pittaraktātisāragrahaṇīgulmaśoṣajvarān virecanāsthāpanātiyogaṃ ca śamayati ||
cirotthitaṃ tvatīsāramavedanaṃ pakvamapyaśāmyantaṃ puṭapākairupācaret |
aralukatvakkalkaṃ kāśmaryapatrapracchannaṃ puṭapākavidhinā pācayet tadrasaṃ suśītaṃ madhuyutaṃ pibet |
vaṭāditvakprarohakalkamapyevaṃ kalpayet |
athavā tittirimapanītāntrapicchaṃ nyagrodhādervalkalasya prarohāṇāṃ vā kalkena pūrayitvā pūrvavat puṭapākaṃ kuryāt |
tataḥ tasmādrasamādāya sitākṣaudrayuktaṃ pāyayet anena sarve jāṅgalasatvā vyākhyātāḥ ||
yastu pittātisārī pittalānyāseveta tasya pittamativṛddhaṃ raktātisāraṃ tṛḍdāhamohajvaraśūlapāyupākāṃśca karoti |
tatra kṣīramājaṃ nyagrodhādiprasavaśṛtaṃ sitāmadhuyuktamāhāre gudaprakṣālane ca vidadhyāt |
tadvidhaṃ vā sarpiḥ sapayaskaṃ pibet |
kṣīrotthaṃ vā sarpiḥ kṣīrānupānaṃ kapiñjalarasāśī kṣīrāśī vā lihyāt ||
sallakīpriyaṅgutiniśaśālmalīplakṣatvaksaṃsṛṣṭaṃ siddhaṃ vā sakṣaudraṃ kṣīraṃ pibet |
yaṣṭīlodhrasārivābhirvā śṛtaṃ samadhusitam |
tadvat kṛṣṇatilasamaṅgotpalayaṣṭīmadhubhiḥ |
śaśakapiñjalapārāvatataṇḍulīyakamudgakāśmaryabījādirasāṃśca seveta |
ghṛtabhṛṣṭaṃ vā raktamājaṃ mārgaṃ vā |
pūrvoktān vā puṭapākān madhukakṛṣṇamṛttikāśaṅkhakalkaṃ vā sarudhiraṃ pibet taṇḍulodakena |
tena vā samākṣikaṃ phalinīkalkam |
athavā sasitākṣaudraṃ candanam ||
ete hi prayogāḥ tṛṣṇādipraśamanā raktātiyogaghnāśca |
vātottarastu śatāvarīghṛtaṃ lihyāt |
picchilasvarasasādhitaṃ vā sarpiḥ |
lākṣāpippalīśṛṅgaverakaṭukendrayavadārvītvagbhirghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍena pītamatīsāraṃ tridoṣamapi vārayati ||
yadā punarvāyunā viṭ baddhaṃ saśoṇitamalpālpaṃ saphenaṃ kṛcchrādupaveśyate tadā pūrvoktaṃ picchābastiṃ dadyāt |
madhurauṣadhasiddhena ca sarpiṣānuvāsayet |
prāyeṇa hi durbalagudā gudāśrayāmayino bhavanti |
atisārātipravṛttau svasthānabalavṛddho vāyuḥ pittamanubalamavāpya durjayataro bhavati tasmātteṣāmabhīkṣṇamanuvāsanaṃ prayuñjīta |
gudadāhe punaḥ paṭolamadhukamadhūkakṣīrivṛkṣādikaṣāyeṇa saghṛtaśarkarākṣaudreṇa kṣīreṇa vā gudaṃ tadāsannāṃśca pradeśān siñcet |
śatadhautādibhirghṛtaiśca picūnabhyaṅgāṃśca dadyāt |
paṭolādīnāmeva ca kalkena saghṛtena pradihyāt |
taccūrṇaurdhātakīlodhramāṣacūrṇena ca pāyudvāramavacūrṇayet |
evameva ca śūle vātaharatailapradehairupācaret |
yaḥ punarevamapi pittalānyāseveta sa śīghraṃ gudavalīṣu pakvāsu vyāpadyate ||
śleṣmātīsāraṃ tu prāgeva nitarāmāmapācanārthaṃ laṅghanena sādhayet |
anubandhe ca pibet kaṣāyaṃ mustābhayāśuṇṭhībilvaśalāṭūnām |
vacāviḍaṅgabhūtīkadhanikādevadārūṇāṃ vā |
pāṭhātiviṣākuṣṭhacavyakaṭurohiṇīnāṃ vā citrakapippalīdvayapippalīmūlānāṃ vā |
sukhāmbunā vā hiṅgvādyamalasakoktam |
pathyāsaindhavaśuṇṭhīcūrṇaṃ va |
lihyādvā trikaṭucūrṇaṃ kṣaudraśarkaropetam |
pūrvavacca sarvaṃ vātapittāmaraktasaṃsargamapekṣya yathāyathamupakalpayet |
saśūlapravāhikasya ca nirāmasya vāte 'dhike vacābilvapippalīkuṣṭhaśatāhvākalkayuktaṃ salavaṇaṃ picchābastimanuvāsanaṃ ca koṣṇena bilvatailena bahuśovacādigarbheṇa vā taileneti |
svasthāne māruto 'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣayāt |
sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet ||
bhīśokābhyāmapi marucchīghraṃ kupyatyatastayoḥ |
kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca ||
yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate |
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ ||
āmasya pāko malasaṅgraho 'nu na saṅgrahe ruggudanābhijanmā |
vilaṅghanairgrāhibhirīraṇaghnaiḥ krameṇa taistairvidhibhirvidheyaḥ ||
na riktakoṣṭhasya purīṣabandho na rūkṣakukṣeḥ suhitasya cāti |
pittāsrato 'nyatra na cātiśītairatyuṣṇatīkṣṇairna kadācideva ||
khalarasadādhikā yamakadāḍimasārakṛtā |
dadhi saguḍaṃ payo 'sitatilāśca sujarjaritāḥ |
salavaṇamārutaghnagaṇasādhitatailamalaṃ |
athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
grahaṇīsamāśritaṃ doṣamādāveva yathāsvamajīrṇānusārato mātrāśītīyoktavidhānenopakrameta |
āmapācanārthaṃ pibenmustātiviṣāviśvabheṣajakvātham |
tadvadvacādivargaṃ sasaindhavam |
vvāruṇīmaṇḍena vā gulmavidhyuktaṃ trilavaṇādi cūrṇam ||
sapravāhe vā varcasi cūrṇīkṛtān biḍalavaṇayuktān bilvamadhyanāgaracitrakān dāḍimāmbhasā sakaphe vā |
atimātra āmaśūle 'lasakoktaṃ hiṅgvādimuṣṇāmbhasā pibet |
chardiśūlānāhānugranthiṣu tu maricājājisauvarcalābhayāḥ |
sapittakaphe cāme kaṭukendrayavapāṭhāpippalīmūlavacābhayānāgarāṇi kvathitāni cūrṇitāni vā ||
bhojanakāle ca pañcakolaparigṛhītaṃ paṭulaghudīpanīyaṃ peyādikamupakalpayet |
peyāṃ vā nāgarātiviṣābhyāṃ takradāḍimavṛkṣāmlāmlām pāne ca takramastvāra nālamadirāriṣṭānatīsāranirdiṣṭaṃ cāmbu |
yavānīpathyāmalakamaricāni tripalikāni lavaṇapañcakaṃ ca palāṃśakamekataścūrṇayitvā kaṃse sadyomathitasyāsunuyāt |
tato vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ pibet |
eṣa takrāriṣṭaḥ paramagnidīpano 'rśogulmajaṭharaśvayathukṛmipramehaharaḥ ||
grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhi lāghavāt |
pathyaṃ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam ||
kaṣāyoṣṇavikāśitvādbhūkṣatvācca kaphe hitam |
vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat ||
tasmāttakraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathārśasām |
vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet ||
dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikadhyaṃ cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsaplīhagulmagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam |
paripakvāmaṃ ca mārutagrahaṇīrogiṇamagnisandhukṣaṇārthaṃ sarpiḥ pāyayet |
dvipañcamūlapañcakolasaralasuradārusurabhigajapippalīśaṇabījayavakolakulatthānmastunāranālena vā pācayet |
tena pādāvaśeṣeṇa pañcalavaṇadvikṣārāmlabadarayuktaṃ sarpirvipakvamathavā saindhavavyoṣakṣāradvayapañcamūlābhayārāsnājājīgranthikaśaṭhīviḍaṅgagarbhamārdrakamātuluṅgakolāmlīkādāḍimasvarasaśuṣkamūlakakvāthamastutakraśuktaprasannāsauvīrakatuṣodakāranālopetaṃ paramagnidīpanamagnighṛtākhyam ||
athavā cavyacitrakapāṭhātejovatīpippalīmūlāni kuḍavonmitāni mustadvikuḍavamāsphotajātīnimbasaptacchadāśvamārakakarkoṭakapaṭolapallavānāṃ ca muṣṭiṃ muṣṭimantarnakhamudakadroṇe paktvā pādāvaśeṣamavatārayet |
ardhapalonmitāṃ cātra kalkitāṃ dadyādativiṣāṃ kṛṣṇāsārivābhadrāśca dvipalāṃśaṃ saindhavaṃ biḍaṃ yavakṣāraṃ ca māgadhikāyāścatuṣpalaṃ pātraṃ ca ghṛtasya etadagastyanirmitamalamanalajananam ||
uddīpite tu kiñcidanale vibaddhamalamāsthāpayet |
tato jite mātariśvani srastadoṣameraṇḍatailena tilvakasarpiṣā vā kṣāravatā miśrakasnehena vā virecayet |
kṛtasaṃsargakramaṃ ca baddhavarcasamanuvāsayedvātaharadīpanīyāmladravyasiddhena tailena |
tataḥ punarapi laghvannabhojanaḥ sarpireva yathāgnibalamalpaśo 'vacārayet |
agnighṛtaṃ ca chardivibandhaśūlaśvāsakāsinaḥ sabījapūrakarasam |
abhyaṅgārthaṃ ca tailamagnighṛtauṣadhaiḥ sādhayet |
anilakaphasaṃsarge tu cūrṇameṣāmauṣadhānāmuṣṇodakena pibet ||
pittaduṣṭāyāṃ tu grahaṇyāṃ svasthānagatamutkliṣṭaṃ dravamanalīnarvāpaṇaṃ pittamāsthāpanena vamanena vā nirharet |
tiktalaghudravyaiśca kṛtasaṃsarjanasya doṣaśeṣaśamanārthaṃ madhunāvalehyamuṣṇāmbunā vā pātuṃ praṇayet |
mūrvākirātatatiktaparpaṭakavacācandanamustatrikaṭukatrāyamāṇāyavānīkaliṅgatvakphalakaṭurohiṇīdevadārudārvītvak padmakośīrāriṣṭapaṭolapatrātiviṣāsaurāṣṭrītvagelāmadhu śigrubījacūrṇam |
ayaṃ hi grahaṇīdoṣaśūlātisārapāṇḍuhṛdrogagulmajvarapramehakāmalāmukharogārocakanibarhaṇaḥ ||
bhūnimbatrikaṭukakaṭukāmustendrayavāḥ samāścitrakabhāgau dvau kuṭajatvagbhāgāśca ṣoḍaśa sarvamekatra cūrṇitaṃ saguḍaśītodakaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa |
nāgararasāñjanātiviṣādhātakīghanapāṭhākaliṅgatvagbījabilvakaṭukāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbupītāḥ pittagrahaṇīvikāraṃ raktātisāramarśāṃsi sapravāhikaṃ gudaśūlaṃ ca vyapohanti |
tataścaivaṃ śamitapittodrekasyāgneḥ sthirīkaraṇāya sarpiḥ pūrvoktamūrvādikvāthena sārivāsphotasaptaparṇāṭarūṣakendrayavavīrābhūnimbadhānyanyagrodhāśvatthodumbaraplakṣopakulyānīlotpalagarbhasiddhaṃ pānāya prayuñjīta kuṣṭhoktaṃ vā tiktakam ||
śleṣmaduṣṭāyāṃ punargrahaṇyāṃ māgadhikaṃsiddhārthakalkatīkṣṇena madanaphalakaṣāyeṇa punaḥpunarvāmayet |
abdhāturhi pravṛddhastejo nirvāpayati |
tataḥ kṛtapeyādikramasya lavaṇakṣārāmlakaṭukotkaṭairyathoktairannapānauṣadhairanalamuttejayet |
mañjiṣṭhācitrakāruṣkarakṛmighnamadhūkapuṣpāṇi kramād dvikuḍavārdhāḍhakāḍhakārdhadroṇadroṇāṃśānyapāṃ droṇatraye kvāthayet |
droṇaśeṣaśca pūtaśītaḥ sa niryūho madhudviprasthavāṃścandanośīrasūkṣmailāgarurūṣitaṃ jatusṛtaṃ ghṛtakumbhamadhyuṣito māsamāsavaḥ |
sarvadoṣaghno 'gnijanano bṛṃhaṇaḥ śoṣakuṣṭhakilāsapramehānāhagulmapāṇḍuhṛdrogajicca ||
madhūkapuṣpāṇāṃ svaraso 'rdhāvaśeṣakvathitaḥ kṣaudrapādayuktaḥ sarvathā samānaḥ pūrveṇa |
anena drākṣekṣukāśmaryaphalasvarasāsavā vyākhyātāḥ ||
daśamūlavīrārajanītriphalājīvakarṣabhakāṇāṃ pṛthak pṛthak pañcapalān bhāgānapāṃ vahe paktvā pādaśeṣe rase śītībhūte guḍatulādvayaṃ dadyādardhakuḍavaṃ ca mākṣikāttatpramāṇāṃśca cūrṇitān mustapriyaṅgumañjiṣṭhāmadhukaviḍaṅgaplavaśābaralodhrān eṣo 'rdhamāsasthito mūlāsavo 'yaṃ samānaḥ pūrveṇa |
mahāvṛkṣakaṇḍacatuṣpalaṃ dviguṇārkakāṇḍaṃ lavaṇatrayatripalaṃ pakvavārtākakuḍavaṃ citrakamūlapaladvayaṃ cāntardhūmaṃ dagdhvā vārtākarasena guṭikāḥ kuryāt |
tā bhojanottaraṃ bhakṣitā grahaṇī durnāmaviṣūcikālasakakāsaśvāsapīnasaplīhapāṇḍuśvayathumehārocakagulmaharāḥ ||
daśamūlārkamūladantītrivṛccitrakāsphotapāṭhārāsnāsnuhīkāṇḍānāṃ pṛthagdaśapalān bhāgān kapālodare dagdhvā kṣāramudakadroṇaiścaturbhiḥ kvāthayet |
pādāvaśeṣaṃ ca pūtaṃ punaḥpādāvaśeṣameva kvathitāvatāritaṃ guḍapalaśatonmiśramadhiśrayet |
ghanībhavati ca tasmin suślakṣṇarajasāṃ vṛścikālīdvayayāvaśūkānāṃ triṃśat palānyāvapet |
triṃśadeva vacābhayāvyoṣacitrakāṇām |
dvipalaṃ ca pṛthak pṛthak hiṅgvamlavetasayoḥ |
tato 'kṣamātrā guṭikāḥ kṛtvā yathābalamupayuktāḥ samānāḥ pūrvābhiradhikā vā |
arśovihitāṃśca kṣāratakrāriṣṭān ghṛtānyannapānaṃ ca seveta |
ṣaṭpalaṃ bhallātakaghṛtaṃ dhānvataraṃ ca |
sannipāte tu pañca karmāṇi kuryādyathāvasthaṃ vā grahaṇīcikitsitamiti |
praseke ślaiṣmike 'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam |
yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ kaphodaye ||
kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam |
dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam ||
sneho 'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate |
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam ||
nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi |
malamāmaṃ kaphe kṣīṇe mandāgniryo 'tisāryate ||
sa pibet sarpiṣo mātrāṃ dīpanīyauṣadhairyutām |
prasanno mārgamāpannaḥ svaṃ samāno 'nilastayā |
agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam ||
purīṣaṃ yastu kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati |
sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet ||
raukṣyānmande 'nale sarpistalaṃ vā dīpanaiḥ pibet |
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ ||
udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ |
doṣātivṛdhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nnavidhiṃ caret ||
vyādhimuktasya mande 'gnau sarpireva tu dīpanam |
adhvopavāsakṣāmatvairyavāgvā pāyayet ghṛtam |
annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat ||
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśān narān |
prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām ||
laghūṣṇakaṭuśodhitvairdīpayantyāśu te 'nalam |
māṃsopacitamāṃsatvāt paraṃ ca balavardhanāḥ ||
snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthahitāśanaiḥ |
samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate ||
dīpto yathaiva sthāsnuśca bāhyo 'gniḥ sāradārubhiḥ |
sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago 'nalaḥ ||
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt |
yathā nirindhano vahniralpo vātīndhanāvṛtaḥ ||
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sve sthāne pavanānugam |
pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ ||
paktvānnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan |
mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati |
tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo 'tyagnisambhavāḥ ||
tamatyagniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ |
annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ ||
muhurmuhurajīṇāpi bhojyānyasyopahārayet |
nirindhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet ||
kṛsarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam |
aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca ||
matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye |
āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam ||
payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet |
godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥplutaṃ pibet ||
ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān |
śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam ||
asakṛt pittaharaṇaṃ payasā pratibhojanam |
yatkiñcidguru medhyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam |
sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā ||
āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ |
dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātusaṅkṣaye ||
agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam |
athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vātānmūtrakṛcchre vātaharatailābhyaktagātrasyādhonābheḥ sarvamaṅgaṃ piṇḍena sekāvagāhaiśca vātaghnaiḥ kumbhīsvedena ca svedayet ||
daśamūlabalairaṇḍamūlapunarnavāśatāvarīvṛścīvapattūrapāṣāṇabhedakakolakulatthayavakvāthena tatkalkena ca tailaṃ sarpiḥ sūrakarkṣavasālavaṇapañcakopetaṃ siddhaṃ pānāya dadyāt |
etānyeva cauṣadhānyannapāne piṇḍopanāhasvedayośca tailaphalasnehāmlayuktāni kalpayet |
prasannāṃ ca sauvarcalāḍhyāṃ pibet ||
pittaje śītasekāvagāhapradehān prayuñjīta |
tṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrābhīruvidārīkaśerukakvāthaṃ śītaṃ samadhu śarkaraṃ pibet |
kamalotpalavidārīśṛṅgāṭakāni |
drākṣārasena vā trapusakusumbhorvārubījavṛṣakakuṅkumakalkaṃ sarvamūtrāghātaghnam |
madhukadārvyurvārubījāni vā taṇḍuladhāvanena |
samākṣikāṃ vā dārvīmāmalakarasena |
mṛdvīkākalkaṃ vā paryuṣitāmbhasā ||
kaphaje yathāsvaṃ svedo vamanaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇakṣāramannapānaṃ yavānnaṃ takraṃ ca |
pibecca madyena sūkṣmailāmāmalakarasena vā madhuyutāṃ vā kadalīrasena kaiḍaryakarasena vā śitivārakabījaṃ vā takreṇa |
pravālacūrṇaṃ vā taṇḍulāmbunā |
dhavakuṭajakarañjāmṛtākebukailāragvadhasaptacchadakvāthaṃ vā śītaṃ sakṣaudram |
kaṇṭakārikāsvarasaṃ vā samākṣikam |
vyoṣailāgokṣurakasārasāsthīni vā madhumūtrayuktāni |
pāṭalīkṣāraṃ vā bahukṛtvaḥ parisrutaṃ tailayuktam |
tilapāṭalīpāribhadrayāvaśūkakṣārodakānuviddhāṃ vā tvageloṣakacūrṇayuktāṃ prasannām |
tilādīnāṃ vā pṛthak kṣāraṃ guḍopadaṃśamaśnīyāt |
tīkṣṇoṣṇadravyasiddhaṃ ca tailaṃ pānābhyaṅgārthe ||
sannipātātmake vātādīnāṃ sthānānupūrvyā yathāsannaṃ pratikurvīta |
yatholbaṇaṃ vā sarveṣu samasthiteṣu vā samasitaṃ yavakṣāraṃ bhakṣayet |
elāśmabhedakaśilājatupippalīnāṃ cūrṇāni taṇḍulajalālulitāni pitvā |
tadvadguḍena sahitānyupayujya māsamāsannamṛtyurapi jīvati mūtrakṛcchrī ||
elopakulyāmadhukāśmabhedakauntīśvadaṃṣṭrāvṛṣakorupūgaiḥ |
kvāthaṃ pibeccharkarayāvagāḍhaṃ kṛcchre sadāhe saruje bibandhe ||
harītakīgokṣurarājavṛkṣapāṣāṇabhiddhanvayavāsakānām |
kvāthaṃ pibedaśmajatupradhānaṃ sarśakare sāśmarimūtrakṛcchre ||
aśmaryāmacirotthitāyāṃ vātabastyādiṣu ca yathādoṣamidamevācaret ||
pāṣāṇabhedakavasukavasirāśmantakaśatāvarīśvadaṃṣṭrābṛhatīdvayakapotavaṅkābalātibalākacchurośīragundhuvṛkṣādanībhallūkavaraṇayavakolakulatthaśākaphalakatakaphalakvāthe sarpirūṣakādipratīvāpaṃ vipācya pītamāśu vātāśmarīṃ bhinatti |
ebhireva ca dravyaiḥ kaṣāyakṣārānnapānāni kalpayet ||
siṃhīvyāghnīgokṣurakekṣurakorubūkamūlakalko 'madhureṇa dadhnā pītaḥ sapgāhādaśmarīṃ bhinatti |
śigrumūlakalkena dadhilavaṇayamakasiddho yūṣaḥ ||
vīratarādigundretkaṭapattūravārāhīpāṭhāpāṭalīśirīṣaśālimūlavidārīdvipunarnavakvāthe trapusakusumbhairvārukarkarubījamadhukaśilājatupratīvāpaṃ sarpirvipācya pītamāśu pittāśmarīṃ bhinatti |
pūrvavacca kaṣāyādīnebhiḥ kalpayet ||
varaṇādibhadradārvādiguggulvelādvayakuṣṭhamaricacitrakamustāsurasāhvayaiḥ kalkīkṛtaiḥ sādhitamūṣakādipratīvāpaṃ sarpiḥ śleṣmāśmarīṃ bhinatti |
mastunā bahuśaḥ pāṭalībhasma gālayitvā bhasma visarjayet |
tatastanmastu gṛhītvā kulatthaiḥ saha kvāthayet |
taṃ kvāthaṃ gokṣurakamūlailātrapusakuraṇṭakabījapāṣāṇabhedakacūrṇaṃ kṣaudreṇa līḍhvānupibet |
tathā śīghramevāśmarī bhidyate cyavate ca ||
aśmarībheṣajānāṃ ghṛtāktānāmantardhūmaṃ dagdhānāṃ kṣāraṃ grāmyapaśuśakṛtkṣāraṃ ca gomūtreṇa bahukṛtvo gālayitvā tamacchamagnau sādhayet |
ghanībhavati ca tasmiṃstryūṣaṇoṣakādicūrṇaṃ dadyāddarvīpralepaṃ cāvatārayet |
eṣa kṣīrāśinaḥ kṣārāvaleho 'śmarīṃ bhinatti pātayati ca śarkarām ||
tilakadalīyavāpāmārgapalāśakṣāro 'vimūtreṇa pītaḥ samānaḥ pūrveṇa |
ketakapatrakvāthena hiṅgukrauñcāsthikṣārayuktaḥ pāṭalīkaravīrakṣāraśca |
krauñcoṣṭragardabhāsthiśvadaṃṣṭrākadambamūlatālapatrikājamodanāgaracūrṇaśca surāmaṇḍoṣṇodakānyataraprayuktaḥ ||
picukāṅkolaśākakatakendīvaraphalakvāthaśca sukhoṣṇo guḍayuktaḥ |
nṛtyakuṇḍakabījacūrṇaśca samākṣiko 'vikṣīrayuktaḥ ||
tatsiddhaṃ vā payo 'śmarīvedanārtaḥ pibet |
siddhaṃ vābhayāsthibhiḥ punarnavena vā ||
śeṣeṣvevaṃ mūtrāghāteṣvata eva cikitsāṃ vibhajet ||
drasvapañcamūlena dviguṇatrikaṇṭakena sādhitaṃ toyaṃ payo vā kevalaṃ ghṛtamiśraṃ vā pibet sarvamūtrāghātaghnam ||
gokṣurakakaṇṭakārikākṛtāṃ vā saphāṇitāṃ yavāgūm |
tena vā tadbhāvitaṃ śilājatu |
vājirāsabhānyataraśakṛdrasaṃ vā |
mūrvābhayāmustadevadārumadhukakalkaṃ vā |
triphalākalkaṃ vā sasaindhavaṃ sukhāmbhasā |
kevalameva vā bibhītaka bījaṃ surayā |
vihagapiśitopadaṃśaṃ vā nigadamadirāmaṇḍaṃ mārdvīkamāsavān vā vividhān pibet |
pītamadyaśca śīghravegena vājinā rathena vā yāyāt |
evamaśmarī śarkarā capracyavate |
sarveṣu ca mūtrāghāteṣu viśeṣato 'śmarīśarkarāsu vīratarādiḥ sarvathā prayojyaḥ |
tilvakaghṛtaṃ ca virekārtham |
bastikarma cābhīkṣṇaṃ viśeṣeṇottarabastiḥ ||
tatra śyāmādirardhārdhavihito gomūtrasiddho nirūhaḥ |
bilvādimūlaiśca surāsauvīrakādisiddhaistṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrāśṛtakṣīravāṃśca trapusairvārukaśatāhvābījakarṣabhakayavānīkalkitaḥ |
pītadārusiddhaṃ tailamanuvāsanam ||
śatāvarīgokṣurakabṛhatīdvayapunarnavośīramadhukadvisārivāśreyasīlodhratṛṇapañcamūlakaṣāye kṣīracaturguṇaṃ balāvṛkṣakakharāhvopakuñcikāvatsakatrapusorvārubījaśitivārakamadhukaṣaḍgranthāśatāhvāśmabhedamadanahapuṣākalkagarbhaṃ tailamuttarabastiḥ |
tadviśuddhasrotasā ca punaḥ śukrāśmaryāṃ śukrāśayaśodhanārthaṃ balatthena puṃsā vṛṣyāṇa māṃsānāṃ kukkuṭamāṃsasya ca tṛptenānukūlāḥ prakarṣeṇa priyāḥ pramadā yathākālamāsevyā iti ||
kriyābhirābhiḥ siddhābhirnacecchāntistato bhiṣak |
iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet ||
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet |
niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ ||
athāturamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyakta svinnaśarīramabhuktavantaṃ kṛtamaṅgalasvastivācanamupakalpitasambhāramāśvāsya tato balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaveśya puruṣaṃ tasyotsaṅge suniṣaṣṇapūrvakāyamuttānaṃ vastracuṃbalopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa puṃsā sahabaddhaṃ sūtraiḥ śāṭakena vā tato 'syasvabhyaktaṃ nābhipradeśaṃ vāmapārśve vimṛdya muṣṭināvapīḍayet |
adhonābheryāvadaśmaryadhaḥ pratipannā tatastailābhyakte kṛttanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame pāyau praṇidhāyānusevanyāsādya ca prayatnabalābhyāmaśmarīṃ meḍhragudayorantaramānīya nirvalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya bhṛśamutpīḍayedaṅgulībhyāṃ yāvat granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati |
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātraṃ muktvā nidadhyācchastramaśmarīpramāṇena |
dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke |
yathā na vibhidyate vicūrṇyate vā tathā prayateta |
taccūrṇamalpamapyavasthitaṃ punaḥ parivṛddhimeti |
tasmāt samagrāmagravakreṇādadīta ||
strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvagato garbhāśayasannikṛṣṭaḥ |
tasmāttāsāmutsaṅgavadadhaḥ śastraṃ pātayet |
ato 'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavati puruṣasya ca mūtraprasekakṣaṇanāt |
aśmarīnimittamekato bhinno bastiḥ sidhyati |
kriyābhyāsācchāstravihitacchedādīnaṣpandaparivṛddhatvācca śalyasyeti |
na tu dvidhā bhinnabastiraśmarīmānamapi ||
uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet |
pūrṇe tu kṣīrivṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt |
sa hi tathā bastigatamaśmarīcūrṇaṃ raktaṃ ca nirharati |
mūtraviśuddhyarthaṃ ca guḍasauhityaṃ kārayet ||
utthāpya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayedubhayakālaṃ trirātram |
trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍena payasā mṛdumodanamalpaṃ bhojayedādaśarātrāt |
ata ūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasaiḥ |
vraṇaṃ ca kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālya lodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkena lepayet |
dvādaśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet |
eteṣveva ca haridrādiyukteṣu tailaṃ vipakvaṃ vraṇābhyañjanam |
saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre yathoktamagninā vraṇaṃ dahet |
svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairmadhuraprāyairupācaret ||
yadṛcchayā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasāpaharet |
vidārya vā nāḍiṃ baḍiśenoddharet |
rūḍhavraṇaśca varṣamaṅganāśca naganāgarathadrumāt nārohet |
nāpsu plaveta bhuñjīta vā gurūṇi ||
karmaṇi tu mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastayo 'ṣṭau parihartavyāḥ |
tatra mūtravahacchedāt mūtrapūrṇabastermaraṇam |
śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā |
muṣkasrotasorupaghātāt dhvajabhaṅgaḥ |
mūtraprasekacchedānmūtrasravaṇam |
sevanīyonicchedanādrujāprādurbhāvaḥ |
gudabastividdhasya sadyomaraṇamuktaṃ prāgiti ||
marmāṇyamūnyavijñāya srotojāni śarīriṇām |
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
prāyeṇa hi pramehiṇo 'bhiṣyaṇṇadehatvādupahatāgnerbhakṣyādipañcavidhamapyannamupayuktaṃ mūtrāya medase ca vipariṇamate |
tasmādasya tejodhātuvṛddhaye kledamedaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṃśodhanāni prayuñjīta |
sarvasya ca baddhamūtrāṇyamedaskarāṇyabṛṃhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni |
balaṃ hi vidhinopacitamaśeṣāmayakṣayāya sampravartate ||
atha saṃśodhanārhaṃ pramehiṇamādaveva bibhītakasarṣapeṅgudīkarañjanimbanikumbhānyatamatailena trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṃ siddhena snehena priyaṅvādiśṛtena vā haviṣā snehayitvā kalpavihitaiḥ prayogairvāmayedvirecayecca ||
tato jātabalaṃ mustāmaradārunāgaraprativāpena surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
pittottaraṃ tu nyagrodhādikaṣāyeṇa |
tataśca jāṅgalarasaiḥ krameṇa santarpayet |
atyapatarpaṇena hi pramehiṇo viśeṣeṇa mūtrakṛcchrabastimeḍhraśūlagulmātikārśyabhramādīnāṃ sambhavaḥ |
tato 'nubandharakṣaṇārthaṃ śamanārhasya ca śamanānyavacārayet ||
prātaḥ sarvaprameheṣu haridrāṃ madhunā yuktāmāmalakarasena pibet |
athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillakabibhītakarohitakakusumāni taccūrṇaṃ vā kṣaudreṇa lihyāt |
pibedvā triphalāmustādevadāruharidrākvātham |
asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṃ vā sakṣaudram |
tadvad guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṃ vā ||
viśeṣatastu kaphameheṣu kaṭphalamustālodhrābhayānāṃ samākṣikaṃ kaṣāyam |
tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṃ vā |
candanāgarukuṣṭhadevadārūṇāṃ vā |
pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṃ vā |
pittaprameheṣu tu lodhrasevyārjunacandanānām |
śirīṣasarjārjunakesarāṇāṃ vā |
phalinīkamalotpalakiṃśukānāṃ vā |
kuṭajotpalakaṭaṅkaṭerīṇāṃ vā ||
teṣvapi ca viśeṣeṇa pibedudakamehādiṣu kramāt kaṣāyaṃ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandayościtrakasya pāṭhājoṅgakayoḥ khadirasya triphalāragvadhayośca madhuyutam |
pibecca sikatāmehe hiṅgupravālakailālavaṇāni madyena mūtreṇa kṣārodakena vā |
kṣāramehādiṣu triphalāyā asanādeḥ nyagrodhādeḥ śamyākasya candanamañjiṣṭhayoḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrāṇāṃ ca madhuyuktam |
śoṇitamehe madayantīpatrakalkaṃ ca sakṣaudraṃ śītāmbunā ||
vātayeṣvapi yāpanārthaṃ kaphapittolbaṇeṣu pibet kaṣāyam |
tatra vasāmehe 'gnimanthasya |
kuṣṭhakuṭajapāṭhākaṭurohiṇīkalkamiśram hastamehe hastisūkarakharoṣṭrāsthikṣāram |
madhumehe kadarakhadirapurakaṣāyam ||
kaphānugateṣu tu vasādimeheṣu yathāsvakaṣāyeṇa sādhitāni tailāni |
pittānugateṣu ca ghṛtāni yamakaṃ vā prayuñjīta ||
etena śeṣeṣvapi meheṣu snehavikalpa ukto veditavyaḥ ||
tathā kaṣāyasampṛktaiḥ snehaiḥ kaphapittamūtramedasāmanilasya copaśamo bhavati ||
trikaṇṭakātiviṣābhallātakalodhravacāpicumandaghananiśājamodārjunāśmantakapaṭolasomavalkamañjiṣṭhāpadmakacandanāgarubhiśca sneho vipakvaḥ sarvamehaghnaḥ ||
daśamūlaharītakīdevadārukarañjadvayadvivarṣābhūdantībhūkadambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamūlapippalīmūlāni pratyekaśo daśapalonmitāni yavakolakulatthaprasthatrayaṃ cāṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayitvā pādaśeṣaṃ kaṣāyamavatārayet |
tena vacāviḍaṅgakampillakabhallātakabhārṅgīrohiṣacavikāpippalīdvayatrivṛnniculaviśvabheṣajapratīvāpaṃ ghṛtaprasthaṃ vipacet |
etaddhānvantaraṃ sarpiḥ sarvamehapiṭakākuṣṭhaviṣaśophārśogulmavidradhiplīhajaṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurogavātaśoṇitonmādāpasmāraharam ||
āhāraṃ ca yavavikṛtiprāyaṃ madhvāmalakopetamāhārayet |
yathāyathaṃ pramehaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśo yavān bhāvayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṃśca laghūn bhakṣyānupakalpayet |
gavāśvakharajaṭharasthitaiśca yavairvaṃśayavairvā |
yavo hi baddhamūtro medaḥpittakaphaharaḥ sthairyakaraśca |
tathā śāliṣaṣṭikatṛṇadhānyāni mudgādayastiktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhṛṣṭacaṇakopadaṃśāni vividhāsavānupānānyupayuñjīta ||
lodhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakakramukacavikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbatagaracitrakapippalīmūlakaṭurohiṇīkuṣṭhapāṭhendrayavātiviṣāplavanakhamaricāni karṣāṃśānyapāṃ kalaśe 'dhiśṛtya turyaśeṣe rase pūte jatuśṛtapurāṇaghṛtabhājanasthe 'rdhabhāgena madhu nidhāya pakṣamupekṣito 'yaṃ lodhrāsavaḥ sarvapramehakuṣṭhakilāsasthaulyārucakakṛmipāṇḍuśophārśograhaṇīdoṣānnihanti ||
daśamūladantītrivṛcchyāmāśreyasīcitrakapunarnavasudhādhavaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnāṃ pṛthak pañcaviṃśatipalān bhāgāṃstriphalāḍhakaṃ ca saliladroṇairdaśabhiḥ pādaśeṣaṃ niryūhamavatārayet |
tasmin pūtaśīte śucibhājanasthe purāṇaguḍatulādvayaṃ gomūtrāḍhakamayorajordhāḍhakaṃ māgadhikāprasthaṃ kuṭajārjunakuṣṭhakṛmighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṃ datvā māsaṃ sthāpayet |
eṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa ||
asanādidravyāṇi pṛthak viṃśatipalānyambhasāṃ ghaṭāṣṭakena kvāthayet |
caturthasthitaṃ ca parisrutaṃ suśītaṃ guḍapalaśatadvayena madhvardhāḍhakena ślakṣṇapiṣṭena ca pṛthak palāṃśena vatsakādinā saṃyojya sakṣaudreṇa pippalīcūrṇenāntaḥpralipte jatusṛte ghṛtakumbhe āvāpya yavaplle nidhāpayet |
tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni trīṃścaturo vā māsānayaṃ vivṛto lohāriṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ |
śīghumadhumādhavānapi ca nigadān pibet ||
nivṛttamadyastu sārodakaṃ darbhāmbho madhukapitthatindukamaricānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṃśca sārṣapikānyanupānāni ca tadvidhāni |
uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṃ cāsmai dadyādaśanam ||
mustāmṛtāgaṇḍīradviharidrādvisārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyoṣaphalgurohiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampillakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṃśānyaikadhyaṃ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṃ dviguṇaṃ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṃ madhunāvalihyāt pibedvā sukhodakena triphalāmbhasā vā |
tena mehaplīhahalīmakapāṇḍurogaśvayathudurnāmagulmodarāṇi śīghramupaśāmyanti |
dvividhopakramaṇīyoktāṃścātisthaulyādigadayogāṃśca śīlayet |
pravṛddhamedāḥ pragāḍhavyāyāmodvartanasnānavilepanāni ca rūkṣābhirauṣadhībhiḥ ||
adhanastu chatrapādatravirahito munivṛttiryojanaśatamadhikaṃ vā gacchet |
śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantakaphalamūlāhāro vā mṛgaiḥ saha vaset |
gobhirvā saha tanmūtraśakṛdvṛttiḥ paribhramet |
kṛśaṃ tvaviruddhairbṛṃhayet ||
śarāvikādyāstu apakvāḥ śophavadupācaret |
pūrvarūpeṣveva tu tāsāṃ pāne vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśanti |
durvirecyā hi mehino bhavanti medobhivyāptadehatvāt |
tailaṃ ca vraṇaropaṇārthamelādau kurvīta |
āragvadhādeḥ kaṣāyamudvartane |
pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudravṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇaṃ madhunālihyānnavāyasaṃ vā |
asanādivargasya kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ parigṛhya parisrāvya ca punaḥ priyaṅgvāmalakalodhradantīkṛṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṃ darvīpralepinamavatārayet taṃ yathābalamavalihyāt |
yathāsvaṃ ca pramehaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulopayuktā sarvamehān sapiṭakānapakarṣatīti ||
māgadhīmadhukaṃ ledhraṃ kuṣṭhamelāhareṇavaḥ |
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ sārivā rajanīdvayam ||
priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram |
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam ||
taistailaṃ siddhamabhyaṅgācchodhayedropayeta ca |
duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān ||
piṭakāḥ sādhayecchīghnaṃ tā hyasūn ghnanti mehinaḥ |
anuśeṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān ||
sarvajatvānmahāmarmasaṃśrayādanuṣaṅgataṃ |
athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarvameva vidradhimāmaṃ śophavidhinā yathādoṣamupācaret |
pākābhimukhaṃ copanāhya pakvaṃ pāṭayitvā vraṇavaccikitset ||
ābhyantare tu vidradhau varaṇādikvāthamūṣakādipratīvāpaṃ pibet |
ābhyāmeva ca vargābhyāṃ virecanadravyaiśca pānāy sarpiḥ prakalpayet |
madhuśigrum ca pānabhojanalepaneṣu |
śilāhvayaṃ vā kalpavidhānenopayuñjīta |
gugguluṃ vā yathādoṣaṃ ca sarvaśo gulmavadupakramet ||
triphalāpicumandamadhukakaṭukāpaṭolāni śāṇāṃśāni |
masūrapalaṃ caikadhyamaṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayitvā pūtaṃ rasaṃ ghṛtamūrchitaṃ pibet |
tena vidradhigulmajvaradāhaśūlatṛṣṇāhṛdrogabhramāratimūrchāraktapittakāmalākuṣṭhavisarpāḥ praśāmyanti ||
trāyamāṇāprasthakvāthe mustakaṭukātāmalakītrāyamāṇācandanadurālabhājīvantīvīrotpalaiḥ pālikairghṛtaprasthaṃ kṣīrāmalakarasaprasthadvayopetaṃ vipakvaṃ samānaṃ pūrveṇa ||
drākṣāmadhūkakharjūrābhīruvidārīparūṣakatriphalākvāthe kṣīrekṣudhātrīsvarasasametamabhayāgarbhaṃ sarpirvipācayet |
tacchītaṃ madhuśarkarāpādayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa |
bhṛśaṃ ca śṛṅgādibhiḥ śoṇitamavasecayedyathāsannam |
pacyamānaṃ ca koṣṭhagataṃ bahirunnatamupanāhayet ||
tatraiva ca piṇḍite śūle tatpārśvapīḍanena labdhasuptau śastrakarmavidhinirdiṣṭaiśca cihnaiḥ pakvamupalakṣya bhittvā vraṇavat sādhayet ||
ābhyantara eva ca pakvamūrdhvamadho vā pravṛttaṃ pūyamupadravān parirakṣan upekṣeta daśāhamātram ||
asamyagvahati vā klede tannirvāhaṇārthamamlasurāsavamaireyoṣṇodakānyatamena varaṇādiṃ madhuśigruṃ vā pibet |
tanmūlairvā kṛtāṃ yavāgūṃ yavakolakulatthayūṣeṇa cāśnīyāt |
ūrdhvaṃ ca daśāhāttilvakaghṛtena trāyamāṇā ghṛtena vā yathābalaṃ śodhayet ||
viśuddhaśca tiktakamalpamalpaṃ sarpirmadhunopetamupayuñjīta |
yathā ca nopaiti pākaṃ tathā prayatitavyam |
śīghravidāhitvāttasya vidradhiriti saṃjñā |
pakve tu punardaivikī siddhirāśukāritaraśca sarvāmayebhyo vidradhiḥ |
sati ca pramehe pramehacikitsitamīkṣeta ||
stanavidradhimapi vraṇavidhānenopacaret |
pacyamānaṃ yatheṣṭabhojanena pācayet |
upanaddho hi stano mṛdumāṃsatayā śīghrameva pakvaḥ saṅkothamavāpyāvadīryeta |
pakvaṃ ca stanavidradhiṃ stanyavāhinīḥ sirāḥ sacūcukaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalaṃ pariharan śastreṇopakrameta |
sarvāsu cāmavidagdhapakvavraṇāvasthāsu stanaṃ nirduhīta |
dantādividradhīnāmapi yathāsvameva vakṣyate lakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca ||
vṛddhau tu mārutaje trivṛtā snigdhamāturaṃ svinnaṃ ca miśrakasukumārakatilvakairaṇḍakośāmraphalasnehānāmanyatamena virecayet |
tato 'nilaghnakvāthakalkairnirūhayet nirūḍhaṃ ca māṃsarasenāśitaṃ yaṣṭīmadhukatailenānuvāsayet |
svedapralepopanāhāṃśca prayuñjīta |
pakvaṃ ca bhitvā vraṇamiva cikitset ||
kaphavṛddhimapi kaphaśophavat |
pibecca pītadārukaṣāyaṃ mūtreṇa |
kaphagranthivacca sarvaṃ vimlāpanavarjyamācaret |
pakvaṃ ca pāṭitaṃ śleṣmavraṇavat |
pratataṃ cātra raktamapaharet ||
medovṛddhiṃ gavādikarīṣatuṣakiṇvasurasādibhiruṣṇarūkṣairmūtrayuktaiḥ svedayitvā punastadvidhaireva sukhoṣṇaiḥ sotsedhaṃ lepayet |
svinnaṃ caivaṃ phalasevanīṃ pariharan vṛddhipatreṇa vidāryāpanīyamedaḥ kāsīsasaindhavamākṣikaiḥ pratisārya sīvyet |
tataḥ sumanogranthimanaḥśilailābhallātakaistailamabhyaṅgārthaṃ kuryāt |
āvraṇasandhānācca snehasvedau ||
mūtravṛddhiṃ snigdhaiḥ svedayitvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
tato 'dhastāt sevanyā dakodaravadvrīhimukhena bhitvā nāḍyā srāvayet |
tataḥ sthagikābandhaṃ kuryāt |
āntravṛddhiṃ phalakośamasaṃprāptaṃ vātavṛddhivadupacaret |
punarnavaśatapalaṃ daśapalāni ca pṛthak daśamūlapayasyāśvagandhāśatāvaryeraṇḍamūlānyapāṃ vahe 'ṣṭāṃśāvaśeṣaṃ sādhayet |
pūtaśīte ca tasmin niryūhe triṃśadguḍapalānyeraṇḍatailaprasthaṃ ghṛtadviprasthaṃ kṣīradviprasthaṃ kalkīkṛtāni ca dvipalikāni drākṣānāgarapippalīpippalīmūlayavānīyavakṣāracitrakamadhukasaindhavānyāvāpyaikadhyaṃ vipacet |
etat sarvayantraṇāsvaparikleśena mukumārākhyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇāṃ nārīṇāṃ kṣīṇaretasāmaprajānāmalpāgnīnāṃ viṣamāgnīnāṃ ca kāmatonnapāne vā prayuktamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ balyaṃ bṛṃhaṇaṃ vayasthāpanaṃ vardhmavidradhiplīhagulmodāvartaśophodarārśomeḍhrayonirogeṣu mahāvātavyādhiṣu ca paramamauṣadham |
gandharvahastamūlatulāṃ yavāḍhakaṃ nāgarārdhakuḍavaṃ ca saliladroṇe pādaśeṣaṃ vipacet |
tena dviguṇakṣīreṇairaṇḍatailaprasthaṃ sādhayet |
kalkapiṣṭaṃ cātra dadyāt punargandharvahastamūlakuḍavaṃ śuṇṭhīpalaṃ ca |
etat gandharvahastatailaṃ tulyaṃ pūrveṇa |
yāyādvardhma na cecchātiṃ sneharekānuvāsanaiḥ |
bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet |
agninā mārgarodhārthaṃ maruto 'rdhenduvakrayā ||
aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat |
utkṣipya sūcyā tattiryak dahecchitvā yato gadaḥ ||
tato 'nyapārśve 'nye tvāhurdahedvānāmikāṅguleḥ ||
gulme 'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ |
athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
gulmo hi vātādṛte na sambhavati |
tasmātteṣu sarveṣvapi prathamaṃ snehasvedau vātahaharau |
snehopasaṃhitaṃ mṛdu virecanaṃ tadvidhāṃśca bahuśo bastīnamlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyāvacārayet |
mārute hi vijite 'lpenāpi yatnena śakyo 'nyo 'pi doṣo gulmeṣu niyantum ||
atha vātottare rūkṣaṃ baddhamarucchakṛtamāturaṃ tīvrarujamānilavyādhivihitamanyatama tailaṃ pāyayet |
athavā viḍaṅgapañcakolamaricatriphalādhānyakagarbhaṃ sapayassarpirvipakvam |
anenaiva vā kalkena daśamūlakvāthopahitam |
rājayakṣmavihitaṃ vā ṣaṭpalam |
hiṅgudhānakāmlavetasasauvarcalailābiḍaśaṭhīdāḍimayavakṣāratrikaṭukājagandhājamodājājīpuṣkaramūlavacācitrakasurasairvā dadhisṃyuktam ||
hapuṣāmaricabāṣvikāsaindhavadīpyakājājīpañcakolakaiḥ kolamūlakadāḍimarasadadhikṣīravat sarpiḥ siddhaṃ siddhaṃ śūlavibandhahidhmādhmānaplīhahṛdrogagrahaṇīhatanāmakṛmivardhmapāṇḍukṣayaśvāsakāsayonirogodarajvarārocakeṣu |
śuṇṭhīpalaṃ pippalīpalamadhyardhaṃ dhānakākuḍavaṃ dāḍimadvikuḍavaṃ ghṛtapalāni viṃśatiḥ kṣīraṃ caikadhyaṃ vipacet |
laśunasya vigatatvacastulāṃ pratyekaṃ pañcapalikaṃ ca mahāpañcamūlamaṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayet |
tena kvāthena tadardhāṃśaiśca pṛthak surādadhimastudhānyāmladāḍimarasaiḥ yavānīdīpyakāmlavetasahiṅgucavikāsaindhavatryūṣaṇatriphalāmaradārubhiścārdhapalikaiḥ prasthonmitaṃ ghṛtaṃ śṛtaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa ||
varṣābhūdvayadaśamūlāśvagandhāsuṣavīcchinnaruhābhārṅgīrāsnairaṇḍabalākālāśaṭhīpuṣkaramūlagandhapalāśān dvipalāṃśān prasthaṃ prasthaṃ ca yavamāṣakolakulatthānāṃ jaladroṇe pādāvaśiṣṭaṃ vipacet |
tena pṛthak samaṃ mātuluṅgadāḍimāmrātakarasaśuktatuṣodakāranālaṃ ghṛtaprasthaṃ dadhyāḍhakopetaṃ vacākāravīśatāhvādvikṣāratrilavaṇatrikaṭukarāsnākumbhanikumbhayavānīyavānakahiṃsrāmlavetasanīlinīphalaviḍaṅgadāḍimahiṅgupāṣāṇabhedakoṣakavṛṣakahapuṣābhārṅgīśvadaṃṣṭrātrapusairvārubījājājīsārivopakuñcikāgranthikakustumbarītumburuphalamūrvācitrakasurasāgajapippalīgarbhaṃ sādhayet |
dādhikākhyametat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa |
mūtraghātonmādāpasmāravātavyādhiharaṃ ca |
pibedvā vyoṣaṣaḍgranthākṛmighnakaṭukācitrakasauvarcalābhayāyavakṣārairdaśāṃśakṣīrasaṃyuktaṃ sādhitaṃ sarpiḥ |
kṣīrāyogyāya ca surāmadirāmastudadhisaradāḍimarasānāmanyatamaṃ vidadhyāt ||
abhyaṅgapūrvaṃ cainaṃ sadā svedayet |
snehasvedau hi samyak prayuktau srotasāṃ mārdavamupajanayyānilaṃ jitvā bhitvā ca vibandhamāśu gulmamapakarṣataḥ ||
tatra hṛdayaje viśeṣeṇa snehapānamicchanti |
bastije bastimubhayaṃ nābhipārśvāśraye |
vibaddhānilavarcasaśca dīptāgneḥ snigdhoṣṇāni bṛṃhaṇāni cānnapānāni punaḥpunaśca snehapānanirūhānuvāsanāni kaphapittānurakṣiṇāyojyāni ||
anyathā kapho vivṛddhastandrāgauravārucihṛllāsāgnisādān kuryāt |
tatkṛteṣu ca śūlānāhavibandheṣvanantaroktānāṃ ghṛtānāmauṣadhaiścūrṇaguṭikākvāthān koladāḍimamātuluṅgasurāmaṇḍatakramastudhānyāmloṣṇodakānāmanyatamena prakalpayet |
trilavaṇahapuṣājamodājagandhāvacāhiṅgupāṭhopakuñcīśaṭhījīrakājājikustumbarībāṣpikākāravītumburusvarjikā yāvaśūko jaṭāpauṣkarī dāḍimaṃ tintiṇīkaṃ viḍaṅgāni bhārṅgī varo vetasāmlo miśirmaricagajakaṇābhayāpañcakolāni kumbho nikumbho viśālā yavānī surāhvaṃ ca tatsarvamekatra cūrṇīkṛtaṃ bījapūrādrasenāsakṛt bhāvitaṃ yaḥ pibet prātarāhārakāle 'thavā māsamātraṃ hitāśī naraḥ sādaram |
plutamaśiśiravāriṇā jīrṇamadyena mūtreṇa takreṇa kolāmbhasā mastunā peyayā sarpiṣauṣṭreṇa dugdhena kaulatthayūṣeṇa vā kṣāraniścyotatoyena vā dāḍimādvārasenātmavānebhirevauṣadhaiḥ sādhitaṃ vā ghṛtaṃ hṛdayagudakaṭīyakṛtplīhaguhyāśritaṃ tasya śūlaṃ praṇaśyet tathā gulmaviṣṭambhadurnāmakṛcchrodarādhmānahidhmāvibandhāḥ savardhmāruciśvāsakāsāḥ prapaktuṃ ca śakto bhavet pāvakaḥ prāśyamānāni pāṣāṇacūrṇānyapi ||
abhayāpaladvayamamlavetasapaladvayaṃ pālikān vacāviśvabheṣajatrivṛddantīcitrakaśaṭhīpuṣkarajaṭāyāvaśūkān kārṣikān maricājājīsaindhavopakuñcikāśitivārakayavānīdhātakīpuṣpaviḍaṅgān hiṅgutrikarṣaṃ ca cūrṇitaṃ pūrvavadbhāvitaṃ pītaṃ ca samānaṃ tena ||
yavānīśatapuṣpānāgakesaravacāmustavyoṣapāṭhāguggulutrivṛtāgajapippalītālīsailāpāmārgadravantīnidigdhikāmūlānāṃ bhāgo bhāgaścāmlavetasasya tatsūkṣmarajīkṛtaṃ mātuluṅgadāḍimabadararasaśīdhusuroṣṇasalilānyatamena pītaṃ śūlagulmavardhmānāhodarakoṣṭhastaimityārśośmarīmūtragrahakaṭīpṛṣṭhagrahonmādāpasmāraskannaśukratāgnisādānapanayati ||
tilakuntalapalāśasarṣapayavanālamūlakabījānāmantardhūmadagdhānāṃ kṣāraṃ gojāvimahiṣīkharahastimūtrairbahukṛtvo gālayet |
tatastadacchaṃ śuṇṭhīsaindhavakuṣṭhakṛmighnacūrṇapratīvāpamadhiśṛtya lehībhūtamādadīta |
tattailayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa ||
mahauṣadhadevadārudantītrivṛtpāṭhākṣāradvayatriphalopakuñcikācavikādvīpippalīdvayapippalīmūlasarpasugandhā kuṣṭakaṭurohiṇīnāmardhapalikān bhāgān palaṃ palaṃ ca pañcānāṃ lavaṇānāmekatra cūrṇayitvā dadhnā trivṛtena cāplāvya kalaśodare 'ntardhūmaṃ pācayet |
agnivarṇaṃ ca kalaśamapanīya kṣāramādadīta |
eṣa kṣārāgado bhelavihitaḥ samānaḥ pūrveṇa sarpamūṣikadaṣṭAgarāpasmāronmādāśmarīyoniśukradoṣāṃśca sādhayati ||
pittaṃ ca vivṛddhamantaḥ santāpaṃ janayet |
tatrairaṇḍatailaṃ sapayaskaṃ virecanārthaṃ pibet |
sakaphastu vāruṇīmaṇḍamiśram |
atyudriktapittastriphalāṃ trāyamāṇāṃ vā kṣīreṇa pibet |
viriktasyāpi santāpānuvṛttau raktamavasecayet ||
viḍvibandhe codāvartakramaṃ kuryāt |
luñcitatilapaladvayaṃ śuṇṭhyardhapalaṃ ca piṣṭaṃ guḍapalopetamuṣṇena payasā pibet |
tadvātagulmodāvartayoniśūlānapohati tathākṣīraśṛtena mahāpañcamūlena śilāhvayam |
laśunaṃ tu kṣīrasiddhaṃ pītvā gulmodāvartagṛdhrasīhṛdrogavidradhiśoṣaviṣamajvarān jayati ||
bṛhatīdvayabilvagokṣurakairaṇḍamātuluṅgīmūlapāṣāṇabhedakvāthaḥ sayāvaśūko gulmaśūlaharaḥ |
māṣaparṇīmudgaparṇīsahadevāddrasvapañcamūlairaṇḍekṣuvālikāniryūho yavakṣāropetaḥ sarvagulmakoṣṭhaśūlaghnaḥ |
devadārunāgarairaṇḍapuṣkaramūlānāṃ kvāthaḥ sarvagulmaśūlaghnaḥ |
puṣkaramūladurālabhāyavaśuṇṭhīnāṃ vā |
tailāranālamūtramadirāyāvaśūkāścaikatra pītā gulmodarānāhaplīhaharāḥ |
svedāṃśca vividhān punaḥpunaryojayet ||
sraṃsanārthī nīlinīphalacūrṇayuktāni pūrvoktāni havīṃṣi pibet |
athavā rāmaṭhasyaiko bhāgaḥ saindhavasya trayo navairaṇḍatailasya saptaviṃśatirlaśunasvarasasya tadaikadhyaṃ kṛtvā pītamudaragaragulmavardhmaplīhaśūlaharam |
nīlinībalāvyāghnīkaṭukāphalatālapatrikārāsnākṛmighnāni pālikānyapāmāḍhake sādhayitvāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārayet |
tena snuhīkṣīrapalapratīvāpaṃ dadhisamaṃ sarpiḥprasthaṃ pacet |
tatpeyāmaṇḍena saha rasāśinā nīlinīghṛtaṃ palamātrayā pītaṃ gulmaplīhakuṣṭhaśvitrajaṭharavyaṅgaśophajvarapāṇḍurogonmādāpasmārānapakarṣati |
durvirecyo hi sarva eva gulmī mārutābhibhūtakoṣṭhatvāt |
tasmātsusnigdhamenaṃ snehavirekairvā śodhayet ||
pittagulme tu snigdhoṣṇena jāte sraṃsanārthaṃ madhunā kampillakamavalihyāt |
drākṣābhayārasaṃ vā saguḍaṃ pibet |
kalpoditāni vā virecanāni prayuñjīta ||
rūkṣoṣṇasamudbhūte punaḥ saṃśamanārthaṃ tiktakaṃ vāsāghṛtaṃ vā pibet |
athavā tṛṇapañcamūlakvāthena jīvanīyakalkena ca siddhaṃ sarpiḥ |
tathā nyagrodhādigaṇena tṛṇapañcamūlādibhirvā pṛthak sādhitaṃ kṣīram ||
rūkṣoṣṇaje 'pi cātyayike sāmānyato vā samutpanne vidradhivihitānāṃ triphalādikvāthatrāyamāṇāghṛtadrākṣāghṛtānāmanyatamaṃ pibet |
kṣīraṃ vā trāyamāṇāśṛtaṃ koṣṇaṃ pītvā kṣīrameva sukhoṣṇamanupibet ||
pakvāśayasthe vā gulme kṣīrabastibhiḥ satiktaiḥ saṃśodhayet |
śītadravyasiddhaiśca snehairabhyañjayet |
maṇikanakarajatatāmrabhājanāni ca śiśiravāripūrṇāni gulmadeśasyopari dhārayenmuktāvalīśca suśītāḥ |
evamasiddhau vidāhapūrvarūpeṣu cāsṛk srāvayet |
srutaraktaṃ ca jāṅgalarasairlabdhabalamartiśeṣanāśāya punaḥ sarpirabhyāsayet ||
vidradhivacca vidahyamānamupanāhayet |
paryāgatamāpa tadvadupalakṣya tathaiva sarvathopacaret ||
śleṣmagulminaṃ prāgeva vidhivadvāmayedavāmyamupavāsayet |
laṅghitasyoṣṇakaṭutiktadīpanaṃ saṃsargamācaret |
tathā svedān vātagulmoktāni ca ghṛtādīni dviguṇahiṅgukṣārāmlavetasāni ||
daśamūlakvāthe vyoṣadāḍimahiṅguyavakṣārabiḍasaindhavayuktaṃ sarpiḥ siddhaṃ śleṣmagulmaghnam |
bhallātakapaladvayaṃ laghupañcamūlaṃ ca pālikamudakāḍhake prasthāvaśeṣaṃ pācayet |
tasmin kṣīraprasthe ca sarpiḥprasthaṃ hiṅguviḍaṅgaśaṭhībiḍasaindhavakṣārarāsnānāgarapippalīṣaḍgranthāmadhukacitrakaiḥ kāṣikairvipacet |
etad bhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaplīhakāsaśvāsagrahaṇīpāṇḍurogaghnam |
ṣaṭpalaṃ vā dviguṇakṣāraṃ kṣīrarahitaṃ mastudadhikāñjikārdrakarasāḍhakadvayopetaṃ sādhayitvā prayuñjīta |
hiṅguharītakīpuṣkaramūlaśuṇṭhīsaindhavabiḍaśyāmāyavakṣāratumburucūrṇo yavakvāthāplutaḥ sarpirbhṛṣṭo bhakṣitaḥ śūlagulmakāṭhi nyaghnaḥ ||
tato 'sya sarvamaṅgaṃ gulmaṃ ca sādhmānaṃ savibandhaṃ kaṭhinamunnataṃ gūḍhamāṃsaṃ sthiraṃ mahāvastuṃ ca bahudhā bahuśaśca svedayet |
snigdhasvinnaśarīrasya śithilatāṃ gate gulme yathoktāṃ ghaṭikāṃ lāgayet |
tayā saṅgṛhīte ca gulme ghaṭīmapanayet bhindyādvā ||
tato hṛdayamāntraṃ ca varjayan gulmaṃ vimārgājapadādarśānyatamena vastrāntaritaṃ prapīḍayet pramṛjyāt |
tataḥ sālvalādibhiḥ sukhoṣṇairlepayitvā lohapātraiḥ svedayet |
evamamunā krameṇa sthānādapasṛte śithilībhūte ca gulme virekān snehavato dāśamūlikāṃśca bstīn vidadhyāt |
nīlinīghṛtamenaṃ dviguṇapramāṇaṃ pāyayet |
triphalākumbhanikumbhadaśamūlānāṃ ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ ghṛtameraṇḍatailaṃ kṣīraṃ caikataḥ sādhayet |
ayaṃ miśrakasnehaḥ kaphagulmavātaviḍvibandhodāvartaplīhodarayoniśūlānyapakarṣati ||
pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaireraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau ṣaḍguṇe payasi pacedayaṃ miśrakasneho gulmināṃ sraṃsano vṛddhividradhigulmavātavyādhiṣu ca paramamṛtam ||
dantyāḥ palāni pañcaviṃśatistāvantyeva citrakasya tāvatya eva harītakyaḥ sarvamekatra salilakalaśe 'ṣṭāṃśāvaśiṣṭaṃ sādhayitvā pūte ca tasmin rase tāśca harītakīḥ pañcaviṃśatiṃ guḍapalāni tailārdhakuḍavaṃ cūrṇīkṛtaṃ trivṛtākuḍavamardhapalonmitāṃ māgādhikāṃ mahauṣadhaṃ ca prakṣipet |
tato mṛdvagninā lehībhūte 'vatārite śīte ca tailasamaṃ madhu karṣāṃśaṃ ca caturjātakacūrṇaṃ miśrayet |
etā dantīharītakyaḥ sāvalehāḥ pañcaviṃśatyahobhirbhakṣyamāṇā gulmārśaḥśvayathukuṣṭhakāmalārocakagrahaṇīpāṇḍuhṛdrogotkleśaplīhodaraviṣamajvarānapohanti |
guḍākṣīrabhāvitaṃ vā trivṛtācūrṇaṃ sarpirmadhubhyāmavalihyāt |
tena vā śyāmātrivṛtkuṣṭhadantīguggulukṣāraharītakīḥ pīlurasaṃ vā samadhusarpirlavaṇam ||
mūtrabastikṣārāṃśca tāṃstāṃstatra tatroktān kṣīrarasasnigdhāhāro dvyahamekāhaṃ vā viśrāmya prayuñjīta |
kṣāro hi śleṣmāṇaṃ snigdhasthiraṃ madhuramāśayāt chindan kṣarayati ||
kapharuddhamārgaśudhyarthaṃ vividhāṃśca cūrṇalavaṇatakrāriṣṭāsavānavacārayet |
pippalīpippalīmūlasaindhavājājīcitrakacūrṇayuktāṃ ca jīrṇasurām |
vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiṣpānaurvirecanaiḥ |
bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭāsavairapi ||
ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyadi gulmo na śāmyati |
tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ ||
atha vastrāntaritaṃ saparyantaṃ gulmanicayaṃ pradīptena śaralohāgnimanthatindukakāṣṭhānāmanyatamena nābhibastihṛdayāntraromarājīḥ pariharan nātigāḍhaṃ parāmṛśet |
tataḥ kaṣāyasvāduśītairagnivegamupaśamayya varṇopakramaṃ kurvīta ||
vyāmiśradoṣe tu vyāmiśramidameva yathoktaṃ vidadhyāt ||
raktagulme punaratītaprasavakālāyā yoṣitaḥ snehasvedapūrvakaṃ snehavirecanaṃ vitaret |
palāśakṣārodakasiddhaṃ ca yamakam |
gulmabhedanāya tīkṣṇoṣṇaṃ ca vidhim ||
evamabhidyamāne yonau yonivirecanārthaṃ kṣāreṇa mahāvṛkṣakṣīreṇa vā yuktaṃ palalam |
tābhyāṃ vā bhāvitān kaṭukamatsyāṃstatpittabhāvitān vā varāhapittabhāvitān vā naktakānūrdhvādhobhāgikadravyabhāvitān vā |
bastiṃ ca sakṣārakṣīramūtraṃ dāśamūlikamuttarabastiṃ ca yojayet ||
pravṛttaṃ tu raktaṃ rasaudanāśinyā upekṣeta |
atipravṛttaṃ tu raktaṃ raktapittopakrameṇa sādhayet ||
sarveṣu cānnapānasvarūpajño gulmeṣvāhāramagnibalāpekṣī prayuñjīta ||
ānāhādiṣvapyāmaśuddhavātodāvartānurodhena gulmavat pratikuryāditi |
mande 'gnau vardhate gulmaḥ pradīpte tu praśāmyati |
athāt udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarvamevodaramatimātradoṣasañcayānubandhena srotomukhanirodhādvyākulānilatayā yat prajāyate tasmādabhīkṣṇamudarī virecanānyupayuñjīta |
mūtrakṣīrānyatarayuktameraṇḍatailamaharaharmāsamekaṃ dvau vā kṣīrāhāro vā gavyaṃ vā māhiṣaṃ vā mūtram |
śophaśūlānāhatṛṇmūrcchāparīto viśeṣeṇa payo 'nupānaṃ gomūtreṇa prāṇadāṃ pibet |
pippalīsahasraṃ vā snuhīkṣīrabhāvitaṃ seveta |
tadbhāvitena vā kṛṣṇābhayācūrṇena kāsaram |
saindhavājamodayuktaṃ vā naimbaṃ tailam |
harītakīcūrṇaprasthayuktamāḍhakaṃ ghṛtasyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathya suguptaṃ yavapalle māsaṃ sthāpayet |
tataścod vṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhipratīvāpaṃ vipācayet ||
athavā gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipācya śītībhūtamabhimathya taṃ navanītaṃ mahāvṛkṣakṣīreṇaiva saha sādhayet ||
athavā cavikācitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivāviḍaṅgatriphalākaṭurohiṇīdviharidrāśāṅkhinītrivṛddīpyakānardhakārṣikān rājavṛkṣaphalamajjādvipalaṃ mahāvṛkṣakṣīradvipalaṃ gomūtrakṣīraghṛtatrikuḍavaṃ caikadhyaṃ pācayet |
vidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmārānnighnanti ||
yāvaśūkapañcakolakaṣaṭpalena vā mastudaśamūlakvāthāḍhakadvayena ca siddhaṃ sarpiḥprasthaṃ prayojayet ||
yavakolakulatthapañcamūlakaṣāyeṇa vā surāsauvīrakayuktaṃ sarpiḥ ||
sarpiṣpānasraste ca doṣe balavān virecanārthaṃ mūtrāsavāriṣṭasurāḥ snuhīkṣīrayuktāḥ śīlayet |
virecanadravyakaṣāyaṃ nāgaradevadārupragāḍham |
trilavaṇādicūrṇaṃ vā dvitriguṇānulomanadravyam ||
paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalāḥ karṣāṃśāḥ |
kampillakanīlinīphalatrivṛtānāṃ kramād dvitricaturbhiḥ karṣairyuktāścūrṇayitvā mūtreṇa pibet |
jīrṇe ca peyāmaṇḍapo rasāśī vā syāt |
tataḥ ṣaḍrātraṃ savyoṣeṇa payasāśnīyāt |
tataḥ saptame 'hani punaścūrṇaṃ pibet |
anena vidhinā cūrṇamidamudarāṇi jātodakānyapi nibarhayati |
gulmabhedanāni ca prayuñjīta ||
vamanavirecanaśirovirecanavatsakādivacāharidrādivargadravyāṇi pṛthakpālikāni sūkṣmakalkīkṛtāni lavaṇāni ca vajravṛkṣakṣīraprasthaṃ ca prakṣipya mūtragaṇe mṛdvagninā ghaṭṭayan pācayet |
avidagdhakalkaṃ ca tatsiddhamavatārya śītībhūtamaṅguṣṭhamātrāṃ guṭikāṃ vartayitvā yathābalaṃ tricaturo māsānupayojayet |
eṣā mūtravartirmahārogaśvāsakāsapīnasaprasekaśvayathugulmapāṇḍukṛmikoṣṭhārocakāvipākodāvarteṣu paramamagadam ||
kṛtavirecanaśca kṣāmadeho 'ntarāntarā kṣīramauṣṭrakaṃ gavyamājaṃ vā vyoṣayuktaṃ śīlayet |
doṣaśeṣavijayāya ca śīlayeccavikānāgaraṃ kṣīreṇa piṣṭam |
suradārucitrakaṃ vā suraṅgāṃ vā punarnavaṃ vā triphalādantīrauhītakaniryūhaṃ vā vyoṣakṣāropetaṃ tat snuhīkṣīraghṛtayuktam ||
purāṇamannaṃ takramariṣṭāṃśca tāṃstān kṣīraṃ ca dantīcitrakaviḍaṅgacavikātrikaṭukopetam |
tulyārdrakarasaṃ vā kṣīraṃ śīlayet |
pippalīvardhamānāṃ vā seveta |
śilājatu vā kṣīrāśī gugguluṃ vā |
punaḥ punaśca snehayedvirecayecca |
ātyayikāṃstu snehavirekairevopakrameta |
ānāhodāvartayoryathāsvaṃ pratikurvīta ||
vātakṛteṣu pārśvaśūlopastambhahṛdgraheṣu bilvakṣārāmbhasā tailaṃ pācayet |
syonākāgnimanthatilakuntalakadalyapāmārgānyatamakṣāreṇa vā vipakvaṃ tailam ||
kaphe pitte vā vātenāvṛte tābhyāṃ vā vāte balavān vātagulmoktakrameṇairaṇḍatailaṃ pibet ||
limpecca jaṭharamudariṇāṃ śigrupalāśārkāśvakarṇagajapippalīdevadārubhirmūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ |
vṛścikālīkuṣṭhaṣaḍgranthādvipunarnavadhānyanāgarapañcamūlakvāthairmūtraiśca pariṣecayet |
viriktasya cāsya sadā mlānamudaraṃ sālvalādibhirupanaddhaṃ ghanena vāsasā veṣṭayet |
evamenamanavakāśo vāyurna punarādhmāpayati |
tathāpi punaḥ suviriktasyādhmāne 'mlalavaṇān susnigdhān nirūhān dadyāt |
sopastambhe tu vāyau tīkṣṇoṣṇān ||
atha vātodariṇaṃ vidāryādisiddhena sarpiṣopasnehya sveditāṅgaṃ tilvakaghṛtena bahuśo 'nulomayet |
kṛtāyāṃ ca saṃsargyāṃ balārthaṃ kṣīramavacārayet |
nivartayecca prāgutkleśāt krameṇa |
tato yūṣarasādibhirmandāmlalavaṇaiḥ samiddhānalamudāvartinaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayedvidāryādikvāthena citrāphalatailapragāḍhena tīkṣṇoṣṇādhobhāgikadravyayuktena vā dāśamūlikena ||
dīptāgniṃ ca baddhamalamasthisandhitrikapārśvādiśūlasphuraṇākṣepayuktaṃ rūkṣamanuvāsayedvātaharāmlasiddhābhyāṃ tilorubūkatailābhyām |
bhojayeccainaṃ jāṅgalarasena vidāryādiśṛtena vā payasā ||
saralamadhuśigrumūlakabījasnehāśca pānābhyañjanena śūlaghnāḥ |
svedayeccābhīkṣṇaṃ jaṭharam ||
avirecyasya tu payaḥsarpiryūṣarasabastyabhyaṅgasamabhaktauṣadhaiḥ saṃśamayet ||
pittodariṇaṃ madhuravipakvena sarpiṣopasnehya śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomyainaṃ madhughṛtasitāḍhyena nyagrodhādiniryūheṇāsthāpayedanuvāsayecca ||
durbalaṃ tu prāgevānuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet ||
sañjātabalāgniṃ ca snigdhaṃ punaḥkṣīreṇa satrivṛtkakenorubūkaśṛtena vā |
sātalātrāyamāṇābhyāṃ vāragvandhena vā saśleṣmaṇi pitte samūtreṇa savāte tiktaghṛtānvitena payasā punaḥpunarvirecayet bastikarma cācaret ||
ebhireva kṣīrairvidāryādiśṛtena vā bhojayet |
śleṣmodariṇaṃ vatsakādisiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣīravipakvenānulomya kaṭukṣārayuktaiḥ kaphaharairāhāraiḥ saṃsarjya trikaṭumūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayedanuvāsayecca |
kulatthayūṣeṇa vyoṣavatā kṣīreṇa vā bhojayet |
styānakaphodaraṃ kṣāramariṣṭāṃśca tīkṣṇān pāyayet |
kiṇvasarṣapamūlakabījakalkairjaṭharamupanāhayet ||
sānnipātikamudaraṃ pratyākhyāya cikitset |
sarvamevetyeke sarvasya sarvātmakatvāt kṛcchratamatvācca |
doṣodrekatastu pratikurvīta ||
saptalāśaṅkhinīniryāsasiddhena ca sarpiṣā virecayenmāsamardhamāsaṃ vā |
mahāvṛkṣakṣīramūtrasiddhena vā ||
athāvājagandhājaśṛṅgīdantīdravantīsvādukaṇṭakapunarnavājharasīvṛścikālīmūṣikaparṇīmahāsahākṣudrasahāvṛkṣādinībhārṅgīgṛdhranakhītaṇḍulīyakadāḍimamātuluṅgamūlakvāthena madanaphalailākuṣṭhakuṭilarāsnākalkagomūtrasaṃsṛṣṭena saindhavalavaṇitenasnigdhenāsthāpayet ||
tathā cānupaśāmyati nicayātmake sarvatra ca jaṭhare jñātīnāśrāvya madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet |
pānabhojaneṣu vā viṣaṃ nikṣipet |
ikṣugaṇḍikāṃ vā bhakṣayet kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā vallīphalāni vā mūlakaṃ vā ||
evaṃ hyasya doṣasaṅghātaḥ sthiro līna unmārgago viṣeṇāśu pramāthinā vibhinno bahiḥ pravartate |
hṛtadoṣaṃ ca śītāmbupariṣiktaṃ kṣīrayavāgūṃ pāyayet |
tatastrivṛdvāstukamaṇḍūkaparṇīkālaśākayavaśākānāmanya tamaṃ svarasasādhitamanamlalavaṇasnehaṃ svinnāssvinnamanannabhuṅmāsamekamaśnīyāt |
tatsvarasameva ca tṛṣitaḥ pibet |
tataḥ śākairnirhṛte doṣe parato durbalāya kārabhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta ||
plīhodare yathādoṣamupasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau sirāṃ vidhyet |
rudhirasyandanārthaṃ ca pāṇinā plīhānaṃ vimardayet |
punaśca snehapītaṃ viśuddhadehaṃ samudraśuktikṣāraṃ payasā pāyayet hiṅgu suvarcikāṃ vā |
palāśakṣārodakena vā yavakṣāram ||
pārijātakekṣvākvapāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam |
saubhañjanakaniryūhaṃ vā pippalīcitrakasaindhavacūrṇayuktam |
amlasrutaṃ vā biḍamāgadhikāḍhyaṃ pūtikarañjakṣāram |
agnisāde tu trilavaṇādiṃ kṣārānariṣṭāṃśca pibet |
ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ mahāṣaṭpalaṃ rohītakaṣaṭpalaṃ vā ||
rohītakatvakpalāni pañcaviṃśatiṃ kolaprasthadvayaṃ ca toye kvāthayet tena kvāthena tathā pālikaiḥ pañcakolakaistaiḥ sarvaiśca tulyayā rohītakatvacā kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ sādhayet |
rohītakalatāḥ khaṇḍaśaḥ kalpitāḥ harītakīśca toye gomūtre vā saptarātramāsunuyāt |
sa rasaḥ plīhagulmodarakṛmimehakāmalārśāṃsi sādhayati |
evamanupaśāmyatyaprāptapicchodake vātakapholbaṇe gulmavidhināgnikarma kuryāt ||
pittolbaṇe tu jīvanīyaghṛtakṣīrabastivirecanāni prayuñjīta |
punaḥpunaśca rudhiramavasecayet |
yakṛdākhye 'pyayameva kriyāvibhāgaḥ ||
baddhodare svinnāya satailalavaṇamūtraṃ tīkṣṇaṃ nirūhamanuvāsanaṃ ca dadyāt |
sraṃsanāni cānnānyudāvartaharāṇi ca tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ yacca kiñcidvātaghnam ||
chidrodare svedavarjyaṃ kaphodaravadācaret |
dakodaretu pūrvamudakadoṣaharaṇārthaṃ rūkṣatīkṣṇauṣadhān samūtrānniryūhacūrṇakṣārān kaphaghnāni dīpanīyāni cānnapānāni yojayet ||
evamasiddhau baddhacchidradakodareṣvaśmaryāmiva suhṛdāṃ prakāśya śastramavacārayet |
tatra baddhacchidrodarayoḥ snigdhasvinnasyādho nābheścaturaṅgulāni vāmato 'pahāyodaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamāntrāṇi niṣkāsya nirīkṣya baddhagudodarasyāntrapratirodhakaraṃ bālaṃ malopalepamaśmānaṃ cāpaharet |
parisrāviṇi śalyamuddhṛtyāntraparisrāvaṃ viśodhya tacchidraṃ markoṭakairdaṃśayet |
lagneṣu ca śirassu kāyamapanayet |
tato madhughṛtābhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇamudarasya sīvyet |
yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā vraṇamabhilipya badhnīyāt |
atha nivātamāgāraṃ praveśya kṣīravṛttiṃ snehadroṇyāṃ vāsayet ||
dakodare savaṣu ca jātodakeṣu jaṭhareṣu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasyāptaiḥ parigṛhītasyākakṣyātaḥ paṭaveṣṭitodarasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātramavagāḍhaṃ vidhvā nāḍīṃ nidhāya doṣodakamardhamātramavasiñcet |
tatonāḍīmuddhṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhanenopacaret ||
sahasā sarvasnim visrāvite tṛṣṇā jvaro 'ṅgamardo 'tīsāraḥ śvāsaḥ kāsaḥ pādadāho vā jāyate |
atastṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantaraṃ kṛtvā doṣodakamalpaśo visrāvayet |
nisrute ca doṣodake vimṛdyodaramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatareṇa gāḍhataraṃ veṣṭayet |
laṅghayitvā ca yavāgūmalpasnehalavaṇāṃ mātrayā pāyayet |
tataḥ paraṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavet |
tato māsatrayaṃ kṣīrapeyāṃ pibet |
anyacca māsatrayamalpalavaṇamalpakṣīraṃ śyāmākaṃ koradūṣaṃ vā bhuñjīteti |
prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram |
varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ ||
sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ |
ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate ||
vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite |
tasmāt bhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca ||
sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca |
bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ ||
yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram |
pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye ||
svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā |
atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru ||
guḍaṃ tilakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ |
āyāsādhvadivāsvapnayānayānāni ca tyajet ||
nātyacchasāndramadhuraṃ pāna takraṃ praśasyate |
sakaṇālavaṇaṃ vāte pitte soṣaṇaśarkaram ||
yavanīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare |
tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyuktaṃ nicayodare ||
madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ |
plīhni baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ ||
sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre vyoṣavatsalilodare |
gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām |
takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate ||
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet |
sthairyakṛt sarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt |
athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
pāṇḍvāmayinamādau kalyāṇakapañcagavyatiktakānāmanyatamaṃ sarpiḥ pāyayet |
dāḍimasārataḥ kuḍavaṃ dhānyakārdhakuḍavaṃ pippalyaṣṭamikāṃ śuṇṭhīcitrakayośca palaṃ palamekataḥ kalkīkṛtya toyāḍhake viṃśatipalaṃ ghṛtasya siddhaṃ hṛtpāṇḍurogagulmaplīhārśaḥśvāsakāsamūḍhavātavātakaphārtiharamagnidīpanaṃ vandhyānāṃ sammataṃ duḥkhaprasavinīnāṃ ca ||
durālabhācandanapaṭolatrāyamāṇāguḍūcīkirātatiktarohiṇīghananiśādvayendrayavadevadāruparpaṭakājamodaiḥ kārṣikaiḥ kṣīrāḍhake ghṛtaprasthaṃ sādhayet |
pāṇḍurogakāmalāraktapittajvaradāhāsṛgdaravisphoṭaśvayathubhagandarārṇoghnam ||
snigdhaṃ cainaṃ tīkṣṇirvāmayet |
punaśca snigdhaṃ mūtrayuktaṃ gavyaṃ māhiṣaṃ vārdhamāsaṃ payaḥ pāyayet |
saptāhaṃ mūtreṇa vā harītakīḥ kalkitāḥ |
svarṇakṣīrībhadradrārunāgaraśyāmātrivṛnmūlāni tenaiva vā kvathitāni |
vatsakabījaviśālākuṣṭhakaṭukādārumustānāṃ samā bhāgāḥ mūrvābhāgadvayamativiṣābhāgārdhaṃ ca cūrṇitaṃ sukhāmbunā pītvā kṣaudramanulihyāt |
etat pāṇḍukāmalājvrārucigulmānāhāmavātaraktapittakāsaśvāsānapohati ||
trikaṭukakālatilalohairvā mākṣikadhātutulyairmākṣikeṇavaṭakāvyoṣakāgniviḍaṅgabhāgā nava nava cāyasacūrṇabhāgā madhughṛtābhyāṃ takreṇoṣṇodakena vopayuktā hṛtpāṇḍurogakāmalākuṣṭhārśaḥśophodaraplīhamehaharāḥ ||
mākṣikadhātucavikādārudārvītvaggranthikān triphalādīni ca nava vicūrṇya cūrṇāddviguṇaṃ ca suślakṣṇaṃ pṛthaṅmaṇḍūraṃ tato gomūtraṃ sarvato 'ṣṭaguṇaṃ paktvā tasmiṃstat kṣipet |
te takrānupānamabhyastāḥ paramauṣadhaṃ pāṇḍvāmayināṃ śophārśaḥkuṣṭhakāmalāmehaplīhāḍhyavātakaphārtānāṃ ca ||
śilājatutāpyarūpyāyomalāḥ pṛthak pañcapalikāstriphalādayaśca vigataghanāḥ palāṃśāḥ ślakṣṇarajasaḥ sitopalāpalāṣṭakayuktāḥ kṣaudradrutā yogarājaḥ |
kulatthādiyūṣāśinā yathāgnyabhyavahṛtaḥ samānaḥ pūrveṇa |
yakṣmaviṣaviṣajvarakāsaśvāsāpasmāraharaśca ||
triphalākuṭajaphalaghanapaṭolapicumandamahauṣadhakaṣāyairmāsamardhamāsaṃ vā bhāvitānyaṣṭau śilāhvayapalāni samasitānyupakulyātugākṣīrīdhātrīphalakarkaṭakaśṛṅgyaḥ pṛthak palāṃśāḥ nidigdhikāphalamūlayoḥ palaṃ trijātakatrikarṣaṃ ca kṣaudratripalayuktān vaṭakān vartayet |
te dāḍimāmbukṣīrarasasalilasurāsavānyatamānupānā vajrābhidhānā vajramivānantaroktān rogān dārayanti |
hṛdrogagalarogagarodarāsṛgdarabhagandaragulmavardhmaśukramūtradoṣāṃśca ||
drākṣāpippalīprasthadvayaṃ śarkarārdhatulāṃ tavakṣīrīnāgaramadhukāni ca dvipalikāni cūrṇayitvāmalakarasadroṇe prakṣipya mṛdvagninā pacet |
lehībhūte śīte ca tasmin madhuprasthamāvapet |
trisugandhikasya karṣatrayaṃ ca cūrṇīkṛtya darvyā parighaṭya jātīpuṣpādivāsite mṛdbhāṇḍe nidadhyāt |
ayaṃ drākṣāleha upayujyamānaḥ pāṇḍvāmayahṛdrogakāmalāhalīmakajvaragulmodaraśophodāvartādīnaparānapi virekasādhyān vyādhīn prasahya vāyurivābhrāṇyapaharati ||
bhojanaṃ tu sātmyataḥ śāliyavagodhūmamudgajāṅgalamāṃsāni payo ghṛtaṃ vṛṣapaṭolavetaparpaṭaśākaṃ drākṣādāḍimakharjūrāmalakarasāni |
pānamanupañcamūlasiddhaṃ vāri vātādhike |
ghanadrīberaśuṇṭhīsādhitaṃ pittottare |
śleṣmaṇyariṣṭasīdhumārdvīkāsavāḥ |
varāyāḥ palāni pañcaviṃśatiḥ |
pañca drākṣāyā balāyāḥ sapta jaladroṇe paktvā pādaśeṣaṃ tebhyo rasamādāya pūtaśīte 'smin śarkarātulāṃ madhuprasthaṃ karṣāṃśāni ca cūrṇitāni vyoṣavyāghranakhośīrakramukailāvālukakuṣṭhamadhukāni nikṣipya ghṛtabhājane sarvamaikadhyaṃ yavapalle grīṣme daśarātraṃ viṃśatirātraṃ śīte sthāpayet |
ayaṃ bījakasārāriṣṭaḥ pāṇḍukāmalāmehahṛdrogavātaśoṇitaviṣamajvarārocakakāsaśvāsān nibarhati ||
gaṇḍīrataroḥ samūlapuṣpaśākhasya tulāmāharet |
ardhatulāṃ daśamūlasya triphalāyāḥ pṛthagardhaprastha kuṭajatvacaśca |
kuḍavāṃśān mustāruṣkarakṛmighnendrayavān |
pālikān pāṭhādantīmadhurasārāsnāśaṭhīcitrakān |
mṛdvīkārdhaprasthaṃ ca ṣoḍaśaguṇe pādaśeṣamambhasi vipācya rasamādadīta |
taṃ pūtaśītaṃ sitopalātulādvayena lohacūrṇaprasthena ca yuktaṃ māgadhikārdhaprasthena ślakṣṇapiṣṭena granthikapalenārdhapalikaiśca maricaviḍaṅgailavālukaiḥ pralipte ghṛtakumbhe nidhāpayet |
māsamātraṃ sthito 'yaṃ gaṇḍīrāriṣṭo 'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt |
athavā cavyakuṣṭhacitrakapralipte bhājane mastudroṇaṃ guḍatulāṃ pippalīprasthatrayaṃ triphalāprasthatrayaṃ viḍaṅgaprasthatrayaṃ kuḍavāṃśāṃśca maricaparūṣakadrākṣākāśmaryaphalendrayavān dvipalikāni ca dantīcitrakabhallātakāni cūrṇitāni prakṣipet |
tato yavapallasthaṃ pakṣamupekṣya yathābalaṃ pibet |
eṣa mastvariṣṭaḥ pāṇḍurogamehasthaulyamedorśograhaṇīplīhaśophodarabhagandaraharaḥ |
pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ vihitaṃ yaccikitsitam |
vikalpyametadviduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati ||
snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu pattike |
ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike ||
mṛdaṃ nirghātayet kāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ |
balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet ||
vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam |
mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca ||
vṛścikālī ca bhārṅgī ca sakṣīraistaiḥ śṛtaṃ ghṛtam |
sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān |
tadvat kesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśādvalaiḥ ||
mṛddveṣaṇāya tallaulye vitaredbhāvitāṃ mṛdam |
viḍaṅgenātiviṣayā pāṭhayā nimbapallavaiḥ ||
vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayāthavā |
mṛdbhedābhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam ||
kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat |
pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ |
prasthaḥ siddho ghṛtād gulmakāmalāpāṇḍurogajit ||
dantīcatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ |
ghṛtaprasthaḥ śṛtastadvat plīhāśvayathujicca saḥ ||
purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ |
kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ ||
haridrātriphalānilbabalāmadhukasādhitam |
sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam ||
gomūtre dviguṇe dārvīkalkārdhapalasādhitaḥ |
dārvīpañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ ||
māhiṣātsarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve paraḥ pare |
siddhaṃ kālīyakakvāthe saniśaṃ cottare hitam ||
āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā |
satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayet kāmalāpaham ||
pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā |
kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā |
saśarkarāṃ tribhāṇḍīṃ vā gavākṣīṃ vā prayojayet ||
triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam |
prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet ||
tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam |
kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet ||
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmacalanigrahaiḥ |
kaphasammūrchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet ||
hāridranetramūtratvakśvetavarcāstadā naraḥ |
bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca ||
daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ |
krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite ||
rasaistaṃ rūkṣakaṭvamlaiḥ śikhitittiridakṣajaiḥ |
śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet ||
bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavṇoṣṇaṃ ca śasyate |
sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathāśayam ||
svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate |
vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ |
nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ ||
gomūtreṇa pibet kumbhakāmalāyāṃ śilājatu |
māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇyajam ||
guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī |
mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu ||
trivṛtāṃ tadvirikto 'dyāt svādu pittānilāpaham |
drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca ||
yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān |
mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyāgnivṛddhaye ||
kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām |
payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam |
athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
śvayathuṣu doṣajeṣu sarveṣu sarvasareṣvāmānubaddheṣu laṅghana pācanaśodhanānyādau yojayet |
snehajeṣu virūkṣaṇānyauṣadhāni virūkṣaṇottheṣu snehanāni |
tatrāmajeṣu laṅghitavato laghvannamaśitasya bhadradārunāgaramaricaprativiṣāviḍaṅgendrayavānuṣṇāmbunā |
nāgaradevadārupathyāvarṣābhvo vā |
pañcakolakājājīnidigdhikāmustapāṭhārajanīrvā |
gurubhinnapurīṣastu takraṃ savyoṣasauvarcalakṣaudram |
itarastrivṛttryūṣaṇakaṭurohiṇyayaścūrṇāni triphalākvāthena |
bibhītakakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā |
tulyaguḍāṃ vā śuṇṭhīṃ punarnavakaṣāyānupānām |
ārdrakaṃ vā tulyaguḍamardhapalābhivṛddhaṃ pañcapalaprakarṣaṃ prayuñjīta |
māsamayaṃ prayogaḥ śophaśoṣārśaḥ śvāsakāsaprasekapīnasālasakāgnisādagulmodarapramehapāṇḍukāmalāmanovikārānapaharati |
ārdrakarasaṃ vā śālikṣīrāhāraḥ pibet ||
nivṛttāmadoṣaḥ śṛtāni payāṃsi sarpīṃṣi ca |
trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlaiḥ siddhaṃ kṣīram |
mahauṣadhamuruṅgīmūlābhyāṃ vā |
varṣābhūmayūrakapañcakolairvā |
kumbhanikumbhavyoṣāgnikairvā karabhīkṣīravṛttirvā syāt gomūtraṃ mahaṣīmūtraṃ vā sakṣīraṃ kṣīrāśanaḥ pibet ||
dāḍimayavānīyavānakadhanikāpāṭhāmlavetasamaricapañcakolabilvaphalayāvaśūkānakṣamātrān salilāḍhake vipācya tatkaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ sādhayecchophārśogulmamehāgnisādaharam |
arśovihitavidhinā citrakadadhno navanītamādadīta |
taccitrakamūlagarbhaṃ sacitrakakalkatakrasiddhaṃ samānaṃ pūrveṇa ||
yathādoṣocchrayaṃ ca dhānvantaraṃ kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktaṃ mahātiktamudaroktāni vā tilvakacaturthāni ghṛtāni pāyayet ||
daśamūlakvāthakaṃse pathyāśataṃ guḍatulonmiśramādhiśrayet |
lehībhūte tatra trikaṭukatrijātakayavakṣāracūrṇaṃ prakṣipet kṣaudrārdhaprasthaṃ ca |
etā daśamūlaharītakyo 'tipravṛddhamapi śvayathumudarārocakāvipākapāṇḍurogagulmamehaśvāsakāsakārśyāmavātāmlapittamūtraśukradoṣāṃśca nighnanti ||
śaṭhīpuṣkaramūlakāravīcitrakājājījīvantībilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairdaśamūlena ca parigṛhītāni ghṛtatailabhṛṣṭāni peyādīnyannānyalpasnehalavaṇānyupakalpayet |
sparśasukhāṃścābhyaṅgapradehasekān ||
śaileyasthauṇeyakaśrīveṣṭakāgarudevadāruhareṇukākuṣṭhadhyāmakapadmakamāṃsīmāgadhikāvanyadhānyatālīsapatrakacaturjātakapalāśāmbudāmbupriyaṅguspṛkkānakhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistailamabhyaṅgaṃ pacet |
sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca |
viśeṣataścaikāṅgajeṣu punarnavahiṃsrākośātakīkaravīrakiṃśukātiviṣardhivṛddhimūṣikaparṇīhastikarṇanalikānākulīsthūlakākādanīsālatriphalādevadārulodhratālaparṇīdaśapatrikājayantībhiḥ pralepaḥ ||
mūlakatoyena kavoṣṇena vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthena vā snānam ||
athānilaje śvayathau trivṛtameraṇḍatailaṃ vārdhamāsaṃ māsaṃ vā pibet |
eraṇḍatailameva ca viḍvātasaṅge prāgbhaktaṃ payasā rasairvā |
vātaharābhyaṅgasvedopanāhāṃśca kuryāt |
viśeṣeṇa caikāṅgage mātuluṅgāgnimanthaśuṇṭhī devadāruhiṃsrāpralepaḥ ||
pittaje nyagrodhādisiddhaṃ sarpiḥ pibet |
tadeva tu sraṃsanārthī mūtrayuktam |
abhayāmaradārumadhukakaṭukādantīcandananiculapaṭolamūrvādārvītrāyamāṇopakulyāviśālākvāthaḥ sasarpirupayuktaḥ śvayathuviṣavīsarpajvaradāhapipāsāntaḥsantāpasannipātānupaśamayati |
ghṛtakṣīrakṣīrivṛkṣavetasamañjiṣṭhāmṛṇālacandanādibhiḥ śītavīryaiḥ kalpayedabhyaṅgādīn ||
kaphotthe tvāragvadhādisādhitaṃ tailaṃ pibet |
kṣāramūtratakrāsavāriṣṭāṃśca |
bhallātakacitrakavyoṣaviḍaṅgabṛhatīphalāni pṛthak prasthāṃśānyacchadhānyāmladroṇe gomayāgninā tribhāgaśeṣamavatārayet |
tatpūtaśītaṃ mastukalaśena sitopalātulayā ca yuktamagnikamāgadhikākalkalipte dṛḍhe bhāṇḍe samāvāpya vaihāyase suguptaṃ sthāpayet |
tato daśāhasthito 'yamupayukto bhallātakāriṣṭaḥ śophodarārśobhagandaragrahaṇīkṛmikuṣṭhamehakārśyakikkasān satvaramapanayati ||
triphalāmaricadrākṣāpippalīkāśmaryaphalānāṃ pratyekaṃ śataṃ guḍatulāmudakadroṇaṃ ca madhuliptabhājanasthaṃ saptāhamuṣṇe kāle dvisaptāhaṃ śīte dhārayet |
ayamaṣṭaśatariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa |
purāṇapiṇyākakṛṣṇāśigrutvagatasīsikatā mūtrapiṣṭāḥ sukhoṣṇāḥ pralepe dadyāt |
ekrāṅgage tu kālāsaralājaśṛṅgyajagandhāśvagandhaikaiṣikāḥ |
śuṇṭhīkulatthatarkārīkuṣṭhārjakacitrakajalamūtrāṇi snāne |
saṃsargasannipātayoryathādoṣodayamidameva sādhanam |
ekadeśāśraye ca śvayathau yathāsannaṃ vamanādīni raktāvasecanaṃ ca kurvīteti |
prāyo 'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śophaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra |
visarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma ||
grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ |
gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhisalavaṇaṃ picchilaṃ madyamamlam |
dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi |
athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
pūrvarūpeṣveva sarvavisarpāṇāṃ laṅghanaṃ rūkṣaṇaṃ sirāmokṣaṇamullekhanaṃ virecanaṃ ca kuryāt |
nirāmeṣu kṣīṇakapheṣu ca śītavīryāṇi sarpīṃṣi tiktakatrāyamāṇāghṛtādīni pāne dadyāt |
tatra madanendrayavapaṭolapicumandamadhukekṣurasān vamane 'vacārayet |
drākṣātrivṛttriphalātrāyamāṇā virecane ||
mustadevadārukuṣṭhaśatāhvāvārāhīdhānyākakṛṣṇagandhāvaṃśārtagalān lepasekeṣvanilaje hrasvavaḍhravallīkaṇṭakapañcamūlāni ca ||
pitte tu kamalotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukaśarkarādrīberakucandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi nyagrodhādiṃ ca ||
śleṣmaṇyajagandhāśvagandhāsaralakālakaiṣikāgaruvocarāsnāvacāśītaśivendravallīgomūtrāṇi varaṇādiṃ ca saṃsarge yathādoṣabalaṃ vikalpayet ||
tatra kaphasthānāśrite sāme pittasthānagate ca rūkṣā viśītāḥ pralepapariṣekāḥ ||
pitte tanavaḥ suśītāḥ saghṛtā vastrāntaritāḥ kṣaṇe kṣaṇe cāpanīyānye prayojyāḥ ||
dvandvajeṣu yathāyathaṃ doṣāṃścikitset |
viśeṣeṇāgnivisarpe mahātiktakaṃ pibet |
granthivisarpe raktapittasaṃsargamavekṣya prāglaṅghanādīni virecanāntāni śamanāni ca yojayet |
śūle ca tadā snigdhāmloṣṇābhirutkārikābhirgranthīnāmupanāhanam |
vātakaphavisarpoktaiśca lepastaireva vā siddhena tailena toyena vā pariṣekaḥ |
limpedvā śuṣkamūlakasya kalkena naktamālatvaco vā |
bibhītakena vā vijayākṣanāgabalāgnimanthabhūrjagranthivaṃśapatrāṇāṃ vā ||
dantīcitrakamūlatvakkāsīsārkasnuhīkṣīrabhallātakāsthibhiruṣṇairlepaḥ śilāmapi bhinatti |
dīrghakālaprasakte tu granthau triphalāṃ prayuñjīta |
mātuluṅgarasānuviddhāṃ madirāṃ vā |
girijatuṃ vā gulmabhedanaṃ vā |
jatrūrdhvagate tīkṣṇadhūmavamanāni ca ||
tathāpyabhede kṣāreṇāgninā vā dahet |
pāṭayitvā vā śastreṇa pariśodhayet |
vidagdhaṃ vā raktamapanīyāpanīya punaḥpunaḥ svedayet |
evaṃ paryāyeṇa raktapitte vātaśleṣmaṇi cottiṣṭheta ||
sarvasmin visarpe paryāgate vidārite ca vraṇavat |
tailaṃ ca dārvīviḍaṅgakampillakaiḥ granthivraṇasādhanaṃ sādhayet ||
kardamake śīghrataraṃ sutarāṃ ca vamanādīni kṛtvā punarjalaukobhirasṛgavasecayet |
asṛkprakledāddhi tvaṅmāṃsasirāsnāvasaṅkledo bhavati |
pibecca kaṣāyaṃ ghanapaṭolapicumandānām |
ghṛtamiśraṃ vā dārvītvaktiktāpaṭolayaṣṭyāhvāriṣṭamasūratriphalātrāyamāṇānām ||
virekārthaṃ ca trivṛccūrṇaṃ sarpiṣā payasā drākṣārasena gharmāmbhasā vā pāyayet |
trāyamāṇāśṛtaṃ pittodvṛtto kṣīramiti |
śreṣṭhāsrasrutirevātra visarpo hyasṛgāśrayaḥ |
yacca nāsāvasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate ||
na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam |
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
pūrvarūpeṣveva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakrameta |
tatra vātottare meṣaśṛṅgīśārṅgeṣṭairaṇḍaguḍūcīdvipañcamūlasiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā pānābhyaṅgayorvidadhyāt ||
pittottare dhavāśvakarṇakakubhavacāpunarnavapalāśapicumandamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ |
athavā paṭolapicumandadārvīdurālabhātiktarohiṇīpāṭhāparpaṭakatrāyamāṇānāṃ pālikān bhāgān jalāḍhakadvaye 'ṣṭabhāgaśeṣaṃ kvāthayet |
tena kārṣikaiścandanopakulyāmustātrāyantīndrayavabhūnimbaiḥ kalkitaiḥ sapiṣo dvādaśapalaṃ sādhayet |
etattiktakaṃ sarpiḥ kuṣṭhavisarpavisphoṭagaṇḍagaṇḍamālāśvayathupiṭakāraktapittadurnāmavātaśoṇitakāmalāpāṇḍvāmayonmādadāhatṛḍbhramakaṇḍūkuṣṭhanāḍīgulmamadatimiravyaṅgaśvitrāpasmārabhagandharodarapradarajvaragaravidradhigrahaṇīhṛdrogānapaharati ||
saptacchadakaṭukātiviṣāśamyākapāṭhāmustatriphalośīrapaṭolaparpaṭakapippalīdvayadvirajanīdvisārivā candanadurālabhāpadmakavacāśatāvarīviśālākuṭajabījavṛṣamūrvāguḍūcībhūnimbatrāyamāṇāmadhukagarbhaṃ dviguṇāmalakarasamaṣṭaguṇāmbu sarpirvipakvaṃ mahātiktakākhyaṃ ghṛtamadhikaguṇaṃ pūrvasmāt |
guggulupañcatiktaṃ vā pibet ||
kaphottare sālapriyālaśamyākāriṣṭasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhaiḥ sādhitam |
athavā bṛhatīdvayakākamācīśukanāsākvāthe maricaviḍaṅgaśigrujātīdevadārukṣavakaharidrābhayākalkena vājimūtreṇa ca siddhaṃ sarpiḥ ||
sarveṣu ca bhallātakatuvarakasiddhārthakānyatamatailam |
bhallātakapathyākṛmighnasiddhaṃ vā haviḥ ||
tataḥ snigdhasya yathādoṣaṃ yathāsannaṃ ca saṃśodhanāni prayuñjīta |
sirāṃ ca balāpekṣī vidhyedekāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā |
antarāntarā ca punaḥpunaḥ snehaṃ pibet |
durbalaṃ hi śūnyakoṣṭhaṃ kuṣṭhinaṃ vāyurabhibhavati |
vamane tvasya madhukakuṭajabījanimbapaṭolapallavāni vidadhyāt |
kumbhanikumbhatriphalā virecane māṇibhadravaṭakāṃśca ||
paṭolaviśālayormūlaṃ triphalā ca pṛthak tribhāgonatriśāṇāḥ kaṭukātrāyamāṇe śāṇāṃśe śuṇṭhyāstribhāgonaḥ śāṇaḥ tadetat palamaikadhyaṃ salile vipācya pāyayet |
ūrdhvādhoviriktaśca jīrṇe jāṅgalarasenāśnīyāt |
evametat ṣaḍrātraprayogāt paraṃ pittakaphaśophakuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇārśobhagandaragrahaṇīpāṇḍuhalīmakakāmalāviṣamajvarahṛdbastivedanāghnam ||
ubhayānulomanaṃ vā brāhmīsvarasasādhitaṃ sarpiḥ pibet |
āvartakītulāṃ salilārmaṇe 'ṣṭāṃśaśiṣṭāṃ vipācya tena niryūheṇa tanmūlaiśca ghṛtaprasthaṃ sādhayet |
tato mātrāmekāhāntaraṃ pibet |
ūrdhvādho viricyamānastṛṣitaḥ |
śītalavaṇamāranālaṃ jīrṇasnehaśca tenaiva kodravaudanamaśnīyāt |
anena kuṣṭhaśvitrāpacībhagandaranāḍīvraṇākhuviṣāṇi sidhyanti |
medhyaṃ caitat puṃsavanaṃ ca ||
dārvīpaṭolabṛhatīsevyamadananimbakṛtamālaghanendrayavaiḥ sasnehairāsthāpanam |
ebhireva ca vipakvaḥ sneho 'nuvāsanārhasyānuvāsanam |
dantīmaricaphaṇijjakārdrakakarañjabījapippalīviḍaṅgasaindhavairūrdhvajatrugate kuṣṭhe kṛmiṣu ca śirovirekaḥ |
sūtrasthānokto vairecanikadhūmaśca ||
tataḥ sarvato viśuddhasyāntarbahiḥ śamanāni prayuñjīta ||
khadirakadaratiniśāsanaśirīṣaśiṃśapāśākasarjārjunajambūkaravīradhavāmalakīmuṣkakākṣikabadarīvañjulanimbakarañjakadambamadhūkasārān sārdrān kṛtamālaniculapaṭolāṅkolabalābilvakuṭajakaṭabhīpāribhadrasahacaragṛdhranakhīvaraṇavardhamānārkasaubhañjanāṭarūṣakaśatāvarīśvadaṃṣṭrāhimārāśvakarṇaśrīparṇīsvayaṃguptāgnimanthendravāruṇīkākodumbarikāmeṣaśṛṅgīṭuṇṭukaguḍūcīvarṣābhūvāyasībṛhatīdvayarohiṇīmūrvāśārṅgaṣṭāmūlāni ca śakalayitvā pṛthak triṃśatpalikāni saṅkṣudya mahati kaṭāhe 'ṣṭaguṇenāmbhasā kvāthayet |
aṣṭabhāgaśeṣaṃ niryūhamavatārya parisrāvya ca tasmin sarpiṣaḥ palaśatatrayaṃ vipacedīṣadavaśeṣakaṣāye ca vidalīkṛtāruṣkarasahasratrayamatrāvāpya punaḥ pācayedvigatasvarasānyaruṣkarāṇyapāsya tasmin snehe sucūrṇitāni prakṣipet |
vyādhighātavyoṣanākulīmārkavārkakākādanītagarakaṭukākuṣṭhabilvahiṅguviḍaṅgacitrakātiviṣāmustendrayavendravāruṇīrūpya malaloharajolohakāntarasāñjanābhraśukanāsādevadālītriphalālāṅgalikīviśālākumbhanikumbhavacāvārāhīmahādrumakośātakīprapunnāṭasomaparṇīnalikādvayapaṭolījātīpallavatāpyakāravellīkūlikākandakasaptacchadaśārṅgeṣṭotpalasārivāgugguluśilājatumūrvākustumbarījīvakadvayapāṭhendrurekhāvajrakandaharidrādvayalavaṇapañcakāni pratyekaṃ tripalikāni śṛṅgīviṣapalaṃ caikaṃ tato darvyā samantādāghaṭya suguptaṃ bhūmau dhānye vā māsaṃ nikhanet ||
atha kṛtasaṃśuddhisvastyayanaḥ kuṣṭhī prātastato mātrāmupayuñjīta |
jīrṇe ca yatheṣṭamāhāraṃ tenāsya pūrvamaṅgāni tudyante bhidyante śūyante sphuranti sphuṭanti ca |
tataḥ saptarātrāt punaḥ svasthībhavanti |
yogarājamavalihya samastaṃ saṃjñayaiva kathitottamaśaktim |
hanti kuṣṭhamatipātitagātraṃ snāyujālapariśeṣamaśeṣam ||
śvāsāgnisādārucikāsayakṣmagulmāḍhyavātagrahaṇīpramehān |
śophaṃ kṛmīn pāṇḍugadaṃ jvarāṃśca nivartayatyeṣa rasāyanāgryaḥ ||
triphalādaśamūlamūrvāmustasaptacchadadārunimbatvaggavākṣīcitrakamañjiṣṭhāvyoṣacūrṇaṃ navaguṇaiḥ saktubhiryuktaṃ sakṣaudraṃ śīlayet ||
athavā kṣuṇṇānyavān nistuṣān rātrau gomūtraparyuṣitānahani kiliñje śoṣayedevaṃ saptāhaṃ bhāvayecchoṣayecca |
tatastān saktūn kṛtvā bhallātakaprapunnāṭāvalgujacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktānasanādikaṣāyeṇa pāyayet ||
evamasanādikvāthapītānāmāragvadhādikaṣāyapītāna vā gojīrṇakānāṃ vā yavānāṃ saktūnaruṣkarāgnimanthacūrṇamiśrān khadirāsanasārarohitakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa dāḍimāmlavetasāmlena saindhavalavaṇena sitāmadhumadhureṇāloḍya pāyayet |
yāvakāṃśca bhakṣyānapūpapūrṇakośaśaṣkulī prabhṛtīn kuryāt |
surāṃ kalpayet palāśakṣārabhāvitaśālitaṇḍulapiṣṭena kṣārodakenaiva sveditena priyaṅgugajapippalīcitrakakebukailāvālukaparipelavalodhramaricaviḍaṅgacūrṇamiśreṇa nave caināṃ bhājane jatusṛte kṣaudrapippalīlipte sthāpayet |
tato gandharasopapannāṃ kuṣṭhine pātuṃ dadyāt ||
khadiraśiṃśapāsāramuttamakāraṇīṃ brahmīṃ kośavatīṃ ca kaṣāyakalpena vipacet |
tena kvāthena taṇḍulān bhāvayet |
trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākebukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ rasamādāya palāśadroṇyāmabhyāsicaya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍamekaviṃśativārānnirvāpya tatastaṃ rasamāsicya sthālyāṃ gomayāgninā sādhayet |
pippalīcūrṇasya bhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasya tataścaturbhāgāvaśiṣṭe 'vatīrṇe bhūyo 'gnitaptamayaḥpiṇḍaṃ tasmin prakṣipet praśāntaṃ ca lohapātre suguptaṃ nidadhyāt |
iyamayaskṛtiḥ dussādhamapi kuṣṭhaṃ mehaṃ vā sādhayati |
sthūlaṃ karśayati śophamupahanti sannamagnimuddharati |
viśeṣeṇa rājayakṣmiṇāmupadiśyate |
varṣaśatāyuścaināmupayujya puruṣo bhavati ||
asanādikvāthamāsicya palāśadroṇyamayoghanaistaptaiḥ saṃyojya nirvāpya ca kṛtasaṃskāre kalaśe prakṣipya vatsakādiṃ prativāpya kṣaudraṃ ca suguptaṃ māsaṃ nidhāyopayuñjīta ||
evaṃ nyagrodhādiṣvāragvadhādiṣu cāyaskṛtiṃ vidadhyāt |
khadirasuradārukvāthaprasthaṃ kṣaudraprasthaṃ matsyaṇḍikāpprasthaṃ lohacūrṇārdhaprasthaṃ triphalācaturjātakamaricāni ca kārṣikāṇi prakṣipyāyase bhāṇḍe māsasthitaṃ tadupayojayet ||
rasāyanaprayogeṇa ca lohatulāṃ tuvarakāsthīni bhallātakānyalambuṣāmavalgujaṃ guggulumarśovihitavidhānena vā citrakamiti ||
kilāsakuṣṭhagrahaṇīpramehasthūlatvadurnāmabhagandareṣu |
pāṇḍutvaśūnatvakaphāmayeṣu manthādiyogān vidadhīta dhīmān ||
śālayo yavagodhūmakoradūṣāḥ priyaṅgavaḥ |
mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam ||
triphalāruṣkarāriṣṭakṣaudrayojitabhāvitam |
dhātrīkhadiranimbāmburasaṃ mudgapaṭolajam ||
madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat |
annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tvamlalavaṇoṣaṇam |
dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām ||
tulārdhaṃ nimbapañcāṅgyāstathā khadirasārataḥ |
harītakīdalatulāṃ bhallātakatulāṃ daśa ||
kṛṣṇāviḍaṅgakuḍavāvaikadhyaṃ vipacejjale |
kaṣāyaṃ taṃ parisrāvya nidadhyāttāmrabhājane ||
ṣaṇmāsataḥ pibet kuṣṭhakṛmimehairvimucyate |
nimbāriṣṭa iti khyāto varuṇenaiṣa nirmitaḥ ||
viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palaṃ palaṃ trīṇi palāni kumbhāt |
guḍasya ca dvādaśa māsameṣa jitātmanā hantyupayujyamānaḥ ||
kuṣṭhaścitraśvāsakāsodarārśomehaplīhagranthirugjantugulmān |
siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumuhṣorbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam ||
kaṭukāpaṭolamūlottamāvacānimbarātrimañjiṣṭhānām |
saṃśīlitaḥkaṣāyastvagāmayān śleṣmapittabahulān hanti ||
vātottarāṃstu sarpirvipācitaṃ kvathitakalkitaiśca kaṭukādyaiḥ |
khadirāriṣṭaguḍūcīsuratarudārvīśca kalpayet pṛthagevam ||
śītaḥ kaṣāyaḥ khadirasya pītaḥ sakṣaudratārkṣyo harati prasahya |
tvakkaṇṭharogāpacigulmamehān balāhakān vāyuriva pracaṇḍaḥ ||
sarpirmadhubhyāṃ triphalārasena viḍaṅgakalkena ca samprayuktaḥ |
kuṣṭhaṃ kaṣāyaḥ khadirasya hanti tiṣṭhan kaṣāyaṃ manasīva dharmaḥ ||
khadirasya lūnaśiraso mūle khātasya madhyamaṃ mūlam |
chitvādho 'yaḥkumbhaṃ rasasaṃgrahaṇāya nidadhīta ||
liptāt kṛṣṇamṛdendhanaiśca nicitādādīpitādvahninā |
tasmādyaścyavate rasaḥ sa sahitaḥ kṣaudrājyadhātrīrasaiḥ |
pītaḥ kuṣṭhabhagandarārurapacīmehāsrapāṇḍūn jayet |
prasthastasya jarāṃ ca bhojyamiha tu tyājyaṃ ca bhallātavat ||
yojya khadiravannimbaśiṃśapāragvadhāsanam |
rohatikaṃ surāhvaṃ ca dhadirodakapāyinaḥ ||
dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham |
abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā ||
darvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhāmūtreṇa sūkṣmarajaso dharaṇapramāṇāḥ |
pītā jayanti gudajodaragulmakuṣṭhakoṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpramehān ||
lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅgapratyakpuṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam ||
raktā nimbaṃ suratarukṛtaṃ pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham ||
daśapalamariṣṭapallavakusumajaṭātvakphalaṃ yathākālam |
prayāharet samastaṃ kṛtamālatarośca tattadvat ||
sañcūrṇyāsanakhadirakvāthenāplāvya śoṣayedanile |
citrakaghanabhallātakagokṣurakamahauṣadhatriphalāḥ ||
lohaviḍaṅgāvalgujasitopalāḥ palasamā rajīkṛtya |
saptāhamekatastadrasena bhṛṅgyāstato bhāvyam ||
atha pītamakṣamātraṃ ghṛtena dugdhena koṣṇasalilairvā |
acirāt karoti vahniṃ matiṃ smṛtiṃ pāṭavaṃ medhām ||
kṛmikuṣṭhagaṇḍapāṇḍupramehavaktrāmayārucicchardīḥ |
apacībhagandarasthaulyaduṣṭanāḍīvraṇavyaṅgān ||
kaphapittajān vikārān viśeṣataḥ suviṣamān nivartayati |
varṣādviṣagarakṛtyā nityābhyāsena khalatipalitāni ||
trikaṭūttamātilāruṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā |
guṭikā rasāyanaṃ syāt kuṣṭhajicca viṣyā ca saptasamā ||
candraśakalāgnirajanīviḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ |
vaṭakā guḍāṃśaklṛptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ ||
viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām |
salāṅgalīkṛṣṇatikopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham ||
pathyākaliṅgakapalāśaphalendurājībhallātakāsthicaturaṅgulacitrakārkaiḥ |
sāvartakīkṛmiharaiḥ kramavardhitāṃśaiḥ mūtreṇa tulyatuvarairvaṭakā gadaghnāḥ ||
śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā |
sāyomalā sāmalakā satailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā ||
bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ |
mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ ||
sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram |
lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā madhusarpiṣā ||
kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ paramaṃ syāttadauṣadham |
varākaṇāviḍaṅgān vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ ||
khadiraśakalacūrṇaṃ kṣaudrasarpirvimiśraṃ |
sagirijatuviḍaṅgaṃ mātrayā sevamānaḥ |
laghumitahitabhojī brahmacārī jitātmā |
śvayathukiṭibhakoṭhaśvitrakuṣṭhāni hanyāt ||
khadirāsanasārasya tulāṃ droṇe 'mbhasaḥ kṣipet |
aṣṭame 'hani tattoyaṃ pacedādarvilepanāt ||
triphalārdhatulācūrṇaṃ tatpādena tu bākucīm |
tadardhaṃ dvīpino mūlaṃ tadvadbrāhmīṃ samārkavām ||
lohakrimighnadviprasthaṃ kṣiptvā tadvaṭakīkṛtam |
kuṣṭhamehagrahaṇyarśobhagandariṣu pūjitam ||
lāṅgalītriphalālohacūrṇaṃ daśapalaṃ pṛthak |
guṭikātriśataṃ ṣaṣṭiṃ kuryādbhṛṅgarasāplutam ||
chāyāśuṣkāṃ ca tatrārdhaguṭikāṃ bhakṣayet puraḥ |
jīrṇe rasena rūkṣeṇa peyāpūrvaṃ ca bhojayet ||
yantrito brahmacaryādyaiḥ krameṇa guṭikāmapi |
khādet parastānmāsasya bhavet kāmacaraḥ kramāt ||
evaṃ sarvāṇi kuṣṭhāni jayatyatibalānyapi |
dhīmedhāsmṛtiyuktaśca nīrugjīvet samāḥ śatam ||
vāsāmṛtānimbavarāpaṭolavyāghrīkarañjodakakalkapakvam |
sarpirviṃsarpajvarakāmalāsrakuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti ||
triphalātrikaṭudvikaṇṭakārīkaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ |
savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā ||
piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca |
kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hanyāt kṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam ||
yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā |
kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyatryasanodakā ||
mūtre vinītā triphalārase vā siddhā ghṛte vāmbhasi kevale vā |
rasāyanaṃ pathyabhujo haridrā nihanti pāṇḍvāmayakuṣṭhamehān ||
pibedamṛtavalyā vā svarasaṃ yantrapīḍitam |
medhyaṃ tat kuṣṭhamehārśaśchardivātāsranāśanam ||
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭṭalairhitaḥ svedaḥ |
svinnotsannaṃ vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa ||
rudhirāgamārthamathavāśṛṅgālābūbhirapaharedraktam |
pracchedalpaṃ kuṣṭhaṃ nirecayedvā jalaukobhiḥ ||
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām |
saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām ||
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu |
teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya ||
lepo 'tikaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca |
pītāgadasya kāryo viṣaiḥ samantrāgadaiścānu ||
stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni |
kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām ||
jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenena |
ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni ||
āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre |
śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaḥ karavīrakaśca ||
granthiśca bhūrjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe |
phaṇijjako vatsakasaptaparṇapīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ ||
vacāhareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca |
manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāsīsalodhrārjunamustasarjāḥ ||
ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ |
siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇāḥ pradehā bahuśāḥ prayojyāḥ ||
kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ surendraluptaṃ kiṭibhaṃ sadadrum |
bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktānacirānnarāṇām ||
nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāruśigru |
sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt ||
taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta |
tathāsya kaṇḍūḥpiṭakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti ||
mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakakuṣṭhalodhrāḥ |
gandhopalaḥ sarjarasaṃ viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak ||
tailaktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham |
dadruḥsakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi ||
kāṇḍe mahāvṛkṣabhave nilīnaḥ svinnaḥ kukūle puṭapākayuktyā |
vicarcikāṃ sarṣapakalkapiṇḍo nihanti lajjāmiva rāgavegaḥ ||
manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ |
tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ gosalilena piṣṭam ||
guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ |
śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ ||
ubhayaharidrāsahitaiścātrikatailena miśritairebhiḥ |
dinakarakarābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca ||
maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam |
tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre ||
tenāliptaṃ sidhma saptāhāt gharmasevino 'paiti |
māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya ||
mayūrakaṃ jarjaritaṃ samūlaṃ dagdhvā parisrāvya ca saptakṛtvaḥ |
tenāmbhasā kaṅguṇikotthatailaṃ siddhaṃ paraṃ sidhmanibarhaṇāya ||
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kāmpillakaṃ payastuttham |
eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ ||
deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā |
carmairkuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca ||
saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam |
mūlaṃ snuhīśirīṣābhyāṃ citrakāsphotayorapi ||
karañjabījadviniśāvyoṣaiḍagajasarṣapāḥ |
varā vellaṃ ca taistailaṃ sagomūtrairvipācitam ||
kuṣṭhaduṣṭavraṇagranthigaṇḍamālābhagandarān |
viśeṣādvātakaphajān hantyabhyaṅgena vajrakam ||
eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgīkampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ |
nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhāśrīveṣṭagugguluśilāharitālaviśvaiḥ ||
tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram |
atiśayitavajrakaguṇaṃ śvitrārśogranthimālāghnam ||
kanakakṣīrī śailā bhārṅgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca |
jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak ||
saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotam |
guñjairaṇḍakabṛhatīmūlatvaksurasārjakaphalāni ||
kuṣṭhaṃ pāṭhā mustā ṣaḍgranthātumburutvaco mūrvā |
eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ ||
haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako 'mṛtāsaṅgaḥ |
saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak svarjikālavaṇam ||
etaistailaṃ tailaṃ kaṭutailaṃ vā caturguṇe mūtre |
karavīramūlapallavatoye ca vipācitaṃ jayati ||
kaṭukālābunyastaṃ jityābhyaṅgena vātakaphakuṣṭham |
maṇḍaladadrūkoṣṭhakṛmipāmāvicarcikāḥ sutarām ||
sikthakatutthakaguggulusindūrarasāñjanaiḥ kaṭukatailam |
pāmākiṭibhavicarciṣu sādhitamabhyañjane śreṣṭham ||
śaileyakampillakapaṭṭikāhvasurāṣṭrajāsarjarasopalāni |
śilā ca cūrṇo navanītayuktaṃ kuṣṭhe sravatyabhyadhikaṃ praśastaḥ ||
eḍagajakuṣṭhasaindhavasiddhārthaviḍaṅgakāñjikairliptam |
kṛmipāmāsidhmadadrūmaṇḍalakuṣṭhaṃ śamaṃ yāti ||
lākṣāvyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭāḥ kuṣṭhasiddhārthakāśca |
takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam ||
dūrvābhayāsaindhavacakramarda kuṣṭherakāḥ kāñjikatakrapiṣṭāḥ |
tribhiḥ pralepairapi baddhamūlāṃ dadrūṃ ca kaṇḍūṃ ca vināśayanti ||
manaḥśilātvakkuṭajaṃ sakuṣṭhaṃ salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ |
granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena ||
palāśanirdāharasena vāpi karṣonmitānyāḍhaka sammitena |
darvīpralepaṃ pravadanti lepametat paraṃ kuṣṭhaniṣūdanāya ||
elācitrakanimbavṛṣakaṃ kuruvindanāgarārkaṃ ca |
cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya ||
kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu |
bhidyante dīryanti ca liptānyarkābhitaptāni ||
māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ |
mūtraṃ pittaṃ kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhanullepaḥ ||
mustaṃ triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅgayavāḥ |
sasaptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥsiddhārthakaṃ snānam ||
eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇadastathodgharṣaḥ |
tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ ||
karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām |
mūtre darvīlepaḥ kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ ||
śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjāt phalaṃ tvaco dārvyāḥ |
sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ ||
śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi |
piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhahā lepaḥ ||
dārvīrasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya |
āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya ||
iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya |
snāne pāne ca hitāstathāṣṭamaścāśvamārasya ||
ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ |
tailaghṛtapākayogaiśceṣyante kuṣṭhaśāntyartham ||
sarṣapakarañjakośātakāni tailānyatheṅgudīnāṃ ca |
kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ śreṣṭhaṃ ca khadirasārasya ||
śītāḥ pradehasekāstiktaṃ sarpiḥ sirāvirekaśca |
viśaraṇadāhaklede visphoṭe carmadalane ca ||
śīrṇanakharomamāṃsaḥ kṛmimānannāmbhasī tyajet kuṣṭhī |
sadhyodugdhaṃ dugdhaṃ ṣaṇmāsān kārabhaṃ bhajetsamadhu ||
eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām |
uddālanaṃ ca dantā gośvavarāhoṣṭradantāśca ||
rajanīdvayaṃ kṛmighnaṃ prapunāṭaṃ rājavṛkṣamūlaṃ ca |
kuṣṭhotpāṭanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam ||
śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām |
utsanneṣu ca lepāḥ savarṇakaraṇāstathābhyaṅgāḥ ||
pakṣāt pakṣāt chardanānyabhyupeyānmāsānmāsācchodhanaṃ cāpyadhastāt |
śuddhirmūrdhnaḥsyāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛṅmokṣaṇaṃ ca ||
yo durvānto durvirikto 'thavā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāpyate 'sau |
nissandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān ||
vratadamayamasevātyāgaśīlābhiyogo dvijagurusurapūjā sarvasattveṣu maitrī |
jinajinasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti ||
athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam |
śvitramatastaśchāntyai yateta dīpte yathā bhavane ||
madayantyāḥ savāyasyāḥ surabhyāragvadhasya ca |
śataṃ palānāṃ pratyekaṃ varāyāstvāḍhakatrayam ||
vyāghrīvahnikapotāvatsakakhadirārkamūladantyaindryaḥ |
saniśādvayā daśapalā kvāthe 'mīṣāṃ kṣipet piṣṭvā ||
bījaṃ karañjeṅgudaśigrunimbānnīlīṃ sanīlotpalacandralekhām |
śyāmāṃ kirātaṃ kaṭukatrayaṃ ca pañcāḍhakaṃ tatra ca pañcagavyāt ||
śamayatyacireṇa ghṛtaṃ mṛduhutavahasādhitaṃ mahānīlam |
na kilāsameva kevalamapacīkṛmikāsakuṣṭhamabhyastam ||
unmādāpasmārāvarśovidradhiśirorogān |
galagaṇḍagulmagaṇḍānarbudaśophapramehagalarogān ||
savisarpaśoṣapavanavyādhīnviṣamajvarān hanyāt ||
saṃśodhanaṃ viśeṣāt pītasnehasya yojayedanu ca |
śvitre sraṃsanamagryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ ||
taṃ pītvābhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam |
seveta viriktaśca tryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām ||
śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt |
sphoṭeṣu nissṛteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam ||
malayūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya |
pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam ||
vituṣāvalgujabajāccūrṇaṃ govāribhāvitādvahuśaḥ |
mūlakvāhena pibet kalitarukṛtamālamadanaphalgūnām ||
pīte kilāsī tilatailadigdho dine dine syādravipādasevī |
jīrṇe ca takrāplutakodravāśī sphoṭodbhavāyaiṣa vidhistrirātram ||
vidhvānyedyuḥ sphoṭakān kaṇṭakaistān bastāmbhobhirghṛṣṭayā śuktavartyā |
limpet kāmaṃ lepanādvedanāyāṃ lepo yojyaḥ śaṅkhanābhirjalena ||
vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmairyāvaśūkapaṭucitrakayuktaiḥ |
kolatulyaguṭikārdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaśamano varalepaḥ ||
gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe saṃsthitaṃ kṣaudramiśram |
pakṣādūrdhvaṃ śvitraṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam ||
mārkavamathavā khāded bhṛṣṭaṃ tailena lohapātrastham |
bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanupibecśvitranāśāya ||
pūtīkārkavyādhighātasnuhīnā mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavā jātijāśca |
ghnantyālepācśvitradurnāmadadrūn pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca ||
dvaipyaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā śvitre lepastailayukto variṣṭhaḥ |
pūtīkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko 'pi hanti ||
rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgānahnicchāyāyāṃ śoṣayet sphoṭahetūn |
evaṃ vārāṃstrīn bhāvayecślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ ||
akṣatailadrutālepaḥ kṛṣṇasarpodbhavāmaṣī |
śikhipittaṃ tathā dagdhaṃ drīberaṃ vā tadāplutam ||
upoṣitāyānnakālāṃstrīn śvetakṛkavākave |
yaṣṭyāhvakuṣṭhaiḍagajabījacūrṇaṃ ghṛtānvitam ||
dadyāttasya purīṣeṇa śvitramuddālya lepayet |
māsaṃ hantyāśu tacśvitraṃ viśeṣādguhyasaṃśrayam ||
lepaḥ paṭuvellaśilā kāsīsaṃ rocanā kanakapuṣpī |
gopittayuktamathavā capalāñjanayugmaloharajaḥ ||
kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā sagomūtrā |
kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ sagorudhiram ||
nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā |
hastimadādhyuṣito vā mālatyāḥ kṣārakakṣāraḥ ||
siddhārthakābṛhatyau karañjakośātakīphalaṃ guñjā |
śukanāsā sagavākṣī svarṇakṣīrīnikumbhaśca ||
lāṅgalikī hayamārastilvakabhallātakāśvamūtrī ca |
mustā snuhī sahiṃsrā suvarṇaśakalā phalopetā ||
mūlakabījaṃ vyoṣaṃ pīluviḍaṅgāni karṇikāraśca |
picumandajātīkisalayabākucikātutthakuṣṭhāni ||
kaṭurohiṇīmanohvātriphalā ca sukalkitā gavāṃ mṛtre |
gajahayakharamūtrāṇāṃ pātratritayaṃ snugarkadugdhābhyām ||
dvau kuḍavāviha dadyāt sarṣapatailācca cāturthīm |
darvīlepaṃ siddhā rasakriyā mūtrikā nāma ||
śvitraṃ ghṛṣṭaṃ liptaṃ trīnālepāṃstayā na laṅghayati |
maśatilakacarmakīlagranthyarbudasarvakuṣṭhaghnī ||
kuḍavo 'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ |
mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaḥ paraṃ śvitre ||
kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje vā gajasya mūtreṇa parisrute ca |
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ datvā pacedbījamavalgujānām ||
śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena praliptaṃ bahuśaḥ praghṛṣṭam |
kuṣṭhaṃ maśaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam ||
bhallātakadvīpisudhārkamūlaguñjāphalatryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam |
tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā ||
snugarkadugdhe tadvidadhīta lepam |
kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maśeṣu durnāmasu carmakīle ||
śudhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām |
śvitraṃ kasyacideva praśāmyati kṣīṇapāpasya ||
snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare |
utkleśitakrimikaphe śarbarīṃ tāṃ sukhoṣite ||
surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvārdhavāriṇi |
taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgālākṛmijitkalkayojitam |
satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādbastiṃ tato 'hani ||
tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam |
trivṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ |
ūrdhvādhaḥśodhite kuryāt pañcakolayutaṃ kramam ||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam |
kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet ||
śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu |
udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam ||
viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ |
pibet sasvarjikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitām ||
rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt |
palāśabījapattūrapūtīkādvā pṛthak pibet |
sakṣaudraṃ surasādīn vā lihyāt kṣaudrayutān pṛthak ||
śatakṛtvo 'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam |
kṛmimānmadhunā lihyāt bhāvitaṃ vā varārasaiḥ |
śirogateṣu krimiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat ||
ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
paktvā pūpalikāṃ khādet dhānyāmlaṃ ca pibedanu ||
sapañcakolalavaṇamasāndraṃ takrameva vā |
nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ ||
viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet |
viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam ||
dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet |
surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ ca kalpayet ||
tilvakoddālakapale trivṛcchyāme tadardhataḥ |
dantīdravantyāvardhena tadardhe cavyacitrakau ||
piṣṭvā viḍaṅgayūṣeṇa tena bhāvitapīḍitāt |
tailaprasthaṃ tilātsādhyaṃ krimighnadviguṇe rase |
tacchodhanaṃ pibet kāle vidadhyāccānuvāsanam ||
kośātakīkarañjomāsarṣapasnehakalpanam |
kṛtvā tenaiva vidhinā pāyayedudarakrimim ||
purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane |
śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu ||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitam |
indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu ||
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti |
samāsato 'mlānmadhurānrasāṃśca krimīn jighāṃsuḥ parivarjayecca ||
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarveṣu kevalānilavikāreṣvantarbahiḥ snehasvedau sālvalenopanāho nivātaṃ sthānaṃ prāvaraṇāni daśamūlakvāthasiddhā mahāsnehapragāḍhāḥ snigdhā dadhyamlā nāgarapippalītīkṣṇā grāmyānūpaudakaśiraḥpiśitarasāḥ payāṃsi yūṣāḥ prīṇanāni cānnāni |
taireva ca māṃsairmahāsnehasaṃsṛṣṭaistadaktānāmabhīkṣṇaṃ piṇḍādisvedāḥ ||
kolakulatthāmarataruyavamisimāṣātasīvacākuṣṭham |
rāsnātailaphalāni ca vātajidutkārikāmloṣṇā ||
biḍālanakuloṣṭrasṛgālādicarmabhirbandhaḥ |
snigdhā bastayo nāvanāni ca prayojyāni |
snigdhasvinnasya hi todabhedāyāmaśūlādayo vātavikārāḥ śīghramupaśāmyanti |
snehaśca dhātūn puṣṇāti balaṃ ca dehe janayati |
tasmāt punaḥ punaḥ snehasvedau śīlayet |
tanmṛdūkṛte ca koṣṭhe nāvatiṣṭhantyanilāmayāḥ ||
yadi tu sadoṣatvānna nivartante tataḥ sarvaśarīrage 'pi vāyau viśeṣataḥ pakvāśayāśrite mṛdusnehavirecanaṃ tilvakasarpiḥ sātalāghṛtamairaṇḍatailaṃ vā kṣīreṇa dadyāt |
evaṃ hi viśuddhasrotaso 'nāvṛtaḥ pavano vicarannāśu śāntimeti ||
snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ |
sroto badhvānilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet ||
atha durbale virecye nirūhaṃ pācanīyadīpanīyadravyayuktamevaṃvidhaṃ ca bhojyam |
bhojyayuktaṃ vā sraṃsanamavacārayet |
viśuddhasya ca samiddhe 'grāvasakṛt snehasvedau svādvamlalavaṇaṃ cānnapānam |
evamapyanivṛttāvavapīḍakasnehān bastikarma ca prayojayet ||
āmāśayagate kṛtavamanasya ṣaḍḍharaṇaṃ cūrṇaṃ parataśca yathārhaṃ snehādīn |
nābhideśamāśrite bilvaśalāṭubhiḥ siddhān matsyān |
aśeṣakoṣṭhāśrite punararśograhaṇīvihitamāmamalapācanaṃ kṣāropayogānantargulmopakramaṃ ca prayuñjīta |
hṛdayasthe aṃśumatyā śṛtaṃ payaḥ ||
śrotrādigate śirogate ca viśeṣeṇa snaihikaṃ nasyaṃ dhūmaṃ śirobastimardanālepanānyathāsvaṃ ca srotasāṃ prīṇanam ||
tvaci sthite 'bhyaṅgasvedanivātāni |
rakte śītapradehavirekaraktamokṣāḥ |
māṃsamedasorvirekāsthāpanaśamanāni |
asthimajjñorantarbahiḥsnehāḥ |
śukraprāpte harṣaḥ śukralaṃ cānnapānam |
tato 'nubandhe 'nantaroktāṃ kriyāṃ kuryāt putrakāmīyaṃ cekṣeta ||
śuṣyati tu garbhe bāleṣu ca yaṣṭīmadhukakāśmaryaphalasārivāśarkarāśṛtaṃ payo dadyāt |
māṃsādamāṃsarasāṃśca bṛṃhaṇīyasnehayuktān ||
sirāsnāvasandhiprāpte 'bhyaṅgamardanasvedopanāhabandhāgnikarmāṇi |
saṅkoce māṣasaindhavasādhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ |
srutaraktasya tailalavaṇāgāradhūmaiḥ pradehaḥ ||
athāpatānakinamasrastākṣamastabdhalāṅgulamavedanamasvedanamapralāpinamakhaṭvāghātinamabahirāyāminaṃ copakrameta ||
tatra prāgeva snigdhasvinnāṅgaṃ vyoṣaviḍaṅgaśvetamaricairanyaiśca tīkṣṇaiḥ śirovirecanaiḥ srotoviśuddhaye kṛtanasyamanantaraṃ cainaṃ vidāryādikvāthamāṃsarasakṣīradadhivipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet |
tathā nātimātramanilaḥ prasarati ||
tato bhadradārvādivargaṃ vātaghnamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpamāṃsaṃ ca niṣkvāthya tatkaṣāyeṇāmlakṣīravatā madhuravargapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipacet |
tamapatānakinamabhyaṅgapariṣekāvagāhapānabhojanānuvāsananāvaneṣu vidadhyāt ||
balīyasi ca vāte sukhoṣṇakarīṣapūrṇe kūpe nikhanyādāmukham |
taptāyāṃ vā rathakāraculyāṃ śilāyāṃ vā surāpariṣiktāyāṃ śāyayet palālāvacchannam |
mūlakorubūkasphūrjātakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ vā talamabhyaṅgādiṣu yojyam abhuktavatā caitat pītamamladadhimaricavacāyuktamākṣepakamapahanti ||
tilapīḍanopakaraṇadravyāṇyalpakālatailaparipītānyavakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya kvāthayedāsnehopagamāt |
tatastat snehamambhasa upariṣṭāt pāṇiśarāvayoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhadattapratīvāpaṃ snehapākakalpena pacet |
etadaṇutailaṃ sarvavātavikāraharam |
aṇutailadravyebhyo niṣapadyata ityaṇutailam ||
vegāntareṣu ca tīkṣṇānyavapīḍāni pradhamanāni vāsakṛddadyāt |
tathāsya śleṣmāpagamanena śvasanavimokṣāt saṃjñā punaḥ punarnoparudhyate |
kukkuṭakulīraśiṃśumāravarāhavasāḥ pāyayet |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ ca yavāgūm
sarvākāraṃ ca gatavegaḥ snehavirecanāsthāpanānuvāsanāni seveta ||
trivṛdṛntīsuvarṇakṣīrīśaṅkhinīviḍaṅgatriphalānāmakṣasamāḥ kalkāḥ bilvamātrakaṃ tilvakamūlānāṃ triphalārasadadhipātre dve ghṛtapātramakaṃ sarvamaikadhyaṃ pratisaṃsṛjya vipacedetattilvakasarpiḥ snehavirecanamanilarogeṣu |
tilvakavidhireva cāśokaramyakayordraṣṭavyaḥ |
śuddhavātapatānakavidhānametat |
sakaphe tu vāte tulburuphalābhayāhiṅgupuṣkaramūlalavaṇatrayacūrṇaṃ yavakvāthena kṛtpārśvārtiharaṃ pibet |
hiṅgunāgaradāḍimāmlavetasasauvarcalacūrṇaṃ vā |
mustapippalīnāgarātiviṣābibhītakabhārṅgīcūrṇaṃ vā madyenoṣṇāmbunā vāpatantrakakāsahṛdrogaharam |
sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiḥ |
rāsnāmlavetasasaindhavavacāharātakākalkaśca ghṛtabhṛṣṭo bhakṣitaḥ ||
śuṇṭhīcitrakabhārṅgīśukanāsāniculamahāvallībṛhatīdvayakākamācīpunarnavairakṣamātrairghṛtaprasthaṃ sādhayet |
tat pītaṃ paramapatantrakaśvāsahidhmāhṛdrogaghnam |
pathyāśatārdhakalkena vā sauvarcalapaladvayayuktaṃ caturguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet tadapatantrakaghnam |
na cāsya śodhanārthaṃ bastayastīkṣṇāḥ prayoktavyāḥ |
antarbahirāyāmāvekāyāmavat sādhayet |
antarāyāmaścaitayorghorataraḥ api ca ||
vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ |
prasvidyaṃśca dhanuṣkampī daśarātraṃ na jīvati ||
vegeṣvato 'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ |
khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo vikalothavā ||
hanustambhamapyarditavaccikitset |
svedayitvā ca hanū stabdhau srastau svasthānamānīya pāṇibhyāṃ pīḍayet |
vivṛtāsye cibukaṃ connāmayet |
jihvāstambhe sāmānyokto vidhirekāyāme ca |
tathā mahātṛṇapañcamūlavidāryādijīvanīyāni medyamāṃsānyaudakakandāṃśca dviguṇodake kṣīraśeṣaṃ niṣkvāthya parisrāvya tailaprasthenonmiśraṃ punaradhiśrayet |
kṣīrānugame cāvatārya śītaṃ manthayet |
tataḥ snehamādāya pūrvavadvipacet |
etat kṣīratailaṃ pānābhyaṅgādiṣu vidheyam |
tailavihīnamidameva kṣīraghṛtamakṣitarpaṇam ||
tilvakaphalasiddhakṣīradadhnā ca saha māṃsarasān kalpayet |
yathoktāśca yavāgūḥ snigdhāśca nasyadhūmakavalagrahāḥ prayojyāḥ |
kṛṣṇabhūmikedāraṃ rohiṇīkāṣṭhairnātiśuṣkairdāhayet |
upalipya ca gomayena punaḥ khadirakāṣṭhairdagdhvā tadbhasmāpanīya tatra śītībhūte tailaṃ niṣecayet |
tāmanugatatailāṃ mṛttikāmādāya pañcamūlena saha kvāthayet |
tamapi kvāthaṃ parisrutamaṣṭaguṇena payasā tailāvaśeṣaṃ pācayet |
etadapyaṇutailaṃ nāvanāt sarvavātavyādhiharam ||
tadvacca pañcamūlakāṣṭhairdagdhvā bhasmāpanīya vidāryādisiddhena tailena śataśo niṣicya pūrvavanmṛdamādāyoṣṇodakavati kaṭāhe 'bhyāsicya tailaṃ pāṇinā picunā vā gṛhītvā vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ sādhayedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ prativāpaścātra haimavatā dakṣiṇāpathagā cāśvagandhā vātaghnāni ca dravyāṇi |
sidhyati cāsmin śaṅkhamādhmāpayet |
brāhmaṇānadhyāpayet bhojayecca |
tatsiddhaṃ nasyapānābhyaṅgabastiṣu prayuñjīta |
etatsahasrapākamanivāryavīryaṃ tailamevaṃ bhāgaśatapakvaṃ śatapākam |
tataḥ snigdhasvinnasya ślakṣṇasya mṛdunaścarmaṇo vāsaso vā caturaṅgulavistṛtābhiḥ paṭṭikābhirvakrībhūtapradeśānavagṛhṇan sarvato veṣṭayet badhnīyāt |
niśi badhvā divā muñceddivā vā jiśi |
mokṣānte cotkārikābhiḥ susnigdhābhirvātaghnapraklṛptābhiḥ svedayet |
avyathaṃ ca pratilomaṃ pramārjayannṛju kurvaṃśca punarbadhnīyāt |
sadāharāge balavataḥ sirāvyadham |
ghṛtakṣīrabastisekān vātapittaghnakriyāṃ ca ||
ekāṅgarogiṇamamlānagātraṃ snehasvedopapannaṃ mṛdunā saṃśodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya cākṣepakavidhānenopacaret |
viśeṣato balātailamanuvāsanārthe |
kukkuṭīṃ vā rasāyanavidhānenopayuñjīta |
apabāhuke nācanamūrdhvabhaktaṃ ca nirāme snehapānam |
viśvabhīprabhṛtiṣu pādadāhānteṣu yathoktāṃ sirāṃ vidhvā vātavyādhivadupācaret ||
ūrustambhe tu snehāsṛksrāvavamanāvirecanabastikarmāṇi pariharet |
āmaśleṣmabhyāṃ saha teṣāṃ virodhāt |
ūrulīnānāṃ vāyunā stabdhānāṃ ca vamanādibhirūrdhvaṃ netumambhasāmiva nimnāt sthalamaśakyatvāt |
tatastatra tu bahuśaḥ śamanaśoṣaṇāni yuktyāvekṣya yuñjīta |
rūkṣopacārān yavaśyāmākakodravoddālakamalavaṇamalpatailasiddhaṃ śākaṃ kṣārāriṣṭamadhūdakāni ca śīlayet ||
sa saindhavaṃ vacādiṃ haridrādiṃ vatsakādiṃ vā |
ṣaḍdharaṇaṃ vā harītakīḥ pippalīrvā |
śārṅgeṣṭāmadanadantīvatsakaṃ vā |
svādukaṇṭakāragvadhadārvīmarubakapāṭhākarañjakūlakacūrṇaṃ vā sakṣaudraṃ mastunā pibet |
citrakadevadārukuṣṭhapāṭhātiktakarohiṇīrvā madhunā lihyāt |
triphalāpippalīmustacavikākaṭurohiṇīrvā |
atyapatṛptaṃ tu rūkṣaṃ kṣāmamanidraṃ jāṅgalarasaiḥ śālibhiśca tarpayet |
sarṣapatailaṃ vā saralakuṣṭhaśrīveṣṭakasuradārunāgakesarājagandhāsiddhaṃ sakṣaudraṃ pibet |
sasaindhavapalaṃ śuṇṭhīcitrakapippalīmūlānāṃ pṛthak dvipalaṃ daśa bhallātakāsthīni kalkīkṛtyaikadhyamāranālāḍhakena saha tailaprasthaṃ pacet |
tatsarvavātavikāreṣu pathyaṃ viśeṣādūrustambhārśogṛdhrasīghnamapatyadaṃ ca |
bahirapi śleṣmakṣapaṇāya kṣaudrasarṣapakarañjaphalavalmīkamṛdgomūtrairuṣṇairlepayet |
saubhāñjanatarkārīdvayasaralārjunakarañjāḍhakīgokṣurakairleponmardanasekān kuryāt |
vyāyāmaiśca vividharmedaḥ kṣapayet |
pratisrotaḥ saritamavyālāṃ taret |
evamūrustambho hi śuṣkeśleṣmaṇi praśāmyatīti ||
sahacaraṃ suradāru sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam |
pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā ||
rāsnāmahauṣadhadvīppippalīśaṭhipauṣkaram |
piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ param ||
nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthagdaśapalān vipacedghaṭe 'pām |
aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacet picubhāgakalkaiḥ ||
pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyādvikṣāranāgaraniśāmisicavyakuṣṭhaiḥ |
tejovatīmaricavatsakadīpyakāgnirohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ ||
mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ |
tat sevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdṛk ||
nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān |
yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśoṣahṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam ||
droṇe 'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān |
yavakolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha ||
pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ |
tadvatkharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ ||
sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut |
yojyo niratyayaḥ pānanasyābhyañjanabastiṣu ||
balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet |
tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate ||
tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmabulūkajā |
pratyagrā vidhinānena nasyapāneṣu yojayet ||
jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ kvāthābhyāmekatastailamābhyām kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānādvātā naśyeyuḥ śleṣmayuktā viśeṣāt ||
samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca |
abhīrumūlācca tulārdhametadaṣṭāṃśaśeṣaṃ vipacedvahe 'pām ||
tatra sevyanakhakuṣṭhahimailāspṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ |
lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca ||
tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān śīlitaṃ hanti vātān |
kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasānyonirogān ||
ketakimūlabalātibalānāṃ yadbahalena rasena vipakvam |
tailamanalpatuṣodakayuktaṃ mārutamasthigataṃ tadapohet ||
tulāṃ laśunakandasya tulārdhaṃ jāṅgalāt palāt |
daśamūlācca vipacedbhāgān pañcapalān pṛthak ||
toyārmaṇeṇa pādasthe samaṃ tailaṃ payo dadhi |
tatra dadyāt palāṃśāṃśca rāsnāmadhukajīvakān ||
miśisthirāmahāmedācapalātiviṣābalāḥ |
kākolī pauṣkaraṃ mūlamaśvagandhāṃ ca sādhitam ||
tatparaṃ vātarogaghnaṃ gulmānāhārtiśūlanut |
bhagnajarjaritāṅgānāṃ pathyamagneśca dīpanam ||
samūlajālāṃ vipacet prasāriṇīṃ tulonmitāṃ pādadhṛte ghaṭe 'mbhasaḥ |
pṛthak satailaṃ dadhi tatsamaṃ kṣipet samaṃ ca tābhyāṃ vijayāṃ tataḥ pacet ||
prasāriṇījīvakasindhujanmayaṣṭyāhvarāsnāgnikayāvaśūkaiḥ |
sagranthikākhyairdvipalaiḥ supiṣṭaiḥ bhallātakānāṃ daśakaistribhīśca ||
śuṇṭhīpalatrayayutairvinihanti pānanasyādibhistadakhilān maruto vikārān kuṣṭhapramehahatanāmamanovikāraśvāsāsthibhaṅgajaṭharakrimibījadoṣān ||
pacet sahācaratulāṃ jaladroṇacatuṣṭaye |
droṇaśeṣe samakṣīre tatra tailāḍhakaṃ pacet ||
sahācarasya mūlānāṃ kalkitairdaśābhiḥ palaiḥ |
athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt ||
sailānaladaśauleyaśatāhvāraktacandanāt |
siddhe 'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet ||
bheḍasya saṃmataṃ tailaṃ tat kṛcchrānanilāmayān |
vātakuṇḍalikonmādabhūtāpasmāravardhma ca |
gulmahṛdrogadurnāmayonirogāṃśca nāśayet ||
śvadaṃṣṭrakakaṣāyasya prasthau dvau payasā samau |
ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasya ca palāṣṭakam |
tailaprasthaṃ vipakvaṃ taddadyāt sarvānilārtiṣu ||
balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam |
jalāḍhakaśate paktvā śatabhāgāthite rase ||
dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ |
pacetsājapayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ ||
śaṭhīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgarucandanaiḥ |
padmakātibalāmustāsūpyaparṇīhareṇubhiḥ ||
yaṣṭhyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ |
palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ ||
spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ |
tvakkundurukakarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ ||
lavaṅganakhakaṃkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ |
sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ ||
sanāgakesaraiḥ siddhe dadyāccātrāvatārite |
patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojitam ||
śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ mūrchāṃ chardiṃ tṛṣṇāṃ kṣataṃ kṣayam |
plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet |
balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam ||
amṛtāyāstulāḥ pañca pacettoyavahadvaye |
pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet ||
elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ |
śatapuṣpābalāmedāmahāmedardhijīvakaiḥ ||
kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ |
mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ ||
śatāvarītāmalakīkarkaṭāhvāhareṇubhiḥ |
vacāgokṣurakairaṇḍārāsnākālāsahācaraiḥ ||
vīrāmahailarṣabhakatridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ |
mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca ||
kalkaistatkṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacetasaḥ |
unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet ||
vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam |
rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet |
gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut |
eṣa kalpo 'śvagandhāyā balātibalayorapi ||
kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pṛthak pacet |
yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ ||
rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam |
sādhayettat paraṃ sarvapavanavyādhibheṣajam ||
yacca śītajvare tailamagarvādyamudāhṛtam |
sahasraśataśaḥ paktvā siddhaṃ vātāmayāpaham ||
phalatrikasya prasthaṃ syāt kulatthaṃ kuḍavadvayam |
kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalāni tu ||
rāsnācitrakayordve dve daśamūlāt palaṃ palam |
jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak ||
surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣodakam |
koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ kṣīraṃ vasāṃ navām ||
majjānaṃ tailamājyaṃ ca jīvanīyapalāni ṣaṭ |
kalkamekatra tat siddhaṃ siddhaṃ śuddhānilāmaye ||
sirāparvāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu |
vepanākṣepaśūleṣu tamabhyaṅgaṃ prayojayet ||
ānūpajāṅgalotthānāmasthīni vipacejjale |
tatsnehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet ||
jīvakarṣabhakāsphotavidārīkapikacchubhiḥ |
vātaghnairdīpanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikaiḥ ||
sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ pānādyairhanti taccalam |
kṣīṇaujomajjaśukrāṇāmetat syādamṛtopamam ||
pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete prayuktāḥ |
duṣṭān vātānāśu śāntiṃ nayeyurvandhyā narīḥ putrabhājaśca kuryuḥ ||
snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ |
athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vātaśoṇitinaḥ snigdhasya dāharāgaruktodeṣu jalaukobhiḥ kaṇḍūpatāpasvāpacimicimāyaneṣu śṛṅgatumbairdaśāddeśāntaraṃ sañcarat sirayā pracchānena vā duṣṭamasṛgasakṛdalpamavasecayet ||
asṛkkṣaye hi gambhīraśophastambhakampaglāni saṅgocādayaḥ syuḥ |
sirāvyadhoktāśca mūrchādayaḥ |
naiva ca srāvayedaṅgaglānau rūkṣe vātottaraṃ ca raktam |
tataśca punaḥ snehayuktāni rūkṣāṇi vā virecanāni bastikarma cāsakṛt prayojayet ||
atha vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pibecchatāvarīghṛtaṃ vā ||
daśamūlapunarnavadvayairaṇḍamudgaparṇīmāṣaparṇīmahāmedāśatāvarīrāsnāvākpuṣpīśaṅkhapuṣpībalātibalā dvipalāṃśāḥ pṛthak jaladroṇe vipācayet |
pādaśeṣe ca tattulyāni pṛthak chāgamāṃsāmalakekṣurasaghṛtakṣīrāṇi saṃyojya kalkaṃ ca pippalīmaricakāśmaryaphalotpaladvimedādviśrāvaṇīvīrāpunarnavanāgarasamaṅgātugākṣīrīkṣīrakākolīdrākṣākṣoḍapadmabījaśṛṅgāṭakanikocakabhavyorumāṇakharjūravātāmamuñjātābhiṣukāṇāṃ punaḥ pacet |
etajjīvanīyākhyaṃ sarpirvātavikārān viśeṣataśca pāṇḍurogajvarāpasmārabhagandaraśvāsakāsahidhmāsvarabhedapārśvaśūlayakṛtplīhamūtrasaṅgāśmarīvāttaśoṇitasarvāṅgaikāṅgarogānapaharati |
balyaṃ varṇyaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ putradaṃ ca |
tailasātmyo vā kṣīrasitopetaṃ tailaṃ pibet ||
athavā śatāvarīmayūrakakṣīravidārībalādvayatṛṇapañcamūlakvāthe padmakādigarbhaṃ sādhitam |
balātailaṃ vā vātavyādhyuktam |
vātaharasiddhena payasāmlairvā sparśasukhaṃ pariṣekaṃ kurvīta ||
pratyekaśo yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu kākolījīvakarṣabhakabalātibalātibalāśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālasitopalāsurabhivacākaśerukalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhān pañca pāyasānupakalpayet |
snaihikaphalamajjotkārikāṃ vā |
bilvapeśikātagaradevadārusaralarāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpābhirvā dadhimastuyuktābhirupanāhaḥ ||
yavamadhukairaṇḍabījapunarnavairdhānyāmbupiṣṭaiḥ pralepaḥ |
mātuluṅgāmlavetasasaindhavaghṛtamiśraṃ vā śigrumūlam |
rāsnāmadhukaguḍūcībalādvayajīvakarṣabhakalkakṣīrasiddhaṃ sasikthakaṃ sarpirabhyaṅgaḥ ||
pittaprabale drākṣārevataphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet |
śatāvarīpaṭolatriphalāguḍūcīkaṭukākaṣāyaṃ vā |
svādutiktavargasiddhaṃ ca sarpiḥ kṣīraṃ ca |
rāsnābhīrudaśamūlabalāsiddhaṃ vā |
virekārthe trivṛccūrṇayuktaṃ vā |
kṣīrāhāro vā kṣīreṇairaṇḍatailaṃ bahuśaḥ pibet |
amṛtāragvadhāṭarūṣakakaṣāyeṇa vā |
kṣīrabastīn vā saghṛtān dadyāt ||
śītaiśca candanapadmakabisamṛṇālādibhiḥ śṛtena kṣīreṇa pariṣekaḥ |
kṣīrekṣurasamadhuśarkarātaṇḍulodakena vā |
drākṣāmadhukakāśmaryayutena vā |
dhānyāmlena vā jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā śatadhautena vā ||
masūrośīraprapauṇḍarīkadārvīmadhukamañjiṣṭhācandanotpalapadmakairakāsaktubhiḥ saghṛtakṣīraśarkaraiḥ predahe dāharāgarugvisarpaśophaharaḥ |
godhūmacūrṇo vā chāgakṣīrasaṃyukto lepaḥ |
tilāśca payasā piṣṭāḥ bhṛṣṭāḥ kapāle punaḥ payasi prakṣipya nirvāpitāḥ ||
raktaprabale 'pyevaṃ bahuśaśca śoṇitamavasecayet ||
śleṣmaprabale dhātrīniśāmustākaṣāyaṃ madhumadhurapibet |
madhukaśṛṅgiverābhayākaṭurohiṇīniryūhaṃ vā |
yathārhasnehapītaṃ ca mṛdu vāmayedvirūkṣayecca |
nimbasarṣapāśvagandhākṣāratilaiḥ koṣṇairlepaḥ |
vacāgāradhūmadviniśākuṣṭhaśatapuṣpābhirvā |
śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśraḥ kṣāramūtrapiṣṭaḥ kaṭukaskandhasiddhaiḥ kṣārodakatailamūtraiḥ sekaḥ ||
saṃsarge miśraṃ yathodrekaṃ vā pratikuryāt |
sarveṣu ca yathāyathaṃ guḍūcīṃ guḍaharītakīṃ pippalīvardhamānaṃ vā śīlayedbastikarma cābhīkṣṇamiti |
bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ |
virekāsthāpanasnehapānairāntaramācaret ||
sarpistailavasāmajjapānābhyañjanabastibhiḥ |
lepopanāhasekaiśca koṣṇairvātottaraṃ jayet ||
virecanairghṛtakṣīrapānasecanabastibhiḥ |
pittaraktottaraṃ vātaraktaṃ lepaiśca śītalaiḥ ||
vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekādilaṅghanam |
koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare ||
vātaśleṣmottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite |
vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet ||
pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ |
uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ ||
madhuyaṣṭyāḥ palaśatāt kaṣāye pādaśeṣite |
tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ ||
śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ |
sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ ||
kākolīkṣīrakākolītāmalakyardhipadmakaiḥ |
jīvantījīvakarṣabhatvakpatranakhavālakaiḥ ||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ |
catuṣprayogaṃ vātāsṛkpittadāhajvarārtinut ||
madhuyaṣṭyāḥ palaṃ datvā tailaprasthaṃ caturguṇe |
kṣīre pacecchataṃ vārāṃstadevaṃ madhukācchate ||
siddhaṃ yojyaṃ tṛḍunmādaśvāsakāsavisarpiṣu |
hṛtpāṇḍurogavātāsṛkpittādiṣu ca pūrvavat ||
kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā |
ativṛddhyānile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam ||
kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ |
bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam ||
gambhīre raktamākrāntaṃ syāccedvātena varjayet |
raktapittātivṛdhyā tu pākamāśu nigacchati ||
bhinnaṃ sravati tadraktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā |
tayościkitsāṃ vraṇavat bhedaśodhanaropaṇīm ||
kuryādupadravāṇāṃ ca tasmāttasmāccikitsitāt |
prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam |
yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam ||
nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ |
rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryāt kevalavātanut ||
vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām |
vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet ||
dhanvamāṃsaṃ yavaḥ śālirvirekaḥ kṣīravānmṛduḥ |
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam ||
kāle 'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ |
yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam |
pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā ||
kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ |
svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam ||
purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam |
saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet ||
kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām |
svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam ||
pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam |
mahāsneho 'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasāvṛte ||
annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu |
mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ |
eraṇḍatailaṃ varcasthe bastisnehāśca bhedinaḥ ||
kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam |
sarvasthānāvṛtepyāśu tatkāryaṃ mātariśvani ||
anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam |
yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ ||
prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam |
rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate ||
śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ |
leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśataḥ ||
apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam |
vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam ||
iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam |
prāṇādyānāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat ||
udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet |
samānaṃ śamayodvidvāṃstridhā vyānaṃ ca yojayet ||
prāṇo rakṣyaścaturbhyo 'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ |
svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān ||
sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam |
rasāyanavidhānena laghuno hanti śīlitaḥ ||
pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam |
raktāvṛte 'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam |
pittaraktānilahitaṃ vividhaṃ ca rasāyanam ||
yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyakcikitsitam |
āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo 'rtināśanāt ||
cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam |
athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vamanadravyāṇāṃ madanajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni teṣvapi madanaphalam ||
doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam ||
doṣādīnāmeva cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca yadasaṅkhyeyatvamato buddhimatāṃ vikalpamārgapradarśanārthamudāharaṇamātraṃ kalpasiddhisthānamupadekṣyate ||
atha vasantagrīṣmayorantare praśaste 'hani muhūrte ca nātiharitapāṇḍūni madanaphalānyādāya tāni pramṛjya kuśamūṭake badhvā gomayenālipya yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśāvaṣṭarātramuṣitānyuddhṛtyātape śoṣayet |
suśuṣkāṇāṃ pippalīrud vṛtya dadhighṛtamadhupalalamṛditāḥ punaḥ śoṣayitvā navaṃ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā suguptaṃ nidhāpayet ||
tataḥ prayogakāle tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta tāvajjarjarīkṛtya yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārakacchudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpīpratyakpuṣpyanyatamakaṣāye vā rātrimuṣitaṃ vimṛditaṃ pūtaṃ sūtroktavidhinā pāyayet |
śleṣmajvaragulmapratiśyāyāntarvidradhiṣu viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt |
phalapippalīnāṃ cūrṇaṃ vā svakvāthabhāvitaṃ tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādiniryūheṇa balavatkaphaprasekāpacyarbudagranthijvarodarārocakeṣu pibet ||
phalamajjacūrṇaṃ vā jīmūtādiniryūheṇa pitte kaphasthānagate ||
phalamajjasiddhaṃ vā payastasminneva vā yavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca ||
tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite urasi kaṇṭhe hṛdaye ca tanukaphopadigdhe ||
tajjaṃ vā dadhi dadhyuttaraṃ vā kaphacchardiprasekatamakeṣu |
tasmādvā payaso navanītamutpannaṃ phalādiṣaṭkakvāthasiddhaṃ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyaccharīre ca ||
phalamajjacūrṇamiśreṇa vāragvadhādi dravyāṇāṃ ghoṇṭanimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa sādhitaṃ lehamupayuñjīta ||
phalamajjacūrṇamiśreṇa vā reṇukailāśatāhvākustumburutagarakṛṣṭhatvakcorakamarubakāgarugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyasthauṇeyakasurasārevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitāmutkārikāṃ modakaṃ vā bhakṣayet ||
phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitaṇḍulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyān vā bhakṣyān sādhayitvā bhakṣayet ||
phalapippalīnāṃ vā bhallātakavidhisrutaṃ svarasamādarvīpralepāt paktvā lehayet |
annapāneṣu vā taṃ lehamavacārayet |
tatkaṣāyaireva cānnapānāni kalpayet ||
phalamajjakvāthaṃ vā vatsakādiprativāpaṃ nimbarūpikānyatarakaṣāyopasarjanaṃ santarpaṇotthasarvaśleṣmavyādhiharam ||
phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ subhāvitānāṃ kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ bṛhatsāyāhne tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamud vṛtya haridrākṛsarākṣariyavāgūnāmanya tamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ pītavānupajighret |
sukumāraḥ samucitasurabhirgandhasampadutkliṣṭakaphapitto bheṣajadveṣī ca tathā hi sukhena chardayati ||
etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ |
evameva ca phalābhāve madanapuṣpāṇi śalaṭūni ca kalpayet |
evaṃ ca jīmūtādīnapi kalpayet |
viśeṣatastu jvaraśvāsahidhmādiṣu jīmūtakam ||
nirlomakeṣu dadhi dadhyuttaraṃ vā |
haritapāṇḍuṣu kṣīraṃ dadhyamlaṃ vā |
tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ paryāgatānāṃ jīrṇānāṃ jīmūtakaphalānāṃ śuṣkāṇāṃ cūrṇaṃ payasā vātapitte pibet ||
dvitrāṇi vāpothyāragvadhādīnāṃ navānāmanyatamasya paṭolyā vā niryūheṇāsutāni mathitvā pittaśleṣmaje jvare |
jīmūtacūrṇaṃ kalkaṃ vā śītāmbunā pittaje |
tadevoṣṇena vātakaphaje kaphaje vā ||
jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīṇāmanyatamasya svarasena vātapittaje |
athavā pūrvavat siddhaṃ ghṛtam ||
ikṣvākustu viśeṣeṇa kāsaśvāsajvaracchardiviṣaśleṣmarogeṣūpayojyaḥ |
tasyāpuṣpaphalasya pravālaiḥ śṛtaṃ kṣīramudriktapitte kaphajvare ||
puṣpādiṣu ca sutarāṃ jīmūtavat prayogāḥ |
ikṣvākuphalasvarasaṃ vā triguṇakṣīrasādhitamurasthite kaphe pīnase svarasāde vā vamanārthī pibet |
jīrṇe vā samudvṛtabīje kṣīraṃ prakṣipet |
tatra jātaṃ dadhi śleṣmakāsaśvāsacchardiṣu ||
ikṣvākubījāni vā chāgakṣīrabhāvitāni viṣagulmodaragaragaṇḍagranthyarbudaślīpadeṣu ikṣvākuphalamadhyaṃ vā mastunā kuṣṭhaviṣapāṇḍvāmayeṣu |
tadvipakvaṃ vā takraṃ samadhusaindhavam |
tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ bhakṣayet ||
tatphalasvarasabhāvitairvā saktubhirmanthaṃ śleṣmajvarakāsakaṇṭharogārocakeṣu |
ikṣvākukalkaṃ vā māṃsarasena vātakaphagulmaprasaktajvareṣu ||
bilvamūladviprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet tatastasmin tribhāgena ghṛtam |
ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni |
tadardhāṃśāni ca pratyekaṃ jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni |
kvāthatulyamāvapet trikaṭukam |
punaradhiśritya lehaṃ sādhayettamavalihya pramathyāmanupibet ||
ayameva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditavyaḥ ||
dhāmārgavo viśeṣeṇa garagulmodarakāsakaphasañcayottharogeṣu sthireṣu guruṣu ca śleṣmāśayasthe vātaśleṣmaṇi ca kaṇṭhāśraye prakalpyaḥ |
jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān pittopasarjane śleṣmaṇi vidadhyāt ||
sumanaḥsaumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavakāsamardānyatamakaṣāyeṇa vā dhāmārgavaphalamekaṃ dve vā manovikāreṣu ||
kṛtavedhanamatyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ sutarāṃ garodaragulmaplīhapāṇḍurogaśvayathuṣu kalpayet ||
kuṭajaphalaṃ punaḥ sukumāreṣūlbaṇāsrapittakapheṣu vātaśoṇitavisarpajvarakuṣṭhādiṣu ca yojayet |
kuṭajaphalacūrṇānyarkakṣīreṇa saptāhaṃ bhāvayitvā jīvakakaṣāyeṇa pibet |
phalajīmūtakekṣvākujīvantīmūlānyatamakaṣāyeṇa vā sarṣapamadhūkalavaṇānyatamāmbhasā vā kuṭajaphalacūrṇaṃ kṛsarayā vā vamanāya kalpayediti |
vamanānāṃ digityeṣā sutarāmupayoginām |
athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt |
trivṛtāyāḥ khalu dvividhaṃ mūlamaruṇaṃ śyāvaṃ ca |
tatrāruṇaṃ kaṣāyamadhuraṃ vipāke kaṭukaṃ rūkṣaṃ śleṣmapittaharaṃ kalpanāṃviśeṣāt punaḥ sarvavyādhipraśamanam |
sukhavirecanatvāt śiśusthavirasukumāramṛdukoṣṭheṣu praśastaṃ trivṛcchabdavācyaṃ ca ||
itaradapi tasmāt guṇaiḥ kiñcidūnaṃ tīkṣṇaṃ kaṇṭhahṛdayakarṣaṇaṃ mūrchāsammohakṛdāśu doṣaharatvāt bahudoṣakleśakṣamakrūrakoṣṭheṣu praśastaṃ śyāmāśabdavācyaṃ ca ||
atha tayormūlamatiryagvisṛtaṃ gambhīrānugataṃ ślakṣṇamāharet |
tatastvacaṃ śoṣayitvā samyak suguptaṃ sthāpayet ||
taccūrṇaṃ śuṇṭhīsaindhavayuktamamlairmāṃsarasena vā pibedvātāmayeṣu |
kṣīrakṣaudradrākṣekṣukāśmaryasvarasasarpiḥsvādudravyakvāthaiḥ saśarkaraṃ pittottheṣu |
mūtraksaudradrākṣāriṣṭapīlurasatriphalāpañcakolakvāthairvyoṣacūrṇānuviddhaṃ kaphajeṣu ||
ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ ghṛtaśarkarādrākṣekṣurasatugākṣīrīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyoṣatīkṣṇāni vividhaveśavāraparipūritāni sahakārarasatrijātanāgakesarakarpūrasurabhīṇi lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayediti |
trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ |
madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam ||
ajagandhā tugāksīrī vidārī śarkarā trivṛt |
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate |
sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ ||
limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām |
ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet ||
tvagelābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaśca śarkarā |
cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet ||
vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca |
nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam ||
viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt |
sarvato 'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā ||
gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam |
kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭigadān bahūn ||
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān |
maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ ||
dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak |
tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau ||
dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān |
paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ ||
kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān |
grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ ||
guḍaḥ kalyāṇako nāma sarvartuṣu ca yaugikaḥ |
vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt ||
sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ |
mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye |
tāpe pāṇḍvāmaye 'lpegnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca ||
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam |
kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam ||
trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam |
drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye ||
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām |
svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet ||
trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam ||
trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ |
svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham |
eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt ||
śyāmātrivṛddurālambhāhāstipippalivatsakam |
nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam |
rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā ||
tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam |
sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt ||
taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet |
gulmapārśvārtinut siddhaṃ jīrṇe cāsminrasaudanam ||
trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ |
prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase |
tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu ||
tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam |
śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ payo 'pi vā ||
trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe 'mbhasaḥ pacet |
pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam ||
snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ |
lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit ||
surā vā trivṛtāpādākaṇvā tatkvāthasaṃyutā |
yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā |
āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet ||
bhṛṣṭānvā satuṣānśuṣkānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān |
āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam ||
jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu |
rājavṛkṣo 'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ ||
bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave |
yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ ||
phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet |
teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet ||
saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ |
tatomajjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet ||
drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite |
caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike ||
caturaṅgulamajño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam |
dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak |
sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā ||
caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyāt ghṛtam |
majjakalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet ||
tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca |
kaṣāye sādhitaṃ sāpaḥkalkaiḥśyāmādibhiḥ pibet ||
dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet |
tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā ||
tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktābhyantaravalkalam |
viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ ||
lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet |
kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ ||
śuṣkacūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet |
mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ ||
meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale |
marujāḥ sunuyāttaccajātaṃ sauvīrakaṃ yadā |
bhavedañjalinātasya lodhrakalkaṃ pibettadā ||
surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet |
tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ |
saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam ||
sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam |
āśveva kaṣṭavibhraṃśā naiva tāṃ kalpayedataḥ ||
mṛdukoṣṭhe 'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi |
kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu |
pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi ||
sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā |
dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ ||
tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ |
bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ ||
miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet |
pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ ||
trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām |
saptāhaṃ snukpayaḥpītānrasenājyena vā pibet |
tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā ||
adyātcchyāmātrivṛtkvāthaṃ snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ |
kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet ||
nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsaptalārajaḥ |
rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayediti ||
snukkṣīre 'pi tatastena mālyaṃ vāso 'vacūrṇitam |
ājighnan prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate ||
nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam |
saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī |
śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet ||
akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam |
hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme 'pi yojayet ||
śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilakalkasya cāparaḥ |
harītakīkaṣāyeṇa tatailaṃ pīḍitaṃ pibet |
atasīsarṣapairaṇḍakarañjeṣvapyayaṃ vidhiḥ ||
dantidantasthirasthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam |
ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāṣi ca ||
guruprakopivātasya pītaśleṣmavilāyanam |
tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedayenmṛtkuśāntare |
śoṣayeccātape 'gnyarkau hato hyasya vikāṣitām ||
tat pibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ |
abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī |
gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī ||
siddhaṃ tat kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca |
visarpāvidradhyalajīkakṣyādāhān jayet ghṛtam ||
tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān |
mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ ||
dantyā rase 'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ |
lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut |
vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā ||
dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ |
trīnaṃśān phāṇitāt dvau ca bhṛṣṭastaile ghṛte 'thavā ||
śyāmādikalkayukto 'yaṃ lehaḥ siddhaṃ virecanam |
pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ ||
tayorbiḍasamaṃ cūrṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam |
vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ hitam |
mudrgādisiddhaistanmūlairyūṣādīṃśca prakalpayet ||
dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavāsakam |
saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ sapta vāsarān ||
mūtrabhāvitamājyena vibejjīrṇe ca tarpaṇam |
sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam ||
durbhuktājīrṇapāṃśvārtirgulmaplīhodareṣu ca |
gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate ||
guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syāt palṃ palam |
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||
prakalpya modakānekaṃ daśame daśame 'hani |
uṣṇāmbho 'nupiban khādettān sarvān vidhināmunā ||
ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ |
viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ |
virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ ||
harītakīmapi trivṛddhidhānenopakalpayet |
viśeṣāt grahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām ||
pibet pathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām |
mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm ||
pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyutaṃ nīlinīphalaiḥ |
guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ ca pibedanu ||
pathyātrivṛdbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasāplutāḥ |
māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā lihyādyakṣmī ghṛtadrutāḥ |
pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvatreṣṭaṃ virecanam ||
snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān |
kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet |
gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ ||
lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam |
sukhodakaṃ cānupibetsukhametadvirecanam ||
alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām |
kuryāt saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ ||
tvakkesarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuguṅgaiḥ |
madyena tastaiśca mano 'nukūlairyuktāni deyāni virecanāni ||
athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
atikṣudhitenātimṛdukoṣṭhenālpaśleṣmaṇā durvamena hīnamātramatimātraṃ tīkṣṇamatiśītamajīrṇe vā pītaṃ vamanamadho gacchati |
tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca |
taṃ punarāśu snehayitvā yaugikairmātrākālādyapekṣaṃ vāmayet |
vyāpatkarāṇi ca pūrvoktamatikramaṃ smaran pariharet ||
ajīrṇinaḥ śleṣmavato 'tyuṣṇatīkṣṇalavaṇamatimātramahṛdyaṃ vā virecanamanyadvā bheṣajamūrdhvaṃ pravartate |
tatra pūrvoktā vyāpatsādhanaṃ ca |
tata ūrdhvamapyuttiṣṭhati hṛdyalehavaṭakavarjyamauṣadhaṃ na tṛtīyamavacārayet ||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgreralpamalpavīryaṃ vā bheṣajamūrdhvabhāgikamadhobhāgikaṃ vā bhaktavadupaiti pākam |
tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti |
taṃ snigdhakoṣṭhamanalpamamandaṃ cauṣadhaṃ pāyayet ||
kaṣāyamalpamapratyagraṃ rūkṣaṃ vā bheṣajamasnigdhasvinnena vā pītaṃ śītopacāreṇa vā stabdhaṃ doṣavigrathitamayogī bhavati |
virecane snigdhasvinnaṃ punarvirecayet |
utkliṣṭabhūridoṣaṃ vā tṛtīye 'hani |
ubhayośca saṃśodhanayorlavaṇatailābhyaktaṃ piṇḍaprastarābhyāṃ svedayet ||
snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāgetyarthagurustabdhodaratā śūlo vātamūtrapurīṣasaṅgaśca bhavati |
tamapyayoginaṃ samūtraistīkṣṇairāsthāpya jāṅgalarasaiśca bhojayitvā phaladārupippalīsiddhena tailenānuvāsya vātaharaiśca snehairupasnehya punastīkṣṇairvirecayet ||
kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati |
laṅghanena ca sandhukṣitāgniṃ punaḥsnigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet ||
saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti |
tatra malasaṅgāt samunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivat pārśvayorāpūrṇatā śiraḥpṛṣṭharujā śvāsakāsau pāyubastinistodaśca bhavati |
tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupacaret ||
kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇāsnigdhena vā svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ pradūṣya parikartikāmāpādayati |
tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaparikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca ||
taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet |
śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena vānuvāsayet |
kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ ||
sāme laṅghanadīpanaṃ ca laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam |
nirāmībhūte 'nubandhe laghu kṣāramlam |
savāte dadhisārāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca prayuñjīta sadāḍimarasaṃ ca sarpiḥ pibeduṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam ||
krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā śodhanamavacāritamutkleśya doṣān na nirharati |
alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati |
viṣṭambhagauravaśophakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagulmaśūlāni cāpādayati ||
taṃ tiniśadhavāścvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet |
upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet |
śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet ||
pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā |
tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati |
taṃ parisravavidhinopacaret ||
pītauṣadhasya bheṣajodgāracchardyādīnāṃ nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayamupasṛtya hṛdgrahaṃ ghoramāvahanti |
tataḥ pradhānamarmopatāpādvedanābhiratyarthamāturaḥ pīḍyate |
mohahidhmākāsalālāpārśvaśūlayuto vepathumān naṣṭasaṃjño dantān kaṭakaṭāpayatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati |
tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt |
yaṣṭīmadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā vamanam |
tato doṣaśeṣaṃ pācanīyaiḥ pācayedyathādoṣocchrayaṃ ca bastīn vitaret ||
asnigdhasvinnenābrahmacariṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraṃ prayuktamativirekādvāyuṃ kopayati |
tena sarvāṅgapragraho bhavati |
tasya viśeṣāt pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmamasu śūlamūrcchābhramakalpastambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt |
tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet |
snigdhasvinnasyātimṛdukoṣṭhasya kṣudhitasya vā tīkṣṇamatibhūri vā prayuktamauṣadhaṃ sarvaśo nirhṛtya malān dhātūnapi dravīkṛtya visrāvayedatiyogena |
taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ śarkarāmadhumadbhiśca lahaḥ stambhayet ||
candanāñjanośīracchāgāsṛkśītodakairlājasaktūn pāyayet |
picchābastīṃścasmai dadyānmadhuravargasiddhaṃ ca kṣīrasarpiḥ sarpirmaṇḍo 'nuvāsanam |
raktapittavidhānaṃ ca kuryāt ||
viśeṣeṇa vamanātiyoge saghṛtatasitākṣaudraṃ phalarasairmanthaṃ pibet |
kṣīrivṛkṣaśuṅgasiddhāṃ vā samākṣikāṃ peyāṃ kṣīraṃ vā saṃgrāhidravyasiddhaṃ ca kṣīraṃ bhojane 'vacārayet ||
sodgārāyāṃ ca chardyāṃ dhanikāmadhūkamadhurasāmustāñjanāni madhunā lihyāt |
vāksaṅge hanusaṅge 'nilārtau ca ghṛtamāṃsarasasiddhāmalpataṇḍulāṃ peyāṃ pibet |
jihvāpraveśe snigdhāmlalavaṇān kavalagaṇḍūṣān hṛdyāṃścājamāṃsarasān |
purataścāsya phalānyamlāni khādayet ||
nirgatāṃ tu jihvāṃ tiladrākṣākalkaliptāṃ vyoṣalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ vā praveśayet |
akṣiṇī vyāvṛtte ghṛtābhyakte pīḍayedvisaṃjñaṃ sāmaveṇugītaśabdān śrāvayet ||
virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vamet priyaṅvādiṃ ca taṇḍulodakena pibedrodhrarasāñjanadāḍimatvaco vā |
somavalkalaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā |
kṣaudraśarkarāmadhukauḍumbaratvaco vā |
raktātisārakriyāṃ ca kurvīta ||
gudaṃ niḥsṛtamabhyajya svedayitvā kaṣāyaiścastambhayitvā praveśayet |
pūrvavacca vāksaṅgādīn sādhayet ||
ubhayatra ca jīvaraktapittayorjñānārthaṃ rakte śuklaṃ picu plotaṃ vā kṣipet |
tasminnāvāne koṣṇāmbukṣālitaśuddhe jīvaraktam |
vivarṇe tu raktapittaṃ vidyāt |
annaṃ vā tadvimiśraṃ śune kākāya vā dadyāt |
tasmin bhukte jīvaṃ vadedabhukte pittam ||
āmaraṇācca tasya tṛṇmūrchāmadārtasya kriyāṃ pittaghnīmatiyogoktāṃ ca kuryāt |
eṇādirudhiraṃ vātisrutaraktoktavidhinā sakṣaudraṃ śīghramupayuñjīta |
taddhi sadyo jīvamabhisandadhāti |
śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīrairvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanayuktaṃ śītaṃ bastau niṣecayet ||
śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnapekṣya pratikuryādbastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta ||
evamubhayatobhāge 'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta |
yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam |
yadadhaḥparisravaḥ sa kaphapraseko yadadhaḥpravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti |
atimātramakāle 'lpaṃ tulyavīyarabhāvitam |
asamyaksaṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam ||
chardanaṃ na tu duśchada durvirecyaṃ na recanam |
pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau ||
yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam |
vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam ||
vibaddhe 'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam |
tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati ||
bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennodhva nādhaḥ pravartate |
sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet ||
sampagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet |
ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak ||
kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam |
kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tat pravartate ||
rukṣānāhārayorjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate 'pi vā |
vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet ||
tṛṇmohabhramamūrchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje |
pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate ||
lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte |
bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam ||
pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam |
doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ ||
pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ |
saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ |
vyāpado vidhivibhraṃśāt dvividhe 'pi virecane ||
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vyāpatsu saṃśodhanavibhrameṇa |
diśānayaivāśu yateta siddhyai jyotirhi śāstraṃ nayadurnayānām ||
athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni |
aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsāt chāgāt pacedapsu caturthaśeṣam ||
pūto yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām |
kalkairguḍakṣaudraghṛtaḥ satailairyuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca ||
bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthīsvasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca |
bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra ||
dvipañcamūlasya raso 'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ |
trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ ||
balāpaṭolīlaghupañcamūlatrāyāntakairaṇḍayavāt susiddhāt |
prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat ||
priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca |
syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ ||
eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśattathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam |
rāsnābalāchinnaruhāśvagandhāpunarnavāragvadhadevadāru ||
phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite 'smin |
vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅguyaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam ||
dadyāt supiṣṭaṃ sahatārkṣyaśailamakṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam |
samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano 'sau ||
jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭhahṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham |
gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃstāṃstāṃśca rogān kaphavātajātān ||
catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ |
rasaḥ sapeṣyo balavaṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ ||
yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ |
yuktaṃ sasarpirmadhuvātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ ||
yaṣṭhyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo 'gryaṃ kamalotpalaiśca |
saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam ||
gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣardhikāśmaryamadhūkasevyaiḥ |
payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇībalāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ ||
godhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣovidāryāśca rasena yuktam |
tailena yaṣṭīmadhusādhitena sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ ||
bastiḥ praśastaḥ sasamastadehadāhe saśūle 'vayavāśrite vā |
gulmātisārabhramamūtrakṛcchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye ca ||
kośātakāragvadhadevadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ |
paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ ||
tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān |
kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya ||
dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca ||
punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśān |
dvipañcamūlaṃ ca palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau ||
bilvaṃ yavāṅkolakulatthadhānyaphāni ca syuḥ prasṛtonmitāni |
payo jaladvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam ||
vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām |
kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam ||
kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca navasya yuktaṃ prasṛtitrayeṇa |
dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñaḥ sasarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ ||
ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate |
kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ ||
śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā dantīdravantijam |
prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinīphalam ||
saptapāśaṅkhinīlodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca |
svakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśodhanāḥ ||
ghātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ |
pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ ||
priyaṅgurarkamūlī ca taruṇījātiyūthikāḥ |
vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti saṅgrāhikā matāḥ ||
grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa ca |
ūṣakādipratīvāpo lekhanastriphalārasaḥ |
madhurakvāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ ||
badaryairāvaṇīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ |
samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsṛjaḥ picchilāḥ smṛtāḥ ||
kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭekṣupālibhiḥ |
dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścandanādibhiḥ ||
muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ |
hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalakasya ca ||
karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ |
parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ ||
parisrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam |
ākhukarṇikayā tadvattaṇḍulīyakayuktayā ||
aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaśerukāḥ |
siddhāḥ kṣīre 'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ |
nyagrodhādyaiścaturbhiśca vidhināparaḥ ||
bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī |
kāśmaryabadarīmūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ ||
jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau |
bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśakarau |
govyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutairapi ||
śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ |
sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate ||
athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn |
karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak ||
kṣīrāt dvau prasṛtau kāryai madhutailaghṛtāttrayaḥ |
khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt ||
ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām |
bilvādimūlakvāthāt dvau kaulatthāddvau sa vātajit ||
paṭolanimbapūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ |
prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān |
sapañcatikto 'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā ||
viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhukarṇijāt |
kaṣāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān |
nirūhaḥ kṛmihā vellapippalīkalkayojītaḥ ||
payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām |
ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt ||
catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt |
prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ ||
śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍakvāthatailasurāsavāt |
prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān |
bastiḥ kavoṣṇaḥ sāhāne mūtrakṛcchre varo mataḥ ||
mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo 'nyo bastiriṣyate |
tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ ||
tīkṣṇatvaṃ mūtrabilvāgnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ |
prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam ||
balakāladoṣarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ |
svaḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogān nivatayati ||
uṣṇārtānāṃ śītān śītārtānā tathā sukhoṣṇāṃśca |
tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya yuñjīta ||
bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu |
medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ ||
na kṣīṇakṣatadurbalamūrchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām |
athātaḥ siddhabastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
siddhabastīn prayuñjīta sarvadā sarvadehinām |
nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān ||
madhutaile same karṣaḥ sandhavāt dvipacurmisiḥ |
eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ |
rasāyanaṃ pramehārśaḥ kṛmigulmāntravṛddhinut ||
sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit |
yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān ||
pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit |
prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ praklpayet |
yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam ||
eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaidhavam |
eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ ||
sakvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavaḥ |
suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ ||
pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu |
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ ||
dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet |
gomūtre tena piṣṭaiśca pāṭhātoyadavatsakaiḥ ||
saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca |
yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu |
śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ ||
mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavam |
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ ||
kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam |
jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam ||
kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet |
sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ ||
piṣṭairyaṣṭīmisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ |
bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivardhanaḥ ||
vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham |
viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ ||
vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ |
hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān |
cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam ||
pṛthak palāṃśaṃ vipacet pañcamūlamagokṣuram |
kṣīrāḍhake caturthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam ||
kṣaudratailājyasindhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ |
viśeṣādbālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām ||
tadvat sahācarabalāsārivādarbhasādhitam |
kṣīraṃ bastistathābhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ |
siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavat ||
pañcamūlaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃ palonmitam |
dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ sayaṣṭikam ||
taiḥ siddhaṃ chāgalaṃ kṣīraṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā |
sājyakṣaudradvilavaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam |
kalpo 'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi ||
rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ |
saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ ||
bastasūkarajairmuṣkaiḥ kulīracaṭakāmiṣaiḥ |
siddhaṃ payo bastaśukramuccaṭekṣurakaṃ madhu ||
tairghṛtāḍhyo 'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param |
siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ ||
ato daśadaśāhena yastu bastīn niṣevate |
vājīva puṣṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam |
ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram ||
nātiyogaṃ na cāyogaṃ stāmbhinaste ca kurvate ||
nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ |
yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam ||
mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ |
samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ ||
śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ |
syurjvarāścātisārāśca yāpanātyarthasevanāt ||
ariṣṭakṣāraśīdhvādyaistatreṣṭā dīpanī kriyā |
yuktyā tasmānniṣeveta yāpanān na prasaṅgataḥ ||
mṛdvalpauṣadhasaṃyogāt pādahīnapramāṇataḥ |
alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā ||
dravyeṣu yāpanīyeṣu siddhān snehān pṛthak pṛthak |
bastīn sarveṣu vā yuñjyāt parihāravivarjitān ||
sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak |
tulāṃ jaladroṇaśate pacet droṇāvaśeṣite ||
pūtaśīte bisadrākṣātavakṣīrīnidigdhikāḥ |
mahāsahākṣudrasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ ||
jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam |
kharjūratālamajjātmaguptāmalakīkaṇāḥ ||
paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāhvayāḥ |
kalkīkṛtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthasammitam ||
rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā |
śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasambhavaṃ tailasarpiṣī ||
dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam |
brahmabherīmṛdaṅgādininādaiḥ sādhitaṃ ca tat ||
sitacchatratrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam |
āropitaṃ gajaskandhe pūjayitvā vṛṣadhvajam ||
kṛtvā svastyayanaṃ dadyāt snehabastimayantraṇam |
prāptastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam ||
nirvalīpalitaḥ kāntaścirajīvī bhavet sa ca |
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitaḥ |
vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam ||
evaṃ ca bastayo 'nye 'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ |
śataṃ vārān sahasraṃ vā pācayet sambhave sati ||
doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ ||
daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām |
guḍūcyairaṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam ||
śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam |
yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān ||
vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca |
pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ ||
anuvāsanamityetat sarvavātavikāranut |
anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā ||
śatāhvāyavabilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe |
saindhavenāgnivraṇena taptaṃ cānilajiddhṛtam ||
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām |
śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm ||
svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām |
piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayeta caturguṇe ||
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam |
rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuva sanam ||
śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣīre caturguṇe |
tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam ||
saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā |
drīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadārusakaṭphalam ||
nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī |
viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā ||
bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ smaiḥ |
sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut ||
vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān |
ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam ||
sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādināthavā |
anvāsanaṃ śleṣmaharaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ |
phalairaṣṭaguṇe cāmle siddhamanvāsanaṃ kaphe ||
śūlānāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumūtravān |
pṛcchati sma munimityatha dhīmānagniveśa iha kintu phalānām |
bastikarmaṇi hitaṃ satataṃ syāt taṃ punarvasuriti praśaśāsa ||
iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvākuphalaṃ pramehiṇām |
kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ kośaphalaṃ tu pāṇḍuṣu ||
udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi ca |
madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇapicchilam ||
kaphapittahṛdāśukāri yannirapāyaṃ pavanānulomi ca |
pravaraṃ tadataḥ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti ||
atha munivṛṣabhe nigadya vākyaṃ sthitavati vijñapayāmbabhūva bhūyaḥ |
idamatigahanaṃ sahānyaśiṣyairavanigato 'ñjalimagrato nidhāya ||
citrakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha caiti na nābheḥ |
śīghnamāpatati cānu sa dehāt sarvataḥ kathamapohati doṣān ||
ūce gurustimitamārutavaśyametat dehasya yadbahirupāśritamantare vā |
duṣṭasya tasya janayannanulomatāṃ tu bastirhinasti viṣamānapi rogapūgān ||
śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca |
ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti ||
viṭśleṣmapittādimalācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaro hi vāyuḥ |
tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbasteḥ samaṃ bheṣajamasti yasmāt ||
śāmyanti yatnena jite 'nile ca tadīritāḥ pittakaphādayo 'pi |
tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke ||
yacca pakvāśastho 'pi doṣānāpādamastakam |
vīryeṇa bastirādatte khastho 'rko bhūrasāniva ||
yattatrauṣadhavīryaṃ hi tadapānena vāyunā |
paryāptamacirādeva samānaḥ pratipadyate ||
samānādduttaraṃcaivaṃ vyānādyāḥ pavanāḥ kramāt |
te tṛptāḥ prakṛtiṃ yātāḥ śarīrānugrahe sthitāḥ ||
prasahya pittaśleṣmāṇau yathāsthānaṃ niveśya ca |
santarpayanti paritaḥ svān svān bhūtaguṇāṃstanau ||
vyānastiryagapāno 'dhaḥ prāṇaścordhvaṃ prakarṣati |
yathāsvameva nāḍībhirhāriṇībhirivodakam ||
evaṃ vātaiḥ sirābhiśca vapurbastiḥ suyojitaḥ |
vyāpnuvat prasabhaṃ hanti sakṛchrānapi yakṣmaṇaḥ ||
bastistasmāt sarvakarmapradhānaṃ sarvātaṅkān hanti niḥśeṣataśca |
srotāṃsyantaḥ śodhayitvā ca kuryādojastejaḥ śukramedhāgnikīptim ||
athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ |
kukṣiśūlāṅgarugghidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ |
ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭṣaḍāpadaḥ ||
asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ |
śīto 'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano 'pi vā ||
bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan |
karoti vātaviṇmūtravibandhamatidāruṇam ||
nābhibastirunāṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude |
kaṇḍūṃ gaṇḍāni vaivarṇyamaratiṃ vahnimārdavam ||
kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyedoṣe 'tisāriṇi |
uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate |
phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam ||
bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān |
surāviṇmūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet ||
saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ |
mūrchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca ||
gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam |
tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ ||
pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam |
pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam ||
vacānāgaraśaṭhyo vā dadhimaṇḍena mūrchitāḥ |
peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā ||
dārutrikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm |
piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān |
bastimasya vidaddhyācca samūtraṃ dāśamūlikam ||
yukto 'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'thavā |
bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyāt samīraṇam ||
savimārgo 'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam |
vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām |
rūṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati ||
svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet |
bilvādiśca nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān |
saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam ||
bahudoṣe 'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ |
śīto 'lpaścāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam ||
ūrdhvaṃ so 'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam |
grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam ||
tamuṣṇatailalavaṇapradigdhaṃ svinnamarditam |
tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ |
virekairbastibhiścāśu yojyedānulomikaiḥ ||
snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ |
utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām ||
śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅkṣayoḥ |
vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate ||
svedābhyaṅganirūhāṃśca śodhanīyānulomikān |
vidadhyāllaṅkṣayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat ||
kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vātimātrayā |
asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo 'lpabheṣajaḥ ||
mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt |
nireti mūrchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan ||
mūrchāvikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcecchītāmbunā mukham |
vījedāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet ||
pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛdyāt karairuṣṇairadhomukham |
keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhāyayedvyāladaṃṣṭribhiḥ |
śastrolkārajapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ ||
pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate yathā |
prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ |
apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati ||
kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyayedamlasaṃyutam |
auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiṃtasosyānulomayet |
gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vādhonulomanam ||
pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ |
yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ ||
bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ |
pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ |
satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān ||
bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite |
śirasthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ ||
bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano 'ti sveditasya vā |
alpadoṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ ||
atiyogatvamāpannaḥ kukṣiśūlakaro bhavet |
virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ ||
pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukotpale |
piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane ||
drākṣāyāḥ pakkaloṣṭasya prasāde madhukasya vā |
vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe 'tiyogaje ||
snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo 'timātrakaḥ |
duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśodhitāya vā ||
atipravṛtto marutaṃ kopayet sa vimārgagaḥ |
karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām ||
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ prastarādibhiḥ |
bilvakolayavairaṇḍavaṣārbhūbṛhatīdvayaḥi ||
āsthāpayet sasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ |
tailenānilajiddravyavipakvenānuvāsayet ||
mṛdukoṣṭhe 'bale bastiratitīkṣṇo 'tinirharan |
kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat ||
balābṛhatyādivarākāśmaryaphalasaindhavaiḥ |
saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvānuvāsayet ||
uṣṇāmbunākṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam |
dhūmaleharasakṣīrasvedāṃścānnaṃ ca vātajit ||
atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyakprapīḍitaḥ |
ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ ||
syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīnalaiḥ |
śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam ||
mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ |
hṛtvā bastirmalāñchīghraṃ vātapitte prakopayet ||
nābhibastigudāṃste hi kṛntato 'sya muhurmuhuḥ |
vivarṇālpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet ||
svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ |
yaṣṭhyāhvatilakalkena bastiḥsyāt kṣīrabhojinaḥ ||
sasarjarasayaṣṭyāhvaṃ jiṅgaṇīkardamāñjanam |
vinīya dugdhe bastiḥ syādvyaktāmlarasabhojinaḥ |
picchilaśca hito bastiḥ snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ ||
bastiḥkṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā |
gudaṃ likhan dahan kṣiṇvan karotyasraparisravam ||
sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ |
bahuśaścātiyogena mohaṃ gacchati cāsakṛt ||
tatrārdraiḥ śālmalīpatraiḥ kṣuṇairājaṃ payaḥ śṛtam |
pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān ||
vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca |
suvarcalopodakayoḥ kacchudāre ca śasyate ||
gude ca śītamadhurān kuryāt sekapralepanān |
raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate ||
dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet |
taddhi pittaśakṛdvātān hatvā dāhādikān jayet ||
viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām |
yuñjyādvātiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam |
māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām ||
āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ |
sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet ||
śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo 'tisāryate |
pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śeṣṭhaṃ bhiṣagjitam ||
ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti tu |
kevalaiḥ sahaṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravāṃśca tān ||
śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān |
tṛṇmohadāhamūrchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān ||
tatrāme 'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam |
pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate ||
vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate |
svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe ||
rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ |
sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ ||
śakṛtā vāyunā vāme tena varcasi vānile |
saṃsṛṣṭe 'ntarapānaṃ syāt kaṭvamlalavaṇairyutam ||
pittenāme 'sṛjā tadvat tayorāmena vā punaḥ |
saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ sakaṭusvādutiktakam ||
tathāme kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam |
āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇoṣaṇam ||
vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathānile |
syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ |
bastirvātena rakte tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ ||
śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasrapittayoḥ |
bastiranyonyasaṃsarge kasāyasvādutiktakaḥ ||
kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittayoḥ |
kaṭutiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ ||
madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrchite |
mārute kaphasaṃsṛṣṭe kaṭvamlalavaṇo bhavet |
syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe ||
tricatuḥpañcaṣaḍyogānevameva vikalpayet |
yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā ||
yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet |
nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍsiko hitaḥ ||
udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ |
śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kattṛṇaṃ ca palāṃśikam ||
piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet |
atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam ||
kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ |
masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ ||
bālodumbarakaṭvaṅgasamaggāplakṣapallavaiḥ |
masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet ||
nānāprakārā jāyante vyāpado bastivibhramāt |
athātaḥ snehādivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
snehabastau marutpittakaphātyāśāviḍāvṛte |
abhukte śūnapāyvāmadatte 'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
śīto 'lpo vādhike vāte pittetyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ |
atibhukte gururvarcaḥsañcaye 'lpabalastathā |
dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi ||
stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ |
pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam ||
snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ |
sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ ||
nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ |
tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte 'nuvāsayet ||
tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ |
vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet ||
tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ |
samūrchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam ||
kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ |
phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet ||
chardimūrchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ |
āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam ||
kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam |
mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam ||
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ |
snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ sabastibhiḥ ||
śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ |
nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca ||
abhukte śūnapāyorvā peyāmātrāśitasya vā |
gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ |
ūrdhvakāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi ||
mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān |
tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ ||
kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ |
chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnivartanam ||
nāpakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati |
tataḥ kuryāt saruṅmohakaṇḍūśophān kriyātra ca |
tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam ||
hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam |
pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet ||
aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇanasravāḥ |
guḍapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam ||
māṃsalasnigdhaviṣamajālavatsthūlavātalaḥ |
chinnaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet ||
gativaiṣamyadaurgandhyajihmatvasrutidurgrahāḥ |
phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ ||
uccakairatyavākśīrṣaṃ nyubjaṃ saṅkucitaṃ sthitam |
uttānaṃ dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet ||
mūtrāghāto 'tisamprāptiraprāptiḥ sādhunāgatiḥ |
āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca |
taddoṣāḥ syurvidhātavyaṃ yathaupayikamatra ca ||
savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ |
atimandakabāhyātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ ||
anucchravāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā |
praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet |
tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca ||
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā |
syāt kaṭīgudajaṅkṣorubastistambhārtibhedanam ||
bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ ||
tiryagvalyāvṛte dvāre baddhe vāpi na gacchati |
netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet ||
pīḍyamāne 'ntarāmukte gude pratihato 'nilaḥ |
uraḥ śirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī |
bastiḥsyāttatrabilvādiḥ phalaśyāmādimūtravān ||
syāddāho davathuḥ śophaḥ kampenābhihate gude |
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ ||
atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ |
syāt sārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam |
tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate ||
na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate |
snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā ||
atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam |
tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca ||
vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam |
yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā |
bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmādapacārataḥ ||
dadyānmadhurahṛdyāni tato 'mlalavaṇau rasau |
svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ ||
anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ |
vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet |
sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ ||
atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ |
uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ ||
raktaniṣṭhīvatamakajvarādyāstatra sādhanam |
abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam |
maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca vikārajit ||
atyāsyāyānayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk |
aticaṅkramaṇāt pādajaṅkṣorusadanādayaḥ ||
teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate |
ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ ||
tatra mātrāśitīyokto vidheyo vidhirāmahā |
ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca ||
halīmakādayaḥ proktā divāsvapnāt purā gadāḥ |
vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅkṣanam ||
vyavāyājjīvitabhraṃśastaistairasyānilāmayaiḥ |
gudo 'valupyata iva bhramatīva ca cetanā ||
meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate |
jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupasevanam |
āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca bastayaḥ ||
vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ |
teṣāṃ vibaddhe pavane sarvadehopatāpitni |
phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham ||
nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavaṃ dāru mahacca pañcakam |
phalaṃ ca mūtre kvathitaṃ samastu tat ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca ca ||
nirūhitaṃ dhanvarasena bhojayennikumbhatailena tato 'nuvāsayet |
balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt phalam ||
yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ samustapāṭhendrayavaiśca kalkavān |
satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadāturāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ ||
tathānuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayāthavā |
sajīvanīyastu raso 'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ ||
nirūhabasternaivānyat pathyaṃ sthavirabālayoḥ |
athāto bheṣajakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
jāṅgale sādhāraṇe vā deśe yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇasuvarṇamadhurasurabhimṛttike mṛdāvaphālakṛṣṭenupahatenyairbalvattarairdrumairbheṣajāni praśasyanta iti sāmānyato bhūmiparīkṣā ||
viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā |
snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇasasyakomalavṛkṣaprāyā śuklācāmbuguṇabhūyiṣṭhā |
nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā |
rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣatanukoṭaravṛkṣaprāyālparasaprarohānilaguṇabhūyiṣṭhā |
mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā |
tatrāmbupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante |
analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni |
sarvaguṇayuktāsūbhayatobhāgāni |
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni |
evaṃ balavattamāni bhavanti ||
tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṃ diśi sthitāni |
teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam |
grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām |
anye punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvāgneyānyāgneyeṣu |
evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti ||
atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca devatāmaśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt |
gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyagāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsvagnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet ||
tadasampattāvanatikrāntavatsarāṇi |
purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughṛtāni ||
kṣīraṃ bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām |
vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam ||
pañcavidhastu bheṣajānāṃ kaṣāyakalpaḥ |
niryāsaḥ kalko niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca |
tatra sadyaḥsamuddhṛtaprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍitasya svaraso niryāsaḥ |
upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ |
śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatāntavapaṭacyutaścūrṇaḥ |
tasya samastadravyāparityāgādāplutopayogācca kalkādabhedaḥ |
tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedayitvā chedayāni prakṣālyodakena śucaurūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca |
athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyāvaghaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatānalena sādhayet |
avatārya ca parisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta ||
kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe anupadagdhaṃ kvāthayet ||
śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ |
uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ ||
tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃśrayet ||
mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ |
ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā ||
ityalametadupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya |
yathā tu sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathopadekṣyate |
niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam |
kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane ||
niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe 'dhiśritya pādaśeṣitamavatārayet ||
śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti ||
snehapāke tvanirdiṣṭapramāṇe samuditasya dravasya pādena sneho yojyastatpādena kalkaḥ ||
snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam |
kalkasnehadravaṃ yojyamadhīte śaunakaḥ punaḥ ||
snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt |
kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam ||
pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamamevāvapet |
anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt |
athaikadhyaṃ pratisaṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet ||
tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyate sneho yathāsvaṃ varṇagandharasotpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt |
ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ |
lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca ||
athāvatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau dṛḍhe kalaśe samāsicyāpidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya sūtreṇa subaddhaṃ svanuguptaṃ śucau deśe susthitaṃ sthāpayet ||
parimāṇaṃ punaḥ ṣaḍvaṃśyo marīciḥ |
ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhyāṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante |
dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ |
māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca |
śāṇadvayasya paryāyo draṅkṣaṇaḥ kolo vaṭakaśra |
karṣasya suvarṇamakṣaṃ picurbiḍālapadakaṃ pāṇitalaṃ tindukaṃ kavalagrahaḥ ṣoḍaśikā ca |
karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca |
palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikā bilvamāmraṃ ca |
paladvayasya prasṛto 'ṣṭamānaṃ ca |
droṇasya nalvaṇārmaṇonmānaghaṭakumbhakalaśāḥ |
tulā punaḥ palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra iti |
śuṣkameyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ tu dravārdrayoḥ ||
peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave ||
kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam ||
anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu ||
snehapākastridhā mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ |
mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame ||
kiñcit sīdati kṛṣṇe ca vartyamāne tu paścimaḥ |
dagdho 'taurdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt |
mṛdurnasye kharo 'bhyaṅge pāne bastau ca cikkaṇaḥ ||
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā |
paribhāṣāḥ pravakṣyante cikitsāyāṃ susaṃśritāḥ |
dravyāṇi ṣoḍaśaguṇe salile kvāthayet bhiṣak ||
caturthaśeṣaḥ pūtastu kaṣāyo grāhya iṣyate |
atha kvāthyeṣu teṣūktaṃ toyādanyat drava bhavet ||
taccāmbuvat prayoktavyaṃ tat ṣoḍaśaguṇaṃ tataḥ |
dravaṃ yattatra paṭhitaṃ kṣīraṃ vā dadhimastu vā ||
mūtraṃ takraṃ surāmaṇḍaṃ yadi vāpyamlakāñjikam |
jalavat ṣoḍaśaguṇaṃ tat syāt pādāvaśeṣitam ||
anirdiṣṭe pramāṇe tu kvāthyānāṃ ca dravasya ca |
kaṣāyapākakalpo 'yaṃ kṛṣṇātreyeṇa varṇitaḥ ||
kartavyaṃ sati nirdeśe yathānirdiṣṭameva hi |
asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt ||
tatra prasiddhimāśritya bheṣajeṣu jaleṣu ca |
tathā vidheyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadṛśā yathā ||
tasmādardhapalaṃ vāpi karṣannayamathāpi vā |
dravyāṇāṃ syāt palaṃ vāpi dviprasthamudakasya tu ||
tatodhikaṃ vā kartavyamūhāpohaviśāradaiḥ |
hīnaṃ vāpi tataḥ kāryamevaṃ yūṣe ca pānake ||
māṃsaudanāsavāriṣṭapeyāsu ca vitarkayet |
snehādisādhanāyokto niryūho yatra tatra hi ||
tatrāpi ṣoḍaśaguṇaḥ pakṣoyaṃ parigṛhyate |
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamatra pakṣe prayujyate ||
kaṣāya eva cettatra dravārthaṃ kevalo bhavet |
tathānyadapi tatroktaṃ dravaṃ kṣīrādikaṃ bhavet ||
tatonurūpaṃ saṅkhyāya dravyaṃ toyena sādhayet |
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamanyatrāpi drave sati ||
na tatra yujyate tasmādanurūpeṇa kalpayet |
anyetu bhiṣajaḥprāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇe 'mbhasi ||
kvāthyaṃ tu bhavati snehādatra dviguṇamauṣadham |
kaṣāyeṇaiva cet sādhyaḥ satyanyasmin drave tathā ||
sādhayedanurūpeṇa kecidevaṃ pracakṣate |
caturguṇena toyena kvāthayedauṣadhāni tu ||
ṛṣīṇāṃ suśrutādīnāṃ sarveṣāṃ matamīdṛśam |
etāvāṃstu viśeṣo 'tra śeṣamātrāpi pūrvavat ||
kvāthyaṃ tu bheṣajaṃ snehādatra pakṣe caturguṇam |
palavyapekṣayā dravyādatha toyaṃ caturguṇam ||
prasthavyapekṣayā dravyādyadā toyaṃ caturguṇam |
kriyate dviguṇaṃ kvāthyaṃ tataḥ snehāt prayujyate ||
dravāṇāṃ dviguṇaṃ prasthaṃ śuṣkāt prasthādyato mataḥ |
prasiddhistu cikitsāyāṃ dvidhā hi bhiṣajāmiha ||
palavyapeksayāpyasti tathā prasthavyapekṣayā |
suśrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ |
pāṭhaḥ palavyapekṣāyāṃ jñāpakaṃ tadudāhṛtam ||
ityevaṃ trividhaḥ proktaḥ kaṣāyagrahaṇaṃ prati |
evamanyatra sarveṣāṃ kalkāt snehaścaturguṇaḥ ||
caturguṇaṃ dravaṃ snehādyatra yat paṭhyate dravam |
anukte tu drave deyaṃ jalameva caturguṇam ||
kalkakalpastu carake kaṣāyāṇāṃ na kīrtitaḥ ||
snehapākavidhistūkta evaṃ dṛḍhabalena tu |
carako 'rdhakṛte śāstre brahmabhūyaṃ gato yataḥ ||
kaṣāyasya tu peyasya yadi vā kalkacūrṇayoḥ |
mātrā dṛḍhabalenāpi tatreti paribhāṣitā ||
carakoktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā |
anuktāpi yathā mātrā pañcādvakṣyāmyahaṃ tathā ||
eṣāṃ kaṣāyakalpānāṃ pravibhāgo vidhīyate |
kaṣāyakalpe trividhe yaścaturguṇitodakaḥ ||
kaṣāyakalpaḥ sneheṣu sādhyeṣveva samāśritaḥ |
vaidyaiḥ prāyeṇa na tathā yaḥ ṣoḍaśaguṇodakaḥ ||
caturguṇodake pakṣe snehāddravyaṃ caturguṇam |
aṣṭāviṃśaṃ palaśataṃ kvāthyadravyasya jāyate ||
snehaprasthe vipaktavye śuṣkaṃ tacca bhavedyadi |
ārdraṃ ceduddhṛtaṃ sadyastataḥ palaśatadvayam ||
snehaprasthe bhavetsādhye ṣaṭpañcāśat palādhikam |
evaṃ bahutvāt dravyasya yaścaturguṇitodakaḥ ||
sakalpo 'bhimatastatra snehaḥ syādvīryavattaraḥ |
sahasrapākāḥ snehāstu śatapākāśca kīrtitāḥ ||
subhāvitaṃ svalpamapi dravyaṃ tadbahukarmakṛt |
tasmādbahutaraṃ dravyaṃ yatra pakṣe prayujyate ||
snehapākeṣu saḥ śreyānityeṣa tu mayāśritaḥ |
snehapākavidhāveva prayogastasya yujyate ||
pācanāḥ śamanīyāśca ye kaṣāyā jvarādiṣu |
udīritāḥ punasteṣu kaṣāyeṣūpakalpyate ||
caturguṇādaka peyaṃ kaṣāyasya palaṃ bhavet |
tasmāddravyapalaṃ vaidyāḥ pācaneṣu prayuñjate ||
mātrāṃ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām |
kriyamāṇaḥ prasiddho 'yaṃ pāramparyāgato vidhiḥ ||
vādhituṃ śakyate naiva jñāpakaṃ cātra vidyate |
palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet ||
ācāryacarakeṇaivamatisāre tu bhāṣitam |
paṭolādye kaṣāye ca kvāthyadravyapalaṃ kṛtam ||
caturguṇena toyena paceddravyapale sati |
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet ||
śāstre kuṣṭhe ca mātrā sā mahatī samprakāśitā |
catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṃ matā ||
pale caturguṇajale sā mātrā na prasidhyati |
evaṃ sati ca sādhyaṃ syādbheṣajānāṃ catuṣpalam ||
catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇe |
toye caturthaśeṣasya peyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ ||
bhaṭṭāraharicandreṇa kharaṇāde prakīrtitā |
pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ ||
kvāthāni saṃprayujyante jalaṃ dravyāccaturguṇam |
paṭolādye ca tenāpi kvāthyadravyapalaṃ kṛtam ||
kharaṇādakṛtā mātrā peyā tenaiva ṣaṭpalā |
parasparaviruddhaṃ tattasyāpyetat prayujyate ||
aprasiddho vidhiścāyaṃ kaṣāyasya jvarādiṣu |
na ṣaṭpalāni kvāthyante na ca toyaṃ caturguṇam ||
caturguṇodakā tasmāt paribhāṣā na yujyate |
jvarādīnāṃ kaṣāyeṣu sneheṣveva hi sā matā ||
kṛṣṇātreyamuniproktā yā ṣoḍaśaguṇodakā |
jvarādiṣu kaṣāyāṇāṃ grahaṇaṃ kriyate tayā ||
caturguṇodakā yāpi paribhāṣopadiśyate |
tatrāpi hi viśeṣo 'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ ||
sneheṣu palanirdeśo yeṣu na vidyate |
prasthavyapekṣayā cātra saṅkhyeyamudakauṣadham ||
palavyapekṣayā cāpi samācāro dvidhā api |
pūrvaṃ prasthavyapekṣā yā proktā vijñāpake sati ||
dravyāṇāṃ palanirdeśo yatrokto miśrake tathā |
palavyapekṣayaivātra toyamevaṃ caturguṇam ||
pradeśāntaranirdeśāccarake 'pyanumīyate |
kaṣāyamātrā pātavyā yadyapyaparibhāṣitā ||
svarṇakṣīryādike yoge pāṇḍurogacikitsite |
pātavyā kathitā mātrā gomūtreṇa catuṣpalā ||
rohiṇīkaṭukādīnāṃ pittagulmacikitsite |
ghṛtaṃ muktvā kaṣāyasya proktā mātrā catuṣpalā ||
ato 'numānāccarake siddhā mātrā catuṣpalā |
dravyāṇāṃ ca palaṃ kvāthyaṃ paṭolādye prakīrtitam ||
palaṃ vatsakabījasya nirdiṣṭaṃ cātisārike |
tat ṣoḍaśaguṇe toye yadi na kvāthyate tataḥ ||
caturguṇodake toye peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet |
ityetat ṣoḍaśaguṇaṃ toyaṃ yatra prayujyate ||
eṣaiva carakasyāpi paribhāṣānumīyate |
pātavyeṣu kaṣāyeṣu mustaparpaṭakādiṣu ||
viśeṣaḥ kathyate 'nyo 'pi māne śuṣkadravāśraye |
śuṣkadravyāśrayaṃ mānaṃ nirdiśya yadudāhṛtam ||
draveṣu dviguṇaṃ mānaṃ sadyaścaivoddhṛteṣu ca |
dviguṇaṃ mānamityetadārabhya kuḍavāditi ||
śuṣkāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca samaṃ tu kuḍavādadhaḥ |
tulāyāmapi naiveṣṭā dviguṇā mānakalpanā ||
tulāpalaśataṃ caiva tacchruṣkadravayormatam |
palaṃ caturguṇaṃ ceṣṭaṃ prasiddhajñāpakādikam ||
sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet |
yaduktaṃ śatamevātra palānāṃ parigṛhyate ||
catuḥsuvarṇametacca palaṃ nāṣṭasuvarṇakam |
dravyasya dviguṇatve syāt palamaṣṭasuvarṇakam ||
naivāñjalau na prasṛte na pale na palādadhaḥ |
dravāṇāmauṣadhānāṃ hi dviguṇaṃ mānamiṣyate ||
dviguṇatve draveṣu syāt palamaṣṭasuvaṇakam |
tenaiṣāṃ dviguṇatvena kriyāmārgo virudhyate ||
kuḍavādyāsu saṃjñāsu dravāṇāṃ dviguṇo vidhiḥ |
vidyate jñāpakaṃ cātra carakācāryadarśitam ||
spaṣṭārthameva paṭhitamidaṃ kuṣṭhacikitsite |
salilāḍhake 'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ ||
te ca kaṣāyāṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam |
yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇamiti ||
aṣṭabhāgāvaśeṣe tu palānāmaṣṭakadvayam |
palasya dviguṇe māne kriyamāṇe na yujyate ||
dviguṇe hi pale tat syādekameva palāṣṭakam |
catuṣpalaṃ ca dātavyaṃ yat proktaṃ saha sarpisā ||
palasya dviguṇe māne tadapyaṣṭapalaṃ bhavet |
catuḥsuvarṇaṃ hi palaṃ śuṣkāṇāmiṣyate yataḥ ||
dviguṇatvāt dravāṇāṃ hi tat syādaṣṭasuvarṇakam |
nirūhamātrānirdeśa evaṃ sati ca bādhyate ||
prasṛtārdhaṃ samārabhya dvādaśa prasṛtāḥ param |
eṣā mātrā dviguṇitā dviguṇe prasṛte bhavet ||
nirūhamātrā śāstroktā dvādaśaprasṛtāstathā |
catvāriṃśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca ||
vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate |
atra suśrutanidaśe kvātho 'yaṃ dviguṇo bhavet ||
svarasāt kvathitācchītāt kaṣāyāt ṣaṭpalaṃ pibet |
yaduktaṃ kharaṇādena taddvādaśapalaṃ bhavet ||
paittike paṭhyate gulme sarpiṣaśca catuṣpalam |
pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ ||
catuṣpalaṃ ghṛtasyedaṃ mātrāpyaṣṭapalaṃ bhavet |
svarṇakṣīryādike yoge gomūtrāñjaliriṣyate ||
añjalerdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavet |
gaulmike trāyamāṇādye ghṛte ca paripaṭhyate ||
rasasyāmalakekṣūṇāṃ kṣīrasya ca ghṛtasya ca |
palāni pṛthagaṣṭāṣṭau kṛtvā samyagvipācayet ||
aṣṭau pratyekametāni syuḥ ṣoḍaśa palāni tu |
tasmādevaṃprakāreṣu nirdeśeṣu virudhyate ||
dravāṇāṃ dviguṇaṃ mānaṃ tatkāryaṃ kuḍavādiṣu |
ārdreṣvapi na sarveṣu sadyasteṣūdghṛteṣu ca ||
dviguṇaṃ mānamicchanti viśeṣo 'tra ca kalpyate |
śuṣkāṇi viniyujyante daśamūlādikāni hi ||
teṣveva dviguṇaṃ mānaṃ na sarveṣūdghṛteṣu hi |
ārdrāṇāmeva yeṣāṃ tu prasiddhimupakalpayet ||
vāsāghṛte vṛṣaghṛte taile sāhacare tathā |
ārdrāṇāṃ dviguṇaṃ mānamevamādiṣu neṣyate ||
ārdrāṇāmeva teṣāṃ hi prayogaḥ śasyate yataḥ |
śatāvarīmūlatulāścatasro yāḥ prakīrtitāḥ ||
nai tatra dviguṇaṃ mānaṃ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam |
vadyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyate ||
kvāthyānāmauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam |
caturguṇaṃ ca nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam ||
kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ |
udāharaṇamatreṣṭaṃ mahākalyāṇakaṃ ghṛtam ||
evamevauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam |
dviguṇaṃ cāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam ||
kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi dviguṇastatra yujyate |
vāsādikaṃ jvare proktamatrodāharaṇaṃ smṛtam ||
nirdiṣṭaṃ kṣīramanyadvā dravaṃ yatra caturguṇam |
kvāthauṣadhānāṃ mānaṃ ca proktaṃ noktaṃ jalasya tu ||
tatroṣadhivaśādeva saṅkhyā kvāthasya gamyate |
caturguṇodakā tatra paribhāṣā yadīṣyate ||
tato dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyate |
yadā tu paribhāṣeṣṭā yā ṣoḍaśaguṇodakā ||
caturthaśeṣaḥ kvāthaḥ syāttato dravyāccaturguṇaḥ |
atra sāhacaraṃ tailamudāharaṇāmiṣyate ||
yatrauṣadhaṃ kaṣāyo 'pi dravaṃ kṣīrādikaṃ trayam |
pramāṇaṃ tu tathā noktaṃ snehasyoktaṃ na vā bhavet ||
tulyaṃ kvāthena dātavyaṃ tatra kṣīrādikaṃ dravam |
kartavyaṃ ca tathā tat syādyathā snehāccaturguṇam ||
gaulmiko miśrakasneha udāharaṇamatra hi |
evaṃ vai dviguṇe snehāt triguṇe ca prakīrtite ||
kṣīrādike drave kāryaṃ kaṣāyagrahaṇaṃ tathā |
yathā kaṣāyasahitaṃ dravaṃ syāttaccaturguṇam ||
atrodāharaṇaṃ tat syādyathāsnehāccaturguṇaḥ |
kaṣāyaḥ paṭhyate yatra pramāṇaṃ cāsya noditam ||
caturguṇaṃ vāpyadhikaṃ proktaṃ kṣīrādikaṃ dravam |
tatrāpi ca prayoktavyaṃ snehāt kvāthaṃ caturguṇam ||
pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam |
paṭhyate vātaroge tadudāharaṇamatra hi ||
bahūni yatra paṭhyante kvacit snehe dravāṇi hi |
bahūnāmapi teṣāṃ ca parimāṇaṃ na paṭhyate ||
sarveṣāṃ samudāyaḥ syāttatra snehāccaturguṇaḥ |
snehapākavidhiṃ kecidevaṃ samanucakṣate ||
bahuṣvekaikamicchanti kecittatra samaṃ dravam |
ityevaṃ matabhedāttu yathā kvāthavidhau tathā ||
caturguṇodakaḥ pakṣo yadā tatra samāśritaḥ |
bahudravyaṃ kila sneho vīryavāñchatapākavat ||
anayaivopapatyā tu samudāyaṃ caturguṇam |
necchanti kecit pratyekamāhuḥ snehasamaṃ dravam ||
grahaṇīraugike snehe pañcamūlābhayādike |
śuktena mātuluṅgasya svarasenaivamāditaḥ ||
udāharaṇamatrāsti yo vāpyanyo bahudravaḥ |
ślokaireṣoṇutailasya kathyate pākasaṃvidhiḥ ||
yasya sādhayituṃ tailaṃ yāvanmātramabhīpsitam |
tatrauṣadhāni tāvanti datvā toyaṃ caturguṇam ||
kaṣāyārthaṃ vipacyante yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ |
yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśeṣitam ||
yāvanmātramasau tailāt kaṣāyo nāvatāryate |
caturguṇo 'tra kiṃ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kṛtaḥ ||
caturguṇena toyena prāptāni paribhāṣayā |
kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇe jale ||
kvāthyante paribhāṣā tu śāstravākyena bādhitā |
ityevamaṇutailasya kartavyaṃ samprasādhanam ||
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate |
tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate |
athāto bālopacaraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
atha khalu jātamātrameva bālamulbāt saindhavasarpiṣā mārjayet ||
tato 'syātiprabalamohajvaraparītasarvagātrasya krośitumapi rujānurūpamasamarthasyānavasthitāśeṣadehadhātorasambhāvyayauvanādyavasthasya krakacasparśamiva karavasanaśayanasaṃsargaṃ manyamānasyāvikalpitamaṅgāni vikṣipataḥ punariva maraṇamanubhavato līyamānasaṃjñasyātisambādhayonipuṭāvapīḍitaprāṇapratyānayanāya balātailena pariṣekaṃ kuryāt |
karṇamūle cāśmanoḥ saṅghaṭṭanam ||
yadi vāceṣṭa eva syāttataḥ kṛṣṇakapālikayā śūrpeṇa cainamabhiniṣpunīyāt |
dakṣiṇakarṇamūle ca mantrasyoccārayet ||
aṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayādabhijāyase |
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradāṃ śatam ||
śatāyuḥ śatavarṣo 'si dīrghamāyuravāpnuhi |
nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu ||
pratyāgataprāṇasya ca prakṛtibhūtasya nābhinālaṃ nālābhibandhanāccaturaṅgulasyordhvaṃ kṣaumasūtreṇa badhvā tīkṣṇena śastreṇa vardhayet |
nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayet ||
tataḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā taptatapanīyarajatanirvāpaṇakavoṣṇena kapitthapatrakaṣāyeṇa vā tadvidhena snāpayet ||
tato 'sya suparilikhitanakhayā suprakṣālitopavānayā kārpāsapicvavaguṇṭhitayā dakṣiṇapradeśinyā jihvauṣṭhakaṇṭhamanusukhaṃ pramṛjyāt |
tālu connāmya snehapicunopariṣṭādavaguṇṭhayet ||
tataścaindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśāgrābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa medhāyurbalajananaṃ prāśayet |
tadvat brāhmībalānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā ||
tataḥ saindhavopahitena sarpiṣā gabhādakāni vāmayet |
tathāsyoraḥkaṇṭhaviśudhyā lāghavamabhilāṣaśca jāyate ||
athāsya jātakarma prājāpatyena vidhinā kuryāt |
sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ |
tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||
tasmāt prathame 'hanyanantāmiśrite madhusarpiṣī mantrapūte trikālaṃ prāśayet |
dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca ||
tataḥ prāṅnivāritastanyasya svapāṇitalasammitaṃ sarpirdvikālaṃ dāpayedanantaraṃ ca stanyamiṣṭataḥ ||
aharahaścāsya śrotraśṛṅgāṭakaṃ snehāplutena plotena pracchādayet ||
prākśirasaṃ cainaṃ kṣaumanicaye saṃveśayeducchīrṣake cāsyābhimantritamudakumbhaṃ sthāpayet dvārapakṣayośca ||
ādārīvidārībadarīkhadiranimbapīluparūṣakaśākhābhirenaṃ vījayet |
tābhiśca samantataḥ sūttikāgāraṃ parivārayet |
sarṣapātasīkaṇakaṇikāścāntarbahiḥ prakiret |
vraṇoktaiśca guggulvādibhirdhūpaṃ kurvīta |
tathā brāhmaṇotharvavedaviddaśāhaṃ śāntikarma kuryāt |
māyūrīṃ mahāmāyūrīmāryāratnaketudhāriṇīṃ cobhayakālaṃ vācayet ||
hiṅguvacāturuṣkarakṣoghnaiḥ poṭalikāmuttaradehalyāmāsajjet |
kumārasya ca saha mātrā kaṇṭhe ucchīrṣake ca |
tadvadāryāparṇaśabarīmāryāparājitāṃ ca gorocanābhilikhitām ||
dvāre ca dehalīmanutiryaṅmusalaṃ nidhāpayet |
kaṇakaṇḍakatindukendhanāgniṃ naktaṃ divaṃ ca jāgṛyāt |
tathānuraktāḥ striyaḥ suhṛdaśca |
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam ||
athāsya samānavarṇā madhyamavayāḥ śuciralolupā nibhṛtānāturā jīvadvatsā vatsalā dakṣiṇā brahmacāriṇyavyaṅgā bahukṣīrā śuklāmbarācarā dīrghadrasvādidehadoṣāṣṭakarahitā alambordhvacucūkātipīnahanistanadoṣamuktā yuktacūcukā dhātrī syāttasyā eva stanyaṃ pibet ||
taccodakapātre duhyamānamekatāṃ yadudakena saha gacchati vakṣyamāṇadoṣarahitaṃ ca tacchuddhamārogyabalajananam ||
atha dhātrī snātānuliptā nityamahatavāsāḥ sumanāḥ prajāsthāpanauṣadhīḥ śirasā bibhrāṇā prāṅmukhī stanaṃ prāgdakṣiṇaṃ dhautamīṣatparisrutaṃ pāyayet ||
nānāstanyasya hyasātmyatvānnānāvidhā vyāpado bhavanti |
aparisrute cātistanyapūrṇastanapānenotsnehanāt kāsaśvāsajvaracchardiṣāṃ sambhavaḥ ||
rukṣānnapānakarśanakrodhaśokakāmādibhiḥ stanyanāśaḥ |
stanyajananāni tu madyāni śīdhuvarjyānyānūpamāṃsāni dravāḥ svādvamlalavaṇaprāyāścāhārāḥ kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ kṣīrapānamanāyāsaḥ saumanasyaṃ ca ||
na tu kṣudhitaśokārtaśrāntakruddhapraduṣṭadhātuṃgarbhiṇīviruddhāhārabhuktānāṃ stanyaṃ pāyayennājīrṇauṣadhaṃ ca bālamiti |
ṣaṣṭīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ |
jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam ||
daśame dvādaśe vāhni gotrācāraiḥ śubhaiḥ śubhe |
sūtā snānotsavaṃ kuryāt pitāpatyasya nāma ca ||
dine śatatame vākhyāṃ pūrṇe saṃvatsare 'thavā |
bibhrato 'ṅgairmanohvālarocanāgarucandanam ||
pūjyaṃ tripuruṣānūkamādau ghoṣavadakṣaram |
avṛddhaṃ kṛtamūṣmāntamanarātipratiṣṭhitam ||
nakṣatradevatāyuktaṃ tadeva tu na kevalam |
maṅgalyamantarantasthaṃ na duṣṭaṃ na ca taddhitam ||
puṃso visarjanīyāntaṃ samavarṇaṃ striyāḥ punaḥ |
viṣamākṣaramakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam |
sukhodyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat ||
tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam |
prāgudakśirasaḥkuryāt bālasyajñānavānbhiṣak ||
praśastavāstuśaraṇaṃ sajjopakaraṇaṃ śuci |
nirvātaṃ ca pravātaṃ ca vṛddhastrīvaidyasevitam ||
nirmatkuṇākhumaśakamatamaskaṃ ca śasyate |
śucidhautopavānāni nirvalīni mṛdūni ca ||
śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca |
kāko 'viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ |
vacājyakuṣṭhaśrīveṣṭasarṣapairdhūpayet sadā ||
bodhayet sahasā suptaṃ no na cainaṃ samutkṣipet |
tathāhyasya samutrāso vegarodhaśca jāyate ||
mākṣikāmalakavyoṣabṛhatīmūlasaindhavaiḥ |
lālāpanodarucyarthaṃ mukhamantaḥ parāmṛśet ||
jīvatkhaḍgādiśṛṅgeṣu samāsaktāñchubhān maṇīn |
dhārayeddaśa caindryādīñjīvakarṣabhakāvapi ||
hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām |
āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣaṇīm ||
stanyadoṣāt gadāstasya yathoktaṃ tat pibedyataḥ |
pīno 'tikandharāstambhaṃ kuryādūrdhvākṣamūrdhvagaḥ ||
ucchvāsarodhāt laṃbo 'tistano jīvitasaṃśayam |
na garbhiṇyāḥ pibet stanyaṃ pārigarbhikakṛddhi tat ||
stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet |
mūlaiḥsiddhaṃ bṛhatyādyaiḥ sthirābhyāṃ vā sitāyutam ||
caturthe sūtikāgārādagniskandapurogamān |
māse niṣkrāmayeddevān namaskartuṃ svalaṅkṛtam ||
pañcame māsi puṇye 'hni dharaṇyāmupaveśayet |
dvikiṣkumātraṃ liptāyāṃ baliṃ datvā caturdiśam ||
dharaṇyaśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk |
ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā ||
carācarāṇāṃ lokānāṃ pratiṣṭhāsyavyayāsi ca |
kumāraṃ pāhi māteva brahmā tadanumanyatām ||
svāheti mantreṇānena pratyahaṃ ca tataḥ param |
sāśrayaṃ sāvalambaṃ ca kaṭyādīn mardayedanu ||
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi kramāttacca prayojayet |
cirānniṣevamāṇo 'nnaṃ bālo nāturyamaśnute ||
bhajedyathā yathācānnaṃ stanyaṃ tyājyaṃ tathā tathā |
ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe 'hani |
karṇau himāgame vighyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan ||
prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ |
dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīmanyena pāṇinā ||
madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcit gaṇḍāśayaṃ prati |
jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite ||
dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite |
vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt ||
nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirāstatra hi saṃśritāḥ ||
kālikāmarmarīraktāstadvyadhādrāgarugjvarāḥ |
saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ |
teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam ||
sthānavyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ |
snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtra cānu nidhāpayet |
āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā ||
vidhyet pālīṃ hitabhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī |
varti stryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ |
sveditodvartiṃtaṃ karṇamabhyaktaṃ bṛṃhaṇaiḥ punaḥ ||
nājīṇa na malodreke na cātyuṣṇe 'pi vardhayet |
sadā ca yuñjyādabhyaṅgānkarṇapālīgadoditān ||
puṣṭinīruktvajananāniti saṃvardhite dṛḍhe |
kaladhautāvabaddhāni karṇe ratnāni nikṣipet ||
bhindyādavṛddhau strīṇāntu pālīmantarapāṅgataḥ |
naiva cāpāṅgayorbāhyāṃ vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ ||
jihmasūcīvyadhādvartigāḍhatvādathavā malaiḥ |
jāte mahati saṃrambhe vartimāśvapanīya tat ||
yavairaṇḍajaṭāyaṣṭīmañjiṣṭhajyaiḥ pralepayet |
surūḍhaṃ ca punarvidhyat tvarayā tu vivardhanāt ||
chidyeta pālī śuddhasya śuddhāsrāṃ sandadhīta tām |
karṇāmayaniṣedhoktasandhānavidhinā bhiṣak ||
varṣaṃ svavasaterbāhyaṃ kumārasya na darśayet |
dīpamātapamagniṃ ca rūpamanyacca bhāsuram ||
athainaṃ jātadaśanaṃ kramaśo 'panayet stanāt |
pūrvoktaṃ yojayet kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam ||
kuryādapastanaṃ snehasaṅkrāntyā stanalepanaiḥ |
bībhatsairyāvakāsekakṛtrimakṣatadarśanaiḥ ||
priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ |
apastanyasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ ||
dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ |
saṅgrāhī dhātakīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ ||
bubhukṣā cet prabalatāmapastanyasya gacchati |
atyagnijiddhitaṃ tasya vidhānaṃ pārigarbhikam ||
abhiyuktaḥ sadācāro nātisthūlo na lolupaḥ |
kumāradhāraḥ katavyastatrādyo bālacittavit ||
aghārmikaṃ durācāraḥ sthūlo vikaṭagāminam |
karoti lolupo bālaṃ ghasmaratvena rogiṇam ||
rogāṃścāsya jayet saumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ |
anyatrātyayikādvyādhervirekaṃ sutarāṃ tyajet ||
trāsayennāvidheyaṃ ca trastaṃ gṛhvanti hi grahāḥ |
vastrapātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam ||
krīḍābhūmiḥ samā kāryā niśśastropalaśarkarā |
velloṣaṇakaṇāmbhobhiḥ siktā nimbodakena vā ||
jātuṣaṃ ghoṣavaccitramatrāsaṃ ramaṇaṃ bṛhat |
atīkṣṇāgraṃ gavāśvādimaṅgalyamatha vā phalam ||
śaktimantaṃ yathāvarṇaṃ vidyāmadhyāpayettataḥ |
anuśiṣyāt sadā cainaṃ dharmāya vinayāya ca ||
yathā nendriyaduṣṭāśvairdriyate yauvanāgame |
abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ pratyahaṃ ca samācaret |
sahadevāsthirākauntīkumudotpalacandanaiḥ ||
bṛhatīphalatarkārīsarṣapākuṣṭhasaindhavaiḥ |
aśvagandhābalairaṇḍatilāpāmārgataṇḍulaiḥ ||
sātmaguptāphalaistailaṃ sājakṣīraṃ vipācitam |
rakṣoghnaḥ puṣṭido 'bhyaṅgastadvadudvartanaṃ ca taiḥ ||
dadhimākṣikasaṃyuktaistriguṇīkṛtacikkasaiḥ |
mūrvāmūladvirajanīyavaiścodvartanaṃ hitam ||
kulatthacūrṇamekaṃ vā vājigandhārajo 'pi vā |
snāne sarvauṣadhīkalko jīvanīyāmbu ceṣyate ||
āragvadhādiniryūhe śṛtaṃ śītavasantayoḥ |
vatsakādipratīvāpaṃ kumāraṃ prāśayet ghṛtam ||
grīṣme vātātapasvedairbālaḥ klāmyatyato himam |
prātareva pibeddugdhaṃ jīvanīyagaṇaiḥ śṛtam ||
sitāghṛtāḍhyān saktūṃśca lihyānnatveva pītakam |
nātyambupāyī lihyādvā ghṛtasātmyo ghṛtaṃ śṛtam ||
kākolīśarkarāmedātugāyaṣṭyāhvajīvakaiḥ |
kaṭunnaṭena mūrdhānaṃ limpedanyaiśca śītalaiḥ ||
rāsnāsaralavarṣābhūhiṅgusaindhavadārubhiḥ |
sarpirvidāryādijale sādhitaṃ lehayecchiśum ||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ sūpyaparṇyau durālabhā |
priyālamajjākākolīvidārīkaṭphalāmṛtāḥ ||
drākṣājaśṛṅgī dugdhīkā kṣīraśuklā hayāhvayā |
śṛṅgīmadhūkakusumamedarṣabhakajīvakam ||
ebhiḥ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ lihyāt bālo ghanātyaye |
brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ ||
sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛt ghṛtam |
āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam ||
triphalā lakṣmaṇānantā samaṅgā sārivā vacā |
brāhmī pāṭhā dvibṛhatī dvisthirā dvipunarnavam ||
sahadevā ravervallī payasyā girikarṇikā |
toyakumbhe pacedetat palāṃśaṃ pādaśeṣitam ||
tena kauntīvacākuṣṭhakṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ |
nīruksarūpavatsāyāḥ saṃyuktaṃ payasā ca goḥ ||
puṣyayoge ghṛtaprasthaṃ sahemaśakalaṃ śṛtam |
pānābhyañjanato medhāsmṛtyāyuḥpuṣṭibuddhidam ||
rakṣoghnaṃ ca viṣaghnaṃ ca sārasvatamidaṃ ghṛtam |
līḍhaṃ vā saghṛtakṣaudraṃ vacāhemarajo 'lpaśaḥ |
saṃvatsaraṃ paraṃ medhyaṃ rakṣoghnaṃ vāgvivardhanam ||
vayasthā pippalī kuṣṭhaṃ haridrā sārivā vacā |
māṃsī kaiḍaryamityetaccūrṇaṃ brāhmīrajaḥsamam ||
līḍhvājyena śiśurvarṣaṃ bhavatyapalito 'vyathaḥ |
balavān śrutasampannaḥ śatāyuḥ sthirayauvanaḥ |
prātaḥ prātarimaṃ lehaṃ dhātrīṃ cāsyāvalehayet ||
brāhmīvadyojayeddūrvāṃ mūrvāṃ brahmasuvarcalām |
lakṣmaṇāṃ śvetatarkārīmavyaṇḍāṃ gaurasarṣapām ||
sahasravīryāṃ phalinīṃ pakvaṃ ca bṛṃhatīphalam |
rohiṣaṃ cetyamīprāśāḥ pṛthagdvādaśa kīrtitāḥ ||
mahatāpyupayoktavyā nareṇa niyatātmanā |
nityaṃ mṛdbhakṣaṇādrakṣettayā syurniyataṃ gadāḥ ||
pāṇḍutvaśvayathuśvāsakāsātīsārajantavaḥ |
chardiṃmūrchāgnisadanastanyadveṣāṅgarugbhramāḥ ||
bhakṣayeddantapavanaṃ nāsthiradvijabbandhanaḥ |
tasya tatghaṭṭanāt kruddhaḥ kuryāddantāmayānmarut ||
śūrairāyudhibhirguptamadhṛṣyaṃ nagaraṃ paraiḥ |
athāto bālāmayapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
trividho hi bālaḥ prāguktastatra kṣīrapasya kṣīramaduṣṭaṃ prayuñjīta |
kṣīraṃ hi yathoktairdoṣakopanairāhāravihārairdhātryā vyāpannaṃ vividhāmayodayāya bālasya prakalpate ||
tatra śyāvāruṇavarṇaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ viśadaṃ rūkṣamalakṣyagandhaṃ phenilamatṛptikaramādhmānamūtravarcovibandhakṛt karśanamapsu visarpati vicchinnaṃ ca plavate vātaduṣṭam ||
kṛṣṇanīlatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇamapsu pītarājimadvidāhakaraṃ ca pittaduṣṭam ||
atyarthaśuklamadhuraṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ bahalaṃ tantumat guru salile 'vasīdati nidrābahulaṃ ca śleṣmaduṣṭam ||
tadupayujyamānaṃ yathāsvaliṅgān vyādhīnabhinirvartayati ||
sa yaṃ pradeśamabhīkṣṇaṃ spṛśati sparśaṃ ca na kṣamate tatra rujamupalakṣayet ||
nimīlitākṣatayā mūrdhni rujam |
jihvauṣṭhadaṃśaśvāsamuṣṭivandhordhvekṣaṇairhṛdaye |
viṇmūtracchardyādhmānāntrakūjanastanadaṃśaveṣṭanapṛṣṭhavinamanajaṭharonnamanairjaṭhare |
mūtrasaṅgatṛṇmūrcchotrāsadigvīkṣaṇakhallīhastapādastambhakubjībhavanakeśaluñcanairbastau guhye ca sarvatra ca svabhā vātiriktarodanena mukhavikūṇanena ca ||
atha yathāmayaṃ yathādoṣaṃ ca dhātryāḥ śamanaśodhanāni prayuñjīta ||
tatra vātadūṣite stanye devadārusaralakaṭurohiṇīvacākuṣṭhapāṭhābhārṅgīmāgadhikāvṛścikālīcitrakājamodaśuṇṭhīmarīcānāṃ kvāthaṃ daśamūlakvāthaṃ vā trirātraṃ pāyayitvā vātavyādhivihitānāṃ sarpiṣāmanyatamaṃ nigadamadirānupānaṃ dadyādvātaharadravyasiddhaṃ vā |
tataḥ snigdhāṃ mṛdu virecya bastikarmaṇopacaret |
vātaghnaiścābhyaṅgasvedopadehonmardanaiḥ |
saralarāsnājamodādevadārucūrṇaṃ sarpiṣā bālamavalehayet |
evaṃvidhaireva ca vipakvaṃ saśarkaraṃ sarpiḥ ||
tiktānurasaṃ stanyaṃ mudgamāṣapalāśābhyāṃ kākolīyugalena ca śodhayet |
priyaṅgudhātakīpuṣpapadmakadevadārukṣaudrairvā |
kaṣāyānurasaṃ hiṅgusaindhavavatā ghṛtena |
phenilaṃ vicchinnaṃ plavamānaṃ ca bilvāgnimanthaśṛtena payasā haviṣā ca |
sūpyaparṇī kākolībṛhatyavalgujaphalairvā ||
pitte 'mṛtāpaṭolapatrasārivāśatāvarīnimbacandanakvāthaṃ dhātrī bālaśca pibet |
triphalābhūnimbakaṭukāmustakvāthaṃ vā |
jīvakarṣabhakadvikākolīmadhukakaṭphalakarkaṭaśṛṅgīkvāthaṃ vā |
sakṣaudraṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ vā |
ebhireva ca dravyaiḥ sarpīṣi pittaghnāni ca virecanāni śītāṃścābhyaṅgapradehasekān kuryāt ||
tāmrāvabhāsaṃ payo hṛdayamudveṣṭayati |
tatpriyaṅgumustāśābaraloddhraiḥ śodhayet |
tat drākṣāmadhukapayasyāśrīparṇībhiḥ |
kaṭukānurasaṃ chardyatīsārakāsaśvāsakaram |
tat kākolīvidārībhyāṃ madhuparṇyā ca |
bhṛśoṣṇamanāmadāhajvarakaraṃ virecanaṃ ca taccandanotpalakamalaiḥ ||
kaphe tu saindhavapippalīyuktaṃ sarpirbālaṃ pāyayet |
saindhavamadhukasaṃsṛṣṭaṃ vā madanapuṣpakalkena ca sakṣaudreṇa stanaṃ bālasya coṣṭhamālimpet |
tataḥ kṛtasaṃsarjanāṃ pañcamūlaghanavacātiviṣākvāthaṃ pāyayet |
tagarasuradārusurendrayavapṛthvīkāvṛścikālīkvāthaṃ vā |
rūkṣoṣṇāṃśca nasyadhūmagaṇḍūṣapradehapariṣekān śīlayet |
aviruddhaṃ cānnapānaṃ yojayet ||
lavaṇānurasaṃ visarpakoṭhakaṇḍūkaram |
tat picumandapaṭolīkṣīrīvṛkṣaiḥ śodhayet |
tantumaddaurbalyaśvāsakāsakaram |
tat pippalīnāgaracūrṇena samadhughṛtena |
guru sadanātmakaṃ pratiśyāyasiṅghāṇakakṣīrālasakakaram |
tat pāṭhāvyoṣakalkena pañcakolacūrṇena vā kṣaudraghṛtāplutena |
yadā punardhātrī sannipātaprakopanānyāseveta tadasyāstrayo malā yugapadvakṣo 'bhiprapannāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ samanusṛtya saṅgīrṇaliṅgaṃ stanyamāvahanti |
taccedavijñānāt satatamapratyavekṣaṇāt pramādādvā mātuḥ kumāraḥ pibati tataḥ sa tena salilopamamacchaṃ vicchinnamāmaṃ durgandhi nānāvarṇavedanaṃ phenilamatisāryate |
pītaśvetamūtratāviṣṭambhatṛṣṇājvaracchardivijṛmbhikāśuṣkodgārārucibhramāṅgabhaṅgavikṣepakūjanaghrāṇākṣimukhapākadṛṣṭyupaplavasvarasādādayaścāsya prādurbhavanti |
taṃ kṣīrālasakamatyayaṃ cācakṣate ||
tatra dhātrīṃ bālaṃ ca pūrvamevāśu vāmayet |
vihitasaṃsargayośca mustāpāṭhātiviṣākuṣṭhakaṭukānāṃ kvāthaṃ pānāya dadyāt |
rāsnājamodāpriyaṅgubhadradārūṇāṃ vā |
pāṭhātejovatīpunarnavavṛścikālīnāṃ vā |
bhūnimbāmṛtākuṭajaphalasārivāṇāṃ vā |
jambvāmratindukakapitthapatrāṇāṃ vā |
anubandhe ca yathāvyādhi pratikurvīta ||
dantodbhedaśca sarvarogāyatanam |
viśeṣeṇa tu tanmūlā jvaraśirobhitāpatṛṣṇābhramābhiṣyandakukūṇakapothakīvamathukāsaśvāsātīsāravisarpāḥ ||
sa dīrghāyuṣo 'ṣṭamānmāsāt parato vā pravartate |
tehyatibālye dantotpādavedanayātipīḍitā na samyak sampūrṇadhātubalā bhavanti ||
tatrāsthimajjānau dantotpattihetū |
tadā ca tayorasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntareṇa dantānāṃ patanamāpūryamāṇadhātutvācca punarutthānamata eva ca vṛddhānāṃ na punardantotpattiḥ ||
balānnipatitānāṃ tu sahasā tadadhiṣṭhānagatadhātubījabhraṃśāt santativyucchedācchoṇitātipravṛtyābhighātācca nissāritatvāt |
sirāṇāṃ punaranutpādaḥ etena rogacyutā api prāyaśo vyākhyātāḥ ||
tau tu dhātū kālakrameṇa pacyamānau yadā dantāśayamanuprapadyete tadāsya kiñcidutsedhenordhvādhodantamāṃsasaṅghaṭṭanādaṅgaharṣo jāyate |
tadgatena ca śleṣmaṇā kaṇḍūstayā cūcukaṃ daśyate |
yadyadālabhate tattadāsyamānayati |
mārutaścāsya dantamūleṣu mūrchati |
tataḥ sa kaphānuviddho 'sthimajjasthitaḥ sarvato visaran saha pittena dhātūn malāṃśca dūṣayan vividhānyathoditānupadravānabhinirvartayati ||
yadā punardantamāṃsāśrayī kevalo vikṛtaḥ prabalo 'nilaḥ sapitto vāsthimajjānau śoṣayati tadā dvijānāmasambhava eveti |
pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame |
dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate ||
yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābalam |
vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam ||
ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat |
atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī |
saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt ||
snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt |
sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimānmṛdu ||
bastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam |
yuñjyādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathocitān ||
mūrvāvyoṣavarākolajambūtvagdārusarṣapāḥ |
sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param ||
ikṣumūlakaśervākhyayaṣṭyāhvaistanu śudhyati |
sāndraṃ tu kṣaudrakāśmaryaguḍūcītaṇḍulāmbubhiḥ ||
śṛtairvā surasaśvetasarṣapābṛhatīdvayaiḥ |
grathitaṃ padmakośīraphalinīśvetacandanaiḥ ||
dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet |
pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā ||
vādhrīṇasakapotottharajastadvacca yojitam |
lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam ||
drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham |
vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ |
madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani ||
bhadradāru ghanaṃ yaṣṭī samaṅgā sasitopalā |
vātajvaraparītāṅgaḥ pibedantarapānakam ||
surāhvaghanayaṣṭyāhvapayasyāṃśumatīdvayam |
nāgaraṃ maricaṃ bhārṅgī vṛścikālī śatāvarī ||
ghṛtaṃ tatkvāthadugdhābhyāṃ siddhaṃ hantyanilajvaram |
bālasya pānābhyaṅgābhyāmebhiśconmardanaṃ hitam ||
haridrākuṣṭhaṣaṅgranthāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
bhārṅgyelāsuṣavīrāsnāvarṣābhūnatasarṣapaiḥ ||
akṣāṃśaiḥ sāmbusauvīrairmastupiṣṭairmarujjvare |
tailaprasthaṃ surāmaṇḍatulyamabhyañjanaṃ pacet ||
lājanīlotpalakaṇāmadhukāñjanaśarkaram |
pittajvaramatīsāraṃ madhulīḍhaṃ nivartayet ||
lājadvipippalīkvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ |
pīto jvaramatīsāraṃ tṛṣṇāṃ chardiṃ ca nāśayet ||
āmātisāre rakte ca kalkitāṃ gajapippalīm |
pāyayeccharkaropetāṃ cūrṇaṃ vā devadārujam ||
śirobhitāpe saghṛtaiḥ śiraḥ śītaiḥ pralepayet |
patraiḥ kapitthacāṅgerībadarīkākamācijaiḥ ||
śirorukcchardyatīsāranāśanaṃ mūrdhalepanam |
gavādanīṃ dāḍimaṃ ca tṛḍvān koṣṇāmbhasā pibet ||
kuryāt kukūṇapothakyoryathoktaṃ svaṃ svamauṣadham |
manaśśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyo madhuyaṣṭikā ||
kṣaudreṇa ghṛṣṭā gulikā śiśoḥ sarvākṣirogajit |
pippalītaṇḍulairmudgaiḥ sumanaḥkorakairyavaiḥ |
nīlotpalasya patraiśca śreṣṭhā vartiḥ śatonmitaiḥ ||
priyaṅgvañjanamustānāṃ cūrṇastaṇḍulavāriṇā |
tṛṣṇātīsāravamathūn hanti pītaḥ samākṣikaḥ ||
paṭolanimbakuṭajasaptaparṇaṃ sadīpyakam |
devadāruviḍaṅgāni saralo mākṣikaṃ ghṛtam ||
līḍhaṃ jvaramatīsāraṃ kāsaṃ pāṇḍvāmayaṃ vamim |
hanyācca mātṛkādoṣān rogānanyāṃśca tadvidhān ||
madhukavyoṣaṣaḍgranthāgranthikāspṛṣṭarodikāḥ |
kṣīriṇāṃ ca pravālāni pāṭhā ca vipacet ghṛtam |
tat pītaṃ samadhu śleṣmajvaraghnaṃ dīpanaṃ param ||
rāsnailānatatarkārīmadhuśigrusurāhvayaiḥ |
sabilvakuṣṭhavaraṇareṇukāmisibhiḥ kṛtaḥ ||
śleṣmajvaraharo lepastailamabhyañjanaṃ ca taiḥ |
maṇḍalāni tu sājyena gajamūtreṇa lepayet ||
rajanī dāru saralaśreyasī bṛhatīdvayam |
pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā |
grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam ||
atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsajit |
bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadam ||
bilvapeśīgajakaṇādhātakīlodhravālakam |
hanti līḍhamatīsāraṃ śiśoḥ kṣaudradrutaṃ drutam ||
triphalādhātakīpuṣpapadmabilvaśalāṭubhiḥ |
sakṭvaṅgairghṛtaṃ siddhamudarāmayanāśanam ||
pathyāsauvarcalakṣāravellavyoṣāgnihiṅgubhiḥ |
tiktayā ca ghṛtaṃ siddhaṃ samakṣīraṃ vyapohati |
śūlānāhagudabhraṃśaśvāsakāsavilambikāḥ ||
samaṅgādhātakīlodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ |
mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ ||
sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam |
kṣāramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān |
vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam ||
dantodbhedottharogeṣu na bālamatiyantrayet |
svayamāpyupaśāmyanti jātadantasya yat gadāḥ ||
yāvanmāsasya yo jātastāvadvarṣasya sa dvijaḥ |
patati prāyaśo 'ṣṭānāṃ teṣāṃ pūrveṣu sambhavaḥ ||
atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ |
śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotassu rasavāhiṣu ||
arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate |
kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ ||
saindhavavyoṣaśāarṅgeṣṭAapāṭhāgirikadambakān |
śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet ||
aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam |
badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam ||
aśvaliṇḍarasakṣaudrayuktāṃ vā madhuyaṣṭikām |
dvivārtākīphalarasaṃ kevalaṃ vāśvaviḍrasam ||
madhunā vā ghanavyoṣapāṭhā mūrvā śatāvarī |
sapayasyā pṛthakparṇī ghṛtaṃ vā mākṣikānvitam |
sthirāmarataruvyoṣadvipunarnavasādhitam ||
sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ |
niculotpalavarṣābhūbhārṅgīmustaiśca kārṣikaiḥ ||
siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param |
siṃhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam ||
yaṣṭyāhvapippalīlodhrapadmakotpalacandanaiḥ |
tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajit ghṛtam ||
rāsnāmadhūlikābhārṅgīpippalīdevadārubhiḥ |
aśvagandhādvikākolī śṛṅgyarṣabhakajīvaikaḥ ||
sūpyaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam |
śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛt param ||
vacāvayasthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam |
bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam ||
dve bale tumburucchallī vacā girikadambakaḥ |
surāpiṣṭaḥ pradehaḥ syādadhaḥkāye viśuṣyatām ||
siṃhaskandīsiṃhavallīkaramardītrikaṇṭakaiḥ |
bhaṅgaiḥ kvāthaḥ kumārāṇāṃ śuṣyatāṃ pariṣecanam ||
sāśokarohiṇīṃ kṛṣṇāṃ madhvājyena lihanjayet |
śiśuḥ śoṣaṃ śarīrasya sasitacchāgadugdhabhuk ||
śuṣkakāse kumārasya dhātryāḥ stanyaviśodhanaḥ |
māṣayūṣaḥ prayoktavyaḥ sakṛṣṇo ghṛtabharjitaḥ ||
madhunātiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum |
ekāṃvātiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam ||
kāsatṛṭcchardyatīsārairarditaṃ lājatarpaṇam |
lājatālīsapatraṃ vā bījāni kamalasya vā ||
lodhrapriyaṅgukalkaṃ vā pāyayettaṇḍulāmbhasā |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājakustumbarīrajaḥ ||
bṛhatīphalamūlatvakpippalīgranthikaiḥ kṛtaḥ |
tavakṣīrīyutaiḥ kvātho madhunā hanti śīlitaḥ ||
chardimūrchājvaraśvāsakāsātīsārapīnasān |
pañcakoladvivārtākīmūlabhārṅgītugāhvayāḥ ||
kṣaudrājyalīḍhāḥ śvasanakāsapīnasarukcchidaḥ |
śyāmātimuktātarkārīkusumakvāthasādhitam |
yaṣṭīgarbhaṃ ghṛtaṃ tṛṣṇāhidhmāśvāsāsrapittanut ||
pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā |
dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet ||
pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijit pāribhadrakam |
tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām |
lābhataḥśalyakaśvāviḍgodharṣyaśikhijanmanām ||
khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase |
sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati ||
kṣīrīpravālamadhukadarbhamūlabisotpalaiḥ |
tṛṣṇādāhajvaraharaḥ kaṣāyaḥ sasitāmadhuḥ ||
śarkarādāḍimakaṇānāgakesarajīvakam |
lihan kumāraḥ kṣaudreṇa tṛṭcchardibhyāṃ vimucyāte ||
lājaiḥ sacandanośīrayaṣṭīmadhukapadmakaiḥ |
lipto dhautaḥ stanaḥ pīto bhramatṛḍdāhamohahā ||
asnehalavaṇaṃ pītvā saṃskṛtaṃ lāvajaṃ rasam |
saśarkaraṃ vijayate bālo laṅghanajān gadān ||
visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ |
padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ ||
śākhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet |
sadanto jāyate yastu dantāḥ prāgyasya cottarāḥ ||
kurvīta tasminnutpāte śāntiṃ taṃ ca dvijataye |
dadyāt sadakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet ||
vatsasya madhulājānāmāpūryaprāṅmukho mukham |
cumbetkumārastrīn vārān prāyaścittamidaṃ param ||
nāvamārohayet bālaṃ snātaṃ skandhaṃ gajasya vā |
bhojayet brāhmaṇāṃścātra pāyasaṃ madhusarpiṣā ||
mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyo 'pibannapi |
kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||
yujyate koṣṭhavṛdhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam |
rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||
pippalīpippalīmūlakaṭukādevadārubhiḥ |
kṣāradvayabiḍājājībilvamadhyāgnidīpyakaiḥ ||
dadhisauvīrakasurāmaṇḍaiśca vipacet ghṛtam |
hanti prayuktaṃ tat kāle rogān pāribhavāśrayān ||
annenopahitaṃ stanyaṃ pibato vihitāt param |
imāneva gadān kuryāt kuryātteṣvetadeva ca ||
pītaṃ pītaṃ ca yaḥ stanyaṃ savātamatisaryate |
tasyāpyetat paraṃ pathyaṃ dīpanaṃ balavarṇakṛt ||
atyudriktakṣudhaṃ bālaṃ paribhūtaṃ tu lehayet |
vidārīyavagodhūmakaṇācūrṇaṃ ghṛtāplutam ||
pāyayedanu ca kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram |
akṣamajjādvikākolīyaṣṭīmadhukamoraṭaiḥ ||
śrapayet kṣīramājyaṃ vā bījairikṣurakasya ca |
tat prayojyaṃ guru snigdhaṃ yaccātyagnau pureritam ||
śvavāyasabiḍālānāmucchiṣṭena jalena ca |
snāpayettaṃ nacedevaṃ kṣuttasya praśamaṃ varajet ||
kṣīripādapamūlasthaṃ vidhinā snāpitaṃ tataḥ |
vastraratnādyalaṅkāraiḥ kumāraṃ bhūṣayet sitaiḥ ||
vṛkṣaṃ cānu tataḥ kuryāt bhūṣaṇavyatyayaṃ tayoḥ |
etadāyuḥpradaṃ dhanyaṃ snapanaṃ sarvarogajit ||
jaṭībhūtakacākṣyādipakṣmāṇamatilolupam |
gomūtragandhiṃ snapayetīrthe gavyaśakṛdrasaiḥ ||
vacāpuṣpaśilākuṣṭhavayasthāhiṅgukaṭphalaiḥ |
sabastamūtramadiraistailamabhyañjanaṃ pacet ||
balāvidārītrikaṭukakuṣṭhośīrakucandanaiḥ |
siddhaṃ pītaṃ havirhanti taṃ vikāramaśeṣataḥ ||
śiraḥ pṛṣṭhaṃ tato muṣkau tataḥ pādau ca yo rujet |
hastābhyāmutthito vāyuḥ saparvānuplavaḥ smṛtaḥ ||
gaurīvacāsadāpuṣpīhayagandhākaṭutrayaiḥ |
sakṭphaladvivārtākīvayasthāhiṅgurohiṣaiḥ ||
bastamūtrasurāyuktaiḥ sādhitaṃ tasya yojayet |
tailamabhyañjane śeṣaṃ vātavyādhivadācaret ||
tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam |
tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate ||
tālpātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam |
tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ ||
tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet |
tālu tadvat kṛaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ ||
śṛṅgiveraniśākuṣṭhaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ |
badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ ||
rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet |
harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam |
pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt ||
mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet |
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam |
pānābhyañjanayoryojyamudvegaścahimāmbunā ||
malopalepāt svedādvā gude raktakaphodbhavaḥ |
tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ ||
kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye tu pautanam |
pṛṣṭhārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmakam ||
tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ |
sitaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam ||
sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet |
triphalābadarīplakṣatvakvāthapariṣecitam ||
kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ |
lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvāvacūrṇayet ||
suślakṣṇairasthavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ |
sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacātha vā ||
rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā |
sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake ||
anāmasthaulyapittāsrakaṇḍūgaṇḍagalāmaye |
udarātyunnatau ceṣṭaṃ tārkṣyamantarapānakam ||
gṛhṇāti sūtikāgāre na stanaṃ cet spṛśettataḥ |
pathyādhātrīphalakaṇairjihvāṃ saghṛtamākṣikaiḥ ||
pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudrapariplutam |
rudate trasyate vāpi lehaṃ dadyāt sukhāvaham ||
pradīptāṅgārarajasā praśāntenāvacūrṇayet |
pañcame 'hnyapātannālaṃ lepayedvā guḍāmbhasā ||
sāndreṇa bhūmau ghṛṣṭena nālapāte 'pi connatām |
nābhiṃ chāgena śakṛtā dagdhenāntarvicūrṇayet ||
aśvagandhājjanājāviviḍyaṣṭīmadhukādibhiḥ |
ropayeccūrṇitairnābhiṃ snehayuktairanunnatām ||
yaṣṭīlodhraniśāśyāmākalkapakvena secayet |
nābhiṃ pāke tu tailena taccūrṇeścāvacūrṇayet ||
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām |
mārutaghnaiḥ praśamyet snehasvedopanāhanaiḥ ||
asamyakkalpanānnābheḥ syādvināmo vijṛmbhikā |
vātapittaharaṃ karma tatrāntarbahirācaret ||
garbhāmbhasāmavamanācśleṣmaṇaḥ kaṇṭhagasya vā |
samparkāddhṛdaye duṣṭo mārgānāvṛṇute rasaḥ ||
baddhamuṣṭistato muhyanrogairbālo 'bhibhūyate |
hṛdrogākṣepakaśvāsakāsacchardijvarādibhiḥ |
ulbakaṃ sahajaṃ vyādhimambupūrṇaṃ ca taṃ vadet ||
srotoviśodhanaṃ prātastasminnantarapānakam |
vidadhyācchāgalaṃ mūtraṃ snānābhyaṅgau ca varjayet ||
bilvādimūlabṛhatīpañcakolaṃ palāṃśakam |
dhanvamāṃsapalānyaṣṭau śaśamūrdhnaḥ palāṣṭakam ||
sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile 'ṣṭāṃśaśeṣitam |
tena kvāthena karṣāṃśairghṛtaprasthaṃ vipācayet ||
chagalīmūtramadirādadhikṣīrasamāṃśakam |
viḍaṅgasaindhavājājīcavikādevadārubhiḥ ||
sahiṃsrāhiṅgulaśunaiḥ savyoṣaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ |
tat pānāddhanti sahajagulmahidhmānilāmayān |
pāṇḍurogaṃ ca vātotthaṃ svasthavṛtte ca puṣṭidam ||
paridagdhacchaviṃ bālaṃ dihyāddūrvātilotpalaiḥ |
śamīpatraśirīṣatvaksārivāmadhukābhayaiḥ ||
mūrvādhātrīniśācūrṇaṃ mūtreṇa madhumat pibet |
pāṇḍurogī śṛtaṃ sarpirvarābhṛṅgarasena vā ||
pāṭhāvelladvirajanīmustābhārṅgīpunarnavaiḥ |
sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpirvṛścikālīyutaiḥ śṛtam |
lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ ||
vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stastena pralepitaḥ |
sthito muhūrtaṃ dhauto 'nu pītastaṃ taṃ jayet gadam ||
grahairapi hi jāyante pracchannairvyādhayaḥ śiśoḥ |
athāto bālagrahavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā |
manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ ||
skando viśākho meṣāsyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ |
śakuniḥ pūtanā śītapūtanādṛṣṭipūtanā |
mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī ||
te kāmarūpiṇaḥ skandamupaceruḥ samāhitāḥ |
skandasya bāladhāratvātteṣāṃ skando 'graṇīrabhūt ||
skande 'tha yauvanaṃ prāpte senāpatyaṃ ca tān grahān |
raudrān rudro 'nujagrāha prahvān vṛttyabhilāṣiṇaḥ ||
na tithiṣvapyatithayo devatāḥ pitaro 'pi vā |
yeṣu veśmasu pūjyante nivṛttācāravartmasu ||
utsannabalihomeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu |
haradhvaṃ teṣu bālānāmārogyaṃ dhāri śarma ca ||
śūlineti niyuktāste balipūjābhikāṅkṣiṇaḥ |
kruddhān bhītān vimanasaḥ śūnyasthānaikacāriṇaḥ ||
paropabhuktakusumavastrābharaṇadhāriṇaḥ |
bālānkaśmaladhātrīkānsandhyāsu rudato 'śucīn ||
ṛkṣolūkabiḍālādirūpairanyaistathādbhutaiḥ |
santrāsayantaḥśayitānkadācijjāgrato 'pi vā |
prāyaḥ parvasu gṛhṇanti grahāśchidraprahāriṇaḥ ||
āviśantaśca lakṣyante kevalaṃ śāstracakṣuṣā |
śuddhena dehaṃ bālānāṃ gandharvā iva yoṣitām ||
teṣāṃ grahiṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ ||
sāmānyaṃ rūpamutrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ |
phenasrāvordhvadṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ ||
rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam |
nakhairakasmāt paritaḥ svadhātryaṅgavilekhanam ||
tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ |
hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ ||
dantakhādī stanadveṣī trasyanroditi visvaram |
vakravaktro vamanlālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate ||
vasāsragandhirudvigro baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ |
calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ |
skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaveddhruvam ||
saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ |
vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛnmūtrapravartanam ||
phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam |
stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ |
pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam ||
ādhmānaṃ pāṇipādasya spandana phenanirvamiḥ |
tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ ||
kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ |
auṣṭhadaṃśāṃsasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ ||
ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ |
mūrchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ ||
kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam |
bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo 'ntaḥkaṇṭhakūjanam |
dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni ||
romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ |
kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭcchavagandhitāḥ ||
aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ |
muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe ||
srastāggatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ |
sphoṭāḥsadāharukpākāḥsandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ ||
niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pivā |
bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe ||
pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ |
hidhmādhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ |
srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavat pūtigandhitā ||
śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam |
tṛṣṇāntrakūjo 'tīsāro vasāvadvisragandhitā |
pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca ||
andhapūtanayā cchardirjvaraḥ kāso 'lpanidratā |
varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam ||
dṛṣṭisādo 'kṣirukkaṇḍūḥ pothakījanma śūnatā |
hidhmodvegaḥ stanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ |
vepathurmatsyagandhitvamathavā sāmlagandhitā ||
mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā |
sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ |
arocako 'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhitā ||
revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam |
kāsahidhmākṣivikṣepavaktravakratvaraktatāḥ ||
bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam |
jāyate śuṣkarevatyāṃ kramāt sarvāṅgasaṅkṣayaḥ ||
keśaśāto 'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā |
nānāvarṇapurīṣatvamudare granthayaḥ sirāḥ |
rodanaṃ gṛddhragandhitvaṃ dīrghakālānuvartanam ||
udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt |
jihvāyā nimnatāmadhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet ||
bhuñjāno 'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate |
tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī ||
hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam ||
tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ |
kṣatajihvaḥ kvaṇan bāḍhamasukhī sāsralocanaḥ ||
durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate |
kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate ||
hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathāparam |
tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet ||
apsu majjet patet kūpe kuryādanyacca tadvidham |
tṛṭdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet |
rakaṃ ca sarvamārgebhyo 'riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet ||
rahaḥstrīratisaṃllāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ |
hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādho ratikāmena pīḍitaḥ ||
dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ |
śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti bhītatām ||
annamannābhilāṣe 'pi dattaṃ nāti bubhukṣate |
gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyāt sukhasādhanam ||
hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ siddhamantrapravartitaiḥ |
athāto bālagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
graheṣu sādhyeṣu śiśuṃ vivikte śaraṇe sthitam |
trirahnā mṛṣṭasaṃsikte sadā sannihitānale ||
vikīrṇabhūtikusumabījapatrānnasarṣape |
rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani ||
vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake |
purāṇasarpiṣābhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā ||
sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ |
pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaraṇakattṛṇaiḥ ||
kapotavaṅkāpāmārgapāṭalīmadhuśigrubhiḥ |
kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ ||
sakadambakarañjaiśca dhūpaṃ snātasya cācaret |
dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ ||
pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ |
sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ ||
sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurādvacā |
bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanibarhaṇaḥ ||
anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ |
śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet |
daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajit param ||
rāsnādvyaṃśumatīvaḍhrapañcamūlabalāghanāt |
kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ ||
pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ |
sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostat satataṃ hitam |
sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam ||
sārivāsurabhibrāhmaśiṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ |
vacāśvagandhāsurasāyuktaiḥ sarpirvipācayet ||
tannāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca |
yojayed bhūtavidyāyāṃ yānyuktāni ghṛtāni ca ||
hastamātraṃ śucau deśe gomayenopalepayet |
tatrākṣatānāṃ cokṣāṇāṃ sthāpyaṃ pātraṃ sadakṣiṇam ||
nirdhūmaścānalastoyaṃ gugguluḥ sarpirāhutiḥ |
śuklaṃ puṣpaṃ balirdhūpo dūrvā śvetāśca sarṣapāḥ ||
prāṅmukho 'tha śucirvaidyastrivarṇāmathavā sitām |
upaviṣṭaḥ pratisarāṃ gṛhītvā veṣṭayettayā ||
bhūrje rocanayā vidyāṃ likhitāmaparājitām |
vidhinā sādhitāṃ bhūtaiḥ sarvairapyaparājitām ||
lakṣmaṇādiparīvārāṃ nityānusmṛtisevitām |
lakṣmaṇā sahadevākhyā nāgadantī kaṭambharā ||
markaṭī karkaṭī lambā bṛhatī kaṇṭakārikā |
kharanāsā mṛgorvārurmahāśvetā śatāvarī ||
udaṅmukhasya bālasya badhnīyāttāṃ tato gale |
tadabhāve dṛḍhaṃ kṣaumasūtraṃ mantramidaṃ japan ||
badhnāmyahaṃ pratisarāṃ namaskṛtvā svayambhuve |
bālānāṃ rakṣaṇārthāya śivāṃ pūrvarṣinirmitām ||
indro 'numanyatāṃ tubhyaṃ ye ca tasyānucāriṇaḥ |
vajrāśanidharā bhūtā meghavṛndānusāriṇaḥ ||
airāvataskandhagataṃ ye 'nuyānti purandaram |
yamo vaivasvato rājā ye ca tasyānucāriṇaḥ ||
meṣasūkarasiṃhoṣṭrakharavājisamānanāḥ |
kālā kālāyasaiḥpāśaiḥstabdhākṣā bhrukuṭīmukhāḥ ||
śaktimudgarahastāśca khaḍgapāśadharāśca ye |
pāśabhṛdvaruṇo rājā toyabhūḥ sāgarālayaḥ ||
śāradābhraghanākārā ye ca tasyānucāriṇaḥ |
mahormimantaṃ vegena kṣobhayanti saritpatim ||
dhanādhipo vaiśravaṇaḥ sarvayakṣādhipo vibhuḥ |
nānākārāśca ye bhūtāstasyaivānucarāḥ sadā ||
ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapi |
ete sarve 'numanyantāmimāṃ pratisarakriyām ||
dīrghamāyurarogaṃ ca tava dāsyanti svasti te |
svasti te bhagavān brāhmā svasti nāradaparvatau ||
svasti vedāśca yajñāśca agnīṣomau ca svasti te |
svasti te śrīrdhṛtiḥkīrtirlakṣmīrmedhā kṣamā dyutiḥ ||
svasti tuṣṭiśca puṣṭiśca vapurdrīrbuddhireva ca |
svasti rudro viśākhaśca skandaḥ śaktidharaśca te ||
svasti dhātā vidhātā ca suparṇaśca mahābalaḥ |
svasti devāśca yakṣāśca mā ca te pāpamāgamat ||
durvyādṛtāni dusvapnaṃ manasā cintitāni ca |
duṣṭādīnāṃ bhayakṛto vācaḥ pratihatā mayā ||
rakṣā pratisarā tubhyaṃ baddheyaṃ pāpaghātinī |
nirvṛtastvaṃ nirudvego jīva varṣaśataṃ sukhī ||
apūpapūpasaṃyāvasvastikālopikādayaḥ |
pāyaso miśrakaḥ siddho guḍapūro haridrakaḥ ||
kṛsaro yāvakaḥ kṣaudraṃ palalaṃ lavaṇaṃ haviḥ |
dadhikulmāṣaniṣpāvo rakto bhūtaudanaḥ payaḥ ||
pakvāmamāṃsarudhiramatsyasaktu surāsavāḥ |
gandhaṃ mālyaṃ phalaṃ hema dhūpaḥ sapurakunduruḥ ||
surasārjakanirguṇḍīkusumaṃ ca sapallavam |
baliḥ suśastairdeyaḥ syād bhavanasya caturdiśam ||
catuṣkacaityatripathadevāyatanagopure |
rekhāvṛkṣodapāne ca sandhyayordīpavān niśi ||
athāpatitagovarcaḥ pralipte darbhasaṃstṛte |
vṛtte vā caturasre vā maṇḍale kusumojvale ||
nānāgrahaparīvāraṃ bhiṣagbhūtapatiṃ likhet |
taṃ prati prāṅmukho vidyāṃ paṭhannupaharet balim ||
anena saptakṛtvaḥ parijapitena pānīyacalukenātmābhyukṣayitavyaḥ |
grahāṇāṃ sannidhānāya baleśca pratipattaye |
satyasādhanasaṃyuktamimaṃ mantraṃ paṭhedanu ||
prajāpatau ca yat satyaṃ yat satyamamareśvare |
dharmarāje ca yat satyaṃ yacca satyaṃ tapasviṣu ||
dhanādhite ca yat satyaṃ yacca satyaṃ jalādhite |
yat satyamagnihotreṣu satyaṃ yacchrotriyeṣu ca ||
pativratāsu yatsatyamīśvare ca mahātmani |
etaistu satyasamayairguhyakāḥ satyavādinaḥ ||
darśayadhvaṃ svarūpāṇi satyaṃ rakṣata sarvataḥ |
āmantritā mayā saumyāḥ saumyarūpāḥ pratīcchatā ||
baliṃ copahṛtaṃ sarvaṃ sarve kaumārakā grahāḥ |
darśayadhvaṃ svarūpāṇi baliśca pratigṛhyatām ||
tataścānu paṭhedenāṃ kulavidyāṃ samāhitaḥ |
aulā nīlā khalā kālā nakulā grahakārikā ||
senā susenā mātā ca mahāsenā yaśasvinī |
kṛtamālākṣataśirā etāstu grahamātaraḥ ||
kumāravacanācchīghraṃ pramuñcantu śiśuntvimam |
kālakalpā jvalacchaktiḥ kiṅkiṇījālabhūṣitā ||
kumāravacanāddūtī samprāptā mucyatāṃ śiśuḥ |
patākā kukkuṭaḥ chatraṃ ghaṇṭābarhadharaḥ śikhī ||
śarastambhaśca te mudrā mucyatāṃ mātaraḥ śiśuḥ |
gandhaṃ dhūpaṃ ca mālyaṃ ca kumāraste prayacchati ||
na sthātavyaṃ tadāghrāya svāṃ gatiṃ gaccha mā ciram |
dhātryaḥ sarvāḥ kumārasya saṅgatā gandhamādane ||
raktadhvajapatākasya raktāṃśukanivāsinaḥ |
kumārasyālayaṃ tatra yāta bālaṃ vimuñcata ||
ṣammukho dvādaśākṣo vai tasmin kāle vṛto varam |
vīraḥ kumārādhipatistava putro 'bhiṣicyatām ||
brāhmaṇo brāhmaṇānāntu sarvavedavidāṃ varaḥ |
yakṣarākṣasanāgānāṃ gandharvāsurayorapi ||
piśācabhūtasaṅghānāṃ vyādhīnāṃ ca sa īśvaraḥ |
ājñāpayati vaḥ skando gamyatāṃ gandhamādanam ||
graho yaḥ kopayedājñāṃ kumārasya yaśasvinaḥ |
sthānāt cyutaḥ sa vai kṣipraṃ bāhyaḥ pariṣado bhavet ||
baleranantaraṃ kuryāddhomamabhyarcya pāvakam |
puṣpairbhakṣyaiśca vividhaiścaruṇā lohitaistathā ||
gandhairgugguludhūpaiśca samidhaḥ khadirādatha |
śatamaṣṭottaraṃ havyamathavā candanadrumāt ||
agnidaṇḍaṃ pravakṣyāmi sarvagrahavimokṣaṇam |
brahmaṇyantvanalaṃ devaṃ havyakavyapratīcchakam ||
devānāṃ prāṅmukhaṃ svastisvāhāpaharatidrutam |
sahasravidyo dahanaḥ pāvakaḥ sarvabhakṣaṇaḥ ||
tvaṃ hi yajñaśca yūpaśca tvaṃ hi dharmavatāṃ gatiḥ |
hiraṇyaretā devastvaṃ tvaṃ hi vedavidāṃ gatiḥ ||
durvṛttānāṃ vināśāya tvaṃ samutpāditaḥ suraiḥ |
dahasaṅgrahadevatvamidaṃ duṣṭasya nigraham ||
tvaṃ hi śāntikaro vahnistvaṃ mārutaharodanaḥ |
haripradhānagatirāsīdimaṃ nigṛhya guhyakamutsādaya tejasā tvaṃ mama vaśyaṃ ca taṃ kuru duṣṭagrahanivāraṇaṃ sarvopadraveṣu ca ||
tvayā kṛtena homena śīghraṃ śāntiḥ prajāyate |
āyāhi vahne devānāṃ tvaṃ hi vaktraṃ purātanam |
tena satyena deveśa imaṃ sādhaya me graham ||
namo 'stute havyavāhana daṇḍaṃ pradarśaya daha daha darśa darśa teja teja moṭaya moṭaya apasmāramudghāṭaya kumāra piśācarevatīrodanatrāsana vitrāsana kampana utkampana vijṛmbhaṇa devayakṣagandharvabhūtanāgarākṣasasantajana daṇḍanāvidhūsārayabhagavannagnidaṇḍa agnivīrya namastejasāsvenatyaktamutsādaya svāhā |
naśyantyanena homena samastā bālakagrahāḥ ||
tatrāgnāvaruṇe tāmre taptahemasamārciṣi |
tārāvaidūryasadṛśe śaśividyutsamaprabhe ||
ghṛtamaṇḍābhavarṇe vā gandhena ca ghṛtopame |
ketakotpaladadhyābhe druvamārogyamādiśet |
anārogyaṃ tu nīle 'gnau kapile bhasmaniṣprabhe ||
kṛṣṇe kapote durgandhe matsyapūyāsragandhike |
athātaḥ snapanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
saritsaṅgamagotīrthagajendraskandhagokule |
catuṣpathe ca snapayed bālaṃ sastanyamātaram |
śmaśāne dīrgharogārtaṃ mṛtāpatyāṃ ca yoṣitam ||
dūrvākṣīridrumavatī prāgudakpravaṇā mahī |
snigdhanīrujapuṣpāḍhyapādapā snapane śubhā ||
revatīśravaṇasvātīprājāpatyottaraindave |
puṣye mūle ca bālasya snānaṃ parvadineṣu ca ||
caturhastāṣṭahastaṃ vā dvātriṃśaddhastameva vā |
nalvamātrapramāṇaṃ vā trivarṇaṃ maṇḍalaṃ likhet ||
gocarmacāpeṣumitastrividho nalva ucyate |
caturasraṃ caturdvāraṃ patākābhiralaṅkṛtam |
ākīrṇaṃ parito dūrvāsiddhārthakayavāṅkuraiḥ ||
kramāt prācyādiṣu likhed gajārūḍhaṃ purandaram |
dharmarājaṃ mahiṣagaṃ cakrāhvasthamapāṃ patim ||
dhanadaṃ ca gadāpāṇiṃ yamasthānamatītya ca |
mātṛsthānaṃ likhettasmin savṛṣaṃ nandikeśvaram |
savadhvanucaraṃ cādau mṛnmayaṃ ca vināyakam ||
atītya varuṇāvāsaṃ sahasrāraṃ niveśayet |
viṣṇupraharaṇaṃ cakraṃ sarvavighnanivāraṇam ||
surayakṣeśayormadhye padmahastālayāṃ śriyam |
nandyāvartāṅkuśādarśamatsyasvastikatoraṇam ||
śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ śrīvatsaṃ mālyadāma ca |
indrādīnāṃ parīvāramaiśānyādi vidikṣuca ||
lambodarī lambabhujā lambakarṇī ca rākṣasī |
indradvāre niveśyāḥ syuryamadvāre pralambinī |
lambakeśyappatidvāre kaubere lambanāsikā ||
ṣaṭkīlānāyasānkuryātsapta trailohikān bhiṣak |
dvau cātra khādirau śaṅkū candanāmbusamukṣitau ||
aṣṭau ghaṭāḥ ṣoḍaśa vā dvātriṃśadviguṇā api |
svastikāṅkāḥ pravālābhā raṅgairaśleṣakaiḥ kṛtāḥ ||
yathārhauṣadhasaṃyuktaśucitoyaprapūritāḥ |
kṣīrivṛkṣapalāśābjagandhamālyopaśobhitāḥ |
maṇḍalasya caturdvāre kartavyāḥ suniveśitāḥ ||
pūrveṣu prakṣipeddhema tataśca maṇimauktikam |
apareṣvauṣadhībījānudakṣvakṣatasarṣapān ||
mṛdaḥ pavitrā rakṣoghnīrāhareta surālayāt |
hastiśālāśvaśālābhyāṃ śṛṅgāṭakacatuṣpathāt ||
valmīkāgrānnadītīrādveśyākośanṛpālayāt |
guptidvārāt samudrācca samiddhaṃ cāgnimāharet ||
samidhaḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ gandhamālyaṃ ghṛtaṃ madhu |
akṣatāṃstaṇḍulānalājānpañcavarṇaudanaṃtilān ||
tato madhyasthite padme saha dhātryopaveśayet |
bālamaudumbare pīṭhe pālāśe vāpyudaṅmukham |
āstṛte haritairdarbhairna tu prācyādidiṅmukham ||
udāhariṣyate mantro yaḥ skandabalikarmaṇi |
juhuyāttena tatrāgnimudīcyāṃ sthāpitaṃ diśi ||
trirātropoṣito vaidyaḥ śuklavāsā jitendriyaḥ |
sarṣapākṣatayuktābhirmṛdbhirgātrāṇi mārjayan ||
yathoditābhiḥsnapayetghaṭaiḥprācyādidiksthitaiḥ |
kramāt pradakṣiṇotkṣiptaiḥ tatra mantraṃ prayojayet ||
amṛtāt pūrvamutpannamimaṃ te kalaśaṃ śubham |
dadātu bhagavānindro vijayaṃ nāma nāmataḥ ||
raktapītāmbaradharairbhūtairbahubhiranvitaḥ |
rākṣasoragagandharvapiśācaiścānusevitaḥ ||
vajraghaṇṭāśanidharairmeghaiśca vividhasvanaiḥ |
devasaṅghaiḥ parivṛto gajendraskandhasaṃśritaḥ ||
ebhiḥ sārdhaṃ mahānindraḥ snapanaṃ tenumanyatām |
pūrvadvāre sthitaṃ divyaṃ vajramindrājñayā śubham ||
tava sarvāṇi pāpāni nihantā cāparājitaḥ |
dvitīyaṃ kalaśaṃ puṇyamādityasadṛśaprabham |
yamo dadātu bhagavān vaijayantaṃ tu nāmataḥ ||
kṛṣṇāñjananibhirghoraiḥ kṛṣṇāmbaradharaistathā |
vṛtaḥ karālairvikṛtai rākṣasairugravikramaiḥ ||
śmaśānāraṇyanilayairmṛtavastrāntrabhūṣaṇaiḥ |
tvagasthimajjamāṃsādaiḥ pretairbahubhirāvṛtaḥ ||
dharmarājo yamaḥ śrīmān satyasandho mahātapāḥ |
divyaṃ mahiṣamāruhya snapanaṃ tenumanyatām ||
dakṣiṇadvārasaṃsthaste yamadaṇḍaḥ pratāpavān |
duḥsvapnaṃ duṣkṛtaṃ pāpaṃ sarvamadya haniṣyati ||
jayantaṃ jayavṛdhyardhaṃ tṛtīyaṃ kalaśaṃ śubham |
dadātu madhurājaste bhagavān varuṇaḥ svayam ||
śvetamālyāmbaradharaiḥ śvetagandhānulepanaiḥ |
gandharvaiḥ pannagendraiśca bhagavānanuśobhitaḥ ||
tīrthakūpanadīvṛkṣaniṣkuṭodyānavāsibhiḥ |
prabalaiḥ kāpilairmuṇḍairvikaṭairvāmanaistathā ||
vṛtaḥ pariṣadairbhūtaiḥ pāśamudgarapāṇibhiḥ |
ebhiḥ sahādya bhagavān varuṇastvābhiṣiñcatu ||
varuṇasya mahāpāśopyaparadvāramāśritaḥ |
tava pāpaṃ nihantvāśu sarvavighnanivāraṇaḥ ||
caturthaṃ kalaśaṃ puṇyaṃ pradhānamaparājitam |
dhaneśvaro mahābāhuḥ prayacchatvalakādhipaḥ ||
citramālyāmbaradharauścitragandhānulepanaiḥ |
citramadyamadonmattairyakṣaiḥ samupasevitaḥ ||
muditodgītagandhairvaiḥ sevitaścāpsarogaṇaiḥ |
sa te vaiśravaṇaḥ śrīmān snapanantvanumanyatām ||
sarvavyādhiharā dīptā dvāramuttaramāśritā |
gadā te nāśayatvadya sarvapāpaṃ diśo daśa ||
āpaḥ pavitraṃ lokesminnāpo vai paramaṃ śuciḥ |
āpo vai devatāḥ sarvā āpastvāmabhiṣicyatām |
brahmābrahmarṣibhiḥ sārdhaṃ bhagavāṃstvābhiṣiñca tu ||
sāṅgopāṅgāstathā vedāḥ kīrtirlakṣmīḥ sarasvatī |
bālā dākṣāyaṇī sītā sāvitrī saramā dyutiḥ |
ākāśagaṅgā gaṅgādyā mahānadyo mahodadhiḥ ||
nadīnāṃ saṅgamāstīrthā nirjharāḥ sāgarāstathā |
merurmahendro himavān jagacca sthāvaratrayam ||
skandādayo grahāścaiva toṣitā balikarmaṇā |
adya tvāmabhiṣiñcantu nīrujo bhava dāraka ||
oṃ maṃ oṃ maṃ lmi lmi libhuk libhuk lipibhavanebhyaḥ svāhā ||
namo bhagavate rudrāya hilimili
rākṣasāca palāyantu bhūtāśca trastamānasāḥ |
mṛtāśanā mahājihvāstathā vighnavināyakāḥ ||
puṣkaraṃ puṣkarāraṇyaṃ naimiṣaṃ ca tathā gayā |
prabhāsaṃ pravaraṃ tīrthaṃ tathā piṇḍārakāhvayam |
tīrthānyetāni sarvāṇi abhiṣiñcantu svasti te ||
namo bhagavatībhyo mahāyogīśvarībhyo |
niminimi menumenu turuturu svāhā ||
yāśca jātāpahāriṇyo rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
api tā nihatāḥ sarvā yāścānyāḥ pāpacintakāḥ ||
satīnāṃ kapilānāṃ ca siddhānāṃ caiva tejasā |
tejasā carṣiviprāṇāṃ mayādya snapito bhavān ||
prabhurmṛtyuralakṣmīśca kālarātriśca sārathiḥ |
lambā ca lohaśaṅkuśca pūtanā kūṭapūtanā |
aśubhaṃ yacca te kiñcit sarvaṃ pratihataṃ mayā ||
ādityā vasavo rudrā aśvināvauṣadhīgaṇāḥ |
gāvontarikṣaṃ sandhye ca nakṣatragrahavatsarāḥ ||
viśvāvasuśca hāhā ca nāradastumburustathā |
dhanvantariragastyaśca susnātaṃ pradiśantu te ||
snāto dvijabhiṣagbhṛtyānyathāvibhavamarcayet |
māṃsavyavāyāhaḥsvapnān pañcarātraṃ vivarjayet ||
snapanaṃ pāpmajit puṇyaṃ nīrujāmapi puṣṭikṛt |
rogiṇāṃ sarvarogaghnaṃ vandhyānāmapi putradam ||
vidhinā vidhihīnantu savaidyaṃ hanti bālakam |
naitadaśraddadhānāya yojyaṃ nānupasīdate ||
pūtīkarañjatvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi |
tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ ||
sthālyāmutkvāthya tattoyaṃ bālānāṃ snapanaṃ śivam |
athātaḥ pratyekagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
skandagrahe guggulvelavālukamanaśśilāharitālamañjiṣṭhośīrarāsnāgarudevadāruśrīveṣṭakahareṇūgirikadambakacandanaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ pradeho vātaharavṛkṣapatrakvāthena kavoṣṇena pariṣekasteṣāmeva ca mūlakvāthe sarvagandhasurāmaṇḍakaiḍaryāvāpavattailaṃ vipakvamabhyaṅgaḥ ||
bṛṃhatīdvayadvipurnanavareṇukopakulyāmustakhadiravacāśaṅkhanābhisaralasarpasugandhāsurāhvakalkavipakvaṃvā ||
kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa kṣīreṇa ca siddhamardhapalikaiśca piṣṭaiḥ sārivādvikākolīdvibalāṃśumatīdvayahastikarṇaparṇairghṛtaprasthaṃ pānam ||
rāsnādevadārvanyatarakalkena vā sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpiḥ ||
vacākākādanīsarpakañcukasarṣapairuṣṭrājāvyaśvagoromabhiśca saghṛtairdhūpaiḥ |
siddhārthakasarjarasakuṣṭhahiṅguguggulubhirvā ||
somavallīndravallīśamībilvavṛndākamṛgādinīmūlāni sūtreṇa grathitāni kaṇṭhena śirasā vā dhārayet ||
raktamālyānulepanavastrapatākāmaṇibījairvividhaiśca bhakṣyaiḥ sadadhighṛtamadhulājakulmāṣamāṃsamatsyasurāsavaṃ samayūrakukkuṭaṃ saghaṇṭākaṃ saśūrpavyajanaṃ ca kumāragrahe raktaudanena balimupoṣito nivedayet ||
tatra ca rātrāvagniṃ jvālayitvā mantramimaṃ paṭhan madhusarpiṣā juhuyāt ||
agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti cāntataḥ |
namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ ||
śirasā tvābhivandehaṃ pratigṛhṇīṣva me balim |
nīrujo nirvikāraśca śiśurbhavatu sarvadā ||
sarveṣveva graheṣu trikālamagniṃ pūjayettarpayecca |
viśeṣataḥ skandagrahe trirātraṃ ca rātrau rātrau gāyatryabhimantritodakena catvare dhātrīkumārayoḥ snapanamācaret ||
trikālaṃ ca mantreṇānena bālamapamārjayet pratisarāṃ ca badhnīyāt ||
tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā |
vidhātā yo 'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu ||
grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ |
devasenāripuharaḥ pātu tvā bhagavān guhaḥ ||
devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ |
gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchutu ||
raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ |
raktādityavapurdevaḥ pātu tvā krauñcasūdana iti ||
viśākhe skandagrahokto vacākuṣṭhānvitaḥ pradeho golomībilvaśirīṣamustasurasādikvāthena pariṣekaḥ |
sarpasugandhādevadārukuṣṭhamustākalkena sagomūtrabastamūtreṇa siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||
kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa jīvanīyagarbhaṃ sapayaskaṃ sarpiḥ siddhaṃ pānam |
jīvakarṣabhakṣīriṇībṛhatīharidrāṃśumatīdvayamadhukairvā vidārīdvayatavakṣīrīmṛdvīkāmadhukarāsnānīlotpalakandavacāvyoṣairvā ||
gṛddhrolūkapurīṣavṛṣabharomakeśahastinakhairghṛtāktairdhūpaḥ |
anantākukkuṭīmarkaṭībimbīsamaṅgāśvetagirikarṇīkāḥ pūrvoktāni ca pūrvavaddhārayet ||
pakvāmamāṃsarudhiradadhivāruṇīyukto vaṭavṛkṣe baliścatuṣpathe snānam |
skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā |
viśākhasaṃjñaḥ sa śiśoḥ śivostu vikṛtānanaḥ ||
naigameṣe viśākhoktaḥ pradehognimanthavaruṇanalarohiṣapūtīkapāribhadrakaiḥ pariṣeko dhānyāmlena sabījena guggulvaśvagandhāsarṣapośīraśvetākuṣṭhaśatāhvāvipakvaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||
daśamūlakvāthe madhuraskandhagarbhaṃ sakṣīraṃ sarpiḥ pānam |
sarpagandhābastanakharomabhirdhūpaḥ |
sarpagandhābastagandhātumbīmṛgorvāruśatāvarīsahadevāpunarnavabījāni dhārayet ||
vicitramālyaphalaśuklavilepanaudanadadhighṛtaguḍakṣīrairmahāpathe kṣīridrume vā baliḥ |
ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ |
bālaṃ bālahito devo naigameṣo 'bhirakṣatu ||
śvagrahe gavākṣībrahmadattābṛhatīdvayasārivāddrīverakuṣṭhabhūmikadambasurasamañjarīkaravīrapuṣpaiḥ pradehaḥ |
mayūro lūkāśvamahiṣīpurīṣaromabhiśca |
bilvairaṇḍanaktamālāralukapatrakvāthaḥ pariṣekaḥ ||
vayasthāśatāvarīsārivāpayasyairaṇḍasahadevātrikaṭukakalkakṣīrasiddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ |
gobastamūtrabhāvitaśuṣkamatsyacūrṇo niśīthe dhūpaḥ ||
vacāvayasthābrāhmījaṭilāgolomīlambāpūtanākeśīgirikadambakekaiṣīkāsahadevīrdhārayet ||
saghṛtasurāmāṃsadadhirudhirapalalaścatvare baliḥ |
rakṣārthaṃ kārtikeyasya kṛttikomāgniśūlibhiḥ |
yosau śvavigrahaḥ sṛṣṭaḥ sa devastvābhirakṣatu ||
pitṛgrahe pūrvoktaḥ pradeho vacāvayasthājīvantīdhātakīpriyaṅguguggulurāsnāmanaśśilālairvā |
vacādibhireva siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||
bilvakapitthakarañjatarkārīsurasapāṭalīvaraṇapāribhadrakapārijātamātuluṅgapatrakvāthena rātrau pariṣeko bilvādibhireva ca tailaṃ surābastamūtrayuktaṃ sādhitamabhyaṅgaḥ ||
triphalāṃśumatīdvayapayasyāmadhukakalkena daśamūlaniryūhe sakṣīraṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam |
devadārubhārṅgīviḍaṅga candanakākolīdvayajīvakarṣabhakairvā sakṣāraiḥ ||
lakṣmīpurakuṣṭhagolomījaṭilogragandhābhiḥ siddhaṃ tailaṃ nāvanam |
ebhireva ca surāpiṣṭairlepaḥ ||
gṛddhrolūkavānararomāṇi saghṛtāni tatpurīṣaṃ vā suptajane dhūpo vacādibhirvā pradehoktaiḥ pūrvokto vā |
surāsavaguḍāpūpapiṣṭatilakṛtabhakṣo vṛkṣamūle savṛṣabhaḥ kāñcanākṣiyugayuktaḥ svayaṃ pitrā kumārasya nirvāpaṇīyo baliḥ |
yaḥ pitā sarvabālānāṃ grahāṇāṃ pūjito varaḥ |
vṛkṣamūle kṛtāvāsaḥ sa tvāṃ pātu pitā sadā ||
śakunyāṃ madhukadrīberośīrasārivāpadmakotpalamañjiṣṭāloddhrapriyaṅgugairikaiḥ pradehaḥ |
surāmūtrapiṣṭairvā lodhrayaṣṭīmadhukamañjiṣṭhāharītakīdevadārubhirvraṇoktāśca pradehāḥ |
vetasāmlakapitthaiḥ sapañcamūlairvā |
śuktiśaṅkhaśambūkabhasmamañjiṣṭhābhayāmadhukaistailaṃ pakvaṃ vraṇaropaṇam ||
kṣīritarubhiḥ pariṣeko mārkavamūlakāmalakītvakpatrapriyaṅgumanaśśilālailādvayayaṣṭīkramukalodhradhātakīsārivāñjanotpalapataṅgasamaṅgādviharidrāmāṃsīmañjiṣṭhācandanapadmakasuvarṇagaurikaistailaṃ sapayaskaṃ pakvamabhyaṅgo grahahā vraṇaropaṇaśca ||
arjunaphalalodhramadhukodumbaravacācūrṇaṃ kṣaudrayukto mukhapāke mukhodgharṣaḥ |
kākapicchena vā gobālogragandhārakṣoghnaghṛtamayūracandrakairvā ||
kaṭambharākukkuṭīmarkaṭīlambāsahadevīhrīberośīrāṇi dhārayet |
nāgadantī lakṣmaṇābṛhatīdvayamṛgorvāruśatāvarīsahadevyo vā ||
tilataṇḍulamatsyamanaśiśalāharitālasampṛktastilapiṣṭakṛtaśakunikaiḥ karañje balirniṣkuṭe snānam |
antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā |
ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu ||
durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā |
lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu ||
pūtanāyāṃ hiṅguvacāgirikadambakuṣṭhailādvayasurāhvaiḥ pradehaḥ |
kapitthaśirīṣanyagrodhabilvairaṇḍabakuladhava vaṃśāgnimanthapatrakvāthaḥ sarvagandhodakayuktaḥ pariṣeko varaṇakaṭvaṅgāsphotakapotavaṅkāpāribhadradairvā ||
kuṣṭhasarjarasavacāgolomīvayasthāmanaśśilālaistailaṃ sādhitamabhyaṅgaḥ |
madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pānam |
elādvayakuṣṭhavacāhiṅgudevadārugirikadambakairdhūpaḥ |
bimbīguñjākākādanīnadravāruṇīcitrapalā dhārayet ||
vicitramālyamatsyodanakṛsarapalalavān baliḥ saṅkarakūṭe |
tadvaccharāvasampuṭasthaḥ śūnyagrahe caturdiśaṃ prakṣepyaḥ |
malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā |
śūnyāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||
durdarśanā mahākāyā karālā meghakālikā |
bhinnāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||
śītapūtanāyāṃ pūtanoktaḥ pradeho dhāraṇīyāni ca |
varaṇakapitthatulasīpāśikāvaṃśībilvapāṭalīnandībhallātakapatraniryūheṇa pariṣekaḥ ||
mustāmaradārukuṣṭhasarpagandhairgobastamūtrayuktaṃ tailaṃ vipakvamabhyaṅgaḥ |
kāśmaryapṛśniparṇīlodhramadhukairmadhuravargeṇa ca samakṣīraṃ sarpiḥ śṛtaṃ prāśyamānaṃ śītapūtanāṃ chardihidhmākāsaśvāsāṃśca śamayati ||
sātisārāyāṃ tu khadirapalāśasarjārjunarohiṇītvakkvāthena tulyapayaḥ sarpiḥ |
gṛdhrolūkaviḍbastagandhāhinirmokanimbapatrairdhūpaḥ |
jīrṇagocarmasarṣapabhikṣusaṅghāṭīsarpakañcukairvā ||
mudgaudanaprāyo jalāśayasamīpe balistatraiva ca snānam |
mudgaudanāśanā devī surāśoṇitapāyinī |
jalāśayālayaratā pātu tvā śītapūtanā ||
andhapūtanāyāṃ sarvagandhaiḥ saśirovaktrasya pradehaḥ |
varuṇāsphotapāribhadrakavṛkṣādanīnāgabalāgairikaśatāvarībhiḥ pariṣekaḥ |
haritālamanaśśilākuṣṭhasarjarasasurāsauvīrakasaṃskṛtaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||
syandanasyonākakāśmaryakhadirakuṣṭhairmadhuravargeṇa ca kṣīrivṛkṣakaṣāye sakṣīraṃ śṛtaṃ ghṛtaṃ madhuyuktaṃ cakṣuḥkāmopasṛṣṭānāṃ prāśaḥ |
chardikāsātīsāravatāṃ tu tadeva pippalīpippalīmūlasālaparṇībṛhatīkalkopetam ||
rakṣoghraruṣkarasarjarasamadhubhirdhūpaḥ |
jīrṇābhikṣusaṅghāṭīkṛkavākupurīṣāhitvakkeśacarmabhirvā ||
anantā kukkuṭī markaṭī bimbīrdhārayet |
tumbī citraphalāmṛgorvārujālinīkākādanīrvā ||
pakvāmamāṃsaśoṇitaiścatuṣpathe balirgṛhe snānam |
karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī |
devī bālamimaṃ prītā pālayatvandhapūtanā ||
mukhamaṇḍitikāyāṃ vāruṇyā ślakṣṇapiṣṭaiḥ sarvagandhairlepaḥ |
bilvairaṇḍakapitthāgnimanthavaṃśīkuberākṣīpatrakvāthena pariṣekasteṣāmeva ca svarasena madhukavājigandhāgarbhamaikadhyaṃ tailaṃ vasā ca pakvamabhyaṅgaḥ ||
hrasvapañcamūlamadhuravargasiddhaṃ ghṛtaṃ samadhuśarkaraṃ prāśaḥ |
pāṭhāketakasūcīnimbaphalapippalīviḍaṅgaharītakībhasmavacācorakacūrṇo vā madhusarpirbhyām |
ṛkṣaromamaṣīpāṭhāmaricapippalīcūrṇo vā devadārubhasmayukto mūrvāvyoṣamustarāsnāgirikadambakāśvagandhācūrṇo vāśokarohiṇīcūrṇo vā |
ebhireva ca vipakvamājaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet ||
ebhireva ca yogairdhūpopadehābhyaṅganasyatailākṣipūraṇapariṣekān kuryāt |
sarpacāṣakīrarallakajihvā dhārayet |
mātuścāsya śleṣmaharamauṣadhaṃ pāne stanodvartane ca yuñjyāt ||
vividhagandhadhūpamālyāñjanapāradamanaśśilāyukto goṣṭhamadhye balirgavāṃ madhye snānam |
alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī |
goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvā mukhamaṇḍitā ||
revatyāṃ sarvagandhaiḥ kulatthamāṣacūrṇena ca pradehaḥ |
aśvagandhājaśṛṅgīsārivādvipunarnavadvisahāvidārībhiḥ pariṣekaḥ ||
kuṣṭhasarjarasasāṃdhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ |
dhavāśvakarṇadhātakīkakubhatindukairjīvanīyaiśca piṣṭairghṛtaṃ śṛtaṃ prāśaḥ |
yavayavaphalolūkagṛdhraśakṛdbhiḥ saghṛtairdhūpaḥ |
varaṇāriṣṭasindukānvitaścāvikamūtreṇa kaṇḍako lepaḥ ||
śuklamālyavilepanalājaudanapāyasairgotīrthe baliḥ |
nadīsaṅgame kṣīrivṛkṣasamīpe vā snapanam |
nānāvastradharādevī citramālyānulepanā |
calatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu ||
śuṣkarevatyāṃ dhūpavarjyaḥ skandagrahokto vidhiḥ |
vacāśvagandhāhiṅgulājasiddhārthakairudvartanam |
sarṣapatailaṃ vacāsiddhaṃ netrapūraṇam ||
kākagṛdhragardabhaśakṛdbhirlepaḥ |
kulīrakapālaśalyakaśuktimeṣaśṛṅgahayakharajāhakahastinakhanakularomabhirdhūpaḥ sarvagrahaghnaḥ ||
kulmāṣairmadyena śuṣkamāṃsena ca śuṣkavṛkṣe baliḥ |
upāsate yā satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ |
lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā |
revatī śuṣkanāmā ca sā te devī prasīdatu iti ||
anubandhānyathākṛcchraṃ grahāpāyepyupadravān |
athāto bhūtavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
surāsuragandharvoragayakṣabrahmarākṣasarākṣasapiśācapretakūṣmāṇḍakākhordamaukiraṇavetālapitaraḥ ṛṣiguruvṛddhasiddhāśca |
te punaḥ pṛthak koṭiparivārāḥ |
teṣāmapi cāparisaṅkhyeyaḥ parivāra ityananto bhūtalokaḥ ||
sarvo 'pi ca prāyeṇāhārakāmā niśārdhavicāriṇo bhayānakā māṃsāsṛgvasāśinaḥ ||
surāsurādisaṃvāsasaṃsargāttacchīlācārakarmatayā ca tatsaṃjñāṃ labhante ||
teṣāṃ punaranupraveśe kāraṇaṃ sadyaḥ pūrvakṛto vā viśeṣeṇa prajñāparādhaḥ ||
tena hi kāmakrodhalobhamohādijanitena praluptadhamabhinnavratācāraśauco malīmasaḥ pūjyānatikrāmannātmānamupahanti ||
tatastamātmahanamavatāragaveṣiṇo devādigrahā apyanughnanti |
tadvadunmādāpasmāropaplutacittaṃ tathā jvarādyāmayopahatamapi |
viśeṣataśca vraṇinaḥ pūyāsṛksnehagandhena ||
evaṃvidhāṃstu puruṣāneṣvāghātakāleṣvabhigacchanti ||
pūrvakṛtasya vā pariṇāmakāle |
sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā pakṣasandhiṣu vā mithunībhāve |
viguṇe vādhyāpanahomabalimaṅgalaprayoge |
niyamabrahmacaryavratabhaṅge vā |
vividhabhūtāśucisaṃsparśe vā |
vamanavirecanarudhirasrāve vā |
aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā |
māṃsamadhuguḍatilamadyocchiṣṭe vā |
niśi nagaracatuṣpathopavanaśmaśānābhigamane vā |
dvijagurusurayatipūjyavyatikrame vā ||
tatrāvalokayanto janayanti manovikāraṃ surāsuragrahāḥ |
yakṣāścātmagandhamāghrāpayantaḥ |
darśayantaḥ pitarobhiśapanta ṛṣiguruvṛddhasiddhāḥ ||
tatra śīlavantaṃ cokṣācāraṃ śuklāmbaradharaṃ tapaḥsvādhyāyaparaṃ prāyaḥ śuklapratipaditrayodaśyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ vā devā gṛhṇanti |
krodhanaṃ kadaryamātmasambhāvinaṃ kularūpagarvitaṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ kṛṣṇatrayodaśyāṃ sandhyayoścāsurāḥ |
priyanṛttagītavāditragandhamālyāmbaraṃ paradārarataṃ cokṣācāraṃ prāyaścaturthyāmaṣṭabhyāṃ dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca gandharvāḥ |
svapnaśīlaṃ capalamanimitrakrodhanamarthasiddhaṃ brāhmaṇaṃ prāyaḥ pañcabhyāṃ sandhyayormadhyāhne ca nāgāḥ |
satvabalarūpagandharvadhanaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativyākaraṇaṃ prāyaḥ śuklasaptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣāḥ ||
svādhyāyatapovratacaryādevayatigurupūjārataṃ bhraṣṭaśaucaṃ vā brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brahmavādinaṃ śūraṃ māninaṃ devāgārasalilakrīḍanapriyaṃ ca skhalitabrahmacaryaṃ prāyaḥ śuklapañcamyāmaṣṭamyāṃ pūrṇacandradarśane sandhyāsu ca |
hīnasatvaṃ piśunaṃ stenaṃ lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu rākṣasapiśācādayaḥ |
kalipānapriyamasūyāvantaṃ paruṣabhāṣiṇaṃ bahvāśinaṃ ca kṛṣṇanavamīdvādaśyorniśi ca rākṣasāḥ ||
ātmaślāghinaṃ kūṭasākṣyapradaṃ paropatāpinaṃ ca caturdaśyāṃ piśācādayaḥ ||
mātāpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo daśamyāmamāvāsyāṃ ca pitaraḥ |
tadvidhameva ca prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ ca guruvṛddhasiddhāḥ |
tathaiva ca snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutikāvyakuśalamṛṣayaḥ ||
teṣāṃ tu grahīṣyatāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti |
devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ nṛśasābhiprāyatā kopanatvamaratirojovarṇacchāyābalavapuṣāṃ copataptiḥ svapne devādibhirbhatsanaṃ pravartanaṃ ca ||
tatra saumyadṛṣṭiṃ gambhīramapradhṛṣyamakopanaṃ śucimanidraṃ bhojanānabhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavācaṃ saṃskṛtavādinaṃ devadvijagurubhaktaṃ śuklamālyāmbarasaritpulinaśailoccabhavanadadhikṣīrasurabhipriyaṃ cirādakṣiṇī nimīlayantaṃ varapradātāraṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ phullapadmopamamukhaṃ devagraheṇa gṛhītaṃ vidyāt ||
tatrāpi govṛṣamiva nadantaṃ dīptamukhanayanamādīptena svareṇa sarvamābhāṣamāṇamīśvareṇa |
medhastanitavidyudvṛṣṭīrvācā visṛjantamindreṇa |
dhanāni vācā prayacchantamācchindantaṃ ca dhanadena |
surāsavasamagandhaṃ kāṣṭhatṛṇarajjvādi sarvaṃ pāśamabhimanyamānaṃ varuṇena ||
jihmadṛṣṭiṃ duṣṭātmānaṃ krodhanamatṛptaṃ sasvedagātraṃ devabrāhmaṇagurudveṣiṇaṃ nirbhayamabhimāninaṃ śūraṃ vyavasāyinaṃ rudro 'hamindrohamupendro 'haṃ skando 'haṃ viśākho 'hamityādi bhāṣamāṇaṃ vikṛtavācamasakṛddhasantaṃ surāmiṣaruciṃ dantairnakhaiśca parān hiṃsantamasureṇa ||
svācāraṃ hṛṣṭātmānaṃ śubhagandhamalpavyavahāraṃ nṛtyantaṃ gāyantaṃ mukhavādyāni kurvantaṃ priyodyānapulinaraktavastrasnānamālyānulepanadhūpānnapānahāsalīlāśṛṅgārakathāgāndharvaṃ gandharveṇa |
tatrāpi śiro dhunānaṃ kalahaṃ kurvantaṃ saṃrambheṇa jāgarūkaṃ paṭhantaṃ hasantaṃ hasanena ||
krodhanamaniśaṃ viśvasantaṃ bhramantamātapatrāt trasyantaṃ raktākṣaṃ stabdhadṛṣṭiṃ jihvāṃ lolayantaṃ sṛkviṇyau lihānamadhomukhaśāyinaṃ calaṃ vakragāminaṃ bilamavalokya sarpavadūrdhvaṃ prasarantaṃ jalaughaghanadundubhisvanairhṛṣyantaṃ kṣīraghṛtaguḍamadhusnānamālyapriyaṃ gātrāṇi kampayantaṃ dantaiḥ khādantaṃ jale 'vatīrṇamuttaraṇamanicchantamurageṇa ||
asakṛt svapnarodanahāsanṛtyagītapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharaktavastraratiṃ raktatrastaviplutākṣaṃ drutaṃ sagarvaṃ mattamiva gacchantaṃ vastrāntamutkarṣayantaṃ calitāgrahastaṃ bahubhāṣiṇaṃ strīlolupaṃ madyāmiṣapriyaṃ sannahya śastraṃ mṛgayamāṇamatibalamavyathaṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭamalparoṣaṃ kiṃ kasmai dadāmīti vādinaṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ dvijātivaidyaparibhāvinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ yakṣeṇa ||
tatrāpi hṛṣitaromāṇamūrdhvekṣaṇaṃ prahṛṣṭanayanaṃ caṇḍaṃ paruṣaṃ mahāninādaṃ maṇivareṇa |
rahohasitanṛtyagītānyācarantamākīrṇe maunamāsevamānaṃ vikaṭena ||
hāsanṛttapriyamākrośinaṃ pradhāvinaṃ devadvijabhiṣagdveṣiṇaṃ mantravedaśāstrābhidhāyinaṃ kāṣṭhaśastrādibhiścātmānamāghnantaṃ chidraprahāriṇaṃ vaidyarandhrānveṣiṇaṃ bhoḥśabdavādinaṃ paruṣaṃ raudraceṣṭaṃ śīghragāminaṃ brahmarākṣasena |
tatrāpi vikṛtasvaraṃ bhāṣayantamutrāsayantaṃ brahmavādinaṃ saṃskṛtabhāṣiṇaṃ bahuśastoyaṃ yācantaṃ yajñasenena ||
sakrodhadṛṣṭiṃ bhrukuṭimudvahantaṃ bhairavāsyaṃ tvaritamabhidhāvantaṃ ruvantaṃ sasaṃbhramaṃ praharantaṃ naṣṭanidraṃ niśāvicāriṇamannadveṣiṇamanāhāramapyatibalinamannakāle hasantaṃ nirlajjaṃ śūraṃ roṣaṇamapriyavādinamaśuciṃ srīmadyamāṃsaraktamālyapriyaṃ raktamāmiṣaṃ vā dṛṣṭvoṣṭhau parilihantaṃ dīnaṃ śaṅkitaṃ dhāvantamakasmādrudantaṃ hasantaṃ gāyantaṃ nṛtyantaṃ nirarthakaṃ paribhāṣamāṇaṃ rākṣasena |
tatrāpi paruṣacchaviṃ bhūmiṃ tāḍayantamakasmādrudantaṃ viśākhena |
bhinnagadgadakaṇṭhamaṅgāni bhañjayantaṃ jihvāṃ parilihānamakṣamālayā japamānaṃ śaucamabhīkṣṇaṃ kurvāṇaṃ saṅgamena |
meghavidyududayāyāsate krudhyantaṃ jalavṛṣṭiṃ samantānmanyamānaṃ śakaṭaniṣpīḍinaṃ vidyunmālinā |
āmamāṃsapalalamūlakāpūpaparamānnayācinaṃ rūkṣacchaviṃ virūpākṣeṇa ||
asvasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinaṃ dayitanṛtyagītahāsocchiṣṭamadyamāṃsaśūnyanivāsaratiṃ purastādabhighnantaṃ nirbhatsanāddīnaśaṅkitavadanaṃ nakhairātmavapuṣi likhantaṃ naṣṭasmṛtiṃ baddhābaddhabhāṣiṇamakasmādrudantaṃ duḥkhānyāvedayamānamudhvastarūkṣadehasvaraṃ durgandhamaśuciṃ nagnaṃ malinaṃ rathyācailatṛṇābharaṇaṃ saṅkarakūṭakāṣṭhāśvārohiṇaṃ lolaṃ bahvāśinaṃ piśācena |
tatrāpi bhojanaṃ dṛṣṭvā hasantaṃ visvaraṃ krośantaṃ nityabhītaṃ kaśmalena |
sarvagātrāṇi spandayantaṃ muhurmuhurdhāvantaṃ bhīṣayamāṇaṃ kuśena |
vaidyaṃ dṛṣṭvā kupyantaṃ bhramadbhojinaṃ bahvāśinaṃ bhasmaguṇṭhanaśayanaṃ striyo mārge rundhānaṃ mūtrapurīṣavimardinaṃ nistejasā |
pretākṛticeṣṭāgandhaṃ tṛṇacchedinaṃ bhītamāhāradveṣiṇaṃ pretena ||
bahupralāpamugravākyaṃ vilambitagatiṃ kṛṣṇavadanaṃ śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍena ||
nagnaṃ dhāvantamakasmādaśmakāṣṭhādi gṛhītvā bhramantaṃ tṛṇacīramālyanivasanamutrastadṛṣṭiṃ paruṣābhidhāyinaṃ śmaśānaśūnyaikavṛkṣarathyāniṣeviṇaṃ tilānnamadyāmiṣasaktadṛṣṭiṃ kākhordena ||
ugravādinaṃ raktatrastanetramannābhilāṣiṇamudakaṃ prārthayamānaṃ maukiraṇena ||
satyavādinaṃ parivepinaṃ dhūpagandhamālyaratimatinidrāluṃ vetālena ||
aprasannadṛṣṭiṃ calannetrapakṣmāṇaṃ śaṅkitekṣaṇaṃ dīnavadanaṃ saṃśuṣkatāluṃ nidrāluṃ pratihatavācamapasavyavastramalpāgnimarocakinaṃ tilaguḍapāyasamāṃsaruciṃ ca pitṛgraheṇa ||
ṛṣiguruvṛddhasiddhānāmābhiśāpānudhyānānurūpavihāravyāhārāhāraṃ tadgraheṇa gṛhītaṃ vidyāditi |
lakṣayet jñānavijñānavākceṣṭābalapauruṣam |
puruṣe 'pauruṣaṃ yatra tatra bhūtagrahaṃ vadet ||
kumāravṛndānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam |
athāto bhūtapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
bhūtaṃ jayedahiṃsecchuṃ japahomabalivrataiḥ |
tapaḥśīlasamādhānajñānadānadayādibhiḥ ||
hiṅguvyoṣālanaipālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ |
ajalomīsagolomī bhūtakeśī vacā latā ||
kukkuṭīsarpagandhākhyātilāḥ kāṇavikāṇike |
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham |
kharāśvaśvāviḍuṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt ||
dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasatvataḥ |
carmapittadvijanakhā varge 'smin sādhayet ghṛtam ||
purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ |
abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane ||
ebhiśca gulikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane |
pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane |
prayogo 'yaṃ grahonmādān sāpasmārān śamaṃ nayet ||
gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraśaśapittaprapeṣitān |
nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān ||
aśvaśvāśvatarolūkakaṅkagṛdhnaśṛgālajā |
viṭkharoṣṭravarāhācca tayā tailaṃ vipācitam |
piṣṭayā bastamūtreṇa nāvanādiṣu pūjitam ||
śirīṣapuṣpaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām |
mañjiṣṭhāṃ dve niśe kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet |
chāyāśuṣkā kṛtā vartiḥ matsyapittadrutāñjanam ||
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilvasyonākayorjaṭā |
haridre ca kṛtā vartiḥ pūrvavannayanāñjanam |
vayasthā hiṅgu kaṭukā ṣaḍgranthā saindhavaṃ tathā ||
siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam |
mañjiṣṭhāśvetakaṭabhīvarāśvetādrikarṇikāḥ ||
nimbasya patraṃ bajiṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ |
surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe ||
siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam |
grahān sarvān nihantyāśu viśeṣādāsurān grahān ||
kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpmajit |
ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito 'gadaḥ ||
pānanasyāñjanālepasnānodgharṣaṇayojitaḥ |
guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt ||
siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandam |
bījaṃ karañjāt kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt ||
samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca |
bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt ||
duṣṭagrahonmādatamoniśāndhānudbandhakān vārinimagradehān |
digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ stesādhayantyañjananasyalepaiḥ ||
kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka |
tvagvāṃśībṛṣadaṃśaviṭ tuṣavacākeśāhinirmocanaiḥ |
nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ |
skandonmādapiśācarākṣasasurāveśagrahaghnaṃ param ||
trikaṭukadalakuṃkumagranghikakṣārasiṃhī niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ |
sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ ||
viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitaiḥ |
ghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśāsiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastadgrahaghnaṃ param ||
natamadhukakarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā |
pāṭalīhiṃgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇaiḥ ||
badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukrimighnājagandhāmarā |
ṅkolakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ ||
gadaśukatrupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhāgni |
bilvaiḥsabhaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtam ||
vidhivinirhitamāśu sarvaiḥkramairyojitaṃ hantisarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam ||
grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ |
dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ ||
snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca |
rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā ||
ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam ||
suraṣirguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye |
diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharet balin ||
paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare |
gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim ||
pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe |
yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame ||
catuṣpathe rākṣasayorbhīmeṣu gahaneṣu vā |
rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām ||
śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite ||
śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam |
dadhicchatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate ||
hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ |
caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam ||
nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā ||
daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ ||
nāgānāṃsumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ |
paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ |
vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ ||
śvetapatraṃ ca lodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ |
śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam ||
yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu |
devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam ||
hiraṇyaṃ ca baliryojyo mūtrājyakṣīramekataḥ |
siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam ||
harītakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā |
nimbapatraṃ ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam ||
brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam |
toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam ||
gāyatrīviṃśatipalakvāthe 'rdhapalikaiḥ pacet |
tryūṣaṇatriphalāhiṅguṣaḍgranthāmisisarṣapaiḥ ||
sanimbapatralaśunaiḥ kuḍavān sapta sarpiṣaḥ |
gomūtre triguṇe pānanasyābhyaṅgeṣu taddhitam ||
rakṣasāṃ palalaṃ śuklaṃ kusumaṃ miśrakaudanam |
baliḥ pakvāmamāṃsāni niṣpāvā rudhirokṣitāḥ ||
naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca |
tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam ||
hiṅgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam |
nāvanāñjanayoryojyo bastamūtradruto 'gadaḥ ||
ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe |
rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ ||
piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi |
mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam ||
haridrādvayamañjiṣṭhāmisisaindhavanāgaram |
hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalāvacāḥ ||
pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam |
gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam ||
bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam ||
devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet |
sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet ||
ṛte piśācāt sarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret |
savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ ||
īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam |
sarvavyādhicikitsāṃ ca japansarvagrahānjayet |
tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam ||
mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śucistaṃ śrāvayet sadā ||
bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān |
japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati ||
yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate 'dhyāyayorhitam |
athāta unmādapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyamaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ṣaḍunmādā bhavanti vātapittakaphasannipātādhiviṣanimittāḥ |
tatronmādo nāma ya unmārgagaiḥ śārīramānasairdoṣairmanaso madaḥ ||
teṣāṃ punarunmārgagatve hetuḥ śamalaṃ vikṛtopahitamahitamanucitamannapānavidhinirapekṣamāhārajātamatyupakṣīṇadehānāṃ vyavāyavyādhivegasamudgame viṣamaśarīraceṣṭopasevā devadvijagurūllaṅghanaṃ vā rāgadveṣajanitābhirādhibhirmanovighāto viṣopaviṣagaropayogo vā ||
ebhirhīnasatvasya manasyupahate buddhau pracalitāyāmatyudīrṇatvāddoṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam ||
tatra śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣorasvasthatvaṃ svanaḥ karṇayorucchvāsādhikyamāsyasaṃsravaṇamannānabhilāṣo 'rocako 'vipāko hṛdayagraho 'sthāne dhyānāyāsasammohodvegāḥ satataṃ romaharṣo jvaro 'bhīkṣṇamunmattacittatvamudarditvamarditākṛtikaraṇaṃ vyādheḥ svapne ca darśanamabhīkṣṇaṃ bhrāntacittacalitānavasthitānāmapraśastānāṃ rūpāṇāṃ tilapīḍakavaccakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhirunmathanaṃ nimajjanaṃ kaluṣāṇāmambhasāmāvarteṣu cakṣuṣoścāpasarpaṇāmiti doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi |
tato 'nantaramunmādābhinirvṛttireva ||
sāmānyaliṅgaṃ manobuddhismṛtyādisampramoṣaḥ ||
tataśca deho hatasārathiriva ratho 'karṇadhāra iva cāpsu plavaḥ sukhaduḥkhācāradharmādharmapralupto 'kasmād bhramati ||
tatravātādasthānasmitahasitanṛttagītavāditravāgaṅgavikṣepavāgbhedabhrū vikṣeparodanakrośanāsphoṭanāni paryaṭanamajasramāsyāt phenāgamo yānamayānairalaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyairlobho 'bhyavahāryeṣu labdheṣu cāvamānastīvraṃ mātsaryaṃ kārśyaṃ pāruṣyamutpiṇḍitāruṇākṣatā jīrṇe 'nne cātibalavatvam ||
pittāt krodhaḥ santarjanamakasmānmuṣṭiloṣṭakāṣṭhaśastrairabhidravaṇaṃ nagnatā pracchāyaśiśirābhirātirudakābhilāṣaḥ santāpaḥ pītāvasraṃsanamanimittamanalajvalanopaśaṅkāhni tārakādarśanaṃ tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatvaṃ ca ||
kaphādalpavākceṣṭāhāratvamarocako vamathuruṣṇasevā lālāsiṅghaṇakasravaṇaṃ rahaḥ kāmatā strīpriyatvaṃ nidrābībhatsatvaṃ śaucadveṣaḥ śvayathurāsye śuklastimitamalāvilākṣatā bhukte rātrau ca balavatvamiti |
sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam |
unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāttaṃ bhiṣak parivarjayet ||
dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān |
pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate ||
rodityakasmāt smayate tadguṇān bahumanyate |
śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate ||
viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyo 'balendriyaḥ |
vegāntare 'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet ||
athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet |
pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛduśodhanam ||
kaphapittodbhave 'pyādau vamanaṃ savirecanam |
snigdhāsvinnasya bastīṃśca śirasaśca virecanam |
tathāsya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ ||
snehakāle ca vātotthe tailaṃ śarīṣamiṣyate |
mahākalyāṇakaṃ paitte pañcagavyaṃ kaphodbhave ||
ithamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam |
harṣaṇāśvāsanotrāsabhayatāḍanatarjanam ||
abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ |
yuñjyāttāṃni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ ||
hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam |
siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranut param ||
dvau prasthau svarasātbrahmyā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam |
vyoṣaśyāmātrivṛdbimbīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ ||
sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ |
palavṛdhyā prayuñjīta paraṃ mātrācatuṣpalam ||
unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam |
vāksvarasmṛtimedhākṛddhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam ||
varāviśālāvaḍhrailādevadārvelavālukaiḥ |
dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ ||
bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ |
vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ ||
sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet |
prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārasūdanam ||
pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mehe mohe jvare gare |
aretasyalparajasi daivopahatacetasi ||
amedhasi skhaladvāci smṛtikāme 'lpapāvake |
balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam |
kalyāṇakāmidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavanaṣe ca ||
ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim |
jale tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam ||
vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ |
sūpyaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param |
bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ ||
jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā |
trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī ||
kāyasthā sūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā |
mahāpuruṣadantā ca vayasthā nākulīdvayam ||
kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam |
siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam ||
mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathāmṛtam |
buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānāṃ cāṅgavardhanam ||
laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayātryūṣaṇāt palam |
gavyacarmamaṣīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ ||
purāṇasarpiṣaḥprasthamebhiḥ siddhaṃ prayojayet |
hiṅgucūrṇapalaṃ śīte datvā ca madhumānikām ||
taddoṣagantusambhūtānunmādān viṣamajvarān |
apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ ||
kevalaṃ siddhamebhirvā ghṛtamuttamamātrayā |
purāṇaṃ pāyayitvainaṃ śvabhre rundhyāt gṛhe 'thavā ||
etānauṣadhavargānvā vidheyatvamagacchati |
añjanodvartanālepanāvanādiṣu yojayet ||
aśvagandhājagandhogragandhālaśunasarṣapaiḥ |
rāsnākāyasthagolomīyuktaistailaṃ vipācitam ||
gomūtrasadṛśaṃ pānanasyābhyaṅgānuvāsainaiḥ |
sarvonmādagrahālakṣmīpāpmāpasmāranāśanam ||
śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunastagaraṃ vacā |
kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam ||
tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ |
śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam ||
brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgujaṭāṃ muram |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasaṃ vacām ||
jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm |
kāmlīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā |
vartinasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī ||
piṣṭvā phalānyapāmārgāddhiṅgulaṃ hiṅgupatrikām |
vartirgokroṣṭupittena maricārdhāṃśakāñjanam |
unmādabhūtāpasmāre nṛṣu goṣu ca gocare ||
avapīḍāśca vividhāḥ sarṣapasnehasaṃyutāḥ |
kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ ||
sahiṅgutīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ |
śṛgālaśalyakolūkajatukāvṛkabastajaiḥ ||
mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret |
dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam ||
dhūpayet satataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ |
vātaśleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate ||
tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ ||
śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca |
vidhyet sirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā |
nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt ||
prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā |
āśvāsayet suhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ ||
brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā |
baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyastaṃ cottānamātape ||
kapikacchvāthavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet |
kaśābhistāḍayitvā vā badhvā śvabhre vinikṣipet ||
athavā vītaśastrāśmajane santamase gṛhe |
sarpeṇodghṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam |
trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ ||
athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam |
bhīṣayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā ||
dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam |
tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ |
siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā ||
iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate |
tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ prasādayet ||
kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān |
parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet ||
bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim |
yadyunmāde tataḥ kuryāt bhūtanirdiṣṭamauṣadham ||
baliṃ ca dadyāt palalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām |
snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān ||
pakvāmakānimāṃsāni surāṃ maireyamāsavam |
atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca |
catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca ||
nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ |
nijāgantubhirunmādaiḥ satvavān na sa yujyate ||
prasādaścendriyārthānāṃ budhyātmamanasāṃ tathā |
athāto 'pasmārapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
smṛtyapāyo hyapasmāraḥ sa dhīsattvābhisamplavāt |
jāyate 'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ ||
unmādavat prakupitaiścittadehagatairmalaiḥ |
hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca ||
tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ |
dantānkhādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan ||
paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau |
vijihmākṣibhruvo doṣavege 'tīte vibudhyate ||
kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate |
apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca ||
rūpamutpatsyamāne 'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ |
tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso 'kṣivaikṛtam ||
aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ |
avipāko 'rucirmūrchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ ||
nidrānāśo 'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam |
pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam ||
tatra vātāt sphuratsakthiḥ pratataṃ ca muhurmuhuḥ |
apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan ||
utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate |
āvidhyati śiro dantān daśatyādhmātakandharaḥ ||
parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ |
rūkṣaśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate |
capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam ||
apasmarati pittena muhuḥ saṃjñāṃ ca vindati |
pītaphenākṣivaktratvagāsphālayati medinīm |
bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ ||
kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam |
śuklābharūpadarśitvaṃ sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||
athāvṛtānāṃ dhīcittahṛdkhānāṃ prākprabodhanam |
tīkṣṇaiḥ kuryādapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ ||
vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ |
ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret ||
vamanaṃ madanaṃ lambā viśālāriṣṭakauṭajam |
reko mūtratrivṛcchyāmā dravantī saptalā snuhī ||
daśamūlabalārāsnāsaralāmaradārubhiḥ |
yavakolakulatthaiśca samūtrakṣārasaindhavaiḥ |
āsthāpanaṃ prayuñjīta hiṅgusnehasamanvitaiḥ ||
ebhiranyaiśca vātaghnaiḥ kaṭutailaṃ prasādhitam |
vātāpasmāraśamanaṃ nasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ ||
sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca |
apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu ||
gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ |
apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet ||
dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ |
saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm ||
śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ |
dvipalāḥsaliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite ||
bhārṅgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ |
mūrvābhūtīkābhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ ||
madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet |
prasthaṃ tadvaddravaiḥ pūrvaiḥ pañcagavyamidaṃ mahat ||
jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param |
śophārśaḥ kāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham ||
śirīṣapuṣpapatratvaksāramūlatulādvayam |
varaṇairaṇḍaśamyākadaśamūlāṭarūṣakam |
śatāvarībalārāsnāsuṣavīpāribhadrakam |
muruṅgīṃ vañculaṃ dantīṃ kakubhaṃ sapunarnavam ||
rohiṣasya jaṭāṃ puṣpaṃ karaghāṭamayūrakam |
śatārdhāṃśaṃ pṛthagdrākṣālākṣāmisivarāyavān ||
sakolān sakulatthāṃśca pṛthagardhāḍhakonmitān |
dviśataṃ piśitāt gavyāt chāgādvā tatpacedapām ||
droṇairdvātriṃśatāṣṭāṃśaśeṣeṇa ca vipācayet |
tailadroṇaṃ dadhivahe ślakṣṇapiṣṭaiśca pālikaiḥ ||
pāṭhāsamaṅgāsuṣavīdviniśācandanadvayaiḥ |
elājalotpalabalāśvadaṃṣṭrāsārivāghanaiḥ ||
mañjiṣṭhākuṣṭhamadhukalodhrarāsnākuṭannaṭaiḥ |
śaṭhīśirīṣakusumanatanāgāmarāhvayaiḥ ||
varāṅgajoṅgapattaṅgaviḍaṅgaiḥ sapriyaṅgubhiḥ |
muruḍgīpatranaladasevyakundanakhadvayaiḥ ||
tilaparṇyā ca tatpānabastyabhyañjananāvanaiḥ |
apasmāragrahonmādān saśoṣaviṣamajvarān ||
yoniśukrāmayān gulmaṃ pramehaṃ pāṇḍutāṃ madam |
vātaśoṇitavīsarpapakṣāghātārditādikān ||
sarvān mārutajānrogānviśeṣādviṣavātajān |
nihanti kārmaṇaṃ kṛtyāṃ mūladaṃṣṭrāviṣaṃ garam |
rasāyanānāṃ pravaraṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param ||
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam |
purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāpmajit ||
tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ |
kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravimokṣaṇam ||
kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye 'ṣṭaguṇe rase |
kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet |
vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat ||
tadvat kāśāvidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ ||
madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt |
siddhaṃ siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam ||
kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam |
yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam ||
kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam |
śvaśṛgālaviḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam ||
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi |
pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye 'bhyaṅge ca śasyate ||
triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ |
śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ prasādhitam |
bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vādhmāpayet bhiṣak ||
vṛścikālībalākuṣṭhabhāṅrjīlavaṇapañcakam |
kāyasthāṃ śāradāṃ mudgamuśīraṃ jaladaṃ yavān ||
vyoṣaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭvā vartīṃ prakalpayet |
apasmāragaronmādasarpadaṣṭaviṣāśite ||
mustāvayasthātriphalākāyasthāhiṅguśādvalaiḥ |
vyoṣamāṣayavairmūtrairbastameṣarṣabhodbhavaiḥ ||
hanti vartirapasmārakilāsaviṣamajvarān |
puṣyodghṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam |
tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ hitam ||
kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase |
siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ praśasyate ||
palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ |
jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ ||
laśunātirasācchatrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām |
māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre vipācitam |
tailamabhyañjanaṃ kāryaṃ taiśca dhūpanalepanam ||
nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ |
tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet ||
kākolīśigrulavaṇahiṅguśivāṭikāḥ |
kaiḍaryaṃ candanaṃ kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ sasarṣapām ||
śunaḥ skandhākṣinakharān parśukāṃśceti peṣayet |
bastamūtreṇa puṣyarkṣe tairdihyāddhūpayecca taiḥ ||
gopucchalomabhirdagdhairathavā bastaromabhiḥ |
kharāsthibhirhastinakhaistadvadvā mūtrakalkitaiḥ |
udvartanaṃ sadā kuryācchṛtaiśca pariṣecanam ||
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabhucyate |
srotāṃsi cāsya śudhyanti smṛtiṃ saṃjñāṃ ca vindati ||
bhūtānubandhepasmāre doṣaliṅgādhikākṛtau |
yuñjyādyathāsvaṃ bhūtoktāṃ kriyāṃ daivavyapāśrayām ||
śīlayettailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm |
brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām ||
samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ |
yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ ||
tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaret |
tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamāt pālayet sadā ||
muktaṃ manovikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti |
na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto 'sya bṛṃhayet ||
grahopaśliṣṭadehānāṃ vibhrāntasmṛticetasām |
athāto vartmarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ |
acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ ||
sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ |
vartmasandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā ||
rogān kuryuḥ calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ |
suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam ||
pāṃsupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca |
vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tamū ||
cālayanvartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ |
karotyaruṅnimeṣo 'sau vartma yattu nimīlyate ||
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat ||
kṛṣṇāḥ pittena bahvyontarvartma kumbhīkabījavat |
ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭakāḥ kumbhisaṃjñikāḥ ||
sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam |
pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat ||
karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāśritam |
pakṣmaṇāṃ śatanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam ||
pothakyaḥ piṭakāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kkaphāt |
śophopadeharukkaṇḍūpicchilāsrasamanvitāḥ ||
kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat ||
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmānkaṭhinaḥkaphāt |
kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato 'thavā ||
raktā raktena piṭakā tattulyapiṭakācitā |
utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṃ rājimat sparśanākṣamam ||
arśo 'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk |
raktaṃ raktena tatsrāvi cchinnaṃ cchinnaṃ ca vardhate ||
madhye vā vartmano 'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā |
mudgamātrāsṛjā tāmrā piṭAkāñjananāmikā ||
doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam |
sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat ||
yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt |
raktadoṣatrayotkleśāt bhavatyutkliṣṭavartma tat ||
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat ||
śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī ||
vartmāntaḥ piṭakā rūkṣāḥ karkaśāḥ sikatopamāḥ ||
sikatāvartmakṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam ||
bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ ||
kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ |
syāttena śiśurucchūnatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ |
savartmaśūlapaicchilyakarṇanāsākṣimardanaḥ ||
pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanorjāyate tataḥ |
kharatāntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ ||
kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate |
ūṣyate cānilādidviḍalpāhaṃ śāntiruddhṛtaiḥ ||
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ |
tāmraḥ pakvosrapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ ||
vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito 'rujaḥ |
sāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ ||
caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ ||
ādyo 'trabheṣajaiḥ sādhyo dvau tatorśaśca varjayet |
pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastrauṣadhairjayet ||
kuṭṭayet pakṣmāśatanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam |
bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ ||
pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam |
athāto vartmarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kṛchrabodhe purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkakvāthasiddhaṃ śarkarāvacūrṇitaṃ rātrau pāyayet |
snigdhāṃśca nasyadhūmāñjanatarpaṇapuṭapākān prayojayet |
vātaharadravyakalpitāṃśca bastīn kṣīrasvinnaireraṇḍapallavaiḥ svedaṃ ca vartmanām ||
evamaśāntau mudgamātrāntaraiḥ padairagninā tvagdāhaṃ bindubhirācaret ||
1AS.Utt.12.4 kumbhīkāpiṭakāsu vartma likhitvā saindhavenānupratisārya paṭolāmalakamadhukakvāthena secayet ghṛtena ca ||
pittaraktokliṣṭayormadhurauṣadhasiddhena sarpiṣā snigdhasya sirāṃ vidhyet |
virecayeccainaṃ trivṛtkvāthavatā triphalākalkena |
triphalākvāthayuktena vā brāhmīcūrṇena |
candanośīramadhukamṛdvīkāpunarnavabṛhatīmūlasiddhaṃ tailaṃ nāvayet |
likhite ca vartmani srutarakte yaṣṭyāhvaniryūheṇa prakṣālanam |
candanaśṛtaṃ payaḥ pariṣekaḥ |
śītasnigdhāśca śirovaktralepāḥ ||
pakṣmaśāte romakūpān sūcyagreṇa kuṭṭAyejjalaukobhirvā grāhayet |
svāduśītaskandhasādhitaṃ sarpirnāvanam |
kākajaṅghā rohita matsyamāṃsaṃ ca kākaśoṇitabhāvitamantardhūmaṃ dagdhaṃ cūrṇāñjanaṃ kuryāt ||
sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayet surasārasaiḥ |
tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam ||
pothakīrvilikhya śuṇṭhīsaindhavamāgadhikācūrṇaiḥ pratisārya prakṣālya coṣṇāmbhasā khadirasārāḍhakīśigrupatrakaṣāyeṇa secayet |
tataścāmrajambūpravālakvāthenāścyotanam |
triphalākhadirasārodakena vā madhusaṃyuktena |
viḍaṅgalākṣādārvītvaggairikālamanohvācūrṇaḥ kṣaudrānvito 'ñjanam ||
evamapyanupaśame jalaukaso yojayet |
pariṣekaṃ ca triphalāmadhukadviharidrākaṣāyeṇa madhuyuktena kuryāt |
mustaśarkarākapitthapatrāmbunā vā ||
kaphotkliṣṭaṃ vartma likhitvā saindhavakāsīsapippalīmanaśśilārasāñjanacūrṇairmadhumadbhiḥ pratisārayet |
kaphaghnāni ca vamanadhūmanāvanāñjanānyāhāravidhiśca |
vartmāpaklede kāsīsalavaṇasumanomukularasāñjanairvartirañjanam ||
lagaṇaṃ kaphotkliṣṭavat sādhayet |
aśāmyatyagninā dāho vamanaṃ virecanaṃ ca |
pippalīmadhukanimbajyotiṣmatīdevadāruviḍaṅgapriyaṅgutriphalākuṣṭhaśatāhvāsaidhavaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāvayet |
tīkṣṇāvapīḍāñjanakavalāṃśca vidadhyāduṣṇopacāraṃ ca ||
utsaṅgapiṭakāmañjananāmikāṃ ca bhitvā niṣpīḍya collikhitāṃ tagarailāsaindhavanepālīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet |
haridrāmadhukapaṭolalodhraḥ samākṣikaḥ pariṣekaḥ ||
bisavartmādiṣu bahalavartmānteṣu saidhavaṃ pratisāraṇam |
bisaśliṣṭavartmanostathānupaśame 'gninā kṣāreṇa vā dahanam ||
kukūṇake nimbapatratriphalākhadiramūlakalkavipakvaṃ sarpirdhātrīṃ pāyayitvā saindhavasarṣapopakulyāyaṣṭyāhvavatoṣṇāmbhasā vāmayet |
pippalīdrākṣābhayāniryūheṇa virecayet |
stanau cāsyā māgadhikāmustādvirajanaḥkalkenālipyodvartayet |
dhūpayecca saghṛtaiḥ siddhārthakaḥ |
pāyayeccaināṃ paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalākaṣāyam ||
bālasya vartmanī likhitvā madhusaindhavarasāñjanaiḥ pratisāryāmalakyaśmantakajambūpallavakvāthena prakṣālayet |
vedanāyāṃ tu kuṣṭhaguḍūcīkalkodakena saguḍakṣaudreṇa pariṣeko mūrdhānaṃ cāsyakaṭutailenābhyajya pāṭhākalkena pralipyārjunabilvanirguṇḍīmārkavatarkārīsairyakakārpāsīmālatīpatraniryūheṇa secayet ||
maricaviḍaṅgaharidrākalkasiddhaṃ tailaṃ pratimarśaḥ |
mūrvātāmrarajasī stanyapiṣṭe piṇḍāñjanam |
śaṅkhamanaśśilāsaindhavarasāñjanakṣaudrairvā rasakriyā |
lohaśivāṭikāmṛdaḥ kapāle 'nekaśaḥ prataptāḥ stanyenanirvāpitāḥ ślakṣṇacūrṇamañjanam |
lākṣāvellamanaśśilālagairikadārvītvagbhirvā |
punaḥ punaśca dhātrīṃ vamanavirecanairupapādayet ||
pakṣmoparodhe samupacitaṃ vartma lekhanenotkliṣṭaṃ raktaṃ visrāvaṇena saśophaṃ śirovirekakavalavamanairyāpayet ||
pravṛddheṣu tu romasu viśuddhadehasya sahiṣṇorbhruvodhastāddvau bhāgau pakṣmāntāt bhāgamekaṃ samutsṛjya yavamātraṃ tadākṛti tiryak chedayedārdravāsasā ca raktaṃ gṛhṇīyāt ||
tatstanubhūte rakte kṣaumasūtreṇa bālena vā dhanurvakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet |
tato 'sya lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatsīvanasūtraṃ tatra sūcīpadairnātigāḍhaślathamāsajjet |
śatadhautaghṛtena cāsya sakṣaudreṇa kavalikāṃ dadyāt ||
vraṇavedanāyāṃ vastrabaddhena yaṣṭīmadhukacūrṇena saṃskṛtaṃ sarpiḥ pariṣeko vaṭādikvaṣāyāśca sakṣīrāḥ |
pañcame ṣaṣṭhe vāhani sthirībhūteṣu śastrapadeṣu sīvanasūtramavalambakācchitvāpanayet |
vraṇaṃ ca svarṇagairikarajasāvacūrṇayet |
tīkṣṇanasyāñjanāni cāvacārayet ||
atyutkṣipte tu sūtre śvayathuḥ syāt |
tatra mṛduḥ svedaḥ snaihikaṃ ca nasyam ||
nirbhujya vā vartmadoṣopahatāṃ valīṃ vilikhya tumburuvakrakuśābhayābījānyatamakalkena pratisārayet kṣāreṇa vā dahettaprayā vā śalākayā ||
upapakṣmāṇi tu lākṣārasena lakṣayitvā sandaṃśenoddhṛtya tanusūcyagreṇāgnivarṇena romakūpān dahet |
tataśca pūrvavat pariṣeko nāvanaṃ ca ||
bāhyālajerbhinnālikhitasya kṣāreṇāgninā vā dāho vraṇavaccopacāraḥ |
arbudasya ca svinnasyāmūlacchinnasya likhitapratisāritasya ceti |
nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ |
bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā ||
nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam |
na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ ||
maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam |
likhettenaiva patraivā śākaśephālikādijaiḥ |
phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk ||
sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet |
yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā ||
ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā |
ūrdhvādhaḥkarṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ ||
tṛtīye 'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham |
kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame ||
samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam |
vidyāt sulikhitaṃ vartma likhedbhūyo viparyaye ||
rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt |
snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ ||
abhyajya navanītena śvetalodhraṃ pralepayet |
eraṇḍamūlakalkena puṭapākaṃ pacettataḥ ||
svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭṭalīkṛtam |
striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam ||
śālitaṇḍulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam |
kuryānnetre 'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā |
kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ ||
medyāṃstu vrīhivaktreṇa vibhidya kaṭhinonnatān |
athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ nāmā dhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ |
aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt |
tena netramarugrāgaśophaṃ syāt sa jalāsravaḥ ||
kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet ||
kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ |
pṛthumūlaścalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ |
mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ ||
raktādraktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet ||
vartmasandhyāśrayā śukle piṭakā dāhaśūlinī |
tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī ||
pūyāsrāve malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt |
srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsṛk tvaṅmāṃsapākataḥ ||
pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ |
kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ ||
kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān ||
apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān |
pūyāsrāvī kṛmigranthiḥ granthiḥ kṛmiyuto 'rtimān ||
upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ |
śastreṇa sādhayet pañca sālajīnāsravāṃstyajet ||
pittaṃ kuryāt site bindūnasitaśyāvapītakān |
malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklamadāharuk |
rogo 'yaṃ śuktikāsaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ ||
kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛdhyadhimāṃsakam ||
śuklārmaśophastvarujaḥ savarṇo bahalo mṛduḥ |
guruḥ snigdhombubindvābho balāsagrathitaḥ smṛtaḥ ||
bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet ||
raktarājītataṃ śuklamūṣyate yat savedanam |
saśophāśrūpadehaṃ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt ||
upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan |
kuryāt sāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam ||
sirājālaṃ sirājālaṃ bṛhadraktaṃ ghanonnatam ||
śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamādhimāṃsakam ||
nīrukślakṣṇorjuno binduḥ śaśalohitalohitaḥ ||
mṛdvāśuvṛdhyaruṅmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam ||
prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ snāvarma snāvasannibham ||
śuṣkāsṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu ||
adhimāṃsārma tat dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ |
kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭakāḥ sarṣapopamāḥ ||
śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam |
sādhayedauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam ||
navotthaṃ tadapi dravyairarmoktaṃ yattu pañcadhā |
tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtam |
carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ tu varjayet ||
pittaṃ kṛṣṇe 'thavā dṛṣṭau śuklaṃ todāśrurāgavat |
chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam ||
pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam |
tat kṛcchrasādhyaṃ yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt ||
tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā |
tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ ||
śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam ||
ātāmrapicchilāsrasrudātāsrapiṭakātiruk |
ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyāsṛjājakā ||
sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam |
satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate ||
animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet ||
doṣaiḥ sāsraiḥ sadṛkkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām |
dhavalāsropaliptābhaṃ niṣpāvārdhadalākṛti ||
atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam |
pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam ||
yasya vā liṅganāśo 'ntaḥśyāvaṃ yadvā salohitam |
atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāsranāḍīvraṇāvṛtam ||
purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam |
athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ vrīhimukhena bhitvā maṇḍalāgreṇa samantāllekhayet |
tataḥ saidhavapippalīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet |
paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayet ||
parvaṇāmuttarasandhitribhāge baḍiśenāvalambya vṛddhipatreṇārdhamātre chindyāt |
madhusaindhavapratisāritāṃ cārmavaccikitset ||
pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayedakṣipākoktaṃ cakṣeta |
saindhavārdrakakāsīsāyastāmraiḥ susūkṣmaiḥ sakṣaudrairañjanam ||
kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhitvā vilikhya ca kāsīsasaindhavatriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet ||
śuktikāṃ pittābhiṣyandavat sādhayet ||
balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhavarjaṃ kaphābhiṣyandavat ||
viśeṣatastilanālān yavanālān vā haritaśalākānardhamāsamajākṣīreṇa bhāvayitvā śoṣayitvā ca dāhayet |
tatastadbhasma kṣārakalpena parisrāvyādarvīpralepādvipacet |
rasakriyeyaṃ balāsagrathitaśophopadehaharā |
ayameva ca kalpaḥ phaṇijjāarjakāsphotabilvakapitthanirguṇḍyeraṇḍakumudotpalajātīkusumeṣu pṛthak kāryaḥ ||
saindhavālamaricakaṭphalaśaṅkhasamudraphenairvartiḥ piṣṭake 'ñjanam |
śuṇṭhīśigruphalapippalīsaindhavacūrṇo bījapūrakarasāpluto 'ñjanaṃ piṣṭakamapaharati |
tadvattrikaṭukakaṭphalacūrṇo balāsagrathitaṃ ca ||
bṛhatīphalaṃ pippalītaṇḍulapūritaṃ puṭapākena pacet |
taistaṇḍulaiścūrṇāñjanaṃ balāsagrathitapiṣṭakaghnam |
atyarthaśophe haritālasaindhavaśuṇṭhīdevadārupunarnavairbiḍālakaḥ ||
sirotpātaharṣajālārjuneṣu raktābhiṣyandavat pratikuryāt |
viśeṣeṇa sirāharṣe svarṇagairiko madhuyukto 'ñjanam |
stanyānvitaṃ vā kāsīsaṃ kṣaudradrutaṃ vā kāsīsasaindhavamarjune mātuluṅgarasena saśarkareṇāścyotanaṃ mastunā vā ||
śaṅkhanābhirmākṣikeṇa yuktā sitayā vā samudraphenakoñjanam |
sphaṭikakuṅkumaśaṅkhanābhimadhuyaṣṭikā vā kṣaudrārdrāstadvadvā rasāñjanaṃ kāsīsaṃ vā ||
arma tu pañcavidhamapi yattanuraktaṃ dhūmāvilaṃ dadhinibhaṃ vā tacchukravat kāyaśirovirekalekhanāñjanairupācaret ||
athetarasmin snigdhasyāturasya peyāvilepijāṅgalarasānyatamāśitasya kṛtasvastyayanasya sukhaśayanagatasyottānadehasya kiñcidavākśirasaḥ sukhoṣṇāmbuplutatāntavasvinnanayanasya saindhavena sabījapūrakarasenāñjayitvāṅguṣṭhakena nimīlitamakṣi vimṛdgīyādābalāsagrathitarūpotpatteḥ |
itthaṃ ca saṃroṣitākṣasya pracalite 'rmādhimāṃsake niścalaṃ paricārakaḥ śirodhārayet ||
anyaśca vāmadakṣiṇānyatarapārśve 'nukūlaṃ sthito dṛḍhavastragarbhābhyāmaṅguṣṭhābhyāṃ vartmanī nikṣipet |
atha vaidyaḥ kanīnakāt pravṛddhe 'rmaṇyapāṅgamakṣimāṇasya yatra yatra valī jāyate tatra tatrārma baḍiśena mucuṭyā vā nātyāyataṃ gṛhītvā kiñcidunnamya kṛṣṇaśuklamaṇḍalābhyāṃ sarvataḥ sūcyagreṇa mokṣayitvā kiñcidāñchet |
atha tīkṣṇena maṇḍalāgreṇa vṛddhipatreṇa vā vilikhya kanīnakaṃ copānīya kanīnakasamameva caturbhāgaśeṣaṃ chindyāt |
varjayecca kanīnakaṃ sirāścāśruvahāḥ |
yattu jālavadarma vyāpi tadeṣiṇyā yāvatkanīnakamanusarannunmocyonnamayya pūrvavat chindyāt |
tadvadapāṅgāt pravṛddhe kanīnakamīkṣamāṇasya yāvadapāṅgaṃ copanīyāpāṅgasamameva tathā yāvadvarjayedapāṅgaṃ sirāścetyādi |
tataḥ plotena raktaṃ viśodhya samyak chinnamavekṣya saindhavacūrṇena punaḥ punaḥ pratisārayedyavanālabhasmanā vā plotaśuddhaṃ ca punarmadhunā |
tataḥ śītāmbu pariṣiktaṃ sarpiṣā sukhoṣṇena pariṣicya madhughṛtāktaṃ pūrvavat badhnīyāt |
mūrdhni pādayoścāsmai śatadhautaghṛtaṃ śītāṃśca pradehān dadyāt ||
dvitīye cāhni sāyaṃ prātarmadhukasarpiṣā koṣṇena śirastathāvabaddhameva cākṣi siñcet |
pañcāhaṃ coṣṇodakānupānaṃ sarpiḥ pītvā jīrṇe pathyamaśnīyāt ||
tṛtīye divase vimucya karañjabījasiddhena kṣīreṇākṣi svedayet |
lodhramadhukakiṃśukapaṭoladviharidrākoraṇḍamukulakvāthena madhumiśreṇāścyotayet saptame 'hani sarvathā muñcet ātapākāśadarśanaṃ ca pariharet ||
saśophe tu netre dhūmaḥ śirovirecanaṃ ca |
anupaśāntarāge sirāvisrāvaṇam |
tilān sulikhitān madhukakākolīsuniṣaṇṇakapañcamūlaśarkarāśrutaśīte payasi saptāhaṃ bhāvitāṃstenaiva payasā pīḍayet |
madhukaśatāhvāsārivānantāgarukākolīhareṇukailāvālukacūrṇaṃ ca pīḍyamāneṣu ṣoḍaśabhāgena prakṣipet |
tattailamebhirevauṣadhaiḥ payasā cāṣṭaguṇena siddhaṃ nāvanādaśrurāgaghnaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ ca kṛṣṇagate tu vraṇe vraṇaśukravat kriyā |
tatra samyakchinne varṇaviśuddhiḥ |
hīnacchedāt punarvṛddhī rāgāśrupātaprakāśadarśanākṣamatvādi ca |
aticchedādakṣipākastambhasphuraṇāsrasrutitimirasaṃrambhavibaddhavartmāni |
teṣu yathāsvaṃ doṣodrekāt pratikuryāt |
nāgaramanaśśilālailāsaindhavaśarkarābhirardhakarṣāṃśābhiryuktaṃ rasāñjanārdhapalaṃ kṣaudradrutamañjanādarmaśeṣaśleṣmatimirapillāmayaghram ||
sirājāle sirā yāstu sthūlāḥ kaṭhināścatā baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇollikhet ||
sirāpiṭakāḥ sūcyagreṇāvalambitāḥ kṛṣṇamanupaghnan chindyāt |
armavaccaitayoḥ śeṣamācaret ||
śukrakeṣu yathāsvadoṣānusāreṇa triphalāghṛtapānaraktamokṣavirecanāścyotanamukhālepanasyatarpaṇapuṭa |
tatra vraṇaśukre trivṛnniryūheṇa trirvipakvaṃ sarpiḥ pāyayet |
duṣṭaśeṣaṃ ca piṇḍitamakṣigamasṛk jalaukobhirapaharet |
madhukakākolīmṛdvīkotpalavidārīkvāthena mañjiṣṭhākṣīrakākolīmadhukakvathitājakṣīreṇa vā saśarkareṇāścyotayet śītaiścāsya śirovaktraṃ dihyāt siñcecca |
evamapyanubaddhavedanaṃ śatāhvāyaṣṭyāhvavatā ghṛtamaṇḍenānuvāsayet ||
aśrurāgarujāśāntiṃ yadā yasyopalakṣayet |
tadātadāñjanaiḥ śukraṃ lekhanīyairupācaret ||
vaiḍūryasphaṭikaśaṅkhamuktāvidrumarūpyāyastraputtāmrasīsālamanaśśilākukkuṭāṇḍatvaksamudraphenarasāñjanasaindhavairajāpayaḥpiṣṭairvartayaśchyāyāśuṣkāḥ kṣaudraghṛṣṭāḥ prātaḥ sāyaṃ ca prayuktā vraṇaśukranudaḥ |
karivarāhagogardabhāśvājoṣṭradaśanāḥśaṅkhamuktāsamudraphenāśca marica caturthāṃśayutā jalapiṣṭā vartayaḥ kṣataśukraharāḥ |
lākṣāsuvarṇagairikacandanajātīmukulairvartirasṛkūpittaprasādanī vraṇaśukraharā ca ||
nimnaṃ ca śukraṃ sarujamunnamayet snehapānanasyajāṅgalarasaiḥ |
nīrujaṃ tarpaṇapuṭapākābhyām ||
tatra tarpaṇaṃ mṛgaviṣkirapiśitaṃ kāśmaryasuniṣaṇṇotpalamṛṇālaśṛṅgāṭakaśerudrākṣākṣīravidārījīvanīyāṃśca kṣīreṇa pācayet tasmānnavanītamuddhṛtya candanamadhuśarkarānantānīlotpalakalkairaṣṭaguṇena ca payasā vipakvaṃ pūrvavadyojayet ||
puṭapākaṃ ca kukkuṭamuddhṛtāntraṃ veśavārīkṛtya candanasārivāmadhukaśarkarānantānīlotpalaprapauṇḍarīka jīvanīyakalkaiḥ samadhughṛtaiḥ saṃsṛjya prāgiva kalpayet |
śuddhaśukre haridrāmadhukasārivālodhraniryūheṇāścyotanam |
lodhracūrṇeṇa vā tāntavabaddhenoṣṇāmbumṛditena |
śuddhakoṣṭhasya ca dantījyotiṣmatīkalko 'vapīḍakaḥ |
śirovirecanadravyavipakvaṃ vā tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā ||
śuṇṭhīsaindhavamadhuyaṣṭikābṛhatīmūlatāmrarajobhirāmalakarasapiṣṭaistāmrapātraṃ pralepayet |
tacca saghṛtairyavairāmalakapatraiśca bahuśo dhūpayet |
vartireṣā mahānīlā madhutoyaghṛṣṭā śuddhaśukraṃ nāśayati |
aśāmyati tu śukre sarvatra punaḥ punaryathoktameva paryāyeṇa yojayet |
antarāntarā ca raktaṃ visrāvayet |
abhiṣyandapratiṣedhaṃ cekṣeta ||
athotsādanārthaṃ śuddhaśukre sampraharṣaṇāni dadyāt |
triphalārasena tryahaṃ bhāvitena saindhavenāñjayet |
maricapippalīśirīṣabījabalāsagrathitoktakṣārāñjanairvā ||
sampraharṣaṇādrāgāśruvedanāsu sandhāvāñjanāni yuñjyāt |
śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ saghṛtairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpayet anena sandhāvāñjanenāñjayet |
tadvat suvarṇaṃ rūpyamayo va ghṛṣṭaṃ saghṛtairbadarīpatrairdhūpitamañjanam |
śaṅkho nistuṣāśca haritamudgāḥ piṣṭā vartiśrūrṇo vā madhuyukto 'ñjanaṃ śukragharṣaṇam |
madhūkasāraśca madhunā bibhītakāsthimajjā vā ||
masūrā nistuṣāḥ stanyapiṣṭāstaruṇadarbhāṅkurā ghṛtamājaṃ gokṣīraṃ śaraścāyase tāmreṇa ghṛṣṭaṃ pratyañjanaṃ vedanāghnam |
yavagodhūmajīvanīyamāṃsīcūrṇena saghṛtaśarkarotkārikā svedopanāhe praṇītā vedanāmapanayati śukraṃ cotsādayati |
tadvadānūpamāṃsaveśavāro vasāpayaḥ sarpirvimiśraḥ siddhaḥ ||
athaivamupanāhapracalitasyāñjanam |
gokharāśvoṣṭradantāḥ samudraphenaḥ śaṅkhaścārjunakaṣāyapiṣṭā vartirlekhanī |
samudraphenaśaṅkhakharparaśukāsthikharanāgāśvagobālāstindukakaṣāyapiṣṭā vā ||
pratyañjanaṃ ca taruṇabadarakhadiratindukāsthnāmantardhūmadagdhānāṃ cūrṇam |
utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ bālādibhirlikhet puṭapākena vā |
balāsagrathitoktakṣārarasakriyayā vā ||
sirāśukre tvadṛṣṭighne taruṇe vraṇaśukravat kuryāt ||
añjanaṃ cāsya prapauṇḍarīkamadhukaharidrāloharajoñjanabṛhatīkṣīrakākolīrajāpayaḥpiṣṭā yavairghṛtayuktairāmalakīpatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartiḥ ||
apraśāntameva marmavat sādhayet |
samākṣikaṃ tu rasāñjanaṃ pratisāraṇam |
saptame divase kukkuṭāṇḍakapālasphaṭikacandanamanaśśilālairaśvavarāhadaśanaiśca vartiṃ kṛtvāñjayet |
udadhikaphaśaṅkhacandanairajāpayaḥpiṣṭairvartirmadhughṛṣṭā pratyaṃjanaṃ sirāśukrajit |
anupaśame paśyati cāture kiñcididamevāsakṛt kurvīta ||
ajakāmadṛṣṭyupaghātinīṃ kṛṣṇāntajāmasravisrāvaṇairmadhuravirecanaiḥ kṣīrabastibhiñca sādhayet |
sirāśukravacca śastrakarmādividhineti |
ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre 'nyatra ca tadvidhe |
vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ |
kuryāt bībhatsatāṃ jetuṃ śukratvotsedhasādhanam ||
nārikelāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam |
bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayet karabhāsthijam ||
cūrṇaṃ śukreṣvāsādhyeṣu tadvaivarṇyaghramañjanam |
sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam ||
ajakāṃ pārśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam |
samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet ||
vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca |
saptarātrādvraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāṃge same sthite ||
snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā |
tathāpi punarādhmāte bhedacchedādikāṃ kriyām |
yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam ||
nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt |
na hīyate labdhabalā tathāntastīkṣṇāñjanairdṛk pratataṃ prayuktaiḥ ||
athāto dṛṣṭirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite |
avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ ||
prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati |
bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmañca nekṣate ||
dūrāntikasthaṃ rūpañca viparyāsena manyate |
doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati ||
dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhā sthite |
dṛṣṭerabhyantaragate drasvavaḍhraviparyayam ||
nāntikasthamadhassaṃsthe dūragaṃ noparisthite |
pārśve paśyenna pārśvasthe timirākhyoyamāmayaḥ ||
prāptoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite |
tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam |
yathāvarṇañca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt ||
tathāpyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ |
liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam ||
tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati |
calāvilāruṇābhāsaṃ prasannañcekṣate muhuḥ ||
jālāni keśān maśakānnaśmīṃścopokṣitetra ca |
kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam ||
candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate |
vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajo dhūmāvṛtāmiva ||
spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām |
saliṅganāśo vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ |
dṛṅmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasau smṛtā ||
pittaje timire vidyutkhadyotodyotadīpitam |
śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlañca paśyati ||
kāce dṛkkāṃsyanīlābhā tādṛgeva ca paśyati |
arkendupariveṣāgnimarīcīndradhanūṃṣi ca ||
bhṛṅganīlā nirālokā dṛksnigdhā liṅganāśataḥ |
dṛṣṭiḥ pittena drasvākhyā sā drasvā drasvadarśinī |
bhavet pittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā ||
kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetañca paśyati |
śaṅkhendukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam ||
kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam |
sitābhāsā ca dṛṣṭissyālliṅganāśe tu dṛśyate ||
mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ |
bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃśritaḥ ||
uṣṇe saṅkocamāyāti cchāyāyāṃ parisarpati |
śaṅkhakundedukumudasphaṭikopamaśuklimā ||
raktena timire raktaṃ tamobhūtañca paśyati |
kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistādṛk ca paśyati |
liṅganāśepi dṛk tādṛṅniṣprabhā hatadarśanā ||
saṃsargasannipāteṣu vidyāt saṅkīrṇalakṣaṇān |
timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ |
timire śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate ||
dyotate nakulasyeva yasya dṛṅnicitā malaiḥ |
nakulāndhaḥsa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi ||
arke 'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ |
sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gadoparaḥ ||
divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ |
vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam ||
uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt |
tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tatokṣiṇī |
dāhoṣe malinaṃ śukramahanyāviladarśanam ||
rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā ||
bhṛśamamlāśanāddoṣaissāsrairyā dṛṣṭirācitā |
sakledakaṇḍūḥ kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā ||
śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ |
dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ ||
sahasaivālpasatvasya paśyato rūpamadbhutam |
bhāsvaraṃ bhāskarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ ||
kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām |
vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām |
aupasargika ityeṣa liṅganāśaḥ atra varjayet ||
vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ drasvajāmapi ||
ṣaṭkācā nakulāndhaśca yāpyāśśeṣāṃstu sādhayet |
athātastimirapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
timiraṃ kācatāṃ yāti kāco 'pyāndhyamupekṣayā |
netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayet drutam ||
tulāṃ paceta jīvantyā droṇe 'pāṃ pādaśeṣite |
tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||
prapauṇḍarīkakākolīpippalīlodhrasaindhavaiḥ |
śatāhvāmadhukadrākṣā sitādāruphalatrayaiḥ |
kārṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param ||
drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ |
sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ ||
pacejjīrṇaghṛtapasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ |
hanti tacchrukratimiraraktarājīśirorujaḥ ||
paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam |
sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak ||
prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayedarmaṇe 'mbhasaḥ |
tadāḍhakerdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet ||
mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭayodīcyacandanaiḥ |
savyoṣacavyaistatsarpirghrāṇakarṇākṣirogajit ||
vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut |
viśeṣācchrukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt ||
triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake |
tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān ||
ardhaprastho ghṛtātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā |
yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam ||
yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ |
pālikaiḥ sasitādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacet samaiḥ ||
ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak |
mahātraiphalamityetat paraṃ dṛṣṭivikārajit ||
traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi |
yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām ||
māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam |
sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavān nimiḥ ||
gavyaṃ ghṛtaṃ loharajo bhājane bādare sthitam |
triphalācūrṇasahitaṃ pītaṃ timiranāśanam ||
purāṇaṃ ca sitābhīruyaṣṭīmadhukacūrṇavat |
niṣiktamagnivarṇairvā jīrṇaṃ sarpirayoguḍaiḥ ||
hemarūpyāyasaiścūrṇairyuktāṃ vā triphalāṃ pṛthak |
ghṛtakṣaudrānvitāmadyāt kevalāṃ vā vicūrṇitām ||
tāpyāyastriphalācūrṇaṃ madhujīrṇaghṛtadrutam |
lohapātre sthitaṃ māsaṃ māṣarāśau ca bhakṣayet ||
saktūn vādyātsasarpiṣkāṃstriphalācūrṇasaṃyutān |
bhuñjīta vā susiddhena sūpenāmalakaiḥ saha ||
prātarbhaktasya vā pūrvamadyāt pathyāṃ pṛthak pṛthak |
mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ ||
kvāthosanāt bhṛṅgarasastailaṃ kālatilodbhavam |
lohapātre tadekatra sādhitaṃ nāvanaṃ hitam ||
srotojāṃśāṃścatuṣṣaṣṭiṃ hemāyorūpyatāmrakaiḥ |
yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān ||
dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet |
rasaskandhakaṣāyeṇa saptakṛtvaḥ pṛtthak pṛthak ||
vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ |
cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham ||
nirdagdhaṃ badarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam |
kramādajāpayaḥ sarpiḥ kṣaudraistasmāt paladvayam ||
kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ |
paṭulodhraśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ ||
yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam |
hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlitaḥ |
cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā ||
manohvāsaindhhavavyoṣaśaṅkhanābhīrasāñjanam |
katakaṃ candanaṃ pheno viḍaṅgāni sitopalā ||
kukkuṭāṇḍakapālaṃ ca jalapiṣṭā sukhāvatī |
hantyeṣā madhunā ghṛṣṭā kācataimiryaśuklakān ||
triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ |
nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ ||
ājena payasā piṣṭvā lepayettāmrabhājanam |
saptarātre gate bhūyaḥ piṣṭaṃ kṣīreṇa vartayet |
eṣā dṛṣṭipradā vartirapi syādbhinnacakṣuṣaḥ ||
añjanaṃ kṛṣṇasarpāsye nihitaṃ kuśaveṣṭite |
tatastataḥ samudvṛtya māsāt sañcūrṇayet saha ||
sumanaḥkṣārakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca |
prayojayedrāgavati timire tadvarāñjanam ||
payasā trayametacca cūrṇayitvā subhāvitam ||
sāmānyaṃ sādhanaṃ tvetatpratidoṣamataḥ śṛṇu ||
vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam |
kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ ||
triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam |
eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayeta virecanam ||
śaṅkhinītilvakaśyāmādantīrniṣkāthya vā jale |
trivṛtkalkapratīvāpaṃ tena pakvaṃ ghṛtaṃ pibet ||
prapauṇḍarīkabṛhatībalānaladasaindhavaiḥ |
dārubilvāḍakīkṛṣṇā hariddrāmadhuyaṣṭibhiḥ |
siddhaṃ caturguṇakṣīraṃ tailaṃ nasto niṣecayet ||
sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruniśānataiḥ |
śatāhvābilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payo 'nvitam |
nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtiṣu ||
vasāñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate |
gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak ||
pratyañjanaṃ ca srotojaṃ rasakṣīraghṛtaiḥ kramāt |
niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam ||
nacedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret ||
śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayayaṣṭibhiḥ |
prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ |
sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam ||
prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet ||
vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam ||
pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ |
vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām |
śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet ||
mañjiṣṭhālodhramadhukasārivācandanaiḥ śṛtam |
jalaṃ saśarkarāstanyaṃ netraseke praśasyate ||
stanyaṃ vā padmakośīrakṣīrivṛkṣāṅkuraiḥ śṛtam |
taptairnirvāpitaṃ sarpirasakṛllohapiṇḍakaiḥ ||
vimarditasitādrākṣaṃ himaṃ taccākṣisecanam |
śītānālepasekādīn mukhe mūrdhni ca śīlayet ||
sārivāpadmakośīramustāśābaracandanaiḥ |
vartiḥ śastāñjane cūrṇastathā padmotpalāñjanaiḥ |
sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagaurikaiḥ ||
lodhramūrvāprapuṇḍrāhvamāṃsīyaṣṭyāhvacandanaiḥ |
sośīraiḥ sādhitaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ tarpaṇaṃ hitam ||
ebhirevauṣadhaiśchāge pakve yakṛti tadrase |
pūrvavat puṭapākaśca kāryastimiranāśanaḥ ||
śleṣmodbhave 'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam |
vidhyet sirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam |
kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam ||
karañjakaṭphalavacātriphalāpañcakolakaiḥ |
sadārvīkaiḥ payo yuktaṃ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam ||
śaṅkhapriyaṅgunaipālīkaṭutrikaphatrikaiḥ |
dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt kokilā punaḥ ||
kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ |
pītākhyā dviniśākuṣṭhanatapatrakaṇoṣaṇaiḥ ||
patrapītāvarāvyoṣaśilālanatasaindhavaiḥ ||
manohvāśaṅkhasindhūtthamaricaistimiraṃ jayet |
vartiḥ pragāḍhamapyāśu śukrapillāmayārma ca ||
tālīsapāṭhākiṇihīvellamāṃsīniśābhayaiḥ |
piṣṭaiḥ kṣīridrumakvāthe ghṛtaṃ siddhaṃ ca tarpaṇam ||
puṭapākaṃ ca piśitairjāṅgalaiḥ saindhavānvitaiḥ |
sapippalīmadhughṛtaiḥ kalkitaiḥ prāgivācaret ||
śigrupatrairjalasvinnaiḥ kāryaḥ svedaśca mātrayā ||
raktaje pittavat kāryaṃ sannipāte yatholbaṇam ||
vyāghrarṣyagośikhivasā yavakvāthapayoyutā |
dūrvāmadhukakalkena vipakvā tarpaṇe hitā ||
yaṣṭyanantādvibṛhatīpippalīlavaṇadvayaiḥ |
salohacandanaiḥ pakvaṃ yakṛtā śalyakasya ca |
mṛgagodhāśaśānāṃ ca puṭapākaṃ prakalpayet ||
dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam |
tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacet kṣaudraṃ kṣipeddhane |
śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire 'ñjanam ||
kuṣṭhaṃ vā śarkaropetamāntarikṣeṇa vāriṇā |
niṣkāthyaṃ sarpiḥkṣaudrābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ prāgivāñjanam ||
sroto 'ñjanaṃ sasauvīraṃ veṣṭayitvājamedasā |
vaṭapatrairanu tathā darbhaiḥ kṛṣṇamṛdānu ca |
gomayānalapakvaṃ tat praśastaṃ cūrṇamañjanam ||
urabhraśalyakaśvāviṇmārjāraśikhijanmamiḥ |
vasābhirvidhinānena yogā yojyāḥ pṛthak pṛthak ||
vaṭaprarohamadhukadūrvālodhratilotpalaiḥ |
vayombupiṣṭaiḥ saghṛtaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet ||
kuryācchiraḥ parīṣekamebhireva payaḥśṛtaiḥ ||
sannipāte yaduditaṃ doṣodrekaṃ vibhajya tat |
saṃsarge 'pi prayuñjīta kāce timiravat kriyā ||
na tu tatra sirāṃ vidhyet dṛksthitā yantrapīḍanāt |
kuryurāndhyaṃ malā dadyāt sravye tvasre jalaukasaḥ ||
dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā |
snigdhaṃ virecayecchītaiśśītairdihyā ca sarvataḥ ||
gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate 'ñjanam |
svarṇagaurikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā ||
purāṇaguḍakāsīsapippalīkaṭphalādrajaḥ |
bhāvitaṃ triphalāmbhobhiḥ śuṣkaṃ goviḍrasāplutam |
niśāndhvatimire sadyo guṭikā hanti tatkṛtā ||
dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhāṃjanamuttamam |
bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam ||
kārañjikotpalasvarṇagaurikāmbhojakesaraiḥ |
goviḍrasena piṣṭeyaṃ vartirnaktāndhyanāśinī ||
kṣaudrajātīrasābhyāṃ vā dviharidrārasāñjanaiḥ |
ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāstrotojasaindhavaiḥ ||
gośakṛdrasapiṣṭairvā dviniśāpippalīyutaiḥ |
kālānusārītālīsapatrayaṣṭyāhvanāgaraiḥ ||
kaṇā vā kāpile pitte māsārdhaṃ paribhāvitā |
yakṛtpitteṣu vā godhāśaśarṣyarurubarhiṇām ||
khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā |
ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet |
tathātimuktakairaṇḍasohalābhīrujāni ca ||
vraṇavaccākṣirogeṣu bhojyābhojyāni nirdiśet ||
avidhāritavegasya bhajato 'ñjananāvanam |
tyajataḥ krodhaśokau ca timiraṃ nāśnute 'ntaram ||
triphalāmaśnato rātrau saṃskṛtaṃ pibato ghṛtam |
bhuktvā cāpibatastoyaṃ timiraṃ laghu śāmyati ||
suṣabhavyaṃ sukanyāṃ ca skandaṃ cyavanamaśvinau |
paḍetān yaḥ smarennityaṃ tasya cakṣurna hīyate ||
cintābhighātabhīśokaraukṣyāmotkuṭikāsanāt |
virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt ||
vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt |
akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat ||
sūryoparāgānalavidyudādivilokanenopahatekṣaṇasya |
santarpaṇaṃ snigdhahimādi yojyaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam ||
cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyairyatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā |
vyārtho loko 'yaṃ tulyarātrindivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyāmāne 'pi vitte ||
triphalārudhirasrutirviśuddhirmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam |
śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā ||
ahitādaśanāt sadā nivṛttirbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca |
muninā niminopadiṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām ||
tamālatṛṭikuṅkumānyasitamutpalaṃ pippalī sitāñjanamayorajo maricakākamācītvacaḥ |
sayaṣṭimadhukāñjanānyudadhiphenamakṣyāmayeṣvanuttamamato 'ñjanaṃ vimalamāśu taimiryahṛt ||
athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||
liṅganāśe nīlikā paṭalamāndhyamiti paryāyāḥ |
saḥ ślaiṣmika eva prāk sādhyo 'bhihitaḥ |
tatra śvetāruṇāvartavadanavasthitā dṛṣṭirāvartakī |
arkakṣīraleśeneva kūrcikāpiṇḍeneva cācitā śarkarā |
śāliśūkābharājyāvṛtā rājīmatī |
chinnaviṣamadagdhābhā saruk chinnāṃśukā |
kāṃsyasamacchāyā candrakasaṃsthānā candrakī |
naikavarṇā chatranibhā chatrakī |
na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām |
nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām |
nātyuṣṇaśītavātābhre nāsampūrṇāṃ ca nīlikām ||
asañjātā hi viṣamā dadhimastutanuśca sā |
śalākayāvaghṛṣṭāpi punarūrdhvaṃ prapadyate |
karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayet punaḥ ||
sā ca sampūryate śīghraṃ śleṣmalarvātapittalaiḥ |
cirātsopadravā ca syānniṣprekṣyātvarhati vyadham ||
atha snigdhasya viriktasya ghṛtaiḥ sambhojitasya niśi rasena prīṇitottamāṅgasyābhuktavataḥ sajjopakaraṇasya vimale 'hani sādhake ca kṛtasvastyayanasya vihitādityavidehādhipatipraṇāmasya pūrvāhṇe nivātaprakāśadeśasthasya pratyādityamāstaraṇena labdhamārdavāyāṃ bhāmau prasāritacaraṇayugmamupaviṣṭasya kṣititalagatasamatalobhayapāṇeḥ pṛṣṭhataḥ sukhopaviṣṭena paricārakeṇa hastābhyāṃ niścalamavalambitaśirasaḥ kiściduttānāsyasya svāṃ nāsāmitaraccekṣaṇamīkṣamāṇasyāturasya jaṅghayorupariṣṭānnātyucchritāsananiviṣṭo bhiṣag dakṣiṇahastānulomamakṣi mukhabāṣpasvinnaṃ nimīlitamīṣadaṅguṣṭhodaravimṛditatārakatayā pariplutadoṣaṃ savyāṅguṣṭhapradeśinībhyāmunmīlya dakṣiṇamadhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairniṣkampaṃ gṛhītayā śalākayā kṛṣṇabhāgādbhāgadvayasyāpāṅgādekabhāgasya ca saṅgame dṛṣṭerārjavaṃ nātyūrdhvamadho vā netrasahajanmani sandhau vidhyet ||
evameva dakṣiṇaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhapradeśinyunmīlitamitareṇa kareṇaiva cāturasya dakṣiṇapārśve sthitvā ||
atha śabdavadavedanaṃ sāmbubindusruti ca samyagviddhaṃ vidyāt |
praviṣṭamātrāṃ ca śalākāṃ dhārayet |
rāgāśruvedanānutpādanārthaṃ ca stanyena secayet |
tataḥ punarāturamāśvāsya bhramayan śalākāmā dṛṣṭimadhyāt praveśayet ||
adhaścāsyāvalikayato liṅganāśamadrutamavilambitamanusukhamadhomukhamapanayeducchiṅkhayeccainam |
tathā hi dṛk srastakaphasya viśudhyati |
viśuddhadṛṣṭeścāṅguliṃ tantūn jñātīn santatīṃśca darśayet |
prekṣamāṇasya cānimīlitānnetrācchannaiḥ śanaiḥ bhramayanneva śalākāmapakarṣet |
atha vyapagatadoṣasya yathāvat paśyataḥ sukhoṣṇaghṛtāplutaṃ picumīkṣaṇasyopari datvā badhnīyāt |
tato nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya ca sopadhāne mṛduśayane śayānaṃ dakṣiṇe 'kṣiṇi viddhe vāmena pārśvena vāme dakṣiṇenobhayasminnuttānamanukūlābhiḥ kathābhirupācaret |
udgārakṣavathukāsaniṣṭhīvanotkṣepaṇāni tryahaṃ pariharet |
snānāmbupānadantadhāvanādhomukhāvasthānānisaptāham ||
mūrdhni pādayośca ghṛtābhyaṅgamācaret |
tṛtīye cāhni muktvākṣi pariṣecayederaṇḍapallavaśṛtena dugdhoṣṇena dugdhena |
jīvanīyairvā siddhena payasā haviṣā vā |
tataḥ prabhṛtyevameva pratyahamāsaptāham |
saptame tu divase sarvathā mokṣayet |
bhojayeccainaṃ vyoṣāmalakayuktaṃ dravamīṣatsnehalavaṇaṃ vāṭyamuṣṇodakadvitīyaṃ vilepīṃ vā |
evamācarato rujārāgādayo nānuvartante ||
tadanuvṛttau tu yaṣṭīmadhukalodhramṛdvīkāsaindhavaiḥ siddhena sasitenājapayasā nayanamāścyotayet |
madhukakuṣṭhotpaladrākṣālākṣāśarkarābhirvā |
pṛśniparṇīmustamadhukaśatāvarīpaṃdmakasaindhavairvā ||
śirovaktralepaṃ ca sārivāgairikayavadūrvāghṛtaiḥ kuryāt |
mātuluṅgarasāplutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ |
ajākṣīradrutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ |
ajākṣīradrutairvā payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairhimaḥ sukhoṣṇo vā lepaḥ |
tadvaddevadārunāgaramadmakairvā ||
jāṅgalarasena ca jīvanīyakvāthavatā bhojayet |
vātaharavargasiddhena ca payasā |
padmakādigarbhasiddhaṃ sarpiḥ pānanāvanasekeṣu vidadhyāt |
yathoktācārātikramāttu vyadhaḥ pākamupayāti |
abhiṣyandādhimanthādayaḥ syurvyadhadoṣācca |
vyadhadoṣāḥ punaradha ūrdhvaṃ kṛṣṇāsannamapāṅgāsannaṃ sirāvyadhaśca ||
tatrādhovyadhādatyarthaśūlāsrasrutirāgāḥ śalākāyāṃścopalepo bahalapicchilaḥ kṛṣṇāṃ valibhirupacīyate nayanaṃ sravati tadvarjayet ||
tatrātyuṣṇaghṛtapariṣeko vātaharaṃ ca karma ||
kṛṣṇāsannavyadhānnasukhamapanīyate paṭalam |
dṛṣṭirapi ca raktāvacchāditā kṛṣṇamaṇḍalābhā bhavati |
tatra sarpissekavirekaraktamokṣaiḥ siddhiḥ ||
apāṅgāsannavyadhācchophaśūlatodabhedāḥ sāsrāḥ srutayaḥ |
tatra ghṛtasekopavāsau bhruvorantare ca dāhaḥ ||
sirāvyadhādraktāgamo vividhāśca vedanāḥ |
tatra stanyamadhukavipakvena sarpiṣā pariṣeko 'pāṅge vā dāhaḥ ||
sirājālavati tu netre prāk sirājālamapanayet |
tato labdhabalaṃ snigdhaṃ ca vidhyet ||
kṣobhaṇamūrdhvamadho 'tyarthadṛṣṭighaṭṭanamatidṛṣṭipreraṇaṃ ca |
śalākākṣobhaṇāddhispandanatodabhedaparimanthāḥ |
tasminyaṣṭīmadhukapoṭṭalyā ghṛtamṛditayā seko jalaukasaśca |
ūrdhvapraṇayanādrāgo 'tivedanā ca |
tatropavāso ghṛtasekaśca sparśasukhaḥ |
adhonayanācchūlaṃ raktāgamaśca |
atyarthadṛṣṭighaṭṭanāddṛṣṭyākulatā |
tatra sarpirmaṇḍonuvāsanaṃ nāvanaṃ ca |
atītya dṛṣṭiṃ śalākāyāḥ preraṇādraktasravaṇaṃ raktābharūpadarśanaṃ ca |
tatra sarpissekopavāsajalaukasaḥ ||
liṅganāśadoṣāstu sphuṭanamavagalanaṃ vistaraṇamutplavanaṃ līnatā ca |
tatra śalākayā spṛṣṭo liṅganāśo yaḥ sphuṭati tameraṇḍapatrasvinnaṃ khaṇḍaśaḥ śodhayet |
tataḥ kṛṣṇāsaindhavamadhubhiravapīḍanam |
avagalati tu śalākāmapanīya stanyasekaṃ dadyādavapīḍanaṃ ca śuṇṭhīguḍaṃ jalaukasaśca |
vistīryamāṇe sukhoṣṇāmbuplutena vāsasā svedo ghṛtamaṇḍaśca pratimarśaḥ |
tadvadutplavamāne vitrāsanaṃ śītāmbhasā pratataṃ cocchiṅkhanaṃ ca ||
sthire cale ca doṣe patrabhaṅgasvedaḥ |
tathāpyanapagacchati śalākāpagamane vā punarutplavane snehapānanasyādibhirupapādya punarvidhyet |
evamapi punarutplavane bhruvorantare dāhaḥ ||
yastvapakṛṣyamāṇo dṛṣṭimaṇḍale līyate tatra kṣīreṇa nāḍīsvedaṃ dadyāt |
śatāhvāmadhukacūrṇasaṃsṛṣṭaṃ ca ghṛtaṃ pratimarśa iti |
svedadāhapratīmarśān sadyoviddhe tu secanam ||
avapīḍaṃ tṛtīye 'hni yuñjyāttadvajjalaukasaḥ |
saptāhānte sirāmokṣaṃ virekaṃ bastikarma ca ||
yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerā sthairyalābhataḥ |
rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet ||
kuryācchlākāsthūlāgrā viśālavraṇatāṃ tanuḥ |
paṭalotplavanaṃ tīkṣṇā kṣatamantaḥ kharārujaḥ |
kaṇṭhā ca viṣamāśrūṇi drasvā dīrghā ca durgrahā ||
āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ |
viddhe 'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā ||
jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇaṣuṣpavaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam |
ājena tāmramamunā pratanupradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam ||
piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ |
srotojavidrumaśilāppatiphenatīkṣṇairasyaiva tulyamuditaṃ guṇakalpanābhiḥ ||
athātaḥ sarvagākṣirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpaśophatā |
śaṅkhākṣibhrūlalāṭāsyatodasphuraṇabhedanam ||
śuṣkālpā dūṣikā śītamalpaṃ cāśru calā rujaḥ |
nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam ||
akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiśśalyairivācitam |
snigdhoṣṇaiścopaśamanam sobhiṣyanda upekṣitaḥ ||
adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ |
araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ ||
hatādhimanthaḥ sopi syāt pramādāttena vedanāḥ |
anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā ||
manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayet |
vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam |
saṅgocayati paryaśru sonyatovātasaṃjñitaḥ ||
tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye ||
dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmanorbahiḥ |
antaḥkledo 'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam |
kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam ||
jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham |
adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave ||
adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave |
jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrānnānabhinandanam |
sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā ||
adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam |
praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsupūrṇamivekṣaṇam ||
raktāśrurājīdūṣīkā raktamaṇḍaladarśanam |
raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam ||
manthe 'kṣitāmraparyantamutpāṭanasamānaruk |
rāgeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati śparśanākṣamam |
asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam ||
adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syandādhikavyathāḥ |
śaṅkhadantakapholeṣu kapāle cātirukkarāḥ ||
vātapittāturaṃ gharṣatodabhedopadehavat |
rūkṣadāruṇavartmākṣikṛcchronmīlanimīlanam ||
vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat |
uktaḥ śuṣkākṣipāko 'yam saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ ||
saraktaistatra śopho 'tirugdāhaṣṭhīvanādimān ||
aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ ||
alpaśopho 'lpaśophastu pāko 'nyairlakṣaṇaistathā ||
akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā |
kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat |
dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ ||
annasāro 'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ |
sirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam ||
saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam |
amloṣito 'yamityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ ||
hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet ||
vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto 'dhimanthaḥ |
raktotpanno hanti tadvattrirātrānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||
athāto 'bhiṣyandapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||
atha khalu sarvagākṣirogāṇāṃ pūrvarūpa eva śirovirekakavaladhūmopavāsānāsevetānyatra mārutodrekāt ||
sarvatra tu candanamaricapatrailāsvarṇagairikatagararasāñjanalavaṇayaṣṭyāhvairbiḍālakaṃ kuryāt ||
tathā dārvītutthaharītakībhirvātapitte |
kaphe tu harītakīnāgararasāñjanasvarṇagairikaiḥ ||
kuṣṭhāmisipippalīcandanotpalairbiḍālako vedanāghnaḥ |
mustāgarucandanaiḥ kṣaudrayutaiḥ śūladāharāgaghnaḥ |
sandhavāgarutrijātakatrikaṭukasvarṇagairikakuṣṭhatagaraśaileyakaiḥ śūlaśvayathudāharāganut ||
śigruphalamanohvāśābaralodhraiḥ kramāccaturguṇapravṛddhaiḥ ślakṣṇarajobhiḥ sūkṣmatāntavasthairnayanamavacūrṇayet ||
śvetalodhratvacaṃ bahirvilikhitāṃ nimbapatrakalkena pradigdhāṃ puṭapāke vipakvāmardhapalonmitāṃ maricacatuṣṭayayuktāṃ ślakṣṇarajīkṛtāṃ vastrabaddhāmakṣṇyavakiret |
etadavaguṇṭhanaṃ śūladāhāśruśvayathukaṇḍūṣāpākakledopadehaharam |
tayaiva ca poṭṭalikayāścyotanakāle 'vantisomāplutayāścyotayet ||
pūrvavadvā lodhravalkalakalkamupaskṛtaṃ tanmātrameva maricadvayena manaśśilāpādenāṣṭāṃśakaiśca yaṣṭīmadhukaśatapuṣpāñjanairyuktaṃ prakalpayet |
āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ |
taccūrṇaṃ sakṛcūdavarṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam ||
atha dāruharidrāpalamudakārdhaprasthenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kvathitaṃ mākṣikayuktamāścyotanaṃ kurvīta ||
evaṃ cānupaśame vātābhiṣyandinamādāveva jāṅgalarasairbhejayitvā daśamūlarāsnātriphalākvāthena jīvanīyakalkena ca payoyutaṃ siddhamitaradvā purāṇasarpiḥ pāyayet ||
āścyotanaṃ cāsyairaṇḍamūlapallavaiḥ śṛtamajākṣīraṃ kuryāt |
sālaparṇīpṛśniparṇīdvibṛhatīmadhukorupūgairvā |
tadvattagaradrīberaśārṅgeṣṭhodumbaramadhukapippalībṛhatīdvayairaṇḍamūlairvā ||
aṃśumatīdvayabṛhatīkaṇṭakārikābhirvā tāntavāvabaddhābhiḥ surāmadyadhānyāmlānyatamāplutābhirānūpamāṃsāmlakvāthena vā ||
taireva ca māṃsairveśavārīkṛtasvinnairmahāsnehavadbhiryavacūrṇalavaṇapragāḍhāmutkārikāṃ kṛtvā lalāṭagaṇḍādīn svedayet ||
athavā rāsnābhīrudaśamūlabalākolakulatthayavānāmajākṣīrasvinnānāṃ bāṣpeṇa |
rāsnādibhireva siddhaṃ tailaṃ sarpirvā nāvanam |
evaṃvidhaireva nāḍīsvedaṃ kuryāt ||
saralasurabhighanadevadāruhiṃsrākarañjaphalabilvasarṣapaiśca sabhṛṣṭatilaiḥ payasā piṣṭaiḥ sukhoṣṇairmukhālepo 'kṣivedanāstambhapraśamanaḥ ||
evamasyānupaśāntarujaḥ sirāṃ mokṣayet |
snehasvedaviṣyandaṃ hi vātaduṣṭamasṛṅnirdriyamāṇaṃ nānilaprakopāya |
punaśca snigdhāya tilvakena saṃyuktaṃ vā tilvakakaṣāyānupānaṃ sarpirvirecanaṃ dadyāt |
śuddhaṃ ca vātapratiśyāyavadāsthāpayedanuvāsayecca ||
atha tilān nistuṣān bilvaphalakvāthena bhāvayenniśi divā śoṣayedevaṃ pañcāham |
tebhyastailaṃ gṛhītvā varāhamedoyuktaṃ bilvamūlamadhuyaṣṭikākalkena payasā ca pacet |
tena nasyaṃ śirobastiṃ ca kuryāt |
sarvagandhaniryūheṇa vā madhukagarbhaṃ sakṣīraṃ tailam |
upaśāntarujo 'sya ca tarpaṇam |
kāśmaryamadhukaḥ kumudotpalorupūgakuṣṭhabṛhatītamālamāṃsīsārivāprapauṇḍarīkadarbhamūlakaśerukābhiḥ payaḥ sādhayet tattarpaṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt ||
kṛṣṇasarpaśiro vā kṣīre kvāthayet |
tataḥ snehamuddhṛtya candanośīraśarkarotpalakalkena kṣīravatā pakvaṃ tarpaṇam |
athavā pañcamūlajīvanīyakukkuṭamāṃsaiḥpayo vipacet
tato navanītaṃ ghanānantāsārivośīracandanaiḥ sapayaskaiḥ sādhayet ||
puṭapākaṃ ca chāgorabhravarāhāṇāmanyatamasya yakṛt pippalīsaindhavamadhughṛtopetaṃ kuryāt |
añjanaṃ cāsya dṛkprasādanārtham ||
kṛṣṇatilān nistuṣān kṛtvā stanyena saptāhaṃ bhāvayecchoṣayecca |
taccūrṇaṃ sitopalāsamaṃ kṛtvā madhukārdhabhāgena saindhavāṃśena kṛṣṇasarpaśirasaścāntardhūmadagdhasya bhāgena saṃsṛṣṭaṃ divyodakapiṣṭāṃ guṭikāṃ kārayet ||
godhāsarpavasāyāmājamedasi ca saindhavapippalīcūrṇaṃ rasāñjanaṃ cāvapet |
eṣā māsaṃ sthitā rasakriyā dṛṣṭiprasādanī rujāharā ca ||
uddhṛtasareṇa gavyena dadhnāmlena rājataṃ bhājanamālimpet |
nīlībhūtaṃ ca tadviśuṣkaṃ mastunā vartayaḥ kṛtāḥ chāyāviśoṣitā vātākṣirogaṃ jayanti |
māgadhikākaṇṭakārikādvayamūlatvaṅmadhukasitāsaindhavatāmrarajāṃsyajākṣīreṇa piṣṭvā tāmrapātramālepayet |
saptāhāt saptāhādapanīya punastathaiva piṣṭvā lepayet |
saptabhiḥ saptarātrairguṭikā kṛtāḥ paraṃ vātākṣirogavedanārāgaśophatimirakācanaktāndhyatāpādhimanthābhighātaharāḥ ||
pratyañjanaṃ cātra sphaṭikaśaṅkhanābhimadhukagairikairikṣurasapiṣṭairvarttiḥ ||
ayameva ca sarvo vidhiradhimandhādiṣvapi prayojyaḥ ||
viśeṣatastvadhimanthe sahacarasphūrjātakakatakabījabilvavṛkṣādanīniryūheṇa sapayaskaṃ sarpiḥ siddhaṃ pibet ||
sarpiṣānupaśame tailaṃ vasāṃ majjānaṃ pūrvoktavidhivadvyatyāsena kuryāt |
sarvathānupaśāntāvuparibhruvoryathokto dāhaḥ ||
pittābhiṣyandādhimanthayoḥ śarkarāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pānam |
prapauṇḍarīkāmalakadvibṛhatīdarbhadaśamūlaśatāvarītālīsapatramañjiṣṭhānīlotpalakvāthaḥ sitāstanyenāścyotanam |
madhukakaṭaṅkaṭerīniryūho vā |
sakṣaudraścandanamadhukalodhramañjiṣṭhāsvarṇagairikakvāthastīvraśūladāhaharaḥ ||
lodhradārvīmadhukaprapauṇḍarīkānyāpothya nantakena badhnīyāt |
tena kṣaudrasalilāplutena seko vedanāghnaḥ |
tenaiva ca saśarkarastrīstanye cchāgadugdhe vā dāharāgaghnaḥ ||
śvetalodhraṃ madhukaṃ ca samaṃ ghṛtena bharjayitvā cūrṇayet |
tataḥ poṭṭalikāvabaddhaṃ stanyena toyena vā mṛditamāśu śūladāharāgaśophānapohati |
candananalinakumudanaladādibhirvā kṣīrasaṃskṛtaiḥ |
taiśca śirovaktrapralepapariṣekāḥ ||
evamasiddhau sirāvyadhaḥ punaḥ snigdhasya ca triphalākāśmaryakvāthaśarkarātrivṛccūrṇaurvirekaḥ ||
śaṅkhamadhukasaindhavabṛhatīmūlatvacaḥ payasājena piṣṭvā tāmrapātraṃ paralepayet |
punaḥ saptāhādevaṃ saptabhiḥ saptarātrairguṭikāḥ kuryāt |
tāḥ stanyaghṛṣṭāḥ pittāmayeṣvañjanādrujamapaharanti ||
suvarṇagairikaṃ niśāṃ devyembhāsi sthitamahaḥ śoṣayet saptāha mevameva ca suśītena madhuravargakaṣāyeṇa bhāvayedetaccūrṇāñjanaṃ dāharāgaghnam ||
pañcāśaddārvīpalāni palikāni ca sārivāmadhukakākolīdviniśāmṛdvīkākāśmaryasuniṣaṇṇakamañjiṣṭhālodhrośīracandāni jaladroṇeṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pacet |
parisrutaṃ ca punarādarvīlepādavatārya ca sitopalāsamāṃśaṃ madhughṛtadvipalaṃ prakṣipet |
rasakriyeyaṃ madhurā sarvākṣirogeṣu hitā ||
kāśmaryasvarasapiṣṭaḥ sārivāśarkarākalko nasyamikṣurasapiṣṭaṃ vā yaṣṭyāhvam |
kṣataśukroktaṃ cātra tarpaṇaṃ puṭapākaśca ||
śleṣmābhiṣyandedhimanthe ca tryahamupavāsastīkṣṇāni dhūmakavalanāvanāni |
śārṅgeṣṭhākuṣṭhatagaramuruṅgīvyoṣailādārubhirbiḍālakaḥ ||
tilvakabṛhatīnidigdhikālodhrāragvadhamūlatvagbhirgomūtrakvathitairāścyotanaṃ śophopadehakaṇḍūghnam ||
nimbapatrakalkadigdhaṃ vā lodhramaṅgārasveditaṃ cūrṇitaṃ tāntavāvabaddhamuṣṇāmbumṛditam |
tadvadevābhayāmalakopakulyāpāṭalīcūrṇāni |
śigrupallavaraso vā madhumiśraḥ |
madhuśigrupāṭalībilvamūlaśuṇṭhīkvātho vā ||
nimbapaṭolajātipatralodhradvayamahauṣadhaiḥ khaṇḍaśaḥ kalpitairvastrabaddhaiḥ sakṣaudrairgauḍe sīdhau vā pariplutaiḥ sekaḥ paraṃ śleṣmaśūladhraḥ ||
rohiṣapūtīkakarañjakapitthāsphotapīlubilvapatraśigrusurasārkanimbapatrairgomūtrakvathitaiḥ svedaḥ ||
tathāpi śophagharṣānubandhe yavamadanabhūrjaśamīpatraiḥ saghṛtairghṛtenaiva vā nāḍyākṣi dhūpayet |
laghvaśitaṃ ca dvitīyehni prātarvyoṣavipakvaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pāyayet |
bṛhatītvakśuṇṭhītāmrakāṃsyarajāṃsi dadhimastunā piṣṭvā tāsrapātre pralepayet |
saptasaptāhe ca gate vartayaḥ kāryāḥ maricaharidrābhayāñjanairvā jalapiṣṭā vartiḥ |
trikaṭukatriphalāviḍaṅgasāraharidrābhirvā ||
harītakī tutthaṃ ca samabhāgaṃ tutthādaṣṭāṃśena maricameṣā vartiḥ kumārī sarvaśleṣmākṣirogaghnī ||
viḍaṅgacūrṇo vā vāruṇyā bhāvitaḥ śaṅkho bījapūrarasena madhukaṃ triphalārasena pṛthagaikadhyaṃ vā cūrṇāñjanaṃ vā piṇḍo vā pothakībahalakaphotkleśābhiṣyandānapaharati ||
svarṇagairikasaindhavamanaśśilālākṣānatakarañjikāsurasaśaṅkhavyoṣatālīsakuṣṭhakaliṅgakadevadārunaladajātīmukularasāñjanaiḥ surāmaṇḍapiṣṭairvarttiḥ sarvaśleṣmākṣirogavikāraharā ||
puṣpakāsīsacūrṇaṃ tāmrasamudge surasapatrasvarasena saptāhaṃ bhāvayet |
taccūrṇāñjanaṃ vartmopacayapakṣmaśātaghnam ||
saindhavavyoṣavarāviḍaṅgalodhraprapauṇḍarīkamadhukatutthakatārkṣyaśailatāmracūrṇaiḥ chāgapayaḥpiṣṭairmārkavasvarasaparipītairvarttiḥ kāṇḍacitrākhyā sarvākṣirogān jayati ||
kaṇḍvāṃ manaśśilāsaindhavaśvetamaricairmātuluṅgarasapiṣṭairvarttiḥ |
saśophāyāṃ nāgaradevadārusaindhavajātikṣārakaiḥ surāmaṇḍapiṣṭaiḥ ||
naktamālalaśunaśigruśigrukabījairvā rasakriyā |
yakṛdājamagarupriyaṅgunaladadevadāruyutaṃ payasi kvāthayettasmin śīte khajamathite yannavanītaṃ tadebhirevauṣadhairvipakvam |
puṭapākaśca kuṣṭhatagaradārvīsarvagandhairājena yakṛtā saha piṣṭairmadhughṛtayutaiḥ ||
raktajaṃ punarabhiṣyandamadhimanthaṃ ca pittavadupatramet |
stanyekṣurasaśarkarodakānyatamena vāścyotayet |
punaḥpunaścāsya rudhiramavasecayet sirāvyadhena jalaukobhiśca |
tīvravedanāyāṃ mahatīṃ ghṛtamātrāṃ pāyayet ||
āḍhakīkuryaṭapāṭalīśrīparṇīvidulārjunabṛhatīcampakamālatīmūlāni kharjūrarasapiṣṭāni guṭikāñjanam ||
keśairjalārdraiḥ kāṃsyamudgharṣayet tān kāṃsyamaladigdhānantardhūmaṃ dagdhvā tat bhasma triphalākvāthe surasāsvarase kṣīre ca chāge pañcāhaṃ bhāvayet |
etaccūrṇaṃ srotojatulyaṃ pratyañjanam ||
kṛṣṇasarpaṃ payasi kvāthayettataḥ pūtaśītamathitāt snehamupoṣitāya kṛkavākave dadyāt |
tasya yat purīṣaṃ tat snehāñjanam ||
kṛṣṇasarpamukhamañjanasarpiṣoḥ pūrṇaṃ darbhaveṣṭitaṃ mṛdavaliptamadhomukhaṃ gomayenāgninādagdhvā tatoñjanamādāya patranaladanīlotpalatulyaṃ cūrṇīkṛtaṃ paraṃ dṛkprasādajananamañjanam ||
ghṛtamaṇḍaśca śarkarāmadhukanīlotpalairmānuṣīdugdhayuktaiḥ siddho nasyamiti |
sarvekṣirogā yat prāyo jāyante syandapūrvakāḥ |
yataśca raktaṃ sandūṣya tānatastvarayā jayet ||
sarvordhvajatrugasrotasyandanāt syanda ucyate |
tatsthānāṃ tadvadaṅgānāmadhimantho 'timanthanāt ||
vāte 'kṣisekassairaṇḍabṛhatīmadhuśigruṇā |
siddhena pañcamūlena sasitaiḥ pittaraktayoḥ ||
dārvīlākṣotpaladrākṣāmañjiṣṭhāmadhukadvayaiḥ |
śleṣmaṇi triphalāśuṇṭhīnimbalodhrāṭarūṣakaiḥ |
samastaissannipātotthe kuryāt syande 'kṣisecanam ||
tutthavyoṣābhayālodhrayaṣṭyāhvaistāmrasaṃsthitaiḥ |
dhānyāmlapiṣṭaiḥ sekoyaṃ sarvābhiṣyandarukpraṇut ||
tadvatutthābhayālodhrayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ |
śatāhvārddhāṃśasaṃyuktaiḥ sekaḥ sarvākṣiśūlajit ||
puṣpāñjanasitākṣaudraistāmrasaṃsthaistilāmbhasā |
secanaṃ hanti rugrāgadāhaśvayathugharṣaṇam ||
dviniśātriphalāmustaiḥ pramadādugdhakalkitaiḥ |
sekaḥ saśarkarākṣaudrairabhighātarujāpahaḥ ||
niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān gorjale pañcaviṃśatim |
stanye vā chāgadugdhe vā sadyaḥkope tadañjanam ||
badarīdalayaṣṭyāhvatutthadhātrīphalaiḥ samaiḥ |
puṭAantarbādarāgnīddhairdṛgutkopaghnamañjanam ||
bṛhatyairaṇḍamūlatvakśigrumūlaiḥ sasaindhavaiḥ |
varttirājapayaḥpiṣṭaissarvavātākṣirogajit ||
sumanaḥkṣārakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā |
pittaraktāpahā varttiḥ piṣṭā divyena vāriṇā ||
saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhissamudrajaḥ |
phenaḥ śaileyakaṃ sarjo varttiḥ śleṣmākṣirogajit ||
śaṅkhavidrumavaiḍūryalohitākṣaplavāsthibhiḥ |
srotojaśvetamaricairvarttiḥ sarvākṣirogajit ||
pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saidhavam |
ghṛtaṃ ca jīrṇaṃ sarvākṣivikāraghnī rasakriyā ||
kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyā |
śastā sarvākṣirogeṣu kācārmapaṭaleṣu ca ||
rasāñjanaṃ śṛṅgaveramabhayā tutthakaṃ śubham |
yathottaraṃ dviguṇitaistairvarttiraparājitā ||
ṛte vātādabhiṣyandāttimirāṇi kukūṇakam |
pothakīpiṭakāḥ pillānarmāṇi ca niyacchati ||
tāmre mastusamudghṛṣṭaṃ tutthakaṃ śyāvatāṃ gatam |
sarvābhiṣyandaśuklārmasirājālajidañjanam ||
maricavaralavaṇabhāgo bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām |
sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit ||
maricāmalakajalodbhavatutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ |
ṣaṇmākṣika iti yogastimirārmakledakācakaṇḍūghraḥ ||
pippalīṃ satagarotpalapatrā varttayet samadhukāṃ saharidrāṃ |
athātaḥ akṣipākapillapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
śuṣkākṣipāke vātābhiṣyandavihitaṃ sarpiḥ pibet |
dārvīprapauṇḍarīkayoḥ kvātha āścyotanamakṣipākaghnam |
mañjiṣṭhāmadhukakālānusārīsārivālodhralākṣāprapauṇḍarīkāṇāmakṣipākaraktarājīghnam |
mṛdvīkācandanakalkastaṇḍulāmbuparisruto madhumānaśrudāhaharaḥ |
lodhrakoraṇḍakapuṣpakvātho vedanāharaḥ ||
sārivāvidārībalāmadhukotpaladrākṣāṭarūṣakajīvakacandanairjāṅgalarasakṣīropetaṃ tailaṃ sādhitaṃ nāvanāt sarvordhvajatrujān gadān vātapittottarān nihanti ||
sngidhāścātra tarpaṇapuṭapākāḥ |
vātapittānyatarodrekataśca yathāsvamabhiṣyandavidhiḥ ||
ādarśamaṇḍale ghṛtāktakeśān ghṛṣṭvāntardhūmaṃ dahet sā maṣī ghṛtapiṣṭāyasabhājanasthitākṣipākamañjanā dapaharati ||
mañjiṣṭhāphalatrikakaṭaṅkaṭerīniṣkvāthe lohasrotoñjanacūrṇamāpiṇḍībhāvāt pacet |
etaccūrṇāñjanamabhayaṃ dāhoṣārāgāśruharam ||
tāmrarajassairyakapuṣpapuṇḍrāhvamadhukakālānusārīsārivāḥ chāgena payasā piṣṭāḥ piṇḍāñjanam ||
ānūṣavasā śuṇṭhīsaindhavacūrṇānvitā snehāñjanam |
evamapyaśāntau madhukasiddhaḥ śatāhvācūrṇayukto ghṛtamaṇḍastathā payo vā bastiḥ ||
saśophālpaśophayostu snigdhasvinnasyānu sirāvidhyet ||
drākṣābhayākvāthastrivṛtkalkavān saghṛto virekaḥ |
viriktasya yathādoṣodayamāsthāpanam ||
tataḥ piṇḍasvinnaśirasaḥ sarṣapatailena saindhavayutena vā sarpiṣā phaṇijjakayuktena vā aṇutailena śiṃrovirekaḥ |
viriktaśiraso 'nuvāsanaṃ kṣīrasarpiṣā dhūmapānaṃ ca ||
śironetraṃ cāsya suniṣaṇṇakapattūrairaṇḍapatraiḥ kṣīrāmbusvinnaiḥ saṃsvedayet ||
ghṛtabhṛṣṭaṃ lodhracūrṇaṃ sūkṣmavāsasthamuṣṇodakavimṛditamāścyotanam |
śuṣkākṣipākoktaṃ ca vedanāghnam ||
evamaśāntavedanaṃ sandhāvairupakramet ||
śaśaśiraḥkapālaṃ saindhavaṃ kāṃsye stanyaghṛṣṭaṃ sandhāvo vedanāghnaḥ |
tadvattāmraṃ ca lohe gomūtraghṛṣṭaṃ ghṛtadhūpitam ||
śigrupallavarasaśca tāmraghṛṣṭo ghṛtadhūpitaḥ |
śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ ghṛtābhyaktayavaśamīpatradhūpitaṃ gharṣavedanāghnam ||
udumbaraphalaṃ lohe stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtābhyaktaśamīpatradhūpitaṃ śūlarāgāśrugharṣaghnam |
dadhisaraḥ pippalīsaindhavayuktastāmre ghṛṣṭaśśophagharṣāśruvedanāghnaḥ ||
mṛtkapālaṃ kāṃsye tilodakaghṛṣṭaṃ ghṛtāktanimbapatradhūpitaṃ śophakaṇḍūgharṣāśruśūlarāgaghnam ||
sandhāvāñjitaṃ cākṣi stanyenānusiñcet |
madhukabṛhatītvaktāmrarajāṃsyajākṣīrapiṣṭāni śamyāmalakapatrairghṛtāplutairanekaśo dhūpitāni piṇḍāñjanaṃ śophavedanāghnam ||
tālīsapatrapippalīloharrajoñjanakāsīsatagarajātīmukulasaindhavairgomūtrapiṣṭaistāmramāliptaṃ saptarātraṃ sthāpayitvā punastadvadevapiṣṭairguṭikāḥ kāryāstāḥ stanyaghṛṣṭāḥ stambhaśvayathuharṣagharṣāśrukaṇḍūghnyaḥ ||
abaddhāsthisahakāramāṃsaṃ vigatatvacaṃ samatāmracūrṇamīṣat saindhavopetaṃ gavyena dadhnā piṣṭvā tāmramālepayet |
śuṣkaṃ śuṣkaṃ tathaiva ca piṣṭvā punarlepayet |
etat saptabhiḥ saptāhaiḥ piṇḍāñjanaṃ kṛtaṃ sarvākṣipākāśrugharṣaśopharāgavartmopacayaghnam |
aśmantakāmlavetasaparūṣakakoladāḍimaiḥ kṛtā rasakriyā saśophālpaśophapūyālasān nāśayati |
itthamapi śophānuvṛttau punarasrāvasekaḥ śirovirekaśca ||
amloṣitaṃ pittābhiṣyandavadupācaret |
pittakapharaktanicayotkliṣṭavartmapothakībisākhyakukūṇakapakṣmoparodhapūyālasaśuṣkākṣipākālpaśophāmloṣitā vātavarjyāścasyandādhimanthā ityaṣṭādaśadīrghakālānubandhino rogāḥ pillasaṃjñāḥ ||
eṣāṃ kriyā yathāsvamupadiṣṭaiva |
punaśca pillībhūtānāṃ sāmānyenopadiśyate ||
atha pillākṣirogiṇaṃ snehayitvā vāmayet |
kṛtakramasya sirāvyadhastato virekaḥ |
kṛtavirekasya vartmanī likhet |
sakṛllekhanādaśuddhau punarlekhayet jalaukobhiśca grāhayet ||
priyaṅgulodhrapadmakesaracandanamadhukakalkena samākṣikeṇa biḍālakaḥ |
tuvarikāphalatrikarocanākvāthena madhumatā sāyaṃ prātaḥ sadā prakṣālanamañjanānte ca kaṣāyavṛkṣapallavakaṣāyeṇa ||
taireva ca patrairuṣṇāpriyatāyāmantarāntarā svedaḥ ||
tutthakapalaṃ viṃśatiśca śvetamaricāni dhānyāmla piṣṭāni tatpalaistriṃśatā tāmrapātre samāloḍitāni bahuvarṇāmapi pillānāṃ paramamāścyotanam ||
añjanaṃ cāsyāmradhātakīpuṣpatilaparṇīkalkena ca varttiḥ harītakyāḍhakīścāṣṭaguṇembhāsyaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayet punaśca parisrāvyādarvīpralepādrasakriyeyaṃ pillākṣiropaṇī |
palāśaśākhāsvarase kvāthyamāne bṛhatyuśīrarajodadyāt tatghanībhūtaṃ śītamañjanam |
surasārasapiṣṭairvā vacaladevadārubhiḥ |
gopittapiṣṭābhyāṃ vā vyoṣarasāñjanābhyām ||
haritālasauvīrakāñjanasamāṃśaṃ vā tāmracūrṇamañjanam |
paripelavakāsīsaharidrādvayasarṣapapriyaṅgutagarapippalīkalkena tāmrabhājanamantarlepayitvā sauvīrakakumbhedhomukhaṃ saptāhaṃ vāsayet tato guṭikāścūrṇaṃ vā kuryāt ||
tutthagairikacūrṇaṃ chagalīpayaḥpiṣṭaṃ guṭikā pratyañjanam |
cūrṇa eva vā divyodakabhāvitaḥ |
sa eva vā tadāpluto netrāścyotanamiti |
vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam |
punaḥ punarvirekaṃ ca pillarogāturo bhajet ||
pūyālasetvaśāntente dāhaḥ sūkṣmaśalākayā ||
caturnavatirityakṣṇorhetulakṣaṇasādhanaiḥ |
parasparamasaṅkīrṇāḥkārtsnyena gaditā gadāḥ ||
sarvadā ca niṣeveta svasthopi nayanapriyaḥ |
purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān ||
mudgādīnkaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān |
śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām ||
saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam |
ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam ||
varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca |
krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān |
vidāhaviṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam ||
dve pādamadhye pṛthusanniveśe sire gate te bahudhā ca netre |
tāmraṅkṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktān nayanaṃ nayanti ||
maloṣṇasaṅghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣyante nayanāni duṣṭāḥ |
athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut |
mithyāyogena śabdasya kupitonyaiśca kopanaiḥ ||
prāpya śrotrasirāḥ kuryācchūlaṃ srotasi vegavat |
ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirānabhinandanam ||
cirācca pākaḥ pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet |
śrotraṃ śūnyamakasmācca syāt sañcāravicāravat ||
śūlaṃ pittāt sadāhoṣā śītecchāśvathathujvaram |
āśupākaṃ prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti |
sā lasīkāspṛśodyadyattatpākamupaiti ca ||
kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ |
kaṇḍūḥśvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ ||
karoti śravaṇe śūlamabhighātādidūṣitam |
raktaṃ pittasamānārti kiñcidvādhikalakṣaṇam ||
śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ saśophajvaratīvraruk |
paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat |
pakvaṃ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca ||
śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ |
nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ vadanti tam ||
śleṣmaṇānugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ |
uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ kuryāt badhiratvaṃ krameṇa ca ||
votana śoṣitaḥ śleṣmā sroto limpettato bhavet |
rug gauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāhasaṃjñitaḥ ||
kaṇḍūśophau kaphācchrutre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau ||
kapho vidagdhaḥ pittena sarujaṃ nīrujaṃ tathā |
ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam ||
vātādidūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛkledajā rujam |
khādanto jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ ||
śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate syāt pūrvalakṣaṇaḥ |
vidradhiḥ pūrvavaccānyaḥ śophorśorbudamīritam ||
teṣu rukpūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ krameṇa ca ||
garbhe 'nilāt saṅkucitā śaṣkulī kūcikarṇakaḥ ||
eko nīruganeko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ |
pippalīpippalīmānaḥ sannipātādvidārikā ||
sarvaṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayaghuḥ sa upekṣitaḥ ||
kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati |
saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm ||
sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam ||
kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī vātena tantrikā ||
sukumāre cirotsargāt sahasaiva pravardhite |
karṇe śophaḥ sarukpālyāmaruṇaḥ paripoṭavān ||
paripoṭaścapavanāt utpātaḥ pittaśoṇitāt ||
gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo rugdāhapākavān |
śvayathuḥ sphoṭapiṭakārāgoṣākledasaṃyutaḥ ||
pālyāṃ śophonilakaphāt sarvato nirvyathaḥ sthiraḥ |
stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ ||
durviddhe vardhite karṇe sakaṇḍūdāhapākaruk |
śvayathuḥ sannipātotthaḥ sa nāmrā duḥkhavardhanaḥ ||
kaphāsṛkkṛmijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūkledavedanāḥ |
lihyākhyāḥ piṭakāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ ||
pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī kūcikarṇakaḥ |
eṣāmasādhyā yāpyaikā tantrikānyāṃstu sādhayet ||
athātaḥ karṇarogamapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti hasmāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||
vātaje karṇaśūle rātrau rātrau rasabhojanottaraṃ vātaharadravyasiddhaṃ sarpiḥ pibonniranno vā payonupānam ||
tato daśamūlasiddhe chāge payasi gośṛṅganihite 'gnivarṇān pāṣāṇān sandaṃśena gṛhītvāvapet |
tenoṣmaṇā nāḍīsvedena ca svabhyaktaṃ svedayet |
bilvayavakolakulatthamāṣārkaśigrupatrairvā sānūpamāṃsaiḥ kvathitaiḥ ||
svinnaṃ ca pūrayet kuṣṭharāsnāmadhukavaṃśāvalekhaśuṇṭhīśikhicandrakamāṣasaralapayovipakvena tailena |
jīvakamadhukakuṣṭhamaṇḍūkīdevadārumahauṣadhakalkāṣṭaguṇakṣīrisiddhena vā ||
mayūranālakulatthāgarumāṣadevadārukalkakṣāraśuktāmlasādhitābhyāṃ vā tailavasābhyām |
madhukakṣīrakākolīmāṣaśatāvarīkalkasarvagandhodakakṣīravipakvayā vā varāhavasayā ||
rāsnāmadhukakākolīdevadārukalkapayovipācitayā vā śiṃśumāravasayā |
māṃsīkuṣṭhamedāsaralasurabhimadhukakṣīravipakvayā vā godhāvasayā ||
jīvakaśatāhvāmadhukamāṃsīkṣīrasiddhāṃ kukkuṭamayūravasāṃ karṇapūraṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt |
madhukakṣīrakākolīkalkena caturguṇaśigruhrasvapañcamūlakairaṇḍapatrarasamaṣṭaguṇakṣīrasādhitaṃ tailaṃ vā ||
ghṛtatailavasābhyaktāni taruṇānyaśvatthapatrāṇi puṭapāksvinnāni prapīḍya tadrasena karṇaṃ pūrayet ||
tadvacca tailalavaṇābhyaktānyarkorupūgamūlakāralukabilvamahāvṛkṣānyatamapatrāṇi ||
mahāpañcamūlasaralāgarudevadārvyanyatamakāṣṭhamaṣṭādaśāṅgulaṃ tribhāge kṣaumeṇāveṣṭya tailena siktvāgre pradīpayet |
tato dahyamānādyaḥ snehaḥ patati sa sadyaḥ karṇarujamapaharati ||
madhūcchiṣṭakaiḍaryamadhuśigruphalavacāyavanaladailāguggulubhiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ kṣaumavastraṃ dhūmavarttipramāṇapariṇāhaṃ lepayettataḥ sūtreṇāveṣṭya ḍuṇḍukanālena dhūmaṃ pātuṃ dadyāt ||
ḍuṇḍukanālamevavānena kalkenābhyajya viśoṣayitvā dhūmaṃ vidadhyāt ||
śreyasīdevadārukākolīkuṣṭhaniculabījaiḥ kṣīrapiṣṭaistilayutaiḥ karṇaṃ bahirlepayet |
sarvadhānyasnehagokṣīrasiddhāmutkārikāmeraṇḍapatrāvacchādite karṇe svedārthaṃ praṇayet |
punaḥ punaśca nāḍīsvedān piṇḍasvedāṃśca |
vātavyādhipratiśyāyārditāvidhānaṃ ca sanirūhānuvāsanaṃ kuryāt ||
parihāryāṇi ca pariharedviśeṣataḥ pravātaṃ śītāmbupānaṃ śiraḥsnānaṃ ca ||
pittaje tu śūle prātaḥ śarkarāyutaṃ sarpiḥ pāyayet |
drākṣāmadhukasiddhaṃ stanyaṃ karṇapūraṇaṃ prayuñjīta |
madhukapadmakakalkastanysiddhaṃ vā sarpiḥ |
sitāmadhukakharjūramṛdvīkābhirvā sakṣīrekṣurasaṃ priyālakatailaṃ pācitamabhyaṅganasyakarṇapūraṇaiḥ śūladāhaghnam ||
madhukakuḍavaṃ ṣoḍaśaguṇenāmbhasāṣṭāvaśeṣaṃ sādhayitvā tena tailārddhakuḍavamaṣṭaguṇakṣīraṃ yaṣṭīsadhukośīrasārivākākolījīvakānantāmṛṇālamañjiṣṭhālodhracandanabisagarbhaṃ pacet |
eṣāmeva ca kalkena saghṛtena karṇa parito lepayet |
tathā kṣīrasarpirnasyaṃ śirobhyaṅgaśca |
evamapyanupaśame tu punarvirekaḥ ||
kaphaje pippalīvipakvaṃ ghṛtamathavā sakṣaudraṃ pāyayitvā taṃ vāmayet |
tatastīkṣṇaṃ dhūmaṃ pāyayet ||
karṇaṃ cāsya pūrayet saraladevadāruhiṃsrāpaṭolapatrasurasasiddhena tailena |
devadārupippalīmālatīpatrakvāthaharidrākuṣṭhatriphalailākvāthakalkasiddhena vā |
rasāñjanamārkavavaijayantīśigrulaśunārdrakamūlakadalīnāṃ vā pṛthak samastānāṃ vā rasena madhunā vā rakṣoghnatailena vā |
tathā śūlaśophagauravāṇi praśāmyanti ||
dhānyāmlakvathitadaśamūlabāṣpeṇa nāḍīsvedamācaret |
svinnaṃ kuśāmratrivṛnnaladaśuṇṭhīmustasādhitena tailena pūrayet |
kaphaghnāṃśca gaṇḍūṣān dhārayet ||
raktaje paittikavat siddhiḥ sirāvyadhaśca ||
pakveṣu karṇaśūleṣu pūyapravāhiṣu yathāsvaṃ dhūmanasyagaṇḍūṣavamanānyācaret ||
upadigdhaṃ ca srotaḥ sāyaṃprātaḥ picuvartibhiḥ pramṛjya yavāgarumadanaiḥ saghṛtairguggulunā vā dhūpayitvā madhunā pūrayet ||
palāśadhavatiniśakakubhasarjatvakkvātha rasakriyayā svabhyaktāṃ picuvartiṃ srotasi dadyāt |
badarīsallakījambūdhātakīvaṭaplakṣodumbarakvāthenaivameva ca rasakriyayā |
haridrādhātakītriphalājambūsallakīkiṃśukakvāthena ca |
tathā saurāṣṭrikāpadmakadhātakīsamaṅgāśvatthadhavalodhrarasāñjanakvāthena ||
ebhirevauṣadhaiḥ sūkṣmacūrṇīkṛtaiḥ srotaso 'vakiraṇamevaṃ kledaśūlagauravāṇi śāmyanti |
eṣāmeva ca kaṣāyeṇa sakṣaudreṇa kapitthasvarasena vā prakṣālanam |
tathā surasādivargaḥ prakṣālanāvacūrṇanayoḥ prayojyaḥ ||
nādabādhiryayorvātaśūloktaḥ sarvo vidhiḥ |
śleṣmānubandhe tu prākśleṣmāṇamapaharedvamananāvanābhyāṃ tīkṣṇadhūmaiśca ||
bādhiryaṃ ca bālavṛddhakṣīṇakāsaśoṣiṇāṃ cirotthitaṃ ca varjayet ||
itarattu snehasvedanasyaśirobastibastikarmaprabhṛtibhirdoṣānubandhamavekṣya sādhayet ||
tatra prāgeva purāṇasarpiṣā vā vātaharatailena vā snigdhaṃ snehenaiva virecayet |
kṛtasaṃsarjanasya punaḥ snigdhasya śoṇitamapaharet |
karṇāsannaṃ jalaukobhistato bastikarmamūrdhatailanasyadhūmān karṇapūraṇaṃ ca śīlayet ||
taruṇabilvaphalāni gomūtreṇa kvāthayettena kvāthena sitāmadhukabījakabījakalkena ca payoyuktaṃ tailaṃ pācayet |
tattailamuṣṇaṃ śīte bilvakvāthe prakṣipya manthayet yāvat piṇḍībhūtamuddhṛtya caitatpunaranyatra bilvodake manthayet |
tataścoddhṛtyāṣṭaguṇe payasi madhukagandhacandanagarbhaṃ sādhitamāśu karṇapūraṇāt bādhiryaṃ nāśayati ||
tilān navapralūnān vastrabaddhān vahantīṣvapsu rātrimuṣitān divā śoṣayet pañcarātram |
evaṃ gate pañcarātre madhuyaṣṭikākṣīrakākolīmahāpañcamūladevadāruśatāhvājīvakakvathite payasi pañcāhamevaṃ vāsayecchoṣayecca |
tatonenaiva kṣīreṇaiṣāmeva ca dravyāṇāṃ cūrṇamātrayā yuktān prapīḍayet |
tattailaṃ nīlotpalānantācandanāgarumadhukajīvakakākolīsuniṣaṇṇakamūlakalkairaṣṭaguṇena payasā pacet |
etannasye karṇapūraṇe śirasi cābhyañjane praṇītamāśu śūlanādabādhiryāṇi sarvavātavikārāṃśca pittānubandhānapohati bhagnāsthisandhānajananaṃ ca ||
śuṣkamūlakabhasmakṣāradvayahiṅguśuṇṭhīmisivacākuṣṭhamaradārusaubhāñjanabhūrjagranthimustālavaṇatrayaiḥ sodbhidaistailaṃ śuktakadalībījapūrakarasasaṃyuktaṃ siddhaṃ śūlanādabādhiryakaṇḍūśophakledopadehakṛmipūtikarṇeṣu ||
atha karṇau suptāviva bhavatastatsamīpe yathoktāṃ sirāṃ mokṣayet |
saśvayathuparisrāve mandaśrutervamanamācaret ||
pratīnāhe snehasvedaklinnaṃ karṇaṃ karṇaśodhanena viśodhya tailasya pūrayenmātuluṅgarasasya vā saśuktakṣaudrasaindhavasya ||
śodhyamāne vedanā raktāgamo vā yadi bhavettato ghṛtamaṇḍena pūrayennasyaṃ ca śīlayet |
kaṇḍvāṃ tīkṣṇanasyadhūmādīn kaphaghnānvitaret |
kaṭutīkṣṇoṣṇāśca pradehapariṣekāḥ ||
pūtikarṇe karṇasrāvokto vidhiḥ kṛmikarṇe ca |
tathā sarṣapatailena pūraṇam |
haritālacūrṇavatā gomūtreṇa vā |
karṇavidradhiṃ vamanapūrvaṃ vidradhivadāmaṃ pakvaṃ ca cikitset |
kṣatavidradhiṃ pittakarṇaśūlavadarśāṃsi nāsārśovadarbudāni ca ||
vidārikāmāmāṃ karṇavidradhivadyathādoṣodayaṃ ca sādhayet ||
pālīśoṣe vātaśūlavannasyamālepaṃ svedaṃca kuryāt |
svinnamudvarttayettilapriyālabījamadhukayavāśvagandhhākalkena ||
udvartitaṃ ca madhukapayasyāśatapuṣpāśvagandhākalkāṣṭaguṇavājigandhābṛhatyabhīrukvāthakṣīrasādhitena tailenābhyajyāt |
śatāvaryaśvagandhairaṇḍApayasyājīvakakṣīrasiddhena vā ||
godhāpratudaviṣkirānūpaudakamāṃsavasāmajjānaṃ sarpissarṣapatailaṃ ca yathālābhaṃ saṅgṛhyārkālarkabalātibalānantāvidārigandhājalaśūkamadhuravargapratīvāpaṃ vipacedayamabhyaṅgaḥ pālyāḥ paraṃ māṃsajananaḥ ||
evamapi tu yā kṣīyate pālī tasyā yadduṣṭaṃ tacchitvā vidhivat sandhāya yathoktena krameṇopacaret ||
tantrikāmapi caivameva nasyābhyaṅgādibhiryāpayet ||
tathā madhukakharamañjarīsaindhavāśvagandhādevadārumūlakāvalgujaphalamūlamadhūcchiṣṭaiḥ sakṣīrairmahāsnehaḥ siddhobhyaṅgaḥ |
tilamadhukaprapauṇḍarīkasiddhārthakaghṛtakṣīrakṛtayotkārikayopanāhaḥ ||
utpāte jalaukobhirapanītarakte śītaiḥ pradehaḥ |
tilamadhukasārivotpalalodhrakadambabalāmrajambūpallavaissadhānyāmlaṃ tailaṃ sādhitamabhyaṅgaḥ |
tathā kṣīrasarpirvisarpoktāni ca ghṛtāni ||
unmanthe tīkṣṇaiḥ śirovirekaḥ |
tilasarṣapalodhraharidrādvayairudvartitāyāḥ karṇapālyāstālīsatamālailākaṭphalarasāñjanairlepaḥ tālapatryaśvagandhārkasaindhavāvalgujabījasurasalāṅgalikābhirgodhākulīravasāyuktaṃ tailaṃ vipakvamabhyañjanam |
tailameva vā paṭolakaṭurohiṇīrasāñjanīśarīṣaiḥ ||
duḥkhavarddhane jambvāmrāśmantakapatrakvāthapariṣiktāṃ karṇapālīṃ tailenābhyajya yaṣṭīmadhukaharidrāprapauṇḍarīkamañjiṣṭhācūrṇenāvacūrṇayet |
lākṣāviḍaṅgapakvena tailenābhyañjayet ||
lehikāpiṭakāsu karṇapālīṃ bahuśo gāmayāpaṇḍasvinnāmurabhrīmūtrapiṣṭaiḥ kṛmighnairālimpet |
kuṭajakarañjeṅgudabījāragvadhatvagbhirvā |
ebhireva ca sarvaissamaricanimbapatramadhūcchiṣṭaissarṣapatailaṃ siddhaṃ lehikāvraṇaghno 'bhyaṅgaḥ paridahane jalajābhirasṛk srāvayet |
sarveṣu ca pālīrogeṣu snehasvedaśodhanābhyaṅgapradehanasyāsravisravaṇāni yathārhaṃ prayuñjīta |
prakopakāraṇāni ca pariharet ||
utpacyamānāyāṃ tu pālyāṃ sarjarasāpāmārgapaṭolanimbaniculatvagbhirālepaḥ |
utpuṭantyāṃ śigruśamyākapūtīkagovarāhapittagodhāvasāsapirbhiḥ |
śyāvāyāṃ gaurīsugandhāśyāmānantātaṇḍulīyakamūlaiḥ |
kaṇḍūmatyāṃ pāṭhānantātārkṣyaśaileyamākṣikaiḥ |
dahyamānāyāṃ kṣīrivṛkṣajīvanīyakalkamadhughṛtaiḥ |
vraṇitāyāṃ kṣaudrajīvanīyaiḥ |
grathitāyāṃ granthiṃ pāṭayitvā vilikhya ca kṛṣṇāsaindhavamadhubhiḥ pratisārayet |
snāvavatyāṃ madhumadhukamadhūkamadhuparṇībhirlepaḥ |
ebhireva ca yathāsvaṃ snehānabhyaṅgārthaṃ prakalpayet ||
atha rogato balādvā vicchinnaṃ karṇamanusandadhyāt ||
samāsatastu pañcadaśa karṇasandhayaḥ prāyo nāmānugatasaṃsthānasthānaviśeṣatayā sambhavanti ||
pṛthulāyatasamobhayapālīścakranebhiḥ ||
vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedakaḥ ||
abhyantaradīrghapāliḥ kavāṭaḥ ||
hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ ||
aṇusthūlasamaviṣamapālirvyāyojimaḥ ||
sa eva māṃsalapīṭho nirvedhimaḥ ||
anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayośca kṣīṇamāṃso hīnaḥ ||
grathitanirmāṃsastabdhasirāvṛtasūkṣmapāliryaṣṭī ||
nirmāṃsasaṅkṣiptāgrāśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti ||
tatra bāhyāyāṃ pālyāṃ dīrghāyāmābhyantaraḥ sandhiḥ |
aṇvādiviṣamayostu parasparaviparyayau ||
yā tvekaiva pālī sthūlā pṛthvī sthirā ca syāt tāṃ dvidhā pāṭayitvopari chitvā sandadhyāt ||
gaṇḍotkṛttena vā saśoṇitena sānubandhena māṃsena pālīṃ kalpayet |
yasya pālīdvayamapi nāsti tasyāpyeṣa eva vidhiḥ |
athavā samānavayodoṣādeḥ sañcārya karṇapīṭhaṃ samaṃ madhya niveśya varddhayet ||
sandhānavidhiḥ punarāture grathitakeśānte bandhanamupaghārite chedyabhedyalekhyairupapannairupapādya karṇaṃ śoṇitamavekṣeta duṣṭamaduṣṭaṃ veti ||
tato vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe kṣīraśītodakābhyāṃ śleṣmaduṣṭe vāruṇīsalilābhyāṃ prakṣālya punaścāvalikhyānunnatamahīnaviṣamaṃ sandhiṃ niveśya tato madhughṛtābhyāmabhyajya picuplotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇa nātigāḍhamaśithilaṃ ca badhvā sirāvyathoktena kapālasya vā cūrṇenāvakīryācārikamupadiśet ||
sandhimaśliṣyantaṃ kṣaumasūtreṇa sīvyet |
atikṣīṇapālikaṃ vā śoṇitāktena picunā veṣṭayet |
tryahāccaturahādvā salilena pariṣicya picuṃ sūtraṃ cāpanayet |
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā karṇaṃ sandadhyāt ||
tasya hi svayamapi sandhirviśliṣyate ādhmāyate śyāvatāmupaiti pacyate śuṣyati cirādrohati rūḍhopyābharaṇaṃ na kṣamate |
saśophakaṇḍūsantāpo granthimāṃśca bhavati |
tatra ca yathāsvaṃ pratikurvīta |
duṣṭarakte ca raktamavasecayet |
kṣīṇaraktaṃ snehapānanasyamāṃsarasāśanābhyaṅgairbṛṃhayet ||
sarvatra caivamapi sopadravasandhau sandhiṃ vimucya pūrvāpacāropasthāpitasmṛtiḥ samyaksandadhīteti |
na karṇe śopharāgādiyukte sandhānamācaret |
na ghasmarasya nātyuṣṇe nāviśuddhatanorapi ||
surūḍhaṃ jātaromāṇaṃ śliṣṭasandhiṃ samaṃ sthiram |
suvarṣmāṇamarogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivarddhayet ||
anyathā dāharuktodaśophāḥ syustatra kārayet |
śītānpradehasekādīn śuddhiṃ ca kledanāśinīm ||
snehāvānūpajau tailaṃ sarpirlākṣārasaṃ samam |
sādhayenmadhuraskandhahayagandhāmayūrakaiḥ ||
piṣṭairdaśaguṇakṣīre tatparaṃ karṇavarddhanam |
kaṭhināḥ sarujaḥ kṣāmāḥ pālyaḥ sveditamardditāḥ |
abhyaktāstena jāyante mṛdavo nīrujaḥ sthirāḥ ||
bṛhatyau kacchurāṃ vāriśūkamarkajaṭāṃ ghṛtam |
mākṣikaṃ śaṅkhinīṃ tailaṃ saptāhaṃ tāmrabhājane |
thāpayet tatparaṃ karṇamālepāt poṣayet kṛśam ||
carmacaṭikā jalauko hayabandhā śabarakandakaṃ tulyam |
māhiṣanavanītayutaṃ kapitthagaṃ karṇavardhanaṃ sākṣāt |
kuryāccābhyañjanālepān paliśoṣe prakīrtitān ||
atha kuryādvayasthasya cchinnāṃ śuddhasya nāsikām |
chindyānnāsāsamaṃ patraṃ tattulyaṃ ca kapolataḥ ||
tvaṅmāṃsaṃ nāsikāsanne rakṣastattanutāṃ nayet |
sīvyet gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sīvanyā picuyuktayā ||
nāsācchedetha likhite parivartyopari tvacam |
kapolavadhraṃ sandadhyāt sīvyennāsāṃ ca yatnataḥ ||
nāḍībhyāmutkṣipedantaḥ sukhocchvāsapravṛttaye |
āmatailena siktvānu pataṅgamadhukāñjanaiḥ ||
śoṇitasthāpanaiścānyaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayet |
tato madhughṛtābhyaktaṃ badhvācārikamādiśet ||
jñātvāvasthāntaraṃ kuryāt sadyovraṇavidhiṃ tataḥ |
chindyādrūḍhedhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntācca carma tat |
sīvyettataśca suślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayet punaḥ ||
niveśite yathānyāsaṃ sadyaḥcchinnepyayaṃ vidhiḥ ||
athāto nāsārogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ |
nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā ||
atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ |
kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ |
janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam ||
tatra vātāt pratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ |
ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ ||
kīṭakā iva sarpanti manyate parito bhruvau |
svarasādaścirāt pākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ ||
pittāttṛṣṇājvaraghrāṇāpiṭakāsambhavabhramāḥ |
nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ ||
kaphāt kāsoruciḥ śvāso vamathurgātragauravam |
mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ ||
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān ||
duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk |
urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā |
kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam ||
sarva eva pratiśyāyā duṣṭatā yāntyupekṣitāḥ |
yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriyatāpanaḥ ||
sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ |
kupyatyakasmād bahuśo mukhadaurgandhyaśoṣakṛt ||
nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ |
pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ |
mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ ||
pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ |
śleṣmā sucikkaṇaḥ pīto jñānaṃ ca rasagandhayoḥ ||
tīkṣṇāgrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ |
vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani ||
vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajam |
nivṛttaḥ kurute 'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ ||
śoṣayan nāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute 'nilaḥ |
śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ |
smṛto 'sau nāsikāśoṣaḥ nāsānāhe tu jāyate ||
naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā |
niśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva ||
pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat |
sa ghrāṇapākaḥ srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ ||
accho jalopamo 'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate ||
kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ rudhvā srotāṃsyavīnasam |
kuryāt saghurghuraśvāsaṃ pīnasādhikavedanam ||
averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā |
ajasraṃ picchilaṃ śītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam ||
raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā |
bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīrptidahatīva ca ||
tālumūle malairduṣṭe māruto mukhanāsikāt |
śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti ||
nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet |
tatpūyaraktamākhyātaṃ śirodāharujākaram ||
pittaśleṣmāvaruddhontarnāsāyāṃ śoṣayenmarut |
kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat ||
arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham ||
sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaṃ pratataṃ kṣutam |
sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā |
athāto nāsārogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarveṣvādau pīnaseṣu snehasvedavamanadhūmagaṇḍūṣasnigdhoṣṇabhojananivātaśayanāsanāni seveta ||
pācanārthaṃ ca guḍārdrakakṣīratrikaṭukājamāṃsamadyāmlabhojanāni ||
rohiṣājājīvacācorakopakuñcikātarkārīcāturjātakarajo vastrāvabaddhaṃ muhurmuhurupajighnet |
ghṛtāktasaktūn mallakasampuṭe kṛtvā dhūmaṃ ca pibet ||
pakve tu śirovirecanamavapīḍaṃ ca yuñjyāt ||
viśeṣeṇa śītāmbusnānapānātyuccopadhānānupadhānakrodhaśokān ||
atha vātapratiśyāye pūrvameva vātaharadravyavipakvaṃ sasaindhavaṃ prātaḥ sarpiḥ pibenmahāṣaṭpalaṃ vā ||
daśamūlakulatthakolayavaśuṣkamūlakavyoṣalavaṇapañcakaiḥ sadadhi dhānyāmlaṃ sarpiḥ siddhamāhāre pāne ca praṇītaṃ pratiśyāyayakṣmākāsaśvāsagrahaṇīgulmavibandhaghnam ||
jīrṇasnehaṃ jāṅgalarasena vyoṣadāḍimasaindhavavatā bālamūlakarasena sarvadhānyayūṣeṇa vā bhojayet |
kṛṣṇādaśamūlaśuṇṭhīyavairaṇḍamūlakkāthāsiddhena payasottamāṅgaṃ svedayet |
tadeva ca pānabhojanayorvidadhyāt |
evamaparipacyamāne punaḥ punarnāḍīsvedaṃ vātaharaṃ cāsthāpanamanuvāsanaṃ śirobastiṃ ca ||
pakve tu tailaṃ kṣavakacūrṇayuktaṃ sasaindhavaṃ sarpirvā śirovirecanam ||
pittapratiśyāye padmakośīrapaṭolasārivāvidārīśatāvarīkṣīridrumaśuṅgaśaṭhīkarkaṭākhyādurālabhānāmarddhaḍhakamaṣṭaguṇembhāsi vipācya pādāvaśeṣe madhukamṛdvīkācandanaśṛṅgāṭakakaśerukaśvetapākānyakṣamātrāṇi datvā ghṛtaprasthaṃ payasā saha sādhayet |
jīrṇe sukhoṣṇatoyapariṣiktaṃ sasaindhavena rasena bhojayet |
susnigdhaṃ virecayet drākṣāpaṭolaśrīparṇīmūrvātrivṛtkvāthena trivṛtpathyāpūgaphalacūrṇānvitena ||
viriktabhuktasya śītaiḥ śirovaktralepapariṣekakavalagrahān vitaret ||
vyajanapavanavidhūyamānaśca nīlaśādvalopavanaśiśirakarakiraṇadhārāgṛhāṇi seveta ||
tatra ca pakve doṣe śirovirekaṃ purāṇaghṛtena sasaindhavena ghṛtamaṇḍena vā kaṭphalānvitena kuryāt |
viśuddhasrotasaśca jāṅgalarasena kṣīreṇa vā śītena bhojanam ||
kaphaje tu yavakṣārāvacūrṇitamuṣṇodakānupānaṃ ghṛtaṃ pāyayet |
jīrṇe ca tilamāṣapalalavatīṃ yavāgūm |
tato vāmanīyauṣadhakvāthasiddhayā sasarpiṣkayā saindhavamāṣacūrṇapragāḍhayā peyayoṣṇāmbhasā ca vāmayet ||
tatastīkṣṇadhūmakavalayavānnacaṇakaprāyāhāranāḍīsvaderupācaret |
arucigauravayostu viśodhayet ||
pakve kṣavakaviḍaṅgasaindhavādībhirnasyam |
tailāpluto nāgaracūrṇānuviddho mudga āhāro yathāsātmyaṃ ca rūkṣatīkṣṇoṣṇam ||
śuddhaghrāṇapathasya devadārusaralakākolījīvakamadhukapippalyanantākṣīravipakvaṃ tailaṃ nasyam ||
sānnipātike doṣabalataḥ pratikuryāt |
rasāñjanātiviṣāmustabhadradārusādhitaṃ cātra tailaṃ nāvanam ||
raktaje paittiko raktapittoktaśca vidhiḥ ||
duṣṭapratiśyāye vyoṣacitrakayavakṣārabījakaviḍaṅgapūtīkarañjatvaglavaṇatrayairmāṃsarasapratīvāpavipakvaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥ pāyayet |
jīrṇe ghṛte jāṅgalarasena talopasekaṃ bhojayet |
snigdhaṃ ca kaphapratiśyāyavadupācaret ||
pakve 'vapīḍaṃ vyoṣendrayavaviḍaṅgasārajīrakasaindhavairbastamūtrapiṣṭairdadyāt |
viśuddhaghrāṇasrotasaṃ ca punarupasnehya virecayet |
bhṛṣṭānyavān bhūstṛṇakāmrātakajīrakatrivṛtāyuktān gomūtreṇa kvāthayet |
taṃ kvāthamabhayānāgaramaricakramukasaindhavayāvaśūkacūrṇayuktaṃ sabījapūrakarasaṃ pāyayet |
viriktaṃ ca kāle mustaharidrānāgarayavakṣārapūtīkarañjareṇukābhirajāvigotradadhibhiśca siddhaṃ sarpirupayojayet |
tīkṣṇāni ca nirūhānuvāsanāni |
evamapyaśāntau hiṅgukṣārāmaradāruvipakvaṃ ghṛtaṃ māṃsarasānupānaṃ pibet ||
kośāmrapallavamūrvā tarkārīṅgudīphalaphaṇijjakamahāpañcamūlakaṇṭakārikāsārivorupūgahiṃsrānimbaśigruphalarakṣoghnakṛmighnadantī pūtikarañjapippalīvārtākabījāhimārakamūlatvakpatrapuṣpaphalairajāmūtrapiṣṭairajāśvaśakṛdrasayuktairdhūmavartiṃ kṛtvā ghṛtābhyaktāṃ pātuṃ prayacchet ||
pippalīvardhamānaṃ copayuñjīta |
bhṛśakṣavathau puṭake ca nimbakaṭphalakuṣṭhamaricacūrṇaiḥ kledanāya pradhamanam |
pippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgamṛdvīkākaṣāyakalkavipakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā nāvanam ||
nāsāśoṣe balātailaṃ pāne śirobastau ca |
kṣīrasarpirnasyaṃ madhuravargasādhitaṃ vā tailam |
nāsāpāke dīptau ca jālaukobhirasravisrāvaṇam |
śītairūrdhvādhovirekalepasekāḥ |
nāsāsrāve tīkṣṇaṃ nasyaṃ dhūmaśca ||
avīnase pūtināse ca guḍamaricahiṅguśivāṭikāviḍaṅgairajāmūtrapiṣṭairnasyam |
kaphapratiśyāyavacca snehasvedavamanāni ||
vamitavato nirguṇḍīśigrutarkārīphaṇijjakakṣavakasurasārjakapatrasvarasena sārṣapaṃ pīlujaṃ vā tailaṃ vipācya nasyaṃ vidadhyāt ||
lākṣāviḍaṅgapippalīlavaṅgakṣavakaniśākuṣṭhavacākarañjikākalkairvā tilatailam |
śigrubṛhatīdantīmūlabilvavyoṣasurasasaindhavairvā ||
utpannamātraṃ pūyaraktaṃ raktapratiśyāyavaccikitset |
kṛtavamanasya cāsya nasyadhūmau prayojayet ||
arśāṃsi vidhivat kṣāreṇāgninā vā dahet |
sthūlāni tu śastreṇa spṛṣṭvā dāhānantaraṃ śītāṃ kriyāṃ yojayet ||
vartiṃ ca nāsāyāṃ kumbhanikumbhāgnikasaindhavapippalīmanaśśilālakalkamadhughṛtapradigdhām ||
tuvarikābibhītakaharidrālodhrapriyaṅgukarañjikākalkaguḍodakavipakvaṃ tailaṃ nāvanam |
karañjakalodhrotpalamadhukatindukāsthitriphalākhadirasāravipakvaṃ ||
yathādoṣaṃ ca snehavamanavirekādīn praṇidadhyāt ||
arbudaṃ baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa mūle samaṃ chindyāt |
calapramṛṣṭaṃ ca vraṇaṃ śalākayā dahettailena vā |
agnidagdhaṃ mraṅkṣayettataḥ śiśiraiḥ pradehaiḥ ||
uparūḍhavraṇasya lodhrāvāpaṃ tīkṣṇoṣṇalavaṇadravyagomūtrayuktaṃ sārṣapaṃ kārañjaṃ vā tailaṃ nāvanam |
pittaje raktaje vārbude godantasaindhavālakāsīsakāṃsyanīlairambupiṣṭairālepaḥ |
śītaireva ca sādhitāni ghṛtānyabhyaṅganasyapānāni ||
māṃsamedaḥ sannipātārśorbudāni caivaṃ sādhayediti |
hīnacchedāt punarbṛddhiraticchedāt svarakṣayaḥ |
athāto mukharogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
mātsyamahiṣavārāhapiśitāmakamūlakam |
māṣasūpadadhikṣīraśuktekṣurasaphāṇitam ||
avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam |
dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham |
kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān ||
tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhākṛtaḥ ||
oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau |
dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau ||
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau |
piṭakābhirbahukledāvāśupākau #
śītāsahau gurū śūnau savarṇapiṭakācitau ||
sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau |
akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau ||
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau |
kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakterbudaṃ bhavet ||
māṃsapiṇḍopamau māṃsāt syātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt ||
tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū ||
kṣatajāvavadīryete pāṭyete cāsakṛt punaḥ |
grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau ||
jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam ||
gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāharujānvitaḥ ||
vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ |
dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ ||
dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ |
bhavantyamlāśanenaiva sarujaścalitā iva ||
dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ |
cālaśvaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ ||
karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudbhavaḥ ||
dantodhikodhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalavarddhanaḥ |
jāyamāne 'tirugdante jāte tatra tu śāmyati ||
adhāvanānmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ |
pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā #
śātayatyaṇuśo dantakapālāni kapālikā ||
śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ |
samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ |
śoṣite majjñi suṣire dantennamalapūrite ||
pūtitvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ |
ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambhositaścalaḥ |
pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ ||
śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam |
śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca |
upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ |
dantamāṃsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ ||
kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantesṛjisthite |
calā mandarujo dantāḥ pūtivaktraṃ ca jāyate ||
dantayostriṣu vā śopho badarasthinibho ghanaḥ |
kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ ||
dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ |
sarugdāhaḥ sravet bhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ ||
śvayathurdantamūleṣu rujāvānraktapittajaḥ |
lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ ||
sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ |
mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ ||
dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ |
pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā sodhimāṃsakaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān |
yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbhobhighātajaḥ ||
dantamāṃsāśritānrogān yaḥ sādhyānapyupekṣate |
antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim |
pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī ||
tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ ||
śākapatrakharāsrastā sphuṭitā vātadūṣitā |
jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāṃsāṅkuraiścitā |
śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ ||
kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ |
matsyagandhirbhavet pakvaḥ solaso māṃsaśātanaḥ ||
prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ |
sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ |
adhijihvaḥ sarukkaṇḍūvākyāhāravighātakṛt ||
tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ ||
tālumāṃsenilādduṣṭe piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ |
bahvyo ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smṛtāḥ ||
tālumūle kaphātsāsrānmatsyabastinibho mṛduḥ |
pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāramīrayan |
kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā ||
tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ ||
padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam ||
kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk ||
kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ ||
pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ ||
vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ ||
jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ |
māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī ||
kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī |
pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā ||
kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā |
kaphena picchilā pāṇḍurasṛjā sphoṭakācitā ||
taptāṅgāranibhā karṇarukvarī pittajākṛtiḥ |
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā ||
doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavat grathitonnataḥ |
śūkakaṇṭakavat kaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ ||
vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛt galapārśvagaḥ ||
hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ |
picchilo mandarukśophaḥ kaṭhinastuṇḍikerikā ||
bāhyāntaḥśvavathurghoro galamārgārgalopamaḥ |
galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ ||
valayaṃ nātirukśophastadvadevāyatonnataḥ ||
māṃsakīlo gale doṣairekonekothavālparuk |
kṛcchrochvāsobhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ ||
bhūrimāṃsākuṅravṛtā tīvratṛṅjvaramūrddharuk |
śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī ||
vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ |
pūtipūyanibhāsnāvī śvayathurgalavidradhiḥ ||
jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ |
janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam ||
pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavet bahiḥ |
varddhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate niruk ||
kṛṣṇāruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇarājimān |
vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām ||
sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt |
vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām ||
medasā śleṣmavaddhānivṛdhyoḥ sonuvidhīyate |
dehaṃ vṛddhasya kurute gale śabdaṃ svare 'lpatā ||
śleṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ |
tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahānilāt ||
karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro 'nilaḥ |
sañcāriṇo 'ruṇānrūkṣāno ṣṭhau tāmrau calatvacau ||
jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā |
vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ ||
adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ |
yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ ||
mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā |
kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktaje ||
kvaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ ||
antaḥ kapolamāśritya śyāvapāṇḍu kaphorbudam |
kuryāttat ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate ||
mukhapāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ ||
pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ ||
auṣṭhe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale |
vaktre sarvatra cetyuktā pañcasaptatirāmayāḥ ||
ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ |
aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt teṣvanupakramāḥ ||
karālo māṃsaraktoṣṭhāvarbudāni jalādvinā |
kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣiro mahān ||
svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ |
nāḍyoṣṭhakopau nicayādraktāt sarvaiśca rohiṇī ||
daśane svarabhraṃśī kṛcchrocchavāso 'tivatsaraḥ |
athāto mukharogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
snigdhasvinnasya khaṇḍauṣṭhasyauṣṭhāntau vilikhya suśliṣṭau kṣaumasūtreṇa sīvyet |
śatadhautaghṛtābhyaktāṃ cāsmai kabalikāṃ vraṇasyopari dadyāt |
praklinnaṃ ca vraṇaṃ vraṇacikitsayā sādhayet ||
jyotiṣmatīlodhramadhukapaṭolotpalakākamācīśrāvaṇīsārivābhistailaṃ vipakvamabhyañjanācchodhanaropaṇam |
tathā vātaharamadhurauṣadhasiddhaṃ tailaṃ nasyam ||
vātaja auṣṭhakope devadāruguggulusarjarasamadhūcchiṣṭasiddhena mahāsnehenābhyaṅgaḥ |
tenaiva samadhukacūrṇena pratisāraṇām |
tadabhyaktena picunā pracchādanam |
eraṇḍapallavaiḥ kṣīrakvathitairnāḍīsvedaḥ khaṇḍauṣṭhoktaṃ nāvanaṃ śiro 'bhyaṅgaśca ||
pittotthe 'bhighātaje ca jālaukobhirvisrāvaṇam |
pattaṅgayaṣṭīchinnaruhāvipakvaṃ sarpirabhyaṅgaḥ |
madhumadhukalodhrasarjarasaiḥ pratisāraṇam |
raktajepyacirotthite paittikavat pratikuryāt |
kaphaje jalaukobhiḥ śākādipatrairvā raktaṃ visrāvya vyoṣapāṭhāyavakṣārasvarjikākṣāraiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet |
kuṣṭhatagaradantīśyāmābiḍaharitālaviḍaṅgairvā |
svedanasyadhūmakavalāṃśca kaphaghnānavacārayet ||
medoje dantacchadaṃ svedayitvā vṛddhipatreṇa vipāṭya śuddhamedasamagninānupacaret |
jalārbudoktaṃ tailaṃ ropaṇam ||
jalārbudaṃ bhitvā viśodhya trikaṭukaṭukātejovatīyavakṣārasvarjikāsaindhavakāsīsacūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet |
avagāḍhamativṛddhaṃ vā kṣāreṇāgninā vā dahet haridrālodhramadhukamālatīhareṇutagarairvipakvaṃ tailaṃ ropaṇam ||
gaṇḍālajīmapakvāṃ śophavadvidagdhāmupanāhya pakvāṃ vidārya vraṇavat sādhayet ||
śītadantasyoṣṇāmubusvinnasya vrīhimukhena pālīṃ likhitvā picutailena dahet |
pratisārayecca priyaṅgujambvasthidāḍimatvaktriphalārasāñjanasaindhavaśuṇṭhīmustacūrṇaiḥ samadhughṛtaiḥ |
dantaharṣe bhede ca vātaharasiddhaṃ tailamelākuṣṭhapāṭalīsvagvipakvo majjā vā gaṇḍūṣaḥ |
dantacāle daśamūlakvāthena tailasarpirvasākṣaudraiśca kavalaḥ |
pippalīsaindhavatutthalodhrapataṅgasrotojamustātriphalāḥ pratisāraṇam |
niyataṃ ca snaihikadhūmapāyī snigdhamadhurāhāro visrāvaṇaparaḥ syāt |
candanapadmakamadhukavidārīkaśerukanīlotpalamṛdvīkājīvakarṣabhakaśarkarāṇāṃ pratyekaṃ palena kṣīreṇa ca māṃsarasadviguṇena tailaprasthaṃ vipācayet |
etannasyagaṇḍūṣaprayogāt paraṃ daśananayanaśravaṇabalakaram ||
adhidantakaṃ kṣāreṇālipya jarjaraṃ vijñāya kṛmidantakavidhinotpāḍya tadvadevopacaret |
anavasthitaśoṇitaṃ ca dagdhvā vraṇavadupakrameta ||
dantaśarkarāṃ dantamūlānyapīḍayan dantalekhanena vilikhya kṣāratailenāvasecayet |
mūṣākūrpapāṭalītvakcūrṇena pratisāraṇam |
sadā ca dantadhāvanādīn seveta |
kapālikāyāmetadeva viśeṣataḥ śīlayet ||
kṛmidantake suṣiraṃ guḍena madhūcchiṣṭena sarpiṣa vāpūrayitvā taptayā kubjaśalākayā dahet |
saptacchardākakṣīraṃ vā pūraṇam |
hiṅguviḍaṅgasvarjikākaṭphalakāsīsakuṣṭhacūrṇastāntavabaddho dantasyopari tiṣṭhan rujamapaharati |
ebhireva ca siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaḥ |
dṛḍhagūḍhamūlamāṃse saruje visrāvaṇam |
bhagnasphuṭitavivarṇasuptacalasya sarujasya ca ||
evamanupaśame sandaṃśayantreṇa dantamāyataṃ gṛhītvā vicālya śasreṇa pārśvebhyo mokṣayitvoddharet |
dantanirghātanenotpīḍya mudgareṇāśmanā vā nirghātayet |
tasyoddharaṇācchoṇitātyayastataścendriyabhraṃśo vāta vyādhirvā ||
prakṣālitamukhaśca samadhukacūrṇaṃ tailaṃ madhu vā gaṇḍūṣaṃ dhārayet ||
vidārīmadhukaśṛṅgāṭakakaśerukābhistailaṃ daśaguṇe payasi siddhaṃ nasyam ||
uttaradantoddharaṇepyayameva pratīkāraḥ |
śītāde śoṇitaṃ visrāvya rasāñjanamustatriphalārjunatvakpriyaṅgumahauṣadhakaṣāyaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet |
ebhireva ca sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ |
madhuravargasiddhaṃ tailaṃ nasyam |
tejovatīvyoṣaharidrādvayakuṣṭhapāṭhākaṭurohiṇīlodhrasamaṅgāmustaiḥ pratisāraṇaṃ sarvadantamāṃsāmayeṣu kaṇḍūśvayathuvedanāraktasrutiharam |
tathā vyāṣayavakṣāramanaśśilāsaindhavadārvītvagbhiḥ ebhirevāṣairdhaguṭikā sarvamukharogaharā ||
upakuśe sukhoṣṇāmbusvinnānyutsannāni dantamāṃsānyavalikhenmaṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā |
tataḥ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā gaṇḍūṣaḥ |
maricakuṣṭhamadhukapriyaṅgulākṣāpataṅgagairikarasāñjanaśuṇṭhīsaindhavairmadhughṛtamaṇḍayuktaiḥ pratisāraṇam |
pṛthakparṇīviḍaṅgavidārīmadhukapayasyāsuradāruvipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca |
madhuravargasiddhameva vā sarpiḥ punaḥ punaśca rudhirāvasekaḥ ||
dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite svarjikāmadhukaśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam ||
dantavidradhau tiktakaṭukaṣāyoṣṇaiḥ samūtraiḥ kabalo lepaśca |
vṛścikālīkuṣṭhakaṭukāyavakṣāraiḥ pratisāraṇam |
taṃ ca pākato rūkṣaśītairantarbahiḥ prayuktairvārayet |
pakve tu pāṭanamavagāḍhe dāhaḥ |
triphalāsumanoriṣṭhakvātho gaṇḍūṣaḥ |
yaṣṭīmadhukasiddhaḥ sarpirmaṇḍo nasyam ||
suṣire chinnalikhite lodhramustatriphalākiṃśukapataṅgatārkṣyaśailaśatapuṣpākaṭphalairavagharṣaḥ |
kṣīrivṛkṣakiṃśukāmalakānāṃ vā |
gairikotpalamadhūkasārivācandanaprapauṇḍakaśarkarānantālodhrāgarusiddhaṃ tailaṃ nāvanam ||
adhimāṃsakamacirotthitaṃ srāvayet |
vivṛddhantu baḍiśena macuṭyā vā gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chitvā tīkṣṇaiḥ pratisārayet |
kaṭutīkṣṇaiḥ kavalastailaṃ vā yavakṣārāvacūrṇitam ||
vidarbhe dantamūlāni śastreṇa viśodhya kṣāraṃ prayujya ghṛtamaṇḍaṃ gaṇḍūṣe dadyāt |
lodhrapataṅgamañjiṣṭhāmadhukacūrṇaḥ pratisāraṇam |
kākolīyaṣṭīmadhuśarkarāvipakvaṃ tailaṃ nāvanam ||
dantanāḍīmeṣayitvā saṃvṛtāṃ śastreṇa vivṛtayitvā tadāśritaṃ dantamaśeṣamuddhṛtya śalākayā dahet |
kubjāmavagāḍhāmanekagatiṃ vā guḍamadhusikthānyatamapūrṇām |
tataḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa gaṇḍūṣaṃ dhārayet |
dantīkhadirasāramadanasvādukaṇṭakakvāthe lodhravālakośīradevadārumañjiṣṭhāmadhukakalkavipakvaṃ tailaṃ sarṣapatailaṃ vā nāḍīśodhanaropaṇam ||
prapauṇḍarīkaharidrādvayamadhukamadhūcchiṣṭalodhrakaṭukīśarkarāpadmakacandanamūrvopodakāvāstukataṇḍulīyakamañjiṣṭhāmlīkākapitthapatrairvā ||
nasyaṃ ca viḍaṅgamadhukamustanirguṇḍīkhadiramañjiṣṭhośīrasuratarusiddhaṃ tailaṃ |
dhūmāsṛksrāvaṇanāvanāni śīlayet |
vātajeṣu jihvākaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopokto vidhiḥ |
pittajeṣu vighṛṣṭasrutarudhireṣu svādubhirdravyairavagharṣaṇagaṇḍūṣanāvanāni kuryāt |
jihvālase navotthite tīkṣṇāḥ pratisāraṇādayaḥ |
adhijihvāmunnamya baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chidyāt |
upajihvāṃ śākapatreṇāṅguliśastreṇa vā visrāvya yavakṣāreṇa pratisārayet ||
galaśuṇḍikāṃ kaphaghnairupācaret |
vṛddhāyāṃ tūrvārubījanibhamasirātatamagramuparijivhāyāniviṣṭaṃ baḍiśena mucuṭyā vā vastraveṣṭitābhyāṃ vāmāṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ gṛhītvā maṇḍalāgreṇa nātyagre nātimūle chindyāt |
agracchedādanupaśamaḥ śopho lālādivṛddhirvā |
aticchedācchoṇitakṣayeṇa maraṇam |
samyakcchinnāyāṃ pūrvavat pratisāraṇādayaḥ ||
tālusaṅghāte puppuṭe kacchape ca nave vidhirayam |
tālupāke tvapakvasya śvaythoḥ kāsīsarasāñjanakṣaudraiḥ pratisāraṇam |
madhurakaṣāyaiḥ śītairgaṇḍūṣaḥ |
pakvasya maṇḍalāgreṇāṣṭāpadavat bhedanam tīkṣṇairavagharṣaṇam |
paṭolāriṣṭajātīkaravīraguḍūcīvṛṣakaṭukāharidrādvayavetrāgrakaṇṭakārikākvāthaḥ kavalo madhu tailaṃ ca ||
tāluśoṣe madhukapippalīnāgarasiddhaṃ sarpiruttaraṃ bhaktikaṃ satṛṣṇaḥ pibet |
payasyāmadhūkamadhūlikāvipakvaṃ kṣīrasarpirnasyam |
kaṇṭharogeṣu tu jvarādyanupadruteṣu kaṭunīkṣṇairnasyāvagharṣaṇagaṇḍūṣādayaḥ sirāvyadho rasāñjanendrayavadārvīnimbakvāthaḥ pānam |
vyoṣayavakṣāradārvīrasāñjanatejovatīpāṭhānimbatvaktriphalācitrakaiḥ śuktagomūtrakvathitaiḥ kavalo guṭikā vā pratisāraṇam |
tālīsapatragṛhadhūmapañcakolakailāmaricapalāśamuṣkakakṣārayavakṣārairyavakvāthena guṭikāḥ kṛtāḥ sarvakaṇṭharogeṣvamṛtopamāḥ ||
atha vātarohiṇīkāmantarbahiḥ svinnāmaṅguliśastrakeṇa madhulavaṇagarbheṇa vā nakhena visrāvya tīkṣṇaiḥ pratisārayet |
mahāpañcamūlakvātho gaṇḍūṣaḥ |
elāpunarnavasiṃhīkapitthakalkapayovipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nāvanaṃ ca ||
pittajāmapyevaṃ visrāvya pataṅgaśarkarālodhrapriyaṅgubhiḥ pratisārayet |
drākṣāparūṣakośīramadhukacandanakvātho vā |
triphalātilvakaśyāmāśrīparṇītvaṅmadhuyaṣṭikābhirdaśaguṇe payasi siddhaṃ sarpirnasyakavalabhojaneṣu ||
raktajāmapyevaṃ pratyākhyāyopakramet ||
ślaiṣmikīṃ svedayitvā vilikhya kaṭukavargeṇāgāradhūmatriphalāsaindhavayuktena pratisārayet |
nimbajātyapāmārgaviḍaṅgavipakvaṃ tailaṃ nasyam ||
śālūkavṛndatuṇḍikerīgilāyuṣvapyeṣa eva vidhiḥ ||
galavidradhau visrāvitāyāṃ lodhravarārasāñjanapataṅgagairikarocanāpippalīsaindhavacūrṇairavagharṣaṇam |
kirātatiktakalodhradārvī śatapuṣpānimbapatrakuṣṭhailāguḍūcīcitrakatagaramustākvātha kalkavipakvaṃ tailaṃ nāvanam ||
galagaṇḍamanilajaṃ svedayitvā visrāvayet rūḍhavraṇa ca tilapriyālalaṭvāmūlakaśaṇātasībījairupanāhayet |
tilvakāgnimanthapunarnavakālāmṛtāsaubhāñjanaka gajapippalyekaiṣikārkamūlakaraghāṭakapuṣpaiḥ surāmlapiṣṭaiḥ punaḥ punarlepayet |
nimbaguḍūcīkuṭajahaṃsapādīkṛṣṇābalādvayadevadārusiddhaṃ ca tailaṃ pāyayet ||
ślaiṣmikepyayameva vidhiḥ tīkṣṇatarāśca svedapralepādayaḥ |
viśalyātiviṣāviṣāṇikāśukanāsājagandhāguñjāphalakaṭukālābubhiḥ |
palāśakṣārambupiṣṭaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ |
vatsakādinā pañcalavaṇayuktena siddhaṃ tailaṃ pānam |
tīkṣṇāṃśca vamanādīn śīlayet |
paryāyataśca svedaṃ śoṇitāvasecanaṃ ca |
tathānupaśame pācayitvā vraṇavadubhāvapyupācaret |
yavānnamudgādiyūṣāṃca vyoṣotkaṭān pānabhojanayorvidadhyāt ||
medāja svinnasya sirāṃ vidhyet |
pūrvoktāḥ pralepāḥ prātaḥ prātaścāsanādisārarajo gomūtreṇa pibet |
evamapyaśāntau śastreṇa vidārya medo viśodhya sīvyet |
dāhayogyaṃ vā vasāghṛtakṣaudrānyatamena yathāvaddahet |
rocanākāsīsatutthakacūrṇitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanaropaṇam |
asanādisāragopurīṣabhasmayuktaṃ vā ||
mukhapākeṣu sāmānyatastriphalākvātho madhumānanye ca tiktakaṭukakaṣāyā mukhadhāvanāḥ |
mṛdvīkāpāṭhājātīmātuluṅgārjunapatrajīvakapallavānāmanabhyavaharatā carvaṇam ||
dāruharidrārdhatulāṃ viṃśatiguṇe 'mbhasi śrapayitvā taṃ kvāthaṃ sagairikamādarvīpralepāt sādhitaṃ kṣaudrayuktaṃ ghṛtabhājane nidadhyāt |
etanniṣṭhīvanaṃ sarvamukhāmayanāḍīghnam |
ayameva ca pṛthakkalpo yaṣṭīmadhukapaṭolīnimbāṭarūṣakajātīlodhrārimedatriphalājambūkhadiratvacām ||
yavakṣārabhāgāḥ sapta suvarṇagairikāt bhāgadvayaṃ mūrvākaṭukātiviṣāmalakānāmeko bhāgastat sarvaṃ kutalakṣārodakapiṣṭaṃ guṭikāḥ kṛtvā khādenniṣṭhīvecca ||
khadirasāratulāmarimedatulādvayaṃ ca toyavahe 'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayedavatāritaṃ parisrutaṃ ca punarāghanībhāvāt |
ghanībhūte śīte ca kārṣikāṇi ślakṣṇīkṛtāni prakṣipeccandanapadmakośīravālakamañjiṣṭhādhātakīmustaprapauṇḍarīkamadhukatriphalācāturjātakalākṣānaladatārkṣyaśailalodhradvirajanīsamaṅgāpāṭhākaṭphalaileyapataṅgāgarugairikāñjanāni |
pālikāṃśca jātīphalalavaṅgakaṅkolakebukān |
tā guṭikā vadanasthāḥ sarvān mukharogān jayanti |
saurabhaṃ saumanasyaṃ ruciṃ ca janayanti ||
eṣāmeva ca kalkakaṣāyaistailaṃ sādhitaṃ kavale niyuñjyāt ||
tatra vātaje mukhapāke daśamūlakākolīrāsnāmadhukasārivākvāthena kuṣṭhakalkena ca siddhaṃ tailaṃ nasyaṃ gaṇḍūṣaśca |
pippalyelālavaṇottamaiḥ pratisārayet ||
paittike kṣīrekṣurasadrākṣāśarkarodakairgaṇḍūṣaḥ |
madhuradravyasiddhaṃ payaḥ pānaṃ kavalo nasyaṃ ca |
padmakasamaṅgāmañjiṣṭhālodhradhātakīvipakvaḥ sarpirmaṇḍo nāvanam |
madayantikāpatairniṣṭhīvanaṃ ca ||
kaphaje kaṭukakṣāralavaṇaiḥ pratisāraṇam |
sthirāsu tu piṭakāsu prākśākādipatreṇa lekhanam |
muṣkakapalāśāmalakīkṣāragomūtrairgaṇḍūṣaḥ |
nirguṇḍīphaṇijjakārjakasurasapatrairniṣṭīvanam |
devadārupāṭhātiviṣādantīndrayavakaṭukāgomūtreṇa kalkatāḥ kvathitā vā pītāḥ sarvakaphāmayān nighnanti ||
rocanākāsīsasaurāṣṭrikārasāñjanāni mocaraso madhu caikato vipakvaṃ lohabhājanasthaṃ kalkaṃ viśuṣkaṃ curṇīkṛtaṃ madhunā vraṇalepaṃ kuryāt ||
atha sarvasaramarbudamacirotthitamavṛddhaṃ maṇḍalāgreṇa chitvā muṣkakabhasmanā madhumiśreṇa pratisārayet svarjikāśuṇṭhīcūrṇena vā |
madhutailaṃ nimbaguḍūcīkvāthaśca gaṇḍūṣaḥ |
yavānnabhojī tīkṣṇāni kavalābhyaṅganasyānyācaret ||
pūtimukhaṃ snigdhasvinnaṃ vāmayitvā śirovirekairupācaret |
tataḥ svarjikāhiṅgugṛhadhūmamanaśśilailāśuṇṭhīviḍaṅgatejovatībhirguṭikāḥ kṛtvā madhudrutā mukhapariśodhanārthaṃ dadyāt |
samaṅgādhātakīpadmalodhrapriyaṅgucūrṇaiḥ salilamavacūrṇitaṃ mukhadhāvanam |
śītādopakuśoktaṃ ca kuryāt nasyadhūmakavalāṃśca śīlayet |
mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ |
tasmātteṣāmasakṛdrudhiraṃ visrāvayedduṣṭam ||
kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāḥ kaṭukatiktāḥ |
prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma ||
yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥkṣāroṣitairapasnehāḥ |
yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya ||
prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ |
athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ |
utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ ||
atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ |
upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥ pratatekṣaṇaiḥ ||
asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ |
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā |
bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam ||
bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī |
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate ||
sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ |
prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo 'kasmādvyathāśamau ||
mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate |
ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ |
pakṣāt kupyati māsādvā svayamevopaśāmyati |
ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet ||
śirobhitāpe pittotthe śirodhūmāyanaṃ jvaraḥ |
svedo 'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam ||
aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā |
sirāniṣpandatālasyaṃ ruṅmandāhnyadhikā niśi |
tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ ||
raktātpittādhikarujaḥ sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇaḥ |
saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kledite rudhirāmiṣe |
kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ ||
śirasaste pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ |
cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ ||
raukṣyaśophavyathacchedadāhasphuraṇapūtitāḥ |
kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ |
tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje ||
vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ ||
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ |
tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛṅbhramāḥ ||
tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ |
trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ ||
pittānubandhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ |
rujāṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām ||
āmādhyāhnaṃ vivarddhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ |
avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ prama |
ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ ||
śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava ||
kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate |
savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam ||
yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭakārbudavidradhīn ||
kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ |
kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭakāḥ syurarūṃṣikāḥ ||
kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ |
susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāraṇakaṃ tu tat ||
romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
romakūpān ruṇadhdyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ |
tadindraluptaṃ rujjā ca prāhuścāceti cāpare ||
khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt ||
sā vātādagnidagdhābhā pittātsvedasirāvṛtā |
kaphāt ghanatvagvarṇāṃśca yathāsvaṃ nirdiśettvaci ||
doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā |
dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate ||
śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
keśān sadoṣaḥ pacati pālitaṃ sambhavatyataḥ ||
tadvātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jvalatprabham |
pittāt sadāhaṃ pītābhaṃ kaphātsnigdhaṃ vivṛddhimat ||
sthūlaṃ suśuklaṃ sarvestu vidyādvyāmiśralakṣaṇam |
śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham ||
asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca |
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vātaje śirobhitāpe vātavyādhivihitaṃ kuryāt |
nivātasthaṃ ca naktamabhyaktaśirasaṃ sarpiḥ payonupānaṃ tailaṃ vā pāyayet |
māṣān vā sasarpiṣkānuṣṇapayonupānān bhakṣayet |
ānūpapiśitaveśavāreṇa yavatilamudgamāṣakulatthakuṣṭhadāruharidrātasīsaindhavarvā mahāsnehavatīmutkārikāṃ datvā śiro veṣṭayet |
tataḥ pratyūṣe daśamūlasiddhena payasā kavoṣṇena pariṣekaṃ kuryāt |
tatsiddhaiśca pāyasaiḥ piṇḍasvedaṃ lepaṃ vā ||
kūrmamahiṣavarāhakukkuṭaśallakīnāṃ vasā sasaindhavā nasyaṃ śiraḥkarṇapūraṇaṃ ca |
tathaiva ca pañcamūlabalāsārivādvayakvāthe madhukajīvakarṣabhakapunarnavagarbhaṃ sapayaḥ sarpistailaṃ caikato vipakvam ||
kārpāsamajjatvaṅmustāsumanaḥkorakāṇyuṣṇāmbupiṣṭāni nāvanaṃ sarvaśirorujāghnam |
tadvat tvakpatraśarkarāśigrukarañjabījāni |
tathā candanotpalatagarakuṣṭhaiḥ saghṛtairlepaḥ |
devadārukuṣṭhacorakayaṣṭīmadhukakamalanīlotpalailāprapauṇḍarīkaiśca ||
kuṅkumaśarkarāsaṃskṛtamājyaṃ raktapittānubandhe marśaḥ |
na cātra raktamavasecayedvātodrekabhayāt |
evamasiddhau vātaje śleṣmaje ca yathokto dāhaḥ ||
ardhāvabhedakepyayameva vidhiḥ |
nirguṇḍīpatrarasaśca saghṛtamaṇḍasaindhavo nasyam |
sārivotpalakuṣṭhavacāmadhukapippalībhiḥ satailāmlo lepaḥ |
aśāmyati doṣānubandhamavekṣya pratikurvīta ||
sūryāvartetvayameva vidhiḥ viśeṣatastu sirāmokṣaḥ ||
pittaje raktaje ca śirobhitāpe snigdhasya sirāṃ vidhyet |
suśītaiḥ śatadhautaghṛtānvitaiḥ śiro vaktraṃ siñcet pradihyācca ||
candanasārivāmadhukadūrvotpalaprapauṇḍarīkamañjiṣṭhāvidārībhiḥ sakṣīraṃ sarpirvipācitaṃ nāvanaṃ śirobastiśca |
jīvanīyavipakvāt payaso navanītamuddhṛtya jīvanīyakvāthakalkābhyāṃ pācitaṃ pānabhojananasyābhyaṅgabastiṣu praṇītaṃ pittaraktajān sarvānvikārān sādhayati |
jīvanīyagarbhaṃ ṣoḍaśaguṇe payasi siddhamājyaṃ vā ||
kṣīrekṣujāṅgalarasakharjūradrākṣākaśerukamṛṇālasiddhaḥ sarpirmaṇḍo 'nuvāsanam |
añjanādivargaśṛtaṃ kṣīramāsthāpanam ||
śaṅkhakaṃ pratyākhyāyaivamevopacaret |
viśeṣatastu kṛṣṇatilaśatāvarīnīlotpalamūrvāpunarnavairlepaḥ ||
kaphaje śirobhitāpe laṅghayet |
purāṇasarpisnigdhaṃ vā vāmayet |
śigrunimbairaṇḍakvāthena vā nāḍīsvedaḥ ||
devakāṣṭhakuṣṭhaśārṅgeṣṭāsaralarohiṣaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairālepaḥ |
yavacūrṇamadhukacandanaharidrākuṣṭhapriyaṅguśatapuṣpāsuradārubhistailājakṣīrayuktaiḥ sasaindhavairupanāhaḥ ||
viḍaṅgatailaṃ nasyaṃ sārṣapaṃ vā tadeva vā vyoṣasiddham madhūkasārakalko vā madhuyutastvagvā meṣaśṛṅgyā iṅgudasya vā |
śirovirecanadravyairvā sūtrasthānauktaiḥ pradhamanam |
taireva ca pakvaṃ tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā ||
śirovirecanānte karṇanādoktaṃ snehanasyam |
tīkṣṇāḥ kavalāḥ manaśśilānaladatutthakāsīsacūrṇaḥ sasarpiṣko dhūmaḥ |
naladacūrṇasya ca muhurmuhurāghrāṇanam ||
kṛmije durālabhāsuradārurohiṣapūtīkatriphalākaṭphalavacātrikaṭukairajāmūtryuktaṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam |
upasnigdhasvinnasya devadārupūtīkakaṭabhīsarṣapaviḍaṅgatilakaṇṭakavipakvena tailena śiraḥ karṇau cābhyajya svedayet ||
tataḥ kṛmimūrcchanārthamasṛṅnastovasecayet |
tato rudhiragandhamadena prāvisṛtāḥ saptacchadasya tvagrasena puṣparasena vānantaraniṣiktena kṛmayaḥ patanti ||
saraladevadārukaṭphalasarṣapāpāmārgakṣavakakaṭukālābusurasabījapippalītaṇḍulacūrṇaṃstatpakvaṃ vā tailaṃ sadyaḥ kṛmīn nirasyati |
viḍaṅgataṇḍulā vājimūtrapiṣṭāḥ śirīṣabījāni vā chāgamūtrapiṣṭāni |
gomāṃsena chāgamāṃsena vā vasāpiṣṭena yavāgūṃ kṛtvā śiro vilepayet |
tato nimbārkavaṃśasurasakuṭajakarañjakaravīrapatrakvāthena secayet |
evaṃ kṛmiṣvapagateṣu tejovatīpūtīkabimbīsurasanaktamālaviḍaṅgaharītakīsarṣapārkakaravīramūlamālatīdevadārukṣavakamustaphaṇijjakapippalīśatapuṣpāmadhūkaśaṇanimbasārakalkairajāmūtrayutaiḥ sārṣapaṃ tailamaiṅgudaṃ pailukaṃ vā vipakvaṃ yuktyā nāvanam ||
na tu jāturudhiramavasecayet |
jantubhiḥ pītaśoṇite hi śirasi punarasrāvasekādakāṇḍe mṛtyuḥ syāt |
śiraḥ kampamakṣīṇasyānyavyādhyanupadrutasya dāhavarjyaṃ mārutavidhānenopakrameta ||
upaśīrṣake janmottarakālajāte navotthite vātavyādhivihitān snehān pānanāvanābhyañjaneṣu yojayet |
abhyaktaṃ ca svedayitvopanāhayedyathā vidāho na bhavati |
piṭakārbudavidradhiṣu yathāsvamācaret |
vraṇībhūtāsu piṭakāsu nimbaniśāmadhukadhātrīphalairvipakvaṃ tailaṃ śodhanaropaṇam ||
mūrvācandanasārivādhātakīkāntālodhramadhukasamaṅgāpadmakesaraśataparvakaṃmūlairvidradhiṣu |
ebhireva ca siddhaṃ sarpirnasyam |
rūḍhaṃ tu vidradhau yadi tvak supteva bhavati tato vāmayet |
arūṃṣikāsu jalaukopahṛtaśoṇitaṃ śiraḥ kṣurāmṛṣṭaṃ vā nimbodakena pariṣicyāśvaśakṛdrasena lavaṇapragāḍhena lepayet |
kiñcit kālaṃ sthitaṃ coṣṇodakāmlakāñjikānyataradhautaṃ viḍaṅgavyoṣalākṣāgāradhūmamanohvālavacārasāñjanaharidrādvayairālimpet |
tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrairvā |
śigrumūlakasarṣapabījairvā gomūtrapiṣṭaiḥ |
vālakāmalakanāgaramūlakasarṣapabījairvā kṣīrapiṣṭaiḥ |
śirīṣatvagyaṣṭīmadhukābhyāṃ vā |
purāṇapiṇyākakukkuṭapurīṣābhyāṃ vā ||
kapālabhṛṣṭakuṣṭhacūrṇaṃ tailayuktaṃ kaṇḍūkledadāhasvedavedanāghnam |
tathā cācoktaṃ citrakāditailamabhyañjanam |
dantīpāṭhākośātakīcitrakātiviṣāmahālāṅgalakīsiddhaṃ tailaṃ vraṇābhyaṅgaḥ ||
manaśśilailāharitālapippalīkuṣṭhakāsīsaharidrākarañjamustātagaraviḍaṅgaṃcitrakasiddhārthakakaravīramūlacūrṇagarbhaṃ tailamādityapākaṃ vraṇaropaṇam |
evamanupaśame vamanadhūmakāyaśirovirekān kuryāt ||
dāraṇake lalāṭe sirāṃ vidhyet |
abhyaṅgasnānanāvanāni ca śīlayet priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣasarṣapaiḥ sakṣaudrairlepaḥ |
kodravatṛṇakṣārāmbhaḥ prakṣālanam ||
indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā tutthakāsīsamanaśśilāmaricairlepayet |
bhadradārukuṭannaṭābhyāṃ vā citrakakaravīranaktamālamālatīsiddhena vā tailenābhyajyāt ||
avagāḍhapadaṃ vā sūcīkūrcakena pracchāya bhūyobhūyaḥ pradihyāt kapotapaṅkāmūlena lāṅgīlakāmūlena vā mahiṣīkṣīrapiṣṭena ||
ghṛṣṭaliptameraṇḍapatrāvacchāditaṃ rātrimuṣitaṃ māhiṣanavanītena limpet |
mārkavapatrasahacarapuṣpapakvaṃ vā |
vārtākaphalaistailaṃ pakvaṃ kṣaudrāñjanayuktamālepaḥ |
sakṣaudro vā kṣudravārtākarasaḥ |
jalaśūlo vā palāśakṣārasāndraḥ ||
gośakṛtā vā ghṛṣṭamindraluptamaruṣkararasenāvalipyāntardhūmadagdhakūrmamaṣyāvacūrṇayet |
kūrmakapālabhasmanā vā surasārasāktena pradihyāt |
hastidantamaṣyā vā tailānvitayā |
pūtīkarañjapratrāṇi vā sasaindhavāni lepaḥ |
pippalyañjanarasāñjanabākucikāphalaloharajāṃsi vā gomūtrapiṣṭāni |
salilasekamāromodgamāt pariharet ||
khalatāvindraluptoktaḥ kramo yathādoṣaṃ ca saṃśuddhiḥ ||
triphalārjunasairyakatvakpuṣpakṛṣṇapiṇḍītakaphalamūlanīlotpalalohacūrṇakāsīsajamvūmārkavamañjiṣṭhāmeṣaśṛṅgīkhadirarajaḥ sakardamamarditoktāṇutailayuktamasana sārasamudgake nyastaṃ kardame māsaṃ nikhātaṃ sthitamuddhṛtaṃ sūcīkūrcapracchitāyāḥ khalaterlepaḥ paraṃ romasañjananaḥ ||
raktāgnimanthapuṣpakiṃśukanaladamūlamadhukahastidantabhasmānyavikṣīrapiṣṭāni lepaḥ ||
jambūdvayatvakpatramadhukabhṛṅgarajāstriphalāśleṣmātakamañjiṣṭhāphaṇijjakabalādrākṣājaśṛṅgīcapalātiviṣākaṭphalakalkena kṣīrivṛkṣakkāthena ca tilatailamakṣatailaṃ caikadhyaṃ sādhayet tannasye 'bhyaṅge ca niyuñjyāt |
evameva madhuravargakalkena ||
khalatipalitayośca prayogān parasparaṃ vidadhyāt |
akālapaliteṣu vātādīnavekṣya snehasvedasaṃśo dhanāsravisrāvaṇāni kuryāt |
tatosyārditaproktamaṇutailaṃ nasyamabhyañjanaṃ ca ||
madhukāmalakamākṣikaiḥ keśamūlāni limpet |
tutthakāmrajambvasthikāsīsakiṭṭaśarkarābhirvā |
sairyakapuṣpanīlinītriphalābhṛṅgarajobhirvā kṛṣṇājamūtrapiṣṭaiḥ ||
asanapuṣpapatramaye pātre bahirāmalakīkalkapradigdhe nihitamakṣatailaṃ ṣaṇmāsaṃ vrīhipalle sthitamabhyaṅgānnāvanācca palitaṃ jayati |
kapikacchūphalamūlagarbhamakṣatailaṃ siddhamayaḥpātre pūrvavat sthitaṃ samānaṃ pūrveṇa ||
rāmataraṇīmūlapaladvayaṃ yaṣṭīmadhukapalaṃ sārivārdhapalamekatrajarjarīkṛtamakṣatailapalairdaśabhirāplutaṃ lohabhājane daśāhaṃ divasakarakaraprataptaṃ nāvanāt palitaghnaṃ sarvendriyadārḍhyāvahaṃ ca ||
kṛṣṇātilatilaparṇītriphalāmadhukakāsīsapadmakakardamamāṃsīmārkavamasanapatrasvarasapiṣṭaṃ trirātramayaḥ pātre sthāpayet |
tataḥ pūrvoktarasadrutena padminīkardamapraliptaptadhautān keśān kapālaṃ ca lepayet |
tataḥ padminīkardamaiḥ pracchādya kauśeyena veṣṭayet |
tṛtīye cāhni prakṣālyaivameva kuryāt |
evamalikulanīlāḥ keśāḥ śiro vibhūṣayanti |
khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam |
nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret ||
siddhaṃ taile bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam ||
kṣīrātsāhacarāt bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt |
prasthastailasya kuḍavo yaṣṭīmadhupalānvitaḥ ||
siddhaśśailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ |
kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau |
utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau ||
ādityavalyā mūlāni kṛṣṇasaireyakasya ca |
phalaṃ kṛṣṇaśaṇātpatraṃ surasādyaṣṭimārkavam ||
surāhvaṃ kākamācī ca pṛthagdaśapalāṃśikam |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhālodhrakṛṣṇāgarūtpalam ||
āmrāsthikardamaḥkṛṣṇo mṛṇālī raktacandanam |
nīlībhallātakāsthīni kāsasiṃ madayantikā ||
somarājyasanaṃ śastraṃ kṛṣṇaṃ piṇḍītacitrakau |
puṣpāṇyarjunakāśmaryā āmajambūphalājjanam ||
pratyekaṃ pañcapalikaṃ piṣṭaṃ satriphalākaṇam |
akṣatailāḍhakaṃ tena paceddhātrīrasārmaṇe ||
kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ |
lohapātre tataḥ pūtaṃ mahānīlaṃ prayojitam ||
tatpāne nāvane 'bhyaṅge śuddhasya niyatātmanaḥ |
sarvajatrūrdhvarogaghnaṃ palitaghnaṃ viśeṣataḥ |
ebhireva ca bhaiṣajyaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet ||
kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ |
kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ ||
tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjilko madhukaṃ madhu |
bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrdhnaḥ pralepanāt ||
pacet saindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam |
tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśām |
tatprātastriphalaudhātaṃ syātkṛṣṇasnigdhamūrddhajam ||
ayaścūrṇo 'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ ||
kanyāyāstilanimbavījamadhukaśreṣṭhāvacāmārkavāt |
cūrṇachāgalagavyamāhiṣapalasnehena samplāvitam |
pātre sthāpitamāyase kṣititale māsaṃ nidhāyoddhṛtaṃ |
pālityaṃ khalatiṃ ca darpaṇanibhāṃ hantyetadabhyañjanāt ||
bījaiḥśleṣmātakasya vyapagamitatuṣaiḥkāñjikaślakṣṇapiṣṭairyalliptāllohadaṇḍāddinakarakiraṇaistāpitāt pracyaveta |
tattailaṃ keśakārṣṇyaṃ janayati paramaṃ nāvanābhyañjanābhyāṃ mūrddhaghrāṇākṣidantaśravaṇagalarujaṃ hanti niśśeṣataśca ||
balāmadhūkamadhukavidārīcandanotpalaiḥ |
jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ ||
prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase |
nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham ||
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam |
daśamūlabalārāsnāmadhukaistriphalairyutam ||
jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet |
kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvaroganit |
tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ ||
etenaivakaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
caturguṇenapayasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ ||
jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūpakaiḥ |
samaṅgācavikābhārṅgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ ||
ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ |
mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ ||
śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsāribāyugaiḥ |
mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ ||
rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ |
punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ ||
madhukākṣoḍavātāmamuñjātābhiṣukairapi |
mahāmādhūramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ ||
dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham |
yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam ||
ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet ||
jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam |
parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam ||
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ |
mūlaprahāriṇastasmādrogān śīghrataraṃ jayet ||
sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ |
athāto vraṇavibhaktiparijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurāttreyādayo maharṣayaḥ ||
yāvadāyurvṛṇīte vivṛṇoti vā śarīramitivraṇaḥ ||
sa ca dvividho nija āgantuśca |
āgantuḥ śastrānuśastropalalaguḍanakhadaśanaviṣāṇaviṣāruṣkarādinimittaḥ |
so 'pi punarvātādibhiradhiṣṭhito nijatāṃ labhate ||
punaśca dvedhā vraṇo duṣṭaḥ śuddhaśca |
tasya sāmānyaliṅgamatisaṃvṛtavivṛtatvamatimṛdukaṭhinatātyutsādāvasādāvatiśītoṣṇabhāvotiraktakṛṣṇapāṇḍutā pūtīmāṃsasirāsnāyupraticchannatvaṃ putīpūyāsrāvaḥ sotsaṅgitā dāhapākakaṇḍūśvayathuvedanāsaṃrambhapiṭakopadravopadrutatvaṃ dīrghakālānubandhaśca ||
viśeṣatastu pañcadaśadhā bhidyate ||
tatra śyāvo 'ruṇaḥ kṛṣṇo bhasmāsthikapotagalānyatamavarṇo vā dadhimastukṣārāmbumāṃsadhāvanapulākodakanibhālpasrāvo rūkṣaścaṭacaṭāyamānaśīlo 'kasmādvividhaśūlasphuraṇāyāmatodabhedasvāpabahulo nirmāṃsaśca vātāt ||
kṣiprajaḥ pītanīlaharitakṛṣṇakapilapiṅgalo gomūtrabhasmaśaṅkhakiṃśukodakamārdvīkatailābhoṣṇabhūrikledo dāhoṣājvararāgapākāvadaraṇadhūmāyanānvitaḥ kṣārokṣitakṣatopamavedanaḥ piṭakājuṣṭaśca pittāt ||
snigdhaḥ sthūlauṣṭhāḥ pāṇḍuścaṇḍakaṇḍūrnavanītavasāmajjapiṣṭatilanārikelāmbusadṛśaśvetaśītabahalapicchilakledaḥ svāpastambhastaimityagauravopadehayuktaḥ sirāsnāyujālāvatato mandavedanaḥ kaṭhinaśca kaphāt ||
pravālaraktaḥ kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacito vājisthānagāndhiḥ |
saraktapūyasrāvī pittaliṅgaśca raktāt ||
yathāsvaliṅgasaṅkare dvābhyāṃ tribhiḥ sarvaiśca duṣṭaṃ vidyāt |
ghṛtamaṇḍābho matsyadhāvanagandhirmudurviṃsarpī kṛṣṇapūyaśca pittaraktābhyām ||
vātādibhireva ca vraṇasyānadhiṣṭhānaṃ śuddhiḥ |
tatra yathoktaduṣṭaliṅgābhāvāt saṃrambharahitatvaṃ jihvāvarṇatā ślakṣṇatvaṃ nīrujatvaṃ nirāsrāvatā śyāvaparyantatvaṃ samauṣṭhamadhyatā kiñcidunnatamadhyatā vā ||
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇyaṣṭau vraṇāśayāḥ |
tatra ghṛṣṭāsu vā tvakṣu sphoṭeṣu vā bhinneṣu salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ |
kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca ||
māṃsagataḥ sarpiḥprakāśo bahalaḥ picchilaśca ||
sirāgatastu sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ |
pakvāsu ca toyanāḍībhirivāmbhasaḥ pūyasyāgamanam |
sa ca tanurvicchinnaḥ picchilo 'valambī śyāvaśca ||
snāvagataḥ snighdo ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca ||
sandhigataḥ samantāt prapīḍyamāno na pravartate tathākuñcanaprasāraṇonnamananamanapravāhaṇeṣu sravati picchilo 'valambī sa phenarudhironmiśraśca ||
asthi tvabhihataṃ sphuṭitaṃ bhinnaṃ doṣāvadāritaṃ vā doṣabhakṣitatvānnissāraṃ bhavati |
āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca ||
koṣṭhaśritastu vraṇo mūtrpurīṣarudhirapūyodakāni sravati ||
marmagatastu nocyate tvagādiṣvevāvaruddhatvāt ||
teṣu yathāpūrvaṃ sukhasādhyatvam |
tathāyataścaturasro vṛttastripuṭakaśca vraṇaḥ |
śoṣāstu vikṛtākṛtayo durupacārāḥ |
te ca prāyaśo bhavantyāgantavaḥ |
svayaṃ vidīrṇāśca doṣajā na tu vaidyakṛtāḥ ||
vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatāmātmavatāṃ dīptāgnīnāṃ ca vraṇāḥ sucikitsyāḥ ||
tatra vayasthānāṃ pratyagradhātutvādāśuvraṇasaṃroho bhavati |
dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn na prāpnoti |
prāṇavatāṃ vedanāhāravihārayantraṇādibhirna glāniḥ |
satvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati |
ātmavatāṃ suniyamitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathā bhavati dīptāgnīnām praklinnadehatvāt |
prakṛtitaścāpraklediśarīrāṇāṃ tadvadhayośca deśakālayorāsrāvadairgandhyābhāvādāśu viśuddhena māṃsenānupadravamāpūraṇam ||
eta eva guṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīrumandāgniprakledidehadeśakāleṣu viparītāḥ śiṣyopanayanīyaṃ cekṣeta ||
tathā sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakośodarajatrumukhābhyantarasthāḥ sukharopaṇīyāḥ |
viparītāsttvakṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ |
saphenapūyaraktānilavāhinontaḥśalyāścādhobhāgāccordhvabhāganirvamanā romāntopanakhamarmajaṅghāsthighrāṇāśritāśca |
bhagndaraścāntarmukhaḥ sevanīkaṭyasthisaṃśritaḥ |
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ ||
yāpyāstvavapāṭikā niruddhamaṇiruddhagudavraṇagranthiprabhṛtayaḥ sarvāsthikṣataṃ ca ||
asādhyāḥ punarmāṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekinontaḥpūyā vedanāvantaśca pāyuvadudvṛttauṣṭhāḥ kaṭhinā gośṛṅgavadunnatamāṃsaprarohā duṣṭaśoṇitāsrāviṇastanupicchilāsrāvasrāviṇo vā madhyonnatāḥ samavasannasuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavatsnāyujālavanto durdarśanā medomajjavasāmastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitāmūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ raktaśayajāśca kṣārodakasamāsrāvāḥ pakvāśayajāśca pulākodakamiva sravantaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogatayastvaṇumukhamāṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṭhasthā visarpajvarapipāsārocakāvipākakāsaśvāsātīsāracchardiyuktāḥ bhinno ca śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādubhāvo vā syāditi |
snāyukledāt sirācchedāt gāmbhīryāt kṛmibhakṣaṇāt |
asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvādatarkiṃtāt ||
mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt |
kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvāt sauhityādatikarśanāt ||
madyapānāddivāsvapnādvyāyāmādrātrijāgarāt |
vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyopi sidhyati ||
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ |
athāto vraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
vraṇasya śophāvasthāyāṃ śastrakarmavidhau śvayathucikitsite ca sādhanamuddiṣṭam |
tatrāpatarpaṇamevādau pradhānatamam |
doṣocchrāyopaśāntyarthamupadiṣṭaṃ yathāyatham |
avekṣya dehaprāṇādīn kartavyamapatarpaṇam ||
rāgasaṃrambharahitāḥ parimlānā hṛtāśrayāḥ |
sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṃ vraṇāḥ śophāśca dehinām ||
lepābhyaṅgaparīṣekān yathoktāṃśca prayojayet |
yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati |
doṣāgnirevaṃ sahasā pralepādyaiḥ prayojitaiḥ ||
pratilomameva cānulipennānulomam |
tathāhyauṣadhaṃ samyagavatiṣṭhate |
na tu śuṣyadupekṣitavyamanyatrapīḍayitavyāt |
śuṣkaṃ hi dāhoṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati ||
yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyate sa pradeho raktapittatvacāṃ prasādakṛt |
pralepastūṣṇaḥ śīto vā bahalaśca tathā vātaśleṣmapraśamanastasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu |
yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate ||
snaihiko nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhano vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śodhano ropaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca ||
tatra vāte snigdhadravyaiḥ snehāḍhyaiḥ snehenaiva vā snaihikaḥ |
pitte pittaprāye ca śophe viṣāgnikṣāradagdhe ca śītairnirvāpaṇaḥ |
sa eva cāntarduṣṭe rakte prasādanaḥ |
sa eva ca punarasrātipravṛttau stambhanasaṃjñaḥ |
śleṣmamedobhūyiṣṭhe śītaiścāvidagdhe piṣṭalabdhe grathite vā rūkṣairvilāyanaḥ |
sūkṣmāsye vraṇe rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ |
aśuddhe yathāsvamupadiṣṭaiḥ śodhanaḥ |
nāmabhirevacaiṣāṃ svarūpamākhyātam ||
na ca pradehaṃ rātrau prayuñjīta |
mābhūcchaityapihitasyoṣmaṇo bahiranissaraṇādvikāraparivṛddhiḥ ||
tamasā pihitohyūṣmā romakūpairanāvṛtaiḥ |
lepāṃdvinaiva niryāti rātrau nālepayedataḥ ||
na ca paryuṣitaṃ lepaṃ dadyāt bhūyastameva vā |
vyamlaḥ paryuṣito hi syāt bhraṣṭavīryastathetaraḥ ||
śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite |
saviṣe ca viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk |
vedanāyāḥpraśāntyarthaṃ pākasyāprāptayepi ca ||
nirvāpaṇān punaścātra nyagrodhādyaiḥ suśītalān |
kuryāt pradehasekādīn saghṛtakṣīraśarkarān ||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ |
pradeho bhūrisarpirbhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param |
pradehaḥ sasitastadvat saktavo madhukaṃ ghṛtam ||
vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām |
srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi cedṛśām ||
grāmyānūpaudakāmiṣaveśavārakṛsarāpāyasotkārikābhiḥ svedo yojyaḥ ||
sadāhaśūlāṃstu tilānatasīśca bhṛṣṭvā payasi nirvāpya tenaiva kṣīreṇa piṣṭvā pralepayet ||
balāmadhukapṛśniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnehasiddhotkārikā kavoṣṇā śūladāhaharā ||
tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ koṣṇa ālepaḥ |
tathā satilo mudgapāyasamupanāhaḥ ||
daśamūlasiddhena sukhoṣṇenāmbhasā payasā vā ghṛtatailābhyāṃ vā pariṣekaḥ śophe vraṇe vā dāhaśūlaghnaḥ ||
sthirāṇāṃ mandavedanānāṃ śophānāṃ vimlāpanaṃ kāryam ||
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ |
vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāttalenāṅguṣṭhakena vā ||
tathāsphotapatramasūrakalkenālepaḥ |
susiddhapiṣṭaiḥ saghṛtairmudgayavagodhūmairvā ||
vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet |
āvadagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśnute ||
śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukolagṛhadhūmairamlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṃ kṛtvā tathā pralipyairaṇḍapatreṇāvacchādyabadhnīyāt ||
pākābhimukhe ca śophe yatheṣṭamāturaṃ bhojayet pācanārthaṃ pākavedanāśastrakarmasahanārthaṃ ca ||
pakve tu yathoktena vidhinā śastramavacārayet |
supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite |
dāraṇaṃ dāraṇāarhasya doṣapākoddhate hitam ||
citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapotapaṅkagṛdhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakṛnmukūlakairvā kṣārauṣadhairvā kṣāreṇa vā ||
pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgān marmagānapi |
niḥsrehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||
śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati |
na mukhe cainamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||
kalāyayavagodhūmamudgamāṣahareṇavaḥ |
dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍane ||
vivarṇān picchilān pūtigandhīn kledarujāvataḥ |
vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanairobhirācaret ||
śaṅkhinyaṅkolasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ |
triphalā khadiro dārvī kolapatraṃ palaṅkaṣā |
prakṣālane kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ ||
paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam |
nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ ||
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā |
pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭolīvellareṇukāḥ ||
kaṭutrayaṃ yavakṣāro lavaṇāni surāṣṭrajā |
nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ |
kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bheṣajam ||
tatra gambhīreṣu pittātmakeṣu dāhapākavatsu vraṇeṣvatīkṣṇoṣṇairebhiḥ kārpāsīphalamiśraṃ kalkaṃ ghṛtaṃ ca sādhayitvā yojayet ||
utsannamāṃseṣvalpasrāveṣu rūkṣeṣu tilāpāmārgabṛhatīdvayayuktaiḥ pūrvoktaiḥ pūtīkādibhiḥ sarṣapaṃ tailaṃ ca ||
pracalapradeśajeṣu kledabahuleṣūtsannasthiramāṃseṣu tailena cāsidhyatsu rasakriyāṃ kuryāt |
yathoktānāṃ saṃśodhanauṣadhānāṃ kaṣāye punaḥ parisrāvyādhiśṛte manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṃ ca mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāṃ yuñjīta ||
medoyukteṣu gambhīreṣu klediṣu kalkaiścāsidhyassu ||
vacāyāṃ saindhave kiṇve kāsīse rajanīdvaye |
śodhanāgryeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||
antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṃsasaṃśritān |
sandhimarmaniviṣṭāṃśca śodhayedvartibhirvraṇān ||
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān |
śrīveṣṭakasarjarasasāladevavāruśiṃśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpirbhiḥ ||
nirvāpayet bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān ||
śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam ||
aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ padmakādivargeṇa nyagrodhādinā ca kalkastathā sarpīṃṣyabhyañjanārthe ||
adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca |
māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ ||
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||
manthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍAtvakkapotakalaviṅkapurīṣanepālīharitālacūrṇāni sakṣaudrāṇi ||
saruje kaṭhine stabdhe rūkṣe śuṣyati ca vraṇe ||
mārdavajananārthaṃ vraṇāvirodhi vātaghnasiddhasya sarpiṣaḥ pānam |
tadvidhaireva ca siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ |
tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakṛsarapāyasānūpaveśavārāḥkiñciduṣṇā bahuśaḥ pralepāḥ ||
pittavidradhivīsarpaśophakuṣṭhaghṛtāni ca |
sarvavraṇeṣu yojyāni pānasekapralepane ||
atimṛdumāṃseṣu vraṇeṣu dāruṇīkaraṇārthaṃ triphalālodhrāmrasarjajambūpriyaṅgvaśokavalkalāni |
saurāṣṭrīkāsīsarocanāvacūrṇanam |
utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān |
vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā ||
sravanto 'śmarijā mūtraṃ cānye raktavāhinaḥ |
chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca sādhanaiḥ |
sādhyamānā na sidhyanti śodhyāḥsyuste 'gnikarmaṇā ||
vraṇānāmatha śuddhānāṃ ropaṇāni prayojayet |
asanādinyagrodhādivargadhavasallakīkuṭajatvaco mañjiṣṭhāsamaṅgāmṛtāśvagandhāragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca prakṣālanādiṣu saptasu prayojyā iti |
utsannaduṣṭapiśite saṅkliṣṭadhyāmaśoṇite |
vraṇe pracchardanaṃ śastaṃ kaphaduṣṭe viśeṣataḥ ||
virecanaṃ pittaduṣṭe dīrghakālānubandhini |
rūkṣe savedane bastiradhaḥkāye viśeṣataḥ ||
jatrūrdhvaje ca śvayathau kaṇḍvāḍhye tīkṣṇanāvanam |
tajja evānilāḍhye tu śvayathau snehanāvanam ||
tathā saśopharuksrāve dhūmo vātakapholbaṇe |
rujādimati vaktrasthe yathāsvaṃ kavalo hitaḥ ||
dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇo yaścānilāpahaḥ |
te vraṇe vātike yojyāḥ kaṣāyādiṣu sapptasu ||
nyagrodhapadmakādyau tu paitte vargaśca pittajit |
āragvadhādiḥ śleṣmaghraḥ kaphe miśrāstu miśraje ||
piṣṭomlairvātike lepastailasarpirvasāyutaḥ |
ghanaḥ koṣṇaśca paitte tu payaḥpiṣṭo ghṛtānvitaḥ ||
tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇo gomūtrapeṣitaḥ |
rūkṣastailena vā snigdho bahalaḥ kaphaje hitaḥ ||
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām |
kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam |
snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit ||
sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaḥ param |
pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ |
tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ ||
sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān |
kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet |
ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān ||
abadhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ vā praduṣyatām |
yathāsvaṃ ropaṇaiḥ kuryādrasajāṃ saniśādvayaiḥ ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate |
nīrujāmavagāḍhānāṃ śuddhānāṃ vartayo hitāḥ ||
samaṅgāmocasaralasomavalkāḥ sacandanāḥ |
padmakādiśca kalkoyaṃ paramaṃ ropaṇo 'thavā |
puṇḍrāhvatilajīvantīgojihvādhātakībalāḥ ||
praprauṇḍarīkamadhukakākolīdvayacandanaḥi |
sādhitaṃ tailamājyaṃ vā tadvat kampillakena vā |
dūrvārasena vā dārvyāstvacā vā vraṇaropaṇam ||
paṭolanimbapatrāṇi lodhramustāpriyaṅgavaḥ |
sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam ||
kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalā balā |
kalkairebhirghṛtaṃ siddhaṃ tailaṃ vā ropaṇaṃ param ||
padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dārvī mūrvā tilotpalam |
medā samaṅgā yaṣṭyāhvaṃ pralepo varṇasādhanaḥ ||
kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalalodhrajaiḥ |
tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ ||
lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ |
pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param ||
dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣālagairikam |
sahemaścāmṛtāsaṅgaḥkāsīsaṃ ceti varṇakṛt ||
kāleyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ |
lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param ||
ayorajaḥsakāsīsaṃ triphalākusumāni ca |
pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ sadya eva navatvaci ||
dagdhayānūpasatvānāṃ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā |
bhallātatailaplutayā śuklamālepayedvraṇam ||
saptarātristhataṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam |
taineva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇamālepayedvraṇam ||
navaṃ kapālikāmūlaṃ vaidulaṃ sasthirāhvayam |
kāsīsaṃ madhukaṃ lepo vraṇe kṛṣṇe madhudrutaḥ ||
kapitthānmāṃsamudhdṛtya mūtrasyājyasya pūraṇam |
kṣipeccātra manohvālavaṃśanirlekharocanāḥ ||
kāsīsaṃ prapunāṭañca māsaṃ nyastaṃ tato bhuvi |
adho 'rjunasya tacchuklavraṇālepaḥ savarṇakṛt ||
dagdho vāraṇadanto 'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam |
romasañjanano lepastadvattailapariplutā |
catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram |
athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
āgantorvraṇasya prāgupadiṣṭaḥ sambhavaḥ |
tatra tatra yathāyathaṃ pratīkāraśca |
vividhābhighātajanitaistu subahvākṛtibhirapi sadyovraṇairadhiṣṭhitamaṅgaṃ samāsāt trividhaṃ bhavati chinnaṃ viddhaṃ piccitaṃ ca |
trividhamapi caitattvagādikṣaṇanāt kṣatamityucyate ||
tatra chinnaṃ pañcadhā bhidyate |
tasyaivāvagāḍhasya viśeṣeṇa viśālamāyataṃ ca vicchinnam |
kiñciccheṣeṣvasthisnāyvādiṣu vilambitam |
tatra māṃsamanuprāpte śalye 'nuviddham |
dvitīye pārśve tvacamunnāmyottuṇḍitam |
etadeva caturvidhaṃ koṣṭhe pṛthumukhairvā praharaṇaiḥ kuntādibhirviddhamanubhinnaṃ bhinnottuṇḍitamatibhinnaṃ nirbhinnamiti ca saṃjñāṃ labhate ||
yat punaḥ prahāreṇa pīḍanena vā gātramasthiyuktamasṛṅmajjaplutaṃ pṛthutāmāpadyate tat piccitam |
avraṇaṃ punarbhaṅgeṣūpadekṣyate |
sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedyaṣṭīmadhukasarpiṣā |
tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ ||
kṣatoṣmāṇo nigrahārthaṃ tatkālavisṛtasya ca |
kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ ||
sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ |
madhusarpiḥprayuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ ||
sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam |
upavāso hitaṃ bhaktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam ||
ghṛṣṭapiccitayoreṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ |
tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate ||
atyarthamasraṃ sravati prāyaśo 'nyatra vikṣate |
tato raktakṣayādgvāyau kupite 'tirujākare ||
snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam |
snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam ||
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ |
saptāhāt gatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācret ||
kṣālanābhyaṅgalepeṣu tasmin duṣṭe prayojayet |
āragdvadhādikaṃ vargaṃ surasādiṃ ca śodhanam ||
kalkastrivṛttilairaṇḍapatrairyojyaḥ sasaindhavaiḥ |
vātike paittike kumbhayaṣṭyāhvarajanītilaiḥ |
ślaiṣmike tilatejohvānikumbhasvarjikāgnikaiḥ ||
eṣa duṣṭavraṇavidhiḥ kuṣṭhamehavraṇeṣvapi ||
prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak ||
ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu varṇe cūrṇāni nikṣipet |
kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ |
sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānupīḍanam ||
asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramudīrṇaṃ lambate tu yat |
sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak ||
pīḍayet pāṇinā padmapatravyavahitena tat |
tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ ||
vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ |
sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit ||
galapīḍāvasannekṣṇi vamano 'tkāsanakṣavāḥ |
prāṇāyāmo 'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat ||
karṇe sthānātucyute syūte srotastailena pūrayet ||
kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute |
samaṃ niveśya badhnīyāt syūtva śīghraṃ nirantaram ||
ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate |
uttānonnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ ||
ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite |
syūtvā vellitabandhena badhnīyāt ghanavāsasā |
carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe ||
pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā |
praveśya vṛṣaṇau sīvyet sīvanyā tunnasaṃjñayā ||
kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam |
snehasekaṃ na kurvīta tena klidyati hi vraṇaḥ ||
kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ |
śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam ||
chinnāṃ niśśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā teilena yuktitaḥ |
badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret ||
kāryaḥ śalyāhṛte viddhe kramo bhaṅgāttu piccite ||
śiraso 'pahṛte śalye bālavartiṃ praveśayet |
mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo 'nyathā |
vraṇe rohati caikeikaṃ śanairapanayet kacam ||
mastuluṅgastrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān |
śalye hṛteṅgādanyasmāt snehavartiṃ nidhāpayet ||
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ |
secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān ||
bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrcchā hṛtpārśvavedanāḥ |
jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam ||
saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedokṣiraktatā |
lohagandhitvamāsye 'sya syāt gātre ca vigandhitā ||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi |
ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate ||
pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet |
nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ ||
abhinnopyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate |
asṛjā syandamānena pārśvairmūtreṇa bastivat ||
tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam |
raktākṣaṃ paṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet ||
āmāśayasthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite |
virecanaṃ nirūhaśca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ |
bhuñjītānnaṃyavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām ||
atinissṛtaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk ||
kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ |
mūrcchādayo 'lpāḥ prathame dvitīyetvatibādhakāḥ |
kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī chinnāntro naiva jīvati ||
yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ |
vyupadravaḥ sabhinne 'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam ||
abhinnamāntraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ natvatonyathā |
uluṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu ||
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa śoṇita pāṃsubhiḥ |
praveśayet klṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥ pariplutam ||
aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayecca tam |
tathāntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayeta ca ||
vraṇasaukṣmyāt bahutvādvā koṣṭhamāntramanāviśat |
tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet |
yathāsthānasthite samyagāntre sīvyedanu vraṇam |
sthānādapetamādatte jīvitaṃ gupitaṃ ca tat ||
veṣṭayitvānupaṭṭena ghṛtena pariṣecayet |
pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ |
mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥ pravṛttaye ||
tvagaśvakarṇakakubhabadarīsallakīdhavāt |
tatkalkasādhitaṃ tailaṃ pradhānaṃ vraṇaropaṇam ||
anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām ||
udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā |
avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūle tataḥ samam ||
dṛḍhaṃ ca badhvā sūtreṇa varddhayet kuśalo bhiṣak |
tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu ||
syādatyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā ||
sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇenne ghṛtaṃ pibet |
kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam |
rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ ||
medogranthyuditaṃ cātra tailamabhyañjane hitam ||
tālīsaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagarucandanam |
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ |
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam ||
mūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ |
kāryaṃ vātāsrajittṛptimardanābhyaṅgasecanam ||
viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmahataṃ hatam |
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam ||
prahartṛyatnāyudhaghātagātraiḥ sadyovraṇāḥ kāmamanantarūpāḥ |
tathāpi na tritvamatikramante cayādibhedairiva mārutādyāḥ ||
athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyāladaṃśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthibhaṅgamupadiśanti ||
tattubhaṅgajātaṃ dvyadhiṣṭhānaṃ sandhāvasandhau ca |
tatra sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṃ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṃ tiryakkṣiptaṃ vivartitamiti ||
tasya sāmānyalakṣaṇaṃ prasāraṇākuñcana vivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṃ ca ||
athotpiṣṭe svasthāna eva sandhāvubhayataḥ śopho vedanā viśeṣataśca rātrau bhavati |
viśliṣṭelpaśopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca |
avakṣipte sandhiviśleṣastīvrā ca ruk |
atikṣipte dvayorapi sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca |
tiryak kṣiptetvekasyāsthnaḥ pārśvato gamanamatyarthaṃ vedanā ca |
vivartite sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca ||
asandhibhagnaṃ punardvādaśavidham |
karkaṭakaṃ vakraṃ sthuṭitaṃ vellitamasthicchallikāśvakarṇaṃ piccitaṃ dāritaṃ cūrṇitamatipātitaṃ śeṣitaṃ majjānugatamiti ||
śvayathubāhulyaṃ spandanaṃ vivartanaṃ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vedanātipravṛttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam ||
vaiśeṣikaṃ tu saṃvyūḍhamubhayatosthimadhyabhagnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakānukāri karkaṭakam ||
ābhugnamavimuktamasthi vakram |
śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaikadāri sphuṭitam ||
dvidhābhūtaṃ vellate prakampamānaṃ vellitakam ||
pārśvato 'sthi hīnamudgatamasthicchallikā ||
aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇam ||
pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ piccitam ||
aṇubahuvidāri vedanāvacca dāritam ||
spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitam ||
asthyavayavosthimadhyamanupraviśannatipātitam ||
anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ śeṣitam ||
kṣataṃ bhagnamunnamyamānaṃ majñi majjati majjānugatam ||
eṣāmantyāni pañca kṛcchrasādhyāni kṛśātibālavṛddhāsahānāmatyāśināṃ vātātmakānāṃ kuṣṭhināmupadravavatāṃ ca ||
asādhyaṃ tu bhinnaṃ kaṭīkapālaṃ sandhimuktaṃ vā jaghanamutpiṣṭaṃ kūrparo vivartitastathā lalāṭaṃ cūrṇitamasaṃśliṣṭakapālaṃ ca śiraḥ śaṃkhapṛṣṭhastanāntarabhaṅgaṃ ceti |
athāvanatamunnāmyamunnataṃ cāvapīḍayet |
āñchedadhikṣiptamadhogataṃ copari vartayet |
āñchanotpaḍinonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ ||
sandhīn śarīragān sarvāṃścalānapyacalānapi |
ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam |
paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ ||
kadambodumbarāśvathasarjārjunapalāśajaiḥ |
vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ ||
suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi |
kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet ||
śithilena hi hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate |
gāḍhenātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ ||
tryahāttryahādṛtau gharme saptāhanmokṣayeddhime |
sādhāraṇe tu pañcāhāt bhaṅgadoṣavaśena vā ||
nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet |
taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam ||
sukhoṣṇaṃ cāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā |
vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam ||
pratataṃ lepasekāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam |
prātaḥ prātaḥ pibet bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayāyutam ||
savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ |
kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ ||
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā |
sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopapādayet ||
tānsamānsusthitānjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ |
samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet ||
pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ |
dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ ||
viśliṣṭotpiṣṭayoḥ sandhimevamevāvighaṭṭayan |
upācaredyathāsvaṃ ca visarpādīnupadravān ||
iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime |
māṃsalasyālpadoṣasya susādho dāruṇo 'nyathā ||
pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt |
māsaiḥ sthairyaṃ bhavet sandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim ||
sāmānyaṃ sādhanamidaṃ viśeṣo vakṣyatetvataḥ ||
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā |
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnān sandhivimuktāṃśca kṛtvā pūrvavadaṅgulīn |
tanunāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
cakrayogena matimānāñchedūrvāsthi nirgatam ||
āñcchedūrdhvamadhastācca kaṭībhagnaṃ cikitsakaḥ ||
musalenotkṣipet kakṣamaṃsasandhau visaṅgate |
sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena samāhitaḥ ||
kaurparaṃ tu bhiṣaksadhimaṃguṣṭhenānumārjayet |
anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam |
prasāryākuñcayeccainaṃ snehasakaṃ ca kārayet ||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiṣaḥ kriyākramaḥ ||
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dohinaḥ |
badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet ||
prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ |
haste jātabale kāryaṃ kramāt pāṣāṇadhāraṇam ||
sannamunnāmayet svinnamakṣakaṃ musalena tu |
tathonnataṃ pīḍayeta badhnīyānnibiḍaṃ tataḥ ||
ūruvacca vidhātavyaṃ bāhubhaṅge prasādhanam ||
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadhopi vā |
avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayecchiraḥ |
samaṃ kuśābhirbadhnīyāduttānaṃ śāyayecca tam ||
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṅgate |
svedayitvā sthitesamyak pañcāṅgībandhamācaret |
ghṛtaṃ vātaghnamadhuraiḥ siddhaṃ nasyaṃ ca pūjitam ||
dantānabhagnāṃścalitān saraktānavapīḍayet |
vayasthasyāmbubhiḥ śītaiḥ pariṣicya pralepayet ||
bahirnirvāpaṇairantaḥ sandhānīyairupācaret |
lādvayaśṛte kṣīre padmakādiśṛtaṃ ghṛtam ||
nasyagaṇḍūṣayoryojyaṃ caladvijahitāni ca |
kalkitaistaddhitaiścāsya dantamāṃsāni lepayet |
trīnmāsānmṛdu bhuñjīta rasānnaṃ kaṭhināṃstyajet ||
nāsāṃ vivṛttāṃ sannaṃ vā ṛjūkṛtya śalākayā |
pratyekaṃ nastato nāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet |
tataḥ paṭṭena saṃveṣtya ghṛtasekaṃ pradāpayet ||
bhagnaṃ karṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ nyasya bandhena yojayet |
sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret ||
kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kavāṭaśayanaṃ hitam |
yantraṇārthaṃ tataḥ kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ |
jaṅgo rupārśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ ||
śroṇyāṃ vā pṛṣṭvaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā |
vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimenaṃ samācaret ||
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān |
ūktairvidhānairbudhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet ||
asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite |
āpothya bhagnaṃ yamayettatto bhagnavadācaret ||
bhaṅgo naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati ||
vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet |
catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet ||
śālikṣīrarasājyādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ |
mātrayopacaret bhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ ||
glānirna śasyate tasya sandhiviśleṣakṛddhi sā ||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam |
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bheṣajam ||
samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt |
saṅkṣobhādapi yat gacchedvikriyāṃ tadvivarjayet |
ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā ||
taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu |
kapālāni vibhidyante sphuṭantyanyāni bhūyasā ||
anulbaṇamanāviddhaṃ svasthāne paryavasthitam |
avedanaṃ ca ceṣṭāyāṃ bhagnaṃ vidyāt susādhitam ||
kṛṣṇāstilānvirajaso dṛḍhavastrabaddhān saptakṣapā bahati vāriṇi vāsayet |
saṃśoṣayedanudinaṃ pratisārya cainān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye ||
punarapi pītapayaskāṃstān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham |
vigatatuṣānarajaskān saṃcūrṇya vicūrṇitairyuñjyāt ||
naladavālakalohitayaṣṭikā nakhamisiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ |
agarukuṅkumacandanasārivā saralasarjarasāmaradārubhiḥ ||
padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat |
samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet ||
śaileyarāsnāśumatīkaśerukālānusārīnatapatralodhraiḥ |
sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvaistailaṃ pacettannaladādibiśca ||
gandhatailamidamuttamamasthisthairyakṛjjayati cāśu vikārān |
athāto bhagandarapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ |
arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ ||
aniṣṭadiṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ |
prāyeṇa piṭakāpūrvo yoṅgule dvyaṅgulepi ||
pāyorvraṇo 'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet |
bastimūtrāśayābhyāśagatatvāt syandanātmakaḥ ||
bhagabastigudānteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ |
vātaṃ mūtraṃ śakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvahati kramāt ||
doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so 'ṣṭamaḥ smṛtaḥ ||
apakvaṃ piṭakāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram ||
gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rūdāḍhyāṃ rūḍhakopinīm |
bhagandarakarīṃ vidyāt piṭakāṃ natvatonyathā ||
tatra śyāvāruṇā todabhedasphuraṇarukvarī |
rāgiṇī tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā ||
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥkaṇḍūmatī kaphāt ||
śyāvātāmrā sadāhoṣā ghorarugvātapittajā ||
pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt ||
pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā |
śūlārocakatṛṅdāhajvaracchārdirupadrutā ||
vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt tatra vātajā |
cīyate 'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt |
acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ phenasaṃyutam ||
śataponakasaṃjño 'yaṃ uṣṭragrīvastu pittajaḥ ||
bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ ||
vātapittāt parikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ |
jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca ||
ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyāvadīryate ||
kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ |
arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet ||
sa śīghraṃ pakvabhinnosya kledayan mūlamarśasaḥ |
sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ ||
sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ |
gatayo dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam ||
asthileśo 'bhyavahṛto māṃsagṛdhyā yadā gudam |
kṣiṇoti tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ ca tato gatiḥ ||
syāttadā pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca |
jāyante kṛmayaste 'sya khādantaḥ parito gudam |
vidārayanti na cirādunmārgī kṣatajaśca saḥ ||
teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyādvraṇavibhaktitaḥ ||
ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ nicayakṣatajau tyajet |
pravāhiṇīṃ balīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam ||
atha bhagandāriṇamapakvapiṭakaṃ pākaparihārāthamapatarpaṇena vraṇapratiṣedhavihitena śīghramupācaret ||
pakvapiṭakaṃ punarupasnigdhamarkādikvāthaśuddhaṃ svabhyaktamavagāhasvinnaṃ bhuktavantaṃ śayanasthamarśasamiva yantrayitvā parācīnamarvācīnaṃ bahirmukhamantarmukhaṃ vā bhagandaraṃ samyagīkṣeta ||
tato 'ntarmukhe yantraṃ prāṇidhāya pravāhaṇapraviṣṭaṃ bhagandaramabhisamīkṣya samyageṣitvā śastreṇa pāṭayet |
bahirmukhetveṣāṇīṃ praṇidhāya sāśayamuddharecchastreṇānantaraṃ co 'bhayamapyagninā kṣāreṇa copatrameta uṣṭhagrīvaṃ tu kṣāreṇaiva ||
tato nirvāpaṇaśodhanaropaṇairyathākālaṃ sādhayoditi sāmānyo vidhiḥ ||
atha śataponake nāḍīrekāntaritāḥ pāṭayitvā ropayet |
anyathā tu vivṛttaṃ vraṇaṃ gudasrotovidāraṇādvātaviṇmūtrāṇyanuprapadyante |
tataśconmārgago vāyurādhmānāṭopapāyuśūlādīnupajanayati |
tatra snehābhyaktagudasya snigdhān piṇḍanāḍīkumbhīsvedān prayuñjītāvagāhaṃ vā |
svinnaṃ ca vaca hiṃgukuṣṭhavyoṣalavaṇapañcakājamodān sarpirmadyākāñjikakulatthayūṣānyatamena pāyayet |
vraṇaṃ cāsya madhukatailenoṣṇena siñcet |
gudaṃ ca balātailādibhirvātaghnaiḥ |
anena vidhinā vāyvādayaḥ svamārgamāpatanti |
tatkṛtāśca vikārā nivartante ||
evameva ca parikṣepiṇyāmapi kramāt gatiṃ nāḍīvihitena kṣārasūtreṇa dviśastriśovāvadārayet |
sakṛdevahyavadaraṇādasādhyatā yāpyatā vā syāt ||
arśobhagandare pūrvamarśāṃsi cchindyāt tato gatyanusāreṇa bhagandaram ||
unmārgiṇaṃ tu pratyākhyāyopācaret |
tathā kṛmighnaṃ kramamālepābhyavahārayoḥ kurvīta |
vedanāyāṃ tu pūrvoktāḥ svedāḥ |
sālvalapradigdhaṃ vā vraṇaṃ kadalīmṛgalopākājinakauśeyāvikairupanāhayediti |
bhagandare bahucchidre chedānālocya yojayet |
gotīrthaṃ sarvatomadramardhalāṅgalalāṅgalau ||
pārśvāgatenaśastreṇa chedo gotīrthako mataḥ |
sarvataḥ sarvatobhadraḥ pārśvacchedordhalāṅgalaḥ ||
pārśvadvaye lāṅgalakaḥ samastāṃścāgninā dahet |
āsrāvamārgān niśśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ ||
yatet koṣṭhaśudhyai ca bhiṣak tasyāntarāntarā ||
ārdrakasya rase siddhaṃ kalke vā pāyayet ghṛtam |
bhagandare mārutaje pakvāpakve virecayet ||
jyotiṣmatīlāṅgalikāśyāmādantītrivṛttilāḥ |
kuṣṭhaṃ śatahvā golomī tilvako girikarṇikā |
hemakṣīrī ca vargoyaṃ lepādyairvraṇaśodhanaḥ ||
tilakumbhavarādantī tutthasindhūtthamākṣikam |
sakṛṣṇarocanākuṣṭhaṃ śodhanaṃ māṃsakṛt punaḥ ||
mañjiṣṭhāsaindhavakṣaudranāgadantītrivṛttilāḥ |
rasāñjanadvirajanītejohvānimbapallavāḥ ||
nikumbhakumbharaktāhvakalko nāḍīvraṇāpahaḥ ||
sudhāśelutrivṛtpāṭhāmalayūhayamārakaiḥ |
jyotiṣmatīlāṅgalikā svarjikārkavacāgnikaiḥ |
viṣyandanākhyaṃ vipacettailaṃ śodhanaropaṇam ||
trivṛddantīharidrārkamūlalohāśvamārakaiḥ |
viḍaṅgasāratriphalāsnugarkakṣīramākṣikaiḥ |
tailaṃ samadanaiḥ siddhaṃ bhagandaranirvahaṇam ||
saindhavārkatrivṛtpāṭhāsamaṅgapūtikāgnikaiḥ |
samātuluṅgacchadanaistailaṃśodhanaropaṇam ||
madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikoṣaṇāśca līḍhā kṛmikuṣṭhabhagandarapramehakṣatanāḍīvraṇaropaṇābhavanti ||
amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakā nigugguluḥ |
kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piṭakāsthaulyabhagandarān jayet ||
guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthak syāt |
tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam ||
śṛṅgaverarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam |
kvāthena daśamūlasya viśeṣādvātarogajit ||
uttamā khadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam |
hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭakābhagandarān ||
bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni |
vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt ||
aśvapṛṣṭhagamanaṃ calarodhaṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam |
athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragāmalāḥ |
vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanāt smṛtaḥ ||
doṣāsṛṅmāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava |
tatravātādāyāmatodabhedānvito 'sitaḥ ||
sthānāt sthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān |
mṛdurbastirivānaddho vibhinnocchaṃ sravatyasṛk ||
pittāt sadāhapītābho rakto vā pacyate drutam |
bhinno 'sramuṣṇaṃ sravati śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ |
śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān pakvaḥ pūyaṃ sravet ghanam ||
doṣairduṣṭesṛji granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu |
sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ paittalakṣaṇaḥ ||
māṃsalairdūṣitaṃ māṃsamāhārairgranthimāvahet |
snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim ||
pravṛddhaṃ sedurairmedo nītaṃ māṃse 'tha vā tvaci |
vāyunā kurute granthiṃ bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam ||
śleṣmatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam |
sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet ||
āsthibhaṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat |
sosthigranthiḥ padātestu sahasāmbhovagāhanāt ||
vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam |
vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca |
nisphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ ||
arūḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ |
sārdre vā bandharahite gātre 'śmābhihate 'tha vā ||
vāto 'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam |
kuryāt sadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ ||
sādhyā doṣāsramedojā na tu sthūlakharāścalāḥ |
marmakaṇṭhodarasthāśca mahattugranthitorbudam ||
tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat |
prāyo medaḥkaphāḍhyatvāt sthiratvācca na pacyate ||
sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyānuprapīḍya ca |
pācayecca tadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam ||
māṃsāṅkkuraiścitaṃ yāti vṛddhiṃ cāśu sravettataḥ |
ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitarbudam ||
teṣvasṛṅmāṃsaje varjye catvāryanyāni sādhayet ||
prasthitā vaṅkṣaṇorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ |
doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate |
śanaiḥ śanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ taṃ pracakṣate ||
paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam |
rūkṣaṃ ca vātāt pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam ||
kaphāt gurusnigdhamarukcitaṃ māṃsāṅkurairbṛhat ||
tattyaje dvatsarātītaṃ sumahatsaparisruti ||
pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyanye tu pādavat |
ślīpadaṃ jāyate tacca deśe 'nūpe bhṛśaṃ bhramāt ||
medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagā malāḥ |
savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn ||
avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate |
pacyantelparujastenye sravantyanyetikaṇḍurāḥ |
naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ ||
gaṇḍamālāpacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk |
tāṃ tyajet sajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām ||
abhedāt pakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ |
anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyobhidhāvati ||
gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ |
nāḍyekānṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ ||
sā doṣaiḥpṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī ||
vātāt saruksūkṣmamukhī vivarṇā phenilodvamā |
sravatyabhyadhikaṃ rātrau pittāttṛṅjvaradāhakṛt |
pītoṣṇapūtipūyasrugdivā cāti niṣiñcati ||
ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt |
niśi cābhyadhikakledā sarvaiḥ sarvākṛtiṃ tyajet ||
antaḥsthitaṃ śalyamanāhṛtaṃ tu karoti nāḍīṃ vahate ca sāsya |
phenānuviddhaṃ tanumalpamuṣṇaṃ sāsra ca pūyaṃ sarujaṃ ca nityam ||
athāto granthyādipratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarveṣveva pūrvaṃ granthiṣu bṛhatīdvayapippalīcitrakasādhitena purāṇasapiṃṣā snigdhaṃ vāmayet |
kṛtasaṃsarjanasyacottamāṅgagateṣu granthiṣu lākṣādvirajanīviḍaṅgaśuṇṭhīpūtīdārubhiḥ śiro virecayet dhūmakavalagaṇḍūṣāṃśca sa seveta ||
aṅkolamadhukamātuluṅgahiṃsrāpūtīdārubilvamūlasaralakuṣṭhavacāvaruṇatvakkālātiviṣājagandhābhirlepaḥ |
śyāmāsuradāru samaṅgākośātakīpunarnavasarṣapairvā ||
saśopharukstambhe copanāho yavasaktumadhukakuṣṭhaśatapuṣpodavadārubhirghṛtayuktaiḥ |
gojāvikharoṣṭrāśvahastimūṣīkamāṃsairvā veśavārīkṛtairvasātailavadbhiḥ ||
palāśavṛntāgnimanthatvakkalkena māṃsapiṇḍairvā |
bahuśaḥ svinnamaṅguṣṭhena veṇuparvaṇā vā śanaiśśanaiḥ punaḥ punarvimardayet |
yathāyathaṃ ca śophavat kriyāṃ prayuñjīta ||
atha vātaje granthau daśamūlasiddhaṃ mahāsnehaṃ pibet |
amṛtānimbabījabhārṅgīsyonākabāṇatālapatrīkṛṣṇagandhāgarubhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepaḥ |
vividhāśca vātavyādhivihitāḥ snehasvedopanāhāḥ |
pakvaṃ tu vidārya nirastapūyaṃ kṛtvārkādivargāmbhasā prakṣālya tilakalkena sacitrakasaindhavenālepayet |
tailaṃ ca ropaṇaṃ rāsnāsaralośīraviḍaṅgamadhukakṣīrasaṃskṛtaṃ kuryāt ||
pittaje raktaje ca jalaukaso nyagrodhādiḥ pradehapariṣekayoḥ padmakādiḥ pāne ca drākṣekṣurasayuktā harītakī virekaḥ |
pakve pāṭite ca pittavraṇokto vidhiḥ ||
kaphajamantaśśuddhasya bhṛśaṃ svedayedvimlāpayecca kākādanīvikaṅkatakākanandikāragvadheṅgudamūlamadanaphalabhārṅgīkarañjairlepayet |
nāgaraviḍaṅgailāvālukacavyapalāśavṛntacitrakairvā |
bhallātasaindhavājagandhāsarṣaṣairvā ||
evamapyapacyamānamamarmasthaṃ vidārya sthitaraktaṃ niśśeṣamagninā dahet |
tato nirvāpitaṃ kṣārakṣaudraguḍottarairālepaissaṃśuddhaṃ ropayet ||
māṃsavraṇagranthīṃścaivameva yāpayet |
medojepyayameva vidhiḥ api ca medogranthiṃ tilakalkadigdhaṃ dviguṇapaṭāntaritaṃ taptena phālena darvyā vā jatuliptayā bahuśaḥ pramṛjyāt |
śastraṃ cāvacārya pūrvavanmedo dahet |
supakvaṃ vā vipāṭya mūtraprakṣālitaṃ kṣaudrasaindhavasuvarcikākāñcanakṣīrīharitālamiśraiḥ kṣīrabakapragāḍhaistilairālepayet ||
guñjādvikarañjatāpasavṛkṣavaṃśāvalekhamūtrasiddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ |
samyakśuddhaṃ cainaṃ ropayet ||
sirāgranthau tvabhinave tailaṃ sāhacaraṃ pibet upanāhañca vātaharairbastikarma ca kuryāt |
vātārbudamairaṇḍapriyālanārikelamajjorvārukārkorubījotkārikayopanāhayet |
nāḍīsvedañca kuryāt bahuśaścātraśṛṅgeṇa rudhiramavasecayet |
vātaharavargakkāthapayomlasiddhaṃ trivṛtaṃ pibet ||
pittotthe mṛdūn svedopanāhān kāyavirecanañca prayojayet |
śākakākodumbarikāpatraghṛṣṭe ca priyaṅgupataṅgasarjarasārjunalodhramadhumadhukairlepaḥ |
śyāmāgrikarṇikāñjanaklītanakanakhadrākṣāsaptalānyatamarasasādhitaṃ sarpiḥ pītaṃ pittārbudaślīpadodaraghnam ||
śleṣmaje tūrdhvamadhaśca hṛtadoṣasya srutaraktasya ca vamanavirecanadravyaiḥ pralepaḥ |
kākādanīśukabarhāgnijihvāmūladakṣakapotagṛdhrapurīṣakāśamūlairvā palāśakṣīrapiṣṭaiḥ |
piṇyākakulatthaniṣpāvairmāṃsapragāḍhairdadhipiṣṭairlepayet |
lepāsvādalobhena ca nilīyamānā makṣikāḥ sa mupekṣeta |
tadvimuktaiḥ kṛmibhiritarairvā bhakṣyamāṇañca |
tataḥ kṛmibhakṣitāvaśeṣaṃ śākādipatrairvilikhyāgnināpratisārayat |
alpamūlaṃ vā traputāsrāyaḥsīsapaṭṭakaveṣṭitam |
punaḥ punaśca kṣārān kālāpekṣayā yojayet |
jātyāsphotakaravīrapallavāṃśca vraṇaśodhanāya kalkādau |
tailañcātra pāṭhāviḍaṅgabhārṅgī triphalākaṣāyasiddhamabhyañjanam ||
medorbudaṃ svinnabhinnaṃ suśodhitamedaskamupaśāntaraktasrāvaṃ sadyaḥssīvyet |
tato gṛhadhūmalodhramanaśśilāharidrāpataṅgacūrṇairmadhumādbhiḥ pratisārayet |
karañjatailañcābhyañjanārthe niyuñjīta |
sarvārbudāni ca yadṛcchayā paryāgatāni supariśodhitāni ropayet |
saśeṣadoṣāṇi tu yorbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti |
tasmādaśeṣoddharaṇaṃ praśastaṃ kṣāreṇa śastreṇa tathāgninā vā ||
ślīpade tu vātātmake snehasvedopanāhān prayujya gulphasyopariṣṭādvyaṅgule sirāṃ vidhyet |
eraṇḍatailañca gomūtreṇa māsaṃ pibet |
jīrṇe nāgarakvathitena payasā purāṇadhānyānyaśnīyāt |
evamapyaśāmyatyāgninā dahet ||
paittike mṛdurupanāho gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ pittārbudoktāḥ snehavirekāḥ pittaghnāśca lepāḥ ||
ślaiṣmike tvaṅguṣṭhe sirāṃ muñcet |
sakṣaudrāṃśca kaphaghnān kaṣāyānabhīkṣṇaṃ pāyayet |
yathābalaṃ vā harītakī vardhamānāḥ ||
ślaiṣmike tvaṅguṣṭhe sirāṃ muñcet |
sakṣaudrāṃśca kaphaghnān kaṣāyānabhīkṣṇaṃ pāyayet |
yathābalaṃ vā harītakī vardhamānāḥ ||
ādārīkākajaṃghākākādanīśukanāsākadambapuṣpabṛhatīdvayamantardhūmaṃ dagdhvā gomūtreṇa bahuśaḥ parisrāvayet tatastat kṣārodakaṃ kṣārakalpena vipacet |
dadyāccātra paratīvāpaṃ phalguśukākhyā madanaphalarasaṃ eṣa kṣāro madhurāhāreṇābhyastaḥ ślīpadāpacīgrahaṇīdoṣārocakān sarvaviṣāṇi ca niyacchati ||
tailaṃ vā pibedviḍaṅgārkamaricacitrakaśuṇṭhīdevadārvelāvālukalavaṇapañcakaissiddham |
ālepayecca nāgarāmṛtāviḍaṅgakaṭukābhadradārubhirmūtrapiṣṭairūrustambhoktaiśca bheṣajairyavānnaṃ ca śīlayet ||
maṇḍamālāyāṃ kumbhanikumbhadravantījīmūtakakośātakīphalavipakvaṃ ghṛtamubhayānulomanaṃ pibet |
śārṅgeṣṭāmūlaṃ vā takrapiṣṭam |
vamanārthaṃ sukhodakena vā jātībarhiṣṭhanirguṇḍījīmūtakottuṇḍakīmūlatvakcūrṇam |
saśeṣadoṣaṃ tu kauṣṭhikaṃ navakaṃ pāyayet |
rasāñjanaṃ gomūtrataṇḍulodakānyatareṇa |
madhūkasāraṃ vā śigruphalāni vā nimbakarañjakaravīrasiddhaṃ vā tailaṃ vairecanikañca dhūmaṃ pibet ||
apakvāṃśca gaṇḍānnākulīsaindhavanāgarairlepayet |
guñjākaravīrārkaśyāmāsiddhārthakairajāmūtrayuktairdaśakṛtvā vipakvaṃ tailaṃ lavaṇapañcakapippalīmaricacūrṇo petamabhyaṅgātsarvāvasthānapacyarśorbudanāḍīduṣṭavraṇavalmīkānapohati ||
sauvarcalasaindhavaudbhidadantībhallātakacitrakakalkena siddhaṃ tailamabhyaṅgo 'pacyām |
taṇḍūlīyakasvarasena vā sanirguṇḍīrasaṃ vā tailaṃ sādhitamabhyaṅgapānanāvanairgaṇḍamālānāḍīvraṇakuṣṭhānilārtiharam ||
kākādanīnalikāgnijihvāvandhyākarkoṭakīviśālāpāṭhottuṇḍakījīmūtakośātakībījairarddhapalāṃśaurviṣakarṣayuktairnirguṇḍīsvarasopetaṃ karañjatailaprasthaṃ vipacettatpūrvavadevaprayuktaṃ paramapacīghnam ||
amarmajāṃśca gaṇḍānapakvānevodbhṛtyāgninā kṣāreṇa vā prasādhayet |
sarṣapavṛkṣādanī kvāthairvraṇakṣālanam |
tilakuntalakṣAarapiṣṭastilakalkaḥ sukhoṣṇo lepaḥ |
kākakṛkalāsagodhāhinirmokakūrmāṇāmanyatamasyāntardhūmadagdhasya maṣīṅgudatailaplutābhyaṅgaḥ |
māṃsīsarjarasakārpāsīphalasaindhavaiḥ stanyapiṣṭaistailaṃ vipakvamabhyaṅgo vraṇakāṭhinyaghnaḥ sarpājagaravase tailaṃ ca samaṃ trayametadapacīghnam |
ślīpadoktāni ca tailāni prayojayet ||
evamanupaśame vāmapārśvajāyāṃ dakṣiṇajaṅghāpṛṣṭhamadhyādindrabasteradhaḥ ūrdhvaṃ vā śastreṇākṣimātraṃ vraṇaṃ kṛtvā matsyāṇḍajālanibhaṃ medopanīyāgninā dahet |
evamubhayapārśvajāyāmubbhayataḥ |
yavamudgaprāyaṃ ca gaṇḍamālāsu bhojanam ||
nāḍīmanilajāmupanāhya pūyagatimasyā niśśeṣamoṣitvāvadārayecchastreṇa |
tatastilāpāmārgaphalakalkena sasaindhavena pūrayitvā badhnīyāt ||
pittajāṃ saghṛtakṣīrayā padmakādikṛtayo 'lkārikayo 'panāhitām |
vidāritāṃ ca tilanāgadantīmañjiṣṭhākalkena pūrayet śyāmātribhaṇḍītriphalātilvakaharidrādvayakalkakṣīrasaṃskṛtaṃ sarpirabhyaṅgaḥ |
śleṣmajāṃ saktukulatthakiṇvasarṣapairupanāhya vidārya ca nimbatilasaindhavasaurāṣṭrīnikumbhairlepayet |
dantīcitrakasvarjikāsaindhavatālīsanaladapūtīkāpāmārgaphalaistailaṃ samūtraṃ pācitamabhyaṅgaḥ ||
śalyahetukīṃ pāṭayitvā sarvaśaḥ śalyaṃ viśodhya madhughṛtatilakalkapraticchannāṃ badhnīyāt |
bilvakapitthakumbhīkharjūravanaspatiśalāṭukvāthe priyaṅgumustorupūgaśakunasugandhikālodhramocarasadhātakīpuṣpagarbhaṃ tailaṃ prasādhitaṃ sādhayatyāśu śalyajāṃ gatim ||
aśastrakṛtyāṃ nāḍyāṃ bhedinyaiṣiṇyānte samudbhidya kṣārāktaṃ sūtraṃ praveśayet |
tadasannidhānetvitarayaiṣiṇyā ca tenānavadīrṇāyāṃ tadanusyūtamanyadanyat kṣārasūtraṃ sañcārayedā gatibhedādayamanapāyo 'bhyupāyaḥ |
sūkṣmānekagatiṣu bhagandareṣu mūleṣu ca chidriteṣu granthyarbudeṣviti |
vraṇeṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam |
yā vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi kalpayet ||
vibhītakāmrāsthivaṭapravāla hareṇukāśālmalibījayuktā |
varāhaviṣṭhā ca maṣī sudagdhā tailaplutā sarvagatīrnihanti ||
dhattūrakaṃ madanakodravajañca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojanī ca |
aṅkolajañca kusumaṃ parikalpya cūrṇaṃ lākṣodakāpahṛtadoṣagatau prayojyam ||
miśritaṃ tena tailañca paramaṃ gatiropaṇam |
sauvaheṣu ca kandeṣu kṛtaṃ vajrāhvayeṣu ca ||
bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca |
tailaṃ samārkavarasairvinihanti kṛcchrāṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīvraṇāṃśca ||
athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ |
piṭakāḥ kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā ||
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā |
avaktrā tvalajī vṛttāḥ stokapūyā ghanonnatāḥ |
granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ ||
karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭakā kaṭhinograruk |
śālūkābhā panasikā śophastvalparujaḥ sthiraḥ |
hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ ||
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujo ghanāḥ |
medogarbhā mukhe śūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikā ||
te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ |
cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ ||
pittena piṭakā vṛttā pakvodumbarasannibhā |
mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā ||
gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ |
masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭakā ghanāḥ ||
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ ||
yā padmakarṇikākārā piṭakā piṭakācitā |
sā viddhā vātapittābhyāṃ tābhyāmeva ca gardabhī ||
maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭakācitā ||
kakṣyeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt |
pittāt bhavanti piṭakāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ |
tādṛśī mahatītvekā gandhanāmeti kīrtitā ||
gharmasvedaparīteṅge piṭakāḥ sarujo ghanāḥ |
rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ ||
doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpati visarpavat |
śopho 'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ ||
malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ |
kakṣyābhāgeṣu jāyante yegnyābhāḥ sāgnirohiṇī |
pañcāhāt saptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam ||
triliṅgā piṭakā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā ||
vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe ||
medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ |
bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolvaṇonilaḥ ||
māṃmaṃ viśoṣya granthitāṃ śarkarāmupapādayet |
durgandhiṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ |
tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam ||
pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃvopacīyate |
valmīkavacchanairgranthistadvatbahvaṇubhirmukhaiḥ |
rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīkosau samastajaḥ ||
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
granthiḥkīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat ||
vegasandhāraṇādvāyurapāno 'pānasaṃśrayam |
aṇūkaroti bāhyāntarmārgamasya tataḥ śakṛt |
kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ ||
kuryāt pittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram |
cippamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam ||
kṛṣṇobhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ |
duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ |
aṅgulyo 'lasamityāhuḥ tilāmāṃstilakālakān ||
kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān maṣāṃstāneva connatān |
maṣebhyastūnnatatarān carmakīlān sitāsitān |
tathāvidho jatumaṇiḥ sarujo lohitastu saḥ ||
kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam ||
śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu |
śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrādanyatra nīlikā ||
paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt |
pittāttāmrāntamānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt |
raktādraktāntamātāmraṃ seṣaṃ cimicimāyate ||
vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati |
tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā |
alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ ||
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ |
maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca |
utkoṭhaḥ sonubandhastu koṭha ityabhidhīyate ||
proktāḥ ṣaḍtriṃśadityete kṣudrarogā vibhāgaśaḥ |
athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ajagallikāmapakvāṃ jalaukobhirgrāhayet |
yavakṣāraśuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lepayet ||
yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svedayitvā suradārukuṣṭhamanaśśilālairlepayet ||
pakvāṃstu sahājagallikayā vraṇavadupācaret |
mukhadūṣikāṃ lodhratuvarikābhyāṃ vā pradihyāt |
vaṭapatranārikelaśuktibhyāṃ vā saindhavavacākṣibheṣajasiddhārthakairvā |
padmakaṇṭakeṣu nimbāmbuvāntaṃ nimbodakasiddhaṃ sarpiḥ sakṣaudraṃ pāyayet |
nimbāragvadhakaṣāyeṇa codvartanam ||
vivṛtādīn jālagardabhāntanirivellikāṃ ca pittavisarpavaccikitset ||
viśeṣato rājikāmapākaśarkarāmūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭAabhirlepayet |
jālagardabhe dhātrīphalānyupayuñjīta ||
agnirohiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpadupācaret pakvāṃ tu madhuravargasiddhena sarpiṣāṃ ropayet ||
vidārikāṃ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavṛttikavarṣābhvajakarṇapalāśakalkena pralimpet |
anupaśāmyantīṃ tvabhyajya svedayitvā vimlāpayet |
pakvāṃ śastreṇa vidārya nimbatilapaṭolakalkena pracchādya badhnīyāt |
kṣīrivṛkṣakadarakhadirakaṣāyo vraṇaprakṣālanam |
śuddhāṃ madhurakaṣāyasaṃskṛtena tailena ropayet ||
śarkarārbudaṃ medorbudavadupācaret ||
balmīkaṃ hastasya pādasya copariṣṭānmarmaṇi vā jātaṃ pravṛddhamatibahucchidrāvṛtaṃ saśophaṃ ca varjayet ||
atonyathā tu prāk kṛtaśuddheḥ śoṇitamapaharet |
saktupalalalavaṇaguḍūcyārevataśyāmādantīkulatthikāmūrlelaipayet ||
pakve tu sarvāṃ gatiṃ duṣṭamāṃsāni ca śastreṇa samyakśodhayitvāgninā kṣāreṇa vā dahet ||
suśuddhe tu vraṇe bhallātakamanaśśilālailākālānusāryagarucandanairnimbatailaṃ ropaṇārthaṃ śrapayet ||
kadaraṃ śastreṇotkṛtya snehena dahet ||
ruddhagude niruddhamaṇivaccikitsā ||
cippaṃ śoṇitāvasekasaṃśodhanairupācaret |
vyapagatoṣmāṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyogaṃ śastreṇa parikartyāpanayet ||
tato rasāñjanarocanānepālītejohvākalkairamlapiṣṭaiḥ śodhayitvā kāleyakāgaruharidrārasāñjanasiddhenatailena ropayet |
alpāvaśiṣṭaṃ ca sarjarasacūrṇena pūrayet ||
kunakhamapi praduṣṭamevamevopakramet ||
alasetvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatilapaṭolīkāsīsarocanākalkenākalkenālepayet |
nidigdhikārasasiddhena sarṣapatailenābhyajya rocanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayet ||
tilakālakān maṣāṃśca sūryakāntenāgninā vā dahet kṣāreṇa vā |
carmakaliṃ jatumaṇiṃ ca tadvacchastreṇotkṛtya ||
lāñcchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṃ sirāṃ vidhyet |
kṣīrīvṛkṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlepayet |
balātibalāmadhukaharidrābhirvā |
madhukāgarupayasyākālīyakairvā |
taruṇakapitthatindukarajanībhirvā |
sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā ||
viśeṣeṇa vyaṅgeṣvasṛksrāvapūrvamarjunaparipoṭairlepaḥ |
kṣaudreṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā |
tenaiva vā bālāmalakaṃ gomūtreṇa saptāhaṃ sthitam |
dadhimaṇḍena vā kāleyakalodhrotpalakiñjalkam |
navanītena vā śvetāśvakhurajamaṣī ||
tatrāpi vātajeṣu devadārudurālabhābṛhatīmañjiṣṭhāmūrvāpāmārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakulatthabilvotpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthe śṛṅgīviḍaṅgagarbhaṃ ghṛtaṃ vipakvamadhobhaktaṃ pānamabhyaṅgaṃ nāvanaṃ ca sāyaṃ yojayet ||
pralepaṃ ca nyagrodhadevadāruharītakīpūtīkarañjamadanaphalacūrṇairghṛtayuktaiḥ |
badaramajjākodravalājacūrṇena vā saghṛtena |
śvetacamarāsthitālapatrīstanyamadhughṛtairvā ||
paitteṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākolīsvaguptāphalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṃ pūrvavat prayojayet ||
mṛdvīkāśvetapākīkharjūraparūṣakasauvīrabadaradvimedāpunarnavakaśerukāpravālavidrumamṛṇālairvā sakṣīraiḥ ||
upasnigdhaṃ cainamikṣurasenobhayato virecayet ||
kṛtarudhirāvasecanānetāṃśca vyaṅgān madhukasārivābalācandanalodhrotpalairghṛtayuktairālepayet |
prapauṇḍarīkamadhukapadmakanīlotpalasārivākadalīmūlapravālasuvarṇagairikairvā |
śītamadhuramannapānaṃ pravātamahaḥsvapnaṃ saumanasyaṃ ca seveta ||
kaphajeṣu daśamūladevadāruharītakīśvadaṃṣṭrāmalakīkvāthe mustakuṣṭhaharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṃ sarpistadvadevopayuñjīta ||
tuttharocanālodhrapriyaṅgukāleyakaiḥ samadhughṛtairlepaḥ |
devadārusaralabalāśigrumūlairvā |
manaśśilātuttharasāñjanairvā |
mṛdunā vā kṣāreṇa daśamātrāḥ pralepaḥ ||
raktajeṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṃ visrāvayet |
vamanavirecane ca pittavat kuryāt |
ālepaścāsya candanamadhukakalkena ghṛtavatā |
sarjarasanīlotpalaśaṅkhavetasakadalīmūlamūrvāmadhukakalkena vā ||
prasuptau vātakuṣṭhoktakramo 'nte cāgninā dāhaḥ ||
utkoṭhe pittaśleṣmaharo vidhiḥ sakṣāralavaṇaṃ ca tailamabhyaṅgaḥ |
athāto guhyarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
strīvyavāyanivṛttasya sahasā bhajatothavā |
doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥpathām ||
anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām |
tṛṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi naiva vā ||
vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ |
muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ ||
veganigrahadīrghātikharaśaṣpavighaṭṭanaiḥ |
doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatimāmayān ||
janayantyupadaṃśādīn upadaṃśo 'tra pañcadhā |
pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ samastaiśca atra mārutāt |
meḍhraśopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam ||
pakvodumbarasaṅkāśaṃ pittena śvayathurjvaraḥ ||
śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmāñchītalo guruḥ ||
śoṇitenāsitasphoṭasambhavosrasrutirjvaraḥ ||
tīvrārugāśupacanaṃ daraṇaṃ kṛmisambhavaḥ ||
yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ ||
jāyante kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ |
antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ ||
picchilāsrasravā yonau tadvacca chatrasannibhāḥ |
terśāṃsyupekṣayā ghnanti meḍhrapuṃstvabhagātarvam ||
guhyasya bahirantarvā piṭakāḥ kapharaktajāḥ |
sarṣapāmānasaṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ ||
piṭakā bahavo dīrghā dīryante madhyataśca yāḥ |
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān ||
kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhāśujā ||
alajīṃ mehavadvidyāt uttamāṃ raktapittajām |
piṭakāṃ māṣamudgābhām piṭakā piṭakācitā |
karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā ||
pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe saṃvyūḍhapiṭakā bhavet ||
mṛditaṃ mṛditaṃ vastu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ ||
viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunāṣṭhīlikā smṛtā ||
vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam |
nivartate sarugdāhaṃ kvacit pākaṃ ca gacchati ||
piṇḍitaṃ kuthitaṃ carma tatpralambamadhomaṇeḥ |
nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat ||
durūḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā ||
vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet |
sroto mūtraṃ tatobhyeti mandadhāramevadanam |
maṇervikāsarodhaśca sa niruddhamaṇirgadaḥ ||
liṅgaṃ śūkairivākīrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam ||
śūkadūṣitaraktotthā sparśahānistadāhvayā ||
chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam |
vātaśoṇitakopena taṃ vidyācchataponakam ||
pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān ||
māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ ||
sarāgairasitaiḥ sphoṭairvedanābhiśca pīḍitam |
mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyādasṛgarbudam ||
māṃsārbudaṃ prāguditaṃ vidradhiśca tridoṣajaḥ ||
kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ |
pakvāni sannipātena tān vidyāttilakālakān ||
māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tilakālakān |
caturo varjayedoṣāṃ śeṣān śīghramupācaret ||
viṃśatirvyāpado yonerjāyante duṣṭabhojanāt |
viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ |
duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa daivataḥ ||
yonau kruddho 'nilaḥ kuryādruktodāyāmasuptatāḥ |
pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam ||
phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavasrutim |
bhraṃśaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca |
tāṃstāṃśca svān gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā ||
saivāticaraṇā śophasaṃyuktātivyavāyataḥ ||
maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṅkṣaṇam |
rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ prākcaraṇeti saḥ ||
vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ |
sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ vimuñcati ||
iyaṃ vyāpadudāvṛttā jātaghnī tu yadānilaḥ |
jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyādduṣṭārtavodbhavam ||
atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut |
annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet |
sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ tīvrarujamantarmukhīti sā ||
vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupitonilaḥ |
striyā yonimaṇudvārāṃ kuryāt sūcimukhīti sā ||
vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgraham |
karoti yoniśoṣaṃ ca śuṣkākhyā sātivedanā ||
ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayānmarut |
vamet saruṅnīrujo vā yasyāṃ sā vāminī matā ||
yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe bījadoṣataḥ |
nṛdveṣiṇyastanī ca syāt ṣaṇḍasaṃjñānupatramā ||
duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ |
kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām |
utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ mahārujam ||
yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonisamāśritam |
karoti dāhapākoṣāpūtigandhajvarānvitām |
bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām ||
sā vyāpat paittikī raktayonyākhyāsṛgatisruteḥ ||
kaphobhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām |
śatilāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍu picchilāṃ tadvidhasrutim |
vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ |
sadāhakārśyavaivarṇyaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā ||
pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt |
pittayuktena marutā yonirbhavati dūṣitā ||
śūnā sparśāsahā sarpirnīlapītāsravāhinī |
bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī |
śreṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛtsā pariplutā ||
vātaśleṣmāmayavyāptā śvetapicchilavāhinī ||
upaplutā smṛtā yoniḥ viplatākhyā tvadhāvanāt |
sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cātiratipriyā ||
akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ |
karṇikāṃ janayedyonau rajomārganirodhinīm ||
sā karṇinī tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ |
yathāsvopadravakarairvyāpat sā sānnipātikī ||
iti yonigadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati |
tato garbhaṃ na nṛhṇaṇāti rogāṃścāpnoti dāruṇān |
atha ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |
athāto guhyarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
upadaṃśeṣūtpannamātreṣu pākaparihārārthaṃ meḍhramadhye sirāṃ vidhyet |
ubhayataścāsya vidhivaddoṣānapaharedviśeṣato virecanena |
tadayogyasya tvatyucchritānāsthāpanena ||
yathādoṣaṃ cālepasekādīnavirataṃ vidadhyāt |
evaṃ sadya eva ruktodaśopharāgasaṃrambhā nivartante ||
pakveṣu tu tu śastramavacārayet |
saghṛtakṣaudraśarkareṇa tilakalkenālepayet |
jambvāmrasumanonīpaśvetakāmbojikāṅkurān |
sallakībadarībilvapalāśatiniśodbhavāḥ ||
tvacaḥ kṣīridrumāṇāṃ ca triphalāṃ ca pacejjale |
sa kvāthaḥ kṣālanaṃ tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam |
gojīviḍaṅgamadhukasarvagandhaiśca peṣitaiḥ ||
tutthagaurikalodhrailāmanohvālarasāñjanaiḥ |
hareṇupuṣpakāsīsasaurāṣṭrīlavaṇottamaiḥ |
lepaḥ kṣaudradrutaiḥ sūkṣmairupadaṃśavraṇāpahaḥ ||
dārvītvakśaṅkhatārkṣyotthalākṣāgokṣīraviḍrasaiḥ |
sakṣaudratailasarpirbhirlepaḥ śreṣṭho vraṇe 'thavā |
lākṣādrākṣātasīkṣaudraiḥ kṣaudraśaileyatārkṣyajaiḥ ||
kapāle triphalādagdhā saghṛtā ropaṇī param ||
sāmānyaṃ sādhanamidaṃ vātikaṃ tu pralepayet |
apakvaṃ kuṣṭhayaṣṭyāhvasuradārupunarnavaiḥ ||
snigdhoṣṇairlohasaralarāsnāpuṇḍrāhvasaṃyutaiḥ |
athavā niculairaṇḍabījagodhūmacikkasaiḥ ||
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
sacandanotpalaiḥ śītairghṛtāḍhyaiḥ pittasambhavam ||
padmotpalamṛṇālairvā sasarjārjunavetasaiḥ |
secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ ||
dhavasālāśvakarṇājakarṇatvagbhiḥ kaphotthitam |
surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet ||
rajanyativiṣāmustasaralāmaradārubhiḥ |
sapatrapāṭhāpattūrairathavā śleṣmasambhavam ||
na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam |
pakvaiḥ snāyusirāmāṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ ||
upadaṃśadvaye śiṣṭe pratyākhyāyācaret kriyām ||
arśāṃsi yathāyogaṃ śuddhadehasya śastrakṣārāgnibhiḥ sādhayet |
upadaṃśoktā cātra rasakriyā lepaḥ ||
sarṣapikāṃ vilikhya kaṣāyairavacūrṇayet |
taireva ca tailaṃ vraṇaropaṇaṃ kuryāt ||
pakvabhinnaṃ dhavatindukasallakīpataṅgasarjakṛtena tailena ropayet ||
lodhratindukatriphalākṛtastu lepastailaṃ ca ropaṇam ||
alajīṃ srutaraktāṃ kaṣāyairavacūrṇayet |
teṣveva ca tailaṃ vraṇaropaṇārthaṃ kurvīta ||
uttamāṃ piṭakāṃ śastreṇa cchitvā kaṣāyacūrṇapradehairmadhumādbhirupācaret ||
puṣkarikāsaṃvyūḍhāsparśahānitvakpākeṣu pittavisarpokto vidhiḥ ||
mṛditaṃ koṣṇena balātailena pariṣecayet |
madhuradravyakalkaiśca sukhoṣṇairghṛtasnigdhairupanāhayet ||
aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayet |
tathānupaśame śleṣmagranthimiva śastreṇoddharet ||
nivṛttaṃ sarpiṣābhyajya svedayet |
svinnamupanāhayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā sālvalena |
tato bhūyaḥ svedayitvā ghṛtenābhyajya śanaiḥ śanaiścarma samānayan maṇimavapīḍayet |
pīḍayitvā ca punarupanāhayet |
niruddhamaṇau suvarṇādikṛtāṃ dārujāṃ vā jatusṛtāṃ nāḍīmubhayatodvārāṃ snehābhyaktāṃ srotasi praṇidhāya sūkaraśiṃśumārayorvasayāmajjñā vā pariṣecayet |
vātaharasiddhena vā trivṛtena |
tṛtīye tṛtīye cāhani nāḍīṃ pīnatarāṃ vidadhyāt |
evamasya srotodvāraṃ vivardhayet snigdhaṃ cāhāraṃ bhojayet |
evamanupaśāntau śastreṇa sevanīṃ parihṛtya dārayitvā sadyaḥkṣatavadupācaret ||
grathitaṃ nāḍīsvedena svedayitvā snigdhoṣṇairupanāhayet |
śataponakaṃ likhitvā kaṣāyacūrṇaiḥ sakṣaudrairlepayet |
vidāryādisiddhena ca tailena ropayet śarkarārbude raktavidradhivat sādhanam ||
sarveṣu ca yathāsvamantaḥśuddhiṃ kaṣāyalepaghṛtatailarasakriyācūrṇaśodhanaropaṇān vidadhyāt ||
yonivyāpadi tu vātikyāṃ lavaṇatailāktāṃ yoniṃ piṇḍanāḍīkumbhīprabhṛprabhṛtibhiḥ svedayet |
tataḥ sukhoṣṇāmbupariṣiktasarvagātrāṃ jāṅgalarasairbhojayet ||
balādroṇadvayaniryūhe payasyāsālaparṇīmāgadhikāśatāvarīkākanāsāśrāvaṇīśarkarājīvanīyagarbhaṃ kṣīracaturguṇaṃ ghṛtatailāḍhakaṃ sādhayet tatpānāt sarvān vātapittavikārānapohati garbhajananaṃ ca ||
śatāvarītriphalāguḍūcīkāśmaryamṛdvīkākāsamardakaparūṣakaharidrādvayasahacaraśukanāsāpunarnavaiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ pīto vātajān yonirogānapohati garbhajananaśca ||
saindhavavacopakuñcikāpippalīvṛṣakayavakṣārājamodājājīsitopalācitrakacūrṇo madirālulitaḥ sarpiṣā saṃyāvīkṛtya bhakṣito yonipārśvabāstivedanārśogulmahṛdrogaharaḥ ||
śūle vṛṣakarāsnāgokṣurakaśṛtaṃ payaḥ pibet |
vṛṣakamātuluṅgamūlamadayantikāsaindhavapippalīkṛṣṇajīrakakalkaṃ vā madyena |
tenaivacārjakamūlaṃ bilvayuktaṃ vā pippalī yuktaṃ vā |
sauvarcalopakuñcikāpippalīrvā madyenāvantisomena vā ||
dantītriphalaguḍūcīkvāthaḥ sukhoṣṇo yoneḥ pariṣekaḥ ||
kuṣṭhatagaradevadāruvārtākinīsaindhavaiḥ sādhitaṃ tailaṃ picunā dhārayet ||
rāsnāmālatīcchinnaruhāmadhukabalāvyāghrīdevadārucitrakayūthikāmūlaiḥ karṣāṃśaistailaprasthaḥ samūtro dviguṇapayasā vipakvaḥ picunā praṇīto 'nilārtiharaḥ ||
bastikarma cābhīṣṇaṃ svedaṃ ca prayojayedviśeṣato vātaharaiḥ sukumārabalātailaśirīṣatailaiḥ śatapākasahasra pākaiścānuvāsanamuttarabastiṃ ca |
eṣa kramo viśeṣeṇa yonervedanākārkaśyastambhasraṃsasparśāhānighnaśca ||
aticaraṇādiṣu sarvāsvanilajāsvayameva kramaḥ ||
dhārayeccāticaraṇāya yavagodhūmakiṇvakuṣṭhaśatapuṣpāśryāhvīprayaḍgubalākhukarṇīkalkakṛtāmutkārikām ||
prākcaraṇāśuṣkāviplutākarṇinīṣutailamuttarabastiṃ dadyāt ||
dhārayecca viplutāyāṃ gomatsyānyatarapittenaikaviṃśatikṛtvo bhāvitān kṣaumanaktakān kiṇvaṃ vā mākṣikayuktamevamasyāḥ srotāṃsi viśudhyanti kaṇḍūkledaśophāśca nivartante ||
karṇinyāṃ tu kuṣṭhārkapallavapippalīsaindhavairbastamūtrapiṣṭairvartiṃ kṛtvā dhārayet |
śleṣmaharaṃ ca sarvaṃ kuryāt ||
udāvṛttāyāmānūpamāṃsarasāḥ kṣīraṃ svedo daśamūlatrivṛtākvāthakalkāsiddhaśca snehaḥ pānānuvāsanottarabastiṣu |
yonisraṃse ca mahāyoniprabhṛtiṣveṣa eva vidhiḥ ||
jātaghnīraktayoniraktakṣayāsu kuṭAjakāśmaryakvāthasiddhaṃ sarpiruttarabastau dadyāt |
athavā mṛgājāvivarāharudhirāmladadhimadhughṛtānīti |
snehana svedabastyādi vātalāsvanilāpaham |
kārayedraktapittaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca ||
śleṣmalāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādyathāyatham |
sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet ||
snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayet samām |
pāṇinā namayet jihmāṃ saṃvṛtāṃ prathayet punaḥ ||
praveśayennissṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet |
sthānāpavṛttā yonirhi śalyabhūtā striyā matā ||
sarvāṃ vyāpannayoniṃ ca karmabhirvamanādibhiḥ |
mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret ||
sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate |
bastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam ||
hiṃsrākalkaṃ samīrārtau koṣṇamabhyajya dhārayet |
pañcavalkasya pittārtau śyāmādīnāṃ kaphāturā ||
vāminyāplutayoścaiva svedayitvā prayojayet |
tarpaṇaṃ snehapicubhirbhojanaṃ cānilāpaham ||
sallakījiṅgiṇījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ |
kaṣāyaiḥ sādhitāt snehāt paryupaplutayoḥ picum ||
kulīrasūkaravasā sarpirbhirmadhuraiḥ śṛtaiḥ |
pūrayitvā mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumanaktakaiḥ ||
prasrastāṃ sarpiṣābhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśayet |
badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ ||
yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet |
sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ ||
nahi vātādṛte yonirvanitānāṃ praduṣyati |
ato jitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam ||
pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ |
śītāḥ pittajitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca ||
śatāvarīmūlatulācatuṣkāt kṣuṇṇapīḍitāt |
rasena kṣīratulyena pācayeta ghṛtāḍhakam ||
jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ |
piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairmadhukārddhapalānvitaiḥ ||
siddhaśīte tu madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam |
śarkarāyā daśapalaṃ kṣipellihyāt picuṃ tataḥ ||
yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ param |
kṣataṃ kṣayamasṛkpittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam ||
kāmilāṃ vātarudhiraṃ visarpaṃ hṛcchirograham |
apasmārārditāyāmamadonmādāṃśca nāśayet ||
evameva payassarpirjīvanīyopasādhitam |
garbhadaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam ||
raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhamavekṣya ca |
yathādoṣodayaṃ yuñjyādraktasthāpanamauṣadham ||
tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ saukarī vasā |
kṣaudrayuktaṃ jayet pītaṃ vātottaramasṛgdaram ||
varāhasya raso medhyaḥ sakaulatthaśca tadguṇaḥ |
patrakalko ghṛte bhṛṣṭo rājādanakapitthayoḥ |
śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgaraiśca yutaṃ dadhi ||
payasyotpalaśālūkabisakālīyavārijam |
sapayaśśarkarākṣaudraṃ rakte pittottare pibet ||
taṇḍulīyakamūlaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā |
satārkṣyaśailaṃ lākṣāṃ vā chāgena payasā pibet |
vāsāghṛtaṃ mahātiktaṃ raktapittahitañca yat ||
madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu |
madyairnimaguḍūcyau ca kaphaje 'sṛgdare pibet ||
pāṭhāṃ jambvāmrayorasthi śilodbhedaṃ rasāñjanam |
ambaṣṭhāṃ śālmalīpicchāṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam ||
bālhīkabilvātiviṣālodhratoyadagairikam |
śuṇṭhīmadhūkamācīkaraktacandanakaṭphalam ||
kaṭvaṅgavatsakānantādhātakīmadhukārjunam |
puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā ||
pibedarśasvatīsāre raktaṃ yaccopaveśyate |
doṣā jantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet ||
yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śyāvaśvetāruṇāsitam |
cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam ||
sarveṣu garbhasrāvoktaṃ pradareṣu praśasyate ||
raktakṣayāyāṃ kṣīraṃ ca jīvanīyaśṛtaṃ pibet ||
yonyāṃ balāsaduṣṭāyāṃ vartiḥ saṃśodhane hitā |
vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairnaktakaiḥ kṛtā ||
bhāvitaṃ payasārkasya māṣacūrṇaṃ sasaindhavam |
vartiḥ kṛtā kṣaṇaṃ dhāryā sektavyānusukhāmbunā ||
pippalīmāṣamaricaśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ |
pradeśinyaṅgulītulyā vartiryoniviśodhanī ||
udumbaraśalāṭūnāṃ droṇaṃ droṇembhasaḥ pacet |
sapañcavalkatilakamālatīnimbapallave ||
niśāsthite jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet |
palāśaśālmalīlākṣādhavaniryāsavalkalaiḥ ||
piṣṭairyuktaṃ tataḥsnehapicuṃ yonau nidhāpayet |
saśakraraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam ||
picchilā vivṛtā yoniściraduṣṭā tu dāruṇā |
saptāhācchudhyati kṣipramapatyaṃ ca samaśnute ||
udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt |
tailaṃ kvāthena tasyaiva kāryaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat ||
dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ |
jambvāmrasārakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ ||
saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ |
akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet ||
tailaprasthaṃ tadabhyaṅgapicubastiṣu yojayet |
śūnottānonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā |
viplutopaplutā yoniḥ sidhyet sasphoṭaśūlinī ||
arkanimbāmrakośāmrabilvabūkadhavodbavaiḥ |
karīrajiṅgiṇīnambūkarañjārjunaśigrujaiḥ ||
palāśasidhrakotthaiśca kaṣāyairdhāvanaṃ param |
śuktasīdhumadhūnmiśrairyoneḥ srāvanivāraṇam ||
kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ ||
yavānnamabhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet |
pippalyayorajaḥpathyāprayogāṃścasamākṣikān ||
rohītakajaṭākalkaṃ pāṇḍure 'sṛgdare pibet |
dhātrīmajjñothavā kalkaṃ sitāmākṣikasaṃyutam ||
madhunāmalakīcūrṇaṃ rasaṃ vā prāśayet site |
salodhravalkena vaṭatvakkaṣāyeṇa dhāvayet ||
āsrāve kṣaumapaṭṭān vā bhāvitāṃstena dhārayet |
plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam ||
yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā |
dhāryā madhukṛtā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca bhūriśaḥ ||
srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā dhṛtāplutaiḥ |
saralāgugguluyavaiḥ satailaiḥ kaṭumatsyakaiḥ ||
kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī sāmrajambvasthi ghātakī |
paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ ||
palāśadhātakījambūsamaṅgāmocasarjajaḥ |
durgandhe picchile klede stambhanaścūrṇa iṣyate |
āragvadhādivargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam ||
stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mādarvakārakam |
dhāraṇaṃ veśavārasya kṛsarā pāyasasya vā ||
durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttailaṃ vā kalka eva vā |
cūrṇo vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇaḥ ||
śleṣmalānāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ |
pitte samadhukakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ |
sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam ||
evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ |
aduṣṭe prākṛte bīje bījopakramaṇe sati ||
pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam |
parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret ||
mañjiṣṭhākuṣṭhatagaratriphalāśarkarāvacāḥ |
dve niśe madhukaṃ medā dīpyakaḥ kaṭurohiṇī ||
payasyā hiṅgukākolī vājigandhā śatāvarī |
piṣṭvākṣāṃśaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet kṣīracaturguṇam ||
yoniśukrapradoṣeṣu tatsarveṣu praśasyate |
āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃsavanaṃ param ||
phalasarpiriti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat |
mriyamāṇaprajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam |
athāto viṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
purā khalvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ salilanidhervimathyamānāt krodha iva rūpavān satvaṃ samudvabhūva kṛṣṇamanalanayanamūrdhvapradīptakeśaṃ daṃṣṭrākarālaṃ bhairavārāvarūpam |
taddarśanādeva yato devadānavāśca viṣaṇṇāstasmāttadviṣasaṃjñāmavāpa ||
tat sahasaiva sarvabhūtāni nirdagdhukāmamupayogaviśeṣairviṣamamṛtatāṃ vinayamāno brahmānunīyauṣadhiṣu nyastavān ||
tatastat sthāvarāsu mūrtiṣvadhivasanāt sthāvaramityucyate ||
jaṅgamaṃ punaḥ pṛthivyā bhārāvatārārthamuragādirūpeṇa viṣṇurnirmame ||
tayoḥ sthāvaraṃ mūlapatrapuṣpaphalatvaksāraniryāsakṣīradhātukandabhedāddaśādhiṣṭhānam ||
tatra mūlaviṣāṇi klītanakāśvamārakaguñjāsugandhakagargakakarkarakaraghāṭakādīni |
patraviṣaṃ kālapatrikā lambā varadakarambhārkādīnām |
puṣpaviṣaṃ vallīreṇukakarambha mahākarambhādīnām |
phalaṃ kumudvatīreṇukākarambhamahākarambhamadanakatuvarakādīnām |
tvaksāraniryāsāḥ karakakaraghāṭakakarambhamahākarambhanārācakādīnām |
kṣīraṃ kumudvatī dantī snuhyarkajālinī vyālādīnām |
dhātavo haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtayaḥ |
kandajāni tu hālāhalakālakūṭavatsanābhaśṛṅgīsāṣarpajālakakardamakavairāṭakamustakamuṣkakasāktukakrauñcakavālakamahāviṣapuṇḍarīkagālavamūlakamarkaṭakarkaṭakakaravīrakendrāyudhasaṅkocakalāṅgalakatailapeya kuśapuṣpake tu puṣpakarohiṣāñjanābhakādīni ||
tatra mūlaviṣairupayuktairudveṣṭanapralāpamohāḥ prajāyante |
patraviṣairjṛmbhodveṣṭanaśvāsāḥ |
puṣpaviṣaiśchardyādhmānamohāḥ |
tvaksāraniryāsaviṣaiḥ prasekāsyadaurgandhyapāruṣyaśirovedanāḥ |
kṣīraviṣairjihvāgauravaṃ śakṛtbhedaśca |
dhātuviṣaistāludāhamūrcchāhṛdayapīḍāḥ |
sarvameva ca sthāvaraṃ jvarahidhmādantaharṣahanustambhagalagrahaphenavamanāruciśvāsamūrcchāḥ karoti viśeṣeṇa kandajam |
taddhyatitīkṣṇatvādāśukāritaram |
itarattu prāyaḥ kālāntaraprāṇaharam ||
sarvamapi caitanmaulamityucyate mūlāśrayatvāt patrādīnām ||
dṛṣṭiniśvāsasparśadaṃṣṭrāmukhanakhāsthimūtrapurīṣaśukrārtavalālāśūkapittaśoṇitaśavāni |
tāni punaḥ sarpakīṭakaṇabhādyāśritāni |
tatkṛtānyathāsvamāmayān sādhanaṃ cottaratra vakṣyati ||
sarvaṃ ca prāyaśo jaṅgamaṃ nidrātandrāklamadāharomaharṣaśophapākātisārān karoti ||
dvividhamapicaitadviṣaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadasūkṣmavyavāyyāśukārivikāśilaghvavyaktarasatvairdaśabhirguṇairyuktamapāki ca ||
tatra taikṣṇyauṣṇyāt pittaṃ raktaṃ ca prakopayati |
vaiśadyādasaktavegaṃ prasarati |
saukṣmyādvyavāyitvācca doṣadhātumalādīn samastān śarīrāvayavānanupraviśati |
vikāśitvānmarmacchedena matiṃ vyāmohayati |
lāghavāddurnirharamavyaktarasatvācchleṣmaprakopaṇamannarasāṃśca sarvānanuvartate |
ata eva ca prayatnenānnāni viṣato rakṣedityuktam |
tenābhyavahṛtamavaśyaṃ mārayati |
mantrauṣadhabalena copaśamitamapi pratyayamāsādya punaḥ prakṛpyatīti |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam ||
kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ |
hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat |
śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīnkaroti vā ||
api caitadviṣaṃ sarvaṃ tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ |
vātapittottaraṃ nṛṛṇāṃ sadyo harati jīvitam ||
viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāgdūṣayati śoṇitam |
kaphapittānilāṃścānu samadoṣaṃ sahāśayān |
tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate ||
śarīraṃ dūṣite rakte sarvaṃ cimicimāyate |
koṭhaḥ samaṇḍalaḥ svedo romaharṣaśca jāyate ||
kṣudrakīṭā ivāṅgeṣu visarpantīti manyate |
vināmayati gātrāṇi jṛmbhate śiśirapriyaḥ ||
vyāpinastasya duṣṭasya drutasya viṣatejasā |
vātādayo vaśaṃ yānti balinopyabalā iva ||
viṣaṃ yaddoṣabhūyiṣṭhaṃ taṃ doṣaṃ prāk prapadyate |
āśaye yasya yasyaiva tatastadavatiṣṭhate |
tajjān vikārān kurute yān sarveṣūpadekṣyati ||
vātāśayasthaṃ kurute tathā śleṣmāmayānapi |
pittaśleṣmāśayagataṃ tadvat pittakaphodbhavān ||
tatrāpi cottamāṅgasthe sakoṭhaṃ śūyate śiraḥ |
viśeṣādakṣikūṭauṣṭhanāsāsyaṃ hṛṣṭadantatā |
tālśoṣo rujā mūrdhni vaktre cimicimāyanam ||
artheṣu cakṣurādīnāmapravṛttirhanugrahaḥ |
ityanyāpi ca viṣaṃ sthitamaṅge 'bhilakṣayet ||
vyāpyaivaṃ sakalaṃ dehamuparudhya ca vāhinīḥ |
viṣaṃ viṣamiva kṣipraṃ prāṇānasya nirasyati ||
pītaṃ mṛtasya hṛdaye jagdhadigdhābhividdhayoḥ |
daṃśe tiṣṭhati bhūyiṣṭhaṃ sarvataḥ piṇḍitaṃ viṣam |
nādyādato viśeṣeṇa teṣāṃ māṃsaṃ tadāśrayam ||
yathāsvaṃ bhakṣite pīḍā yathāsvaṃ ca kriyākramaḥ ||
sapta vegān viṣasyāhuraṣṭāvitipunarvasuḥ ||
duṣyati prathame vege rasaścharddiprasekakṛt |
dvitīyesraṃ cimicimājṛmbhāvepathukāri tat ||
tṛtīye piśitaṃ kaṇḍūkoṭhamaṇḍalaśophadam |
doṣāścāścaturthe teṣu syuryathāyathamupadravāḥ ||
pañcame darśanabhrāntiḥ ṣaṣṭhe hidhmāsamudbhavaḥ |
saptame skandhabhaṅgosya jāyate mṛtyuraṣṭame ||
duṣyati prathame raktaṃ dvitīye śvayathūdbhavaḥ |
tṛtīyeṅge cimicimā caturthe jvaramūrcchanā ||
pañcame pāṇḍujihvāsya śoṣaḥ ṣaṣṭhe hṛdi vyathā |
saptame maraṇaṃ vega iti gagnajito matam ||
mūrcchā hṛdi paraṃ pīḍā śirorugapatantrakaḥ |
hidhmā ca dāruṇo marmacchedo jīvitasaṃśayaḥ |
sapteti vegā mūrcchādyā videhapatinā smṛtāḥ ||
raktamāṃsavasāsnāyu tathāsthyādyāstrayaḥ kramāt |
āśrayāḥ sapta saptānāmityālambāyano 'bravīt ||
vegān dhanvantaristadvat sarpadaṣṭasya manyate |
snāvavarjaṃ tu tatsthāne doṣānicchati koṣṭhagān ||
dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ pūrvaṃ prakīrttitāḥ |
atītya tāsāmekaikāṃ vegaṃ prakurute viṣam ||
tatkālakalpaṃ kālena kalāmabhyeti yāvatā |
ūhyamānaṃ samīreṇa tāvadvegāntaraṃ smṛtam ||
muninā yena yattūktaṃ tatsarvamiha darśitam ||
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā davāgnivātātapaśoṣitaṃ vā |
svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣīviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti ||
vīryālpabhāvādavibhāvyametat |
kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi ||
tenādirto bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ |
mūrcchan vaman gadgadavāgvimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ ||
āmāśayasthe kaphavātarogī pittāśasthe 'nilapittarogī |
bhavennaro dhvasthīśaroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān |
karoti dhātuprabhavānvikārān ||
prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ |
duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam ||
sthāvarasyopayuktasya pūrve vege 'tha jāyate |
jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ ||
dvitīye vepathuḥ svedo kaṇṭhe ca vedanāḥ |
viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām ||
tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam |
durbale harite śūne jāyete cāsya locane ||
pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam |
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam ||
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame |
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā ||
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate |
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame ||
prathame viṣavegetha vāntaṃ śītāmbusecitam |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayeddrutam ||
dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet |
tṛtīye 'gadapānaṃ ca hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam ||
caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratibhojayet |
pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam ||
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhiravapīḍastu saptame |
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet ||
kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ |
śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣudrasāhvayā |
punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive bale ||
eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ saghṛtamākṣikām |
yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ ||
tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ ||
agadān vakṣyate cātaḥ siddhān pūrvarṣinirmitān |
sarveṣu sarvāvastheṣu ye viṣeṣu paraṃ hitāḥ ||
candanaṃ kuṅkumaṃ kuṣṭhaṃ kāṅkṣī lākṣā priyaṅgavaḥ |
mustasthauṇeyaśaileyarocanāmadanaplavam ||
śroveṣṭakīvaḍaiṅgalāviśālālamanaśśilāḥ |
surasaprasavaspṛkkārajanīdvayavālakam ||
hiṅgusiddhārthakāḥ padmacāriṇī padmakesaram |
jātyāḥpuṣpaṃ pravālaśca puṣpamarkaśirīṣayoḥ ||
dvirodhrabṛhatī kauntī madhukaṃ gandhanākulī |
mudgaparṇīkaṇāśyāmā dhyāmakaṃ naladaṃ natam ||
sinduvārakaśamyākadevadārumayūrakam |
puṣye samāhṛtaiḥ piṣṭairyojyastairagadottamaḥ ||
sañjīvanaḥprāgamṛtādvihito 'yaṃ svayambhuvā |
pānanasyāñjanāghrāṇadhūmālepanadhāraṇaiḥ ||
jīvano viṣasuptānāṃ rājadvāre jayāvahaḥ |
dhanyo dhānyadhanāyuḥśrīkṣemapuṣṭisukhapradaḥ ||
gṛhe sthito viṣālakṣmīmantrajvaragaragrahān |
kṛtyākārmaṇakākhordavyālajantusarīsṛpān ||
svapnopaghātaduḥsvapnatoyāgniriputaskarān |
nihantyakālamaraṇamarakāśanivigrahān ||
candanaṃ vālakaṃ mustaṃ dhyāmakaṃ kaṭukā natam |
dāḍimaṃ kuṅkumaṃ śuṇṭhī kapitthaṃ vatsakātphalam ||
karañjabījaṃ maricamutpalaṃ kamalaṃ dalam |
nalamūlamapāmārgaṃ karavīrakamañjanam ||
lākṣāmālatyahicchatranāgapuṣpāmlavetasam |
viśālārocanāśyāmā śaṅkhapuṣpīpriyaṅgukā ||
ajājī sārivākuṣṭhamajamojaḥ kuraṇḍakaḥ |
vayasthā sinduvārailā kāyasthā cāraṭī vacā ||
karkaṭī pūtanā keśī śvetā ca girikarṇikā |
golomī siṃhalomī ca varṣābhūrgajapippalī |
agado yāpanākhyoyaṃ pūrveṇa sadṛśo guṇaiḥ ||
śrīveṣṭakaṃ haridre dve kovidāraṃ manaḥśilām |
pippalīṃ pāṭalīṃ padmāṃ śvetāṃ ca girikarṇikām |
mañjiṣṭhāṃ bṛhatīṃ vakraṃ yaṣṭī maricakesaram ||
phalīnīṃ kiṇihīṃ ceti gavāṃ pittena bhāvayet |
sūryodayo hanti viṣaṃ tamaḥ sūryodayo yathā ||
nimbapatraṃ gṛhāddhūmaṃ phāṇitaṃ bṛhatīphalam |
gopittayuktamagadaḥ paramaṃ mṛtajīvanaḥ ||
gopittakuṣṭhasurasaṃ madhukadviniśaṃ tathā |
viśālārajanīkuṣṭhaśvapittavyoṣatumburu ||
vacāśirīṣapañcāṅgī mṛtasañjīvano gadaḥ |
pañcāṅgāni śirīṣasya śvapittaṃ ca varo 'gadaḥ ||
priyaṅgu tagaraṃ lākṣā mañjiṣṭhā madhukaṃ madhu |
haridrācetyayaṃ śreṣṭhaḥ kauṭilyadayito 'gadaḥ ||
visaṃjñānāṃ viṣairghoraiḥ prahāarairnaṣṭacetasām |
udbandhānāṃ jalaughe ca mṛtānāṃ cetanāvahaḥ ||
śirīṣaphalakākāṇḍasurasāgrapunarnavaiḥ |
kakṣyāvāyasisaṃyuktairagadaḥ pūrvavat guṇaiḥ ||
kaṭukālābumūlāni gavāṃ pittena kalkayet |
brāhmo dhāryoyamagadaḥ sarvakarmasu pūjitaḥ ||
agāradhūmasrivṛtā gopittaṃ tryūṣaṇaṃ vacā |
prājāpatyoyamagadaḥ sarvarakṣoviṣāpahaḥ ||
śvetāpuṣkaratulyāṃśairjīvantyāḥ kusumaiḥ kṛtaḥ |
rukmapiṣṭo maṇirddhāryaścāṇakyeṣṭo viṣāpahaḥ ||
māṃsītvakpatrasurasamanohvāśītakuṅkumam |
niśāvyāghrannakhaṃ śuṇṭhī daśāṅgo 'yaṃ viṣāpahaḥ |
utpātagaṇḍapiṭakādigdhaviddhaviṣāpahaḥ ||
udumbaratvagjambvasthimadhukotpalagairikaiḥ |
candanośīranalada nāgakesarapadmakaiḥ |
viśeṣādviṣavisphoṭavisarpajvaradāhahā ||
śirīṣodumbaraplakṣanyagrodhāśvatthavalkalaiḥ |
saghṛto dāhatṛṣṇāsraviṣavīsarpapittahā ||
gajapippalikāsīsakṣārayaṣṭīmayūrakam |
raktā nataṃ vacā dantī śivaḥ śivakṛto 'gadaḥ ||
surālā pāvakī somā bhogavatyamṛtā natam |
āḍhakī kiṇihī somarājī cauśanaso 'gadaḥ ||
śleṣmātakārkakusumaṃ taṇḍulīyo mayūrakaḥ |
surasā mañjarī kākamācī pāne 'gado varaḥ ||
dadhyājyakṣaudralavaṇaṃ pītaṃ mūlaviṣāpaham |
haridrāsaindhavakṣaudraghṛtaṃ saṃsṛjya pāyayet |
ārtān mūlaviṣairghorairdigdhaviddhān viśeṣataḥ ||
haridrāntarbahiḥśastā viṣadoṣāture param ||
niśāśvamārasurasakaraññavyoṣadārubhiḥ |
añjanaṃ bastamūtreṇa piṣṭairnetroparodhajit ||
karṇākṣināsikākaṇṭhajihvārogeṣu nāvanam |
bījapūrāryabṛhatīphalajyotiṣmatīkṛtam ||
śvetā vacā hiṅgvamṛtā sugandhā kuṣṭhasaindhavam |
śirīṣapuṣpadviniśāvyoṣaṭuṇṭukasarṣapāḥ ||
kapitthamadhyaṃ laśunaṃ karañjo vaṃśalekhanam |
piṣṭvā gobastamūtreṇa tatpittenaiva bhāvayet ||
dināni sapta vyatyāsādvinihanti tatoñjanāt |
viṣaṃ śirasthaṃ mūrddhārtijvarajīrṇaviṣūcikāḥ ||
apasmāragrahonmādapāṇḍumehamadātyayān |
śuṣkanetrāmayaśirorogapaillagalārbudān ||
kācāndhakārapaṭalakaṇḍūdaurbalyayakṣmaṇaḥ |
lepāt pītakṣatālīḍhadaṣṭadigdhaviṣaṃ jayet ||
śvitraṃ kṛcchrāṇi kuṣṭhāni duṣṭanāḍī mahāvraṇān |
ānāhārśo gude lepāllalāṭe duṣṭapīnasam ||
yonilepena nārīṇāṃ mūḍhagarbhānulomanaḥ |
unmūlayatyeṣa viṣaṃ gandhahastīva kānanam ||
viḍaṅgapāṭhā triphalājamodā hiṅgvagnivakraṃ lavaṇasyavargaḥ |
vyoṣānvitaṃ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇāmagado 'jitākhyaḥ ||
manohvā rocanā caṇḍā tvagelāsitasarṣapaiḥ |
spṛkkāhiṃgulakāśmīrakāntābhiḥkalkito 'gadaḥ |
viṣaghno bālasūryoyaṃ śrīrakṣāvijayarddhidaḥ ||
ajagandhā sagomūtrā gṛhadhūmaḥ sugugguluḥ |
eṣa māheśvaro yogo na kvacit pratihanyate ||
viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ |
vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati ||
kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate |
śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ ||
kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān |
dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt ||
śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām |
praklinnaṃ śīryate 'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam ||
kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam |
śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahedvraṇam ||
athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ |
śirīṣāt gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet |
śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet ||
pītadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ |
vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat ||
saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vārāticoditāḥ |
garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ ||
nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām |
viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ ||
tena pāṇḍuḥ kṛśolpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ |
vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ ||
mahodarayakṛtplīho dīnavāgdurbalo 'lasaḥ |
śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī ||
svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān |
prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān ||
manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro gauraṃ ca kālakaḥ |
vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ ||
etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairudravaiḥ |
garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo 'cikitsitaḥ ||
garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam |
śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran ||
śarkarākṣaudrasaṃyuktaścūrṇastāpyasuvarṇayoḥ |
lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvaṃ yogakṛtaṃ viṣam ||
mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān |
vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ |
pibedrasena cāmlena garopahatapāvakaḥ ||
pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam |
garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham ||
vāyasī śvāsakāsaghnī bhṛṣṭājyatriphalārase |
bhārṅgīnāgaraniryūhaḥ śiśiraśca samākṣikaḥ ||
hareṇucandanaśyāmānaladaṃ ślakṣṇapeṣitam |
vilepanaṃ prayoktavyaṃ gareṇopahatatvacaḥ ||
mañjiṣṭhā kiṇihīnimbarajanyaśvatthacandanaiḥ |
pragharṣaṇaṃ kṛśānāṃ tu gareṇa kṣapitaujasām ||
pathyaṃ paramamuddiṣṭaṃ śīlanaṃ kṣīrasarpiṣoḥ ||
vṛṣanimbapaṭolīnāṃ kvāthen vipacet ghṛtam |
abhayāgārbhiṇaṃ śreṣṭhaṃ tat garasya nibarhaṇam ||
haridrāṃ nākulīṃ jātīṃ pṛthakpiṣṭvā vipācayet |
ghṛtatrayaṃ viṣārtānāmetadārogyadaṃ param ||
taṇḍulīyakamūlena gṛhadhūmena caikataḥ |
kṣīreṇa ca ghṛtaṃ siddhaṃ samastaviṣarogajit ||
nāgadantī trivṛddantī dravantī snukpayaḥ palaiḥ |
sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam |
sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye ||
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhabhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ plavam ||
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ balā |
aṃśumatyau haridre dve bṛhatyau sārivādvayam ||
eṣāṃ kalkairghṛtaṃ siddhamajeyaṃ nāma viśrutam |
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghrameva prayojitam ||
śvete kapote bījāni pratyakpuṣīśirīṣayoḥ |
gomūtrapiṣṭaistaiḥ sarpiḥ siddhaṃ biṣaharaṃ param |
amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam ||
śirīṣatvak trikaṭukaṃ vidārī candanotpalam |
dve bale sārivāsphotabṛhatīnimbapallavāḥ ||
bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakāḥ |
pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakam ||
viśālā bṛhatī lākṣā kovidāraśatāvarīḥ |
kaṭabhīdantyapāmārga pṛśniparṇī rasāñjanam ||
śvetau bāṇāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukāḥ |
sāraṃ madhūkātriphalāṃ karañjasyaphalaṃ vacām ||
rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam |
tulyāmbuchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham ||
apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodarān |
pāṇḍurogakṛmiplīhagulmorustambhakārmalāḥ ||
hanustambhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ |
hanti sañjīvayati ca viṣodbandhamṛtān narān ||
bhakṣite haritāle tu hṛdi dāhorasāgrahaḥ |
ānāhomlasya vamanaṃ pītahāridraviṭsrutiḥ |
tathā maṇḍalisarpoktā vikārāstacca bheṣajam ||
vibhajya yojayet ūrdhvamadhaḥ saṃśodhitaṃ ca tam |
aṅkolajālinībījaśukanāsāpriyaṅgukāḥ |
lodhradhyāmakatālīsanatayaṣṭyāhvagugguluḥ ||
hīberaṃ bhadrakāṣṭhaṃ ca lehayenmadhusarpiṣā |
dadyānnakulagopittayuktaṃ nasyeñjane ca tat ||
dhurdhūrakopayogena sarvaṃ paśyati pītakam |
kampalālāmadacchardismṛtibhraṃśabhramānvitaḥ |
taṃ vāmayeta madhuraiḥ pāyayedvā sitāpayaḥ ||
koradūṣairmadanakaiḥ prāyo dhurdhūravat gadāḥ |
unmādokṣivināśaśca tatrāpi vamanaṃ hitam |
kūṣmāṇḍakaṃ ca saguḍaṃ bahuśastatra bhakṣayet ||
nānāprakāraiḥ saṃyogaiḥ kodravā madahetavaḥ |
tānvibhajya yathādoṣaṃ cikitsedavirodhibhiḥ ||
dūṃṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam |
dūṣīviṣārimagadaṃ lehayenmadhunāplutam ||
pippalyodhyāmakaṃ māṃsī lodhramelā suvarcikā |
kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam |
dūṣīviṣārirnāmnāyaṃ nacānyatrāpi vāryate ||
harītakī salavaṇā māgadhī maricāni ca |
etaddūṣīviṣārtānāṃ kāśyapoktaṃ virecanam ||
yuñjyādvā viṣarogeṣu reke vyoṣādikaṃ bhiṣak ||
taruṇasya palāśasya srutaṃ kṣārodakaṃ pacet |
kvāthe tatra pratīvāpaṃ prakṣipecchralakṣṇacūrṇitam ||
vyoṣaṃ śirīṣakusumaṃ madhukaṃ sārive misim |
kuṣṭhaṃ vellaniśe lākṣāṃ śuklāṃ surasamañjarīm ||
sindhūtthaṃ raktamṛnmāṃsīṃ reṇukāṃ hiṅgubālhikam |
darvīpralepi tajjātaṃ goviṣāṇe nidhāpayet ||
kṣayagulmodarārśāṃsi mehaṃ mandāgnitāṃ jvaram |
tvagdoṣakāsāpasmāragrahonmādabhagandarān ||
pāṇḍuṃ kaṇṭhasvaragadān plīhānaṃ śvayathuṃ kṛmīn |
kolamātramataḥ khādan jayet sarvaviṣāṇi ca ||
viṣaṃ tejomayaṃ mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ |
yathā nivāryate śīghraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ ||
na tu sarvamanuṣyāṇāṃ santi bheṣajasampadaḥ |
ajñātarogasadbhāve yogyatā cātidurlabhā ||
prakupyati viṣaṃ bhūyaḥ kevalaiścauṣadhairjitam |
avāptau siddhamantrāṇāṃ yatetātaścikitsakaḥ ||
te 'pi ca vratahīnasya hīnā vā svaravarṇataḥ |
yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo 'gadakramaḥ ||
viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame |
viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaikotra jīvati ||
kṣuttṛṣṇāgharmmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ |
ajīrṇavarcodravatā pittamārutavṛddhibhiḥ ||
tilapuṣpaphalādhrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ |
hastimūṣikavāditranisvanairviṣasaṅkaṭaiḥ |
purovātotpalāmodamadanairbardhate viṣam ||
varṣāsu cāmbuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam |
visarpati ghanāpāye tadagastyo hināsti ca |
prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāt ghanātyaye ||
iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam |
ālocya nipuṇaṃ budhyā karmānantaramācaret ||
ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ |
kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam ||
paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ |
kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ ||
vātātmakaṃjayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ |
saghṛtairbhojanālepaistathaiva piśitāśanaiḥ ||
nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham |
sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam |
vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabalānile ||
raktage srāvayedraktaṃ pittavacca kriyākramaḥ |
dūṣīviṣe punastatsthe pañcakarmāṇi cācaret ||
gaṇḍūṣaiḥ kavalaiḥ prāśaistīkṣṇaiḥ pradhamanāñjanaiḥ |
śirogataṃ praśamayedviṣasaṅkramaṇaistathā ||
viṣaduṣṭakaphasrotoruddhavāyurmṛtopamaḥ |
yaḥsyādasādhyaliṅgaiśca rahitastasya yojayet ||
mūrdhniṃ kākapadaṃ kṛtvā kalkaṃ carmakasodbhavam |
dhmāpanaṃ cāsya kaṭabhījālinī kaṭukairhitam ||
āśaye yasya doṣasya viṣaṃ tiṣṭhati taṃ punaḥ |
āśrayāśrayiṇorvidvānavirodhena sādhayet ||
kṣārāgadaḥ kaphasthānasthite svedaḥ sirāvyadhaḥ |
pitte kṣaudrapayomlājyapānasekāvagāhanam |
svedo vātāśaye dadhnā pānaṃ ca natakuṣṭhayoḥ ||
kṣīreṇāgadagarmeṇa madanasya phalena ca |
āsthāpanaṃ prayuñjīta vātāśayagate viṣe ||
pacedyaṣṭīmadhukvāthe tailaṃ kṣīracaturguṇam |
triphalā sarpavetālī śatapuṣpendurājibhiḥ ||
anantayā ca tatpānanāvanābhyaṅgabastiṣu |
bhojane ca praṇihitaṃ hanti vātāśayādviṣam ||
valayā somarājyā vā pacet pāṭalayāthavā |
ghṛtamaṇḍasamaṃ tailamānuvāsanikaṃ param ||
viṣopadravapathyaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāmayam ||
ayatnācchleṣmagaṃ sādhyaṃ yatnātpittāśayāśritam |
athātaḥ sarpaviṣavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
divyabhaumavibhāgena dvividhāḥ pannagāḥ smṛtāḥ |
vāsukistakṣakonantaḥ sagaraḥ sāgarālayaḥ ||
tathā nandopanandādyāḥ samiddhāgnisamaprabhāḥ |
divyā garjanti varṣanti dyotante dyotayanti te ||
dhārayanti jagatkṛtsnaṃ kuryuḥkruddhāśca bhasmasāt |
dṛṅniśvāsairnamastebhyo nateṣvasti cikitsitam ||
darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ |
tridhā samāsato bhaumā bhidyante tetvanekadhā |
vyāsato yonibhedena nocyante 'nupayogataḥ ||
viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam |
viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam ||
tāruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca |
viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu ||
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ |
phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ ||
jñeyā maṇḍalino 'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ |
prāṃśavo mandagamanāḥ rājīmantastu rājibhiḥ |
snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ ||
godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ ||
catuṣpāt vyantarān vidyodateṣāmeva saṅkarāt |
vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopaṇāḥ ||
divyakojagaraḥ sarpaḥ patāko vṛkṣaśāyikaḥ |
śakalī puṣpakaḥ kṣīrī lāsinī sārasāhikaḥ ||
varṣāhiko jyotirathaḥ śukavaktro balāhakaḥ |
gajabhakṣaḥplavodvāhī nirviṣāḥ ṣoḍaśāhayaḥ ||
prāyeṇartumatī māsaṃ jyeṣṭhaṃ tiṣṭhati pannagī |
āṣāḍhe sarpasaṃyogādaṇḍānāṃ māsi kārtike ||
dveśate viṃśatī dve ca sā sūte tatra jāyate |
karketanasavarṇe 'ṇḍe samudbhinne bhujaṅgamaḥ ||
dīrghalohitarājībhiścitre yoṣinnapuṃsakam |
śirīṣapuṣpasadṛśe daṃṣṭrāḥ sarpasya saptame |
catasraḥ sambhavantyahni viṣaṃ tāsu caturdaśe ||
vāmādharāsitā pītā tadūrdhvā dakṣiṇātvadhaḥ |
raktā śyāvottaraikadvitricaturviṣabindukāḥ ||
tāḥ kramānmudgamātrotrabinduḥ eṣa hi bhoginām |
viṣe vikalpo nānyeṣāṃ vidyāṃddaṣṭrāstathāparāḥ |
catvāriṃśad bhujaṅgasya virviṣāścaturuttarāḥ ||
āyurvarṣaśataṃ viṃśaṃ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ |
gonasā gharmataptānāṃ gavāṃ nāsāsamudbhavāḥ ||
tatrordhvadṛṅmahākāyanetrajihvāśiraḥsvaraḥ |
vyaktabhogaḥ punāndhīraḥ strī syāttasmādviparyaye ||
āyatā capalā klībaḥ sukumāro jaḍākṛtiḥ |
mandavegasvanakrodhaḥ sitābhastiryaśīrṣakaḥ ||
dinatriyāmāsandhyāsu prabalāste yathākramam |
tadaiva cāparādhyanti sarvadaiva tu pannagī ||
brāhmaṇāḥ krodhanā nīlakapilāḥ śvetalohitāḥ |
raktāsyāḥ piṅganayanā medhyadeśavicāriṇaḥ ||
bhoge yajñopavītādidvijacihnopacihnitāḥ |
bilvapuṣpahimośīrapadmaguggulugandhayaḥ ||
kṣatriyā mānino dhīrā raktākṣā bhṛśakopanāḥ |
pakvajāmbavakharjūradrākṣābhinnāñjanaprabhāḥ ||
bhogerddha candraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ |
jātīcampakapunnāgapatrajoṅgakagandhayaḥ ||
vaiśyāḥ pārāvatābhāsā vajragomedakaprabhāḥ |
bindumaṇḍalacitrāṅgā dhūmrapāṭalalohitāḥ |
bastakuṣṭhavikakṣīrasarpiṣāṃ gandhataḥ samāḥ ||
śūdrāḥ savarṇā godhūmamahiṣadvipakardamaiḥ |
bindurekhācitā rūkṣāḥ surāśoṇitagandhayaḥ ||
pūrvamadhyāparāhṇeṣu caranti brāhmaṇādayaḥ |
astaṃgate ravau śūdrāḥ daśanti brāhmaṇāḥ puraḥ |
saṃsthitā dakṣiṇe pārśve kṣatriyā vāmato viśaḥ ||
śūdrāstu pṛṣṭhato viprāstrīnapyanilapūrvakān |
kopayanti kramāddoṣāṃstrīṃstrayaḥ kṣatriyādayaḥ ||
daṃśagandhoṅgagandhena jñeyasteṣāṃ yathāyatham ||
vāyumūṣikamaṇḍūkasarvabhakṣāḥ krameṇa te ||
āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ |
pāpavṛttatayā vairāddevarṣiyamacodanāt |
daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram ||
āviṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham ||
vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāvṛtya tiṣṭhati ||
yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate |
na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet ||
ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam |
daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu ||
māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam |
daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam ||
nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet ||
viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ |
raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailabinduvat ||
bhīroḥ sarpāṅgasaṃsparśād bhayena kupitonilaḥ |
kadācit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat ||
durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā |
viṣodvego jvaraścharddirmūrcchā dāhopi vā bhavet |
glānirmohotisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate ||
daṃāstu saviṣaḥ sarvaḥ saśopho vedanānvitaḥ |
tudyate grathitaḥ kiñcit kaṇḍūmān dahyate bhṛśam |
kūrmapṛṣṭhonnato rūkṣaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpadānvitaḥ ||
vikārāḥ śyāvatā vaktranakhamūtrākṣiviṭtvacām |
śītajvaraḥ sandhirujā nidrānāśo vijṛmbhikā ||
manyāstabhbhaḥsirādhmānaṃ pṛṣṭhakaṭyasthivāggrahāḥ |
śirogurutvamaruciḥ kāsaśvāsau hanugrahaḥ ||
śūlamudveṣṭanaṃ koṣṭhe śoṣarodhau malāśrayau |
sandigdhavāktvaṃ naiśceṣṭyaṃ mṛtasyeva visaṃjñatā ||
phenalālodgamau hidhmā kaṇṭhe ghurughurāyaṇam |
śuṣkodgāro muhuste te vātajāścāpare gadāḥ ||
daṃśo maṇḍalināṃ soṣmā saśoṣaḥ pītalohitaḥ |
pṛthurvisarpadāhoṣākledakothairviśīryate ||
vikārā vaktradantādipītatā tṛṭśramo bhramaḥ |
dāho mūrcchā jvarastiktavaktratvaṃ pītadarśanam ||
raktāgamanamūrdhvādhaḥśītecchā dhūmako madaḥ |
āśusarvāṅgavisṛtirgadāste te ca pittajāḥ ||
daṃśo rājīmatāṃ snigdhaḥsthirapicchilaśophakṛt |
sāndrāsraḥśiśiraḥ pāṇḍustadvikārāḥśirovyathā ||
aruciśchardirālasyaṃ hṛllāso madhurāsyatā |
kaṇṭhe ghurughuraḥ pāko kaṇḍūrakṣṇorhimo jvaraḥ ||
kṛcchrāducchravasanaṃ nidrā kāsaḥ śvetanakhāditā |
stambho gurutvaṃ cāṅgānāṃ nāsikākṣimukhasrutiḥ |
romaharṣastamaśvāso rogāścānye kaphodbhavāḥ ||
vyantare miśraliṅgatvaṃ daṣṭaḥ puṃsordhvamīkṣate |
prakṣipeddakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvakāyasamudyataḥ ||
dhīrolpavegaḥ śarvaryāṃ viparītastu yoṣitā |
hīnasvarotisārārtaḥ kampate trasyate jvarī ||
napuṃsakena tiryagdṛgadhīraḥ priyamaithunaḥ |
bahuvādī ca vṛddhena cirānmandāśca vedanāḥ ||
bālena śīghraṃ tīkṣṇāśca kumāreṇākṣṇi dakṣiṇe |
rogī kumāryā vāme tu garbhiṇyā kṛṣṇajihvadṛk ||
jṛmbhā krodhopajihvārtaḥ sa śūnoṣṭhaḥ sitānanaḥ |
gurūdaraḥ śirorogī sūtādaṣṭastu mehati |
śoṇitaṃ kṛcchraśūlārtaḥ sūcībhiriva bhidyate ||
vegānāṃ raktamāṃsādyāḥ saptoktāḥ pūrvamāśrayāḥ ||
darvīkṛtātha daṣṭasya duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk |
śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ ||
dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrddhagauravam |
dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ ||
sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam |
dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam ||
mūrcchāvipāko 'tīsāraḥ prāpya śukrantu saptame |
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam ||
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk |
tena pītāṅgatā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ ||
tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyete |
caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ ||
dajṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam |
pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ dvitīye gurutāti ca ||
tṛtīye daṃśavikledanāsikākṣimukhasravāḥ |
caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca pañcame |
vākyasaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet ||
kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param ||
jalaplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ |
śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ ||
tūrṇaṃ deśāntarāyātāṃ vimuktaviṣakañcukāḥ |
kuśauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam |
deśaṃ ca vidyādhyuṣitaṃ sarpāstelpaviṣā matāḥ ||
śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye |
catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu koṭare ||
kṣīridrume nimbatarau nirjhare girigahvare |
cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ ||
raktāsyanayanā ye ca te syurāśīviṣopamāḥ |
na teṣāṃ kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ ||
mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam |
upahāranamaskārajapaśāntiparāyaṇaḥ |
kaścijjīvati tairdaṣṭo virūpo vikalo 'pi vā ||
śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu |
aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca ||
yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanairṛte |
nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet ||
daṣṭamātre sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ |
stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati ||
hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ |
jāyate yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati ||
vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgokṣiraktatā |
mūrcchā galagrahaśchardiḥ pretarājasyakiṅkarāḥ ||
jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ |
raktaṃ khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ ||
romṇāṃ na śītalairharṣaḥ śvayathurlohitāsitaḥ |
hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet ||
phenaṃ vamati nissaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ |
nāsāvasādo bhaṅgoṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā ||
viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca |
bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye ||
na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ |
daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam ||
atonyathā tu tvarayā pradīptāgāravad bhiṣak |
athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||
mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ |
dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat ||
etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam |
kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati ||
daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam |
loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiśchitvā vānu sasambhramam ||
niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā |
daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule |
kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit ||
bandho deśānusāreṇa nātigāḍhaślatho hitaḥ |
daṃśapūtitvaśophādīn kurute hyatipīḍitaḥ |
aśaktaḥ śithilo rodhduṃ viṣaṃ deśāntaraṃ vrajat ||
ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam |
na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ ||
niṣpīḍya coddhareddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā |
na jāyate viṣāvego bījanāśādivāṅkuraḥ |
marmage prāpnuyānmṛtyuṃ sandhisthe vikalāṅgatām ||
daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam |
prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā |
karoti bhasmasāt sadyo vahniḥ ki nāma na kṣaṇāt ||
ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ |
pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ ||
aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ |
candanośīrayuktena salilena ca secayet ||
viṣe pravisṛte vidhyet sirāṃ sā paramā kriyā ||
rakte nirddriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirddriyate viṣam |
duṣṭe hi vyāpnuyādaṅgaṃ dhruvaṃ mṛtyurbhavatyataḥ ||
sirāvyadhoditairasramapravṛttaṃ pravartayet |
stambhayedativṛttaṃ ca taireva prāṇarakṣayā ||
durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate |
yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk ||
sirāsvadṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ ||
śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā |
lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayed bhṛśaśītalaiḥ ||
askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ |
bhavanti tān jayecchītairvījeccāromaharṣataḥ ||
viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvāddhṛdayaṃ tasya guptaye |
pibed ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam ||
majjānaṃ gomayarasaṃ bhasmāmbhaḥ kṛṣṇamṛjjalam |
aikadhyaṃ pañcagavyaṃ vā dadhi gairikavāri vā ||
khādedvā kovidārārkaśirīṣakaṭabhīcchadān |
chāgameṣavarāhāsṛkśiśusthavirayoṣitaḥ ||
pibeyurgarbhiṇī śītamadhurān payasā gadān |
tathā mūrcchādayo na syurviṣaṃ cāśvetinānilam ||
hṛdayāvaraṇenāsya śleṣmā hṛdyupacīyate |
pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ ||
dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ |
vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ ||
bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ |
susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām ||
sinduvārakamūlāni rasena svena peṣayet |
madhuyuktoyamagadaḥ pānaṃ darvīkṛtāṃ viṣe ||
sinduvārakamūlāni śvetā ca girikarṇikā |
pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam ||
kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte 'sṛji |
cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā ||
pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam ||
taṇḍulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ |
mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjane hitaḥ |
agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi ||
samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajakarṇikāḥ |
arddhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam |
sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ ||
pañcavalkavarāyaṣṭī nāgapuṣpailavālukam |
jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam ||
sakṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam |
lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā ||
kāśmaryaṃ vaṭaśṛṅgāṇi jīvakarṣabhakau sitām |
mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet ||
vaṃśatvagbījakaṭukā pāṭalībījanāgaram |
śirīṣabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacām |
piṣṭo govāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam ||
kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ |
sakṣaudravyoṣAtagarā ghnanti rājamitāṃ viṣam ||
nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi |
uddhṛtya pracchitaṃ sarpirddhānyamṛdbhyāṃ pralepayet ||
pibet purāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam |
jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam ||
karavīrārkakusumamūlalāṅgalikā kaṇāḥ |
kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ |
eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ ||
śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam |
bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam ||
dvipalaṃ vakrakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam |
api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam ||
gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam |
api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam ||
raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam |
viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam ||
śelumūlatvagagrāṇi bādarodumbarāṇi ca |
kaṭabhyāśca pibedraktagate māṃsagate punaḥ ||
sakṣaudraṃ khādirāriṣṭakauṭajaṃ mūlamambhasā |
sarveṣvapi balāyugmaṃ madhukaṃ madanaṃ natam ||
śirogate viṣe mūlaṃ nasyakarmaṇi yojayet |
bandhujīvasya bhāṅrgyāśca surasasyāsitasya ca ||
athavā pippalīhiṅguvṛścikālīmanaśśilāḥ |
śirīṣabījāpāmārgalavaṇaṃ cetanākaram |
kalkaśrūrṇothavā kṛṣṇākṣavakātiviṣoṣaṇāt ||
pippalī maricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ |
piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt ||
candanaṃ madhukaṃ māṃsī pippalīmaricotpalam |
saindhavaṃ cāñjanaṃ śreṣṭhaṃ gavāṃ pittena kalkitam ||
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilbamūlaṃ niśādvayam |
puṣpaṃ ca saurāsaṃ piṣṭamañjanaṃ bastavāriṇā |
bhojavaitaraṇoddiṣṭaṃ viṣasuptaprabodhanam ||
vāriguñjāphalośīraṃ netrayorviṣaduṣṭayoḥ |
añjanaṃ vāriṇā piṣṭaṃ gāruḍaṃ garuḍopamam ||
samudraphenaṃ maricaṃ kaṇāsauvīrakāñjam |
cūrṇāñjanaṃ sasindhūtthaṃ viṣopahatacakṣuṣām ||
kapitthamāṃsaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe |
lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt ||
viṣe pakvāśayagate mañjiṣṭhārajanīdvayam |
pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā gavyapittena pāyayet ||
pippalīnāgarakṣāraṃ navanītena mūrcchitam |
pravṛddhe kaṇṭhage dadyācchleṣmaṇi pratisāraṇam ||
jayet saṅkrāmaṇairāśu viṣaṃ śirasi saṃśritam |
dadyādadhastāddaṣṭasya mūrdhni kākapade kṛte ||
kākadakṣaśikhicchāgagavyamāhiṣakaukkuṭam |
bilvapramāṇaṃ māṃsāsnamūrdhvadaṣṭasya pādayoḥ |
viṣaṃ saṅkramate tatra nihanyācchīghramanyathā ||
tīkṣṇanasyāñjanānte ca bhūrimātraṃ pibet ghṛtam |
viṣaṃ hi netraṃ rūkṣasya tīkṣṇairhanti samīritam ||
vāmayeta tataścainaṃ viṣaśeṣopaśāntaye |
śleṣmalaṃ śleṣmalairdaṣṭaṃ nābherūrdhvaṃ viśeṣataḥ ||
dhāmārgavaḥ śakrayavāḥ sarṣapā madanaṃ madhu |
saindhavaṃ vamanaṃ koṣṇaṃ viṣe śleṣmāśrayaśrite ||
surasaṃ sarpavetālīmīśvarāṃ gaurasarṣapam |
paṭolanimbapatraṃ ca pibet sakṣaudrasaindhavam ||
śukāhvājālinīdantīmadanekṣvākukauṭajam |
kālā lāṅgalikā tiktā vamanaṃ taṇḍulāṃbunā ||
paittikaṃ paittikairdaṣṭamadho nābherviśeṣataḥ |
viṣe pittāśayagate pāyayeta virecanam ||
sanīlīphaladāṃ dantīṃ payasā mastunāthavā |
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ kumbhaṃ kvāthena traiphalena vā |
kṣīreṇa vā trivṛcchyāmāsurasānīlinīrajaḥ ||
piṇḍītakaphalaṃ vyoṣaṃ trivṛdvellaṃ harītakī |
virecanaṃ kaphaprāye lavaṇaṃ mūtrasamplutam ||
ghṛtāplutaṃ salavaṇaṃ mārute nīlinīphalam ||
śayānaḥ śayane chidre virecyo viṣapīḍitaḥ |
muhuruttiṣṭhato hyasya viṣaṃ dūṣayatenilam |
pibedvānto virikto vā yavāgūṃ viṣanāśinīm ||
viṣe vātāśayagate sarpiṣaḥ pānamiṣyate |
ādyapaścimayoryacca proktaṃ viṣaniṣedhayoḥ ||
atha darvīkṛtāṃ vege pūrve visrāvya śoṇitam |
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet ||
dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet |
viṣāpahe prayuñjīta tṛtīyeñjananāvane ||
pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte |
ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhasiktamabhīkṣṇaśaḥ ||
pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yagāgūṃ yathoditām |
agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ ||
kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ |
māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet ||
tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet |
atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam ||
ādyevagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ |
alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāagadaṃ pibet ||
ṣaṣṭhe vegeñjanaṃ tīkṣṇamavapīḍaṃ ca yojayet |
anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām ||
garbhiṇībālavṛddheṣu mṛdu vidhyet sirāñca na ||
tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ |
tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍulavāriṇā |
hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān ||
prapauṇḍarīkaṃ kaṭukā devadārusuvarcikā |
kālānusārī sthauṇeyaśaileyaghanapadmakam ||
kuṭanneṭalāpunnāganatakuṣṭhīprayaṅgukam |
lodhraguggulutālīsapippalīsvarṇagairikam ||
sinduvāraḥ sitaḥ śuṇṭhī dhyāmakaṃ lavaṇottamam |
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śṛṅge nidadhyānmākṣikadrutam ||
tārkṣyastārkṣyopamaḥ pānanāvanābhyañjanāñjanaiḥ |
agadastakṣakasyāpi viṣavegaṃ nivartayet ||
lodhraṃ śirīṣaṣuṣpāṇi samaṅgā hiṅgu reṇukāḥ |
kaṇoṣaṇailānepālī vacā yaṣṭī madhūtpalam ||
sinduvārakamandāramūlaṃ bījaṃ karañjajam |
jyotiṣmatī nataṃ kuṣṭhaṃ śvetā ca girikarṇikā ||
cūrṇitaḥ kanyayā kṣaudragopittābhyāṃ ca vartitaḥ |
agado hanti sarpākhukaṇabhaṃ ca sṛgālajam ||
biḍālakāṇḍacitrotthaṃ viṣaṃ bhūtagrahaṃ jvaram |
apasmāragrahonmādagulmājīrṇaṃ viṣūcikām ||
bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam |
phalatrayaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca bastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam ||
bhujaṅgalūtonduruvṛścikādyairviṣūcikājīrṇagājvaraiśca |
ārttān narān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ ||
trivṛdviśalyā madhukaṃ niśe lavaṇapañcakam |
maṃjiṣṭhā tryūṣaṇaṃ tadvat kalkayet sa mahāgadaḥ ||
māṃsīhareṇutriphalā muruṅgī madhuyaṣṭikā |
maṃjiṣṭā padmakāśokakuṣṭhatālīsacandanam ||
sugandhikailā kiṇihī tvakpaṭolī mṛgādinī |
bhārṅgī viḍaṅgaṃ pālindī pāṭhā kroṣṭukamekhalā ||
puṣpamāruṣkaraṃ patraṃ saurasaṃ kramukaṃ puram |
pittaṃ nakulamārjāragodhāśalyakasūkarāt ||
pṛṣatāccitrapatrācca gośṛṅge pūrvavat sthitaḥ |
yatra gehe na tatrāhikīṭādibhyo bhayodbhavaḥ ||
etena bherīpaṭahāḥ patākāśca pralepitāḥ |
ārṣabheṇa viṣaṃ ghnanti sparśaśravaṇadarśanaiḥ ||
pralepādyaiśca niśśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam |
bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā ||
viṣāpāyenilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret |
tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ ||
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ ||
samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā ||
sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu |
pānaṃ samantrapūtāmbuprokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam |
sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite ||
pūtanopratakūṣmāṇḍapiśācādyā naradviṣaḥ |
hanyurauṣadhavīryāṇi rakṣākarmaṇyavāritāḥ |
tasmādrakṣāṃ prayuñjīta rakṣogaṇanivāriṇīm ||
gomayena susammṛṣṭe dhūpāgarusudhūpite |
gandhamālyopahārādyairgṛhe pūjitadaivate ||
sūtrakārān samabhyarcya śaṅkarāstikakāśyapān |
santarpya havyakavyābhyāṃ samiddhānanaladvijān ||
prāṅmukhāyopaviṣṭāya viṣārtāya cikitsakaḥ |
uttarābhimukho yuñjyādvidyāṃ mantrāṇi bheṣajam ||
samapramāṇairharitairdarbhaiḥ prāgabhimantritaiḥ |
acchinnāgraiḥ samūlaiśca kuryāttasyāpamārjanam ||
brāhmādyai ragadairenaṃ nityamevānulepayet |
sañjīvanādīn pānādau daṃśalepe ca yojayet ||
pūrṇakumbhaṃ sakusumaṃ sarṣapān chāgalaṃ payaḥ |
śastraṃ dūrvāṃ madhu ghṛtaṃ kuryāddaṣṭasya mūrddhataḥ |
evaṃ śāmyati saptāhādviṣamātmavataḥ sataḥ ||
karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam |
vaiḍūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukāṃ viṣamuṣṭikām ||
himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām |
tathā droṇaṃ mahādroṇaṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim |
viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet ||
chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ |
athātaḥ kīṭaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ |
doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ ||
kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ |
ucciṭiṅgognināmā ca cicciṭāṅgo mayūrakaḥ |
ahijorabhrakābartaśārikāmukhavaidalāḥ ||
śarāvakurdau paruṣaścitraśīrṣo hi jārakaḥ |
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭā vātaprakopanāḥ ||
kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ |
vināsikā brāhmaṇikā vindulo bhramarastathā ||
bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭorimedakaḥ |
dundubhiḥ padmakīṭaśca makaraḥ śatapādakaḥ ||
pañcālaḥ pākamatsyaśca sūkṣmatuṇḍotha gardabhiḥ |
klītaḥ kṛmiśarārī ca yaścāpyutkleśakaḥ smṛtaḥ |
caturviṃśatirāgreyāḥ kīṭāḥ pittavikāradāḥ ||
viśvambharaḥ pañcaśuṣkaḥ pañcakṛṣṇotha kokilaḥ |
sthairyakaḥ pracalākaśca vaṭabhaḥ kiṭibho jaṭī ||
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā dabhraḥ kāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaite nirdiṣṭāḥ saumyāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ ||
tuṅganāsaścipilakastālako vāhakastathā |
koṣṭhāgārī kṛmikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ ||
tuṇḍanābhaḥ sarṣapako madguliḥ śambukastathā |
agnikīṭaśca saṅkīrṇā dvādaśa prāṇanāśanāḥ ||
daṣṭasyakīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ |
āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān |
pakkapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśotha vā ||
kaphādhikairmandarujaḥ pakkodumbarasannibhaḥ |
srāvāḍhyaḥsarvaliṅgastudaṃśaḥ syātsānnipātikaiḥ ||
vegāśca sarpavacchopho varddhiṣṇurvisraraktatā |
śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāsotivedanā ||
sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ ||
vātikaḥ pakṣavātena sparśāddaśati paittikaḥ |
mukhena ślaiṣmikaḥ kīṭaḥ sarvathā sānnipātikaḥ ||
daṣṭasya kaṇabhaiḥ śopho visarpo vamathurjvaraḥ |
daṃśaśca karṇikākāraḥ śyāvarakto viśīryate ||
trikaṇṭakaistu daṣṭasya nānāvarṇotha vā sitaḥ |
daṃśo bhavecchvayathumān moho bhedaśca varcasaḥ ||
kṛkalāserddhacandrābhaḥ srāvavāt bhṛśalohitaḥ |
daṃśo raktaiścitaḥ sphoṭaiḥ saśūlairdambhavodbhavaḥ ||
ekadaṃṣṭrārpitaḥ pītaḥ kaṇḍūmān dārduraḥ saruk |
daṃśo daṣṭaḥ satṛṇnidro mūrcchāvān haritaṃ vamet ||
mātsyo daṃśaḥ sarugdāhaḥ prāgevokto jalaukasām |
viśvambharakṛto daṃśaḥ śophakaṇḍūrujānvitaḥ |
kaphodvamamatīsāraṃ kurute koṭhajanma ca ||
pītaḥ śatapadīdaṃśaḥ svedarugrāgaśophavān |
atasīpuṣpavarṇo vā piṭakāvān bhramagradaḥ ||
gṛhagodhikayā sghedatodaśvayathudāhavān |
kledī ca daṃśo daṣṭasya hṛspīḍā granthisambhavaḥ ||
kaṇḍūmān maśakairīṣacchvayathurmandavedanaḥ |
asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam ||
prāyeṇa makṣikā netre daśanti śvayathūlvaṇaḥ |
taddaṃśo dāhakaṇḍūmāṃstāsāṃ tu sthālikāṃ tyajet |
tadṛṣṭe piṭakā śyāvā srāviṇī bhūryupadravā ||
rugvān pipīlikādaṃśo vahnineva ca dahyate ||
jalabindunibhaiḥ sphoṭairdāhakaṇḍūrujānvitaiḥ |
yat gātramācitaṃ soṣma tadvidyādavamūtritam ||
vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat |
ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati |
daṃśaḥ sadyotiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca ||
te gavādiśakṛtkothaddigdhadaṣṭādikothataḥ |
sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ ||
mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rukṣāḥ karburamecakāḥ |
romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ ||
dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ ||
piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā mahāviṣāḥ ||
agnyābhā dvyekaparyāṇo raktāsitasitodarāḥ ||
tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro rujārditaḥ |
kharvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthanasaṃvidan ||
svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihṇalo vedanāturaḥ |
viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn ||
ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ ||
sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām |
karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca ||
uṣṭravarṇatayā proktaḥ sa eva hyuṣṭradhūmakaḥ |
rātriko rātricārācca pṛthak tu kaṇabhādiṣu |
vikārasādhanābhedāt bhedāḥ santopi noditāḥ ||
vātapittottarāḥ kīṭā ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ |
prāyo vātolbaṇaviṣā vaścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ ||
yatra yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet |
tatra tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām ||
hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhāḥ sirāyāmosthi parvaruk |
ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe ||
saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛdāhaḥ kaṭukāsyatā |
māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapittaṃ ca paittike ||
chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ |
saśaityamukhamādhuryairvidyācchraleṣmādhikaṃviṣam ||
piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike |
svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ ||
paittikaṃ stambhayet sekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ ||
lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet ||
kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā ||
ssvedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyovacārayet |
anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothatopi vā ||
nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam |
viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt ||
viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca ||
sādhayet sarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ ||
taṇḍulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā piben |
yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ ||
kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ |
muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut ||
vacā hiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī |
pāṭhāprativiṣāvyoṣaṃ kāśyayena vinirmitam |
daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet ||
aikadhyaṃ kīṭaviṣajinmahāsnehaṃ payo madhu |
śikhikukkuṭajaiḥ picchaiḥ satailalavaṇottamaiḥ |
dhūpo hanti kṛtaḥ śīghraṃ kīṭavṛścikajaṃ viṣam ||
viṣe kaṇabhaje kuryādunduroktamupakramam |
śirīṣabījaṃ maṇḍūke lepaḥ snukkṣīrakalkitam |
madhu trikaṭukaṃ śvetapiṇḍāmūlaṃ ca matsyaje ||
vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm |
dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam ||
guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu |
kattṛṇaṃ kaṭabhīkṣāraṃ gṛhadhūmaṃ bhanaśśilām ||
rohītakaṃ ca pittena kalkayet sa varo 'gadaḥ |
viśvambharādiṣvālepanāvanāñjanapānataḥ ||
svarjikājaśakṛtkṣāraḥ surasaḥ sākṣipīḍakaḥ |
madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe ||
kapitthamakṣipīḍorkabījaṃ trikaṭukānvitam |
karañjo dve haridre ca gṛhagodhīviṣāpahaḥ ||
kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ |
praśasto barhiṇoṇḍena tadvadvāyasapīlukaḥ ||
tagaraṃ nāgaraṃ nāgakesaraṃ maricāni ca |
prayuktaṃ pānalepābhyāṃ makṣikāviṣanāśanam ||
sitāsite ca lavaṇe maricaṃ ca sanāgaram |
phaṇijjakarasopetaṃ varaṭīnāṃ viṣāpaham ||
sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet |
vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā ||
lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ |
siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā |
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalkojājyāḥ sasaindhavaḥ ||
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet |
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ ||
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam |
lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayopi vā ||
pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram |
guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakavāsitam ||
palāśabījaṃ śūlaghno leporkakṣīrabhāvitam |
pārāvataśakutpathyā tagaraṃ viśvabheṣajam |
bīja pūrarasonmiśraṃ varo 'yaṃ vṛścikāgadaḥ ||
manohnā saindhavaṃ hiṅgu mālatīpallavāni ca |
gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ guṭikā vṛścikārdite ||
laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam |
arkakṣīreṇa guṭikā vṛścikārditaśaṅkarī ||
saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam ||
hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca |
lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā ||
karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca |
śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam ||
pippalīṃ maricaṃ yaṣṭiṃ śvetāṃ surasamañjarīm |
sahadevāmapāmārgaṃ taṇḍulīyaṃ ca kalkayet |
kutalakṣāratoyena lepo 'liviṣanāśanaḥ ||
yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ |
tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam |
sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam ||
ādaṃśe yasya kaṇḍūḥsyāt kothaḥ koṭhaṃ ca dāruṇam |
tasya lepastrikaṭukaṃ yavakṣārokṣipīḍakaḥ ||
pārāvataśakṛtkāntāsvarjjikāgnihareṇavaḥ |
rasena mātuluṅgasya kṣīreṇārkasyavā drutāḥ ||
hṛdayaṃ pīḍyate yasya mūrcchā cimicimāyanam |
dantauṣṭhadaṃśo romṇāṃ ca harṣastasya nivartate |
vego viṣasya pañcāhānnaiva vā kriyayā vinā ||
tatra kurvīta daṃśasya lepanaṃ mastukalkitaiḥ |
śvetapāṭalyativiṣāharidrāhariṇīnataiḥ |
bilvamūlayavakṣārasūkṣmamāgadhikāyutaiḥ ||
utkṛtyata ivādaṃśaḥ śūnaḥ klinno hatacchaviḥ |
jambūphalanibhaṃ raktaṃ kūjan vamati veṣṭate ||
indriyārthaṃ na jānāti prasvidyati ca yo muhuḥ |
svarjikākuṣṭhatagaranākulīpīlupippalīḥ |
bṛhatīṃ cācchasurayā tasya piṣṭvā vilepanam ||
sarvatra cogrāliviṣe pāyayenmadhusarpiṣī |
vidhyet sirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam |
uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham ||
nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam |
saindhavaṃ ca vinihantyagado 'yaṃ lepato 'likulajaṃ viṣamāśu ||
ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛśaṃ viṣe |
viṣeṇālepayeddaṃśaṃ sthāvareṇa yathocitam ||
kriyeyamucciṭiṅgepi pratilomaṃ ca pāṃsubhiḥ |
udvartanaṃ sukhāmloṣṇaistathā pracchādanaṃ ghanaiḥ ||
kuṭajasya phalaṃ kuṣṭhaṃ mālatī phalinī natam |
tiktekṣvākuśca piṣṭāni pānapnadhdmanādibhiḥ ||
vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣāpaham |
samānamamṛtenedaṃ garaśeṣaṃ ca nāśayet ||
arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalicūrṇamiśram |
atha catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |
athāto lūtāpratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
viśvāmitrāya ruṣṭasya vasiṣṭhasya lalāṭajāḥ |
svedaleśāḥ smṛtā lūtā lūne ye patitāstṛṇe ||
khāṇḍave dahyamānānāmasurāṇāṃ śarīrataḥ |
ye sphuliṅgā viniśceruste lūtā iti kecana ||
anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanāt |
sambhavanti viṣasphoṭā ye lūtāḥ kīṭalakṣaṇam |
yathāsvaṃ dhārayantaste lūtāḥ kīṭāśca saṃjñitāḥ ||
tatra ghoratamā lūtā bhidyante tā api tridhā |
takṣṇimadhyāvaratvena ghnanti vāśvacikitsitāḥ |
saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt ||
kapilāgnimukhī pītā padmā mūtrā sitāsitā |
āgneyyaḥ svedajāḥ sapta lūtāḥ pittavikāradāḥ ||
pāṇḍurā raktapadikā bhṛṅgā piṅgā trimaṇḍalā |
pūtirvīrāṇḍajāḥsapta saumyāḥ śleṣmavikāradāḥ ||
kumudālaviṣā raktā ścitrā santā nimecakā |
kasanā codbhidāḥ sapta vāyavyā vāyurogadāḥ ||
kākāṇḍyeṇapadī lājā vaidehī jālinī tathā |
mālāguṇā suvarṇā ca miśrāḥ saptopapādikāḥ ||
vyāpnuvantyāśu gātrāṇi jvalatpāvakasannibhāḥ |
sannipātakṛto 'sādhyāḥ sādhyāḥ kṛcchreṇacetarāḥ ||
tā daśanti site pakṣe 'site sandhau sadaiva ca ||
daṃśaḥ sāmānyatastāsāṃ dadrumaṇḍalasannibhaḥ |
sito 'sito 'ruṇaḥpītaḥśyāvo vā mṛdurunnataḥ ||
madhye kṛṣṇo 'thavā śyāvaḥ paryante jālakāvṛtaḥ |
visarpavāñchophayutastapyate bahuvedanaḥ ||
jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ |
kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam ||
śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ |
aṣṭābhirudvamantyetā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ ||
śvāsena daṃśaḥ sahasā śūyate jvaradāhavān |
daṃṣṭrākṛtastūgrataro vivarṇaḥ kaṭhitaḥ sthiraḥ ||
gambhīraśophavastodavedanādāhasaṃyutaḥ |
durgandhī śakṛtā dāhakaṇḍūcimicimānvitaḥ ||
pacyate cāśu pakvaśca pāṇḍuḥ pīluphalopamaḥ |
mūtreṇa raktaparyanto madhye kṛṣṇo viśīryate ||
āvartasadṛśaḥ śūnaḥ pūtiḥ sarpati dahyate |
śukreṇa granthisaṃsthānaḥ kaṭhinastīvravedanaḥ ||
alpamūlolparukvoṭho lālayā kaṇḍuro mṛduḥ |
nakhena coṣapiṭakākaṇḍūdhūmāyanānvitaḥ |
kiṃśukodaravarṇastu rajasā cañcumālavān ||
lūtā nābherdaśantyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ |
taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt ||
dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ ||
sūcīvyadhavadābhāti tatosau prathame 'hani |
avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcit kaṇḍūrujānvitaḥ ||
dvitīye 'tyunnatonteṣu piṭakairiva cācitaḥ |
vyaktavarṇo nato madhye kaṇḍūmān granthisannibhaḥ ||
tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ |
śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ ||
mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ ||
vikārān kurute tāṃstān pañcame viṣakopajān |
ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi saptame hanti jīvita ||
viṣamityatitīkṣṇānāmitare vibhajedataḥ ||
viṣaṃ śāmyati sarvāsāmekaviṃśatirātrataḥ ||
daṃśaḥ pittātmako dāhatṛṭsphoṭajvaradāhavān |
saśophaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūmān ślaiṣmikolparuk |
vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhedādirukkaraḥ ||
sarpajñānoditairliṅgairddoṣodrekaṃ ca lakṣayet ||
tridoṣāḥ prāyaśaḥ sarvā lūtāḥ pittakaphādhikāḥ ||
prāṇāntikīṣu hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ |
śvetāsitāḥ pītaraktāḥ piṭakāḥ śvayathūdbhavaḥ ||
veputhurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ vakranāsatā |
śyāvoṣṭhavaktradantatvaṃ pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam |
pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśāt sravati śoṇitam ||
athāśu lūtādaṣṭasya śastreṇādaṃśamuddharet |
dahet jāṃbavoṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet ||
karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ marmasandhyādisāṃśritam |
prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na chindīta dahet vā ||
lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ |
suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ ||
sarvatopaharedraktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayāpi vā |
srute rakte parīṣeko ghṛtakṣīrādibhirhitaḥ ||
prapauṇḍarīkaddrīberasārivośīrajīvakāḥ |
lodhracandanajīvantīmañjiṣṭhāsarjavañjulāḥ ||
mṛṇālabisaśaivālakumudotpalagairikāḥ |
nyagrodhodumbarāśvatthaniculaplakṣavetasāḥ ||
samaṅgāpāṭalīgundrākākolīśataparvikāḥ |
śirīṣadhātakīmūrvāvidārīpadmakiṃśukāḥ ||
śṛṅgāṭakaṃ kośavatīvāyasīsomarājayaḥ |
madhukāṃśumatīmūrvā yathālābhaṃ samāhṛtāḥ |
śastaḥ paryuṣito lepaḥ saghṛtaḥ paittike varṇe ||
śyāmādvayaniśāmustānakharāsnāmahāsahāḥ |
vāsāpattaṅgasuvahānākulīgirikarṇikāḥ ||
sarpagandhāyavaphalānirguṇḍyaśmantakasthirāḥ |
śukākhyā mahiṣakrāntā kuṣṭhendrayavakuṅkumam ||
karavīrāgarunataṃ sugandhā sinduvārakam |
āsphoṭagundrā ca hitā pralepaḥ ślaiṣmike viṣe ||
bimbīvidulabandhūkakovidārapalāśakāḥ |
suvahāriṣṭakabrāhmīguḍūcīviśvasairyakāḥ ||
siddhārthakā devadāru viḍaṅgānīndravāruṇī |
śatāvarīlāṅgalikīrājavṛkṣapunarnavāḥ ||
jīvantī vāyasī bhārṅgī katakendrayavārjunāḥ |
misivyāghrapadīsiṃhapucchīmaṇḍalaparṇikāḥ ||
śvadaṃṣṭrā kolabṛhatī revatī śvetapuṣpikā |
prapunnāṭaḥ kuravakaḥ pralepo vātike viṣe ||
sarvatraiva ca śasyante bodhiśleṣmātakākṣakāḥ ||
udīrṇadoṣān balino viṣe mahati vābhayen |
kākaṇḍakīkośavatī lodhrendrayavasaindhavaiḥ ||
paṭolapatramaricakaraghāṭapriyaṅgubhiḥ |
kṛṣṇāśukanasānīpanimbasaptāhvayaṣṭibhiḥ ||
virecayecca triphalātrivṛttrikaṭusaindhavaiḥ |
sadantīpūgamṛdvīkā viḍaṅgairathavā pacet |
ebhiḥ palārdhikaiḥ prasthaṃ samabrāhmīrasaṃ ghṛtāt ||
pañcamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ toyaṃ vā śodhanauṣadhaiḥ |
yathāsvaṃ kalkitairyuktaṃ pṛthagdadyādvirecanam ||
pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīndrayavasaindhavaiḥ |
pāṭhājamodāyaṣṭyāhvamustāsarṣapadārubhiḥ ||
laghunā pañcamūlena saralena ca sādhitā |
peyā saṃsarjane yojyā saghṛtā viṣanāśinī ||
ādhmānahidhmāśvāseṣu pṛṣṭhagrīvāvabhañjane |
saṅkocastambhakampeṣu śūleṣvardhāvabhedake ||
vātarogeṣu cānyeṣu parvabhedārditādiṣu |
eraṇḍavilvasaralacirivilvārkapāṭalīḥ ||
śigrupāṭhā kuśavṛṣaṃ vidulaṃ ca jale pacet |
kanīyaḥ paścamūlaṃ ca tasmin maṇḍaṃ pacet ghṛtāt ||
dviguṇe tulyagokṣīre piṣṭairyaṣṭīniśānataiḥ |
surāhvavellasaralaśatāhvālodhragairikaiḥ ||
payasyākuṣṭhāgāṅgeyīkṛṣṇāmadanasaindhavaiḥ |
bastau pratyāgateśnīyāt pañcamūlānvitaiḥ rasaiḥ ||
nāvanaṃ gaurave śophe lālāsrāve hanugrahe |
girikarṇī phalasaro bandhūkaṃ kiṇihī sitā ||
ṣaḍgranthālaśunavyoṣabṛhatīvellasaindhavam |
apāmārgaphalaṃ bhārṅgī nākulī sarpagandhikā ||
śyāmā yavaphalā bījaṃ phaṇijjakaśirīṣayoḥ |
vārtākarasapiṣṭāni nasyaṃ viṣaharaṃ param ||
viriktaśirasaścāsya sarpirmaṇḍonu nāvanam ||
netroparodhaśvayathukaṇḍūnidrāsamāgame |
vacāmanohvātrikaṭutriphalālodhragairikāḥ ||
śaṅkho nīlotpalaṃ tāmraṃ hema pravālakam |
jīvantī laśunaṃ kuṣṭhaṃ katakaṃ mārkavaṃ natam ||
prapaiṇḍarīkaṃ madhukaṃ karañjaphalasaindhavam |
niśe phaṇijjakaṃ tutthaṃ srotoñjanarasāñjane |
meṣaśṛṅgayāśca kusumaṃ piṣṭaṃ govāriṇāñjanam ||
surasaprasavavyoṣavilvamūlasurāhvayam |
haridrā chāgalīmūtraṃ lūtākīṭaghnamañjanam ||
śirīṣapadmakośīrapāṭalīsinduvārakam |
kṣīriśuṅganatodīcyasārivākuṣṭhacandanam ||
śelusvarasapiṣṭoyamagado nāvaneñjane |
pāne pralepe seke ca lūtāsu paramaṃ hitaḥ ||
payasyā madhumṛdvīkāśvadaṃṣṭrākṣīramoraṭāḥ |
gojīvidārīyaṣṭyāhvamadhukāni ca tadguṇaḥ ||
tathā śirīṣakusumaṃ candralekhodbhavaṃ phalam |
surālā kaṭabhī jātiḥ śvetā ca girikarṇikā ||
tadvacca yuñjyāttagarakuṣṭhanāgabalābalāḥ ||
haridrāyugalaṃ nāgadantī lodhraṃ ca śābaram |
śirīṣapuṣpaṃ tagaraṃ sahadevā śatāvarī ||
punarnavā nāgabalā sarpagandhā kuṭannaṭam |
gavādanī dantaśaṭhasomavalkendurājayaḥ |
viṣeṣu sarveṣvagadaḥ sakṣaudraḥ sarvakarmakṛt ||
sarpākṣī candanaṃ vakraṃ mṛgākṣī gandhanākulī |
elā mahāsugandhā ca bastamūtreṇa kalkitaḥ |
lepe pāne ca lūtāsu nānena sadṛśogadaḥ ||
kaṭabhīmūlatagarasamaṅgodavadārubhiḥ |
bṛhatīdvayagāṅgeyīrocanācandanairghṛtam ||
siddhaṃ caturguṇakṣīraṃ pānābhyañjanayorhitam |
lūtākaṇabhakīṭānāṃ viṣe paramadāruṇe ||
nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ pātayedvraṇāt ||
kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ |
trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikāpātanaṃ tathā ||
haridrā gugguluḥ kiṇvaṃ vaṃśalekhaḥ kapotaviḍ |
tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantīkaṭukadaugdhikam |
rājakrośātakīmūlaṃ kiṇvo vā mathitodbhavaḥ ||
karṇikāpātasamaye bṛṃhayeta viṣāpahaiḥ ||
ṛtukāle ca lūtānāṃ yāvantaḥ śukravindavaḥ |
dehe patanti tāvatyo jāyante karṇikāḥ samam ||
godantadantī trivṛtā haridre saindhavaṃ tilāḥ |
madhukaṃ nimbapatrāṇi ghṛtaṃ ca vraṇaśodhanam ||
kāntāviḍaṅgakhadiranimbakampillakāmbudaiḥ |
sarjailādhātakīlohaiḥ siddhaṃ sarpirvraṇāpaham ||
śirīṣakaṭabhīśelukṣīrivṛkṣārjunatvacaḥ |
kalkacūrṇaparīṣekaiḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ ||
śatāhvālodhrakāsīsadārvījambvasthirocanāḥ |
harītakī pūgaphalaṃ cūrṇoyaṃ vraṇaropaṇaḥ ||
lākṣā rajanyau mañjiṣṭhā haritālaṃ manaśśilā |
sarpirmadhu ca lepoyaṃ tvagviśuddhikaraḥ param ||
romasañjananaṃ kuryādyaduktaṃ vraṇasādhane ||
snehakāryamaśeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret |
atha pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pratyekalūtāpratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
ādaṃśe piṭakā tāmrā bhavet kapilayā sthirā |
lasīkā romakūpeṣu dāho 'kṣṇo mūrdhni gauravam ||
pānanasyāñjanālepasekeṣvatra prayojayet |
niśāpadmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ ||
sthirārkaparṇyapāmārgabrāhmījvalananākulīḥ |
athavā kuṣṭhapattaṅganakhajoṅgakakuṅkumam ||
agnimukhyātiruksphoṭaḥ sambhavatyagnidagdhavat |
agnijvālāsamānena prasvidyati viṣoṣmaṇā ||
tṛḍdāhakampamūrcchāvān pittāsramatisāryate |
yojayet pūrvavattatra pratyākhyāya tvarānvitaḥ ||
kuṣṭhalāmajjakośīramadhūkaṃ madhukaṃ madhu |
lābhataḥ śītavīryāṇi tālīsaṃ gopakanyakām ||
pītayā pītaviṇmūtradaṃśakledākṣidarśanam |
mūrcchācchardiṃśiroduḥkhajvarārocakaśūlavān ||
tatreṣṭāḥ kaṭabhośīramuñjāvañjulapadmakāḥ |
vaṃśakāśārjunakuśāḥ śirīṣakiṇihītvacaḥ |
athavā vanyabālhīkakuṣṭhakesarajoṅgapham ||
padmābhaḥ padmayā sphoṭo bhinno 'bhinnaḥ punarbhavet |
klidyatyāśu sravatyuṣṇaṃ kledaṃ sparśe 'tirukkaraḥ ||
tatra padmotpalānnālo himavetasavañjulāḥ |
samṛṇālāḥ sakumudāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
śvāsakāsajvaracchardiṃmūrchādāhabhramānvitaḥ ||
manaśśilālamadhukamadhūkotpalacandanam |
kuṣṭhālāmajjakośīrapadmakaṃ tatra bheṣajam ||
ādaṃśe śvetayā śvetā piṭakā bhṛśakaṇḍulā |
dāhamūrchājvararujāvisarpakledakāriṇī ||
tatreṣṭāḥ śītarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhamāṃsīnatośīrakāntādhyāmakapadmakāḥ ||
ādaṃśaḥ kṛṣṇayā kṛṣṇo viṅgandhiḥ kledaśophavān |
utthāpyate kṛṣṇamasṛgduṣṭaṃ tatra ca bheṣajam |
mahāsugandhā sarpakṣī vakrailā gandhanākulī ||
śūnaḥ pāṇḍūrayā daṃśaḥ śopho vaktrasya gauravam |
jvaro vighūrṇanaṃ jṛmbhā śiroruk tatra bheṣajam |
mūlaṃ vāruṇapuṣpāyā rocanā gośakṛdrasaḥ ||
āpāṇḍupiṭako daṃśaḥ śophavān raktapādayā |
asrasruttatra naladasevyodīcyahimaṃ madhu ||
bhṛṅgābho bhṛṅgayā daṃśaḥ piṭakā dāharukkarī |
koṭhaiśca cīyate gātraṃ tatra śastaṃ bhiṣagjitam |
aṅkolasāraḥ phalinī gavāṃ pittaṃ misirgadaḥ ||
piṅgayā vahnidagdhābho daṃśaḥ sphoṭo bahusrutiḥ |
tībraśophajvararujāhṛtpīḍādāhatṛṅyutaḥ ||
tatrāgadaḥ sitā gundrā mallikā madhukotpalam |
jīvaṃkaḥ kṣīriṇāṃ śuṅgā dvihimaṃ nāgakesaram ||
trimaṇḍalāyā bahalo daṃśaḥ kṛṣṇaṃ sravatyasṛk |
arucirnetrayordāhaḥ kaluṣasrutidṛṣṭitā ||
vividhairmaṇḍalaiścāsya śarīramupacīyate |
tatrārkamūladviniśāsurālāpṛśniparṇikāḥ |
dadhitthanākulībrāhmījyotiṣmatyo hito 'gadaḥ ||
ādaṃśaḥ pūtigandhāyā visarpakledadāhavān |
alajīsannibho rugvān vibaddhapiṭakācitaḥ ||
bhārṅgīnidigdhikānimbapāṭalīsinduvārakam |
dūrvā haridre vāsā ca pūtigandhāviṣāpaham ||
citramaṇḍalavān daṃśaḥ piṭakājālakāvṛtaḥ |
vīrāyā mūrdharuk śītajvarānnadveṣasaṃyutaḥ ||
haridre naladaṃ kuṣṭhamelā surasamañjarī |
tagaraṃ ca śvapittena piṣṭaṃ vīrāviṣāpaham ||
daṃśaḥ kumudayā dāhasphoṭasphuraṇatodavān |
picchilakledavisrāvī saśvāsassagalagrahaḥ |
pratyākhyāyātra kurvīta sāmānyoktaṃ kriyākramam ||
bhavantyalaviṣādaṃśe pītalohitamaṇḍalāḥ |
piṭakāḥ sarṣapaprakhyāstāluśoṣo rujā jvaraḥ ||
chardirdāhaḥ śiraḥkampastatra sevyaḥ samākṣikaḥ |
sakāsīsakahrīberaḥ sapippalivaṭāṅkuraḥ ||
raktānto raktayā daṃśaḥ sapāṇḍupiṭakājvaraḥ |
śvetotisāraḥ śvasanaṃ dāhaḥ kledaḥ saśoṇitaḥ |
śastaṃ śelvarjunāmrātāttvaṅmūlaṃ sinduvārataḥ ||
ādaṃśe citrayā raktā piṭakā visṛtā sthirā |
parvabhedaśirastāpajvaraśophā visarpiṇī ||
bhinnā kṛṣṇatvamabhyeti pītāsrāvā mahāvraṇā |
tatreṣṭāḥ kuṣṭhanaladaśirīṣanalareṇukāḥ ||
daṃśe ca santānikayā śūlamākulatāśruṇaḥ |
pradarākṣepakau tatra kesaraṃ kṣīriṇāṃ tvacaḥ |
āmrasya sinduvārasya mūlamaśmantakasya ca ||
piṭakā mecakā daṃśamadhye jatukaṇopamā |
jvaraḥ śophotra vāruṇyāṃ rocanā rajanīdvayam ||
rājīmān kasanādaṃśaḥ śiroruk śvāsakāsavān |
śītapicchilaraktasrudraktokaṃ tatra meṣajam ||
pāṇḍurakto 'tirugdaṃśaḥ kākāṇḍyāḥ smṛtimoṣakṛt |
hidhmā śvasanatṛṇmūrcchā nidrākṣepakahṛdgadāḥ ||
raktāntarstveṇapādāyā daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ |
dāhamohāgnivīsarpatṛṅvamiśvāsakāsavān ||
pūtiḥ śyāvotiruk sāsṛgādaṃśo lājavarṇayā |
śītajvarasamutthāno dāhamūrchātisāravān ||
agnidagdhanibho daṃśo vaidehyā bhṛśavedanaḥ |
gambhīraḥ sajvarastīkṣṇamoho hṛdayapīḍanam ||
ūrdhvarājīcito daṃśo jālinyāstīvraśopharuk |
udīrṇatṛṅbhramaśvāsastambhamohavidīryate ||
rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandhiḥ sapīvraruk |
dīryate pārśvatastaistaiḥ saṃrabdhairmaṇḍalairyutaḥ ||
antardāho bahiḥ śaityamādhmānaṃ mūtrakṛcchratā |
mūrcchāpralāpātīsārajvarāḥ prāṇāntakāriṇaḥ ||
dhmātaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ syandate matsyagandhikaḥ |
śirokṣirugjvaraḥ kāsastṛṇā śopho vamirbhramaḥ ||
āsādhyānāmapi hitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa chedadāhādivarjitam ||
kapilā tatra nāsāyāmagnirdaśati jatruṇi |
pītā tu gaṇḍayoḥ padmā dakṣiṇāṃsetha kakṣayoḥ ||
lūtā mūtraviṣā śvetā cibuke kālikākṣiṇi |
pāṇḍurā dakṣiṇaskandhe karayo raktapādikā ||
vāmapārśve daśet bhṛṅgā vāmāṃse piṅgalā daśet |
trimaṇḍalodare pūtiḥ pṛṣṭhe vīrā tu dakṣiṇe ||
bāhau nābhyāṃ kumudikā vāmaskandhe 'lasaṃjñitā |
kaṇṭhe raktā lalāṭe tu citrā santānikauṣṭhayoḥ ||
mecakā mūrdhni kasanāddhastayoḥ kakṣamūlayoḥ |
kākāṇḍyeṇī tu hṛdaye lājavarṇā stanāntare ||
bāhusandhiṣu vaidehī lūtāpāṅge tu jālinī |
mālāguṇākhyā grīvāyāṃ sauvarṇī karṇamūlayoḥ ||
iti kṣetrāṇi niyatānyatyudīrṇaviṣāḥ punaḥ |
athāto mūṣikālarkapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
lālanaścapalaḥ putro hasiraścikiro 'jinaḥ |
kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo 'sitaḥ ||
aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduruḥ |
cucchundāro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ ||
yasminnaṅge patatyeṣāṃ śukramaṅgaiḥ spṛśanti vā |
yacchukradigdhaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate ||
granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramoruciḥ |
śītajvararotiruksādo vepathuḥ parvabhedanam ||
romaharṣaḥ snutirmūrcchā dīrghakālānubandhanam |
śleṣmānuviddhabahvākhupotakachardanaṃ sakṛt ||
vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati ||
mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ |
śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam ||
śūnabastiṃ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam |
cucchundurusagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam ||
śunaḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ |
muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam ||
lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ sobhidhāvati |
srastapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ ||
daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk |
hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrchodbhavo 'nu ca ||
anenānyepi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ |
sṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ ||
kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ |
vidāharāgarukpākaśophagranthi vikuñcanam ||
daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca |
sarvatra saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe ||
daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati |
paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu ||
jaladarśanasaṃsparśaśabdebhyo yaśca santraset |
adaṣṭamapi taṃ jahyājjalasantrāsarogiṇam ||
ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet |
darpaṇenāthavā tīvrarujā syāt karṇikānyathā ||
dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ ||
agāradhūmamañjiṣṭhā rajanī lavaṇottamaiḥ |
lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ ||
tatomlaiḥ kṣālayitvā tu toyairanu ca lepayet |
pālindī śvetakaṭabhī bilvamūlaguḍūcibhiḥ |
anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayet drutam ||
chardanaṃ jālinīkāthaiḥ śukākhyāṅkolayorapi |
kośavatyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca |
madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet ||
vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ vā mūtrapeṣitam |
pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduruviṣāpaham ||
niṣpāvāḥ kadalīmūlaṃ bandhujīvaphalāni ca |
suvarcalārāmaṭhakaṃ svarjikātiviṣādvayam |
śyāmādrikarṇikāmūlamūrdhacaiṃvamanatrayam ||
vāntasya śuddhe hṛdaye śūlaṃ hidhmārucirvamiḥ |
uṣṇodgārānubandho vā syāccettatraitadauṣadham ||
jīrakaṃ tryūṣaṇaṃ kuṣṭhaṃ tuṅgākhyaṃ nāgakesaram |
rajanyau saindhavaṃ sevyaṃ yaṣṭīmadhusuvarcalām ||
madhuraṃ ca gaṇaṃ piṣṭvā bījapūrakapitthayoḥ |
rasena ṣāḍavaṃ kuryānmadhumatsyaṇḍikānvitam |
gandhavarṇarasopetaḥ sa pīto viṣadoṣajit ||
dvipippalīdvyaṃśumatīkvāthe peyā ca tadguṇā ||
virecane trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca ||
añjane gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ |
kapitthagomayaraso madhumānavalehane ||
taṇḍulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam |
dviniśā kaṭabhī raktā yaṣṭyāhvairvāmṛtānvitaiḥ |
āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā ||
adhobhāge viśuddhasya śūlaṃ nābhyāṃ bhavedyadi |
purīṣaṃ vā vibadhyeta gude syādvā vikartikā ||
tatra peyāṃ pibecchītāṃ śarkarāmadhusaṃyutām |
pippalī pippalīmūlasārivā kaṭukāhvayaiḥ |
śṛtaiḥ siddhāṃ saha balāsamaṅgāviśvabheṣajaiḥ ||
naladadhyāmakavyoṣalodhracitrakadīpyakam |
kutalakṣāratoyena piṣṭaṃ mākṣikasarpiṣā ||
dadhnā vā prāśayet kṣaudraṃ yavakṣārapayodadhi |
phaṇitaṃ tailamājyaṃ ca viṣaghnaṃ pītamekataḥ ||
sinduvāraṃ nataṃ śigru bilvamūlaṃ punarnavam |
vacā śvadaṃṣṭrā jīmūtameṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam |
pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ ||
takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya vā pibet |
aṅkolamūlavalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ |
pānalepanayoryuktaḥ sarvonduruviṣāpahaḥ ||
payaḥ payasyayā yuktaṃ sitayā madhukena ca ||
kirātatiktamamṛtāṃ samaṅgāṃ kakubhatvacam |
bāṇaṃ palāśaṃ kāśmaryaṃ payasyāṃ taṇḍulīyakam ||
ākhuvinnāṃ mahānimbaṃ saptaparṇaṃ madhūlikām |
kapitthaṃ rājavṛkṣaṃ vā pibedanyatamaṃ jvarī ||
sthirāṃ mandarujāṃ pracchet karṇikāṃ pātayeta vā |
śyāmā lāṅgalikā dantī kiṇihī girikarṇikā ||
ākhuvṛkṣo mahāvṛkṣastrivṛdañjanakī snuhī |
karṇikāpātanaṃ kalkamekaikaṃ tilakalkavat ||
kṣīripravālamañjiṣṭhābalādārvīhayāhvayāḥ |
ropaṇyaḥ kalkitāstailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ tathā |
dviniśā tilayaṣṭyāhvatagarośīrapadmakaiḥ ||
sāmānyeneti nirdiṣṭā kriyākhūnāṃ viśeṣataḥ ||
lālanena vamirmūrcchā lālāsrāvaśca jāyate |
lihyāt samākṣikaṃ tatra cūrṇitaṃ taṇḍulīyakam ||
capalena vamirmūrcchā tṛḍvā tatrāvalehayet |
sadārumustāṃ triphalāṃ putrakeṇa tu pāṇḍutā ||
sādoṅge sarvataścākhusadṛśagranthisambhavaḥ |
śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca madhunā tatra lehayet ||
hasireṇānnavidveṣo jṛmbhaṇaṃ romaharṣaṇam |
āragvadhadiniryūhaṃ suvāntaṃ tatra pāyayet ||
cikireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hidhmā vamirbhramaḥ |
vāntotra jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkolajaṃ pibet ||
ajinenāṅgakṛṣṇatvaṃ mūrcchā chardiśca hṛdgrahaḥ |
madhunā tatra mañjiṣṭhāṃ lihyāt snukkṣīrakalkitām ||
nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kṛśatāti ca |
śirīṣasāratvagbījaṃ tatra kṣaudreṇa lehayet ||
kulakena rujāsrāvau rājayo daṃśamaṇḍale |
sa sinduvārakau tatra sahau lihyānmadhuplutau ||
granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ |
nīlīpunarnavākvāthe siddhaṃ tatra pibet ghṛtam ||
kapilena vraṇe kotho jvaro granthirbhramaḥ satṛṭ |
lehayenmadhunā śvetāṃ śvetāṃ cātra punarnavām ||
raktaṃ kṛṣṇena vamati viśeṣād durdine pibet |
tatra kiṃśukabhasmāmbu śirīṣaphalavālakam ||
aruṇādyāḥ pṛthagdoṣasannipātāsrasambhavān |
janayanti kramādrogān sarve ca granthikarṇikāḥ ||
karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīdvayāt |
kvāthe dadhipayaḥ sarpiḥ pṛthakprasthonmitaṃ pacet ||
kapitthadāḍimavarī viśālātrisugandhikāḥ |
trivṛtāmṛttikā vakraguḍūcīścātrakalkitāḥ ||
kṣipettadaruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam |
kākādanī kākamācī svarasena śṛtaṃ ghṛtam ||
klamaścucchundareṇogro grīvāstambho viṣūcikā |
yavanālarṣabhakṣāraṃ bṛhatyau vātra pāyayet ||
grīvāstambho rasālena vedanā daṃśamaṇḍale |
lihyānmahāgadaṃ tatra ghṛtamākṣikasaṃyutam ||
saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane |
yathāyathaṃ vā lākeṣu doṣāṇāṃ vṛddhihetuṣu ||
tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ |
yathāsvaṃ ye ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ ||
daṃśatvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā |
pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet |
vraṇasyopari niṣpīḍyaḥ pratyakpuṣpīrasothavā ||
tilagugguludūrvāṇāṃ dāḍimasya guḍasya ca |
kalko muhurmuhurlepaḥ śvadaṃśaviṣajitparam ||
nalamūlaṃ jale piṣṭaṃ pānalepanayorhitam |
mātuluṅgacchadairdaṃśaṃ badhnīyāddantacarvitaiḥ ||
arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam ||
pibet punarnavāṃ śvetāṃ dhurdhūrakaphalānvitām ||
phalaṃ dhurdhūrakānmūlaṃ kākodumbarikodbhavam |
śīdhunā śvaviṣaṃ hanti pītaṃ vā taṇḍulāmbunā ||
aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ |
bhinatti viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ ||
laśunoṣaṇavaidehī varā gopittakalkitāḥ |
pānanasyāñjanālepaiḥ śvadaṣṭasyauṣadhaṃ param ||
jalavetasapatratvaṅmūlaṃ kṣuṇṇaṃ pacejjale |
sa kvāthaḥ śītalaḥ pītaḥ paraṃ śvaviṣabheṣajam ||
tatsiddhaṃ ca ghṛtaṃ pānanasyābhyañjanalepanam |
jalatrāse samaste ca viṣe tat garuḍopamam ||
yavamāṣakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasi |
kṣīradviguṇite sarpiḥ sādhayecchlakṣṇakalkitaiḥ ||
aśvagandhāsahākuṣṭhabṛhatīrajanīdvayaiḥ |
vidārīnatakaṭvaṅga payasyāsinduvārakaiḥ ||
sarpagandhānakhābhīruśarkarāraktacandanaiḥ |
śvasaṃṣṭropadravān sarvān pānābhyaṅgairnihantitat ||
hṛdvidāhe praseke ca virekavamane bhṛśam |
viṣadoṣahare yojye śuddhe saṃsarjanakramaḥ ||
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamavaśyaṃ viṣanāśanam |
aśuddhasya nirūḍhepi vraṇe kupyati tadviṣam ||
saratrabījauṣadhibhiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ |
aṣṭottaraśataṃ vārān siddhamantrābhimantritai ||
aṣṭottaraśatonmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ |
gocarmamātrake lipte jvalitāgnau kuśāstṛte |
sthaṇḍile saritastīre snānaṃ vāsya catuṣpathe ||
alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
alarkajuṣṭametaṃ me nirviṣaṃ kuru mā cirāt |
svāhetimantrolarkārtte sarvakarmasu śasyate ||
catuṣpādbhidvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam |
śūyate pacyate rāgajvarasrāvarujānvitam ||
somavalkośvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā |
athāto viṣopadravapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||
jvarakāsavamiśvāsahidhmā tṛṣṇātimūrcchanam |
viśobhedo 'tikāṭhinyamānāho bastimūrddharuk ||
śvayathuḥ pūtidaṃśatvaṃ raktasrāvo viṣānilaḥ |
iti ṣoḍaśa nirdiṣṭā viṣārtānāmupadravāḥ |
gacchantyupokṣitā nāśaṃ yairjuṣṭā viṣarogiṇaḥ ||
rājavṛkṣaphalośīrakāśmaryaghanapadmakāt |
kvāthaḥ saśarkarākṣaudro viṣajvaraharaḥ param ||
pītā taṇḍulatoyena kaṭukā sasitopalā |
viṣajvaraharājājī jīvakarṣabhakotpalam ||
kolamajjasitādhānyabhārṅgīyaṣṭyāhvakesaram |
viṣajvaravamiśvāsakāsatṛṣṇānibarhaṇam ||
triphalāragvadhavyāghrīkvātho jvaravibandhajit |
bālabilvavacāmustā kaṣāyaḥ sapunarnavaḥ |
jvarāgnisādaśvayathūnnihanti viṣasambhavān ||
vaidehikārāmaṭhakaṃ kapittharasasaindhavam |
sasitāmākṣikaṃ līḍhaṃ śvāsakāsajvarāpaham ||
sadrākṣānāgarāṃ kṛṣṇāmathavā savarāghanām |
līḍhvājyamadhunā kāsānmucyate viṣasambhavāt ||
sapāṭhāñjanamañjiṣṭhādviniśāmadhukāṃ tathā |
yaṣṭyāhvamambhasā pītvā maricairavacūrṇitam ||
viṣavamyāṃ pibet kvāthaṃ vilbamūlādrajo 'thavā |
dhātrīṣarūpakadrākṣā madhukaṃ payasā drutam ||
vellāgryāñjanasośīrayaṣṭyailākaṇakesaram |
lihyānmaricakumbhīṃ vā ghṛtapuṣparasadrutām ||
kṣīrivṛkṣāṅkurakṣaudrasitāstṛḍvamathucchidaḥ ||
jīrṇaśālyodanaṃ kṣaudraṃ kṣīraṃ candanasādhitam |
śītānbhonupibet bhuktvā viṣacchardimapohati ||
tailagoviḍrasakṣaudrailihyāt kṛṣṇāpriyaṅguke ||
śvāsī kṣaudreṇa vā drākṣāśṛṅgīmāgadhikāsitāḥ |
guḍanāgaravaidehīvijayāmalakāni vā ||
hidhmāyāṃ śaṅkhakanakakaṭukāsvarṇagairikam |
vellaśuṇṭhīkaṇośīrarajanīdvitayāni vā ||
lihyādvā vyoṣamṛdvīkāṃ bījapūrarasena vā |
sakṣaudraṃ vālakarajaḥ kvāthaṃ vā saguḍaṃ pibet ||
viśvabheṣajagāyatrīharidrāmaradārujam |
dantīndravāruṇīdvīpīkalkaṃ sauvīrakeṇa vā ||
tṛṇmūrcchayoraśiraso lepasekā himā hitāḥ |
ambhojanālakusumacandanośarīmauktikaiḥ |
vaihāyasasitātoyakṣīrājyekṣurasāplutaiḥ ||
vījanaṃ tālavṛntena śīte sikatile sthitiḥ ||
kamalotpalakiñjalkapaṭalāvṛtavāriṣu |
viṣatṛḍdāhamūrcchāghnaṃ sarasīṣvavagāhanam ||
viṣavegasamutthāyāṃ tṛṣṇāyāṃ lājatarpaṇam |
śarkarādāḍimakṣaudrasalilāplāvitaṃ pibet |
vaṭavetasajambvāmrasevyatoyaṃ ca śītalam ||
bhūnimbamustakaṭukātrāyantīndrayavān samān |
dvau bhāgau citrakādaṣṭau kuṭajādvāriṇā pibet |
viṣātisārodāvartakāsaśvāsajvarāpaham ||
lodhramocarasāmbaṣṭhādhātakīstaṇḍulāmbunā |
samākṣikāḥ pibettadvannāgarātiviṣābhayāḥ ||
sadhātakīḥ sakuṭajāḥ sāñjanāḥ ślakṣṇacūrṇitāḥ |
pāṭhānāgaracūrṇaṃ vā dadhnā yuktaṃ samākṣikam ||
bastirugvartanāheṣu phalavartiṃ prayojayet |
sāragvadhāṃ satrivṛtāṃ sopakulyāṃ harītakīm |
pibet ghṛtena sakṣaudrāṃ bastiśūlādināśinīm ||
gṛhadhūmanataśyāmā nīlinī taṇḍulīyakaiḥ |
siddhaṃ vājyaṃ tathāsiddhaṃ varā kvāthatrivṛdyutam ||
kākolī kṣīrivṛkṣatvagdrākṣāyaṣṭyāhvaśarkarāḥ |
nasyaṃ viṣaśirorughnaṃ saṃyojyaṃ śītavāriṇā ||
śvayathau śuddhakoṣṭhasya payaḥ pāne hitaṃ śṛtam |
viśvabheṣajavaidehīkaṭukādevadārubhiḥ |
surasāmlakalkairvā chāgaṃ vā pippalīśṛtam ||
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa trivṛtā bhāvitā tryaham |
āloḍya sarpiṣā pītā viṣaśvayathunāśinī ||
madhuvellavarāvyoṣasurāhvośīrapadmakaiḥ |
viṣaśvayathujillepastathā svādukaṣāyakaiḥ ||
śirīṣapuṣpāhiśironatakuṣṭhairghṛtānvitaḥ |
dhūpo 'gadaḥ śvayathujit samastaviṣanāśanaḥ ||
alpenāpyapacāreṇa daṃśaḥ pūtitvamaśnute |
prāyo na sahate tīkṣṇamuṣṇaṃ vā bheṣajaṃ viṣam ||
madhurasnigdhaśītāni yuñyāttasmādviṣavraṇe |
sekālepāṃśca sakṣīraiḥ kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ ||
nyagrodhaśuṅgamadhukatilasarṣapasaindhavam |
sābhayā nimbapatrājyaṃ daṃśapūtitvanāśanam |
karṇikāpātanaṃ śreṣṭhaṃ viṣavraṇavināśanam ||
rakte sravatyatibhṛśaṃ ghṛtaṃ samaricaṃ pibet |
taṇḍulīyakamūlena sitayā vā samanvitam ||
daṃśaṃ pralepayeccāsya dārvyā suślakṣṇapiṣṭayā |
sitopalākṣaudraghṛtacchāgadugdhāni nāvanam ||
śamīkalkaṃ pibecchlakṣṇamaṅgaṃ limpodviśālayā |
nāvane hemaṃ śuklā ca tataḥ śāmyati śoṇitam ||
kdśasyātisrute rakte rūkṣairatyarthasevitaiḥ |
viṣasya ca svabhāvena mātariśvā prakupyati ||
unmādākṣepakamanobhraṃśāpasmṛtayastataḥ |
tatreṣṭaṃ snehanaṃ bastinasyapradhamānāñjanam ||
nāgadantyabhayākuṣṭhapippalīvṛṣakaṭphalam |
bhallātakāsthikaṭukābilvaprativiṣāgnikāḥ |
sakṣīraṃ tairghṛtaṃ siddhaṃ viṣavātavikārajit ||
pibederaṇḍatailaṃ vā chāgamāṃsarasānvitam |
aikadhyaṃ ghṛtatailaṃ vā medhyamāṃsarasāśanaḥ ||
kārpāsamūlaṃ maricaṃ haridre naladaṃ nalam |
pippalīṃ svarjikāṃ kuṣṭhaṃ jalenāloḍya pāyayet |
unmattaṃ viṣavātena tathāpasmāriṇaṃ naram ||
vacāhaṃsapadīvyoṣadadhitthaṃ hastipippalīm |
devadārubalābilvakṛmijit kuṣṭhaṭuṇṭukam ||
lodhrākhukarṇyativiṣāḥ kṣīraṃ sarpiśca pāyayet |
nihanti pānābhyaṅgābhyāṃ ghṛtaṃ sarvaviṣāṇi tat ||
pratikuryādyathāsvaṃ ca rogeṣvevaṃ pareṣu ca |
doṣānubandhamālocya viṣatantrāvirodhataḥ ||
dṛśyaśabdāgadairasya viṣaśeṣaṃ nivartayet |
alpamapyavaśiṣṭaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā ||
dhavāśvakarṇatiniśakaraghāṭakapītanān |
palāśāmrātakakubhapāribhadrakatilvakān ||
kapitthakuṭajāṅkolapragrahāmalakībhujān |
śamīśleṣmātakāśmantagojīyamalakaṇṭakān ||
cirivilvārkakaṭvaṅgasamaṅgāmadhuśigrukān |
gopaghoṇṭāhimārau ca bhasmīkṛtyāmbhasā gavām ||
kṣārakalpenavisrāvya pacet kṣiptvāvacūrṇitān |
pippalīdvayakośāsrasaptaparṇailavālukān ||
varāṅgacocamañjiṣṭhākuṣṭhavañjulaṭuṇṭukān |
viḍaṅgātiviṣānantāsarṣapataṇḍulīyakān ||
surāhvasaralaplakṣagṛhadhūmakarañjakān |
nāgadantī sutaśreṇī niculaṃ varuṇaṃ vacām ||
varddhamānamayo bilvaṃ kṣāravatpākamāgatam |
tat lohakumbhe nihitaṃ kāryaṃ sannihitaṃ sadā ||
tena dundubhimālimbet patākāstaraṇāni ca |
darśanaśravaṇasparśairnirviṣaṃ tāni kurvate ||
pānāt kṣārāgadaścaiṣa viṣaṃ sthāvarajaṅgamam |
śūlagulmodarājarṇiśvāsakāsāśmaśarkarāḥ ||
śophārśograhaṇīdoṣānaruciṃ ca niyacchati |
api takṣakatulyānāṃ sarpāṇāṃ darpanāśanaḥ ||
śrīveṣṭakamanohvālaṃ sasarjarasavālakam |
karṣāṃśaṃ nāgapuṣpasya prakuñcaṃ truṭiviṃśakam ||
hareṇavaścatuḥṣaṣṭiḥ kuṭannaṭacatuṣṭayam |
śatāhvāṃ ṣoḍaśaitāni puṣye sambhṛtya peṣayet ||
āśleṣāsu gavāṃ madhye śastramantrābhirakṣitam |
kumāryā snātayā tatra mantroyaṃ viṣṇunirmitaḥ ||
mātā me vijayānāma jayo nāma pitā mama |
ajayyasya ca putrosau vijaye ca jayāmi vaḥ ||
sugandhākhyoyamagado nityaṃ dehavilepanāt |
abhaṅgakaraṇo yuddhe vivāde ca jayāvahaḥ ||
amunā lepitāśchatradundubhidhvajatoraṇāḥ |
dṛṣṭaspṛṣṭaśrutā ghnanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam |
bhūtabālagrahonmādān gehasthopi nivārayet ||
prapauṇḍarīkasaraladevadārukuṭannaṭam |
jaṭāśatāhvātiviṣātilaparṇīsugandhikā ||
nīlīyivaphalābhārṅgīmadhuyaṣṭyailavālukam |
toyatoyadakālīyatagaradhyāmakatvacaḥ ||
nakhapadmakapunnāgapatrakālānusārivāḥ |
tālīsapatraṃ maricaṃ joṅgakaṃ candanadvayam ||
dvyelādvisevyadvitā dviniśā naladadvayam |
lākṣāśītaśivavyoṣaphalinīdhānyagairikam ||
śaileyakaśilāpuṣpagranthilā corakābhayāḥ |
arkasthauṇeyapṛthvīkā kaṭukā candrarājayaḥ ||
kaliṅgakaḥ sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam |
śrīparṇikāśmarīśeluśiṃśapā sinduvārajaḥ ||
campakāśokasurasasumanastilvakodbhavāḥ |
pāṭalyāstṛṇaśūlyāśca prasavāḥ kumudotpalam ||
tiniśārjunaśamyākadhavapuṣpaṃ sapaṅkajam |
pañcāśīteridaṃ cūrṇaṃ samūtraghṛtamākṣikam ||
nidhāpayet gavāṃ śṛṅge manuṣyaṃ punarāharet | (manuṣyaṃ tena jīvayet)
bhagnaskandhaṃ vivṛttākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam ||
mahāsugandho nāmnāyamativīryotitejasā |
vārayatyatidurvāraṃ viṣāgniṃ vāsukerapi ||
nṛponenānuliptāṅgo bhavet sarvajanapriyaḥ |
tejasvitāṃ ca labhate rājakasyāpi madhyagaḥ ||
śītameva ca kurvīta vidhānaṃ viṣarogiṇām |
muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenātiprabarddhate ||
śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ |
mudgo hareṇustuvarī paṭolaṃ vetrapallavāḥ ||
taṇḍulīyakajīvantī vārtākaṃ suniṣaṇṇakaḥ |
jāṅgalaṃ dāḍimaṃ dhātrī kapitthaṃ saindhavaṃ sitā ||
avidāhiyadanyacca vijñāyānnasvarūpataḥ |
tattaddadyādviṣārtebhyaḥ kāryā vyañjanasaṃskṛtiḥ |
kaṣāyairviṣahantṛṛṇāṃ ghṛnaiḥ kalyāṇakādibhiḥ ||
divyasārasakūpotthamanyadvā śṛtaśītalam |
madhvāmalakayuktaṃ vā viṣārttaḥ salilaṃ pibet |
nadītaṭākajaṃ tyājyaṃ viśeṣeṇa ghanāgame ||
śuklavastrodarāyātaiḥ sukṛtāḥ saktavo yavaiḥ |
takreṇa saghṛtāḥ pītāḥ paramaṃ viṣanāśanāḥ ||
tilamadyakulatthakṣutkrudbhayāyāsamaithunam |
varjayedviṣamuktopi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ ||
praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātu māhārakāmaṃ samamūtraviṭkam |
prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyovagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||
atha aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |
athāto viṣopayogīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
viṣe prativiṣaṃ yojyaṃ mantratantrairasidhyati |
atīte pañcame vege saptamasyānatikrame |
prabhonirvadye prayato naiva vākhyāya kasyacit ||
siddhamantradharaḥ kṛtvā dharaṇībandhamāditaḥ |
nahi mantrasahāyasya viṣaṃ yātyavidheyatām ||
śleṣmatulyaguṇaṃ prāyaḥ sthiramūrdhvagamaṃ viṣam |
prāyaḥ pittaguṇairyuktamadhogāmi ca jaṅgamam ||
guṇairiti viparyastairnihataste parasparam |
yuñjyānmūlaviṣaṃ tasmāddaṣṭānāṃ pānalepayoḥ ||
viṣapītaṃ ca kuśalo daṃśayet pavanāśibhiḥ |
na viṣapratimaṃ kiñcinnirviṣīkaraṇaṃ viṣe ||
caturbhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirhīnamadhyottamāṃ yavaiḥ |
mātrāṃ viṣasya maulasya prayuñjīta yathāyatham ||
daṣṭasya dvau yavau kīṭaistilamātraṃ tu vṛścikaiḥ |
naiva svasṛksthe pāne tu lūtādaṣṭasya neṣyate ||
saviṣe yuktamamṛtaṃ viṣamevāviṣe viṣam |
abale cātibalavadvyāpannaṃ ca prayogataḥ ||
saviṣāviṣaśaṅkāyāmagadānupayojayet |
aviruddhān prayukto hi nirviṣasyāgado gadaḥ ||
tadvacca saviṣatyāpi kriyākālātipātataḥ |
jānīyādviṣasadbhāvaṃ bhiṣaktasmāt prayatnataḥ ||
sāktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī vālakaṃ sarṣapāhvayam |
vatssnābhaṃ ca karmaṇyaṃ viṣaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru |
najātvanyat prayoktavyaṃ kālakūṭaṃ viśeṣataḥ ||
viṣe 'vacārite tīkṣṇe peyaṃ ghṛtamanantaram |
sabhārṅgīdadhidhūmotthasārivātaṇḍulīyakam ||
agāradhūmamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairvā samanvitam |
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ cūrṇitāmarjunatvacam ||
kṣīrakṣaudraghṛtairyuktaṃ pītaṃ hanti viṣaṃ viṣam |
sasinduvāratagaraṃ mṛtasañjīvanaṃ viṣam ||
śirīṣakusumaṃ vakraṃ viṣamākhuviṣāpaham ||
devadārunataṃmāṃsī drāmilībākucīviṣam |
kuṣṭhaṃ ca pānalepābhyāṃ samastaviṣaśāśanam ||
manaśśilājjanālailā sinduvārāmarāhvayam |
saraktākuṃkumaviṣaṃ dhmānaṃ nissaṃjñabodhanam ||
dāhe viṣodbhave lepaḥ saktukṣīraghṛtairhitaḥ ||
yastu saṃroṣito bhogī dhūmaṃ vaktrādvimuñjcati |
daṇḍāgre piśitaṃ badhvā bahuśastena daṃśayet ||
aśakyamagadairanyairviṣapītaṃ cikitsakaḥ |
pāyayenmāṃsacūrṇaṃ taṃ jñātvā viṣabalābalam ||
anyeṣvapi ca rogeṣu śeṣopāyaparikṣaye |
viṣaṃ yuñjīta nityaṃ ca rasāyanagaveṣiṇaḥ ||
ghṛtopaskṛtadehasya viśuddhasya hitāśinaḥ |
sātvikasyodite bhānau yojyaṃ śītavasantayoḥ ||
grīṣmepyātyayike vyādhau na ca varṣāsu durdine ||
na krodhane na pittārte na klībe rājani dvije |
kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvavyādhyantaranipīḍite |
garbhiṇībālavṛddheṣu na rūkṣeṣu na marmasu ||
abhyastepi viṣe yatnādvarjanīyān vivarjayet |
kaṭvamlatailalavaṇadivāsvapnātapānalān |
rūkṣamannaṃ viśeṣeṇa bhayaṃ vājīrṇataḥ sadā ||
dṛgvibhramaṃ karṇarujāmanyāṃścānilajān gadān |
viṣaṃ rūkṣāśinaḥ kuryānmṛtyumeva tvajīrṇataḥ ||
alaṃ gomūtrasaṃyuktamātape śoṣayet tryaham |
viṣaṃ bṛṃhaṇametaddhi viṣasyādau praśasyate ||
tat pibenmastunā vātajvare kṣīreṇa paittike |
yuktaṃ mūtreṇa kaphaje sarvaje triphalāmbhasā ||
lodhracandanaṣaḍgranthāśarkarāghṛtamākṣikaiḥ |
kṣīreṇa ca viṣaṃ yuktaṃ jīrṇajvaraharaṃ param ||
nikumbhakumbhatriphalāsarpirmadhuviṣaiḥkṛtaḥ |
nihanti modako jīrṇajvaramehatvagāmayān |
śikhikarkirasopetaṃ viṣamajvarajidviṣam ||
viṣaṃ yaṣṭyāhvayaṃ rāsnāsevyamutpalakandakam |
taṇḍulodakapītāni raktapittasya bheṣajam ||
viṣaṃ rasāñjanaṃ bhārṅgī vṛścikālī mahāsahā |
savedane sapāke ca vraṇe duṣṭe pralepanam ||
sitāviṣakṣīratarupravālā madhunā drutāḥ |
śvāsahidhmāpahā līḍhāśchardidhnyastu viṣānvitāḥ |
kṣaudrośīramadhukṣārarajanīkuṭajatvacaḥ ||
vijayāpippalīmūlapippalīdvayacitrakaiḥ |
puṣkarāhvaśaṭhīdrākṣāyavānīkṣāradīpyakaiḥ ||
sitāyaṣṭīdvibṛhatīsaindhavaiḥ pālikaiḥ pacet |
saviṣārddhapalaiḥ prasthaṃ ghṛtāttajjīrṇabhukpibet ||
durnāmamehagulmārmatimirakrimipāṇḍutāḥ |
galagrahagrahonmādakuṣṭhāni ca niyacchati ||
kṛcchraghnā viṣapathyāgnidantīdrākṣāniśāviṣāḥ |
śilājatu viṣaṃ mūtramudāvartāśmarīharam ||
gomūtrakṣārasindhūtthaṃ viṣaṃ pāṣāṇabhedakam |
vajravaddārayatyetadekataḥ pītamaśmarīm ||
samūlā pippalī mūtraṃ viṣaṃ śūlaharaṃ tathā |
viṣadravantīmadhukadrākṣārāsnāśaṭhī kaṇāḥ ||
eraṇḍatailaṃ triphalā gomūtraṃ citrako viṣam |
sarpiṣā sahitaṃ pītaṃ vātāṇḍatvamapohati ||
triphalā svarjikākṣāro viṣaṃ gulmaprabhedanam |
viṣavellamisikṣīraṃ gulmaplīhanibarhaṇam ||
plīhodaraghnaṃ payasā śatāhvā krimijidviṣam ||
vāyasīmūlaniṣkkāthapītaṃ kuṣṭhaharaṃ viṣam ||
vāyasyārājavṛkṣatvaktrāyantībākucīphalāt |
plīhaghnebhakaṇābhyāṃ ca viṣaṃ kvāthena kuṣṭhajit ||
avalgujaiḍagajayorbījaṃ kṣāradvayaṃ viṣam |
lepaḥ sasaindhavaḥ piṣṭo vāriṇā kuṣṭhanāśanaḥ ||
citrakārkajaṭāhastipippalībākucīviṣaiḥ |
gomūtrapiṣṭairanyonyomanohvāsnukpayoviṣaiḥ ||
sacandralekhaiḍagajakarañjaphalasaindhavaiḥ |
savyoṣasvarjikākṣārayavakṣāraniśādvayaiḥ |
agāradhūmasahitairbastamūtreṇa kalkitaiḥ |
bhallātakāgniśamyākaviṣairgomūtrapeṣitaiḥ |
lepo vicarcikādaduśatāruḥkiṭibhāpahaḥ |
śamyākapatratvaṅmūlaṃ viṣaṃ takraṃ ca tadguṇam ||
viṣabhallātakadvīpiguñjānimbaphalairjayet |
lepomlapiṣṭaiḥ śvitrāṇi puṇḍarīkaṃ ca dāruṇam ||
vakrakuṣṭharasadvīpispṛkkāpatrailavālukam |
piṣṭaṃ khadiratoyena trirātramuṣitaṃ pibet ||
śvitrī viṣeṇa saṃsṛṣṭaṃ tataḥ sphoṭān kilāsajān |
kaṇṭakena vibhidyānu lepairlimpeta kauṣṭhikaiḥ ||
athavā karavīrārkamūlabākucikāviṣaiḥ |
batāmbupiṣṭaiḥ sadvīpidvipapippalyaruṣkaraiḥ ||
lākṣāsurāhvāmañjiṣṭhākuṣṭhapadmakasārivāḥ |
guñjāphalaṃ kurabako lāṅgalī vajrakandakaḥ ||
vārāhīkandakāsphotā saptāhvagirikarṇikāḥ |
arkāśvamārayormūlaṃ nāgapuṣpaṃ nataṃ niśe ||
dantī viṣaṃ sātiviṣaṃ pippalī maricāni ca |
taistailṃ kaṭutailaṃ vā śvitrasyābhyañjanaṃ pacet |
savarṇīkaraṇaṃ śreṣṭhamāstikasya vaco yathā ||
vīrā lāṅgalikī dantī viṣapāṣāṇabhedakaiḥ |
prayojyo mūḍhagarbhāṇāṃ pralepo garbhamocanaḥ ||
svarasaṃ bījapūrasya vacāṃ brāhmīrasaṃ ghṛtam |
bandhyā pibantī saviṣaṃ suputraiḥ parivāryate ||
naṣṭaśukraḥ payo drākṣākapikacchu vacā viṣam ||
viṣaṃ sarpiḥ sitā kṣaudraṃ timirāpahamañjanam |
viṣaṃ caikamajākṣīrakalkitaṃ ghṛtadhūpitam ||
viṣaṃ dhātrīphalarasairasakṛt paribhāvitam |
añjanaṃ śaṅkhasahitaṃ pragāḍhatimirapraṇut ||
viṣamindrāyudhaṃ stanye ghṛṣṭaṃ kācajidañjanam |
bījapūrarase ghṛṣṭaṃ viṣaṃ tadvatsitāyutam |
viṣaṃ māgadhikā dve ca niśe kācaghramañjanam ||
śuklārmajidviṣaṃ kṛṣṇāyuktaṃ gomūtrabhāvitam ||
samudraphenasphaṭikakuruvindasudhāñjanam |
kūrmapṛṣṭhaṃ ca tulyāni tebhyorddhāṃśā manaśśilā ||
arddhahīnāni maricasaindhavāyorajāṃsi ca |
ato yathottaraṃ dadyādayasā ca samaṃ viṣam |
rasakriyeyaṃ madhunā śuklapillārmakācahṛt ||
abhīkṣṇaṃ śītatoyena siñjcennetre viṣāñjite ||
rasonakandamaricaviṣasarṣapasaindhavaiḥ |
pillekṣi likhitaṃ pūrvaṃ surasārasapeṣitaiḥ ||
pūrayet sarpiṣā cānu sarpireva ca pāyayet |
madhūkasāramadhukaviṣakṣīrajalairghṛtam |
pakvaṃ santarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ rātryandhatve cirotthite ||
nasyaṃ śirorukśamanaṃ pratyakpuṣpī sitā viṣam |
athavā ghṛtayaṣṭyāhvaśarkarā viṣasaṃyutāḥ ||
śuṇṭhī pathyā viṣaṃ pāṭhā dravantī pūtināsajit ||
kaṭutailaṃ viṣaṃ nasyaṃ palitārūṃṣikāpaham ||
svarjikākṣārasindhūtthaśuktayuktaṃ viṣaṃ param |
karṇayoḥ pūraṇaṃ tīvrakarṇaśūlanibarhaṇam ||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāviṣasindhusamudbhavaiḥ |
nihanti sādhitaṃ tailaṃ gaṇḍūṣeṇa mukhāmayān ||
devadāru viṣaṃ sarpirgomūtraṃ kaṇṭakārikā |
vācaḥskhalanatāṃ hanti pītamityāha kāśyapaḥ ||
śatruprayuktādviṣato garādvā |
viṣāśino nāsti bhayaṃ narasya ||
athāto rasāyanavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ |
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyṃa taruṇaṃ vayaḥ |
prabhā varṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam ||
vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt |
lābhopāyo hi śasyānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam ||
pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ |
snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā ||
aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ |
na bhāti malasaṃsṛṣṭe vastre rāga ivārpitaḥ ||
yuktaṃ saṃskārahīnasya samyagapyapramādinaḥ |
yathaiva pauruṣaṃ tadvannasidhyati rasāyanam ||
sarve ca doṣā bhavanti grāmyādāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāravirudvāsātmyarūkṣābhiṣyandiklinnagurupūtipuryuṣitanavadhānyaśuṣkaśākāmamāṃsatilakulatthadadhiśuktakāñjikapiṣṭānnavirūḍhakaniṣeviṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmāyāmasaṅkṣobhitavapuṣāṃ krodhalobhabhayaśokāyāsabahulānā pāpakarmaṇāmasamañjasāhāravihāranirhāraniratānām ||
ato nimittaṃ hyaviśuddhaḥ sañjāyate raso vidahyate raktaṃ śithilībhavanti māṃsāni viṣyandate medo dūṣyante doṣā vimucyante sandhayo na sandhīyantesthiṣu majjāno nāpyāyate śukraṃ naujo na balaṃ na vīryam ||
tataḥ sa evaṃbhūto glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvitaḥ khidyate nirvidyate nirutsāho 'samarthaḥ śārīramānasānāṃ viśiṣṭānāṃ ceṣṭānāṃ bhraṣṭacchāyo naṣṭasmṛtiralpabuddhirasampādyamānābhilaṣitārtho 'harniśamaniśamaniśaṃ niśvasannadhiṣṭhānabhūto rogāṇāṃ nopāttamapi sarvamāyuravāpnoti ||
tasmāt buddhimānapāsya yathoktānāhārādidoṣān nirvāhya ca pūrvopacitān rasāyanaṃ vidhivihitamupaseveta ||
tattu dvividhaṃ kuṭīprāveśikaṃ vātātapikaṃ ca |
tatra vīryaprabhāvaprayogaparihāragurutvāt kuṭīprāveśikaṃ mahāphalataram ||
tasya vidhiḥ kṣemasubhikṣadhārmikaśaddadhānajananṛpavaidyavipre sulabhamahauṣadhighṛtakṣīrapathyabhojanopakaraṇe grame nagare vā pūrvottarasyāṃdiśi prāgudakpravaṇe suvibhaktavihāroddeśe deśe dṛḍhaghanasumṛṣṭabhittimutsedhavistārasampannāṃ sūkṣmalocanāṃ trigarbhāmṛtusukhāṃ nirvātāṃ pravātaikadeśāṃ prāgdvārāmudagdvārāṃ vā śamīvilvakṣīrivṛkṣaparigṛhītāmaniṣṭendriyārthavātātaparajodhūmasvedakledadaṃśamaśakasarīsṛpavyālabālastrīdāsāntāvasāyināmagamyāṃ sannihitasadvaidyaparicārakopakaraṇāṃ kuṭīṃ kārayet ||
tasyāṃ rasāyanārthī śaradi vasante vā śuklapakṣe praśaste ahani pūjayitvā yathārhaṃ devaguruviprān praṇamya brahmadakṣāśviprabhṛtīn parimṛśya suvarṇaghṛtamadhusiddhārthakapriyaṅgurocanāḥ pradakṣiṇīkṛtya gobrāhmaṇānanu praviśet ||
tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ |
brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ ||
dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ |
devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ |
priyauṣadhaḥ peśalabāgārabheta rasāyanam ||
harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām |
haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet |
snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ tena sādhu viricyate ||
tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca |
trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam |
dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto 'thavā ||
itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet |
yasya yadyaugikaṃ paśyet sarvamālocya sātmyavit ||
haraṇāt sarvarogāṇāṃ yāsāvuktā harītakī |
pathyatvāt sarvadhātūnāṃ pathyā śivatayā śivā ||
yasmādvijayate vyādhīn samagrānvijayā tataḥ |
abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam |
yataḥ śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā ||
navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā |
bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā ||
vāte sasarpirlavaṇā pitte saguḍaśarkarā |
kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate ||
atha harītakīnāṃ himavacchailasambhavānāṃ kālajātānāmāpūrṇarasavīryāṇāmanāmayānāṃ dviśastriśo vā śakalitānāmanasthnāmāḍhakaṃ caturguṇena payasā saṃsvedya mṛdubhūtamavatārya śītaṃ sarpirmadhvāḍhakābhyāṃ saṃsṛjya suguptaṃ sthāpayet |
tatastrirātrādūrdhvamāhārānuparodhinīṃ mātrāṃ pratyahamupayojayet jīeṇe śāliṣaṣṭikaṃ payasā bhuñjīta |
prayogānte ca tāvantameva kālam |
asya prayogādvarṣaśatamajaro nirvalīkhalatipalitāmayaḥ śrutismṛtisampannaḥ samiddhānalaśca puruṣo bhavati ||
bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ svaro ghanaughastanitānukārī |
bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ prayatnāt ||
pathyāsahastraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam |
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārddhaṃ palaśatadvayam ||
jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase |
āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā ||
vinīya tasmin niryūhe yojayet kuḍavāṃśakam |
tvagelāmustarajanīpippalyagarucandanam ||
maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam |
yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam ||
sitopalārddhabhāraṃ ca prātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ |
dve ca tailāt pacet sarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam ||
avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ |
tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyāt ghṛtabhājane ||
etadrasāyanaṃ brāhmaṃ samaṃ pūrveṇa sarvathā |
vaikhānasā bālakhilyāḥ prāśya prāptā navaṃ vayaḥ |
ārogyamamitaṃcāyurvītatandrāśramaklamāḥ ||
abhayāmalakavibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe |
vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīreṣṭaguṇe ca vipacet ||
ghṛtasyakumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām |
sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastaccapibet guṇāḍhyam ||
āmalakasahastraṃ piṣṭasvedanavidhānena kṣīroṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet |
tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirājīvantīpunarnavānāgabalāmaṇḍūkaparṇībrahmasuvarcalābhīruśaṅkhapuṣpīvacāpippalīviḍaṅgasvaguptāmṛtāgarucandanamadhukamadhūkapuṣpapadmotpalanavamālikāyuvatiyūthikācūrṇāṣṭabhāgasampṛktaṃ punarnāgabalāpalasahasrasvarasaparipītaṃ chāyopaśoṣitaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudreṇa kṣudraguḍākṛti kṛtvā ghṛtabhājanasthaṃ bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣamatharvavedavitkṛtarakṣaṃ pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyaścūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamarddhakarṣābhivṛddhyā yathāgni prātaḥ prayojayediti samānaṃ pūrveṇa ||
āmalakasahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sāpidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet |
tāni susvinnaśītānyuddhṛtya niṣkulīkṛtānyāpothya pippalī viḍaṅgataṇḍulānāṃ pṛthagāḍhakenādhyarddhena śarkarāyāḥ ṣaḍbhirmadhughṛtatailānāṃ saṃyojya ghṛtakumbhe sthāpayedviṃśatirātraṃ paraṃ copayojayediti samānaṃ pūrveṇa ||
abhayāmalakasahasraṃ pippalīsahasrayuktaṃ taruṇapalāśakṣārodakenāplāvya śucau bhāṇḍe sthāpayet |
tatonugatakṣāramanātapaśuṣkamāsthirahitaṃ cūrṇayitvā sitopalāpādena caturguṇābhyāṃ ca madhughṛtābhyāṃ saṃyojya ghṛtabhājane ṣaṇmāsānantarbhūmeḥ sthāpayitvā parato yathāgnibalamupayuñjīteti samānaṃ pūrveṇa ||
āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasabhāvitaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ pippalīcūrṇāṣṭabhāgena śarkarācaturbhāgena ca saṃsṛṣṭaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt |
taccharadi copayojayediti samānaṃ pūrveṇa ||
viḍaṅgataṇḍulānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyarddhaṃ sitopalānāṃ madhughṛtatailāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvitisamānaṃ pūrveṇa ||
abhayāmalakabibhītakānāṃ dviśastriśo vā saṃyojitānāṃ palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdāvaliptānāṃ kukūlasvinnānāṃ nirasthīkṛtānāṃ palasahastramulūkhale saṅkṣudya dadhibhadhughṛtatailapalalaśarkarāsampṛktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā prayogānte tato dviguṇaṃ kālaṃ yavāgūyūṣakṣīraghṛtaṣaṣṭikānnamāhārobhyañjanaṃ sarpirudvartanaṃ yavacūrṇamiti samānaṃ pūrveṇābhyadhikaphalaṃ vā ||
daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam |
parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ ||
jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī |
punarnavadvikākolī kākanāsāmṛtādvayam ||
vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palenmitam |
jaladroṇe pacet pañca dhātrīphalaśatāni ca ||
pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca |
gṛhītvā bharjayettailaghṛtādvādaśabhiḥpalaiḥ ||
matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet |
snehārddhaṃ madhunaḥ śīte tugākṣīryāścatuṣpalam ||
pippalyā dve pale dadyācaturjātaṃ kaṇārdhikam |
atovalehayenmātrāṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinam ||
ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cayvano muniḥ |
jarājarjaritopyāsīnnārīnayananandanaḥ ||
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam |
mūtraśukrāśrayāntoṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati |
bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavarddhanaḥ ||
medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam |
strīṣu praharpaṃ balamindriyāṇāmagneśca kuryādvidhinopayuktaḥ ||
madhukena tavakṣīryā pipalyā sindhujanmanā |
pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā ||
sitayā vā samāyuktā samāyuktā rasāyanam |
triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā ||
traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām |
tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam ||
prabhūtasnehaśamanaṃ jīrṇe tatra praśasyate |
jīvatyarugjarastasya samābhyāsātsamāḥ śatam ||
varṣaṃ khādet prāṇadāṃ prātarekāmaśnannannāt pūrvamakṣadvayaṃ ca |
sājyakṣaudraṃ bhojanānte catuṣkaṃ dhātrīkānāṃ tadvayaḥsthāpane 'lam ||
athāyasāni caturaṅguladīrghavistṛtāni tilotsedhāni patrāṇi kārayet |
tannyagnivarṇāni kṛtvāmalakasvarase nirvāpayedekaviṃśatikṛtvaḥ |
teṣāṃ tādṛśānāṃ palaśatamāyasyāṃ sthālyāṃ prakṣipyāmalakasvarasottaraṃ kṛtvā supihitaṃ bhasmahitaṃ bhasmarāśau nikhanet |
māsi māsi coddṛtyāyasena daṇḍena ghaṭṭayet |
śuṣyatyāmalakasvarasaṃ pūrvavadāvapet |
evaṃ tāni lohapatrāṇi saṃvatsarāt dravībhavanti |
tataścottarakālaṃ kṛtvā vamanavirecanaṃ snigdhatanureva kevalaṃ samantatoṅguṣṭhaparvamātramukhenāyasena sruveṇāyasa eva bhājane tasmāt kalkīkṛtāt sruvamekaṃ gṛhītvā madhudhṛtābhyāṃ pṛthak sruveṇa saṃyojya prāśnīyāt |
jīrṇe kṣīrarasayūṣāṇāmanyatamena sarpirmiśraṃ navaṃ ṣaṣṭikaudanamaśnīyāt |
anena vidhinā varṣamupayujya varṣameva cānyadapyuddiṣṭāhāro yantritātmā kuṭīṃ samadhivaset |
tataḥ sarvopatāpān jitvā vyādhijarāmaraṇaśastrāgnitoyaviṣāṇāmagamyaḥ sarvabhāveṣvatīndiryo varṣasahasradvayaṃ jīvati ||
vājivego gajaprāṇo bhavecca smṛtibuddhimān |
vāgmī vṛṣaḥ śrutadharo mahābhogo mahādhanaḥ ||
tāmrarūpyasuvarṇānāmayameva pṛthagvidhiḥ |
dviguṇaṃ tadguṇotkarṣaṃ jānīyāduttarottaram ||
hemadhātrīphalakṣaudraṃ gāyatrīparimantritam |
lihannanupiban kṣīraṃ dṛpṭariṣṭopi jīvati ||
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ |
kṣīreṇa pītaṃ paramamalakṣmīvinivāraṇam ||
sapadmabījāmalakābhayākṣaṃ sarpirmadhubhyāṃ kanakaṃ lihantaḥ |
dīrghāyuṣo mandajaropatāpāḥ sarīsṛpāṇāṃ ca bhavantyagamyāḥ ||
madhumāgadhikāviḍaṅgasāratriphalā hema ghṛtaṃ sitāṃ ca khādan |
jarasānavalīḍhadehakāntiḥ samadhātuśca samāḥ śataṃ ca jīvet ||
hemabilvavacārsīparaikadhyamupayojitam |
medhyamāyuṣyamārogyakāntisaubhāgyapuṣṭidam ||
śatāvarīghṛtaṃ līḍhaṃ sasuvarṇaṃ samākṣikam |
karoti cirajīvitvaṃ rājānaṃ ca vaśānugam ||
āyuṣkāmaḥ śaṅkhapuṣpyāsametaṃ medhākāmaḥ kāñcanaṃ sogragandham |
lakṣmīkāmaḥ padmakiñjalkayuktaṃ yuktaṃ khādet kāmakāmo vidāryā ||
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasyacūrṇam |
rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ ||
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni |
medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī ||
naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ |
triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ ||
triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam |
upayujya bhavejjaḍopi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ ||
peṣyairmṛṇālavisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ |
pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam ||
yannālakandadalakesaravadvipakaṃ nīlotpalasyatadapi prathitaṃ pṛthivyām |
sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahiraṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimumānuṣāṇām ||
brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī matsyākṣakabrahmasuvarcalaindrayaḥ |
vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyuryavau suvarṇasya tilo viṣasya ||
sarpiṣaśca palamekata eta dyojayet pariṇate ca ghṛtāḍhyām |
bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhāḥ ||
atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ |
jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān ||
viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajvaronmādagarodarāṇi |
atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ ||
yathoktaguṇāyāṃ bhūmau jātāmabālāmajīrṇāṃ śīrṇapurāṇaparṇāmasañjātānyaparṇāṃ tape tapasye vā māse yathoktena vidhinā puṣyayukte candramasi sumuhurte nāgabalāṃ samūlāmuddharet |
tasyā mūlānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamavacūrṇitaṃ vā payasā pibenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt |
kṣīreṇaiva vā sasarṣiṣkaṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt |
evaṃ saṃvatsaraprayogādvarṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
balātibalācandanāgarudhavatiniśakhadirakadaraśākaśiṃśapāsanasurasāpunarnavānantāśca vayaḥsthāpanoktā daśauṣadhayaḥ savidārīśvadaṃṣṭrāśvagandhāvārāhīśatāvaryo nāgabalayā vyākhyātāḥ ||
tatra sāravṛkṣāṇāṃ sarveṣāṃ svarasārthī kuṣṭhacikitsite khadirakalpamīkṣeta |
ārdravṛkṣāsambhave tu sāraśakalānidvyaṅgulatryaṅgulāni tanūni caturguṇembhsyā plāvyātape trirātraṃ sthāpayet |
tatastānyuddhṛtyānyāni tatra kṣipet |
trirātrācca punaranyānyevaṃ navarātreṇa triḥprakṣepaṇoddhāreṇa ca svarasaḥ parikalpito bhavati ||
phalānāṃ punarvīrudauṣadhīnāṃ ca yantreṇolūkhalena vā saṅkṣudya niṣpīḍya svarasaṃ gṛhṇīyāt ||
pariśuṣkāṇāṃ tu cūrṇikṛtānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ vimṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam |
tuvarakabhallātakādīnāṃ punaḥ pṛthagevopadeśaḥ ||
vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ |
vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ ||
tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame |
majñaḥ phalemyaścādāya śoṣayitvāvacūrṇyaṃ ca ||
tilavatpīḍayedroṇyāṃ kvāthayedvā kusumbhavat |
tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt ||
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
snigdhasvainno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya yatnavān ||
caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet |
mantreṇānena etasya tailasya divase śubhe ||
majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ ||
tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ |
sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet ||
pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyāni varjayet |
pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate ||
tadevakhadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam |
nihitaṃ pūrvavat pakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ ||
tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam |
bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam |
anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram ||
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā |
pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam ||
tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam |
valīpalitanirmuktasthirasmṛtikacadvijam ||
vapuṣmantaṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam |
antrdhūmaṃ tasya majjā sudagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāgnivarṇam |
tulyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena ||
ekāntaraṃ tauvarakañca tailaṃ pibeddhitāśī niyamena māsam |
prabhinnakoṣṭho galitāṅgadeśastvacaṃ tyajet sarpaivāśu jīrṇam ||
sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile tuvarāḍhakam |
aṣṭāṃśaśeṣe visrāvya saṅkṣudyolūkhale tataḥ ||
śuṣkāragvadhavalkapādarajasā vyāmiśrita kalkitaṃ |
tasya kvāthajalairudumbarasamān chāyāviśuṣkān guḍān ||
kuryādekatamaṃ ca sārddhamathavā govāriṇāloḍitaṃ |
kuṣṭhī taddivasāsthito niraśanaḥ sūrye gate 'staṃ pibet ||
tāvadeva ca tathaiva ca bhūyaḥ pāyayettamaruṇodayakāle |
apyajīrṇamavicintya vamiṃ vā bheṣajaṃ puruṣadoṣabalajñaḥ ||
madhyāhne 'dyāt bhūriniṣpāvatailaṃ kaṅgūkūraṃ śigrukandopadaṃśam |
dadhnāyuktaṃ svalpasindhūtthacūrṇaṃ gavyenānu stokatakrāmbupāyī ||
tailāktagātro divasāntaraṃ ca kaṅgviṣṭikācūrṇakṛtapragharṣaḥ |
snāyāt sukhāmbhobhiramadyamāṃsa strīsaṅgatiḥ syāttriguṇaṃ ca yogāt ||
upayujya yogamakhilaṃ pratidinameva dvikālamabhiyuktaḥ |
kuṣṭhī kuṣṭhamapohati viśīrṇakarṇauṣṭhanāsamapi ||
atha bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasaprpamāṇavīryāṇi pakrajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet |
tāni caturmāsasthitāni sahe sahasye vā māse prayoktumārabheta |
śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet |
teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśiṣṭamanuṣṇaṃ sapayaskaṃ sarpirgaṇḍūṣābhyaktoṣṭhatālujihvaḥ prātaḥ pibet |
evametānī daśabhallātakānyekaikotkarṣāpakarṣeṇa triṃśatprayojyāni |
vidhinānena sahasraprayogastriguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśanamevaṃ viśeṣādvigatakuṣṭhadurnāmakṛmipramehamedodoṣo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
pūrvamekaikabhallātakakvāthaṃ sapayaskaṃ pibedekaikaṃ ca bhallātakamabhivarddhayedyāvat pañca |
tataḥ pañca pañcavardhayedyāvat saptatiḥ |
prāpya ca saptatimapakarṣayet bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañca |
pañcabhyaścaikaikaṃ yāvadekam |
vidhinānenasahasraṃ prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
saptativacca śatamupayuñjīta |
prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa |
bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākāṇṭhanikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyoparikumbhasyāropyoḍupenāpidhāyakṛṣṇabhṛdāvaliptaṃ gomayāgninopasvedayet |
teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyate tamaṣṭabhāgamadhusaṃyuktaṃ dviguṇitaghṛtamadyāt |
triguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāmityādi samānaṃ pūrveṇa ||
anenaiva vidhinā bhallātakasya rasaṃ gṛhītvā kevalameva māsamekaṃ prayuñjīta |
triguṇaśca kāla ityādi samānaṃ pūrveṇa |
māsi māsi varṣaśatamāyuṣobhivṛddhiḥ |
evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasramāyurbhavati ||
bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukākṣamātreṇa śatapākamupayuñjīta |
triguṇaścakāla ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
bhallātakatailaṃ kṛṣṇatilatailaṃ sarpirāmalakaraso 'sanādisārakaṣāya ityeṣāṃ droṇaṃ droṇaṃ triphalātrikaṭukaviḍaṅgasāracitrakaharidrādvayatrivṛddantīndrayavayaṣṭīmadhukaviṣātiviṣārasāñjanapriyaṅgūnāṃ pālikābhāgāstadaikadhyaṃ snehapākavidhinā vipācyāvatārya paripūyacānuguptaṃ nidadhyāt |
tata upaskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātaḥ pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta |
jīrṇe mudvāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmatā khadirodakasiddhaṃ mṛdumodanamaśnīyāt |
khadirodakenodakakāryāṇītyevamato droṇamupayujya vigatakuṣṭhadurnāmetyādi samānaṃ pūrveṇa ||
puṣṭāni pākenaparicyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni |
ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena ||
jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam |
tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe ||
sarpiḥ pakvaṃ tena tulyapramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ |
ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam ||
tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnannanu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā |
smṛtimatibalamedhāsatvasārairupetaḥ kanakanikaṣagauraḥ sośnute dīrghamāyuḥ ||
droṇe 'mbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram |
tiktāviṣādvayavarā girijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhaniṣūdanāya ||
sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā |
guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha |
tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā |
vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram ||
bhallātakāni tīkṣṣṇāni pākīnyagnisamāni ca |
bhavanytamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi ||
kaphajo na sa rogāsti na vibandhostikaścana |
yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam ||
vātātapavidhānepi viśeṣeṇa vivarjayet |
kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam ||
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā |
rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet ||
tisrastisrastu pūrvāhne bhuktvāgre bhojanasya ca |
pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ |
prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇauṣiṇā ||
kramavṛdhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam |
vardhayet payasā sārddhaṃ tathaivāpanayet punaḥ ||
jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā |
pippalīnāṃ sahasrasya prayogoyaṃ rasāyanam ||
piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ |
śītīkṛtā drasvabalairyojyā doṣāmayān prati ||
tadvaca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet ||
ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān |
yakṣmamehagrahaṇyarśaḥ pāṇḍutvaviṣamajvarān |
ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam ||
viḍaṅgacūrṇaṃ yaṣṭīmadhukacūrṇayuktaṃ śītatoyena samāśamupayuñjīta |
jīrṇe mudgayūṣeṇālavaṇena saghṛtamodanamaśnīyāt |
tena viśeṣādvigatakṛmidurnāmakuṣṭhapramehamedodoṣo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa |
viḍaṅgacūrṇaṃ kṣaudrabhallātakakvāthābhyāṃ madhvāmalakarasābhyāṃ guḍūcīkvāthena ca etāṃścaturo yogān māsamupayuñjīteti samānaṃ pūrveṇa |
sarveṣu ca māsimāsi varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhiḥ ||
alambuṣāṃ svena rasena bhāvitāṃ pṛthagghṛtakṣīramadhūṣṇavāribhiḥ |
pibettathā kāñjikatakramastubhirbhagandarorugrahagulmakāsavān ||
uṣṇā vipāke kaṭukā kaṣāyamadhurā rase |
atyantadīpanī medhyā vātaśleṣmaharā ca sā ||
varṣopayogāt kurute naraṃ varṣaśatāyuṣam |
dṛḍhendriyānalabalaṃ nirvalīpalitāmayam ||
śvetāvalgujaphalānyātapaśuṣkāṇī cūrṇayitvā tattulyaguḍena saṅkṣudya ghṛtakumbhe dhānyarāśau saptparātraṃ nidadhyāt |
tato 'nudite bhāsvati yathābalaṃ mātrāṃ sukhodakānupānāmupayojayet |
jīrṇe sukhāmbupariṣitaḥ śāliṣaṣṭikaudanaṃ saśarkareṇa payasāśnīyāt |
tasya māsaprayogādviśeṣeṇa vigatakuṣṭho grahaṇadhāraṇavān varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa |
prayogataścordhvaṃ dviguṇaṃ parihāraḥ ||
vākucikākarṣacūrṇaṃ sukhāmbunā pibet |
pītvā cātape nirvātoṣṇe vā garbhagṛhe tiṣṭhedaparāhṇe tadvadeva srānamaśanaṃ ca |
tasya trisaptarātraprayogādvigatakuṣṭha ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
tvagromakeśadaśanān nakhāṃścamuktvā punarnavān labhate |
svaravarṇabalotsāhaṃ navaṃ vayo naṣṭapalitaṃ ca ||
palāni daśa bākucyā daśaiva ca phalatrayāt |
sapta krimighnādayasastrīṇi dve girisambhavāt ||
purapuṣkaramūlābhyāmāhareta palaṃ palam |
sūkṣmailārdhapalaṃ vyoṣaghanakesarakuṅkumam ||
lodhratvakpatrayaṣṭyāhvacitrakaṃ kārṣikaṃ pṛthak |
śataṃbhallātakānāṃ ca sarvaṃ khaṇḍasamāṃsakam ||
cūrṇayedatha tanmātrāṃ bhakṣayet pālikīṃ parām |
yatheṣṭaceṣṭo labhate varṣādrāsāyanān guṇān ||
sarvarogān vijayate tvagvikārān viśeṣataḥ |
arśobhagandaraśvāsakāsapāṇḍvāmayakrimīn ||
gulmaplīhāśmarīvardhamapramehārucipīnasān |
mandānalatvaṃ kṛśatāṃ śophagranthyarbudānapi ||
vākucikāphalāni gomūtre saptarātraṃ vāsayet |
tato nistuṣīkṛtya chāyāyāṃ viśoṣayitvā susūkṣmaṃ ca sañcūrṇya tryahaṃ tryahaṃ kramaśo bhāvayettriphalākvathena kāravallīvāsābrāhmīguḍūcībhṛṅgarājasvarasaiḥ pṛthakpṛthak khadirāsanarājavṛkṣapicumandakvāthaiḥ ||
tasya pītaḥ pratidinaṃ dhātrīphalarasāplutaḥ |
karṣaḥ sarvāmayān hanti tvagvikārānviśeṣataḥ ||
asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ |
madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetām |
śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ |
styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān ||
tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrttiryaḥsomarājīṃ niyamena khādet |
saṃvatsaraṃ kṛṣṇatiladvitīyāṃ sasomarājīṃ vapuṣātiśete ||
ye somarājyā vituṣīkṛtāyāścūrṇairupetāt payasaḥ sujātāt |
uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte ||
te kuṣṭhinaḥ pakṣmadaridranetrā |
punaḥ prarūḍhā iva bhānti vṛkṣāḥ ||
khadirāmbhasā pibedvā ravisevī tāṃ tayā yavāgūṃ vā |
gāyatrījalasiddhāṃ kuṣṭhī tattoyakāryakaraḥ ||
gajaliṇḍakṣārayutā tatkṣārapāyino vilepibhujaḥ |
śvitrāṇi somarājī prasahya hanyāt pralepācca ||
gomūtre saptarātraṃ śaśiśakalaphalaṃ vāsitaṃ lolayitvā |
kuryācchāyāviśuṣkaṃ pṛthagiti ca phalaṃ prāpunāṭaṃ ca śuṣkam ||
aṃśastābhyāṃ tathāṃśaḥ kṛmiripudahana sphoṭakṛdbhyaḥ sa cūrṇo gomūtreṇopayuktaḥ pramitahitabhujaḥ ścitramāśveva hanti ||
ikṣuragokṣurasiṃhī vyāghrī pañcāṃgulāmbunā pītā |
upalamaghanaṃ ghanaṃ vā rasāśināṃ hanti bākucikā ||
uṣṇodakena piṣṭā pītā ca ghṛtānvitā jayet gulmam laghupañcamūlasiddhāṃ peyāmupayojayejjīrṇe ||
kaṭvaṅgakuṭajayūṣairarśīṃsi bhagandaraṃ ca nāśayati |
mehān madyairnigadairniṣovitā bākucī prabalān ||
viṣkirarasena pītā daśamūlarasena vā guḍūcyā vā |
apatantrakaṃ nihanyādāyāmaṃ vā rasānnabhujaḥ ||
jaṭhareṣu pibenmūtrairjalodare traivṛtena yūṣeṇa |
śophe pāṇḍuvyādhāvavalgujaṃ śīghvariṣṭābhyām ||
ikṣurakādikvāthairvardhmani mūtreṇa vā gavāṃ śastaḥ |
dhāroṣṇena tu payasā yuktaḥ śophajvarau hanti ||
uṣṇāmbunā prayojyo lūtākīṭākhusarpadaṣṭeṣu |
kṛmiharacaturaṅgulayoḥ kvāthaḥ koṣṇaḥ kṛmiṇakoṣheṣu ||
lekhāmindoḥ saghṛtāṃ sukhāmbunā putriṇī bhavati pītvā puṣṣodayeśvagandhāśṛtena payasā ca bhuñjānā ||
vandhyāpi saptāhamimaṃprayogaṃ karoti yā harṣayatī sugandhiḥ |
priyaṃvadā sadvrataśaucayuktā sūte sutān sā niyamāt guṇāḍhyān ||
snigdhairuṣṇairmadhurairharati gadānvātajān yutā paittān |
tiktakamadhurakaṣāyaiḥ kaphajāṃstriphalārasamadhubhyāṃ ca ||
iti śamanī dhanyeyaṃ viṣagarabhūtopasargapāpmaghnī |
gehe sthitāpi rekhā cāndramasī kimuta koṣṭhasthā ||
manuṣyamapyāgatamṛtyuśāsanaṃ praṇaṣṭabuddhīndriyamalpacetasam |
avalgujo mokṣayate mahābhayācchriyaṃ ca medhāṃ ca dadāti pupkalām ||
haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātraṃ payasāloḍya pibejjīrṇe payassarpirodana ityāhāraḥ |
evaṃ saptarātreṇa medhāvī bhavati |
saptabhiḥ saptarātraiḥ śrutadharo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa ||
itarasyā api vacāyā dvipalakvāthaṃ pibet jīrṇe payaḥ sarpirityādi samānaṃ pūrveṇa |
taccūrṇaṃ vā kṣaudrasarpibhyāṃ yathābalamavalihyāt |
jīrṇe payaḥ sarpirityādi samānaṃ pūrveṇa ||
vacākalkaśatapākaṃ ghṛtadroṇamupayujya viśeṣāt grahonmādāpasmāragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadasvarabhedavimuktaḥ sarvārtheṣu siddhimān varṣaśatāyurbhavati ||
śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagrakuṭilavyadhitāsthnām |
bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya ||
rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt |
amṛtasya kaṇā bhūmau te rasonatvamāgatāḥ ||
dvijānāśnanti tamato daityadehasumudbhavam |
sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam ||
śīlayellaśunaṃ śīte vasante ca kapholbaṇaḥ |
ghanodayepi vātārttaḥ sadā vā grīṣmalīlayā |
raktapittabhavārogā jāyante raktapittinaḥ ||
māsaḥ parosya rasakalkaniṣevaṇāya svacchandamapyupadiśanti vimardakaistu |
ṣaṇmāsamanyavidhinā na tu śastamāhuḥ pakṣaprayogamapi hīnataraṃ rasone ||
srigdhaśuddhatanu śītamadhuropaskṛtāśayaḥ |
taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājiraḥ ||
tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān |
apanītatvaco rātrau nimayenmadirādibhiḥ ||
tatkalkasvarasaṃ prātaḥ śucitāntavapīḍitam |
madirāyāḥ surūḍhāyāstribhāgena samanvitam ||
madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kañjikasya vā |
tatkāla eva vā yuktaṃ yuktamālocya mātrayā ||
tailasarpirvasāmajjakṣīramāsarasaiḥ pṛthak |
kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ kevalameva vā ||
pibet gaṇḍūṣamātra prākkaṇṭhanāḍīviśuddhaye |
pratataṃ svedanaṃcānu vedanāyāṃ praśasyate ||
śītāmbusekaḥ sahasā vamimūrcchāyayormukhe |
śeṣaṃ pibet klamāpāye sthiratāṃ gata ojasi ||
vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ |
dhārayetsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ ||
sahimasalilagarbhāścandraśubhrāmṛṇālīḥ kuvalayadalamālā hārayaṣṭīśca lolāḥ |
stanataṭaviniviṣṭāścārugātryo dadhānāstanusarasavilitā gāḍhamenaṃ svajeran ||
nalinīdalatālavṛntavātaiḥ pragaladvārilavairjalārdrayā ca |
dayitākarapallavaiśca śītair śunasvedakṛtaṃ klamaṃ hareyuḥ ||
kuḍavosyaparā mātrā tadarddhaṃ kevalasya tu |
palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ sabhaktaṃ prākca śīlayet ||
saṃyujyamānaḥ sahasaiva tasya |
kuryādatastaṃ tvarito na yuñjyāt ||
jīrṇaśālyoddanaṃ jīrṇe śaṅkhakṛndendupāṇḍuram |
bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām ||
dīptāgnirmaṇḍakān khādet sarpiprmaṇḍopasecanān |
akhaṇḍamaṇḍalendvābhāniṇḍarīkhaṇḍamaṇḍitān ||
rājikāśuktasamparkavinivartitagauravaiḥ |
piṣṭakācūrṇadhavalairvadhraiḥ saukarakairyutān ||
madyamekaṃ pibettattu tṛṭprabandhe jalānvitam |
gandhamattakvaṇadali priyāvaktrendubodhitam ||
amadyapo yastu phalāmbutukramavantisomaṃ ca sugandhi śītam |
sauvīrakaṃ jāṅgalajaṃ rasaṃ vā tuṣodakvaṃ vā parisikthikāṃ vā ||
tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam |
sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam ||
sadyaḥ piṣṭaṃ sarpiṣā saṃyutaṃ vā niryāsena svena yuktaṃ ca kāmam |
yuñjītainaṃ pūrvakaireva pānaiḥ koṣṇāmbhobhirvaiṣa kalpotivīryaḥ ||
rasonakalkaḥ sadṛśājasarpiḥ ṣaṇmāsamurvyāmuṣito nihanti |
abhyaṅgapānāñjananasyayukto manovikārān viṣamajvaraṃ ca ||
samatailaṃ saśuktaṃ vā yavarāśau samāsthitam |
vātarogān jayet khādan ghṛtamāṃsottarāśanaḥ ||
tailasarpirguḍasitāḥ pṛthakkuryāttulānmitāḥ |
dve tule laśunācchruddhāt tryūṣaṇāt kuḍayatrayam ||
palaṃ tvacaśca tacślakṣṇaṃ nihitaṃ ghṛtabhājane |
dve same yavamadhyasthaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ ||
kṣuṇṇāṃ kṣipet kandatulāṃ takrasya palaviṃśatau |
gate ca saptarātre tu tulārddhamasitāttilāt ||
dhautakṣuṇṇāt pṛthakkṣaudraghṛtaśuṇṭhīcatuṣpalam |
ajājīcavyadhānyāgnidvikṛṣṇāgranthidīpyakān ||
palonmitāṃścaturjātāt palamekaṃ sucūrṇitam |
pṛthakpalāṣṭakaṃ tailātghṛtātkṣuṇṇāccasarṣapāt ||
paṭūni pañca kṣārau dvau dadyāttatrākṣamānataḥ |
ekādaśāhaṃ taddhānye sthitamaśnan prage prage |
guṇānrāsāyanānsarvān sa prāpnoti nirāmayaḥ ||
dvipaścamūlaniṣkvāthe nalvaṇe laśunāḍhakam |
piṣṭaṃ paryuṣitaṃ varṣaṃ hanti vātakaphāmayān ||
tatkandakalkasvarase ghṛtatailaṃ pṛthakpacet |
śīlayecca yathāsātmyaṃ dāruṇānalapīḍitaḥ ||
navanītasamāṃśaṃ vā khodattatkalkamarditī ||
vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān |
nimardakān vā ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghutucchamaśnan ||
kustumbarī jīrakabhṛṣṭamudgasauvarcalaślakṣṇarajovakīrṇaiḥ |
rasonakandāṅkurapatracitraiḥ savyañjanairnaikarasānuyātaiḥ ||
tatkandasiddhān kramaśo yūṣakṣīrarasān pibet |
kaphapittānilāśaṅkī yathāsvauṣadhasaṃskṛtān ||
kṛśośvagandhodbhavacūrṇakīrṇaṃ sannasvaro yaṣṭimadhūpadhānam |
tailena gulmī khadireṇa kuṣṭhī khādet kṛmighnaiḥ kṛmimān rasonam ||
māṃsādamāṃsairyakṣmāṇamarśāṃsi kuṭajatvacā |
hanti sa śreṣṭhayā mehakāsaśvāsavilambikāḥ ||
annasvarūpavijñānāt svarūpamupalabhya ca |
yathāyathaṃ prayogosya kāryastaṃ taṃ gadaṃ prati ||
laśunasvarasāt prasthāndvātriṃśattilatailataḥ |
dvāvapetamalāt kiṇvādaṣṭaupiṣṭāccaṣaḍyavāt ||
meṣaśṛṅgībhavāt kvāthādroṇaṃ pūtācca śītalāt |
snehapātre tadaikadhyaṃ nidadhyācca śucau dṛḍhe ||
kramāttatra punardadyāt piṣṭaṃ prasthacatuṣṭayam |
pakṣātparamiyaṃ peyā surā vātavikāribhiḥ ||
trirātramuṣitāṃ dhenuṃ laśunaṃ khādayettataḥ |
kṣīradadhyājyamathitaṃ brāhmaṇasyāpi śasyate ||
pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte |
śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunātparam ||
sukhātmanāṃ viśeṣeṇa prayojyo laśunāsavaḥ |
nāradenoddhavasyaiṣa vātabhagnasya kalpitaḥ ||
āmāmbupānekṣuvikāramatsyayānādhvavātātapabhāṣyacintāḥ |
svapnaṃ divā jāgaraṇaṃ niśāsu piṣṭaṃ vyavāyaṃ dadhi cātra necchet ||
snehakalpavidhānena snehayuktaṃ prayojayet |
laśunaṃ snehasaṃyogāt garīyān jāyate hi saḥ ||
pittakopabhayādante yuñjyānmṛduviecanam |
rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān samaśnute ||
priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ |
atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono vyāpade dhruvam ||
pāṇḍūdarorakṣataśophatṛṣṇāpānātyayacchardiviṣavraṇeṣu |
paitte vikārekṣigadetisāre kṣāme śarīre ca sa varjanīyaḥ ||
śīlita eṣa karoti durāpaṃ vahniśarīrabalaṃ samameva |
vaṅmatirūpaguṇāḍhyasutepsoḥ strīpuruṣasya ca bījaviśuddhim ||
amṛtakaṇasamutthaṃ yo rasonaṃ rasonaṃ vidhiyutamitikhādecchītakāle sadaiva |
sa nayati śatajīvī strīsahāyo jarāntaṃ kanakaruciravarṇo nīrujastuṣṭijuṣṭaḥ ||
rasonānantaraṃ vāyoḥ palāṇḍuḥ paramauṣadham |
sākṣādivasthitaṃ yatra śakādhipatijīvitam ||
yasyopayogena śakāṅganānāṃ lāvaṇyasārādivinirmitānām |
kapolakāntyā vijitaḥ śaśāṅko rasātalaṃ gacchati nirvideva ||
snigdhāṅgatvaṃ gauratā kāntimattā vanerdīptirvarṣmapuṣṭirvṛṣatvam |
samprāpyante yantraṇodvegamuktaiḥ ryasyābhyāsāddhāri dīrghaṃ sukhaṃ ca ||
apyāhāre śīlito dīrghārātraṃ balyaścakṣuṣyastarpaṇaḥ sthairyakārī |
taistairyogairyojitoyaṃ palāṇḍustāṃstānātaṅkān mehināmucchinatti ||
rasaṃ rasonavattasya pītvāśnīyāttathaiva ca |
sabījapūrasvarasamadirāmadhuśīdhupaḥ ||
marakatamaṇinīlaṃ nālamasyātibālaṃ pariṇataśaśigauraṃ yacca bījaṃ supiṣṭam |
sasurasasumukhābhyāṃ prājyamāṃsaṃ saśuktaṃ mṛdudhavalasuvṛttairmaṇḍakairāttamūrtim ||
vahuśaḥśobhitaṃ śubhraiḥ śaśāṅkaśakalopamaiḥ |
ghārikeṇḍarikāvallaiḥ kṣīrodāvayavairiva ||
yavamudgamāṣagodhūma bahuvidha vikārakalpitān bhakṣyān |
kāmbalikarāgaṣāḍavasaṭṭakakhalakān saphalasārān ||
paṭusurabhimadhuragandhān dhavalākṣakadhavalabahularasān |
kharjūradāḍimasitādrākṣāpānānupobhyasyet ||
labhate balavarṇaujovīryasvarasaumanasyatejāṃsi |
kṣīṇaśakṛdrudhiropi ca rasonavattadrasaṃ pītvā ||
surāsuraiḥkṣīrasamudramanthe gatāstaṭān ye 'mṛtavipruṣaḥ purā |
babūva tebhyaḥ kila kukkuṭī yayā vrajanti devatvamivādya mānuṣāḥ ||
kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandaiḥ kiñcit kaṭukapicchilaiḥ |
snigdhairmarakatacchāyaiḥ kharjūrasadṛśaicchadaiḥ ||
nisvilarogaharāpi viśeṣato jayati dāruṇamapyanilāmayam |
gudajagulmatamoviṣanāśinī janayati sthiratāṃ vapuṣaḥ parām ||
kuṭīṃ praviśyatatkandān bhakṣayetghṛtabharjitān |
payonupānaṃ dhāroṣṇaṃ tatreṣṭamasanāmbu vā ||
tanmātravṛttistubhaveddaśāhaṃ viṃśatyahaṃ svādubhugapramādī |
jatrūrdhvakoṣṭhatrikasandhivātapāṇḍavāmayārśastimirāṇi jitvā ||
valīpalitanirmuktaḥ sthirakeśadvijaśrutiḥ |
medhāmatismṛtiyuto jīvedvarṣaśatadvayam ||
āpūryamāṇacandrapratipadamārabhyavardhayetkandam |
ekaikaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ prāgbhaktaṃ pathyabhukkhādet ||
bhuñjītālpataraṃ dinārditamṛṣiḥ pakṣakṣaye bhakṣayan kṣīraṃ bījakavāri takramathavā pītvā sthitiṃ kalpayet |
māṃsaṃ prāśya tathā nakhadvijakacaḥ śīrṇotthitaiḥ kāntimān jīvatyabdaśatatrayaṃ dhṛtimatismṛtyādibhirbhūṣitaḥ ||
kṣīreṇa kandacūrṇaṃ pibanyavāgūṃ ca pariṇate māsam |
lavaṇasnehavināṃ dṛḍhadṛgjīveccharaddviśatam ||
timiraṃ kṣaudraghṛtābhyāṃ pathyabhujastadrajo jayenmāsāt |
kandatrayaṃ ca bhṛṣṭaṃ ghṛteśnato bhakṣitaṃ vātān ||
tatkandasūkṣmarajasā tribhāgagodhūmacūrṇamiśreṇa |
payasā paktvā khādet ghṛtapūrānāntravṛddhiharān ||
trīn kandakāṃśca niśi bhakṣayatājyabhṛṣṭān dhātrīphalāmbu sasitaṃ cahgalīpayo vā |
peyaṃ dṛgāmayajayāya niṣevitavyā kāmaṃ ca rogaśamamātraphalārthibhiḥ sā ||
kṣīrānvitā mūlakatulyakandā saptāṣṭapatrāsitaraktakāṇḍā |
vibhartti yā pallavamabdaśabdāt sā kañcukī śvetavapurvareṇyā ||
āṣāḍhe kārtike vāttaṃ tatkandaṃ śītalaṃ sthitam |
aṅguṣṭhaparvadvayasaṃ piṣṭaṃ kṣīrapalāṣṭake ||
kuṭīpraveśastaṃ pītvā kṣīrameva pibedanu |
kṣīrameva ca jīrṇepi peyāṃ vā snehabharjitām ||
kiñciduṣṇāmalavaṇāṃ spṛśeduṣṇāmbu no himam |
ekena saptarātreṇa kuṣṭhānyevaṃ niyacchati ||
sarvavyādhīn dvitīyena tṛtīyena tu sarpavat |
tyaktvā tvacaṃ tato jīrṇāṃ keśadantanakhānapi |
dhīmedhārūpavān jīvet pañcavarṣaśatāni ca ||
kañcukīkandacūrṇaṃ vā svena kṣīreṇa bhāvitam |
gokṣīrakuḍave nyataṃ karṣaṃ khaṇḍapalānvitam |
pītaṃ sarvābhayān hanti nakhakeśasthitānapi ||
pītatatsvarasaṃ cūrṇaṃ tasyā madhughṛtānvitam |
khādanhitāśī saptāhaṃ tvagdoṣāṃstimiraṃ jayet ||
viḍaṅgatāpyatriphalālohakañcukijaṃ rajaḥ |
saptarātratrayaṃ lihyānmadhunā saṃyatendriyaḥ ||
kṣīreṇa bhojanaṃ jīrṇe śālerlābarasena vā |
tathāsya kācatyimire sukṛcchrāḥ śiraso gadāḥ ||
medhāvinaḥ praṇaśyanti gātraṃ suptaṃ ca budhyate |
eṣa saptāmṛtaścūrṇaḥ sarvavyādhiṣu pūjitaḥ ||
palaṃ cūrṇasya kañcukyāḥ kṣīraprasthe samāvapet |
snehaṃ dadhnastato lihyājjitātmā sasitāmadhu ||
śālerannaṃ payaḥ pānaṃ māsamevaṃ prayojayet |
caturguṇaḥ parīhāraḥ śoṣaśābdasamadyutiḥ |
śatāni pañca varṣāṇāṃ jīveddeva ivorjitaḥ ||
pacet palāni droṇepāṃ kañcukyāḥ pañcaviṃśatiḥ |
aṣṭāṃśaśiṣṭe tu ghṛtāt prasthaṃ kṣīrasamaṃ pacet ||
śaṅkhapuṣpīvacākuṣṭhatrivṛtāmaradārubhiḥ |
varāyaṣṭīsitādrākṣāmahiṣākṣaiḥ palāṃśikaiḥ ||
yuktaiḥ kamalakiñjalkatripalena hime 'tra ca |
kṣaudrāccatuṣpalaṃ dadyādetanmartyāmṛtāhvayam |
cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ medhyaṃ varṇyaṃ varṣaśatapradam ||
pacetpalāni kañcukyāstrīṇi lohātsucūrṇitāt |
palāśabījāccatvāri daśa dve ca phalatrayāt ||
aṣṭādaśa śatāvaryā bījakasyaikāviṃśatiḥ |
jīvantyāḥ ṣoḍaśaikadhyaṃ paurṇamāsyāṃ vipācayet ||
vahe 'pāṃ pādaśeṣe ca pṛthagarddhāḍhakena ca |
pacet kāñjikamastubhyāṃ ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ ||
śatāhvāruṣkaravacākuṣṭhailābiḍahiṅgubhiḥ |
sauvarcalānvitaiḥ padmakesarācca tribhiḥ palaiḥ ||
pañcabhiḥ padmabījānāṃ padmadvādaśakena ca |
etat somāmṛtaṃ pītvā yassomo 'dyāpi rājate ||
idamupayujya sarpirativīryamudāraguṇaṃ bhavati suvāksudhīḥ sudṛḍhasubalaḥ subhagaḥ |
grahamarakopasargaviṣabhītibhiradhṛṣyavapurvijitajarājvaro nayati varṣaśatadvitayam ||
dānavendra vijitān purā surān bhraṣṭakāntidhṛtidharyatejasaḥ |
vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjat gugguluṃ balavapurjayapradam ||
adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā varāgaruturuṣkahimendudarpān |
nirdahyamānavapuṣṣo 'pi śikhāṃ pibanto gandhena yasya muditā dadhati prasādam ||
sa yogavāhī sa śivaḥ sa sārvaḥ sarvartusevyaḥ sukhaśīlanīyaḥ |
hantā jarāpāpmamalāmayānāṃ kartāgnimedhāsmṛtipāṭavānām ||
gandhotkaṭaḥ sa dāhe snigdhadravapicchilo vigataśalyaḥ |
mahiṣākṣaḥ puṣparāga sphaṭikāsitanīradacchāyaḥ ||
yaḥ padmarāgarāgo yaḥ kanakacchedapāṭalo yo vā |
jayatīndranīlamamalaṃ bhagnopyantikāntimatvena ||
ātreyamunigītaśca mantroyaṃ karmasiddhikṛt |
bhagavān puṇḍarīkākṣo devāśca sapurandarāḥ ||
jarāmaraṇaduḥkhebhyo yathā tegyutthitāḥ surāḥ |
upayoktustathaivāsya bhava tvaṃ hi mahābala ||
pañcamūlasya mahataḥ kvāthena hitabhojinā |
gugguluḥ śīlito hanti sarvān vātakaphāmayān ||
laghīyasopi tadvacca sukhoṣṇena jalena vā |
mastudhānyāmlamadyairvā vacādeḥ salilena vā ||
varaṇādestu bādhiryadantakarṇaśirorujaḥ |
svarabhedodaraśvāsavardhmāntargulmavidradhīn ||
vātapittāsrarogeṣu bṛṃhaṇārthini ceṣyate |
kvāthena vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā ||
kvāthenotpalamṛdvīkāraktacandanajanmanā |
vātapittaṃ nihantyeṣa padmakādigaṇasya vā ||
cavyakuṣṭhaviḍaṅgānāṃ yānyā nāgarasya vā |
prasāriṇyāśca toyena gugguluḥ kaphavātajit ||
tryūṣaṇāgnighanavellavarābhirbhakṣayan samaghṛtaṃ mahiṣākṣam |
āśu hanti kaphamārutamedodoṣajān balavatopi vikārān ||
paṭolanimbatriphalāguḍūcī gāyatrirātridvayabījakānām |
kvāthaiḥ pṛthakpathyaparasya hanti māsena ghorān kaphapittarogān ||
viśeṣācchophavīsarpaduṣṭavraṇabhagandarān |
śukrārtavamanodoṣapramehaśvitrapāṇḍutāḥ ||
paṭolāriṣṭīrnayūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ |
galagogāpacīvyaṅgagranthisthaulyakṛmipraṇut ||
śilājatusamaḥpītaḥ payasā vātaśoṇitam |
nivartayatyatibalaṃ kṣīramāṃsaghṛtāśinaḥ ||
rasena payasā mūtrairvātapittakaphāpahaḥ |
brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṃ pṛthaṅmedhādikṛdrasaiḥ ||
māgadhikāgnikaliṅgabiḍagairbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ |
guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ ||
pibet palaśataṃ yosya vidhinā niyato yatiḥ |
nākālamṛtyorna vyādherna tasya jaraso bhayam ||
kalpayedauṣadhaiḥ svai svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ ||
śilājatuvidhānaṃ ca gugguloḥ sarvamiṣyate ||
guṇanidhirapikuryāt sotimātropayuktastimiravadanaśoṣaklabitākārśyamohān |
śamalaśithilabhāvaṃ deharaukṣyaṃ ca tasmādrajanicaraniṣevīsyyānna rogeṣvamīṣu ||
grīṣmerkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat |
hemādiṣaṭdhāturasaṃ procyate tacchilājatu ||
sarvadoṣapraśamanaṃ sarvarogavināśanam |
śilābhyo yasya yajjātaṃ dhātostattadguṇaṃ vadet ||
sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ |
chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate ||
gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam |
snigdhamanamlakaṣāyaṃ mdṛu guru ca śilājatu śreṣṭham ||
rāsnādaśamūlabalā punarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām |
kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣato vātarogaghnam ||
drākṣābhīrupaṭolatrāyantiguḍūcijīvanīyānām |
niryūheṇa subhinnaṃ śastaṃ pittāmaye sutarām ||
krimijidvacāphalatraya karañjaghanamukhyapañcamūlānām |
sahapañcakolakānāṃ kvāthena kaphāmaye bhāvyam ||
laghupañcamūlaśuṇṭhī drākṣākāśmaryavājigandhānām |
saguḍūciśarabalānāṃ rasena pittānilagadeṣu ||
ghanakuṣṭhavacātriphalā suradāruviḍaṅgapañcakolānām |
rajanīmaricātiviṣā yuktānāṃ vātakaphajeṣu ||
pāṭhāpaṭolanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānām |
trāyantyamṛtātiviṣāsahitānāṃ pittakaphajeṣu ||
nicaye 'pidoṣabalato yogānetān vikalpya yujjīta |
vividhagaṇasaṅgrahoktaistaistaiśca gaṇairgiressāram ||
vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusaran bhāvayedayaḥ pātre |
prākkevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam ||
samagirijamaṣṭaguṇite niṣkkāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye |
tanniryūhe 'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣipet girijam ||
tat samarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ |
svaisvairevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavet sapta ||
atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam |
tryahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tryaham ||
phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca |
yogayogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ prayojayet ||
śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakārakam |
guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaśca na ||
ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamarddhapalaṃ palam |
hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya kramānmataḥ ||
saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam |
yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyorūpyahemabhiḥ ||
kṣīreṇāloḍitaṃ kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam |
hanyādrogānaśeṣāṃśca jīrṇe hitamitāśinaḥ ||
vyāyāmātapamārutacetaḥsantāpaguruvidāhyādi |
upayogādapi parato dviguṇaṃ parivarjayet kālam ||
kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca sadā tyajet |
pibenmāhendramudakaṃ kaupaṃ prāsravaṇāmbu vā ||
jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādeḥ kvāthena raktī madhuyaṣṭikāyāḥ |
śoṣī saraiḥ kravyabhugāmiṣotthairmāyuramāṃsaiḥ payasā ca kārśye ||
madhvambunā medasi sampravṛddhe kṣīreṇa payākulabuddhisatvaḥ |
pāṇḍvāmayārttāvudare saśophe pibecchilājaṃ mahiṣījalena ||
aśma vīratarādyena kuṣṭhaṃ khadiravāriṇā |
viṣaṃ viṣaghnairagadairhantyevaṃ tadyathāmayam ||
śailajatrikaṭukṣaudrakṣaudradhātūn niṣevate |
kṣīraudanāśī yo jīrṇe yakṣmaṇā na sa bādhyate ||
subhāvitātsāragaṇaistulāṃ pītvā śilodbhavāt |
sārāṃbunaiva bhuñjānaḥ śāliṃ jāṅgalajai rasaiḥ ||
vyapohya madhumehākhyamantakaṃ rogasaṅkaram |
vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ ||
śilāhvāt ṣoḍaśapalaṃ tristrirekatra bhāvayet |
varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaśasya ca ||
balāyā madhuyaṣṭyāśca rase gavye ca vāriṇi |
kṣīre sakṛtkrameṇaivaṃ saptakṛtvastathā punaḥ ||
kākoliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnā medāyugarddhicavikāgajapippalīnām |
pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugma vīrāvarīmadhuphalāṃśumatīdvayānām ||
palikānāmabdroṇe siddhānāṃ pādaśeṣite kvāthe |
bhāvitamitthaṃ girijaṃ dvipalaiścūrṇīkṛtairyuñjyāt ||
karkaṭaśṛṅgīdhātrīvyoṣaistālīsapatrakuḍabena |
cūrṇapalena vidāryāstvakṣīryāḥ karṣayugmena ||
dvipalena caturjātāttaila ghṛtakṣaudraśarkarābhiśca |
dvipalāddviguṇābhiḥ kāryā guṭikāstatokṣasamāḥ ||
tāḥ śuṣkā navakumbhe jātīpuṣpādhivāsite sthāpyāḥ |
tāsāmekāṃ khādet pratidinamanupānamatreṣṭam ||
kṣīrarasadāḍimāmbho mārdvīkasurāsavānyatamam |
jīrṇennaṃ laghu bhojyaṃ yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ ||
saptāhamātramevaṃ sarvānnīnaḥ kramāt bhavet parataḥ |
bhaktasyānte prāgvā guṭikā na virudhyate saiṣā ||
nirapāyā bhūriphalā parihārasukhopayojitā jayati |
prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhaṃ jvaraṃ dīrgham ||
bhagamūtraśukradoṣaplīhayakṛdraktapāṇḍuhṛdrogān |
vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān ||
vidradhimudaraṃ kuṣṭhaṃ śvitraṃ jāḍyaṃ kṣayaṃ madaṃ mūrcchām |
unmādamapasmāraṃ mukhanetraśirogadāṃstāṃtān ||
ānāhamatīsāraṃ halīmakaṃ kāmalāgrahaṇirogān |
granthyarbudān sapiṭakān bhagandaraṃ gaṇḍamālāṃ ca ||
atikārśyamatisthaulyaṃ svedamathaślīpadaṃ gude kīlān |
daṃṣṭrāviṣaṃ samūlaṃ garaprayogān sughorāṃśca ||
abhicāramarātikṛtaṃ duḥsvapnaṃ bhautikīṃ tathā bādhām |
pāpmālakṣmīṃ ceyaṃ guṭikā śamayecchivā nāmnā ||
vṛṣyāyuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥśrīvibodhinī medhyā |
kurute nṛpavallabhatāṃ jayaṃ vivāde ca vaktrasthā ||
jitakhalativalīpalitā jīvayati sukhaṃ śatadvayaṃ śaradām |
varṣadvayaprayogādvarṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet ||
na sostirogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya |
tatkālayogairvidhivatprayuktaiḥ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti ||
amaramandiramandarasambhavācchatapalaṃ girijādupayojaya |
yadi jarāmayaduḥkhavivarjitāṃ suciramicchasi jīvitasantatim ||
daśaguṇamupayuṅkte yaḥ śataṃ śailajātāllaghuhitamitabhojī varjayan varjanīyān |
satatasamanuṣaktān varjitān vaidyavṛndairvidhamati sagadaughān nekṣate cāyuṣontam ||
samudvabhūvāmṛtamanthanotthaḥ svedaḥ śilābhyo 'mṛtavān gireḥ prāk |
yo mandarasyātmabhuvā hitāya nyastaḥ sa śaileṣu śilājarūpī ||
suvarṇaśailaprabhavo viṣṇunā kāñcano rasaḥ |
tāpī kirātacīneṣu yavaneṣu ca nirmitaḥ ||
tāpyāṃ sūryāṃśusantapto mādhave māsi dṛśyate |
madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlo rajatasannibhaḥ ||
kiṃcit kaṣāya ubhayaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ |
śilāniryāsavaccātra kulatthādīn parityajet ||
na tanniṣevī jarasābhibhṛyate na pannagairnāpi garairna vṛścikaiḥ |
na pāṇḍumehajvaraśophayakṣmabhirna kaṇṭhanetraśravaṇatvagāmayaiḥ ||
sodaśvitko mākṣikadhātuḥ saghṛto vā sakṣaudro vā kṣaudraghṛtābhyāṃ sahito vā |
sāmbhasko vā tailayuto vā vinihantā tvagdoṣāṇāṃ sarvaviṣāṇāṃ sagarāṇām ||
akṣadrākṣāyomalamustāmalakānāṃ savyoṣāṇāṃ parvataniryāsayutānām |
datvā tulyaṃ mākṣikadhātuṃ madhumiśraṃ lihyātpāṇḍuvyādhyabhibhūtaḥ śivamicchan ||
aṃśaḥ śuṇṭhyā lohamalāṃśo badarāṃśaḥ pippalyaṃśo mākṣikadhāturdviguṇāṃśaḥ |
kṣaudraṃ kāmaṃ kṛṣṇatilānāmapi cāṃśaḥ śreṣṭhā piṇḍī pāṇḍuvikāraśvayathughnī ||
sāyaścūrṇaṃ mākṣikadhātuṃ madhumiśraṃ vyoṣopetaṃ parvataniryāsasametam |
kṣīrāhāro yo 'valihānaḥ prayatātmā kṛtyudvāraṃ śoṣamapohatyacireṇa ||
lohaṃ sarpirmākṣikadhāturmadhumātrā dhātrīcūrṇaṃ ke saramambuprabhavānām |
yogaḥ kuryādeṣa sitābhāgavimiśraścakṣurghrāṇaśrotrarasajñānavibodham ||
kṛtyaikasthaṃ mākṣikadhātuṃ triphalāṃ ca bhrāṣṭre paktvā ye sahaviṣkaṃ vilihanti |
pathyādāstān vārdhakadoṣā na bhajante māturdoṣāḥ stanyanivṛttāniva vālān ||
samaśnato mākṣikadhātucūrṇaṃ sarpirmadhubhyāṃ triphalārajaśca |
śanaiḥ śanairyāti jarā vināśaṃ pratyantavāsādiva lokayātrā ||
trikoṇakāṇḍā subahupratānā phaleṣu pītā kusumeṣu raktā |
patraiḥsadugdhairmṛduromavadbhistāmbūlatulyairghanakandamūlā ||
pavanavivasvadaṃśuvanitādiṣukāmacarā vividhamanaḥśarīragadavṛndanivṛttikarī |
bhuvi paramauṣadhirmahiṣavallarīti prathitā kvacidapi vṛddhadāraka iyatvapi vellarikā ||
vasante saṅgṛhītānāṃ śoṣitānāmanātape |
vṛddhadārakamūlānāṃ tulāṃ saṃcūrṇyaṃ sarpiṣā ||
āplāvya ghṛtapātrasthāṃ dhānye pakṣamupekṣitām |
lihyādanu pivetkṣīraṃ jīrṇe kṣīraghṛtāśanaḥ ||
tatprayogājjarājīṇā vṛddhā dārakatāmiyāt |
bhagnāsthirgadgadaḥ paṅguḥ kṛśo hrasvonyarūpatām ||
nirastāśeṣadoṣotthanakhabhedādyupadravaḥ |
apasmāragrahonmādapāpmālakṣmīvivarjitaḥ |
dīptāgnirbalavān vāgmī jīvedvarṣaśatāni ṣaṭ ||
cūrṇitairaśvagandhāyāḥ saṃyutaṃ triṃśatā palaiḥ |
tattulyaṃ dārakaṃ prāśya payasā sarpiṣāthavā ||
jīrṇo pūrvavadaśnīyādyo jīvet sa samāḥ śatam |
vājivego gajaprāṇaḥ surūpo bhāskaradyutiḥ ||
aśvagandhena saṃyojyau varīgokṣurakau pṛthak ||
yo lihyāt sarpiṣā cūrṇaṃ vṛddhadārakamūlajam |
saptāhaṃ yūṣabhaktāśī syāt sa kinnaratulyavāk ||
svarasena śatāvaryā saptāhaṃ bhāvitaṃ ca tat |
lihānaḥ pūrvavanmāsaṃ śataṃ jīvenmahāmatiḥ ||
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ dhātrīsvarasabhāvitam |
kṣīreṇa vā pibanmāsaṃ śataṃ jīvedaruksudhīḥ ||
vṛddhadārakamūlānāṃ rasaṃ kṣīreṇa yaḥ pibet |
tatkalkasiddhaṃ sarpirvā sajīvennīrujaḥ śatam ||
pītaṃ vellarikāmūlaṃ gomūtreṇa sahoṣitam |
kuṣṭhagulmodaragaraślīpadārśopacīrjayet ||
pippalī triphalā dārvī mahauṣadhapunarnavāḥ |
pṛthagdaśapalāḥ sarvaistulyāṃśo vṛddhadārakaḥ ||
dhānyāmlapītastaccūrṇo jīrṇe svacchandabhojanaḥ |
ślīpadāmamarudvardhmagulmodaragarān haret ||
śauṇḍī viśvavarādvīpivellamustāḥ samāṃśakāḥ |
tulyavellarikāmūlāḥ sājyakṣaudrāstathāguṇāḥ ||
tatphalāt svarasaṃ karṣaṃ lihaṃstulyājyamākṣikam |
gavyaṃ pibedanu payo māhiṣaṃ vā yatheṣṭabhuk ||
pañcāhena jayet kāsān saptāhena tvagāmayān |
mahākuṣṭhāni māsena bhavenmāsadvayena tu |
pañcavarṣaśatāyuṣko dhīmedhābalarūpavān ||
vellarīphalamūlānāṃ pippalyāśca samaṃ rajaḥ |
vellarīphalamūlotthasvarasenaiva bhāvayet ||
amṛtāyā rasenānu tataḥ śuṣkaṃ ghṛtāplutam |
nikhanet ghṛtakumbhasthaṃ karīṣe bahusañcaye ||
māsāduddhṛtya taṃ lehaṃ yo varṣamupayojayet |
sahasrāyuḥ sa jarasā sahasā nābhibhūyate ||
kuṣṭhacūrṇatulāṃ kṣaudraghṛtasya dvitulānvitām |
dhānyarāśau dinaśataṃ nihitāmupayojayet ||
sugandhikāyo dṛkśrotrasvaravarṇeṣvatīndriyaḥ |
gatavyādhijaro jīvet saptavarṣaśatāni nā ||
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ |
atonyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ ||
vātātapasahā yogā vakṣyante 'to viśeṣataḥ |
sukhopacārā bhraṃśe 'pi ye na dehasya bādhakāḥ ||
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
triśaḥ samastamathavā prākpītaṃ sthāpayedvayaḥ ||
harītakīmāgadhikākṣadhātrīścūrṇīkṛtā loharajovimiśrāḥ |
sarpirmadhubhyāmadataḥ śarīraṃ kālāgradūtī na jarā dunoti ||
harītakīmāgadhikāviḍaṅgaśaśāṅkalekhāmalakacchavīnām |
sitopalautapaghṛtānvitānāṃ rogā na leḍhāramabhidravanti ||
triphalāmasanodakena piṣṭāṃ rajanīṃ paryuṣitāmayaḥ kapāle |
madhunā madhurāṃ lihan hinasti sthavimānaṃ jarasaṃ gadāṃśca sarvān ||
khadirāsanayūṣabhāvitāyāstriphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ |
niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyajarāḥ kimatra citram ||
asanasvarasena bhāvitānāmabhayānāṃ saviḍaṅgataṇḍulānām |
madhuloharajoghṛtāplutānāṃ na hi leḍhāramabhidravanti rogāḥ ||
bījakamya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāmadhughṛtaṃ triphalāṃ ca |
śīlayatsu puruṣeṣu jarattāsvāgatāpi vinivarttata eva ||
darvīpralepāsriphalākaṣāyaḥ sitopalā tailamadhupragāḍhaḥ |
sapippalīnāgaralohareṇustanoḥ sapatnīṃ jarasaṃ nihanti ||
phalatrayatryūṣaṇacūrṇayuktāṃ drākṣāṃ sasarpirmadhuśarkarāṃ ca |
kṣīrānupānaṃ puruṣā lihanto jīvanti nirdhūtajarāvikārāḥ ||
harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibato ghṛtaṃ ca |
bhaveccirasthāyi balaṃ śarīre sakdtkṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe ||
ārāccitānāṃ kalaśaṃ purāṇaṃ dhātrīphalānāṃ madhunaśca pūrṇam |
saṃvatsarārddhaṃ nihitaṃ yaveṣu niṣevamāṇo jarasaṃ nihanti ||
dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu |
niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamapi praṇaṣṭam ||
navāmalakaśuktayo madhu ghṛtaṃ rajaścāyasaṃ catuṣṭayamayoghaṭasthamiti cūrṇitaṃ vatsaram ||
krameṇa lihataḥ payonupibataśca pathyāśinaściraṃ bhavati jīvitaṃ kṣayamupaiti pṛthavījarā ||
cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgayuktam |
vṛṣasthiraḥśāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ ||
viḍaṅgasāraṃ madhukaṃ ca piṣṭaṃ bhallātakakvāthamadhupragāḍham |
arśāṃsi jantūṃśca jayatyudīrṇān vahniṃ ca sandhukṣayati kṣaṇena ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāṇāṃ guḍottarāṇāmabhayānvitānām |
tailena cūrṇāni niṣevamāṇān śarīriṇo nopatapanti rogāḥ ||
viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye 'śnanti sarpirmadhusaṃyutāni |
jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti ||
viḍaṅgakalkaṃ svarasena dhātryāḥ kṣaudreṇa yuktaṃ ca pibennaro yaḥ |
drākṣārasakṣaudrapariplutaṃ vā vijitya rogān sa bhavecchatāyuḥ ||
cūrṇaṃ samaṃ māgadhikākaṇānāṃ viḍaṅgacūrṇena sacitrakeṇa |
niṣevamāṇo madhutailamiśraṃ vayaḥparīṇāmajale na majjet ||
punarnavasyārddhapalaṃ palaṃ vā piṣṭaṃ pibedyaḥ payasārddhāmāsam |
māsadvayaṃ tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇopi bhūyaḥ sapunarnavaḥ syāt ||
mūrvābṛhatyaṃśumatībalānāmuśīrapāṭhāsanasārivāṇām |
kālānusāryāgarucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam ||
śatavarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam |
tān jīvitādhvānamabhiprapannān na vipralumpanti vikāracorāḥ ||
pītāśvagandhā payasārddhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā |
kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ ||
dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnataḥ śītajalānupānam |
poṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ ||
śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpirlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ |
āpūryate durbaladehadhātustripañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ ||
madhu madhurasā lājā bhārṅgī madhūkaśatāvarī |
kamalakusumatvakṣīrībhiḥ samaṃ jatu pārvatam |
pracurahaviṣā lehaṃ līḍhvā samṛddhasitopalaṃ |
śithilajaraso mandātakā bhavanti cirāyuṣaḥ ||
gāyatrīśikhiśiṃśapāsanaśivā vellākṣakāruṣkarān piṣṭvāṣṭau daśaṣaṭguṇembhasi dṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ |
pātre lohakṛte tryahaṃ ravikarairāloḍayan pācayedagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tat pacet ||
pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃśastathāṃśau bhārṅgānniryāsāt pibaryāstrayoṃśāḥ |
aṃśāścatvārastatra hayyaṅgavīnādekīkṛtyaitat sādhayet kṛṣṇalauhe ||
vimalayā sitayā madhunāthavā yutamayuktamidaṃ yadi vā ghṛtam |
svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan ||
śrīmān nirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgo keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī |
vāṅmedhādhīsamṛddhaḥ supaṭuhutavaho māsamātropayogāddhattesau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhātaptacāmīkarābham ||
haviridamatiprabhāvaṃ svamiva vapurnirmitaṃ nṛsiṃhena |
naśyanti yato bhītā vyādhyādhijarāsurā dūrāt ||
bhṛṅgapravālānamunaivabhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā |
viśuddhakoṣṭho 'sanasārāsiddhadugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ ||
māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśata trayam |
gṛhṇāti sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndiryaḥ ||
anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet |
tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca jāyate ||
kāśmaryāṇāṃ tulāṃ māsaṃ sthitāṃ madhughṛtokṣitām |
upayujya payonnāśī ciraṃ jīvati kāntimān ||
uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni |
mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrttitāni ||
amānuṣāṇāmativismayānāṃ satkarmaṇāṃ yadyapi tāni hetuḥ |
samūlakāṣaṃ tu kaṣanti dehaṃ bhraṃśādvidhestena vivarjitāni ||
yugasvabhāvādyadi cauṣadhīnāṃ kriyāsu śaktiḥ parikalpyate 'lpā |
āyurbalādiṣvapi sā tatheti yatnānniṣevyāṇi rasāyanāni ||
na cauṣadhīnāmapi sarvathaiva prabhāvahāniḥ parikalpanīyā |
phalaṃ prayātyūrdhvamadhastrivṛttu pratyakṣataḥ kasya na siddhametat ||
adeśakālopahitānyasātmyānyatyuṣṇatīkṣṇāni yathauṣadhāni |
nāśaṃ nayante sahasaiva dehaṃ samyakprayuktāni tathaiva vṛddhim ||
jitvā tasmādindriyādīn suduṣṭān kālopetaḥ śvaddadhāno yathāvat |
āyuḥprajñātejasāṃ yadvivṛdhyai vīryopetaṃ śīlayedauṣadhaṃ tat ||
utsāhavīrairapi sarvakālaṃ narairagamyāni tapodaridraiḥ |
mahārṇavānāmiva dustarāṇāṃ pārāṇyapārāṇi rasāyanānām ||
rasāyanānāmupayogasampadā kṛtaprasādairmaladoṣadhātubhiḥ |
sthiraṃ śarīraṃ kriyate śarīriṇāṃ kulaṃ yathā satpuruṣairadhiṣṭhitam ||
dāntendriyeṇa śāstrārthaṃ yathāvadanutiṣṭhātā |
kiyadvā dīrghadarśitvaṃ nendratvamapi durlabham ||
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi |
yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam ||
adhyākrāntā ye 'mlapaṭukṣārakaṭūṣṇairdravyaistīkṣṇaiḥ sannihitā teṣu jarattā |
sandhukṣyognistairupajāte ca vivarjyā yogāstegnau dhātusamṛddheḥ sa hi mūlam ||
āyuryogāḥ sādhvapi yuktā mṛduvahnau nairarthakyaṃ yānti kṛtaghne 'pyupakārāḥ |
dīpte vahnau te tu guṇaughairapi tucchā vistīryante pātranisṛṣṭā iva bhogāḥ ||
satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendriyam |
śāntaṃ sadvṛttanirataṃ vidyānnityarasāyanam ||
guṇairobhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam |
sanirvṛtātmā dīrghāyuḥ paratreha ca modate ||
śāstrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavarttinaḥ |
buddhiraskhalitārtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam ||
gavāmṛjutvena kṛtānukārairananyavāgāśayadehaceṣṭaiḥ |
sthirendriyāyurjvalanaiḥ suśīlaiḥ suvṛddha gopaiḥ samadhiṣṭhiteṣu ||
prājyājyadugdhauṣadhipādapeṣu humbhāravairvalgitavatsakeṣu |
maṭhapraveśena vināpi siddhiṃ vrajanti goṣṭheṣu rasāyanāni ||
athāto vājīkaraṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
iti ha smāhu rātreyādayo maharṣayaḥ ||
vājīkaraṇamanvicchet satataṃ viṣayī pumān |
tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam |
apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ sampraharṣaṇam ||
vājīvātibalo yena yātyapratihato 'ṅganāḥ |
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate |
tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyaujaskaraṃ param ||
sāro hi jīvalokasya strī strīguṇasamanvitā |
striyaḥ sāddhvyaḥ prasuvate narān guṇamayāniva ||
gotravṛddhikarāhyetā gṛhiṇyo gṛhadevatāḥ |
gṛhaṃ hi jīnametābhirna śrīmadapi śobhate ||
na tu tā api śobhante jarasānugatā iva |
puṃyogena vinā strīṇāṃ sa hi saṃvananaṃ param ||
vājīkaraṇanityasya kāmaṃ kāmaṃ siṣeviṣoḥ |
na śarīramavāpnoti na vā ratiratiḥ kṣayam ||
acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ |
yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ ||
adṛṣṭaputrapautrasya kulatantvantavarttinaḥ |
saṃsārasukhabāhyasya kīdṛśaṃ nāma jīvitam ||
asambandhohyaputrasya nityameva paraḥ paraḥ |
sīdatyasyāvasāne ca gṛhaṃ susthepyanāyakam |
ato vājīkarā yogā niṣevyāḥ śukravarddhanāḥ ||
kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ |
sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate ||
cintājarābhyāṃ śukraṃ tu vyādhibhiḥ karmakarśanāt |
kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt ||
śukrakṣayāt bhayācchokādavisrambhādasevanāt |
atiharṣādatisthaulyānmalopacayataḥ śramāt ||
strīṇāmakauśalāddoṣadarśanādabhicārataḥ |
meḍhrāmayāt sumahataḥ krodhato 'dharmakīrttanāt |
tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate ||
nahi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ |
bṛhaccharīrā balinaḥ kecinnārīṣu durbalāḥ ||
santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ |
narāścaṭakavatkecidvrajanti bahuśaḥ striyaḥ ||
gajavaccaprasiñcanti kecinna bahugāminaḥ |
kecitprayatnairvāhyante vṛṣāḥ kecitsvabhāvataḥ ||
tasmātprayogān vakṣyāmi durbalānāṃ balapradān |
sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavarddhanān ||
atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān |
ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān ||
yogavidyojayet pūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām |
tato vājīkarānyogān śukrāpatyabalapradān ||
śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca |
mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām ||
mede dve dve ca kākolyau sūpyaparṇyau śatāvarīm |
aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām ||
vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam |
madhukaṃ śāliparṇīṃ ca bhāgāṃstripalikān pṛthak ||
māṣāṇāmāḍhakaṃ caitat dvidroṇe sādhayedapām |
rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam ||
datvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam |
ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet ||
vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭīṃ phalgu dvipippalīm |
drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm ||
tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthakprasthena yojayet |
śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca ||
maricasya prakuñcena pṛthagarddhapalonmitaiḥ |
tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca ||
palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhamuk |
tenārohati vājīva kuliṅgaiva hṛṣyati ||
māṣātmaguptābījānāmāḍhakaṃ prasṛtonmitam |
medāśvagandharddhivarī vīrā yaṣṭī dvijīvakam ||
śūrpe 'pāṃ vipacettena pādaśeṣeṇa pācayet |
vidārīkṣurasaprasthadvayena sadṛśena ca ||
sarvaiḥ kṣīreṇa haviṣo navāt prasthaṃ śṛte 'tra ca |
sitākṣaudrasitākhyānāṃ pṛthagdadyāccatuṣpalam ||
palaṃ kaṇāt purobhaktaṃ lihaṃstatpalapūrvakam |
taruṇīṣvavatṛptāsu prasabhaṃ rāsabhāyate ||
medādibhiśca karṣāṃśaiḥ śṛtaṃ bāṣkayaṇaṃ payaḥ |
saśarkarākṣaudraghṛtaṃ śukravṛddhikaraṃ param ||
payasā pāyasastena māṣakaṇḍūkarīphalaiḥ |
vṛṣyo vegakaraḥ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ ||
śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe |
ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ ||
madhūlikā māṣaparṇī sitā śṛṅgāṭakaṃ yavāḥ |
svaguptāmūlayaṣṭyāhvavidārīkṣurakāḥ samāḥ ||
sapriyālāḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ pṛthaṅmadhvājyaṣaḍguṇam |
pādābhyāmaspṛśanbhūmiṃ lihankālyamataḥ picum |
labhate valamutsāhaṃ strīśca yāti kuliṅgavat ||
svaguptā kṣīrakākolī vidārī jīvakadvayam |
tilāḥ saluñcitā bhṛṣṭāḥ śarkarājyamadhuplutam |
taccūrṇaṃ prasṛtaṃ līḍhvā gacchati pramadāśatam ||
prasṛtaṃ māṣacūrṇasya dhātrīsvarasabhāvitam |
vidārīrajaso vāpi lihan madhughṛtadrutam |
kṣīrānupaścaṭakavaddaśakṛtvo vrajet striyaḥ ||
cūrṇa vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam |
kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadā daśa gacchati ||
kṛṣṇā dhātrīphalarajaḥ svarasenaivabhāvitam |
śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo 'nu payaḥ pibet |
sa naro 'śītivarṣopi yuveva parihṛṣyati ||
karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam |
payonupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet ||
kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet |
sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate ||
dhānyamāṣarasaḥ kṣīraṃ kṣaudramikṣuraso ghṛtam |
dvimedājīvakayugakvāthaścaikatra yojitaḥ |
pītaḥ karoti puruṣaṃ pramadāśatagāminam ||
bhallātakaiścaturbhistu dugdhasyārddhāḍhakaṃ pacet |
pītaṃ karoti vṛṣatāṃ sujīrṇasyāpi dehinaḥ ||
svayaṅguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram |
dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate |
uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet ||
sūpyaparṇī dvikākolī jīvakarṣabhakaiḥ śṛtam |
laghunā pañcamūlena dvikākolīyutena vā |
payo 'tivṛṣyamabhyasya vṛddho 'pi taruṇāyate ||
kṣīriṇī ca śvadaṃṣṭrā ca phāṇitaṃ śarkarā madhu |
gṛṣṭikṣīraṃ navaṃ sarpiretat puṃsavanaṃ param ||
aśvatthaphalamūlatvakśṛṅgasiddhaṃ payo naraḥ |
pītvā saśarkaraṃ śītaṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
payaḥ payasyayā siddhaṃ śukrakṛtsājyamākṣikam ||
śatāvarīkatkarase payo daśaguṇaṃ ghṛtam |
śṛtaṃ sapippalīkṣaudraśarkaraṃ vṛṣyamuttamam ||
śatāvarīrasaprasthaṃ kṣīraprasthacatuṣṭayam |
prasthaṃ ghṛtasya śuktyaṃśaṃ drākṣāmāṃsīparūṣakam ||
jīvakarṣabhayaṣṭyāhvabalāmedākaśerukam |
priyālabījaṃ kākolīyugmaṃ caikatra pācayet ||
pakvapūte kṣipeccāsmin kuḍavāṃśāṃ sitopalām |
gṛṣṭikṣīrānupaḥ prāśya tannārīṣu vṛṣāyate |
vijayeta ca vātāsraṃ pittāsroraḥkṣatakṣayān ||
jīvakakṣīrakākolīsthirāhaṃsapadīghanaḥ |
śaṭhīkṣugaṇḍikāyaṣṭīmṛṇālaiḥ karṣikaiḥ pacet ||
ghṛtaprasthaṃ daśaguṇe kṣīre tat balapuṣṭikṛt |
vandhyānāṃ putrajananaṃ śukravarddhanaśodhanam ||
jalāḍhake svayaṃguptāmūlāt pañcapalaṃ pacet |
pādaśeṣe ca saṃcūrṇya kuḍavāṃśāḥ pṛthak kṣipet ||
svaguptāmūlagodhūmamāṣekṣurakapippalīḥ |
sapriyālaphalakṣaudrāḥ prasthārddhaṃ navasarpiṣaḥ ||
sitopalātulāpādaṃ kuryāttān modakāṃstataḥ |
modakaṃ bhakṣayitvaikaṃ ṣaṣṭiṃ vrajati yoṣitām ||
palāṃśān bṛhatīvyāghrīpṛśniparṇītrikaṇṭakān |
dvyāḍhakenāmbhasā paktvā pādaśeṣe rase sthite ||
palāni kṣīrakākolyāḥ pañca māgadhikāpalam |
svaguptāphalamūlānāṃ māṣāṇāmikṣurasya ca ||
vidāryā madhunaścātra kuḍavaṃ kuḍavaṃ kṣipet |
pṛthak dvau mudgatilayorghṛte śaṣkulikāstataḥ |
pacedekāṃ tataḥ prāśya śataṃ vrajati yoṣitām ||
svaguptāmūlacūrṇena drutena payasā kṛtāḥ |
ghṛte saśarkarākṣaudrā bhakṣyā vegaśatapradāḥ ||
māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikān |
śarkarāyā vidāryāśca cūrṇānīkṣurakasya ca ||
saṃyojya kṣīrasarpirbhyāṃ ghṛte pūpalikāḥ pacet |
payonupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ param ||
cūrṇaṃ māṣāttilācchālervidāryāśca sasaindhavam |
rasena puṇḍrakasyekṣoḥ plutaṃ vārāhamedasi |
paktvā śaṣkulikrāḥ khādannārohet ṣaṣṭimaṅganāḥ ||
mukhapriyāṇāṃ snigdhānāṃ phalānāṃ madhurātmanām |
phalānāmātmaguptāyāḥ śālermāṣāttilāt ghṛtāt ||
mudgāt godhūmataścāpi kuḍavaṃ kuḍavaṃ pṛthak |
cūrṇitairnistuṣaistaistu kṣīreṇāloḍya marditaiḥ |
pakvāṃ pūpalikāṃ khādan strīṣu hṛṣyati vājivat ||
śarkarāmāṣagodhūmatugākṣīrīpayoghṛtaiḥ |
pakvāmutkārikāṃ khādet kṛkavākurasānupaḥ ||
māyuraṃ taittiraṃ hāṃsamevameva rasaṃ pibet |
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet ||
piṣṭvā varāhamāṃsāni datvā maricasaindhave |
kolavadguṭikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi varttayet ||
varttanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase |
ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike ||
yathā na bhindyādguṭikāstathā taṃ sādhayedrasam |
taṃ pibanbhakṣayaṃstāśca balī bāleyavadvrajet |
māṃsāni balayuktāni tathānyānyapi kalpayet ||
māṣānaṃkuritānśuddhān nistuṣānsājahāphalān |
ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike ||
prakṣipya sādhayedyuktyā dhānyajīrakanāgaraiḥ |
pīto bhuktaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam ||
haṃsabarhiṇadakṣāṇḍān bhṛṣṭāṃstaptena sarpiṣā |
surānupānān yaḥ khādet sa tṛptastarppayetstriyaḥ ||
ārdrāṇi matsyamāṃsāniśapharīrvā subharjitāḥ |
tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam ||
ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike |
anupītarasān siddhānapatyārthī prayojayet ||
ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān phalāmle māhiṣe rase |
svādau vā sādhayet pūtaṃ tadrasaṃ bharjayet ghṛte ||
īṣallavaṇitaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ |
pītaḥ sa vṛṣyo balyaśca bṛṃhaṇaśca paraṃ rasaḥ ||
caṭakāṃstaittire tadvattittirīn kaukkuṭe rase |
kalpayecchikhino hāṃse haṃsān vā śikhije rase ||
tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yonu payaḥ pibet |
prabhūtakālasaṃruddhāḥ santarpayati yoṣitaḥ ||
ghṛtāḍhyaṃ kukvuṭaṃ śūlyaṃ śītaṃ khādet samākṣikam |
pibeccānantaraṃ kṣīraṃ ya icchecchukramakṣayam ||
pippalīlavaṇairyuktau bastāṇḍau kṣīrasarpiṣā |
sādhitau bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam ||
bastāṇḍasiddhe godugdhe bhāvitānasakṛttilān |
yaḥ khādetsasitān gacchet sa strāśatamapūvavat ||
bhuktvā yo māṣasūpena ghṛtāḍyaṃ ṣaṣṭikaudanam |
payaḥ pibati jāgarti kṛtsnāṃ rātriṃ sa vegavān ||
ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm |
śṛṅgāṭakāni mṛdvīkā pacettat prasṛtonmitam ||
kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat kṣīrāvaśeṣitam |
śucinā vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ ||
śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo 'bhinavasya ca |
tatpibet kṣaudrasaṃyuktaṃ bhuñjānaḥ ṣaṣṭikaudanam |
tathā jarāparītopi putraiḥ sa parivāryate ||
drākṣākharjarakharjūrīmastakānyajahāphalam |
payasyābhīrumāṣāṃśca madhukāni ca sādhayet ||
toyāḍhake palāṃśāni pādaśeṣeṇa tena ca |
kṣīraprasthaṃ pacet kṣīraśeṣeṇādyāt ghṛtānvitam |
ṣaṣṭikānnaṃ sitājyena yogo 'yaṃ śukrakṛt param ||
jīvakarṣabhakau medā jīvantī śrāvaṇīdvayam |
kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ vidārīṃ viśvabheṣajam ||
śṛṅgāṭakāni capalā navaṃ sarpiḥpayo jalam |
ghṛtāvaśeṣitaṃ siddhaṃ śarkarāmākṣikānvitam ||
ṣaṣṭikaudanasaṃyuktamupayojyaṃ yathābalam |
tadvṛṣyaṃ balakṛdvarṇyaṃ kaṇṭhyaṃ dehasya bṛṃhaṇam ||
gṛṣṭirbaṣkayaṇī nīrugūrdhvaśṛṅgī catuḥstanī |
sāndrasvādubahukṣīrā rūpaśīlasamanvitā ||
ikṣubhirmāṣaparṇena yā supuṣṭārjunena vā |
tatkṣīraṃ sasitākṣaudraghṛtaṃ putryaṃ ratipradam ||
śukralairjīvanīyākhyairbṛṃhaṇairbalavarddhanaiḥ |
vayasaḥ sthāpanaiścetat payaḥ siddhaṃ pṛthakpṛthak ||
yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram |
paryāyeṇopayoktavyamicchatā śukramakṣayam ||
medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām |
māṣān śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrīkāṃ godhūmān śāliṣaṣṭikān ||
tatkṣīrerddhodake siddhān kārṣikānāḍhakonmite |
visarjayetpayaśśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā |
sitayā ca yutaṃ pītvā vṛddhopi taruṇāyate ||
maṇḍalairjātarūpasya sutaptaistatpayaḥ śṛtam |
siddhaṃ puṃsavanaṃ vṛṣyaṃ sasitāghṛtamākṣikam |
rūpyāyastāmnasīsānāmayameva pṛthagvidhiḥ ||
cūrṇitāḥ pippalīstriṃśat prakuñce tailasarpiṣoḥ |
bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīreṇāloḍitāḥ pibet |
aśnaṃśca ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpirbhyāṃ vājivadbhavet ||
candrāṃśuśubhraṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ bhuñjāno nā vṛṣāyate ||
dadhnaḥ sareṇa saghṛto bhakṣitaḥ ṣaṣṭikaudanaḥ |
sailātugoṣaṇakṣaudraḥ śarkarāḍhyena śukrakṛt ||
adhyaṇḍāmārṣabhīṃcaiva svayaḍguptāphalāni ca |
pādalepaṃ naraḥ kṛtvā niśi vegairna hīyate ||
varṣābhūmūlamṛdvīkāsvayaṅguptāphalāni ca |
siddhaścaraṇalepoyaṃ bhuvaṃ padbhyāṃ tu na spṛśet ||
ghṛtakṣīrāśano nityaṃ nirvyādhirnityago yuvā |
saṅkalpapravaṇo ityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate ||
ātmaguptāphalaṃ māṣā godhūmaḥ śāliṣaṣṭikam |
ikṣurikṣurakaḥ kṣīraṃ kṣaudraṃ drākṣā sitopalā ||
uccaṭā śaramūlāni vidārī saśatāvarī |
jīvanīyāni svarjūraṃ mocacocaphalāni ca ||
ebhirbhakṣyāṇi peyāni lehyāni ca ghṛtāni ca |
nityamāsevamānasya strīṣu harṣo vivarddhate ||
jīvanīyaghṛtakṣīramadhutailasitārasaiḥ |
rasakṣīrāśinaḥ kṣipraṃ vṛṣaṃ kurvanti bastayaḥ ||
siddhabastivikalpoktān balaśukrasutapradān |
yuñjīta bastīn putrārthī putrakāmoditaṃ ca yat ||
yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavarddhanam |
manaso harṣaṇaṃ yacca tatsava vṛṣyamucyate ||
dravyairevaṃvidhaistasmāt bhāvitaḥ pramadāṃ vrajet |
ātmavegena codīrṇaḥ srīguṇaiśca praharṣitaḥ ||
iṣṭāhyekaikaśopyarthā harṣaprītikarāḥ param |
kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghaghātena pratiṣṭhitāḥ ||
rucibhedena lokasya daivayogāñca yoṣitām |
taṃ taṃ prāpya vivarddhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ ||
tasmādyā yasya hṛdayaṃ viśatīva varāṅganā |
tulyasvabhāvā yā hārimṛjārūpaguṇānvitā ||
pāśabhūtairvahantyaṅgairlāvaṇyamiva mūrtimat |
ālapantyamṛteneva yā gātrāṇi niṣiñcati ||
pibantīva ca paśyantī spṛśantī limpatīva yā |
nityamutsavabhūtā yā yā samānamanaḥśayā ||
nayatyutsukatāṃ ceto nityaṃ sannihitāpi yā |
yayā viyukto niḥstrīkamaratirmanyate jagat ||
pragalbhā rītasaṅgrāme svasthā lajjāmayī ca yā |
bahuśopi ca yāṃ gatvā tatpūrvamiva gacchati ||
caritairnirvikārā yā vikārairiva nirmitā |
kāntānuvṛttiparamā sā strī vṛṣṭyatamā matā ||
abhyañjanodvartanasekagandhasrakcitravastrābharaṇaprakārāḥ |
sugandhipuṣpotkarareṇukīrṇā mṛdurmanojñā vipulā ca śayyā ||
prājñāḥ kalājñā vaśagā vinītāḥ priyaṃvadāḥ prītikarā vayasyāḥ |
visrambhasatvaprakṛtikriyaikyāccharīramātreṇa pṛthaktvabhūtāḥ ||
kāntā vanāntāḥ parapuṣṭaghuṣṭā ramyāḥ sravantyaḥ satataṃ sravantyaḥ |
madyaṃ madāmodakaraṃ viśeṣādhdṛdyā prasannā surabhiḥ prasannā ||
śakāṅganāgaṇḍatalābhipāṇḍutāmbulapatraṃ parivāraśobhi |
prasādhanaṃ strīmukhapaṅkajānāṃ yadāyudhaṃ mūrtamivātmajasya ||
himācaloddhūnitadugdhasindhusamudbhavatphenacayāvadātam |
saudhaṃ sudhāśubhratarāḥ karāśca candrasya kurvanti paraṃ vṛṣatvam ||
bandhena pūrvopahitena puṃsaḥ khinnasya vṛttiḥ karaṇāntareṇa |
saṃvāhanaṃ sparśasukhaiḥ karaiśca karotyapūrvāmiva manmathecchām ||
prāyogikādhikaraṇoditācitraceṣṭāsaṃśīlanodbhavadanalparasārdracittaḥ |
vṛṣyopayogaparibṛṃhitadehadhāturnārīmanāṃsi vaśamānayati prasahya ||
tasmānnityaṃ strīṣu vāñchan priyatvaṃ vṛṣyairyogairjātakāmo 'pi kāmī |
satvṃa sātmyaṃ deśakālau ca budhvā cātuṣṣaṣṭe ceṣṭite vyāpriyeta ||
valayasvanasaṅkulamuṣṭiravadviguṇīkṛtamekhalikāninadaḥ |
calanūpuraśabdayuto 'pi muhuḥ śamamāvahate na ratātiśayaḥ ||
sarvārthasiddhiḥ prathamonurāgaḥ śṛṅgāragāndharvakathāviśeṣāḥ |
sītkāragarbhaṃ hasitaṃ sahāvaṃ chinnākṣaraṃ vibhramavacca gītam ||
savyājasandīrśatacārugātraṃ vṛttaṃ priyāṇāmavalokitaṃ ca |
cūtāṅkuraṃ puṣpaphalaṃ yathartu vidyutvadudyotitagarjitāni ||
vihaṅgabhṛṅgastanitānuyātaṃ strīkūjitaṃ bhūṣaṇaśiñjitāni |
kāle yathāsvaṃ vapuṣaśca śuddhiḥ saṅkalpayonerdhuramudvahanti ||
srotassu śudveṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadādyaṃ mitamatti kāle |
vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ dehabalapradaṃ ca ||
tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na ca vṛṣyayogāḥ |
sidhyanti dehe kaluṣe prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ ||
upadiṣṭe vicitre 'smin vaktavyārthānurodhataḥ |
kartavyamevakartavyaṃ prāṇābādhe 'pi netarat ||
etat svarūpaṃ śāstrasya yadvyāpitvena varṇyate |
spṛśati nyūnatādoṣo mahānavyāpini dhruvam ||
vīryahīnairasampūrṇaiḥ prayogairapi bhūṣitam |
arthānatantrayattantraṃ tantratāmāpnuyāt katham ||
haṃsabarhiṇadakṣāṇḍā yadyapyatyarthaśukralāḥ |
munayaḥ sadayā brūyustānyogeṣvanyathā katham ||
kathaṃ vā sarvaevaite yogā rāgāgnidīpanāḥ |
kliṣṭasaṅkalpajananāḥ proktāḥ saṃsāravarddhanāḥ ||
trikāladarśibhirdivyaiḥ satvadoṣaṣivarjitaiḥ |
pūrvācāryaiḥ kṛtaṃ vartma ko laṅghayitmumarhati ||
prakrānte sarvathā sarvamuktaṃ bhavati sūditam |
nāhi leśābhidhānena labhyaḥ sarvārthasaṅgrahaḥ ||
tathā ca gardabhīkṣīraṃ māṃsamaśvasya hastinām |
maddāsāgaratoyaṃ ca proktaṃ nirupayogyapi ||
adyatve 'pi viśeṣeṇa bhūritantrārthasaṅgrahāt |
saṅgrahādyannabudhyeta tajjñānamatidurlabham ||
yathā pratijñātamiti krameṇa vedoyamaṣṭāṅganidhernibaddhaḥ |
abhyasyato mārgamivāryasatyaṃ sañjāyate svārthaparārthasiddhiḥ ||
pitāmahamukhodgīrṇamityāyurvedavāṅmayam |
jīvitārogyadharmārthasukhagauravakīrttikṛt ||
alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam |
ṣaṭtriṃśatārthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva ||
tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvarthorthaḥ padasya ca |
pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam ||
upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ |
prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ ||
pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ |
atītānāgatāpekṣā svasaṃjñohya samuccayāḥ ||
nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo 'tha vikalpanam |
pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ ||
sarasaḥ suptapadmasya ravidīdhitayo yathā |
yathā gṛhasya dīpābhāstathā tantrasya yuktayaḥ ||
adhīyāno 'pi tantrāṇi tantrayuktyavicakṣaṇaḥ |
nādhigacchati tantrārthamarthaṃ bhāgyakṣaye yathā ||
vākyārthayojanodatā yuktayastviṣṭasiddhidāḥ |
asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhakāḥ ||
līnavyatyāsaleśoktigaditānāṃ prakāśakāḥ |
vākyanyāyodadheḥ sāraṃ gṛhītvaivaṃ vyavasthitāḥ ||
etadāgamasiddhatvāt pratyakṣaphaladarśanāt |
prayojyaṃ mantravattantraṃ tantrajñānaviśāradaiḥ ||
pittāmahena lokasya smṛtvā tadidamavyayam |
akālamṛtyurakṣārthamalauhaṃ varma nirmitam ||
sujñātametadamṛtaṃ svasthāsvasthasukhāspadam |
yathepsitaphalāśeṣapuruṣārthaprasādhanam ||
idaṃ śāstramadṛṣṭīnāmevamālokakāryapi |
maṇḍalaṃ bhāskarasyeva na prakāśāya jāyate ||
dhruvaṃ vaidyeṣu kalyāṇamāyurvedānusāriṣu |
itareṣvitaracchatraviṣajvalanakarmasu ||
kuryāt prayuktaṃ śastrādi saśeṣamapi rogiṇam |
na tvevaṃ bheṣajaṃ mohādanālocitayojitam ||
sadā doṣauṣadhādīni vīkṣya dvādaśa tatvataḥ |
kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalaiḥ ||
mātrādi samyagajñātvā yadṛcchāpratipāditaḥ |
hinasti vyādhitaṃ yogo ghṛtamākṣikayoriva ||
dṛṣṭvā viṣeṣyamṛtatāṃ ghṛtādau māraṇātmatām |
śāstratatvaṃ na vijñāya sa durātmā cikitsati ||
sugītaścaiṣa kasyāpi mahāśloko mahātmanaḥ |
vaidyāścāśrutaśāstrārthā mūrkhāśca prabhāviṣṇavaḥ |
akālamṛtyavo hyete vicaranti mahītale ||
lobhayantyāturaṃ mūḍhā ye citraiḥ karmakauśalaiḥ |
tebhyo rakṣetsadātmānamātmā yasmāt sudurlabhaḥ ||
te dhruṇākṣaravatkañciduttārya niyatāyuṣam |
ghnanti vaidyābhimānena śatānyaniyatāyuṣām ||
rogārtasya viṣaṇṇasya yatnalabhyasukhāyuṣaḥ |
avaidyo nirghṛṇaḥkrūro yaḥ karoti bhiṣagjitam ||
pāpasya mṛtyudūtasya durmatestyaktadharmaṇaḥ |
naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi ||
atantrīkṛtatantrārthaḥ śāstramātropajīvinaḥ |
rājñāṃ pramādādrāṣṭrāṇi caranti vyādhavṛttayaḥ ||
tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān |
seveta śamavijñānajñānapūrṇān bhiṣaktamān ||
annapānāni pathyāni vyādhinirghātamauṣadham |
rasāyanāni vṛṣyāṇi prāpyante vaidyasaṃśrayāt ||
arājakā yathā deśā bhartṛhīnā yathā gṛhāḥ |
āturādyāstathā pādāḥ śocyā vaidyānadhiṣṭhitāḥ ||
prāṇācāryaṃ budhastasmāddayāluṃ vijitendriyam |
aśvināviva devendraḥ pūjayedādṛtaḥ sadā ||
yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ sandhitaṃ punaḥ |
pātitā daśanāḥ pūṣṇo bhagasya ca vilocane ||
rājayakṣmārditaścandrastābhyāmeva cikitsitaḥ |
somānnipatito vajrī bhujastambhe ca dāruṇe ||
bhārgavaścavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ |
vīryavarṇabalopetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā ||
ebhiścānyaiśca bahubhiḥ karmābhīrbhiṣaguttamau |
babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām ||
aśvibhyāṃ sahitaḥ somaṃ prātaḥ pibati vāsavaḥ |
sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate ||
aśvinoḥ kalpyate bhāgo yajñeṣu brāhmaṇairapi |
aśvināvagnirindraśca vedeṣu sutarāṃ stutāḥ ||
vaidyavityaśvinau tasmāt pūjyete vibudhairapi |
ajarairamarairnityaṃ sukhitairevamādṛtaiḥ ||
vyādhimṛtyujarāgrastairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ |
kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ ||
śīlavān matimān yukto dvijātirvedapāragaḥ |
prāṇibhiḥ pitṛvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ ||
vidyāsamāptau bhiṣajāṃ dvitīyā jātirucyate |
na vaidyo vaidyaśabdaṃ hi labhate pūrvajanmanā ||
vidyāsamāptāvāṣa vā brahmaṃ vā bhiṣajaṃ dhruvam |
tasvamāviśati jñānāttena vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ ||
nāvadhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret |
prāṇācāryaṃ budhaḥ kacchidicchannāyuranaśvaram ||
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān |
ābādhebhyo 'bhisaṃrakṣet jñānaṃ dharmanusmaran ||
kurvate ye tu vṛtyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam |
te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃsurāśimupāsate ||
rogākhyāndāruṇānpāśānantakāntikakarṣiṇaḥ |
yaśchitvā yacchati prāṇāndātā nāstyeva tatsamaḥ ||
na jīvitapradānāddhi dānamanyadviśiṣyate |
tasmādupācaret svena svena niḥsvatapasvinaḥ ||
satvārthamīhamānasya vaidyasyaivaṃ mahāmateḥ |
vartante sannidhānena niyataṃ siddhidevatāḥ ||
kvaciddharmaḥ kvacinmitraṃ kvacidarthaḥ kvacidyaśaḥ |
karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā ||
nityamādaravān vaidyastasmādārtānupācaret |
prāṇānsahātmanaḥ kīrtyā nihantyeṣāmanādarāta ||
sarvatra maitrī karuṇātureṣu nirāmadeheṣu nṛṣu pramodaḥ |
manasyupekṣāpakṛtiṃ vrajatsu vaidyasya sadvṛttamalaṃ tanoti ||
sāmiṣeṇāpi cittena jīvitocchedakāriṇaḥ |
yo nihantyāmayān vaidyaḥ sopi kenopamīyatām ||
kimuta nirāmiṣeṇa manasā karuṇāmṛdunā kṛpaṇaviśiṣṭayoḥ sadṛśamādaramudvahatā |
atiguru bodhisatvacaritaṃ satataṃ vidadhacchamayati rogajālamapi yotivirodhi mithaḥ ||
dāhaḥ śūlaṃ tṛḍādhmānaṃ kṣutkṣāmatvamarocakam |
kaḥ prākṛto jayedrogān nityamanyonyarodhinaḥ ||
mārutāmagrahonbhādamadān susadṛśākṛtīn |
ko jānīyāccikitsedvādūrabhitnakriyākramān ||
prāṇācārthaṃ vedapāraṃ prayātaṃ budhyā yuktaṃ pūjayennityamasmāt |
yasminyasya prāṇayātrā nibaddhā tasmai yacchan ko dhanānāṃ dhanāyet ||
āyurvedaṃ ślokalakṣeṇa pūva brahmāmnāsīdagniveśādayastu |
kṛtsnajñeyaprāptasārāḥ svatantrāstasyaikaikaṃ naikadhāṅgaṃ vitenuḥ ||
bhiṣagvaro vāgbhaṭa ityabhūnme pitāmaho nāmadharo 'smi yasya |
sutobhavattasya ca siṃhaguptastasyāpyahaṃ sindhuṣu labdhajanmā ||
samadhigamya guroravalokitāt gurutarācca pituḥ pratibhā mayā |
subahubheṣajaśāstravilocanāt suvihito 'ṅgavibhāgavinirṇayaḥ ||
pūrvoktameva vadatā kimivoditaṃ syācchraddhālutuṣṭijananaṃ na bhavatyapūrvam |
saṅkṣiptasaṃśayitavistṛtaviprakīrṇaḥ kṛtsnortharāśiriti sādhu sa eva dṛṣṭaḥ ||
āyurvedodadheḥ pāramapārasya prayāti kaḥ |
viśvavyādhyauṣadhijñānasārastveṣa samuccitaḥ ||
smṛtvedamuditaṃ pūrvaṃ śrutvedānīṃ dvayoḥ punaḥ |
smarttuḥ śrotuśca sutarāṃ śraddhātuṃ kasya yujyate ||
athavā śrutamapyetat smartureva kramāgatam |
abhidhātṛviśeṣeṇa kiṃ tathāpi prayojanam ||
ūrdhvameti madanaṃ trivṛtādho vastumātraka iti pratipādye |
madvidho yadi vadedathavātriḥ kathyatāṃ ka iva karmaṇi bhedaḥ ||
sādhvasādhviti vivekaviyukto lokapaṅktikṛtabhaktiviśeṣaḥ |
bāliśo bhavati no khalu vidvān sūkta eva ramate matirasya ||
iti munivacanānāṃ jīvitopāśrayāṇāmabhilaṣitasamṛddhau kalpavṛkṣopamānām |
yaduditamiha puṇyaṃ kurvato menuvādaṃ bhavatu vigatarogo nirvṛtastena lokaḥ ||
iti pañcaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
iti śrīsiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭācāryaviracitāṣṭāṅgasaṅgrahe ṣaṣṭhamuttarasthānaṃ sampūrṇam ||
This file is a result of SARIT (Search and Retrieval of Indic Texts). This revision, dated 2011-07-07, is due to Dominik Wujastyk. For more information about this document, please visit http://sarit.indology.info/top.shtml.