<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!-- ?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?-->
<TEI xmlns:xi="http://www.w3.org/2001/XInclude" xmlns:svg="http://www.w3.org/2000/svg"
    xmlns:math="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Aṣṭāṅgasaṅgraha</title>
                <author>Vṛddhavāgbhaṭa</author>
                <respStmt>
                    <persName>Anonymous</persName>
                    <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
                </respStmt>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p><ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence"
                            >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url"
                                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref></p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one.</item>
                        </list></p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <date>2011</date>
            </publicationStmt>


            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>﻿Śrīmad Vṛddhavāgbhaṭaviracitaḥ Aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ
                        Induvyākhyāsahitaḥ</title>
                    <editor>Anaṃta Dāmodara Āṭhavale</editor>
                    <publisher>Śa. He. Gurjara at the Āyurvidyā Mudraṇālaya</publisher>
                    <pubPlace>Puṇyapattane</pubPlace>
                    <date>1980</date>
                    <note>This machine-readable file omits the commentary of Indu that is printed in
                        this edition.</note>
                </bibl>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <encodingDesc>
            <p>The published edition from which this e-text was transcribed is printed in the
                Devanāgarī script. The electronic text below is in a lossless transliteration using
                the Latin alphabet. The transliteration scheme used is the IAST (<ref
                    target="http://en.wikipedia.org/wiki/International_Alphabet_of_Sanskrit_Transliteration"
                    >The International Alphabet of Sanskrit Transliteration</ref>). IAST differs in
                small ways from ISO 15919, but is preferred by most working Sanskrit scholars.
                Conversion of this file to ISO 15919 can be achieved by performing the following
                replacements throughout the file: <code> ṛ -> r̥ and ṃ -> ṁ </code>
            </p>
            <p>Text divison is as Devanāgarī ("ityevam" not "ity evam".) </p>
        </encodingDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2011-07-07" who="Dominik Wujastyk">
                <list>
                    <item>Added TEI encoding.</item>
                </list>
            </change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>
    <text>

        <body>
            <div1 xml:id="AS.Sū." type="chapter">
                <head>sūtrasthānam</head>

                <div2 type="section">
                    <p>prathamādhyāyaḥ</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.1"> rāgādirogāḥ sahajāḥ samūlā yenā 'śusarve jagato
                        'pyapāstāḥ | </p>
                    <p>tamekavaidyaṃ śirasā namāmi vaidyāgamajñāṃśca pitāmahādīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.2"> athāta āyuṣkāmīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha
                        smā+āhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.3"> āyuḥ kāmayamānena dharmārthasukhasādhanam | </p>
                    <p>āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.4"> āyurvedāmṛtaṃ sārvaṃ brahmā sanātanam | </p>
                    <p>dadau dakṣāya so 'śvibhyāṃ tau śatakratave tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.5"> dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vighnakāribhirāmayaiḥ | </p>
                    <p>nareṣu pīḍyamāneṣu puraskṛtya punarvasum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.6"> dhanvantaribharadvājanimikāśyapakaśyapāḥ | </p>
                    <p>mahardhayo mahātmānastathā lambāyanādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.7"> śatakratumupājagmuḥ śaraṇyamamareśvaram | </p>
                    <p>tāndṛṣṭvaiva sahasrākṣo nijagāda yathāgamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.8"> āyuṣaḥ pālanaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ | </p>
                    <p>kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.9"> gatamaṣṭāṅgatāṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ | </p>
                    <p>gṛhītvā te tamāmrāyaṃ prakāśya ca parasparam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.10"> āyayurmānuṣaṃ lokaṃ muditāḥ paramarṣayaḥ | </p>
                    <p>sthityarthamāyurvedasya te 'tha tantrāṇi cakrire ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.11"> kṛtvā 'gniveśahārītabheḍamāṇḍavyasuśrutān | </p>
                    <p>karālādīṃśca tacchiṣyān grāhayāmāsurādṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.12"> svaṃ svaṃ tantraṃ tataste 'pi cakrustāni kṛtāni ca | </p>
                    <p>gurūn saṃśrāvayāmāsuḥ sarṣisaṅghānsumedhasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.13"> taiḥ praśastāni tānyeṣāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire | </p>
                    <p>teṣāmekaikamavyāpi samastavyādhisādhane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.14"> pratitantrābhiyoge tu puruṣāyuṣasaṃkṣayaḥ | </p>
                    <p>bhavatyadhyayanenaiva yasmāt proktaḥ punaḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.15"> tantrakāraiḥ sa eva 'rthaḥ kvacit kścidviśeṣataḥ | </p>
                    <p>te 'rthapratyāyanaparā vacane yacca nādṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.16"> sarvatantrāṇyataḥ prāyaḥ saṃhṛtyā 'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ | </p>
                    <p>asthānavistarākṣepapunaruktādivarjitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.17"> hetuliṅgauṣadhaskandhatrayamātranibandhanaḥ | </p>
                    <p>vinigūḍhārthatatvānāṃ pradeśānāṃ prakāśakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.18"> svānyatantravirodhānāṃ bhūyiṣṭhaṃ vinivartakaḥ | </p>
                    <p>yugānurūpasandarbho vibhāgena kariṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.19"> nityopayogi durbodhaṃ sarvāṅgavyāpi bhāvataḥ | </p>
                    <p>saṅgṛhītaṃ viśeṣeṇa yatra kāyacikitsitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.20"> na mātrāmātramapyatra kiccidāgamavarjitam | </p>
                    <p>te 'rthāḥsa granthabandhaśca saṅkṣepāya kramo 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.21"> vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ | </p>
                    <p>pratyekaṃ te tridhā vṛddhikṣayasāmyavibhedayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.22"> utkṛṣṭamadhyālpatayā tridhā vṛddhikṣayāvapi | </p>
                    <p>vikṛtā 'vikṛtā dehaṃ ghnanti te varttayanti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.23"> te vyāpino 'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ | </p>
                    <p>vayohorātribhuktānāṃ te 'ntamadhyādigāḥ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.24"> tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ | </p>
                    <p>koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.25"> śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ | </p>
                    <p>taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.26"> samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ | </p>
                    <p>tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo 'nilaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.27"> pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam | </p>
                    <p>snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.28"> saṃsargaḥ sannipātaśca tadvitrikṣayakopataḥ | </p>
                    <p>tau ṣoḍhā daśadhā coktāvutkarṣādivikalpanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.29"> rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ | </p>
                    <p>sapta dūṣyā malā mūtraśakṛtsvedādayo 'pi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.30"> rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ sambhavanti ye | </p>
                    <p>tajjānityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.31"> prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe | </p>
                    <p>garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kramaśo viduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.32"> śarīraṃ dhārayantyete dhātvāhāraśca sarvadā | </p>
                    <p>vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.33"> rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ | </p>
                    <p>ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.34"> tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham | </p>
                    <p>kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.35"> śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā | </p>
                    <p>uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.36"> tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | </p>
                    <p>gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.37"> guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ | </p>
                    <p>indriyārthā vyavāyī ca vikāṣī cāpare guṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.38"> vyavāyī dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate | </p>
                    <p>vikāṣī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.39"> saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikīrttitau | </p>
                    <p>sattvaṃ rajastamaśceti trayaḥ proktā mahāguṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.40"> kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ | </p>
                    <p>samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.41"> rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā | </p>
                    <p>nijāgantuvibhāgena rogāśca dvividhā matāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.42"> teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā | </p>
                    <p>rajastamaśca manaso dvau ca doṣavudāhṛtau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.43"> darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam | </p>
                    <p>rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.44"> bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā | </p>
                    <p>jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamānūpaṃ tu kapholbaṇam | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.1.45"> sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet | </p>
                    <p>kṣaṇādivyārdhyavasthā ca kālo bhaiṣajyayogakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.46"> śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā | </p>
                    <p>śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.47"> vastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu | </p>
                    <p>dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.48"> tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāyasaṅgrahaḥ | </p>
                    <p>āyuṣkāmīyaśiṣyārthadinartuvyādhyasambhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.49"> dravānnajñānasaṃrakṣāviruddhānnānnapānikāḥ | </p>
                    <p>mātrāśitauṣadhajñānaśreṣṭhaśudhyādisaṅgrahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.50"> mahākaṣāyavividhadravyādirasabhedakāḥ | </p>
                    <p>doṣādijñānatadbhedatatkriyā rogabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.51"> vdyaiṣadhasnehanasvedaśudhyāsthāpananāvanam | </p>
                    <p>dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrajalaukasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.52"> sirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmakāḥ | </p>
                    <p>catvāriṃśadime 'dhyāyaḥ sūtram śārīramucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.53"> putrārthagarbhāvakrānticaryāvyāpaccharīrajāḥ | </p>
                    <p>sirāmarmaprakṛtyākhyā vikṛtāṅgehitāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.54"> sadūtā dvādaśādhyāyāḥ nidānaṃ sārvaraugikam | </p>
                    <p>jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.55"> mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca | </p>
                    <p>pāṇḍukuṣṭhānilārttānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.56"> cikitsājvarayorasrakāsayoḥ śvāsayakṣmaṇoḥ | </p>
                    <p>vamau madātyaye 'rśassu viśi dvau dvau ca mūtrite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.57"> vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu | </p>
                    <p>kuṣṭaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.58"> caturviśatiradhyāyāḥ kalpasiddhirataḥparam | </p>
                    <p>kalpo vamervirekasya tatsiddhirbāstikalpanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.59"> kalpaśca siddhabastīnāṃ siddhirbastyanuvāsayoḥ | </p>
                    <p>dravyakalpo 'ṣṭamaḥ sthānamata uttaramuttaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.60"> bālopacaraṇe vyādhigrahajñānaniṣedhane | </p>
                    <p>snāne pṛthaggrahe bhūte dvāvunmāde smṛtikṣaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.61"> vartmasandhigatau dvau dvau dṛktamoliṅganāśiṣu | </p>
                    <p>sarvadṛksyandadṛkpāke karṇanāsāmukheṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.62"> mūrdhni vraṇe tathā dvau dvau sadyobhaṅge bhagandare | </p>
                    <p>granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.63"> viṣe dvau bhujage kīṭe dvau ca lūtāsu mūṣike | </p>
                    <p>viṣe viṣopayoge ca tathā 'dhyāyo rasāyane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.1.64"> vājīkaraṇamuddiśya pañcāśo 'ṣṭāṅgapūraṇaḥ | </p>
                    <p>pañcāśadadhyāyaśataṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ samīritam ||</p>

                    <p>iti prathamo 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>dvitīyo 'dhyāyaḥ</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.1"> athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.2"> gurubhakto 'bhiyukto 'tiyukto dhīsmṛtipāṭavaiḥ | </p>
                    <p>ṛjvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.3"> brahmacārī jitadvandvo dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ | </p>
                    <p>ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklo lajjāśaucakulānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.4"> śiṣyo 'dhyāpyo gato yāvadantaṃ tantrārthakarmaṇām | </p>
                    <p>nā 'kālavidyutstanite bhūkampe rāhudarśane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.5"> pañcadaśyāmacandrāyāṃ parokṣe vā guroḥ paṭhet | </p>
                    <p>nāticchinnapadaṃ nātimandaṃ nātyuccanīcakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.6"> hīnānyaveṣa ācāryaṃ paryupāsīta rājavat | </p>
                    <p>śayīta supta evāsminnuttiṣṭhetāsya pūrvataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.7"> na brūyāt kevalaṃ nāma nā 'sādhvapi vināṭayet | </p>
                    <p>abhedyo 'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnṛtaḥ priyadarśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.8"> bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho 'rthaśāstravit | </p>
                    <p>anāthān rogiṇo yaśca putravat samupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.9"> guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnute | </p>
                    <p>yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.10"> sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam | </p>
                    <p>yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāstravivarjjitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.11"> sa satsu garhāmāpneti vadhaṃ carcchati rājataḥ | </p>
                    <p>hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.12"> jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ | </p>
                    <p>śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.13"> pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet | </p>
                    <p>pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.14"> tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati | </p>
                    <p>āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.15"> gatvā 'turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit | </p>
                    <p>vyādhīn parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.16"> hrepaṇīyāṃ ca tadvāarttāṃ na prakāśayate bahiḥ | </p>
                    <p>sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.17"> jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśnute | </p>
                    <p>nādadītā 'miṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.18"> tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsaṃ ca varjayet | </p>
                    <p>ārttaṃ ca nṛpasadvaidyairdviṣṭaṃ tadveṣiṇaṃ dviṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.19"> caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam | </p>
                    <p>hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.20"> jijīviṣurvyādhito 'pi pūrvoktaguṇavarjitān | </p>
                    <p>kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.21"> bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam | </p>
                    <p>cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.22"> dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak | </p>
                    <p>bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.23"> anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ | </p>
                    <p>āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ satvavānapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.24"> yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto 'pyanarthakāḥ | </p>
                    <p>sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.25"> cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ | </p>
                    <p>sādhyo 'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.26"> susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca yāpyo yaścānupakramaḥ | </p>
                    <p>sarvauṣadhame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.27"> amarmago 'lpahetvagrarūparūpo 'nupadravaḥ | </p>
                    <p>atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.28"> graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ | </p>
                    <p>sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.29"> kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca | </p>
                    <p>asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.30"> śeṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyo viparyaye | </p>
                    <p>datvā 'lpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.31"> yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmaṇo niyatāyuṣaḥ | </p>
                    <p>prapatanniva viṣkambhairdhāryate 'trāturo hitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.32"> paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate | </p>
                    <p>tasmādupekṣya evāsau sthito 'tyantaviparyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.33"> bhramamohāratikaro dṛṣṭariṣṭo 'kṣanāśanaḥ | </p>
                    <p>vyādhīn purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.34"> svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt | </p>
                    <p>sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.35"> vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam | </p>
                    <p>nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yātitvasādhyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.36"> pādāpacārāddaivācca yāntyavasthāntaraṃ gadāḥ | </p>
                    <p>varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.37"> upayuñjīta na tvārttādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt | </p>
                    <p>varo bhūtadayā dharma ityārtteṣu bhiṣagvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.2.38"> varttate yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttate ||</p>

                    <p>iti dvitīyo 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>tṛtīyo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.3.1"> athāto dinacaryāṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smā 'hurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.2"> brāhme muhūrte uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan | </p>
                    <p>rakṣārthamāyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.3"> udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi | </p>
                    <p>vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.4"> pravarttayet pracalitaṃ na tu yatnādudīrayet | </p>
                    <p>nāmedhyamārgamṛtbhasmagosthānākīrṇagomaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.5"> purāntikāgnivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume | </p>
                    <p>na nārīpūjyagorkenduvāyvannāgnijalaṃ prati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.6"> na cātiraskṛtya mahīṃ bhayāśaktyostu kāmataḥ | </p>
                    <p>navegito 'nyakāryaḥ syānnājitvāsādhyamāmayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.7"> niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ | </p>
                    <p>abhyuddhṛtābhiḥ śucibhiradbhirmṛdbhiśca yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.8"> lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitābindubhiḥ | </p>
                    <p>spṛṣṭvā dhātūn malānaśruvasākeśanakhāṃśyuctān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.9"> snātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārccane | </p>
                    <p>rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.10"> prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk | </p>
                    <p>ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.11"> noddhṛtairnānato nordhvaṃ nāgnipakvairnna pūtibhiḥ | </p>
                    <p>na phenabulbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.12"> nādraikapāṇirnnāmedhyahastapādo na śabdavat | </p>
                    <p>vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.13"> sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam | </p>
                    <p>kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.14"> vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam | </p>
                    <p>kanīnyagrasamasthaulyaṃ sukūrccaṃ dvādaśāṅgulam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.15"> prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam | </p>
                    <p>vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.16"> śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan | </p>
                    <p>likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.17"> tathāsyamalavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ | </p>
                    <p>rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.18"> nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī | </p>
                    <p>tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.19"> naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān | </p>
                    <p>bilvavañculanirguṇḍīśigrutilvakatindukān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.20"> kovidāraśamīpīlupippaleṅgudagulgulūn | </p>
                    <p>pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.21"> svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam | </p>
                    <p>pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.22"> dantān pūrvamadho gharṣet prātaḥ siñcecca locanaṃ | </p>
                    <p>toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.23"> praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham | </p>
                    <p>śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥ paśyedanantaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.24"> sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet | </p>
                    <p>locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.25"> vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī | </p>
                    <p>cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣātcchelaṣmato bhayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.26"> yojayetsaptarātre 'smāt srāvaṇātha rasāñjanam | </p>
                    <p>aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.27"> ghanonnataprasannatvakrakandhagrīvāsyavakṣasaḥ | </p>
                    <p>sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.28"> nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ | </p>
                    <p>oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.29"> na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt | </p>
                    <p>khadirakṣīrivṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.30"> arocakāsyavairasyamalapūtiprasekajit | </p>
                    <p>sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.31"> prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret | </p>
                    <p>dhūmādasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.32"> añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam | </p>
                    <p>dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.33"> gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam | </p>
                    <p>vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.34"> mālyaṃ na lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajāddate | </p>
                    <p>naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.35"> rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet | </p>
                    <p>jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.36"> tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam | </p>
                    <p>raktapittakṣatakṣīṇarūkṣotkupitacakṣuṣām | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.3.37"> viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāṃ ca tat | </p>
                    <p>pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.38"> dvipatraṃekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat | </p>
                    <p>uttiṣṭheta tatotyarthamartheṣvarthānubandhiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.39"> ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam | </p>
                    <p>kṛṣiṃ vāṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.40"> lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayet kriyām | </p>
                    <p>muktavegaśca gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.41"> pāṇinā 'labhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam | </p>
                    <p>sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātraddak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.42"> niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān | </p>
                    <p>prāvṛtya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro 'hani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.43"> caityapūjyadhvajāśastaccāyābhasmatuṣāśucīn | </p>
                    <p>nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.44"> madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham | </p>
                    <p>na seveta na śarvaryāṃ vṛkṣacaityaṃ na catvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.45"> sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā 'pi na | </p>
                    <p>na huṃkuryācchavaṃ pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.46"> nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam | </p>
                    <p>catuṣpathaṃ namaskuryāt prajñātāṃśca vanaspatīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.47"> na vyālavyādhitāśastairnādāndakṣutpipāsitaiḥ | </p>
                    <p>na cchinnapucchairnaikākṣaigāpṛṣṭhena ca na vrajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.48"> nā 'tiprage 'tisāyaṃ vā na nabhomadhyage ravau | </p>
                    <p>nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.49"> na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha | </p>
                    <p>dadyādvartmā 'rtavṛddhastrībhāricakradvijanmane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.50"> srānabhojanapānāni vāhebhyo na+ācaret puraḥ | </p>
                    <p>nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.51"> nā 'rohodviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃ tarum | </p>
                    <p>nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.52"> na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa nā ca+āsane | </p>
                    <p>svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe yuktaniṃdraṃ na bodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.53"> na+ācaret pāṇivākpādaddaṅmeḍhredaracāpalam | </p>
                    <p>triḥ pakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi vardhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.54"> na svahastena dantairvā snānaṃ cānu samācaret | </p>
                    <p>atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.55"> yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret | </p>
                    <p>abhyaṅgo vātahā puṣṭisvapnadārḍhyabṛhatvakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.56"> dagdhabhagnakṣatarujāklamaśramajarāpahaḥ | </p>
                    <p>rathākṣacarmaghaṭavat bhavantyabhyaṅgato guṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.57"> sparśane 'bhyādhiko vāyuḥsparśanaṃ ca tvagāśrayam | </p>
                    <p>tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.58"> śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet | </p>
                    <p>sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendiryatarpaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.59"> hanumanyāśiraḥ karṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam | </p>
                    <p>pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭi prasādakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.60"> pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut | </p>
                    <p>varjyobhyaṅgaḥ kaphagrastaktasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.61"> śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate | </p>
                    <p>lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto 'gnirmedasaḥ kṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.62"> vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate | </p>
                    <p>vātapittāmayī bālo vṛddho 'jīrṇī ca taṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.63"> arddhaśaktyāniṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ | </p>
                    <p>śītakāle vasante ca mandameva tato 'nyadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.64"> taṃ kṛtvā 'nusukhaṃ dehaṃ marddayecca samantataḥ | </p>
                    <p>tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.65"> ativyāyāmataḥ kāso jvaraścchardiśca jāyate | </p>
                    <p>vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.66"> gajaṃ siṃha iva+ākarṣan bhajannati vinaśyati | </p>
                    <p>udvarttanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.67"> sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param | </p>
                    <p>dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.68"> kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛṅdāhapāpmajit | </p>
                    <p>uṣṇāmbunā 'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.69"> tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām | </p>
                    <p>nā 'nāplutya śiraḥ snāyānna jale 'lpe na śītale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.70"> nodakāvataraṇasvapnān nagno na ca+ācaret | </p>
                    <p>pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.71"> nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam | </p>
                    <p>na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.72"> snātvā na mṛjyāt gātrāṇi dhunuyānna śiroruhān | </p>
                    <p>nivasītā 'rdra eva+āśu soṣṇīṣe dhautavāsasī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.73"> na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet | </p>
                    <p>vāso 'nyadanyacchayane nirgame devatārccane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.74"> snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu | </p>
                    <p>ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.75"> annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā 'tyayāt | </p>
                    <p>abhinandya prasannātmā hutvā datvā ca śaktitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.76"> pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamitiśruvan | </p>
                    <p>prayacchetsarvamuddiśya pācayennā 'nnamātmane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.77"> nā 'nnamadyānmumūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvināṃ | </p>
                    <p>strījitaklībapatitakrūraduṣkṛtakāriṇāṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.78"> gaṇārigaṇikāsatradhūrttānnāpaṇikañca na | </p>
                    <p>notsaṅge bhakṣayet bhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.79"> sarvañca tilasambaddhaṃ nā 'dyādastamite ravau | </p>
                    <p>na bhuktamātra āsyenna niṣiddhaṃ bhajetsukhaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.80"> dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ | </p>
                    <p>madhyaṃ dinasya gamayediṣṭaśiṣṭasahāyavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.81"> na lokabhūpavidviṣṭairna saṅgaccheta nāstikaiḥ | </p>
                    <p>kalivairarucirna syāt dhīraḥ sampadvipattiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.82"> śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī | </p>
                    <p>kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.83"> hrīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ | </p>
                    <p>akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.84"> dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ | </p>
                    <p>anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.85"> āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ | </p>
                    <p>pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ pūjyapūjakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.86"> vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram | </p>
                    <p>ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.87"> sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam | </p>
                    <p>dharmyamarthyaṃ priyaṃ tathyaṃ mitaṃ pathyaṃ vadedvacaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.88"> nā+ātmānamavajānīyānna stūyānna ca pīḍayet | </p>
                    <p>na hīnānavamanyet vṛttārthāṅgabalaśrutaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.89"> nā 'runtudaḥ syānna krūro na tīkṣṇo no 'patāpavān | </p>
                    <p>hetāvīrṣyenna tu phale pāpaṃ pāpe 'pi nācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.90"> parasya daṇḍaṃ nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet | </p>
                    <p>anyatraputrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.91"> nṛtyavāditragītādi nolbaṇāmācaret kriyām | </p>
                    <p>prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.92"> ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśonnā 'dharavāsasā | </p>
                    <p>na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.93"> nā 'saṃvṛtamukho hāsyakṣavotgāravijṛmbhaṇam | </p>
                    <p>pāṇidvayena yugapat kaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.94"> vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāhiṇī | </p>
                    <p>nāsikāṃ na vikuṣṇīyāddaśanānna vighaṭṭayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.95"> kuryādvilekhanacchedabhedāsphoṭanamardanam | </p>
                    <p>pādaṃ pādena nā 'krāmenna kaṇḍūyenna śaucayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.96"> na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasādhayet | </p>
                    <p>abhīkṣṇaṃ nirmalān dadhyānnakhapādamalāśayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.97"> nā 'samiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ | </p>
                    <p>nā 'nuvātaṃ na vivṛto na klānto nā 'nyamānasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.98"> dhamennā 'syena na skandennā 'dhaḥ kuryānna pādataḥ | </p>
                    <p>satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.99"> nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam | </p>
                    <p>udyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.100"> uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam | </p>
                    <p>nā 'nyadapyatitejasvi na kruddhabhya gurormukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.101"> striyaṃ stravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nā 'nyasaṅgatām | </p>
                    <p>na patnīṃ bhojanasvapnakṣutajṛmbhādurāsane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.102"> śayīta naikaśayane na cāśnīyāstayā saha | </p>
                    <p>tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.103"> nocchiṣṭastārakārāhutuhināśudivākarān | </p>
                    <p>paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśechiraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.104"> pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet | </p>
                    <p>arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.105"> nānyaddevārcane karma kuryāddhāvenna varṣati | </p>
                    <p>tithiṃ pakṣasya na brūyāt nakṣatrāṇi na nirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.106"> na+ātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam | </p>
                    <p>prakāśayennāvamānaṃ na ca niḥsneatāṃ prabhoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.107"> purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān | </p>
                    <p>anṛjuḥ kṣavathūdrārakāsasvapnānnamaithunam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.108"> saśabdamalinaṃ hastabhrūnetrotkṣepavāditām | </p>
                    <p>kūlacchāyāṃ surāpānaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.109"> hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ | </p>
                    <p>sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.110"> ārogyajīvitaiśvaryavidyāsu sthiramānitām | </p>
                    <p>toyāgni pūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.111"> madyātisaktiṃ vistraṃbhasvātantrye strīṣu ca tyajet | </p>
                    <p>naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.112"> na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam | </p>
                    <p>nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.113"> vaset prājyāmbubhaiṣajyasamit puṣpatṛṇendhane | </p>
                    <p>subhikṣakṣemaramyānte paṇḍitairmaṇḍite pure ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.114"> narāmarāṇāṃ siddhānāṃ śāstrāṇāñcājugupsakaḥ | </p>
                    <p>ādhārakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.115"> daśa karmapatānrakṣan jayannabhyantarānarīn | </p>
                    <p>hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.116"> saṃbhinnalāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam | </p>
                    <p>pāpaṃ karmetidaśadhā kāyavāṅmānasaistyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.117"> paropaghātakriyayā varjayedārjanaṃ śriyaḥ | </p>
                    <p>arthānāṃ dharmalabdhānāmadātā 'pihyasambhavāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.118"> svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati | </p>
                    <p>sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.119"> śāstāramanusaṃsmṛtya svacaryāṃ cātha saṃviśet | </p>
                    <p>deśe śucāvanākīrṇe dvitrāptaparicārakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.120"> yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham | </p>
                    <p>jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.121"> prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati | </p>
                    <p>pūrvāparadiśo bhāge dharmamevānucintayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.122"> ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ | </p>
                    <p>bibhyat pratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.123"> ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ | </p>
                    <p>sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.124"> sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi | </p>
                    <p>adūṣayanmanastasmāt bhaktimāṃstamupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.125"> paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni | </p>
                    <p>sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayettu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.126"> satvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak
                        samīkṣyā+ātmahitaṃ vidadhyāt | </p>
                    <p>anyo 'pi yaḥ kaścidihā 'sti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.3.127"> iti caritamupetaḥ sarvajīvopajīvyaṃ
                        prathitapṛthuguṇaudho rakṣito devatābhiḥ | </p>
                    <p>samadhikaśatajīvī nirvṛtaḥ puṇyakarmā vrajati sugatinimno dehabhede 'pi
                        tuṣṭim ||</p>

                    <p>iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>caturtho 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.4.1"> athāta ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.2"> kālo hi nāma bhagavānanādinidhano yathopacitakarmānusārī
                        | </p>
                    <p>yadanurodhādādityādayaḥ khādayaśca mahābhūtaviśeṣāstathā tathā vipariṇamanto
                        janmavatāṃ janmamaraṇasyarturasavīryadopadehabalavyāpatsaṃ padāṃ ca
                        kāraṇatvaṃ patyayatāṃ pratipadyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.3"> sa
                        mātrākāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanavarṣabhedena
                        dvādaśadhā vibhajyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.4"> tatrākṣinimeṣo māntrā tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā tāstriṃśat
                        kalā tāḥ sadaśabhāgā viṃśatirnāḍikā nāḍikādvayaṃ muhūrtaśca te
                        tulyarātrindive rāśibhāge catvāraḥ pādonā yāmaḥ taiścaturbhiraho rātriśca
                        pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ pakṣadvayaṃ māsaḥ sa śuklāntaḥ
                        tairmārgaśīrṣādibhirdvisaṃkhyaiḥ
                        kramāddhemantaśiśiravasantagrīṣmavarṣaśaradākhyāḥ ṣaḍṛtavo bhavanti teṣu
                        śiśirādayastrayo raverudagayanamādānañca śeṣā dakṣiṇāyanaṃ visargaśca
                        tāvādānavisargau varṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.5"> tayorādānamāgneyam tasmin khalu
                        kālasvabhāvamārgaparigṛhīto 'tyarthopṇagabhastijālamaṇḍalo
                        'rkastatsaṃparkādvāyavaśca tīvrarūkṣāḥ somajaṃ guṇamupaśoṣayanto jagataḥ
                        snehamādadānā ṛtukrameṇo pajanitaraukṣyā rūkṣān
                        rasāṃstiktakaṣāyakaṭukānabhiprabalayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.6"> vasargastu saumyaḥ tasminnapi
                        kālamārgameghavātavarṣābhihataprabhāve dakṣiṇāyanage 'rke śaśini
                        cāvyāhatabale śiśirābhirbhābhiḥ śaśvadāpyāyamāne māhendrasalila praśānta
                        santāpe jagatyarūkṣā rasāḥ pravardhante 'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ balaṃ
                        copacīyate nṛṇāmiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.7"> bhavati cātra</p>
                    <p>hemante śiśire cāgryaṃ visargādānayorbalam śaradvasantayormadhyaṃ hīnaṃ
                        varṣānidāghayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.8"> dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ | </p>
                    <p>digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.9"> lodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojvalāḥ | </p>
                    <p>dṛptā gajājamahiṣavājivāyasasūkarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.10"> himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ | </p>
                    <p>nadyaḥ sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.11"> dehoṣmāṇo viśanto 'ntaḥ śīte śītānilāhatāḥ | </p>
                    <p>jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate 'nalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.12"> visarge balināṃ prāyaḥ svabhāvādigurukṣamam | </p>
                    <p>bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.13"> anindhano 'nyathā sīdedatyudīrṇatayā 'thavā | </p>
                    <p>dhātūnapi pacedasya tatasteṣāṃ kṣayānmarut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.14"> tejaḥ sahacaraḥ kupyecchītaḥ śīte viśeṣataḥ | </p>
                    <p>ato hime bhajetsnigdhān svādvamlalavaṇānrasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.15"> bileśayaudakānūpaprasahānāṃ bhṛtāni ca | </p>
                    <p>māṃsāni guḍapiṣṭotthamadyānyabhinavāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.16"> māṣekṣukṣīravikṛtivasātailanavaudanān | </p>
                    <p>vyāyāmodvartanābhyaṅgasvedadhūmāñjanātapān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.17"> sukhodakaṃ śaucavidhau bhūmigarbhagṛhāṇi ca | </p>
                    <p>sāṅgārayānāṃ śayyāṃ ca kuthakambalasaṃskṛtām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.18"> kuṅkumenānuliptāṅgo guruṇā 'garuṇā 'pi vā | </p>
                    <p>laghūṣṇaiḥ prāvṛtaḥ svapyāt kāle dhūpādhivāsitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.19"> pīnāṅganāṅgasaṃsaṅganivāritahimānilaḥ | </p>
                    <p>śiśire śītamadhikaṃ meghamāutavarṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.20"> raukṣyaṃ ca+ādānajaṃ tasmāt kāryaḥ pūrvo 'dhikaṃ vidhiḥ
                        | </p>
                    <p>vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.21"> navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubho 'malāḥ | </p>
                    <p>kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.22"> kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ | </p>
                    <p>śiśire sañcitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.23"> tadā prabādhamāno 'gniṃ rogān prakurute bahūn | </p>
                    <p>ato 'smiṃstīkṣṇavamanadhūmagaṇḍūṣanāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.24"> vyāyāmodvarttanakṣaudrayavagodhūmajāṅgalān | </p>
                    <p>seveta suhṛdudyānayuvatīśca manoramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.25"> snātaḥ svalaṅkṛtaḥ sragvī candanāgarurūṣitaḥ | </p>
                    <p>vicitrāmatravinyastān sahakārotpalāṅkitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.26"> nigadāṃśca+āsavāriṣṭaśīdhumārdvīkamādhavān | </p>
                    <p>kvathitaṃ mustaśuṇṭhyambu sārāmbhaḥ kṣaudravāri vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.27"> guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet | </p>
                    <p>grīṣme 'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdāvadīpitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.28"> diśo jvalanti bhūmiśca māruto naiṛtaḥ sukhaḥ | </p>
                    <p>pavanātapasaṃsvedairjantavo jvaritā iva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.29"> tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ | </p>
                    <p>divākarakarāṅgāranikarakṣapitāmbhasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.30"> pravṛddharodhaso nadyaḥ cchāyāhīnā mahīruhāḥ | </p>
                    <p>viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.31"> ādatte jagatastejastada+ādityo bhṛśaṃ yataḥ | </p>
                    <p>vyāyāmātapakaṭvamlalavaṇoṣṇaṃ tyajedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.32"> madyaṃ na sevyaṃ svalpaṃ vā sevyaṃ subahuvāri vā | </p>
                    <p>anyathā śophaśaithilyadāhamohān karoti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.33"> navamṛdbhājanasthāni hṛdyāni surabhīṇi ca | </p>
                    <p>pānakāni samanthāni sitāḍhyāni himāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.34"> svādu śītaṃ dravaṃ cānnaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ | </p>
                    <p>śālikṣīraghṛtadrākṣānālikerāmbuśarkarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.35"> tālavṛntānilān hārān srajaḥ sakamalotpalāḥ | </p>
                    <p>tanvīrmṛṇālavalayāḥ kāntāścandanarūṣitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.36"> sarāṃsi vāpiḥ saritaḥ kānanāni himāni ca | </p>
                    <p>surabhīṇi niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.37"> niṣpatadyantrasalile svapyāddhārāgṛhe divā | </p>
                    <p>rātrau ca+ākāśatalake sugandhikusumāstṛte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.38"> karpūracandanārdrāṅgo viralānaṅgasaṅgamaḥ | </p>
                    <p>varṣāsu vāruṇo vāyuḥ sarvasasyasamudgamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.39"> bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ | </p>
                    <p>dīrghikānavavāryaughamagnasopānapaṅktayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.40"> vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ | </p>
                    <p>saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.41"> mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā | </p>
                    <p>indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.42"> paritaḥ śyāmalatṛṇā silindhrakuṭajojvalā | </p>
                    <p>tadādānābale dehe mande 'gnau bādhite punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.43"> vṛṣṭibhūbāṣpatoyāmlapākaduṣṭaiścalādibhiḥ | </p>
                    <p>bastikarma niṣeveta kṛtasaṃśodhanakramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.44"> purāṇāśāligodhūmayavān yūṣarasaiḥ kṛtaiḥ | </p>
                    <p>nigadaṃ madirāriṣṭamārdvīkaṃ svalpamambu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.45"> divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍaṃ sārasameva vā | </p>
                    <p>vṛṣṭivātākuletvanhi bhojanaṃ kledavātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.46"> pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣpāmlalavaṇaṃ bhajet | </p>
                    <p>prāyo 'nnapānaṃ sakṣaudraṃ saṃskṛtaṃ ca ghanodaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.47"> asarīsṛpabhūbāṣpaśītamārutaśīkaram | </p>
                    <p>sāgniyānaṃ ca bhavanaṃ nirdaṃśamaśakonduram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.48"> pragharṣodvartanasnānadhūmagandhāgarupriyaḥ | </p>
                    <p>yāyāt kareṇumukhyābhiścitrasragvastrabhūṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.49"> nadījalodamanthāhaḥ svapnātidravamaithunam | </p>
                    <p>tuṣārapādacaraṇavyāyāmārkakarāṃstyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.50"> śaradi vyoma śubhrābhraṃ kiñcit paṅkāṅkitā mahī | </p>
                    <p>prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.51"> vikṣiptatīkṣṇakiraṇo meghaughavigamādraviḥ | </p>
                    <p>babhruvarṇo 'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.52"> kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ | </p>
                    <p>taraṅgabhaṅgāni sarāṃsi vimalāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.53"> varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ | </p>
                    <p>taptānāṃ sañcitaṃ pūrvaṃ tadā pittaṃ prakupyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.54"> śastaṃ tiktahaviḥpānaṃ vireko 'srasrutiḥ sadā | </p>
                    <p>śītaṃ laghvannapānaṃ ca kaṣāyasvādutiktakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.55"> śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgasitāmadhu | </p>
                    <p>paṭolāmalakaṃ drākṣā jāṅgalaṃ kṣudvatāṃ bhṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.56"> divā divākarakarairniśākarakaraurnīśi | </p>
                    <p>santaptaṃ hlāditaṃ toyamagastyenāviṣīkṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.57"> nirmalaṃ śuci kālena pakvaṃ pāne 'mṛtopamam | </p>
                    <p>haṃsaughapakṣavikṣepabhramatbhramarapaṅktiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.58"> susaroruhasevyāsu sarasīṣu plaveta ca | </p>
                    <p>laghuśuddhāmbaraḥ sragvī śītośīravilepanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.59"> seveta candrakiraṇān pradoṣe saudhamāśritaḥ | </p>
                    <p>tṛptidadhyātapakṣāravasātailapuronilān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.60"> tīkṣṇamadyadivāsvapnatuṣārāṃśca vivarjayet | </p>
                    <p>nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.61"> rtvorantādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ | </p>
                    <p>tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.62"> asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt | </p>
                    <p>rtuṣvevaṃvidheṣveṣa vidhiḥ svāsthye ca dehināṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.63"> nirdiśyate 'nyarūpeṣu viruddhājñāniko vidhiḥ | </p>
                    <p>māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.4.64"> yathottaraṃbhajeccaryāṃ tatra tasya balāditi ||</p>

                    <p>iti caturtho 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>pañcamo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.5.1"> athāto rogānutpādanīyaṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.2"> vegān nadhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām | </p>
                    <p>nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.3"> adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ | </p>
                    <p>vātamūtraśakṛtsaṅgaddaṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.4"> śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ | </p>
                    <p>ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.5"> mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ | </p>
                    <p>aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.6"> mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogāḥ tadauṣadham | </p>
                    <p>vartyabhyaṅgavagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.7"> annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu | </p>
                    <p>mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyeta ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.8"> jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam | </p>
                    <p>avapīḍakametacca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.9"> udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ | </p>
                    <p>ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.10"> śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ | </p>
                    <p>tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.11"> pravartayet kṣutiṃ saktāṃ svedābhyaṅgau ca śīlayet | </p>
                    <p>yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.12"> śoṣāṅgasādabadhiryasammohabhramahṛdgadāḥ | </p>
                    <p>tṛpṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.13"> aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ | </p>
                    <p>tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.14"> nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ | </p>
                    <p>aṅgamardaśca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.15"> kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ | </p>
                    <p>śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.16"> gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt | </p>
                    <p>hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.17"> jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ | </p>
                    <p>pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.18"> sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ | </p>
                    <p>visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.19"> sakāsaśvasahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ | </p>
                    <p>gaṇḍūṣadhūmānāhāraṃ rukṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.20"> vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam | </p>
                    <p>sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.21"> śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ | </p>
                    <p>hṛdvyathā mūtrasaṅgāṅgabhaṅgavardhmāśmaṣaṇḍhatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.22"> tāsracūḍasurāśalibastyabhyaṅgāvagāhanam | </p>
                    <p>bastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.23"> tatra seveta sarvaṃ ca varjayedvegadhāriṇam | </p>
                    <p>viḍvāminaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ tṛṭchūlapīḍitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.24"> rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ | </p>
                    <p>nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.25"> tataścānekadhā prāyaḥ pavano yat prakupyati | </p>
                    <p>annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.26"> kramādapāmapi maṇau paṅko 'vaśyaṃbhavatyataḥ | </p>
                    <p>uttiṣṭheta yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.27"> cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ | </p>
                    <p>prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇogadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.28"> atisthaulyāgnisadanamehakuṣṭhahṛtaujasaḥ | </p>
                    <p>srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvayathupāṇḍutāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.29"> āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān | </p>
                    <p>cchardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.30"> kaṇṭhāmayān mūrddharujaṃ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ | </p>
                    <p>tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.31"> ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na | </p>
                    <p>doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ sirāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.32"> vamanādīnato yuñjyāt svasthasthaiva yathāvidhi | </p>
                    <p>doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.33"> ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ | </p>
                    <p>yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.34"> rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit | </p>
                    <p>bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.35"> śāliṣaṣṭikagodhūmamāṃsakṣīraghṛtādibhiḥ | </p>
                    <p>hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.36"> sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasnehabastibhiḥ | </p>
                    <p>tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.37"> dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ | </p>
                    <p>ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.58"> kāmakrodhabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ | </p>
                    <p>tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.59"> deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam | </p>
                    <p>atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.60"> bhūtādyasyarśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak | </p>
                    <p>anutpatyai samāsena vidhireṣa pradarśitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.61"> nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.62"> śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan
                        grīṣmajamabhrakāle | </p>
                    <p>ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujān na jātu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.63"> nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ | </p>
                    <p>dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.64"> artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ
                        nityamapāyavatsu | </p>
                    <p>jitendriyaṃ nānupatānti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.5.65"> kāle 'nukūlo viṣayā manojñā dharmyāḥ kriyāḥ karma
                        sukhānubandhi | </p>
                    <p>sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya ||</p>

                    <p>iti pañcamo 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.6.1"> athātodravadravyavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.2"> jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam | </p>
                    <p>tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ śucyamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.3"> sūryodhdṛtapramuktatvāllaghu vātakaṃphāpaham | </p>
                    <p>śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.4"> gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ | </p>
                    <p>hitāhitatve tat bhūyo deśakālāvapekṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.5"> yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājatasthitam | </p>
                    <p>aklinnamavivarṇaṃ vā tat peyaṃ gāṅgamanyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.6"> sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā | </p>
                    <p>khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaścyutaṃ jalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.7"> hemamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet | </p>
                    <p>tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.8"> śvete kaṣāyaṃ tatsvādu kṛṣṇe tiktaṃ ca pāṇḍure | </p>
                    <p>nīle kaṣāyamadhuraṃ deśe lavaṇamūṣare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.9"> sakṣāraṃ kapile miśraṃ miśre 'thāmbuguṇādhike | </p>
                    <p>madhuraṃ lavaṇāmlaṃ tu bhavetbhūmiguṇādhike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.10"> tejodhike tiktakaṭu kaṣāyaṃ pavanādhike | </p>
                    <p>divyānukāri tvavyaktarasatvāt khaguṇādhike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.11"> śucipṛthvasitaśvete deśe cārkānilāhatam | </p>
                    <p>kaupasārasatāṭākacauṇḍaprāsravaṇaudbhidam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.12"> vāpīnadītoyamiti tat punaḥ smṛtamaṣṭadhā | </p>
                    <p>sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ dīpanānnātivātalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.13"> sārasaṃ svādu laghu ca tāṭākaṃ guru vātalam | </p>
                    <p>cauṇḍaṃ tu pittalaṃ doṣaharaṃ prāsravaṇodakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.14"> audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ svādu vāpījalaṃ gaghu | </p>
                    <p>nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.15"> dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyāt gurulāghavam | </p>
                    <p>paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.16"> pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstato 'nyathā | </p>
                    <p>upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.17"> himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthitāḥ | </p>
                    <p>krimiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.18"> prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni mahendrajāḥ | </p>
                    <p>udaraślīpadātaṅkān sahyavindhyabhavāḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.19"> kuṣṭhapāṇḍuśirorogān doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ | </p>
                    <p>balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.20"> kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam | </p>
                    <p>paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.21"> sūryendupavanādṛṣṭaṃ juṣṭaṃ ca kṣudrajantubhiḥ | </p>
                    <p>abhivṛṣṭaṃ vivarṇaṃ ca kaluṣaṃ sthūlaphenilam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.22"> virasaṃ gandhavattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ | </p>
                    <p>anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.23"> lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam | </p>
                    <p>tat kuryāt snānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.24"> kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ | </p>
                    <p>tadvarjayedabhave vā toyasyānyasya śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.25"> ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam | </p>
                    <p>vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.26"> parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ | </p>
                    <p>vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.27"> pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam | </p>
                    <p>pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye 'nyapradeśaje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.28"> ajīrṇe kvathitaṃ cā++āme pakve jīrṇe 'pi netarat | </p>
                    <p>śīte vidhirayaṃ tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.29"> pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam | </p>
                    <p>ato 'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.30"> āsyaśoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā tadalābhataḥ | </p>
                    <p>na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.31"> kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat | </p>
                    <p>samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.32"> atiyogena salilaṃ tṛṣyato 'pi prayojitam | </p>
                    <p>prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.33"> vardhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam | </p>
                    <p>kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.34"> pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam | </p>
                    <p>tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.35"> āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇaṃ niṣpipāso 'pyapaḥ pibet | </p>
                    <p>yāvatyaḥ kledayantyannamatikledo 'gnināśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.36"> vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ | </p>
                    <p>pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.37"> anavbasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca | </p>
                    <p>nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ taddhi tridoṣakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.38"> tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam | </p>
                    <p>sarvameva tathā syandaplīhavidradhigulminaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.39"> pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśophinaḥ | </p>
                    <p>kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.40"> ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho 'pi cālpaśaḥ | </p>
                    <p>bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.41"> ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayāt kapham | </p>
                    <p>madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.42"> śītaṃ madātyayaglānimūrchāchardiśramabhramān | </p>
                    <p>tṛṣṇoṣṇadāhapittāsṛgviṣāṇi ca nihanti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.43"> kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt | </p>
                    <p>kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.44"> hidhmādhmānānilaśleṣmatṛṭkāsaśvāsapīnase | </p>
                    <p>pārśvaśūlāmamedassu sadyaḥśuddhau navajvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.45"> dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghu bastiviśodhanam | </p>
                    <p>pāṣāṇarūpyamṛddhemajatutāpārkatāpitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.46"> pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍaritijit | </p>
                    <p>laghvarūkṣaṃ klamaghnañca toyaṃkvathitaśītalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.47"> saṃsarge pittakaphayoḥ sannipāte ca śasyate | </p>
                    <p>toyaṃ vanhiguṇabhraṣṭaṃ pāke 'mlaṃ sarvadoṣakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.48"> bhavet paryuṣitaṃ tacca toyaṃ himakarodbhavam | </p>
                    <p>atiśaityagurusthairyaṅghātaiḥ kaphavātakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.49"> candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham | </p>
                    <p>dṛṣṭimedhāvapusthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.50"> nālikerodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu | </p>
                    <p>tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam | </p>
                    <p>divyaṃ vāri varaṃ varṣe nādeyamavaraṃ ||</p>

                    <p>iti toyavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.6.51"> svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam | </p>
                    <p>vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.52"> prāyaḥ payaḥ atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam | </p>
                    <p>kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.53"> śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ | </p>
                    <p>jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.54"> hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam | </p>
                    <p>alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.55"> ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit | </p>
                    <p>īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.56"> śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām | </p>
                    <p>mānuṣaṃ vātapittāsṛgbhighātākṣirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.57"> tarpaṇāścyotanairnasyaiḥ ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam | </p>
                    <p>vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.58"> hastinyāḥ sthairyakṛt bāḍhaṃ uṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu | </p>
                    <p>śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.59"> payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato 'nyathā | </p>
                    <p>bhavet garīyo 'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.60"> piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tat bhṛśam | </p>
                    <p>aceṣṭayā ca prādoṣāt garīyaḥ smṛtamauṣasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.61"> vyākhyātastena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi | </p>
                    <p>hrasveṣu cātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.62"> amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit | </p>
                    <p>medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.63"> rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare | </p>
                    <p>pīnase mūtrakuchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇīgade ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.64"> naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na | </p>
                    <p>nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ nāghṛtaṃ nāsitopalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.65a"> na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā | </p>
                    <p>jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.65b"> takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit | </p>
                    <p>śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.66"> gulmaplīhaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet | </p>
                    <p>tadvanmastu saraṃ srotaśśodhi viṣṭambhajillaghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.67"> śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtaṃ | </p>
                    <p>yakṣmārśordditapittāsṛgvātajid grāhi dīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.68"> kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit | </p>
                    <p>śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.69"> bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām | </p>
                    <p>kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.70"> vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham | </p>
                    <p>snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.71"> sahasravīryaṃ vidhibhiḥ śṛtaṃ karmasahasrakṛt | </p>
                    <p>madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.72"> purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam | </p>
                    <p>pūrvoktāṃścādhikān kuryāt guṇāṃstadamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.73"> tadvacca ghṛtamaṇḍo 'pi rukṣastīkṣṇastanuśca saḥ | </p>
                    <p>kīlāṭadadhikūcīkātakrapiṇḍakamoraṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.74"> sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ | </p>
                    <p>śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.75"> vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathā payaḥ | </p>
                    <p>gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave ||</p>

                    <p>iti kṣīravargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.6.76"> ikṣoḥ saro guruḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.77"> vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajit bhukte vātaprakopanaḥ | </p>
                    <p>raktapittapraśamanaḥ svādupākaraso rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.78"> so 'gre salavaṇo dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ | </p>
                    <p>mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.79"> kiñcit kālavidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ | </p>
                    <p>vidāhī guru viṣṭambhī tenāsautatra pauṇḍrakaḥ | </p>
                    <p>śaityaprasādamādhuryādvarastamanuvāṃśikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.80"> śātaparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt | </p>
                    <p>sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.81"> phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam | </p>
                    <p>nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛt guḍaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.82"> prabhūtakrimimajjāsṛṅbhedomāṃsakapho 'paraḥ | </p>
                    <p>hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca navaḥ śleṣmāgnisādakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.83"> vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ | </p>
                    <p>matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.84"> tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāṣaśarkarā | </p>
                    <p>tridoṣaghnī sitā kāśeṣudarbhacchadasambhavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.85"> dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛktipattaghnaḥ sarvaśarkarāḥ | </p>
                    <p>śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.86"> cakṣuṣyaṃ cchedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut | </p>
                    <p>kuṣṭhamehakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.87"> vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu | </p>
                    <p>rūkṣaṃ kaṣāyamadhuram tattulyā madhuśarkarā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.88"> uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat | </p>
                    <p>viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo 'pi yato madhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.89"> kurvate te svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ | </p>
                    <p>pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.90"> alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate | </p>
                    <p>gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.91"> na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram | </p>
                    <p>upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.92"> nānādravyātmakatvāccca yogavāhi paraṃ madhu | </p>
                    <p>vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣatāmanuvartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.93"> bhrāmaraṃ pauṣpikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram | </p>
                    <p>varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva hyupayojayet ||</p>

                    <p>iti ikṣu vargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.6.94"> tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca | </p>
                    <p>tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.95"> kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca | </p>
                    <p>baddhaviṭkaṃ krimighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.96"> tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ | </p>
                    <p>āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.97"> satiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru | </p>
                    <p>vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.98"> rukchophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet | </p>
                    <p>tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.99"> umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt | </p>
                    <p>dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.100"> suvarcaleḍgudīpīluśāṅkhinīnīpasambhavam | </p>
                    <p>saralāgarudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.101"> tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt | </p>
                    <p>arśaḥkuṣṭhakrimiśleṣmaśukramedonilāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.102"> karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet | </p>
                    <p>kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaṇodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.103"> bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave | </p>
                    <p>viśeṣāt krimikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.104"> akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam | </p>
                    <p>trapusorvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.105"> vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam | </p>
                    <p>pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.106"> tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param | </p>
                    <p>vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.107"> māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedopi tāviva | </p>
                    <p>baulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.108"> vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā | </p>
                    <p>kākamadgu vasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.109"> dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇokṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam | </p>
                    <p>satvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.110"> sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu | </p>
                    <p>naṣṭanidrātinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.111"> kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam | </p>
                    <p>vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.112"> guru taddoṣajananaṃ navaṃ jīrṇamato 'nyathā | </p>
                    <p>peyaṃ noṣṇopacareṇa na viriktakṣudhāturaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.113"> nātitīkṣṇamṛdusvacchaghanaṃ vyāpannameva vā | </p>
                    <p>gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.114"> suranilaghnī medosṛkstanyamūtrakaphāvahā | </p>
                    <p>tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.115"> śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān | </p>
                    <p>śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.116"> jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ | </p>
                    <p>bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.117"> nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā | </p>
                    <p>vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.118"> viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā | </p>
                    <p>kauhalī bṛṃhaṇī gurvī śleṣmalastu madhūlakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.119"> yathādravyaguṇo 'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ | </p>
                    <p>grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥ śoṣaśophodarajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.120"> hanti gulmākrimiphīhaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ | </p>
                    <p>mārdvikaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.121"> alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkrimināśanam | </p>
                    <p>asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.122"> śārkaraḥ surabhiḥ tvādurhṛdyo nātimado maghuḥ | </p>
                    <p>sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.123"> vātapittakaraḥ śīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā | </p>
                    <p>medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.124"> cchedi madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit | </p>
                    <p>surāsavastīkṣṇamadaḥ svādustīkṣṇo 'nilāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.125"> maireyo madhuro hṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ | </p>
                    <p>dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.126"> drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ | </p>
                    <p>mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.127"> samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ sauṣadhānugaḥ | </p>
                    <p>drākṣekṣumākṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.128"> madyākarā yattebhyo 'nyattanmadyapratirūpakam | </p>
                    <p>guṇairyathodbaṇairvidyānmadyamākarasaṅkarāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.129"> raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam | </p>
                    <p>vidāhi bhṛśatīkṣṇokṣṇaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.130"> dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam | </p>
                    <p>guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.131"> kandamūlaphalādyāṃśca tadvadvidyāttadāsutān | </p>
                    <p>śāṇḍākī cā 'sutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.132"> dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛt sparśaśītalam | </p>
                    <p>śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.133"> śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham | </p>
                    <p>ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.134"> krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe | </p>
                    <p>te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte ||</p>

                    <p>iti madyavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.6.135"> mūtraṃ gojāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam | </p>
                    <p>pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.136"> krimiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān | </p>
                    <p>gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.137"> virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam | </p>
                    <p>dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomūtramuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.138"> śvāsakāsaharaṃ cchāgaṃ pūraṇāt karṇaśūlajit | </p>
                    <p>dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.139"> hantyunmādamapasmāraṃ krimīnmehañca rāsabham | </p>
                    <p>kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.140"> mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut | </p>
                    <p>prasahānāmapasmāramunmādañca niyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.141"> mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭhahṛjjalacāriṇām | </p>
                    <p>netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.142"> pittaṃ tiktaṃ viṣaharaṃ rocanā kaphavātajit | </p>
                    <p>tiktā pāpmāharāmūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.6.143"> toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt | </p>
                    <p>iti dravaikadeśo 'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ ||</p>

                    <p>iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ</p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>saptamo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.1"> athāta annasvarūpavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.2"> rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ | </p>
                    <p>śārāmukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.3"> puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gauraśārivau | </p>
                    <p>kāñcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.4"> lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ | </p>
                    <p>pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.5"> svādupākarasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ | </p>
                    <p>kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.6"> śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā | </p>
                    <p>mahāṃstaṃ cānu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.7"> yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ | </p>
                    <p>svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣmapittalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.8"> sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ | </p>
                    <p>snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.9"> ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ | </p>
                    <p>tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.10"> kukkuṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ | </p>
                    <p>varakoddālakojjālacīnaśāradadardurāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.11"> gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ | </p>
                    <p>svāduramlavipāko 'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.12"> bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ | </p>
                    <p>kaṅgukodravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.13"> śyāmākatoyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ | </p>
                    <p>śiśiroddālanīvāravarūkabarakotkaṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.14"> madhūlikāntanirgaṇḍīveṇuparṇīpraśāntikāḥ | </p>
                    <p>gavethukāṇḍalauhityatoyaparṇīmukundarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.15"> kaphapittaharā rūksāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ | </p>
                    <p>vātalā baddhaviṇmūtrā laghavo lekhanātmakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.16"> bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgubṛṃhaṇī guruḥ | </p>
                    <p>koradūṣaḥ paraṃ grāī sparśe śīto viṣāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.17"> uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ | </p>
                    <p>śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.18"> rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ | </p>
                    <p>vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.19"> pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān | </p>
                    <p>guṇairnyūnatarā jñeyā yavādanuyavāhvayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.20"> ūṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ | </p>
                    <p>vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.21"> sandhānakarī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛt saraḥ | </p>
                    <p>pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ ||</p>

                    <p>iti śūkadhānyavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.22"> śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ | </p>
                    <p>masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāścapṛthagvidhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.23"> kaṣāyasvādulaghavo vibandhādhmānakāriṇaḥ | </p>
                    <p>rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipāke kaṭukā hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.24"> pittāsṛkkaphamedassu sūpālepādiyojanāt | </p>
                    <p>sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṃśo 'lpamārutāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.25"> haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ | </p>
                    <p>varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.26"> rājamāṣo gururbhūriśakṛdrūkso 'tivātalaḥ | </p>
                    <p>kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.27"> pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān | </p>
                    <p>ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.28"> grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke 'mlā vidāhinaḥ | </p>
                    <p>niṣpāvastu saro rūkṣaḥ kaṣāyamadhuro guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.29"> pāke 'mlo vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakṛt | </p>
                    <p>uṣṇo vidāhī dṛkcchukrakaphaśophaviśāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.30"> māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ | </p>
                    <p>gurūṣṇo 'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.31"> phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ | </p>
                    <p>kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.32"> madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ | </p>
                    <p>snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.33"> snigdhoṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ | </p>
                    <p>medhyaḥ keśyo gururvarṇyaḥ sparśaśīto 'nilāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.34"> alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt | </p>
                    <p>kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.35"> snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ | </p>
                    <p>dṛkcchukrahṛt kaṭuḥ pāke tadvat bījaṃ kusumbhajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.36"> māṣo 'tra sarveṣvavaro yavakaḥ śūkajeṣu ca | </p>
                    <p>navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.37"> laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam | </p>
                    <p>śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam ||</p>

                    <p>iti śimbidhānyavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.38"> maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam | </p>
                    <p>yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.39"> tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt | </p>
                    <p>srotomārdavakṛt svedī sandhukṣayati cānalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.40"> kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā | </p>
                    <p>malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.41"> vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā | </p>
                    <p>vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.42"> sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ | </p>
                    <p>yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.43"> viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ | </p>
                    <p>iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.44"> śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām | </p>
                    <p>kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.45"> dṛṣṭiśravaṇavahnyāyurbalavarṇasvarārthinām | </p>
                    <p>bhagnāviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.46"> hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ | </p>
                    <p>maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.47"> vātānulomī kaulattho gulmatūnipratūnijit | </p>
                    <p>prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.48"> khalakāmbalikau hṛdyau cchedinau svauṣadhānugau | </p>
                    <p>piśitena rasastatra yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.49"> mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ | </p>
                    <p>jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.50"> alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ | </p>
                    <p>vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.51"> gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā | </p>
                    <p>tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.52"> cāṇḍākīvaṭakaṃ dṛghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru | </p>
                    <p>parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.53"> hṛdyā vṛṣyā rucikarā guruvo rāgaṣāḍavāḥ | </p>
                    <p>prīṇanā bhramatṛṭccharidimedamūrchāśramacchidaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.54"> tṛṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyobalapradaḥ | </p>
                    <p>pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.55"> rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balaya rucipradā | </p>
                    <p>śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.56"> viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat | </p>
                    <p>lājāstṛṭcchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.57"> kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ | </p>
                    <p>pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.58"> dhāna viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhanetramayakṣuttṛṭśramachardivraṇāpahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.59"> saktavo laghavaḥ pānāt sadya eva balapradāḥ | </p>
                    <p>nicayāt kaṭhinā gurvī proktā piṇḍī mṛdurlaghuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.60"> saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā | </p>
                    <p>śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.61"> nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān | </p>
                    <p>na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadyānna vā bahūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.62"> karkandhubadaradīnāṃ śramatṛṣṇāklamacchidaḥ | </p>
                    <p>saktavo 'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.63"> piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ | </p>
                    <p>veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.64"> mudgadijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ | </p>
                    <p>kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān | </p>
                    <p>ekayonīn laghūnvidyādapūpānuttarottaram ||</p>

                    <p>iti kṛtānnavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.65"> hariṇaiṇakuraṅgarśyagokarṇamṛgamātṛkāḥ | </p>
                    <p>kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.66"> śvadaṃṣṭrāmaśarabhakohakārakaśambarāḥ | </p>
                    <p>karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.67"> lāvavātikavartīraraktavartmakakarkarāḥ | </p>
                    <p>kapiñjalopacakrākhyacakorarurubāhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.68"> vartako vartikā ceti tittiriḥ krakaraḥ śikhī | </p>
                    <p>tāracūḍākhyavarakagonardagirivartikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.69"> tathā śārapadendrāhvavāraṭāśceti viṣkirāḥ | </p>
                    <p>śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭī jīvajīvakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.70"> khañjarīṭakahārītadurnāmārikṛśāgrahāḥ | </p>
                    <p>laṭvā laḍūṣo vaṭahā rokṣvelo ḍiṇḍimāṇavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.71"> jaṭī dundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ | </p>
                    <p>śārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.72"> mañjarīyakadātyūhagodhāputrapriyātmajāḥ | </p>
                    <p>kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto 'ṅgāracūḍakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.73"> pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ | </p>
                    <p>śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.74"> bhekacillaṭakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ | </p>
                    <p>vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.75"> gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ | </p>
                    <p>mārjāramūṣikavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.76"> lopākajambukaśyenacāṣolūkaśvavāyasāḥ | </p>
                    <p>śaśaghnībhāsakuraragṛdhraveśyakuliṅgakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.77"> dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ | </p>
                    <p>mahiṣanyaṅkurohītavarāharuruvāraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.78"> sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ | </p>
                    <p>haṃsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.79"> mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ | </p>
                    <p>utkrośapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.80"> kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ | </p>
                    <p>nadyāsyomallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.81"> matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ | </p>
                    <p>śuktiśaṅkhodruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.82"> bulūkīnakramakaraśiṃśumāratimiṅgalāḥ | </p>
                    <p>rājī cilicimādyaśca māṃsamityāhuraṣṭadhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.83"> yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite | </p>
                    <p>ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.84"> vikīryādikriyāyogairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ | </p>
                    <p>tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamāḥ himāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.85"> kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ | </p>
                    <p>pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.86"> tāmro 'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit | </p>
                    <p>laghīyān ṣaḍrasaścāsau grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.87"> kaṭupāko 'gnikṛt pathyaḥ sannipāte 'nilāvare | </p>
                    <p>tadvallāvo 'pyarūkṣastuṃ kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.88"> pārāvatāḥ kapotāścṛa tadvadvanyāḥ supūjitāḥ | </p>
                    <p>īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.89"> tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt | </p>
                    <p>grāhī varṇyo 'nilodriktasannipātaharaḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.90"> dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ | </p>
                    <p>nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.91"> tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ | </p>
                    <p>medhānalakarā hṛdyāḥ karakarāḥ sopacakrakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.92"> guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt | </p>
                    <p>gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.93"> mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ | </p>
                    <p>śītā mahāmṛgāsteṣu kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.94"> cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ | </p>
                    <p>jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.95"> godhā niyachati viṣaṃ mūṣikaḥ śukravardhanaḥ | </p>
                    <p>śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.96"> kārśyakevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati | </p>
                    <p>caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.97"> gurūṣṇo mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabṛhatvakṛt | </p>
                    <p>tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.98"> haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ | </p>
                    <p>kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.99"> pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca | </p>
                    <p>rohitaḥ pravarasteṣāṃ paraṃ cilicimo 'varaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.100"> agocaravicāritvāt sarvadoṣakaro hi saḥ | </p>
                    <p>kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.101"> nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam | </p>
                    <p>śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.102"> viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat | </p>
                    <p>atimedyaṃ tyajenmāṃsaṃ hataṃ vyādhiviṣodakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.103"> svayaṃ mṛtaṃ dhūmapūrṇamagocarabhṛtaṃ kṛśam | </p>
                    <p>sadyohataṃ vayasthaṃ ca śuddhaṃ surabhi śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.104"> eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ | </p>
                    <p>tittiriḥ krakaro godhā śvāviḍgṛdhro mṛgādhipaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.105"> tathaiva śārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau | </p>
                    <p>vartmī cāgryāḥ svavargeṣu pravarāsteṣvapi smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.106"> lāvaiṇagodhāḥ siṃhāśca nindito gauḥ sadarduraḥ | </p>
                    <p>ṛśyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.107"> gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam | </p>
                    <p>vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ gurudoṣalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.108"> puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ | </p>
                    <p>laghuryoṣiccatuṣpātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.109"> śiraskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthyośca gauravam | </p>
                    <p>tathāmapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.110"> śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram | </p>
                    <p>māṃsāt garīyo bṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛtgudam ||</p>

                    <p>iti māṃsavargaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.111"> śākaṃ pāṭhāśaṭīśrūṣāsuniṣaṇḍasatīnajam | </p>
                    <p>tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.112"> suniṣaṇḍo 'gnikṛdvṛṣyasteṣu rājakṣavaḥ param | </p>
                    <p>grahaṇyarśovikāraghno varccobhedī tu vāstukaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.113"> hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī | </p>
                    <p>kākamācī sarā svaryā cāṅgeryamlā 'gnidīpanī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.114"> grahaṇyarśo 'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ | </p>
                    <p>paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgāṣṭhāvalgujāmṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.115"> vetrāgrabṛhatīvāśākuntalītilaparṇikāḥ | </p>
                    <p>maṇḍūkaparṇīkarkkoṭakāravellakaparpaṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.116"> nāḍīkalāyagojihvāvārttākavanatiktakam | </p>
                    <p>karīraṃ kūlakaṃ nandī kuvelā śakulādanī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.117"> kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkkaśam | </p>
                    <p>tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.118"> hṛdyaṃ paṭolaṃ kriminut svādupākaṃ rucipradam | </p>
                    <p>pittalaṃ dīpana bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.119"> vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param | </p>
                    <p>kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.120"> vārttākaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit | </p>
                    <p>sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.121"> karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādutiktakam | </p>
                    <p>kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.122"> śyāmāśālmalikāśmaryabhañjakīrṇakayūthikāḥ | </p>
                    <p>vṛkṣādinīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.123"> lodhraḥ śaṇaḥ kacchudāraḥ saśelurvṛṣamuṣṭikā | </p>
                    <p>bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.124"> paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajit param | </p>
                    <p>baddhamūtrā sarā bhañjī karīraṃ syādabhīrujam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.125"> satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut | </p>
                    <p>taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.126"> madapittaviṣāsraghno muñjātaṃ vātapittajit | </p>
                    <p>snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛt param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.127"> pālakyā pichilā gurvvī śleṣmalā bhedinī himā | </p>
                    <p>madaghnyupodakā cuñcurgrāhī tau pūrvavattathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.128"> vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā | </p>
                    <p>jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvīvṛṣyā rasāyanī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.129"> cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā | </p>
                    <p>śākānāṃ pravarā nyūnā dvitīyā kiñcideva tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.130"> vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpikā | </p>
                    <p>kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārūrvārutiṇḍiśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.131"> tathā trapusacīnākacirbhiṭaṃ kaphavātakṛt | </p>
                    <p>bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.132"> vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit | </p>
                    <p>bastiśuddhikaraṃ vṛṣaṃ trapusaṃ tvatimūtralam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.133"> tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgorvārucirbhiṭam | </p>
                    <p>bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyāt pakvamato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.134"> śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit | </p>
                    <p>rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlānāhanullaghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.135"> mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgāṭakakaśerukāḥ | </p>
                    <p>nandīmāṣakakelūṭakrauñcādanakaloḍyakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.136"> satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru | </p>
                    <p>kalambunālikāmāṣakaṭhiñjarakutumbakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.137"> cillīlaṭvākaniṣpāvakurūṭakagavedhukāḥ | </p>
                    <p>yātukā sālakalyāṇī śrīparṇī pīluparṇikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.138"> kumārī jīvaloṇīkā yavaśākasuvarcalāḥ | </p>
                    <p>kuṣmāṇḍanīlinī svarcā vṛkadhūmakalakṣmaṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.139"> ālūpāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇā | </p>
                    <p>jīvantikaścuñcuparṇīprapunnāṭakuberakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.140"> svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru | </p>
                    <p>śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.141"> svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam | </p>
                    <p>laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.142"> takkārī varaṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit | </p>
                    <p>varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.143"> dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān | </p>
                    <p>dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.144"> laghuruṣṇā sarā tiktā sorupūkā ca lāṅgalī | </p>
                    <p>vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.145"> tadvat pañcāṅgulo vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ | </p>
                    <p>vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.146"> bilvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit | </p>
                    <p>vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.147"> pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit | </p>
                    <p>krimikāsakaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.148"> rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram | </p>
                    <p>sakṣāraṃ madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.149"> śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt | </p>
                    <p>yadbālamavyaktarasaṃ kiṃcitkṣāraṃ satiktakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.150"> tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati | </p>
                    <p>gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.151"> svaragnisādodāvartapīnasāṃśca mahat punaḥ | </p>
                    <p>gurūṣṇakaṭukaṃ svāduvipākaṃ sarvadoṣakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.152"> gurvabhiṣyandi ca snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit | </p>
                    <p>vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvamāmaṃ tu doṣalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.153"> kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ | </p>
                    <p>kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.154"> dhānyatumburuśaileyayavānīśṛṅgiverakāḥ | </p>
                    <p>parṇāso gṛñjano 'jājī jīrakaṃ gajapippalī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.155"> phaṇirjārjakajambīrakharāhvākālamālikāḥ | </p>
                    <p>dīpyakaḥ kṣavakadvīpibastagandhādi baddhaviṭ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.156"> rase pāke ca kaṭukaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu | </p>
                    <p>vidāhi rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ dṛkśukrakrimināśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.157"> vargo haritakākhyo 'yamupadaṃśeṣu yujyate | </p>
                    <p>vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo dīpanarocanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.158"> hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā | </p>
                    <p>surasaḥ sumukhaḥ śophagandhahā dhānakā punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.159"> kaṣāyatiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt | </p>
                    <p>kharāhvā bastiśūlaghnī citrako dīpanaḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.160"> patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ | </p>
                    <p>tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande kaṭupākarasaḥ saraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.161"> hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ | </p>
                    <p>bhagnasandhānakṛt balyo raktapittapradūṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.162"> kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān | </p>
                    <p>sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.163"> palāṇḍustadguṇairnyūno vipāke madhurastu saḥ | </p>
                    <p>kaphaṃ karoti no pittaṃ kevalānilanāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.164"> dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ | </p>
                    <p>viśeṣādarśasāṃ pathyo bhūkandastvatidoṣalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.165"> patre puṣpe phale kande ca gurutā kramāt | </p>
                    <p>varā śākeṣu jīvantī sārṣapastvavarāḥ param ||</p>

                    <p>iti śākavargaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.7.166"> drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ | </p>
                    <p>svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.167"> nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān | </p>
                    <p>tṛṣṇākāsajvaraśvāsasvarabhedakṣatakṣayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.168"> udriktapittān jayati tridoṣān svādu dāḍimam | </p>
                    <p>pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.169"> sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam | </p>
                    <p>mocakharjūrapanasanālikeraparūṣakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.170"> āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam | </p>
                    <p>sauvīrabadarāṅkolaphalguśleṣmātakodbhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.171"> vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam | </p>
                    <p>ūrumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.172"> dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam | </p>
                    <p>svādupākarasāṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.173"> nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam | </p>
                    <p>balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.174"> mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam | </p>
                    <p>raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.175"> snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru | </p>
                    <p>phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.176"> śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam | </p>
                    <p>madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.177"> vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram | </p>
                    <p>paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.178"> priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ | </p>
                    <p>kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.179"> tindukāśmantakāsīnaphalinībimbitodanam | </p>
                    <p>ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.180"> śvetapākakapitthāni siñcatībhavyajāmbavam | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣabhavaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.181"> kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam | </p>
                    <p>vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.182"> kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt | </p>
                    <p>pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.183"> doṣaghnaṃ ṣāḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam | </p>
                    <p>viṣaghnamubhayaṃ grāhi kapitthānyevamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.184"> bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam | </p>
                    <p>bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca jāmbavaṃ tvativātalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.185"> viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam | </p>
                    <p>pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.186"> bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt | </p>
                    <p>saṃpūrṇamāmramamlaṃ tu raktapittakaphapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.187"> svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārutaghnamapittalam | </p>
                    <p>hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.188"> sahakāraraso hṛdyaḥ surabhisnigdharocanaḥ | </p>
                    <p>dīpanaḥ pittavātaghnaḥ śukraśoṇitaśuddhikṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.189"> kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam | </p>
                    <p>gurvagnisādakṛdvilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.190"> pakvaṃ bālaṃ punastīkṣṇaṃ pittalaṃ laghu dīpanam | </p>
                    <p>vātaśleṣmaghnamuṣṇaṃ ca snigdhaṃ grāhyubhayaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.191"> vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanarocanam | </p>
                    <p>vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmlamjaṃ tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.192"> phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca | </p>
                    <p>guruṣṇamadhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.193"> kaṭupākarasaṃ pīlu tīkṣṇoṣṇaṃ bhedi pittalam | </p>
                    <p>krimigulmodaragaraplīhārśaḥkaphavātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.194"> satiktaṃ svādu yat pīlu nātyuṣṇaṃ tattridoṣajit | </p>
                    <p>nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāgaraṃ tṛṇaśūlyajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.195"> asmādalpāntaraguṇamaiṅgudaṃ savikaṅkatam | </p>
                    <p>tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.196"> bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru | </p>
                    <p>laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.197"> āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān | </p>
                    <p>gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.198"> bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam | </p>
                    <p>tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.199"> svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pārāvataṃ guru | </p>
                    <p>rucyamatyagniśamanaṃ rucyaṃ madhuramārukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.200"> pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇaṃ guru doṣalam | </p>
                    <p>drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.201"> gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam | </p>
                    <p>tathāmlaṃ kolakarkandhulikucāmrātakārukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.202"> airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satrudaṃ mṛgalaṇḍikam | </p>
                    <p>nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.203"> dīpanaṃ bhedanaṃśuṣkamamlikāṅkolayoḥ phalam | </p>
                    <p>tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.204"> phalānāvaraṃ tatra likucaṃ sarvadoṣakṛt | </p>
                    <p>himāniloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.205"> jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam | </p>
                    <p>anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā 'ti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.206"> dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam | </p>
                    <p>asañjātarasaṃ tadvacchuṣkaṃ cānyatra mūlakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.207"> prāyeṇa phalamapyevaṃ tathāmaṃ bilvavarjitam | </p>
                    <p>iti phalavargaḥ ||</p>

                    <p>śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.208"> vargairannaikadeśo 'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān | </p>
                    <p>nirdiṣṭo rasavīryādyairthayathāsvaṃ karmasādhane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.209"> na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā | </p>
                    <p>hitāhitatve 'pyekāntaniyamo 'smādaniścitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.210"> mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ | </p>
                    <p>tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.211"> mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāstadudbhavān | </p>
                    <p>niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.212"> hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam | </p>
                    <p>bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.213"> kṣāro 'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt | </p>
                    <p>uttuṇḍakyāstindukena tiktatā madhurāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.214"> hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam | </p>
                    <p>pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.215"> kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.216"> guḍaḥ kartāgnisādasya sa hinastyabhayādibhiḥ | </p>
                    <p>tṛṣyatyagneḥ samadanaṃ sarpirapyupadiśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.217"> jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave | </p>
                    <p>tulye api hato 'nyo 'nyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.218"> saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayanti tu | </p>
                    <p>vināpi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.219"> ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī | </p>
                    <p>laghubhyo 'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhāpiṇḍikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.220"> bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo 'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ | </p>
                    <p>śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.221"> laghu pittaharā lājā vrīhito gurupittalāt | </p>
                    <p>saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.222"> āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam | </p>
                    <p>guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.223"> garīyo guḍadadhyutthā rasālā cātiśukralā | </p>
                    <p>daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.224"> anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu | </p>
                    <p>sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.225"> cakṣuṣyo 'pi hi godhūmastailapakvastu dṛṣṭihā | </p>
                    <p>mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.226"> uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam | </p>
                    <p>durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.227"> ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt | </p>
                    <p>tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā 'guroḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.228"> medhyastilaḥ sparśaśīto medhyaṃ tailaṃ khalo himaḥ | </p>
                    <p>tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.229"> dadhni śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ | </p>
                    <p>bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.230"> kṣāraḥ prācyeṣu matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu | </p>
                    <p>tailāmlaḥ kandamūlāni malaye koṅkaṇe punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.231"> peyāmantha udīcyeṣu godhūmo 'vantibhūmiṣu | </p>
                    <p>bālhīkā bālhavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ śakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.232"> māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ | </p>
                    <p>dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māsaṃ ca kasyacit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.233"> peyā yūṣo raso 'nyasya godhūmo 'nyasya śālayaḥ | </p>
                    <p>ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.234"> annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā | </p>
                    <p>sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.235"> sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit | </p>
                    <p>mando 'gnirbhavati prāyaḥ kaphavātottare hime ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.236"> viṣaghnenāpi payasā dehe 'hervarddhate viṣam | </p>
                    <p>sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.237"> takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu | </p>
                    <p>vātahṛttve 'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.238"> nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām | </p>
                    <p>dṛṣṭe sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.239"> payaḥ svādu saraṃ śītaṃ viparītaṃ tato dadhi | </p>
                    <p>kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.240"> payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat | </p>
                    <p>takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.241"> dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ | </p>
                    <p>śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.242"> udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau | </p>
                    <p>samayoge 'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.243"> ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣye snehe bale kramaḥ | </p>
                    <p>rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ paryuṣitā viṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.244"> mūlakaṃ dosajidbālaṃ viparītaṃ tu kandavat | </p>
                    <p>jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.245"> ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam | </p>
                    <p>chardiṃhṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.246"> niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ | </p>
                    <p>jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.247"> raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ | </p>
                    <p>āścyotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.248"> añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam | </p>
                    <p>nātipravṛddhe timire sirāmokṣo vidhīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.249"> duṣṭāsrasambhave 'pīṣṭo nāsrapitte sirāvyadhaḥ | </p>
                    <p>apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.250"> ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ | </p>
                    <p>gulminaḥ ksīradadhyādi hapuṣādyairyutaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.251"> vātalaṃ vātakope 'pi varṣāsu madhu śasyate | </p>
                    <p>tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.252"> ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam | </p>
                    <p>ālasyagaurave rūpaṃ vātaje 'pi jvare puraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.253"> svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ | </p>
                    <p>divāsvapnājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.254"> koṣṭhe ruddho 'gnikṛdvāyurmedasārśobhiragnihṛt | </p>
                    <p>duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.255"> sarpādiśavakothebhyo vṛścikānāṃ samudbhavaḥ | </p>
                    <p>te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.256"> svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibādhate | </p>
                    <p>sarvāṅgavyāpi teṣāṃ ca śukravat saṃsṛtaṃ viṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.257"> tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate | </p>
                    <p>chardighnī makṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.258"> kaphe laṅghanasādhye 'pi kartari jvaragulmayoḥ | </p>
                    <p>tulye 'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.259"> sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ doṣakṛdvraṇe | </p>
                    <p>pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.260"> ityete 'nye ca bahavaḥ sūksmā durlabhahetukāḥ | </p>
                    <p>dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidarśitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.7.261"> diśānayā deśamapi svayamūheta buddhimān | </p>
                    <p>na śāstramātraśaraṇo na cānālocitāgamaḥ ||</p>

                    <p>iti mātrādiprakaraṇam | </p>
                    <p>ityannasvarūpavijñānīyo nāma saptamo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p>iti saptamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>athāṣṭamo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.8.1"> athāto 'nnarakṣāvidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha
                        smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.2"> īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa
                        mitrebhyo 'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti | </p>
                    <p>tatastatprayuktāḥ samāsannavartino 'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti | </p>
                    <p>striyaśca tatprāṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena | </p>
                    <p>tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamāptamāstikarmāyarmāyaparigrahaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ
                        nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ
                        vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāmrāyamāryuvede
                        suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ
                        parigṛhṇīyāt | </p>
                    <p>tamarthamānābhyāṃ yathākālaṃ gurumiva śiṣayaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet | </p>
                    <p>pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṃ matamiti pratimanyeta | </p>
                    <p>na hi bhadro 'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyo janasya | </p>
                    <p>tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmānaṃ kuryāt | </p>
                    <p>upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svayamadhitiṣṭhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.3"> api ca bahuparigrahā narapatayaḥ | </p>
                    <p>santi cāśukāriṇaḥ śūlasanyāsādayaḥ | </p>
                    <p>pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo viśeṣeṇa rājānaḥ | </p>
                    <p>te hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ
                        sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne
                        niveśanaṃ kārayet | </p>
                    <p>tathā hi sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīropayogiṣvaparokṣavṛttirbhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.4"> sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnyādiṣu
                        prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣāṇaiḥ puraḥsthito rājānaṃ
                        hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.5"> bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.6"> tatra saviṣamannaṃ srāvyamāṇamavisrāvyaṃ bhavati</p>
                    <p>cireṇa pacyate</p>
                    <p>pakvaṃ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṃ ca jāyate</p>
                    <p>yathāsvavarṇagandharasairvyāpadyate</p>
                    <p>praklidyate</p>
                    <p>candrakācitaṃ ca bhavati ||</p>





                    <p xml:id="AS.Sū.8.7"> vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṃ bhavati | </p>
                    <p>kvāthaḥ dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikṛtānāṃ cātracchāyānāṃ
                        darśanamadarśanameva vā</p>
                    <p>phenapaṭalasīmantordhvavividharājitantubudbudaprādurbhāvo</p>
                    <p>viśeṣeṇa lavaṇolbaṇeṣu phenamālā rasasya madhye nīlā rājiḥ</p>
                    <p>payasastāmrā</p>
                    <p>madyatoyayoḥ kālī</p>
                    <p>dadhnaḥ śyāvā</p>
                    <p>takrasya nīlapītā</p>
                    <p>mastunaḥ kapotābhā</p>
                    <p>dhānyāmlasya kṛṣṇā</p>
                    <p>dravauṣadhasya kapilā</p>
                    <p>ghṛtasya kapilābhā</p>
                    <p>kṣaudrasya haritā</p>
                    <p>tailasyāruṇā</p>
                    <p>vasāgandhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.8"> phalānāmāmānāṃ pākaḥ</p>
                    <p>pakvānāṃ prakothaḥ</p>
                    <p>davyāṇāmārdrāṇāṃ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ</p>
                    <p>śuṣkāṇāṃ śyāvatā vaivarṇyaṃ vā</p>
                    <p>kaṭhinānāṃ mṛdutā</p>
                    <p>mṛdūnāṃ kaṭhinatvaṃ</p>
                    <p>mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvaṃ</p>
                    <p>āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca</p>
                    <p>lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehaḥ</p>
                    <p>sneharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca ||</p>


                    <p xml:id="AS.Sū.8.9"> viṣadastu svadoṣaśaṅkayā trasto</p>
                    <p>bhītaḥ</p>
                    <p>svedavepathumān</p>
                    <p>śuṣkaśyāvavaktraḥ</p>
                    <p>samantāt sodvegaṃ vilakṣo 'bhivīkṣate | </p>

                    <p>yatra cānena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa | </p>
                    <p>tathā srastottarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhatte | </p>
                    <p>skhalitagatirdīno lajjāvānasthānahāsī pṛṣṭo 'pyasambandhamuttaraṃ dadāti | </p>
                    <p>naivavā vivakṣurmuhyati</p>
                    <p>aṅgulīḥ sphoṭayati</p>
                    <p>grīvāmālabhate</p>
                    <p>śiraḥ kaṇḍūyati</p>
                    <p>auṣṭhau parileḍhi</p>
                    <p>jṛmbhate</p>
                    <p>bhuvaṃ vilikhati</p>
                    <p>kriyāsu tvarate</p>
                    <p>viparītamācarati</p>
                    <p>svabhūmau ca nāvatiṣṭhate ||</p>


                    <p xml:id="AS.Sū.8.10"> nṛpājñātvarayāpi kecidaparādhāntarādvā
                        'navasthitasattvāḥ samācarantyevam | </p>
                    <p>tasmādagnyādipvapi parīkṣeta | </p>
                    <p>vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto
                        rūkṣamandārcirindrāyudhavadanekavarṇajvālo bhṛśaṃ caṭacaṭāyate | </p>
                    <p>kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyākulatāṃ
                        janayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.11"> tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ
                        kṣaudradrutairnasyamañjanaṃ ca kuryāt | </p>
                    <p>dhūmameva
                        vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakameṣaśṛṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghṛtaguḍakṛtaṃ
                        pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.12"> snehalavaṇayogādapi cāgniritthaṃ syāt | </p>
                    <p>ato vayobhiḥ parīkṣeta | </p>
                    <p>tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti | </p>
                    <p>makṣikāḥ saviṣānne na nilīyante | </p>
                    <p>nilīnāśca vyāpadyante | </p>
                    <p>dṛṣṭa eva cāsmiṃstu cakorasyākṣiṇī virajyete | </p>
                    <p>kokilasya svaro vikṛtimeti | </p>
                    <p>haṃsasya gatiḥ skhalati | </p>
                    <p>kūjati bhṛṅgarājaḥ | </p>
                    <p>mādyati krauñcaḥ | </p>
                    <p>virauti kṛkavākuḥ | </p>
                    <p>vikrośati śukaḥ śārikā ca | </p>
                    <p>chardayati cāmīkaraḥ | </p>
                    <p>anyato yāti kāraṇḍavaḥ | </p>
                    <p>mriyate jīvañjīvako</p>
                    <p>glāyati vā | </p>

                    <p>hṛṣṭaromā bhavati nakulaḥ | </p>
                    <p>śakṛdvisrjati vānaraḥ | </p>
                    <p>roditi pṛṣataḥ | </p>
                    <p>hṛṣyati mayūraḥ | </p>
                    <p>darśanādeva cāsya viṣaṃ mandatāmupaiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.13"> viṣadūṣitasya punarāhārasyoṣmā mayūrakaṇṭhābho 'bhyudeti
                        | </p>
                    <p>tadvāṣpeṇāpi dhūmavanmūrchādayaḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ tadvadeva sādhanam | </p>
                    <p>hastena spṛṣṭamannaṃ viṣavaddāhaśophasvāpanakhaśātān karoti | </p>
                    <p>tasya śyāmendragopasomotpalairlepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.14"> abhyavahriyamāṇaṃ
                        tvoṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ
                        karoti rasāparijñānaṃ ca | </p>
                    <p>tatra dhūmoktaṃ dantakāṣṭhoktaṃ ca karma | </p>
                    <p>āmāśayagataṃ
                        svedamadamūrchachardivaivarṇyādhmānaromaharṣadāhārucidṛṣṭihṛdayoparodhān
                        bindubhiścācayamaṅgānāṃ karoti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.15"> tatra
                        madamaphalālabubimbīkośātakīphalairdādhimadhuyuktamāśu vamanaṃ dadyāt</p>
                    <p>niṣpāvāmbubhirvā | </p>

                    <p>tataḥ snigdhaśarīraṃ virecayat | </p>
                    <p>triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībṛhatīdvayacūrṇaṃ
                        siṃhavyāghravṛkatarakṣudvīpimārjārasṛgālamṛgagodhānāmanyatamapittarasasaṃyuktaṃ
                        sakṣaudraṃ pānameṣa jīvano nāmāgadaḥ paraṃ sarvaviṣauṣadham | </p>
                    <p>tasmin jīrṇe śyāmāvyoṣātiviṣāsiddhena payasā ghṛtena vopastambhitāṃ
                        mudgayūṣeṇa kiṃcillavaṇena sasarpiṣkeṇa mṛdvodanaṃ bhojayet | </p>
                    <p>madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.16"> pakvāśayagataṃ
                        tṛḍdāhamūrcchātīsārāṭopatandrendriyavikṛtibalabhraṃśakārśyapāṇḍutvodarāṇi
                        janayati | </p>
                    <p>tatra nīlinīphalayuktena sarpiṣā virecanaṃ samākṣikaṃ ca dūṣīviṣāriṃ dadhnā
                        pāyayet | </p>
                    <p>dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā
                        tāludantajihvoṣṭhamāṃsaśophaśca tatra pracchāya
                        dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkena vā
                        pratisāraṇaṃ kuryāt | </p>
                    <p>dāḍimakaramadarbhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam | </p>
                    <p>anena jihvānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.17"> añjanaprayukte 'śrudūṣikopadeharāgavedanādṛṣṭivibhramā
                        bhavantyāndhyaṃ ca | </p>
                    <p>tatra sarpiṣpānaṃ yojyam | </p>
                    <p>śṛtena payasā saptakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet | </p>
                    <p>tatastatkalkena sarpirvipakvaṃ netratarpaṇam | </p>
                    <p>kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena vāñjanaṃ
                        bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ saptakṛtvo madhunā bhāvayet | </p>
                    <p>tacca sroto 'ñjanasuvarṇacūrṇayuktamañjanaṃ deyam | </p>
                    <p>nasyadhūmaprayukte śirorukkāphāsrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ
                        ca | </p>
                    <p>tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalke kṣīrasiddhaṃ sarpirnnasye pāne ca
                        vidadhyāt ||</p>

                    <p>abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni | </p>
                    <p>tatra śītāmbupariṣiktasya
                        candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikāmṛtāsomavallīśvetāpadmakāleyakairanulepanam
                        | </p>
                    <p>etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam | </p>
                    <p>girikarṇikāśvetamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgorvārukatakamūlāni
                        śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ | </p>
                    <p>anenodvarttanagharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā
                        vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.18"> viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre
                        'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittayuktaiḥ pradehaḥ | </p>
                    <p>pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhāmrakalko madhuyuktaḥ | </p>
                    <p>chatraprayukte vedanāsphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pakvajāmbavaprakāśānāṃ
                        prādurbhāvaḥ | </p>
                    <p>tatra madhukapāṭalākaśerukalodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ
                        sarvagātrapradehaḥ | </p>
                    <p>anena cāmaravyajane vyākhyāte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.19"> śiro 'bhyaṅgaprayukte śirovedanā granthijanma
                        keśacyavanaṃ ca | </p>
                    <p>tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇa ghṛtarkṣapittaiḥ subhāvitayā kṛṣṇamṛdā
                        pralepaḥ | </p>
                    <p>gomayamālatīmūṣikakarṇyanyatamaraso vāgāradhūmo vā
                        śleṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ pariṣekaḥ | </p>
                    <p>anena śiraḥsnānodakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.20"> karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ ca | </p>
                    <p>tatra bahupatrāsvaraso ghṛtakṣaudrasaṃyuktaḥ pratipūraṇaṃ somavalkaraso vā
                        suśītaḥ | </p>
                    <p>mukhālepaprayukte mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ | </p>
                    <p>tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghṛtairlepo</p>
                    <p>madhusarpiṣī pānam |</p>

                    <p>saviṣapuṣpāghrāṇācchirovyathā sāśrunetratvaṃ gandhājñānaṃ ca | </p>
                    <p>tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.21"> bhavati cātra | </p>
                    <p>phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam | </p>
                    <p>bhājanavyañjanānāṃ ca tathā kuryādatandritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.22"> ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛśya tānapi | </p>
                    <p>pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.23"> tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca | </p>
                    <p>āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.24"> mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyate bhṛśam | </p>
                    <p>tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.25"> viṣasaṃdhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam | </p>
                    <p>api ca sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.26"> prāgudīcyordiśorguptaṃ bheṣajāgāramiṣyate | </p>
                    <p>uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.27"> mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam | </p>
                    <p>saddvāssthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsuvitānakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.28"> sudhautadṛṭhakumbhādi pariśuddhajalendhanam | </p>
                    <p>svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.29"> kLptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairasaṅgatāḥ | </p>
                    <p>teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.30"> saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśūnugaḥ | </p>
                    <p>sarve 'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīdṛśāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.31"> mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ | </p>
                    <p>tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.32"> bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.33"> athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ
                        susajjauṣadhaśastrayantraḥ | </p>
                    <p>tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.34"> panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam | </p>
                    <p>dūṣayantyarayo yasmāttān vidyācchodhayeta ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.35"> prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet | </p>
                    <p>bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgonmārgavanaspatīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.36"> viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdheva lakṣyate | </p>
                    <p>pramlānatṛṇagulmādimṛtakīṭasarīsṛpā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.37"> viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ | </p>
                    <p>chardirmūrchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.38"> tatra saubhañjanānmūlaṃ somavallīmuśīrakam | </p>
                    <p>mātuluṅgarasaṃ hiṅguṃ pāyayeddadhimātrayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.39"> mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca | </p>
                    <p>sarvagandhaiḥ samaṃ yojya pacetpakve ca nikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.40"> somarājīṃ sunandākhyāṃ saralaṃ gandhanākulīm | </p>
                    <p>cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.41"> saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ kavoṣṇaṃ rājibhiścitam | </p>
                    <p>phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanābhinanditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.42"> mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśādrukśophakaṇḍumat | </p>
                    <p>audanaḥ sādhitastena bhuktamātro 'pi dahyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.43"> vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpakvo mūrchājvarapradaḥ | </p>
                    <p>darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.44"> tatra śigrevādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet | </p>
                    <p>ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.45"> phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet | </p>
                    <p>bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.46"> kalkayitvā pratīvāpaṃ saralaṃ rajanīdvayam | </p>
                    <p>elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.47"> pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet | </p>
                    <p>pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.48"> kalaśāntargatān dagdhvā prakṣipetsaviṣe 'mbhasi | </p>
                    <p>śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.49"> bhramamūrchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate | </p>
                    <p>devadārunatānantāmadhukārjunagairikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.50"> vajrakandaṃ latāṃ lodhnaṃ vikirecchlakṣṇacūrṇitam | </p>
                    <p>vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.51"> sarvataścūrṇasaṃparkānnirviṣo jāyate 'nilaḥ | </p>
                    <p>vikṛtā bhavati chāyā pādape viṣadūṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.52"> nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam | </p>
                    <p>kuryāt phalapalaśādi kaṇḍūpākātisārakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.53"> bhūmimuddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra ceṣyate | </p>
                    <p>na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.54"> vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ | </p>
                    <p>ājanmaviṣasaṃyogāt kanyā viṣamayīkṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.55"> sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam | </p>
                    <p>taddhastakeśasaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.56"> śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi | </p>
                    <p>jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.57"> nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavekṣitam | </p>
                    <p>nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharennṛpaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.58"> dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pāparakṣoviṣāpaham | </p>
                    <p>paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate 'ñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.59"> atha śuklapakṣe puṇye 'hani
                        puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena
                        nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte
                        sindhusrotaḥsamutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ
                        gandhavarṇacchadairnīlotpalābhamañjanamāharet | </p>
                    <p>tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ | </p>
                    <p>tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣipya balimaṅgalapūrvakamagnimupasāmādhāya
                        khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhigomayairvā prajvālayet | </p>
                    <p>tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ
                        brahmadakṣāśvirudrendradityasomavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavyasukanyāskandaścyavanavainateyānanyāṃśca
                        yathāvidhyuktadevatāḥ sumano
                        'kṣatalājasvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍaghṛtamiśrapāyasairarcayitvāvṛddhavaidyabrahmaṇāṃśca
                        śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ
                        dhmātamāvṛtya pṛthakpṛthaṅniṣecayet | </p>
                    <p>gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu
                        tathā
                        harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaśerukotpalanalinasaugandhikamṛṇālikakvātheṣu
                        tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu tathā
                        madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu
                        | </p>
                    <p>tataḥ śukle vāsasi badhvā dvādaśarātra māntarikṣe 'mbhāsi vāsayet | </p>
                    <p>tataśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālanusāryāpratīvāpaṃ punarapi
                        balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayā dṛṣadi
                        peṣayitvāsuvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavayaśṛṅgavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamaghaṭṭitāyāmañjanikāyāṃ
                        nidhāpayet | </p>
                    <p>atha pūrvavatpunarapi kṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā sarvavit dvijanmā
                        vidhivattadabhisaṃskuryāt | </p>
                    <p>tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṃ tathā
                        śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ
                        kṛtapuṣpopahāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet | </p>
                    <p>anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena
                        yathoktānāmevāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā
                        gobrāhmaṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāraṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ
                        pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.60"> atha mantraḥ namaścakṣuḥpariśodhanarājāya
                        tathāgatāyarhate samyaksambuddhāya tadyathā auṃ cakṣuḥ
                        prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.61"> tataḥ paraṃ ca tāmeva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ
                        patyahametatparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ
                        sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya
                        prākprakalpitam | </p>
                    <p>tasmodatadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijagīṣamāṇānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca
                        vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā
                        bhiṣakprakalpayediti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ślokāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.62"> atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ śivāḥ | </p>
                    <p>yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti pajcatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.63"> bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībālhikoṣaṇāḥ | </p>
                    <p>śrīparṇīsallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.64"> saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirvisam | </p>
                    <p>yavasendhanapānīyaśastraśayyāsanodakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.65"> kavacābharaṇacchatrabālavyajanaveśma ca | </p>
                    <p>śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.66"> samaṅgāvṛṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam | </p>
                    <p>sahadantaśaṭhaṃ tadvat prokṣaṇaṃ viṣanāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.67"> lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ | </p>
                    <p>yaṣṭyāhvamadhusaṃyuktā babrupittena kalkitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.68"> nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale | </p>
                    <p>tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.69"> saṃspṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam | </p>
                    <p>manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.70"> kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ | </p>
                    <p>śuno goḥkapilāyāśca saumyākhyo 'yaṃ varo 'gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.71"> viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratnaṃ ca pūrvavat | </p>
                    <p>mūṣikājaruhā vāpi hastabaddhā viṣāpahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.72"> hareṇumāṃsīmañjiṣṭhārajanīmadhukaṃ madhu | </p>
                    <p>akṣatvaksurasṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.73"> vāditrāṇi patākāśca piṣṭairobhiśca lekhitāḥ | </p>
                    <p>śrutvā dṛṣṭvā samāghrāya sadyo bhavati nirviṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.74"> tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam | </p>
                    <p>sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.75"> madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet | </p>
                    <p>tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktaṃ viniyojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.76"> viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe 'pi na doṣakṛt | </p>
                    <p>jatusarjarasośīrasarṣapā patravālakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.77"> savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca | </p>
                    <p>dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.78"> na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ | </p>
                    <p>na kṛtyā karṣaṇā(kārmaṇā)dyāśca dhūpo 'yaṃ yatra dahyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.79"> śikhipiñchaṃ balākāsthi sarṣapāścandanaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.80"> viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam | </p>
                    <p>dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.81"> gośṛṅge nihitaṃ yojyaṃ snānīye 'mbhasi bhūpateḥ | </p>
                    <p>pūrvokatatryūṣaṇādiṃ ca snānīye 'mbhasi yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.82"> kvātho 'thavārkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.83"> kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ | </p>
                    <p>mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.84"> kvāthaḥ sarvodakārtheṣu kākamācīyutairhitaḥ | </p>
                    <p>rocanāpatnanaipālīkuṅkumaistilakān vahan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.85"> viṣairna bādhyate syācca nārīnaranṛpapriyaḥ | </p>
                    <p>cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.86"> digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ | </p>
                    <p>nasyapānāñjanālepairyuñjyāt sañjīvanātmakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.87"> agadān viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca | </p>
                    <p>pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.88"> dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam | </p>
                    <p>virecanaṃ sirāmokṣaṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.89"> hṛdayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyataḥ | </p>
                    <p>pibedghṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vāpyabhuktavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.90"> sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam | </p>
                    <p>sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.91"> godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam | </p>
                    <p>sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitopalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.92"> suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ | </p>
                    <p>viṣapītāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.93"> sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam | </p>
                    <p>śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.94"> na sajjate hemapāṅge padmapatre 'mbuvadviṣam | </p>
                    <p>jāyate vipulaṃ cāyurgare 'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.95"> itthaṃ garaviṣādibhyo rakṣedvaidyo nareścaram | </p>
                    <p>syāducchedastaducchedātprajānāṃ sarvakarmaṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.96"> ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve 'pyamānuṣāḥ | </p>
                    <p>yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo 'sāvatīndriyaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.97"> yatra sākṣannṛpastatra vijñātaḥ praviśodbhiṣak | </p>
                    <p>na sammato 'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.98"> ucite purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet | </p>
                    <p>ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.99"> deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam | </p>
                    <p>nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.100"> nācaredahitenainaṃ mūlacchedakaraṃ hi tat | </p>
                    <p>anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.101"> udāraiḥ sāntvayan vākyairdoṣaścettadupekṣayā | </p>
                    <p>tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayedveṣyasaṅkathām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.102"> vipaścidapyacittajño bāliśo 'pi tu bhāvavit | </p>
                    <p>atipriyo 'pi dveṣyo 'pi yātyāśu viparītatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.103"> nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi | </p>
                    <p>na yāyānna ciraṃ tiṣṭhet kośasthānāvarodhayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.104"> svalpe 'pi darśayettuṣṭiṃ lābhe 'nuddhatamānasaḥ | </p>
                    <p>mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.105"> vastrādi rājñā sadṛśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet | </p>
                    <p>dattaṃ yattu nṛpeṇava taddhāryaṃ tuṣṭivṛddhaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.106"> hasitavye simataṃ kuryāt prabhorevānuvṛttitaḥ | </p>
                    <p>ucyamāne 'valambeta paramarmāṇi mūkatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.107"> svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavān | </p>
                    <p>atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.108"> pāto yathā hi duḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā | </p>
                    <p>āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.109"> kauśalenātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyate | </p>
                    <p>prāpya duṣpnāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.110"> yathopabhuñjīta ciraṃ tathā syādapramādavān | </p>
                    <p>vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.111"> rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim | </p>
                    <p>rakṣāśaktiṃ tathocchīrṣe sayavāṅkurayāvakām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.112"> sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam | </p>
                    <p>upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.113"> etatsvastyayanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ | </p>
                    <p>āyusyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.114"> saṅkṣepa eṣa viṣapālanasādhanāya proktastu
                        vistaravidhiḥ punaruttare tu | </p>
                    <p>ālocya samyagakhilaṃ matipūrvakārī yuñjīta taṃ parivikalpya vikāracihnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.8.115"> iti viṣagararakṣorakṣaṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo
                        nityamevāpramattaḥ | </p>
                    <p>nijapararipuvṛndairapradhṛṣyo mahātmā janayati janatāyāḥ kṣemayogau cirāya
                        ||</p>

                    <p>iti aṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>navamo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.9.1"> athāto viruddhānnavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.2"> grāmyānūpaudakapiśitāni
                        madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyaiśca naikadhyamadyāt | </p>
                    <p>viśeṣataḥ payasā matsyān | </p>
                    <p>ubhayaṃ hyetanmadhurarasavipākitvādabhiṣyandi śītoṣṇavīryatvāt parasparaṃ
                        viruddham | </p>
                    <p>teṣvapi viśeṣeṇa cilicimaḥ | </p>
                    <p>sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājirlohitaprabhākaraḥ prāyo
                        bhūmau carati so 'tyābhiṣyanditamatvāt sutarāṃ vyādhīnupajanayatyāmaviṣaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.3"> sarvaṃ cāmlaṃ payasaikadhyaṃ viruddham | </p>
                    <p>tata uttaraṃ vā viruddhaṃ phalañca
                        kaṅguvarakamakuṣṭhavellakulatthamāṣaniṣpāvāśca | </p>
                    <p>namūlakadiharitaṃ bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt | </p>
                    <p>pauṣkaraṃ rauhiṇīkaṃ jātukaṃ vā śākaṃ saha madhupyobhyāṃ nābhyavaharet | </p>
                    <p>tābhyāṃ ca saha kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān | </p>
                    <p>tathā sarṣapatailabhṛṣṭānāṃ matsyabadarāṇāṃ badarāṇi śvāvidvarāhamāṃsaṃ
                        caikadhyaṃ pittenāmamāṃsāni</p>
                    <p>dadhnā kukkuṭaṃ pṛṣataṃ ca kusumbhaśākenairaurabhraṃ sauvīrakeṇa
                        tilaśaṣkulīḥ</p>
                    <p>kṣīreṇa lavaṇaṃ mūlakena māṣasūpaṃ</p>
                    <p>navanītena śākaṃ</p>
                    <p>upodakāṃ maireyamārdvīkābhyāṃ</p>
                    <p>pīlūni karīraiḥ</p>
                    <p>bisairvirūḍhakāni</p>
                    <p>dadhnā māṣasūpena guḍena madhunā ghṛtena vā lakucaphalaṃ</p>
                    <p>dadhnā takreṇa guḍena vā kākamācīṃ</p>
                    <p>tāmeva matsyapacane śṛṅgiverapacane vā bhājane siddhāmanyatra vā siddhāṃ
                        rātrimuṣitāṃ</p>
                    <p>kāṃsyabhājane daśarātroṣitaṃ sarpirmadyadadhimadhubhallātakeṣu coṣṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.4"> takrasiddhakāmpillako viruddhaḥ | </p>
                    <p>aṅgāraśūlyo bhāsaḥ | </p>
                    <p>surākṛsarāpāyasāścaikadhyaṃ viruddhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.5"> madhusarpirvasātailodakāni samadhṛtāni dviśastriśaḥ
                        samastāni vā | </p>
                    <p>madhughṛte bhinnāṃśe divyodakānupāne | </p>
                    <p>madhupuṣkarabījaṃ padmottarikāśākaṃ śārkaro mairayo madhu ca sahopayuktaṃ
                        viruddham | </p>
                    <p>vātaṃ cātikopayati | </p>
                    <p>hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ | </p>
                    <p>pittaṃ cātikopayati | </p>
                    <p>pāyaso manthānupāno viruddhaḥ | </p>
                    <p>śleṣmāṇaṃ cātikopayati | </p>
                    <p>upodakā tilakalkasiddhā heturatīsārasya | </p>
                    <p>balākā vāruṇyā kulmāṣaiśca virudhdā | </p>
                    <p>saiva varāhavasayā paribhṛṣṭā sadyo vyāpādayati | </p>
                    <p>godhālāvaṃtittirimayūrakapiñjalāścairaṇḍadārvagnisiddhā
                        eraṇḍatailasammūrchitāḥ | </p>
                    <p>hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ ca | </p>
                    <p>tadeva bhasmapāṃsuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.6"> tathā matsyanistālitasnehasādhitāḥ pippalyaḥ | </p>
                    <p>śītoṣṇaṃ navapurāṇamāmapakvaṃ ca naikamaikadhyamadyāt | </p>
                    <p>salilāvagāhaḥ sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyorupaghātāya | </p>
                    <p>tṛṣṇābhipravṛddhaye ca | </p>
                    <p>tathaiva ca payaḥpānaṃ raktapittāya | </p>
                    <p>śarīreṇāyastasya sahasābhyavahāraḥ chardiṣe gulmāya vā | </p>
                    <p>vācā tvāyastasya svarasādāya | </p>
                    <p>ityannapānadravyavirodhaikadeśo bāhulyenopayogī kathitaḥ | </p>
                    <p>bheṣajadravyāṇāṃ tu yathopadeśameva prayogo nyāyyataraḥ | </p>
                    <p>tadvirodhaḥ punaratiprasaṅgabhayānnoktaḥ | </p>
                    <p>na ca tadvijñānamekāntabhadrakaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.7"> apica | </p>
                    <p>utkleśya doṣānna haret dravyaṃ yattatsamāsataḥ | </p>
                    <p>viruddhaṃ taddhi dhātūnāṃ pratyanīkatayā sthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.8"> balināṃ mithoguṇānāṃ viṣamatayā samatayāpyubhayathāpi | </p>
                    <p>saṃskārādivaśena ca bhavati nisargādapi virodhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.9"> kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi
                        kṣaudraghṛte samāṃśe | </p>
                    <p>vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.10"> kuśāgrīyadhiyāmetadudāharaṇamātrakam | </p>
                    <p>upanītamalaṃ viddhān sarvatra kramate yataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.11">
                        visphoṭaśophamadavidradhigulmayakṣmatejobalasmṛtimatīndriyacittanāśān | </p>
                    <p>kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramastrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.12"> teṣvāśu kuryātsaṃśuddhiṃ śamaṃ vā tadvirodhibhiḥ | </p>
                    <p>dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.13"> vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām | </p>
                    <p>virodhyapi na pīḍāyaisātmyamalpaṃ ca bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.14"> doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam | </p>
                    <p>aikadhyaṃ dadhidugdhādiyojanā na virudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.15"> yogādibhedādyadyadvā pathyānāmapyapathyatā | </p>
                    <p>tadbhedāntaratastadvadvirodho 'pi nivarttate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.16"> pādāṃśena tyajetsātmyamahitaṃ hitamācaret | </p>
                    <p>ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.17"> krameṇānena santyaktā doṣāḥ saṃvarddhitā guṇāḥ | </p>
                    <p>prabhavanti na pīḍāyai prāpnuvanti sthirātmatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.18"> tritayaṃ catadupastambhanamāhāraḥ svapno 'brahmacaryaṃ
                        ca | </p>
                    <p>ebhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ
                        balavarṇopacayocitamanuvarttate yāvadāyuḥsaṃskāraḥ | </p>
                    <p>tatra āhāra ukto vakṣyate ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.19"> lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī | </p>
                    <p>bāhulyāttamaso rātrau nidrā prāyeṇa jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.20"> śleṣmāvṛteṣu srotassu śramāduparateṣu ca | </p>
                    <p>indriyeṣu svakarmabhyo nidrā viśati dehinam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.21"> sarvendriyavyuparatau mano 'nuparataṃ yadā | </p>
                    <p>viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ prapaśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.22"> nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam | </p>
                    <p>vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.23"> akāle 'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā | </p>
                    <p>sukhayuṣī parākuryāt kālarātririvāparā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.24"> saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā | </p>
                    <p>yogābhiyogino buddhirnirmalā tapasā yathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.25"> rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā | </p>
                    <p>arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.26"> grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ | </p>
                    <p>divāsvapno hito 'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.27"> muktvātibhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ | </p>
                    <p>krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.28"> vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭcchūlapīḍitān | </p>
                    <p>ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi | </p>
                    <p>dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.29"> bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani | </p>
                    <p>viṣārttaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.30"> halīmakaśirojāḍyastaimityagurugātratāḥ | </p>
                    <p>jvarabhramamatibhraṃśasrotorodhāgnimandatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.31"> śophārocakahṛllāsapīnasārddhāvabhedakāḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūrūkkoṭhapiṭakākāsatandrāgalāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.32"> viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā | </p>
                    <p>apacyamāno bāhulyāt srotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.33"> tataḥ srotassu ruddheṣu jāyate gātragauravam | </p>
                    <p>gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.34"> virekaḥ kāyaśirasorvamanaṃ raktamokṣaṇam | </p>
                    <p>dhūmaḥ kṣūttṛḍvyathāharṣaśokamaithunabhīkrudhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.35"> cintotkaṇṭhāsukhā śayyāsatvaudāryaṃ tamojayaḥ | </p>
                    <p>rūkṣānnaṃ cāhitāṃ nidrāṃ vārayanti prasaṅginīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.36"> eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya hetavaḥ | </p>
                    <p>kālaśīlakṣayo vyādhirvṛddhiścānilapittayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.37"> nidrānāśādaṅgamarddaśirogauravajṛmbhikāḥ | </p>
                    <p>jāḍyaglāni bhramāpaktitandrārogāśca vātajāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.38"> kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ sanirudhya tu | </p>
                    <p>kuryātsaṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ mohakariṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.39"> unmīlitavinirbhugne parivarttitatārake | </p>
                    <p>bhavatastatra nayane srute lulitapakṣmaṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.40"> arddhatrirātrātsā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param | </p>
                    <p>yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.41"> asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān | </p>
                    <p>śīlayenmandanidrastu kṣīramikṣurasaṃ rasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.42"> ānūpaudakamāṃsānāṃ bhakṣyān gauḍikapaiṣṭikān | </p>
                    <p>śālīnmadyāni māṣāṃśca kīlāṭān māhiṣaṃ dadhi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.43"> abhyaṅgodvarttanasnānamūrdhdaśravaṇapūraṇam | </p>
                    <p>cakṣuṣastarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.44"> pravāte surabhau deśe sukhāṃ śayyāṃ yathocite | </p>
                    <p>saṃvāhanaṃ sparśasukhaṃ cittajñairanujīvibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.45"> sarpiḥ kṣīrānupānaṃ ca jīvanīyaiḥ śṛtaṃ pibet | </p>
                    <p>kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.46"> mano 'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ | </p>
                    <p>brahmacaryaratergramyasukhanispṛhacetasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.47"> nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kālaṃ nātivarttate | </p>
                    <p>etānyeva ca bhūyiṣṭhaṃ nidrāluḥ parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.48"> kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ kaphāgantutamobhavā ca
                        | </p>
                    <p>nidrā bibhartti prathamā śarīraṃ pāpmāntagā vyādhinimittamanyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.49"> grāmyadharmapravṛttau tu
                        rajasvalāmaniṣṭāmaniṣṭācārāmaśastāmatisthūlāmatikṛśāṃ garbhiṇīṃ
                        sūtikāmanuttānāṃ vikṛtāṅgāṃ gaṇikāmaprajasaṃ duṣṭayonimanyayonimanyastriyaṃ
                        viśeṣācca vayovarṇavṛddhāṃ sagotrāṃ gurumitrabandhubhṛtyapatnīṃ varṇinīṃ
                        tathā
                        caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātasalilauṣadhadvijagurusuranṛpālayeṣvahani
                        gosarge madhyandine 'rddharātrau parveṣvanaṅge pipāsurapraṇītasaṅkalpo vā na
                        gacchet | </p>
                    <p>na ca viparītavyavāye yojayet | </p>
                    <p>viśeṣeṇa cātivyāyatāṃ garbhiṇīṃ navaprasūtāmṛtumatīṃ saṃvṛtayoniṃ ca | </p>
                    <p>mūrddhābhighātaṃ ca pariharet | </p>
                    <p>na ca niṣekābhimukhaṃ śukraṃ dhārayediti | </p>
                    <p>manaḥśarirasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta | </p>
                    <p>na tatparaḥ syāditi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.50"> bhavati cātra ślokaḥ | </p>
                    <p>visrabdhahṛṣṭo rahasi tatkāmastaruṇaḥ pumān | </p>
                    <p>samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.51"> nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ tarpitastryaham | </p>
                    <p>nārīṃ nārīrguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.52"> dvyahādvasante tasyānte pakṣāttadvat ghanodaye seveta
                        kāmataḥ kāmaṃ hemante śiśire balī | </p>
                    <p>snānāṅgarāgavyajanendupādamāṃsāsavakṣīrarasān rasālām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.53"> bhakṣyān sitāḍhyān salilaṃ suśītam | </p>
                    <p>seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.54"> strīsaṃsargaddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi | </p>
                    <p>evaṃ cāpyāyate śīghraṃ teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.55"> dṛṣṭyāyurojaḥśukrānāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān | </p>
                    <p>vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prāpnotyato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.56"> uttāno vegarodhī vā vṛddhimehāśmaśarkarāḥ | </p>
                    <p>timirādigadotpattirmūrddhādyāhananāddhruvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.57"> bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ | </p>
                    <p>aparvamaraṇaṃ ca syādviśeṣeṇātimaithunāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.58"> naconaḥ ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ac | </p>
                    <p>āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ gantumarhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.59"> atibālo hyasaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan | </p>
                    <p>upatapyate sahasā taṭākamiva kājalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.60"> śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram | </p>
                    <p>spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.61"> kāyasya tejaḥ paramaṃ hi śukramāhārasāradapi sārabhūtam
                        | </p>
                    <p>jitātmanā tat parirakṣaṇīyaṃ tato vapuḥ santatirapyudārā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.62"> apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān | </p>
                    <p>sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.63"> prajñāparādho 'sātmyārthasaṃyogaḥ kālavaikṛtam | </p>
                    <p>hite 'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.64"> nāpathyasevinaṃ sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ | </p>
                    <p>prakopaṃ prativighnānti bhinnairdūṣyādibhiryadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.65"> na ca sarvopacāro 'pi sarvadā sarvadoṣakṛt | </p>
                    <p>na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.66"> sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi vapūṃṣi ca | </p>
                    <p>vyādhikṣamatve śaktāni yato 'pathyaṃ tadeva tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.67"> gacchatyapathyatamatāṃ tulyadoṣādivarddhitam | </p>
                    <p>ta eva ca punarddoṣā hetubhirbahubhiścitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.68"> mitho viruddhā balino dīrghakālānubandhinaḥ | </p>
                    <p>sarve samaprakupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.69"> prāṇāyatanamāśritya garbhīrāḥ sarvamārgagāḥ | </p>
                    <p>dehe 'hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.70"> ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate | </p>
                    <p>doṣāścaiṣāṃ kṣayaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.71"> bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet | </p>
                    <p>eko vikṛtavāyyādiyugapatsevanāt gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.72"> vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādgrahacārataḥ | </p>
                    <p>bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate | </p>
                    <p>sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ sāmudāyikāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.73"> duṣṭo vāyurabhiṣyandī stimito 'tyuṣṇaśītalaḥ | </p>
                    <p>kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣo 'nārttavo balī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.74"> anyonyavyāhatagatiḥ pāṃsubāṣpaviṣānvitaḥ | </p>
                    <p>rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.75"> ninditaprabhavaṃ toyamupakṣīṇajalāśayam | </p>
                    <p>makṣikāmūṣikāvyālabahūtpātapradūṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.76"> deśo 'pathyānnabahulo naṣṭadharmamahauṣadhiḥ | </p>
                    <p>kālaśca viparīto 'tihīnaliṅgo yathāyatham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.77"> ete duṣparihāratvādahitāyottarottaram | </p>
                    <p>yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.78"> karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam | </p>
                    <p>śasyate dehavṛddhiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.79"> brahmacaryaṃ dayā dānaṃ sadācāraratiḥ śamaḥ | </p>
                    <p>saddharmaḥ satkathā pūjā devarṣīṇāṃ jitātmanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.80"> deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam | </p>
                    <p>daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma jīvitarakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.81"> hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi | </p>
                    <p>vidhiṃ tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.82"> ṛtucaryādiśītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā | </p>
                    <p>ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśire same ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.83"> sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate | </p>
                    <p>daive puruṣakāre ca sthitaṃ tasya balābalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.84"> anyajanmakṛta karma daivaṃ pauruṣamaihikam | </p>
                    <p>vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.85"> tayorudārayoryuktirdīrghasya susukhasya ca | </p>
                    <p>niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāparā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.86"> madhyā madhyasya miśrasya saṅkīrṇā śruṇu cāparam | </p>
                    <p>daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.87"> tathā daivena balinā pauruṣaṃ karma durbalam | </p>
                    <p>dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.88"> karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat | </p>
                    <p>kiñcicca kālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.89"> evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ | </p>
                    <p>upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.90"> ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate vedavādinaḥ | </p>
                    <p>tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.91"> śyenādinā ca yāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ | </p>
                    <p>dīrghaśravasasomādyairvihitaścātmano vadhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.92"> āyuṣkāmasya tatprāptistatheṣṭyā mitravindayā | </p>
                    <p>sarvasmādeva cātmānaṃ gopayedīdṛśī smṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.93"> tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham | </p>
                    <p>viṣamāparihāreṇa jāyate niyatāyuṣām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.94"> dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi | </p>
                    <p>akāṇḍe śastraghātādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.95"> udbhrāntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam | </p>
                    <p>ārātiduṣṭavāyvādisāhasāhitabhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.96"> varjayediti na brūyurmunayo divyacakṣuṣaḥ | </p>
                    <p>daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhīstathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.97"> na vā te 'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ | </p>
                    <p>ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.98"> mithyāprākāradurgāṇi mithyāmāraṇarakṣaṇam | </p>
                    <p>āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.99"> mantradevatayāhūtā nācakṣīran mahāhayaḥ | </p>
                    <p>viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.100"> sanyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet | </p>
                    <p>upekṣayā na maraṇaṃ jīvitaṃ vā cikitsayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.101"> pratyahaṃ nṛsahasrasya yudve 'nyonyamabhighnataḥ | </p>
                    <p>sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedāyuṣaḥ sthitiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.102"> nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau | </p>
                    <p>upakrameranna bhavedakālamaraṇaṃ yadi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.103"> ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ | </p>
                    <p>cirālpakālavarttitvaṃ citrasthānāṃ ca dṛśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.104"> ityatyantaprasiddhe 'pi siddhe sarvāgamairapi | </p>
                    <p>dṛṣṭe 'pyakālamaraṇe vicikitsetkathaṃ budhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.105"> guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ | </p>
                    <p>mṛtyuṃ taṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.106"> yathā ratho vāhyamāno nyāyena kramaśaḥ kṣayam | </p>
                    <p>yāyādātmavatāmāyustathānyeṣāṃ viparyayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.107"> śucitailadaśo dīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ | </p>
                    <p>dīptimān varttate samyak yathaivāsnehasaṅkṣayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.108"> sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye | </p>
                    <p>hitāhitopacāreṇa tathaiva puruṣo dhruvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.109"> sarvamanyat parityajya śarīraṃ pālayedataḥ | </p>
                    <p>tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.110"> nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī tathā | </p>
                    <p>svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.111"> āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn viśeṣataḥ | </p>
                    <p>samīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.112"> bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃ gataḥ | </p>
                    <p>na jātu dhārayedvegāṃstaddhi sarvāpadāspadam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.113"> hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā | </p>
                    <p>sañjāyate parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.114"> ahitānyapi santyajya doṣamāpyāpnuyādyadi | </p>
                    <p>tathāpyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.115"> yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha kenacit | </p>
                    <p>parivartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.116"> hitāhāravihārāṇāṃ sadācāraniṣeviṇām | </p>
                    <p>lokadvayavyapekṣāṇāṃ jīvitaṃ hyamṛtāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.117"> gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ | </p>
                    <p>mūḍho jīvatyanarthāya durgatiṃ paribṛṃhayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.118"> viduṣāntaśśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn | </p>
                    <p>jitvā varjyāni varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.9.119"> tadātve cānubandhe vā tasmāt karmāśubhodayam | </p>
                    <p>smarannātreyavacaso na dhīmān kartumarhati ||</p>

                    <p>iti navamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha daśamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.10.1"> athāto 'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.2"> vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo
                        bruvate | </p>
                    <p>yadāyattāni hyojastejodhātvindriyabalatuṣṭipuṣṭipratibhārogyādīni | </p>
                    <p>tadindhanā cāntarāgneḥ sthitiḥ | </p>
                    <p>agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.3"> athātmavān
                        svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ
                        saptāhārakalpanāviśeṣāṇāṃ svāsthyāsvāsthyaphalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya
                        hitameva anurudhyeta | </p>
                    <p>tatra svabhāvato divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ | </p>
                    <p>kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpāmiṣādayo gurava iti | </p>
                    <p>te khalvapi saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.4"> tatra saṃyogo nāma dvayorbahūnāṃ vādravyāṇāṃ
                        saṃhatībhāvaḥ | </p>
                    <p>sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi | </p>
                    <p>saṃskārastu
                        toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate | </p>
                    <p>mātrā punaḥ piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ | </p>
                    <p>deśo dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne | </p>
                    <p>tatra punarupayoktāsvasthāturatvataḥ prakṛtibhedataśca parīkṣyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.5"> kālastu ṛtuvyādhyapekṣo jīrṇājīrṇalakṣaṇaśca | </p>
                    <p>ajīrṇe 'pi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasaṃsṛjyamānaḥ sarvān doṣān
                        prakopayatyāśu | </p>
                    <p>jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomyādutsṛṣṭeṣu mūtrapurīṣavegeṣu
                        viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe laghuni śarīre 'gnāvudīrṇe
                        jātāyā
                        bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivarddhayati | </p>
                    <p>kevalamayameva kālo bhojanasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.6"> atītakālaṃ punastadvātaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate
                        karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti | </p>
                    <p>upayogavyavasthā tu nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano
                        nāhutvā na japitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo na datvāgramannamagnaye
                        na gurubhyo nātithaye nābhyāgatebhyo na śvavayaḥśvapacebhyaḥ pratyavekṣya
                        cāśritopāśitānapi tiraśco 'pi svaparigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ
                        sragvī vibhūṣitaḥ surandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano 'bhimatasahāyaḥ
                        keśamakṣikādyanupajuṣṭamanindyamanindannaninditamapunaruṣṇīkṛtaṃ
                        nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ
                        nātisāyaṃ nātiprage nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śyyāstho
                        nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhinne nāsaṃvṛte na maline bhāvadūṣite vā na
                        cāsanasthite na hastasthe na haste prāṅmukhaḥ sumanāḥ
                        śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśrīyāt | </p>
                    <p>na paryuṣitamanyatra māṃsopadaṃśabhakṣyebhyaḥ | </p>
                    <p>nāśeṣamanyatra dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyo 'pi ca | </p>
                    <p>snigdhaṃ laghūṣṇamavilambita manatidrutamajalpannahasaṃstanmanāḥ samīkṣya
                        samyagātmānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.7"> snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭhaṃ
                        pariśodhayānti dhātūnna vikurvate kṣipraṃ jarayanti anilamanulomayanti | </p>
                    <p>tathā snigdhaṃ dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ
                        balamabhivarddhayati varṇaprasādamabhinirvarttayati | </p>
                    <p>laghu ca punaḥ svabhāvādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyathamānaṃ pariṇāmameti
                        | </p>
                    <p>vipannamapi cālpadoṣaṃ bhavati | </p>
                    <p>uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam | </p>
                    <p>vilambitaṃ tu bhuñjāno na tṛptimadhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati
                        cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati | </p>
                    <p>atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato hasto 'nyamanaso vā
                        bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.8"> samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti
                        nityamapramattaḥ pratyavekṣeta | </p>
                    <p>tatra sātmyaṃ nāma sahātmanā bhavatyabhyastaṃ tadaucityādupaśeta ityeke | </p>
                    <p>sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam | </p>
                    <p>anye punaḥ prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti | </p>
                    <p>te hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate | </p>
                    <p>tulyaguṇaṃ cānupaśayādasātmyam | </p>
                    <p>sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham | </p>
                    <p>tatra sarvarasaṃ pravaramekarasamavaraṃ madhyaṃ tu madhyamameva | </p>
                    <p>teṣu pravaraṃ samadoṣasyopadiśantīti | </p>
                    <p>itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena vā vivarjayedityuktaṃ prāk | </p>
                    <p>tatra yadāhārajātaṃ samadhātūnanuvarttayati viṣamāṃśca samīkaroti tatsamāsato
                        hitam | </p>
                    <p>viparītamahitam | </p>
                    <p>tat punarmātrāyogādivaicitryādaniyatamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca
                        śīlayet pariharecca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.9"> tathā viśeṣataḥ samaśanamadhyaśanamamātraśanaṃ
                        viṣamāśanaṃ ca varjayet | </p>
                    <p>tatra pathyāpathyemakatrabhuktaṃ samaśanam | </p>
                    <p>bhuktasyopari bhuktamadhyaśanam | </p>
                    <p>amātrāśanaṃ punaḥ pṛthagevopadekṣyate | </p>
                    <p>aprāptātītakālaṃ tu bhuktaṃ viṣamāśanamiti | </p>
                    <p>bhuñjānastu peyāyūṣarasān vyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt | </p>
                    <p>pariśuṣkapradigdhānatyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu | </p>
                    <p>khalakhaṭvarakāmbalikān kāṃsyeṣu | </p>
                    <p>rāgaṣāḍavasaṭṭakān vajravaiḍūrya vicitreṣu | </p>
                    <p>ghṛtamāyase payaḥ suśītaṃ tāmramaye pānīya pānakāni ca
                        mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu audanaṃ ca vistīrṇe manorame sthāne | </p>
                    <p>anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.10"> api ca | </p>
                    <p>dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet | </p>
                    <p>savye peyaṃ lehyaṃ mukhodgharṣaṇapiṇḍīṃ ca madhye bhojyamiti | </p>
                    <p>yathāgnisātmyaṃ tu prāk dravamupaśuṣkaṃ vāśnīyāt | </p>
                    <p>prāgeva tu gurusvādusnigdhaṃ ca | </p>
                    <p>madhye 'mlalavaṇam | </p>
                    <p>ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca | </p>
                    <p>tatra mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo 'nyadupayuktaṃ samyak pākameti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.11"> anupāne tu salilameva śreṣṭhaṃ
                        sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca | </p>
                    <p>tacchītaṃ dadhimadhuyavagodhūmamadyaviśeṣeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śarad
                        grīṣmayośca | </p>
                    <p>uṣṇaṃ piṣṭamayeṣvanyeṣu ca durjareṣu hemante ca | </p>
                    <p>dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta | </p>
                    <p>kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayoḥ tathaivopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklāntabālavṛddheṣu | </p>
                    <p>māṃsarasaḥ śoṣādiṣu | </p>
                    <p>vāte tvamlāni ca | </p>
                    <p>pitte śarkarodakam | </p>
                    <p>triphalodakaṃ tu sakṣaudraṃ śleṣmaṇi prāthaścākṣigalarogeṣu | </p>
                    <p>mastveva vā dadhni kūcikākīlāṭayośca | </p>
                    <p>dhānyāmlaṃ mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu | </p>
                    <p>madyaṃ māṃseṣu phalāmlamambu vāsavāṃśca vividhān vibhajya prayojayet | </p>
                    <p>viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu tīkṣṇān triphalāsavān vanyeṣu | </p>
                    <p>nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu
                        digdhahateṣu ca | </p>
                    <p>amlaphalāsavān prasaheṣu kāśekṣupadmabījaśṛṅgāṭakakaśerukamṛdvīkākhadirāsavān
                        kṣaudrayuktaṃ vā śītamudakamudaścidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca | </p>
                    <p>surāṃ pratudeṣu tathā śramārtteṣu kṛśeṣu ca | </p>
                    <p>madhūdakaṃ sthūleṣu | </p>
                    <p>madyaṃ madyamāṃsasātmyeṣvalpāgniṣu | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>samāsenānnaviparītamavirodhi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.12"> anupānaṃ khalu tarpayati prīṇayatyūrjayati bṛṃhayati
                        dehasya paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayatyannasaṅghātaṃ bhinatti
                        mārdavamāpādayati kledayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ
                        cāhārasyopajanayati | </p>
                    <p>varjyaṃ
                        tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca
                        | </p>
                    <p>teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya
                        tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt | </p>
                    <p>pītvā ca bhāṣyageyādhvasvapnānna śīlayet | </p>
                    <p>pānaṃ ca praklinnadehamedahaṇṭhākṣirogavraṇina iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.13"> tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca
                        śanaiḥ śanaiḥ śodhanena viśodhya lepagandhasnehāpanodamācānto
                        'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛta vadanavaiśadyo
                        dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet | </p>
                    <p>dravottarabhojanastu śayyāṃ nātiseveta | </p>
                    <p>yānaplavanavāhanāgnyātapāṃśca bhuktavān varjayet | </p>
                    <p>āhārapariṇāmakarāḥ punarime bhāvāḥ | </p>
                    <p>tadyathā ūṣmā vāyuḥ snehaḥ kledaḥ kālaḥ samayogaśca | </p>
                    <p>tatroṣmā pacati vāyurapakarṣati sneho mārdavaṃ janayati klaidaḥ
                        śaithilyamāpādayati kālaḥ sarvavapurvyāptimabhinirvarttayati | </p>
                    <p>samayogastveṣāmannapariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate | </p>
                    <p>samayogasya tu punaḥ kāraṇānyucito hitaśca dehasaṃskāro 'bhyavahāraśceṣṭā
                        śayanaṃ saumanasyaṃ ca | </p>
                    <p>pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ | </p>
                    <p>viruddhāstu vihatāśca virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.14"> aukulābhyoṣapṛthukān supiṣṭakṛtataṇḍulān | </p>
                    <p>na jātubhuktavānadyānmātrayādyātsukāṅkṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.15"> śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam | </p>
                    <p>tyajedeharasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.16"> vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam | </p>
                    <p>atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi guru rūkṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.17"> kīlāṭadadhikūcīkāmatsyaśuṣkāmamūlakam | </p>
                    <p>kṣārapiṣṭavirūḍhādyaṃ tatsamastaṃ na śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.18"> śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam | </p>
                    <p>suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.19"> pathyāmalakamṛddhīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ | </p>
                    <p>ghṛtaṃdivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.20"> triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca | </p>
                    <p>svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.21"> svabhāvamātrāyogādiparasparaviparyayaiḥ | </p>
                    <p>bhojanāni virudhyante tāni vidvān vivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.22"> tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt | </p>
                    <p>viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.23"> annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet | </p>
                    <p>āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.24"> mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu | </p>
                    <p>yojyaḥ kramo 'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.25"> karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ tvagrūkṣatāṃ
                        vātaśakṛnnirodham | </p>
                    <p>snigdhaṃ tvatiśleṣmacayapraseka hṛdgauravālasyarucipraṇāśān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.26"> atyuṣṇamannaṃ madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam
                        | </p>
                    <p>śītaṃ tu sādārucivahnisādahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.27"> atisthiraṃ
                        mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptimaśīghrapaktim | </p>
                    <p>atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān karotyagnibalaṃ ca hanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.28"> atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na puṣṭaye
                        vapuṣaḥ | </p>
                    <p>atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamalaṃ jarā sākṣāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.10.29"> tanumapi tanujāṃ rujāṃ tvanāpya vrajati naraḥ sa
                        samāśatasya pāram ||</p>

                    <p>iti daśamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athaikāadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.11.1"> athāto mātrāśitīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurāttreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.2"> mātrāśī syāt | </p>
                    <p>mātrā punaragnibalāhāradravyāpekṣiṇī | </p>
                    <p>kukṣerapratipīḍanamāhāreṇa hṛdayasyāsaṃrodhaḥ
                        pārśvayoravipāṭanamanatigauravamudarasya prīṇanamindriyāṇāṃ
                        kṣutpipāsoparatiḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu
                        sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ
                        ceti mātrāyā lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.3"> tribhāgasauhityamarddhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate | </p>
                    <p>laghūnāmapi nātisauhityam | </p>
                    <p>anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā
                        cālpadoṣāṇi | </p>
                    <p>itarāṇi tu pṛthivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra
                        vyāyāmāgnibalāt | </p>
                    <p>amātrā punaraśanasya hīnatādhikyaṃ ca | </p>
                    <p>tatra hīnamātramaśanaṃ balavarṇopacayamanobuddhīndriyopaghātakaraṃ
                        vibandhakṛdavṛṣyamanaujasyaṃ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśīteśca
                        vātavikārāṇāmāyatanam | </p>
                    <p>atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopanamāhuḥ | </p>
                    <p>tena hi prapīḍyamānā vātādayo yugapatprakupitāḥ
                        kukṣyaikadeśasthāstadevāparipakvamāviśya viṣṭambhayanto
                        'lasakamabhinirvartayanti | </p>
                    <p>sahasā vādharottarābhyāṃ mārgābhyāṃ prattyāvayanto viṣūcikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.4"> api ca | </p>
                    <p>prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate | </p>
                    <p>āmāśaye 'lasībhūtastena so 'lasakaḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.5"> vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ | </p>
                    <p>sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.6"> tatra vātaḥ
                        śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣapralāpakampamūrcchabhramajṛmbhodveṣṭanākṣipraveśaśirohṛdayātiruksirā
                        kuñcanastambhanāni karoti | </p>
                    <p>pittaṃ punarjvarātisārāntardāhavaivarṇyatṛṣṇāmadabhramapralayāni | </p>
                    <p>śleṣmā tu chardyarocakaprasekāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi
                        viśeṣatastu durbalasyālpavahnerbahuśleṣmaṇovātamūtrapurīṣavegavidhāriṇo
                        'nnapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇāvibaddhamārgamalasatvādabahirmukhībhavat
                        chardyatīsāravarjyāni yathoktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi | </p>
                    <p>so 'lasaḥ | </p>
                    <p>atimātraduṣṭāstu doṣāḥ śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṃ
                        bruvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.7"> viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ
                        punarāmadoṣamāmaviṣamāmananti | </p>
                    <p>viṣasadṛśaliṅgatvāt | </p>
                    <p>tatparamasādhyānām | </p>
                    <p>aśukāritayā viruddhopakramatvācca | </p>
                    <p>na ca kevalaṃ mātrayaiva kṛtsnamāhāraphalamavāptuṃ śakyaṃ svabhāvādīnāṃ
                        bhinnaphalatvāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.8"> tathā hi | </p>
                    <p>gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāahyaśuciviruddhātyambupānadravamakāle
                        kāle vā kāmakrodhalobherṣyādvrīśokodvegabhayakṣudupataptena vā
                        yadannapānamupayujyate tadapyāmameva pradūṣayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.9"> tatra sādhyamānaṃ duṣṭamalasībhūtamullikhet pāyayitvā
                        salavaṇamuṣṇaṃ vāri | </p>
                    <p>tathātvacchardayantamatilīnadoṣaṃ kṛṣṇānāgadantīkalkayuktaṃ pāyayet | </p>
                    <p>madanaphalakaṣāyaṃ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam | </p>
                    <p>dantīmāgadhikāvacūrṇitaṃ vā kośātakīrasam | </p>
                    <p>avasthāpekṣī vā vamanakalpoktāni tīkṣṇavamanāni | </p>
                    <p>tataḥ svedavarttipraṇidhānābhyāmupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.10"> api ca | </p>
                    <p>sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ | </p>
                    <p>śūle nirannakoṣṭhe 'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.11"> hiṅguprativiṣāvyoṣasauvarcalavacābhayāḥ | </p>
                    <p>athavā pippalīmūlaṃ trivṛtādārusaindhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.12"> śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca | </p>
                    <p>pāṭhāmlavetasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.13"> dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭha
                        suvarcikākṣārabiḍājamojam | </p>
                    <p>śūlodarānāhaviṣūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.14"> mustājamojapūjīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ | </p>
                    <p>savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭcchūlavān pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.15"> rāsnākaṭphalaṣaṅgranthābṛhatīdvayajoṅgakaiḥ | </p>
                    <p>guggulvativiṣākuṣṭhapatratryāghranakhāmbudaiḥ | </p>
                    <p>kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvarttanadhūpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.16"> sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet | </p>
                    <p>dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.17"> yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijit param | </p>
                    <p>yojayetsaindhavāntaiśca vartiṃ viṇmūtrasaṅgrahe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.18"> nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet | </p>
                    <p>viṣūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.19"> dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ | </p>
                    <p>saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.20"> succharditaviriktasya gātrāyāme 'tidāruṇe | </p>
                    <p>bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ | </p>
                    <p>ghṛtatailaṃ pacetsāmlaistacca khallīghnamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.21"> tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ
                        savacāśatāhvaiḥ | </p>
                    <p>udvarttanaṃ khalliviṣūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.22"> tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret | </p>
                    <p>sāmānyeneti siddhoktā viṣūcyalasakakriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.23"> āmadoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ doṣopaliptāmāśayaṃ
                        stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya
                        pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca | </p>
                    <p>ajīrṇāhāraṃ punarna pāyayet | </p>
                    <p>yata āmadoṣadurbalo hyagniryugapadāmadoṣamauṣadhamāhārajātaṃ cāśaktaḥ paktum
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.24"> api caiṣā vibhramo 'tibalatvāduparatānalabalamāturaṃ
                        sahasaivātipātatyet | </p>
                    <p>āmadoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivopaśamo bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.25"> tattu trividham | </p>
                    <p>laṅghanaṃ laṅghanapācanamavasecanaṃ ca | </p>
                    <p>tatra laṅghanamalpadoṣāṇām | </p>
                    <p>tena hyanilānalavṛdhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayo 'lpadoṣaḥ
                        praśoṣamāpadyate | </p>
                    <p>laṅghanapācanābhyāṃ madhyadoṣe vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇairiva
                        cānatimahān salilāśayaḥ | </p>
                    <p>bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam | </p>
                    <p>na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.26"> tasmātsantarpaṇanimittānāṃ nāntareṇāpatarpaṇamasti
                        śāntiḥ | </p>
                    <p>apatarpaṇanimittānāṃ ca nāntareṇa santarpaṇamiti | </p>
                    <p>evamanyeṣāmapi vyādhīnāṃ yathāsvaṃ nidānaviparītamauṣadhamevāvacārayet | </p>
                    <p>sati tvanubandhe nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītameva tadarthakāri vā | </p>
                    <p>vimuktāmadoṣasya punaḥ paripakvāmadoṣaśeṣasya dīpte
                        cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vividhasnehapānaṃ ca yuktyā prayojyam | </p>
                    <p>prasamīkṣya doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.27"> yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho 'lpasaṃjñaḥ chardyardito
                        'ntargatatāmranetraḥ | </p>
                    <p>kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhiryāyānnaro 'sau punarāgamāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.28"> vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca
                        mātuluṅgyāḥ | </p>
                    <p>chayāviśuṣkā gulikāḥ kṛtāstā hanyurviṣūcīṃ nayanāñjanena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.29"> śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmāargaphalaiśca
                        varttiḥ | </p>
                    <p>bastasya mūtreṇa viṣūcikāghnī pralepadhūpāñjananasyayogaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.30"> ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ viṣṭabdhamanilādbhavet | </p>
                    <p>vidagdhaṃ pittakopena triprakāramiti smṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.31"> tatrāme gurutotkledaḥ śopho gaṇḍākṣikūṭayoḥ | </p>
                    <p>udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.32"> viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ | </p>
                    <p>malavātāpravṛttiśca stambho moho 'ṅgapīḍanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.33"> vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittacca vividhā rujāḥ | </p>
                    <p>udgāraśca sādhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.34"> laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam | </p>
                    <p>vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.35"> ragīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā | </p>
                    <p>kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.36"> rasaśeṣe 'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave | </p>
                    <p>tatrābhuktvā divasvapyāt kṣudvānadyāllaghuprati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.37"> yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same | </p>
                    <p>pāko 'gnauyuktayordrākca tīkṣṇe mande punaścirāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.38"> sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet | </p>
                    <p>pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.39"> prātarāśe tvajīrṇe 'pi sāyamāśo na duṣyati | </p>
                    <p>ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.40"> divā prabodhyate 'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat | </p>
                    <p>tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.41"> vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ | </p>
                    <p>na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.42"> aklinneṣvannamāsiktamatyantena na duṣyati | </p>
                    <p>avidagdheṣviva payassvanyatsaṃmiśritaṃ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.43"> rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca | </p>
                    <p>yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte sarvadhātavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.44"> klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati | </p>
                    <p>vidagdheṣu payassvanyāt payastapteṣvivāpitam | </p>
                    <p>naiśe tasmādajīrṇe 'nne nānyadbhuñjīta bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.45"> udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ | </p>
                    <p>laghutā kṣutpipāsa ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.46"> prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate | </p>
                    <p>nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa viṣūcikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.11.47"> doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittolbaṇarayāvṛṇuyānna
                        vahnim | </p>
                    <p>jāyeta duṣṭā tu tato budhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti ||</p>

                    <p>iti ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.12.1"> athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.2"> dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca | </p>
                    <p>ubhayamapi cobhayātmakam | </p>
                    <p>bāhulyena tu nirdeśaḥ | </p>
                    <p>tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca | </p>
                    <p>rogaghnamapi dvividham | </p>
                    <p>rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca | </p>
                    <p>punaśca dvividham | </p>
                    <p>dravyamadravyam ca | </p>
                    <p>tatra dravyam trividham | </p>
                    <p>bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti | </p>
                    <p>teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam | </p>
                    <p>audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati | </p>
                    <p>tatra phalino vanaspatiḥ | </p>
                    <p>puṣpaphalavān vānaspatyaḥ | </p>
                    <p>vallīgulmavīrut | </p>
                    <p>phalapākāntāścauṣadhya iti | </p>
                    <p>jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.3"> adravyaṃ
                        punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa
                        saṃvāhanādīni | </p>
                    <p>punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti | </p>
                    <p>tatra daivavyapāśrayaṃ
                        mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto
                        pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi | </p>
                    <p>yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi | </p>
                    <p>satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ | </p>
                    <p>punarapi ca trividham | </p>
                    <p>apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.4"> te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena | </p>
                    <p>tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu
                        śastrahastayantrādibhiḥ | </p>
                    <p>ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ | </p>
                    <p>prakṛtivighātaḥ saṃśamanam | </p>
                    <p>tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi | </p>
                    <p>ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati | </p>
                    <p>nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ
                        snigdharukṣādyanabhyavahāraśca | </p>
                    <p>tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.5"> punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ
                        vyādhiviparītamubhayārthakāri ca | </p>
                    <p>tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi | </p>
                    <p>tathetarasminnitarat | </p>
                    <p>vyādhiviparītam | </p>
                    <p>dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe | </p>
                    <p>pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca | </p>
                    <p>tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.6"> yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā
                        parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi | </p>
                    <p>raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam | </p>
                    <p>ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham | </p>
                    <p>tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe
                        'gnipratapanaṃ pitte 'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ
                        kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca
                        | </p>
                    <p>śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo
                        'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti | </p>
                    <p>evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.7"> anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca | </p>
                    <p>tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam | </p>
                    <p>kālāntareṇānubādhanamiti | </p>
                    <p>paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.8"> suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | </p>
                    <p>viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.9"> rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam | </p>
                    <p>vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.10"> tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu | </p>
                    <p>kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.11"> kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu | </p>
                    <p>dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.12"> satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut | </p>
                    <p>lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.13"> cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam | </p>
                    <p>lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.14"> gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit | </p>
                    <p>tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.15"> padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ | </p>
                    <p>muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.16"> maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam | </p>
                    <p>cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.17"> dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam | </p>
                    <p>sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.18"> śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau | </p>
                    <p>tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.19"> lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham | </p>
                    <p>viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.20"> kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā | </p>
                    <p>snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.21"> kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam | </p>
                    <p>raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.22"> sroto 'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam | </p>
                    <p>kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.23"> svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham | </p>
                    <p>kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.24"> tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit | </p>
                    <p>viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.25"> kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā | </p>
                    <p>tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.26"> viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ | </p>
                    <p>vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.27"> saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut | </p>
                    <p>laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.28"> laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam | </p>
                    <p>kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.29"> ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam | </p>
                    <p>vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.30"> vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam | </p>
                    <p>satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.31"> kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ | </p>
                    <p>romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.32"> lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet | </p>
                    <p>gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.33"> śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ | </p>
                    <p>svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato 'dhikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.34"> kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ | </p>
                    <p>pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ | </p>
                    <p>apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.35"> kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ | </p>
                    <p>dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.36"> uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā | </p>
                    <p>kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.37"> śiro 'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān | </p>
                    <p>saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.38"> śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram | </p>
                    <p>vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.39"> harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān | </p>
                    <p>tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.40"> kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet | </p>
                    <p>paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.41"> akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam | </p>
                    <p>kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.42"> paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato 'ñjanam | </p>
                    <p>iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā | </p>
                    <p>ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.43"> sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam | </p>
                    <p>pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.44"> rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu | </p>
                    <p>śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.45"> sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ | </p>
                    <p>svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.46"> na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā | </p>
                    <p>nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.47"> rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit | </p>
                    <p>tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.48"> sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān | </p>
                    <p>cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.49"> citrako 'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā | </p>
                    <p>pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam | </p>
                    <p>gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.50"> bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat | </p>
                    <p>jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.51"> hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam | </p>
                    <p>svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.52"> balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca | </p>
                    <p>madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.53"> abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam | </p>
                    <p>jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.54"> tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit | </p>
                    <p>ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.55"> balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ | </p>
                    <p>sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.56"> kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru | </p>
                    <p>annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.57"> vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param | </p>
                    <p>śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.58"> ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ | </p>
                    <p>hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.59"> kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | </p>
                    <p>pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.60"> tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam | </p>
                    <p>śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.61"> elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ | </p>
                    <p>laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.62"> sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit | </p>
                    <p>bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.63"> pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam | </p>
                    <p>kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.64"> tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī | </p>
                    <p>dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.65"> tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau | </p>
                    <p>nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.66"> mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ | </p>
                    <p>gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado 'bhyavahārataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.67"> sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam | </p>
                    <p>vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo 'gnidīpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.68"> kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn | </p>
                    <p>piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.69"> śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā | </p>
                    <p>kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.70"> pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam | </p>
                    <p>sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.71"> laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat | </p>
                    <p>jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.72"> madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam | </p>
                    <p>guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyṃ svaravarṇakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.73"> kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe | </p>
                    <p>pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.74"> prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam | </p>
                    <p>kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.75"> balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam | </p>
                    <p>tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.76"> tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut | </p>
                    <p>bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.77"> jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam | </p>
                    <p>laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.78"> sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ | </p>
                    <p>latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.79"> kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit | </p>
                    <p>tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.80"> sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam | </p>
                    <p>mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.81"> viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam | </p>
                    <p>kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.82"> vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit | </p>
                    <p>cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.83"> bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā | </p>
                    <p>kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam | </p>
                    <p>avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.84"> āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā | </p>
                    <p>ato 'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.85"> mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham | </p>
                    <p>anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.86"> varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham | </p>
                    <p>pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.87"> śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato 'nyathā | </p>
                    <p>prāgvāyuruṣṇo 'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.88"> sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet | </p>
                    <p>paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.89"> dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo 'ṅgabalavarddhanaḥ | </p>
                    <p>raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.90"> uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca | </p>
                    <p>kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.91"> ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ | </p>
                    <p>kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati | </p>
                    <p>tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.12.92"> bhavati cātra | </p>
                    <p>rasādibhedairiti bheṣajānā diṅmātramuktaṃ na yato 'sti kiñcit | </p>
                    <p>anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ ||</p>

                    <p>iti dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>

                    <p>atha trayodaśo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.13.1"> athāto 'gryasaṅgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.13.2"> śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām | </p>
                    <p>snānaṃ surā ca śramaharāṇām | </p>
                    <p>kṣīraṃ jīvanīyānām | </p>
                    <p>māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānām | </p>
                    <p>rasaḥ prīṇanānām | </p>
                    <p>lavaṇamannadravyarucikarāṇām | </p>
                    <p>tindukamannadravyārucikarāṇām | </p>
                    <p>amlaṃ hṛdyānām | </p>
                    <p>kukkuṭo balyānām | </p>
                    <p>tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām | </p>
                    <p>sarpirvātapittapraśamanānām | </p>
                    <p>madhu śleṣmapittapraśamanānām | </p>
                    <p>svedo mārdavakarāṇām | </p>
                    <p>vyāyāmaḥ sthairyakarāṇām | </p>
                    <p>kṣāraḥ puṃstvopaghātinām | </p>
                    <p>āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām | </p>
                    <p>āvikaṃ sarpirahṛdyānām | </p>
                    <p>mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānām | </p>
                    <p>mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇām | </p>
                    <p>ikṣurmūtrajananānām | </p>
                    <p>yavāḥ purīṣajananānām | </p>
                    <p>jāmbavaṃ vātajananānām | </p>
                    <p>kulattho 'mlapittajananānām | </p>
                    <p>māṣāḥ śaṣkulyo 'vikṣīraṃ ca pittaśleṣmajananānām | </p>
                    <p>durālabhā pittaśleṣmopaśoṣaṇānām | </p>
                    <p>upavāso jvaraharāṇāṃ | </p>
                    <p>vṛṣo raktapittapraśamanānām | </p>
                    <p>kaṇṭakārikā kāsaghnānām | </p>
                    <p>lākṣā sadyaḥkṣataghnānām | </p>
                    <p>nāgabalābhyāsaḥ kṣatakṣayaghnānām | </p>
                    <p>puṣkaramūlaṃ hidhmāśvāsakāsapārśvaśūlāruciharāṇām | </p>
                    <p>ajāpayaḥ śoṣaghnastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām | </p>
                    <p>mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaḥ charditṛṣṇātiyogapraśamanānām | </p>
                    <p>aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥpraśamanānām | </p>
                    <p>kuṭajo raktarśaḥpraśamanānām | </p>
                    <p>lājāśchardighnānām | </p>
                    <p>yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānām | </p>
                    <p>takrābhyāso 'rśaḥśvayathugrahaṇīdoṣaghṛtavyāpatpraśamanānām | </p>
                    <p>kravyānmāṃsābhyāso 'rśaḥśoṣagrahaṇīdoṣaghnānām | </p>
                    <p>mustaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām | </p>
                    <p>ativiṣā saṅgrahaṇīyapācanīyasarvadoṣaharāṇām | </p>
                    <p>bilvaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyavātakaphapraśamanānām | </p>
                    <p>udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyachardyatīsāraharāṇām | </p>
                    <p>kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām | </p>
                    <p>kuṭajatvak śleṣmapittaraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām | </p>
                    <p>utpalakumudakiñjalko 'nantā ca saṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām | </p>
                    <p>kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām | </p>
                    <p>gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānām | </p>
                    <p>pṛśniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām | </p>
                    <p>sālaparṇī vṛṣyasarvadoṣaharāṇām | </p>
                    <p>balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām | </p>
                    <p>pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhaharāṇām citrakamūlaṃ
                        dīpanīyapācanīyagudaśophaśūlaharāṇām | </p>
                    <p>gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām | </p>
                    <p>haridrā pramehaharāṇām | </p>
                    <p>raktāvaseko vidradhivisarpapiṭakāgaṇḍamālāpaharāṇām | </p>
                    <p>eraṇḍatailābhyāso vardhmagulmānilaśūlaharāṇām | </p>
                    <p>laśuno gulmānilaharāṇām | </p>
                    <p>hiṅguniryāsaḥśchedanīyapācanīyānulomikavātakaphapraśamanānām | </p>
                    <p>amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām | </p>
                    <p>uṣṭrīkṣīramudaraśvayathughnānām | </p>
                    <p>ayorajaḥ pāṇḍurogaghnānām | </p>
                    <p>khadiraḥ kuṣṭhaghnānām | </p>
                    <p>viḍaṅgaḥ kṛmighnānām | </p>
                    <p>rāsnā vātaharāṇām | </p>
                    <p>eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇām | </p>
                    <p>guggulurmedonilaharāṇām | </p>
                    <p>amṛtā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām | </p>
                    <p>madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayoginām | </p>
                    <p>trivṛtsukhavirecanānām | </p>
                    <p>caturaṅgulo mṛduvirecanānām | </p>
                    <p>snukpayastīkṣṇavirecanānām | </p>
                    <p>pratyakpuṣpī śirovirecanānām | </p>
                    <p>triphalātimiraghnānām | </p>
                    <p>guggulurvraṇyānām | </p>
                    <p>śirīṣo viṣaghnānām | </p>
                    <p>āmalakaṃ vayasthāpanānām | </p>
                    <p>harītakī pathyānām | </p>
                    <p>kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām | </p>
                    <p>samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇām | </p>
                    <p>saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.13.3"> daurmanasyamavṛṣyāṇām | </p>
                    <p>tailagaṇḍūṣābhayāso dantabalarucikarāṇām | </p>
                    <p>candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇalepanānām | </p>
                    <p>rāsnāgaruṇī śītāpanayanapralepanānām | </p>
                    <p>lāmajjakośīre dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānām | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayoginām | </p>
                    <p>madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyabalyavirecanīyaropaṇīyānām | </p>
                    <p>ajīrṇāśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānām | </p>
                    <p>viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām | </p>
                    <p>gurubhojanaṃ durvipākānām | </p>
                    <p>atimātrāśanamāmadoṣahetūnām | </p>
                    <p>yathāgnyabhyavahāro 'gnisandhukṣaṇānām | </p>
                    <p>yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām | </p>
                    <p>ekāsanaśayanabhojanaṃ sukhanāśakarāṇām | </p>
                    <p>viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇām | </p>
                    <p>kāle bhojanamārogyakarāṇām | </p>
                    <p>sudarśanamannaṃ śraddhājananānām | </p>
                    <p>vegadhāraṇamanārogyakarāṇām | </p>
                    <p>tṛptirāhāraguṇānām | </p>
                    <p>anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇām | </p>
                    <p>pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karśanīyānām | </p>
                    <p>uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām madyaṃ saumanasyajananānām | </p>
                    <p>madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇām | </p>
                    <p>strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām | </p>
                    <p>śukravegavinigrahaḥ ṣāṇḍhyakarāṇām pādābhyāmudvartanamannaśraddhājananānām | </p>
                    <p>sūnādarśanamannāśraddhājananānām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.13.4"> mithyāyogo vyādhimukhānām | </p>
                    <p>rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām | </p>
                    <p>brahmacaryamāyuṣyāṇam | </p>
                    <p>paradāragamanamanāyuṣyāṇām | </p>
                    <p>ayathāprāṇamārambhaḥ prāṇoparodhinām | </p>
                    <p>viṣādo rogavarddhanānām | </p>
                    <p>harṣaḥ prīṇanānām | </p>
                    <p>śokaḥ śoṣaṇānām | </p>
                    <p>āśvāso balakarāṇām | </p>
                    <p>nirvṛtiḥ puṣṭikarāṇām | </p>
                    <p>puṣṭiḥ svapnakarāṇām | </p>
                    <p>svapnaḥ tandrīkarāṇām | </p>
                    <p>sarvarasābhyāso balakarāṇām | </p>
                    <p>ekarasābhyāso daurbalyārocakānyatamadoṣaprakopakarāṇām | </p>
                    <p>garbhaśalyamāhāryāṇām | </p>
                    <p>agnirāmastambhaśītaśūlodveṣṭakapraśamanānām | </p>
                    <p>ajīrṇamuddhāryāṇām | </p>
                    <p>bālo mṛdubheṣajārhāṇām | </p>
                    <p>vṛddho yāpyānām | </p>
                    <p>garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānām | </p>
                    <p>saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām | </p>
                    <p>asaumanasyaṃ duḥkhajanānām | </p>
                    <p>sannipāto duścikitsyānām | </p>
                    <p>āmaviṣamacikitsyānām | </p>
                    <p>jvaraḥ śīghrarogāṇām | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇām | </p>
                    <p>rājayakṣmā rogasamūhānām | </p>
                    <p>prameho 'nuṣaṅgiṇām | </p>
                    <p>jalaukaso 'nuśastrāṇām | </p>
                    <p>bastiryantrāṇām | </p>
                    <p>himavānauṣadhabhūmīnām | </p>
                    <p>soma auṣadhīnām | </p>
                    <p>marubhūmirārogyadeśānām | </p>
                    <p>ānūpabhūmirahitadeśānām | </p>
                    <p>nirdeśakāritvamāturaguṇānām | </p>
                    <p>anirdeśakāritvamariṣṭānām | </p>
                    <p>bhiṣakcikitsāṅgānām | </p>
                    <p>siddhirvaidyāṅgānām | </p>
                    <p>nāstiko varjyānām | </p>
                    <p>laulyaṃ kleśakarāṇām | </p>
                    <p>ātmavattopakāriṇām | </p>
                    <p>śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām | </p>
                    <p>dṛṣṭakarmatā nissaṃśayakarāṇām | </p>
                    <p>asamarthatā bhayaṃkarāṇām | </p>
                    <p>tadvidyasambhāṣā buddhivarddhanānām | </p>
                    <p>ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām | </p>
                    <p>āyurvedo 'mṛtānām | </p>
                    <p>sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām | </p>
                    <p>sadvacanamanuṣṭheyānām | </p>
                    <p>vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām | </p>
                    <p>sarvasanyāsaḥ sukhānāmiti | </p>
                    <p>tatrodakāgnimṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasagarbhiṇīnāmekaikasmāt
                        samudāyācca nirddhāraṇam | </p>
                    <p>puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.13.5"> bhavati cātra | </p>
                    <p>agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ pañca pañcāśaduttaram | </p>
                    <p>alametadvijānīyāddhitāhitaviniścaye ||</p>

                    <p>iti trayodaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturdaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.14.1"> atha śodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.2"> madananīmūtakekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi
                        kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbaruprapunnāṭānāṃ
                        phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ
                        kovidārakarbudārāriṣṭaśvagandhānīpavidulabilvabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadāpuṣpīvacācitrācitrakamṛgendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādu
                        kaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsaptaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavānīvṛścīvapunarnavāmahā
                        sahākṣudrasahekṣukāṇḍakālaktapippalīmūlacavikānaladośīrahrīberamūlāni | </p>
                    <p>śālmalīśelukābhadrapaṇyairāvaṇyāvarttakyupodakoddāladhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ
                        | </p>
                    <p>priyaṅgupūṣpam | </p>
                    <p>tālīsapatram | </p>
                    <p>haridrāśṛṅgaverakandau | </p>
                    <p>madhuyaṣṭīdāruharidrāsāsau | </p>
                    <p>tagaraguḍūcīmadhuphaṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.3">
                        trivṛcchāmādantīdravantīśaṅkhinīsaptalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhrasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni
                        | </p>
                    <p>tilvakaramyakakāmpilyakapāṭalītvaca | </p>
                    <p>triphalāpīlupriyālakuvalabadarakarkandhukāśmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakodakīryāviḍaṅgapūgapañcāṅgulaphalāni
                        | </p>
                    <p>caturaṅgulaphalapatrāṇi | </p>
                    <p>pūtīkasya tvakphalapatrāṇi | </p>
                    <p>mahāvṛkṣasaptacchadajyotiṣmatīkṣīrāṇi | </p>
                    <p>kṣīramadyamastutakradhānyāmlamūtrāṇi ceti virecanopayogīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.4">
                        kośātakīdevadālīsaptalākāravollikāsvarasamarkakṣīramuṣṇodakaṃ
                        cetyubhayātmakāni | </p>
                    <p>bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣuyānyupayujyante dravyāṇi
                        tānyasaṅkhyeyatvānnopadiśyante | </p>
                    <p>rasaskandhebhya eva yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet | </p>
                    <p>sarveṣu tu prāyo madanakuṭaja
                        jīmūtakekṣvākukośātakīdvayatrapuṃsāsiddhārthakaśatāhvāphalāni | </p>
                    <p>balādaśamūlairaṇḍatrivṛdvacāyaṣṭyāhvakuṣṭharāsnāpunarnavakattṛṇamūlāni | </p>
                    <p>saraladevadāruhapuṣāhiṅgurasāñjanavyoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatthaguḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnehakṣīrakṣaudrāṇi
                        ceti nirūhopayogīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.5">
                        apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣavilvājājyajamojavārtākapṛthvīkailāhareṇuphalāni
                        | </p>
                    <p>tālīsatamālatarkārīharitakavargapatrāṇi | </p>
                    <p>sarṣapāphalapatrāṇi | </p>
                    <p>śigruphalapatratvacaḥ | </p>
                    <p>haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi | </p>
                    <p>ativiṣākandāḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhavacābhārṅgīśvetākiṇihīnāgadantījyotiṣmatīgavākṣīvayasthāvṛścikālībambīkarañjamūlāni
                        | </p>
                    <p>arkālarkapuṣpamūlāni | </p>
                    <p>lodhramadanasaptaparṇanimbapīlubījāni | </p>
                    <p>muruṅgīmātuluṅgīlavaṅgapuṣpāṇi | </p>
                    <p>agarusuradārusaralasallakījiṅgiṇyasanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ | </p>
                    <p>tamālasālatālamadhūkadārvīsārāḥ | </p>
                    <p>tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgeṅgudībṛhatīdvayacocatvacaḥ | </p>
                    <p>rājādanamajjakṣaudralavaṇāni madyāni gavādiśakṛdrasamūtrapittānyevaṃvidhāni
                        cendriyopaśayānyanyānyapi tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso
                        dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.6">
                        madhukapadmakamañjiṣṭhāśārivāmustāpunnāganāgakesarailavālukasuvarṇatvaktamālapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāsallakīśarkarāmadanakamarubakanyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvak
                        padmotpalāni sarvagandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni
                        prāyogikadhūmopayogīni
                        agaruguggulusallakīśaileyakanaladahrīberahareṇūśīramustādhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasthauṇeyakaparipelavailavālukakundurukasarjarasayaṣṭyāhvaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjayavatilamāṣakuṅkumāni
                        medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni | </p>
                    <p>śirovirecanadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇāni manohvā haritālaṃ ceti
                        tīkṣṇadhūmopayogīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.7">
                        bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātibalārtagalakacchurāhlādinīkuberākṣīvatsādinyarkālarkakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikālīpattūraprabhṛtīni
                        vidāryādigaṇo vīratarādi stṛṇākhyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti vātaśamanāni
                        | </p>
                    <p>dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmaguptānālikerakharjjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgapuṣpaśatāvarīśīta
                        pākyodanapākītṛṇaśūlyāṃśumatīdvayāriṣṭakāriṣṭāṭarūṣaketkaṭarpriyaṅgudhātakīdhavadhavadhanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālasālasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanalinasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśaivālakalhārotpalakākolyutpalikāśalūkaśṛṅgāṭakakaśerukakrauñcādanaprabhṛtīni
                        anyāni ca śītavīryāṇi sārivādiḥ padmakādiḥ paṭolāadirnyagrodhādirdāhaharo
                        mahākaṣāyastṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni | </p>
                    <p>śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgu
                        dīsātalāsumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyanyāni
                        ca rūkṣoṣṇavīryāṇyāragvadhādirasanādirarkādiḥ
                        surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītaghnaśca mahākaṣāyo
                        vallīkaṇṭakapañcamūle ca śleṣmaśamanānīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.14.8"> bhavati cātra | </p>
                    <p>samīkṣya doṣadūṣyādīnamī vargāḥ suyojitāḥ | </p>
                    <p>sarvāmayajayāyālaṃ jāyante niyatātmanām ||</p>

                    <p>iti caturdaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.15.1"> athāto mahākaṣāyasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha
                        smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.2"> ānantyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ | </p>
                    <p>ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ | </p>
                    <p>pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante | </p>
                    <p>tatpratipatyarthameva mandabuddhīnām | </p>
                    <p>buddhimatāmudāharaṇāmātrapradarśanārtham | </p>
                    <p>śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān
                        guṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārīkandādiṣvapi tadguṇeṣu
                        jīvanīyāditvamavadhārayitum | </p>
                    <p>yathoktānusaraṇameva tu śreyo mandabuddheriti | </p>
                    <p>vyastāśca te catvāri pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva | </p>
                    <p>yadyapi tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyeṣu tathāpi na
                        saṃjñāvirodhaḥ | </p>
                    <p>ekasyāpi bahukāryanirvartanāt | </p>
                    <p>tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucayante | </p>
                    <p>tadyonitvāt | </p>
                    <p>lavaṇasya yato niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ | </p>
                    <p>pṛthagupayogopakārarahitatvācca nairathakyamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.3"> bhavati cātra | </p>
                    <p>jīvantīkākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca | </p>
                    <p>ṛṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.4"> vāṭyā balā payasyākākolyāvikṣuvājigandhe ca | </p>
                    <p>kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛṃhaṇīyo 'yam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.5"> haimavatī ciribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca | </p>
                    <p>citrakakaṭukātiviṣā vargoyaṃ lekhanīyākhyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.6"> arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralā | </p>
                    <p>hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyo 'yam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.7"> madhumadhukapṛśniparṇīkaṭphalalodhrapriyaṅgudhātakyaḥ | </p>
                    <p>ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.8"> hiṅgumaricāmlavetasa dīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt | </p>
                    <p>vargaḥ sapañcakolo nirdiṣṭo dīpanīyo 'yam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.9"> aindryatirasā payasyā ṛṣyaproktā sthirā balātibalā | </p>
                    <p>iti balyo daśako 'yaṃ hayagandhā rohiṇī ṛṣabhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.10"> candanatuṅgapayasyā sitālatāmadhukapadmakośarim | </p>
                    <p>varṇyo gaṇoyamudito mañjiṣṭhāsārivāsahitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.11"> haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni | </p>
                    <p>kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.12"> vṛkṣāmlabadaradāḍimakuvalāmrāmrātālikucakaramardam | </p>
                    <p>hṛdyaṃ samātuluṅgāmlavetasaṃ viddhi vargamimam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.13"> nāgaracavikācitrakaviḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmustāḥ | </p>
                    <p>sahapippalīpaṭolāstṛptighno 'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.14"> kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ | </p>
                    <p>dhanvayavāsaṃ pathyā dāruharidrāgaṇo 'yamarśoghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.15"> khadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsaptaparṇakaravīrāḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhāghnāścatuṅgulaviḍaṅgajātipravālāśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.16"> naladakṛtamālacandanasarṣapaghananimbakuṭajamadhukāni | </p>
                    <p>kaṇḍūṃ dāruharidrāsanaktamālāni nighnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.17"> akṣīvamaricakebukaviḍaṅgagaṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ | </p>
                    <p>ghnanti krimīn śvadaṃṣṭrāviṣākhuparṇyastathā na cirāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.18"> mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālindyaḥ | </p>
                    <p>sailācandanakatkāḥ sasinduvārā viṣaṃ ghnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.19"> śālikuśakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣuvālikekṣūṇām | </p>
                    <p>tadvad gundrotkaṭayormūlamalaṃ stanyajananāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.20"> pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ | </p>
                    <p>kaṭukākirātatiktaṃ vargo 'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.21"> medākākolīdvayavṛkṣaruhājīvakarṣabhakuliṅgāḥ | </p>
                    <p>śukrajanano gaṇo 'yaṃ saha jaṭilāśūrpaparṇībhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.22"> kuṣṭhailavālukakaṭphalakāṇḍekṣvikṣvabdhiphenakośīraiḥ | </p>
                    <p>vasukekṣurakaiḥ śukraṃ śudhyet sakadambaniryāsaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.23"> drākṣākākolīdvaya madhuparṇīmadhukajīvakavidāryaḥ | </p>
                    <p>snehopagāḥ samedā jīvantīśāliparṇīkāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.24"> saubhañjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi | </p>
                    <p>svedopagāni vidyāt sayavatilārkorupūgāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.25"> lājāmrabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasevyāni | </p>
                    <p>jambvāmrapallavāni ca vaminigrahaṇāni mṛtsā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.26"> nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ | </p>
                    <p>bhūnimbaghanapaṭolī kustumbaryastṛṣaṃ ghnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.27"> bṛhatīdvayavṛkṣaruhāpuṣkaramūlābhayākaṇāśṛṅgyaḥ | </p>
                    <p>hidhmāṃ nighnanti śaṭī durālabhā badarabījaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.28"> śāmānantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmakesaraṃ lodhram | </p>
                    <p>dhātakikusumasamaṅgāmocarasāmrāsthi viḍgrahaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.29"> jambūsallakimadhukaṃ nīlotpalakacchurātilaśryāhvam | </p>
                    <p>bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī viḍvirajanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.30"> jambvāmrodumbaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam | </p>
                    <p>bhallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāy nirdiṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.31"> kamalanalinakumuda madhukasaugandhikadhātakīlatākusumam
                        mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapuṇḍarīkaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.32"> vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrādarbhetkaṭavasukavaśirakuśakāśāḥ | </p>
                    <p>mūtraṃ virecayeyurgundrā pāṣāṇabhedaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.33"> drākṣāmalakapunarnabavṛścīvadurālabhābhayākṛṣṇāḥ | </p>
                    <p>kāsaṃ ghnanti saśṛṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.34"> caṇḍāmlavetasaśaṭī tāmalakīsurasahiṅgujīvantyaḥ | </p>
                    <p>puṣkaramūlailāguruvargo 'yaṃ śvāsaśamanāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.35"> drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāmṛtāpāṭhāḥ | </p>
                    <p>triphalā ceti gaṇo 'yaṃ jvarasya śamanāy nirdiṣṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.36"> dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi | </p>
                    <p>śramanāśanāni vidyād drākṣākharjjūrasahitāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.37"> padmakalājośīraṃ madhukotpalasārivāsitodīcyam | </p>
                    <p>kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.38"> natanāgarāguruvacādhānyakabhūtīkapippalīvyāghrayaḥ | </p>
                    <p>śītaṃ śamayantyacirāt syonākaḥ sāgnimanthaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.39"> tindukapriyālavījakasaptacchadakhadirakadarabadarāṇi | </p>
                    <p>arimedavājikarṇau kakubhaścodardaśamanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.40"> kākolyelā sevyaṃ nidigdhike śālipṛśniparṇyau ca | </p>
                    <p>ghnantyaṅgamardamacirācandanamadhukorubūkaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.41"> dīpyakamaricājājīgaṇḍīraṃ sājagandhamatha śūlam | </p>
                    <p>śamayati sapañcakolaṃ śophaṃ daśamūlamādyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.42"> madhumadhukalājagairikaphalinīmocarasamṛtkapālāni | </p>
                    <p>saṃsthāpayanti rudhiraṃ rudhiraṃ ca saśarkaraṃ lodhram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.43"> śailailavālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam | </p>
                    <p>sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.44"> kaiḍaryahiṅgucorakapalaṅkaṣāśokarohiṇivayasthāḥ | </p>
                    <p>pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.45"> aindrī dūrvāmoghāviṣvaksenā vyathā śivāriṣṭā | </p>
                    <p>brāhmī savāṭyapuṣpī śatavīryā sthāpayed garbham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.46"> amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirāyuktā | </p>
                    <p>maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.15.47"> iti nānāvidhavyādhivighātārthamudāhṛtāḥ | </p>
                    <p>yogā rogāturavaśāt kalpayettān yathāyatham ||</p>

                    <p>iti pañcadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.16.1"> athāto vividhadravyagaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.2"> vidāripañcāḍgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.3"> vidāryādirayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vātapittahā | </p>
                    <p>śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.4"> sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam | </p>
                    <p>yaṣṭīparūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.5"> padmakapuṇḍrau vṛddhitugardhyaḥ śṛṅgyamṛtā daśa
                        jīvanasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanabṛṃhaṇajīvanavṛṣyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.6"> parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam | </p>
                    <p>rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit | </p>
                    <p>añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam | </p>
                    <p>sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.7"> paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam | </p>
                    <p>nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.8"> guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakā raktacandanam | </p>
                    <p>pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.9">
                        āragvadhendrayavapāṭalikākatiktānimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ | </p>
                    <p>bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.10"> āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān | </p>
                    <p>kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.11"> asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ
                        khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ | </p>
                    <p>trihimanatapalāśājoṅgakaḥ śākasālau dhavakabukakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.12"> asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn | </p>
                    <p>pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.13"> varaṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ | </p>
                    <p>dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.14"> varaṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati | </p>
                    <p>āḍhyavātaṃ śiraśśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.15"> ūṣakastutthakaṃ hiṅgukāsīsadvayasaindhavam | </p>
                    <p>saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥ kaphāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.16"> bhavanti cātra</p>
                    <p>vīratarāraṇikau nagagucchau moraṭaṭuṇṭukasairyakayugmam | </p>
                    <p>mustakamañjarikarkaśapārthā mūtravirekakaro daśakaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.17"> vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vātakṛtān gadān | </p>
                    <p>aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.18"> lodhraśābarakalodhrapalāśājiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ | </p>
                    <p>kutsitāmbakadalīgataśokāḥ selavāluparipelavamocāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.19"> eṣa lodhrādiko nāma medaḥkaphaharogaṇaḥ | </p>
                    <p>yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.20"> arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī
                        prakīryā | </p>
                    <p>pratyakpuṣpī pītatailodakīryāḥ śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.21"> ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ | </p>
                    <p>kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣāt vraṇaśodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.22"> surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ
                        kharabukavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ | </p>
                    <p>kṣavakasarasibhārṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.23"> surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkriminiṣūdanaḥ | </p>
                    <p>pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.24"> muṣkakasnugvarādvīpīpalāśadhavaśiṃśapāḥ | </p>
                    <p>gulmamehāśmarīpāṇḍumedo 'rśaḥkaphaśukrajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.25"> vatsako madhurasā truṭirvacā
                        dīrghavṛntaphalavellasarṣapāḥ | </p>
                    <p>rohiṇīsthapanihiṃgubhārṅgayaḥ śūlaghāti daśakaṃ ghuṇapriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.26"> vatsakādyo 'nilaśleṣmamedo 'rocakapīnasān | </p>
                    <p>śūlārśojvaragulmāṃśca hanti dīpanapācanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.27"> vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ | </p>
                    <p>haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.28"> vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau | </p>
                    <p>medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.29"> priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo
                        yojanavalyanantā | </p>
                    <p>sāladrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.30"> ambaṣṭhāmadhukanamaskarīnandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ | </p>
                    <p>lodhraṃ ghātakivilvapeśikā vaṭavaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.31"> gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvatīsāranāśanau | </p>
                    <p>sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.32">
                        mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.33">
                        nyagrodhapippalasadāphalalodhrayugmajambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ | </p>
                    <p>plakṣāsravañjulapriyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.34"> nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ
                        medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.35">
                        elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaspṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ
                        | </p>
                    <p>śuktivyāghranakhau surāhvamagaruḥśrīvāsakaḥkuṅkumaṃ
                        caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥpunnāganāgāhvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.36"> elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati | </p>
                    <p>varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākoṭhanāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.37">
                        śyāmādantīdravantīkramukakuṭharaṇāśaṅkhinīcarmasāhvāsvarṇakṣīrigavākṣīśikharirajanikā
                        chinnarohā karañjaḥ | </p>
                    <p>bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasastīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti
                        gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛchram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.38">
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamojendrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalguhiṅgubhārṅgīvacāmustāmadhurasātiviṣāviḍaṅgāni
                        kaṭurohiṇī ceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.39"> pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ | </p>
                    <p>nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.40"> pañcaviṃśītarityuktā vargāsteṣu tvalābhataḥ | </p>
                    <p>yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.16.41"> ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya
                        kalkakvāthasnehalehādiyuktāḥ | </p>
                    <p>pāne nasye 'nvāsane 'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛchrān ||</p>

                    <p>iti ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>atha saptadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.17.1"> athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.2"> iha hi dravyaṃ pañcamahābhūtātmakam | </p>
                    <p>tasyādhiṣṭhānaṃ pṛthivī yonirudakaṃ khānilānalasamavāyānnirvṛttiviśeṣau | </p>
                    <p>utkarṣeṇa tu vyapadeśaḥ | </p>
                    <p>tasmādbhūtasamavāyasambhavānnaikarasaṃ dravyam | </p>
                    <p>tataśca naikadoṣā vyādhayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.3"> tatra vyakto rasaḥ | </p>
                    <p>anurasastu rasenābhibhūtatvādavyakto vyakto vā kiñcidante | </p>
                    <p>rasasya tu chedanopaśamane dve karmaṇī | </p>
                    <p>hitāhitau prabhāvau | </p>
                    <p>tadāśrayeṣu ca dravyasaṃjñakeṣu pṛthivyādiṣu guṇāḥ
                        prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśādgurvādayo raseṣu sāhacaryādupacaryante
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.4"> tatra dravyaṃ
                        gurukaṭhinaviśadamandasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṃ pārthivaṃ
                        upacayagauravasaṅghātasthairyakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.5">
                        dravasnigdhaśītagurumandasāndrasaramṛdupicchilarasaguṇabahulamaudakaṃ
                        upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.6"> tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgneyaṃ
                        dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.7">
                        rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṃ vāyvyaṃ
                        raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.8">
                        sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṃ
                        sauṣiryalāghavakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.9"> itthaṃ ca nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyamasti
                        vividhārthaprayogavaśāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.10"> tatrāgnimārutātmakaṃ prāyeṇordhvabhāgikam | </p>
                    <p>tayorhilāghavādūrdhvagatitvāccāgneḥ plavanatvācca mārutasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.11"> bhūmyaudakātmakaṃ tu prāyeṇādhobhāgikam | </p>
                    <p>tayorhi gauravānimnagatvācca toyasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.12"> vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.13"> śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk | </p>
                    <p>tatsaṅkare ca yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati yadevādhikaṃ tadeva
                        tatkāryakaramiti vyapadeśaḥ | </p>
                    <p>tathānilātmakaṃ grāhi | </p>
                    <p>analātmakaṃ dīpanapācanam | </p>
                    <p>ubhayātmakaṃ lekhanam | </p>
                    <p>bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.14"> tatra kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ | </p>
                    <p>tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.15"> tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ | </p>
                    <p>lavaṇāmlamadhūrāḥsnigdhāḥsṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.16"> lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ | </p>
                    <p>tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ | </p>
                    <p>anye punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.17"> vīryaṃ tu kecid
                        gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītoṣṇabhedenāṣṭavidhamāhuḥ | </p>
                    <p>apare punaḥ paṭhanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.18"> vīryaṃ dravyasya tadjñeyaṃ yadyogāt kriyate kriyā | </p>
                    <p>nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.19"> tairapi
                        caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśeṣaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ
                        vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyate | </p>
                    <p>tathā hi tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ
                        saṅgṛhītāḥ | </p>
                    <p>viśeṣavṛtyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati
                        | </p>
                    <p>ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ | </p>
                    <p>satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā
                        prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.20"> anye tu
                        gurvādīnāmagnīṣomātmakatvādādānavisargavibhāagena kālasya coṣṇaśītātmakatvād
                        dvividhamevāmananti | </p>
                    <p>evaṃ cāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.21"> nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau | </p>
                    <p>vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.22"> tatroṣṇaṃ dahanapacanasvedanavilayanānilakaphaśamanāni
                        karoti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.23"> śītaṃ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.24"> iti vīryamuktaṃ vipākastūcyate | </p>
                    <p>vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayoramlo 'mlasya kaṭuritareṣām | </p>
                    <p>rasairasau tulyaphalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.25"> dravyaguṇaviśeṣeṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.26"> parāśarastu paṭhati | </p>
                    <p>pākāstrayo rasānāmamlo 'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam | </p>
                    <p>catvāro 'nye madhuraṃ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.27"> kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.28"> tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ
                        yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasebhyaḥ prāyo
                        guṇān doṣakopaśamanatvaṃ ca vidyāt | </p>
                    <p>tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.29"> rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam | </p>
                    <p>yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā | </p>
                    <p>sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca | </p>
                    <p>tathā yavo 'pi | </p>
                    <p>ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt | </p>
                    <p>tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram | </p>
                    <p>amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt pittaṃ tu
                        śītavīryatvāt | </p>
                    <p>āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca
                        śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam | </p>
                    <p>lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati | </p>
                    <p>kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca | </p>
                    <p>laśuno 'pi snehauṣṇyagauravaiḥ | </p>
                    <p>palāṇḍuśca | </p>
                    <p>sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam | </p>
                    <p>vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā | </p>
                    <p>snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyārkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti | </p>
                    <p>kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt | </p>
                    <p>kaṣāyaśca kulattho 'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.30"> tasmāt | </p>
                    <p>kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam | </p>
                    <p>dravyaṃ guṇena vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.31"> yadad dravye rasādīnāṃ balavattvena vartate | </p>
                    <p>abhibhūyetarāṃstattat kāraṇattvaṃ prapadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.32"> viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.33"> rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati | </p>
                    <p>balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.34"> viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane | </p>
                    <p>nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.35"> rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ | </p>
                    <p>ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.36"> mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ | </p>
                    <p>saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre natvānūpaudakāmiṣe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.37"> guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ | </p>
                    <p>sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.38"> rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca | </p>
                    <p>vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.39"> madhuraskandhanirdiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu | </p>
                    <p>guṇāsvādādībhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.40"> astu bhedādasaṅkhyatvamaikyaṃ vāsvādalakṣaṇāt | </p>
                    <p>bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo 'lpena kalpyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.41"> saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivakṣyate | </p>
                    <p>gurvādīnāṃ viśeṣe 'pi svajāteranatikramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.42"> saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ | </p>
                    <p>dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.43"> na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ | </p>
                    <p>ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.44"> gurvāaṃdyā vīryamucyante śaktimanto 'nyathāguṇāḥ | </p>
                    <p>parasāmarthyahīnatvāt guṇā evetare guṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.45"> yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam | </p>
                    <p>yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.46"> yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukāpi na pippalī | </p>
                    <p>yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.47"> yasmādṛdṣṭo yavaḥ syādurgururapyanilapradaḥ | </p>
                    <p>dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇāpyagnisādinī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.48"> kaṭupāko 'pi pittaghno mudgo māṣastu pittalaḥ | </p>
                    <p>svādupāko 'pi calakṛt snigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.49"> rasaḥ svāduryathā caitattathānyeṣvapi dṛśyate | </p>
                    <p>vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.50"> kurute dadhi gurveva vahniṃ pārāvataṃ na tu | </p>
                    <p>kapitthaṃ dāḍimaṃ sāmlaṃ grāhi nāmalakīphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.51"> kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī | </p>
                    <p>apradhānāḥ pṛthak tasmādrasādyāḥ saṃśritāstute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.52"> prabhāvaśca yato dravye dravyaṃ śreṣṭhamato matam | </p>
                    <p>rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.53"> dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī | </p>
                    <p>madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.54"> kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit | </p>
                    <p>laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.55"> mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat | </p>
                    <p>kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.56"> śirīṣādirviṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye | </p>
                    <p>maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yat karmavividhātmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.57"> śalyāharaṇapuñjanmarakṣāyurddhīvaśādikam | </p>
                    <p>darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.58"> virecayati yad vṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā | </p>
                    <p>ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.59"> mātrādi prāpya tattacca yat prapañcena varṇitam | </p>
                    <p>tacca prabhāvajaṃ sarvamato 'cintyaḥ sa ucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.17.60"> rasena vīryeṇa guṇaiśca karma dravyaṃ vipākena ca
                        yadvidadhyāt | </p>
                    <p>sadyo 'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastatra na gocaro 'sti ||</p>

                    <p>iti saptadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.18.1"> athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.2"> rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca | </p>
                    <p>sa ṣaḍṛtukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṃsṛṣṭo viṣamaṃ
                        vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.3"> tatra bhūjalayorbāhulyānmadhuro rasaḥ | </p>
                    <p>bhūtejasoramlaḥ | </p>
                    <p>jalatejasorlavaṇaḥ | </p>
                    <p>vāyvākāśayostiktaḥ | </p>
                    <p>vāyutejasoḥ kaṭukaḥ | </p>
                    <p>vāyūrvyoḥ kaṣāyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.4"> teṣāṃ svādurāsvādyamāno mukhamupalimpatīndriyāṇi
                        prasādayati | </p>
                    <p>dehaṃ prahlādayati | </p>
                    <p>ṣaṭpadapipīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ | </p>
                    <p>amlastu jihvāmudvejayatyuraḥkaṇṭhaṃ vidahati | </p>
                    <p>mukhaṃ srāvayatyakṣibhruvaṃ saṅkocayati daśanān harṣayati romāṇi ca | </p>
                    <p>lavaṇo mukhaṃ viṣyandayati kaṇṭhakapolaṃ vidahati annaṃ prarocayati | </p>
                    <p>tikto viśadayati vadanaṃ viśodhayati kaṇṭhaṃ pratihanti rasanām | </p>
                    <p>kaṭuko bhṛśamudvejayati jihvāgraṃ cimicimāyati kaṇṭhakapolaṃ srāvayati
                        mukhākṣināsikaṃ vidahati deham | </p>
                    <p>kaṣāyastu jaḍayati jihvāṃ badhnāti kaṇṭhaṃ pīḍayati hṛdayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.5"> tatra madhuro raso janmaprabhṛtisātmyāt
                        sarvadhātuvivardhanaḥ āyuṣyo
                        bālavṛddhakṣatakṣīṇabalavarṇendriyatvakkeśakaṇṭhahitaḥ prīṇano bṛṃhaṇo
                        jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānaḥ stanyakaro
                        vātapittaviṣadāhamūrchātṛṣṇāpraśamanaḥ snigdhaḥ śīto mṛdurguruśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.6"> evaṃguṇo 'pi sa sadātyupayujyamānaḥ
                        sthaulyāgnisādagurutālasakātindriyāḥ | </p>
                    <p>śvāsapramehagalarogāvisaṃjñatāsyamādhuryalocanagalārbudagaṇḍamālāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.7"> chardyudardamūrddharukkāsapīnasakrimīn
                        ślīpadajvarodaraṣṭhīvanāni cāvahet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.8"> amlo 'nilanibarhaṇo 'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī
                        raktapittakṛduṣṇavīryaḥ śītasparśobodhayatīndriyāṇi | </p>
                    <p>rocanaḥ pācano dīpano bṛṃhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ kledano vyavāyī laghuḥ
                        snigdho hṛdyaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.9"> janayati śithilatvaṃ sevitaḥ sotidehe
                        kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutādṛgvighātān | </p>
                    <p>kṣatavihitavisarpaṃ raktapittaṃ pipāsāṃ śvayathumapi kṛśānāṃ taijasatvāt
                        bhramaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.10"> lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ
                        sarvarasapratyanīko dīpano rocanaḥ pācanaḥ kledanaḥ śoṣaṇaḥ snehanaḥ svedano
                        bhedanaḥ chedanaḥ saro vyavāyī vikāṣī harati pavanaṃ viṣyandayati kaphaṃ
                        viśodhayati srotāṃsi nātiguruḥ snigdhatīkṣṇoṣṇaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.11">
                        khalatipalitatṛṣṇātāpamūrcchāvisarpaśvayathukiṭibhakoṣṭhākṣeparodhāsrapittam
                        | </p>
                    <p>kṣataviṣamadavṛddhiṃ vātaraktaṃ karoti kṣapayati balabhojaḥ soti vā sevanena
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.12"> tiktaḥ
                        svayamarociṣṇuraruciviṣakṛmimūrcchotkledajvaradāhatṛṭakuṣṭhakaṇḍūharaḥ
                        kledamedovasāmajjaviṇmūtrapittaśleṣmopaśoṣaṇo dīpanaḥ pācano lekhanaḥ
                        stanyakaṇṭhaviśodhano medhyo nātirūkṣaḥ śīto laghuśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.13"> dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarogaparuṣatvam | </p>
                    <p>kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ soti samāsevitaḥkuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.14"> kaṭuko
                        'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakṛmivaktrarogaviṣakuṣṭhakaṇḍūprasādhano
                        vraṇāvasādanaḥ sneha kledaśoṣaṇo rocanaḥ pācano dīpano lekhanaḥ śodhanaḥ
                        śoṣayatyannaṃ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śoṇitasaṃghātaṃ chinnatti bandhān
                        vivṛṇoti srotāṃsi kṣapayati śleṣmāṇaṃ laghurūkṣatīkṣṇoṣṇaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.15"> kurute 'tiniṣovitaḥ sa
                        tṛṣṇāmadamūrcchāvamimohadehasādān | </p>
                    <p>balaśukragalopaśoṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.16"> karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣvanilasyakopamatitīvram
                        | </p>
                    <p>saṅkācatodabhedairvāvyagniguṇādhikatvena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.17"> kaṣāyo balāsaṃ sapittaṃ saraktaṃ nihantyāśu badhnāti
                        varcotirūkṣaḥ | </p>
                    <p>gurustvaksavarṇatvakṛt kledaśoṣī himaḥ prīṇano ropaṇo lekhanaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.18"> atyabhyāsāt so 'pi śukroparodhaṃ
                        tṛṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam | </p>
                    <p>srotobandhaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ pakṣāghātākṣepakādīṃśca kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.19"> atha madhuraskandho
                        ghṛtamadhutailakṣīramedomajjekṣuvikṛtidrākṣākṣoḍakharjūramocacocapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharyūrītālamastakakāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīrāvidārīśatāvarītugākṣīrījīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadevāsahadevāsālaparṇīmudgaparṇīpṛśniparṇīmaṣaparṇīmahāsahākṣudrasahāṛddhivṛddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyarpoktāśva</p>
                    <p>gandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaśerukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhṛtīni
                        jīvanīyo gaṇastṛṇapañcamūlaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.20"> amladravyaskandho
                        dāḍimāmalakāmrāmrātakakośāmramātuluṅgavṛkṣāmlāmlīkāmlevatasakuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakolabadarairāvatakapitthadantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmlamadyaśuktaprabhṛtīni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.21"> lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni
                        trapusīsaprabhṛtīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.22"> tiktadravyaskandho
                        'garutagarośīravālakacandananaladakṛtamālanaktamālāpāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyotiṣmatīpāṭhāvikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvetasasaptaparṇasomavalkasumanaḥkāṃsyalohaprabhṛtīni
                        paṭolādiśca śākavargaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.23"> kaṭukadravyaskandho
                        maricahiṅgutejovatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaśśilāladevadārukuṣṭhailāsurasacorakahareṇukāmūtrapittaprabhṛtīni
                        kuṭherādiśca haritavargaḥ pañcakolaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.24"> kaṣāyadravyaskandho
                        harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralodhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakesarakumukotpalatuṅgatindukakadambodumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamocarasasamaṅgāsomavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipelavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimedakāśakaśerukavaṃśāśmantakāśokaśirīṣaśiṃśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanaigarikabisamṛṇālaprabhṛtīni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.25"> tatra prāyo madhuraṃ śleṣmalamanyatra
                        purāṇaśāliyavagodhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṃsāt | </p>
                    <p>prāyo 'mlaṃ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt | </p>
                    <p>prāyolavaṇamacakṣuṣyamanyatra saindhavāt | </p>
                    <p>prāyastiktakaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatrāmṛtāpaṭolīnāgarapippalīlaśunāt | </p>
                    <p>prāyaḥ kaṣāyaṃ śītaṃ stambhanaṃ cānyatra harītakyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.26"> iti yathāsthūlaṃ nityopayogināṃ pradhānatamānāṃ
                        copasaṅgrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.27"> ghṛtāmalakasindhūtthapaṭolīnāgarābhayāḥ | </p>
                    <p>śreṣṭhā yathāsvaṃ skandheṣu rasadeśastu vakṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.28"> atha yaḥ
                        śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalodapānakamalakumudakuvalayāvakīrṇoramyaḥ
                        sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatṛṇo
                        'tidūravistṛtapratānapravālopasaṃcchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ
                        śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ
                        ślīpadagalarogāpācīṃjvarādyāmayopadrutajanapadaḥ so 'nūpo madhurarasayoniḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.29"> yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulo
                        'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado
                        'nūparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ | </p>
                    <p>ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ | </p>
                    <p>tayorādyo lavaṇāmlayoryoniritaraścetarayoḥ | </p>
                    <p>saṃyogāstveṣāṃ saptapañcāśadbhavanti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.30"> svādurdvikeṣu pañcāmlaścaturo lavaṇastrayam | </p>
                    <p>dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṃ yāti pañcadaśaiva te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.31"> trikeṣu madhuraḥ sāmlaścaturo lavaṇānvitaḥ | </p>
                    <p>trīnyuktastiktakena dvau kaṭunaikaṃ niṣevate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.32"> svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṃyogān pūrvavatkriyā | </p>
                    <p>lavaṇastrīn bhajatyekaṃ tikta evaṃ tu viṃśatiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.33"> svāduścāmlaścatuṣkeṣu ṣaṭ trayaṃ lavaṇānugaḥ | </p>
                    <p>ekaṃ tiktayuto yāti daśaiva madhuro rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.34"> catvāro 'mlaḥ paṭuścaikaṃ bhedāḥ pañcadaśeti ca | </p>
                    <p>ekaikasya parityāgāt saṃyogāḥ pañcake ca ṣaṭ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.18.35"> ekaśca ṣaḍrasaḥ ṣaṭ ca pṛthagevaṃ triṣaṣṭidhā | </p>
                    <p>te rasānurasato rasabhedāstāratamyaparikalpanayā ca | </p>
                    <p>sambhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ ||</p>

                    <p>iti aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>
                <div2 type="section">
                    <p>atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.19.1"> athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ | </p>
                    <p>doṣadhātumalamūlo hi dehaḥ | </p>
                    <p>tasmātteṣāṃ lakṣaṇamupadekṣyāmaḥ | </p>
                    <p>tamucchvāsaniśvāsotsāhapraspandanendriyapāṭavavegapravartanādibhirvāyuranugṛhṇāti
                        | </p>
                    <p>paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamedhāśauryamārdavādibhiḥ pittam
                        | </p>
                    <p>sthairyasnehasandhibandhavṛṣatākṣamādhīdhṛtibalālaulyādibhiḥ śleṣmā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.2"> tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ | </p>
                    <p>jīvanavarṇaprasādanamāṃsapoṣaṇairasṛk | </p>
                    <p>dehalepamalamedaḥpuṣṭibhirmāṃsam | </p>
                    <p>netragātrasnigdhatāsnehadārḍhyāsthipuṣṭibhirmedaḥ | </p>
                    <p>dehordhvatādhāraṇamajjapoṣaṇābhyāmasthi | </p>
                    <p>snehabalāsthipūraṇaśukrapuṣṭibhirmajjā | </p>
                    <p>harṣabalagarbhotpādanaiḥ śukram | </p>
                    <p>avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakṛt | </p>
                    <p>annakledanirvāhaṇena mūtram | </p>
                    <p>kledatvaksneharomadhāraṇaiḥ sveda iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.3">
                        kārśyakārṣṇyagātrakampasphuraṇoṣṇakāmitāsaṃjñānidrānāśabalendriyopaghātāsthiśūlamajjāśoṣamalasaṅgādhmānāṭopamohadainyabhayaśokapralāpādibhirvṛddho
                        vāyuḥ pīḍayati | </p>
                    <p>pītatvagglānīndriyadaurbalyaujovisraṃsaśītābhilāṣadāhatiktāsyatātṛṇmūrcchālpanidratākrodhādibhiḥ
                        pittam | </p>
                    <p>śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrotaḥpidhānamūrcchātandrānidrāśvāsakāsaprasekahṛllāsāgnisādasandhiviśleṣādibhiḥ
                        śleṣmā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.4">
                        prasekārocakāsyavairasyahṛllāsasrotorodhasvādudveṣāṅgamardādibhiranyaiśca
                        śleṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhavisarpapiṭakāsṛgdarākṣimukhameḍhragudadāhagulmavidradhiplīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpraveśaraktāṅganetratāvātaraktapittādibhiranyaiśca
                        pittavikāraprāyairasṛk | </p>
                    <p>galagaṇḍa
                        gaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharogasphiggalauṣṭhabāhūdarorujaṅghāgauravavṛddhibhiḥ
                        śleṣmaraktavikāraprāyaiśca māṃsam | </p>
                    <p>pramehapūrvarūpaiḥ sthaulyopadravaiścānyairapi
                        śleṣmaraktamāṃsavikāraprāyairmedaḥ | </p>
                    <p>adhyasthibhiradhidantaiścāsthi | </p>
                    <p>netrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārurbhirmajjā | </p>
                    <p>atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṃ śukrādhikyam | </p>
                    <p>kukṣiśūlāṭopagauravaiḥ śakṛdādhikyam | </p>
                    <p>bastitodādhmānairmūtrādhikyam | </p>
                    <p>kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svedaḥ | </p>
                    <p>anye 'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.5">
                        prasekārucihṛllāsasaṃjñāmohālpavākceṣṭatāprahaṣāṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ
                        kṣīṇo vāyuḥ pīḍayati | </p>
                    <p>stambhaśaityāniyatatodārocakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakhanayanaśauklyādibhiḥ
                        pittam | </p>
                    <p>bhramodveṣṭanānidrāṅgamardapariploṣatodadavadāhasphoṭanavepanadhūmāyanasandhiśaithilyahṛdayadravaśleṣmāśayaśūnyatādibhiḥ
                        śleṣmā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.6">
                        śabdāsahatvahṛdayadravakampaśoṣaśūlaśūnyatāspandanaghaṭṭanairalpayāpi ca
                        ceṣṭayā śramatarṣābhyāṃ rasaḥ | </p>
                    <p>tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasṛk | </p>
                    <p>sphiggaṇḍādiśuṣkatātodaraukṣyākṣaglānisandhisphoṭanadhamanīśaithilyairmāṃsam
                        | </p>
                    <p>plīhavṛddhikaṭīsvāpasandhiśūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśoṣameduramāṃsābhilāṣairmāṃsakṣayoktaiśca
                        medaḥ | </p>
                    <p>dantanakharomakeśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitodāsthibaddhamāṃsābhilāṣairasthi
                        | </p>
                    <p>asthisauṣiryanistodadaurbalyabhramatamodarśanairmajjā | </p>
                    <p>śramadaurbalyāsyaśoṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatodameḍhradhūmāyanaiścirācca
                        niṣekeṇa saraktaniṣekeṇa vā śukram | </p>
                    <p>saśabdasya vāyoḥ kukṣau tiryagūrdhvaṃ ca bhramaṇenāntraveṣṭanena
                        pārśvahṛdayapīḍanenālpatayā ca śakṛt | </p>
                    <p>bastinistodamukhaśoṣakṛchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā
                        mūtram | </p>
                    <p>stabdharomakūpatāromacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣyasvedanāśaiḥ svedaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.7"> anye 'pi ca malā yathāyathaṃ malāyanaṃ
                        śoṣaśūnyatvalāghavaiḥ | </p>
                    <p>viparītaguṇakṣayavṛddhibhyāṃ ca vṛddhikṣayāvupalakṣayet | </p>
                    <p>malānāṃ tvatisaṅgotsargābhyāṃ ca vṛddhikṣayau | </p>
                    <p>vṛddhestu malānāṃ kṣayaḥ pīḍayati sutarāmanaucityāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.8"> tatrāsthani sthito vāyurasṛksvedayoḥ pittam | </p>
                    <p>śeṣeṣu śleṣmā | </p>
                    <p>tasmādekavṛddhikṣayakāraṇatvameṣām | </p>
                    <p>na tvevamasthivāyvoḥ | </p>
                    <p>sarvaiva hi vṛddhiḥ prāyo 'tisantarpaṇanimittatvācchleṣmaṇānugatā | </p>
                    <p>tadviparyayācca kṣayo vāyunā | </p>
                    <p>tasmāllaṅghanabṛṃhaṇābhyāṃ vṛddhikṣayajān vikārānupacaret | </p>
                    <p>pavane tu bṛṃhaṇalaṅghanābhyām | </p>
                    <p>sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyayatulyabhāvenāviruddhena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.9"> dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ
                        samānaguṇabhūyiṣṭhairvāhāravihārairabhyasyamānairvṛddhimāpnuvanti | </p>
                    <p>hrāsaṃ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭharvā | </p>
                    <p>tathā hi dehadhātavo ye guravaste gurubhiraikyakāritayopacīyante | </p>
                    <p>laghavastu laghubhistadviparītaistu pṛthaktvakāribhirapacīyante | </p>
                    <p>tasmādanyebhyo dravyebhyo 'pi sutarāṃ raktamāpyāyyate raktena māṃsaṃ māṃsena
                        medo medasāsthi taruṇāsthnā majjā majñā śukraṃ śukreṇāmagarmeṇa garbhaḥ | </p>
                    <p>yatra tvevaṃ lakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṃ syāt
                        sannihitānāṃ cābhyavaharaṇamaśakyaṃ viruddhatvād ghṛṇitvādaruceranyasmādvā
                        kāraṇāntarāt | </p>
                    <p>tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmāhāravihārāṇāmabhyavahāraḥ śreyān
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.10"> tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo
                        madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām | </p>
                    <p>karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya
                        vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam | </p>
                    <p>tathaiva catulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena | </p>
                    <p>māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ | </p>
                    <p>medojān sthaulyakārśyakriyākrameṇa | </p>
                    <p>rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ | </p>
                    <p>asthikṣayajān bastibhistiktopahitaiḥ ksīrabastibhiśca | </p>
                    <p>śakṛdvṛddhijānatīsāravidhānena | </p>
                    <p>śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ | </p>
                    <p>mūtravṛddhikṣayajān mehakṛchracikitsayā | </p>
                    <p>svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇasvedairiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.11"> ye pācakāṃśā dhātusthāsteṣāṃ māndyātitaikṣṇyataḥ | </p>
                    <p>vṛddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṃ jāyate śṛṇu cāparam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.12"> pāramparye 'pi dāvāgnestattat prāpyendhanaṃ śikhā | </p>
                    <p>vṛddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātuparamparā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.13"> dravyaṃ tulyaṃ viśiṣṭaṃ hi svaṃ svaṃ vṛdhdyai kṣayāya
                        ca | </p>
                    <p>pratyātmabījaniyataṃ bhṛśamāśu prajāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.14"> pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāt vṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham | </p>
                    <p>doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.15"> adho dve sapta śirasi khāni svedavahāni ca | </p>
                    <p>malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.16"> vakṣyante vātajāstatra nidāne vātaraugike | </p>
                    <p>pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.17"> rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃspākakothanam | </p>
                    <p>sadāhānmedasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.18"> asthni dāhaṃ bhṛśaṃ majñi hāridranakhanetratām | </p>
                    <p>pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.19"> sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāvagaṃ tṛṣam | </p>
                    <p>koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino 'nyāṃścayakṣmaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.20"> śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām | </p>
                    <p>pāṇḍūvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho 'rbudāpacīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.21"> ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam | </p>
                    <p>medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.22"> majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam | </p>
                    <p>vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.23"> snāyugaḥ sandhiśūlatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim | </p>
                    <p>arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphasambhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.24"> viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate | </p>
                    <p>upatāpopaghātau tu svāśrayendriyagā malāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.25"> vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi | </p>
                    <p>koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.26"> doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt | </p>
                    <p>vṛdhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.27"> tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ | </p>
                    <p>te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.28"> tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu | </p>
                    <p>kuryāccikitsāṃ svāmeva balenānyābhibhāviṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.29"> āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā | </p>
                    <p>tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate | </p>
                    <p>mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.30"> yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ | </p>
                    <p>saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāśrayati yatpurā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.31"> yaccharīrarasaḥ snehaḥ prāṇo yatra pratiṣṭhitaḥ | </p>
                    <p>yasyānāśānnanāśo 'sti prīṇitā yena dehinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.32"> hṛdayasthamapi vyāpi tat paraṃ jīvitāspadam | </p>
                    <p>aujaḥ kṣīyata kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.33"> bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ | </p>
                    <p>duścchāyo durmanā rūkṣo bhavet kṣāmaśca tatkṣaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.34"> jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam | </p>
                    <p>aujovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.35"> yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu | </p>
                    <p>tattatyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.36"> kurvate 'bhiruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ | </p>
                    <p>vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhā na tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.37"> yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate | </p>
                    <p>rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.19.38"> ya eva dehasya samā vivṛdhyai ta eva doṣā viṣamā
                        vadhāya | </p>
                    <p>yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ ||</p>

                    <p>iti ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha viṃśo 'dhyāyaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.20.1"> athāto doṣabhedīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ | </p>
                    <p>vāyvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ | </p>
                    <p>āgneyaṃ pittam | </p>
                    <p>ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā | </p>
                    <p>tatra pakvāśayaḥ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthi śrotraṃ sparśanaṃ ca vātasthānāni
                        | </p>
                    <p>atra ca pakvāśayo viśeṣeṇa | </p>
                    <p>nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca pittasthānāni | </p>
                    <p>atra nābhirviśeṣeṇa | </p>
                    <p>uraḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ kloma parvāṇyāmāśayo raso medo ghrāṇaṃ rasanaṃ ca
                        śleṣmasthānāni | </p>
                    <p>atrāpyuro viśeṣeṇa | </p>
                    <p>itthamadhomadhyordhvasanniveśinā doṣatrayeṇa śarīramagāramiva sthūṇātritayena
                        sthirīkṛtam | </p>
                    <p>ataśca doṣā dehasya sthirīkaraṇāt sthūṇā ityucyante | </p>
                    <p>dhāraṇāddhātavaḥ | </p>
                    <p>malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ | </p>
                    <p>dūṣaṇasvabhāvāddoṣā iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.2"> ta ete pratyekaṃ pañcadhā bhidyante | </p>
                    <p>tadyathā prāṇodānavyānasamānāpānabhedairvāyuḥ | </p>
                    <p>tatra prāṇo mūrddhanyavasthitaḥ kaṇṭhoraścaro
                        buddhīndriyahṛdayamanodhamanīdhāraṇaṣṭhīvanakṣavathūdgārapraśvāsocchvāsānnapraveśādikriyaḥ
                        | </p>
                    <p>udāna urasyavasthitaḥ kaṇṭhanāsikānābhicaro
                        vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasrotaḥprīṇanadhīdhṛtismṛtimanobodhanādikriyaḥ
                        | </p>
                    <p>vyāno hṛdyavasthitaḥ kṛtsnadehacaraḥ śīghrataragatiḥ
                        gatiprasāraṇākuñcanotkṣepāvakṣepanibheṣonmeṣajṛmbhaṇānnāsvādanasrotoviśodhanasvedāsṛksrāvaṇādikriyo
                        yonau ca śukrapratipādano vibhajya cānnasya kiṭṭāt sāraṃ tena kramaśo
                        dhātūṃstarpayati | </p>
                    <p>samāno 'ntaragnisamīpasthastatsandhukṣaṇaḥ
                        pakvāmāśayadoṣamalaśukrārtavāmbuvahaḥ srotovicārī
                        tadavalambanānnadhāraṇapācanavivecanakiṭṭādhonayanādikriyaḥ | </p>
                    <p>apānastvapānasthito
                        bastiśroṇimeḍhravṛṣaṇavaṅkṣaṇorucaroviṇmūtraśukrārtavagarbhaniṣkramaṇādikriya
                        iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.3"> pācakarañjakasādhakālocakabhrājakatvabhedaiḥ pittam | </p>
                    <p>tatra yadāmāśayapakvāśayamadhyasthaṃ pañcamahābhūtātmakatve 'pi
                        tejoguṇotkarṣāt kṣapitasomaguṇaṃ tataśca tyaktadravasvabhāvaṃ
                        sahakārikāraṇairvāyukledādibhiranugrahāddahanapacanādikriyayā
                        labdhāgniśabdaṃ pittamannaṃ pacati sārakiṭṭau vibhajati śeṣāṇi ca
                        pittasthānāni tatrasthamevānugṛhṇāti tat pācakamityucyate | </p>
                    <p>āmāśayasyaṃ tu rasasya rañjanādrañjakam | </p>
                    <p>hṛdayasthaṃ buddhimedhābhimānotsāhairabhipretārthasādhanātsādhakam | </p>
                    <p>dṛṣṭisthaṃ rūpālocanādālocakam | </p>
                    <p>tvaksthaṃ tvaco bhrājanāt bhrājakam | </p>
                    <p>tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati chāyāśca prakāśayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.4"> avalambakakledakabodhakatarpakaśleṣakatvabhedaiḥ śleṣmā
                        | </p>
                    <p>sa tūrasthaḥ svavīryeṇa trikasyānnavīryeṇa ca saha hṛdayasya ca śeṣāṇāṃ ca
                        śleṣmasthānānāṃ tatrastha evodakakarmaṇāvalambanādavalambaka ityucyate | </p>
                    <p>āmāśayasthito 'nnasaṅghātasya kledanāt kledakaḥ | </p>
                    <p>rasanāsthaḥ samyagrasabodhanāt bodhakaḥ | </p>
                    <p>śirasthaścakṣurādīndriyatarpaṇāt tarpakaḥ | </p>
                    <p>parvastho 'sthisandhiśleṣaṇāt śleṣaka iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.5"> evamamīṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhamavikṛtāḥ
                        sakalaśarīravyāpino 'pi vātapittaśleṣmāṇo vartante | </p>
                    <p>teṣāṃ vṛddhiheturvakṣyate nidāneṣu | </p>
                    <p>sāmānyataśca vṛddhikṣayalakṣaṇamuktaṃ pūrvādhyāye | </p>
                    <p>vṛddhirhi dvedhā cayaprakopabhedena | </p>
                    <p>tatroṣṇaguṇopahitā rukṣādayo vāyoḥ sañcayamāpādayanti | </p>
                    <p>śītaguṇopahitāḥ prakopamuṣṇaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ praśamam | </p>
                    <p>śītaguṇopahitāstīkṣṇādayaḥ pittasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ śītaguṇopahitā
                        mandādayaḥ praśamam | </p>
                    <p>śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ tathā tu
                        rūkṣādayaḥ praśamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.6"> cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu | </p>
                    <p>viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagāmitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.7"> liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ | </p>
                    <p>svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.8"> dehe 'kruddho 'nilavaśāt kṛtsne 'rddhe 'vayave 'pi vā | </p>
                    <p>doṣo vikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.9"> atha prakupitā vātādayo nānāvidhairvikāraiḥ
                        śarīramupatapanti | </p>
                    <p>āviṣkṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ tadyathā | </p>
                    <p>nakhabhedo vipādikā pādaśūlaṃ pādabhraṃśaḥ suptapādatā vātakhuḍatā
                        gulphagrahaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ gṛddhrasī jānubhedo jānuviśleṣaḥ ūrusāda
                        ūrustambhaḥ paṅgutvaṃ gudabhraṃśo gudārtirvṛṣaṇākṣepo meḍhrastambho
                        vaṅkṣaṇānāhaḥ śreṇibhedo viṅbheda udāvartaḥ khañjatvaṃ kubjatvaṃ vāmanatvaṃ
                        trikagrahaḥ pṛṣṭhagrahaḥ pārśvāvamarda udarāveṣṭo hṛnmoho hṛddravo
                        vakṣodgharṣastathā vakṣoparodho vakṣastodo bāhuśoṣastathā grīvāstambho
                        manyāstambhaḥ kaṇṭhoddhvaṃso hanustambhastālvoṣṭhabhedo dantabhedo
                        dantaśaithilyaṃ mūkatvaṃ vāksaṅgaḥ pralāpaḥ kaṣāyāmyatā mukhaśoṣo
                        rasājñatvaṃ ghrāṇanāśaḥ karṇaśūlamaśabdaśrutiruccaiḥśrutirbādhiryaṃ
                        vartmastambho vartmasaṅkocastimiramakṣiśūlamakṣivyudāso bhrūvyudāsaḥ
                        śaṅkhabhedo lalāṭabhedaḥ śirorukkeśabhūmisphuṭanamarditamekāṅgarogaḥ
                        sarvāṅgaroga ākṣepako daṇḍakaḥ śramo bhramo vepathurjṛmbhā glānirviṣādo
                        raukṣyaṃ pāruṣyaṃ śyāvāruṇābhāsatvamasvapno 'navasthitacittatā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.10"> pittavikārāḥ punaroṣaḥ ploṣo davo davathurvidāho
                        'ntardāhastvagdāho 'ṃsadāho dhūmako 'mlaka ūṣmādhikyamatisvedo 'ṅgagandho
                        'vayavasadanaṃ śoṇitakledo māṃsakledastvaṅmāṃsāvadaraṇaṃ carmadaraṇaṃ
                        raktakoṭho raktavisphoṭo raktamaṇḍalāni raktapittaṃ haritatvaṃ hāridratvaṃ
                        nīlikā kakṣyā kāmalā tiktāsyatā lohitagandhāsyatā pūtimukhatvaṃ
                        tṛṣṇādhikyamatṛptirāsyapāko galapāko 'kṣipākaḥ pāyupāko meḍhrapāko jīvādānaṃ
                        tamaḥpraveśo haritahāridranetramūtraśakṛttvaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.11"> śleṣmavikārāstu tṛptistandrā nidrādhikyaṃ staimityaṃ
                        gurugātratālasyaṃ mukhamādhuryaṃ prasekaḥ śleṣmodgiraṇaṃ malādhikyaṃ balāso
                        hṛdayopalepaḥ kaṇṭhopalepo dhamanīpraticayo galagaṇḍo 'tisthaulyaṃ
                        śītāgnitvamudardaḥ śvetāvabhāsatā śvetanetramūtraśakṛttvaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.12"> tatra sarvāṅgīṇastīvraḥ santāpo dāhaḥ | </p>
                    <p>svedāratimānoṣaḥ | </p>
                    <p>prādeśikaḥ svedarahito 'gnyarciṣeva dāhaḥ ploṣaḥ | </p>
                    <p>mukhoṣṭhatāluṣu dāho davaḥ | </p>
                    <p>cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ | </p>
                    <p>pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo vidāhaḥ | </p>
                    <p>koṣṭhe dāho 'ntardāhaḥ | </p>
                    <p>śirogrīvākaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ dhūmakaḥ | </p>
                    <p>sāntardāhahṛdayaśūlodgāro 'mlakaḥ | </p>
                    <p>śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni kledaḥ | </p>
                    <p>māṃsasya tu kṛṣṇatā dairgandhyaṃ ca | </p>
                    <p>bāhyatvaksaṃhatiścarmakothaḥ | </p>
                    <p>koṣṭhagauravādāhārāspṛhā tṛptiḥ | </p>
                    <p>anye punarāhurannānabhinandatā tṛptiriva tṛptirarocakaḥ | </p>
                    <p>nidrārttasyeva viṣayāgrahaṇaṃ tandrā | </p>
                    <p>staimityaṃ tu pramīlaka ityanyaiḥ paṭhitam | </p>
                    <p>upalepa ivopalepaḥ | </p>
                    <p>tadatiśayaḥ praticayo 'tipūraṇam | </p>
                    <p>agneratimandatā śailyam | </p>
                    <p>uraso 'bhiṣyanda udardaḥ | </p>
                    <p>keṣāñcicchītavepathurudardaḥ | </p>
                    <p>anye punarāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.13"> śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ | </p>
                    <p>sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ syādudardaḥ sa kaphodbhava iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.14"> mahāvikārāstu yathāsvamevopadekṣyante | </p>
                    <p>kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti tadupapadameva nāma labhante | </p>
                    <p>yathā nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ sāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.15"> sarveṣu teṣu teṣvanukteṣu
                        cānyeṣvasaṅkhyeyatvādvikāreṣvimānyeva doṣāṇāmātmaliṅgāni
                        sakalaśarīravyāpīnyavyabhivārīṇi ca | </p>
                    <p>tathā karmāṇyupakramaśca | </p>
                    <p>tatrātmaliṅgānyāyuṣkāmīye nirdiṣṭāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.16"> karmāṇi tu vāyoḥ
                        sraṃsavyāsasaṅgasādhedatodaharṣatarṣavarttāṅgamardakampavyathaveṣṭabhaṅgaśūlaśoṣasvāpapāruṣyasauṣiryasaṅkocaspandanāni
                        kaṣāyarasatvaṃ śyāvāruṇavarṇatā ca | </p>
                    <p>pittasya dāhoṣmapākasvedakledakothasrāvarāgāḥ kaṭvamlarasatvaṃ
                        śuklāruṇavarjyavarṇatā ca | </p>
                    <p>śleṣmaṇaḥ kaṇḍūsthairyagauravopadehasnehaśaityabandhacirakāritvāni
                        madhuralavaṇarasatvaṃ śvetavarṇatā ceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.17"> kapilabalastveṣāṃ svalakṣaṇāni rasato nirdideśa | </p>
                    <p>kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ | </p>
                    <p>kaṣāyatiktakaṭuko vāyurdṛṣṭo 'numānataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.18"> suśrutaḥ punaḥ paṭhati | </p>
                    <p>pittaṃ vidgdhamamlatāmupaiti śleṣmā lavaṇatām | </p>
                    <p>tadevametāni vāyvādirūpakarmāṇyavahitaḥ
                        samyagupalakṣayedāgamapratyakṣānumānaiḥ | </p>
                    <p>anantaraṃ ca deśakālamātrādīn pramāṇīkṛtyāśvevopakrameteti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.19"> vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ | </p>
                    <p>pṛthak trīn viddhi saṃsargastridhā tatra tu tānnava ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.20"> trīneva samayā vṛddhyā ṣaḍekasyātiśāyane | </p>
                    <p>trayodaśa samasteṣu ṣaḍ dvyekātiśayena tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.21"> ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt | </p>
                    <p>pañcaviṃśatirityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.22"> ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ | </p>
                    <p>ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayāpi te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.23"> bhedā dviṣāṣṭirnirdiṣṭāstriṣaṣṭiḥ svāthyakāraṇam | </p>
                    <p>rogyavasthāsu yugapad vṛddhisāmyakṣayānugam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.24"> ṣaṭkaṃ hi durbodhataraṃ vikārairupadekṣyate | </p>
                    <p>prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ kaphakṣaye | </p>
                    <p>sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.25"> tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitau | </p>
                    <p>gātroddeśe tathā syātāṃ balahānipariśramau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.26"> prakutisthaṃ kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī | </p>
                    <p>karṣet kuryāt tadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.27"> prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye | </p>
                    <p>saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.28"> prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛddhaṃ pittaṃ vāyukṣaye yadā | </p>
                    <p>sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgaurava jvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.29"> prakṛtisthaṃ yadā vāyuṃ vṛddhaḥ pittakṣaye kaphaḥ | </p>
                    <p>sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.30"> prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddhaḥ śleṣmānilakṣaye | </p>
                    <p>sannirundhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.31"> nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravam | </p>
                    <p>ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.32"> ye doṣavṛddhikṣayayorvikārāḥ kīrtitāḥ pṛthak | </p>
                    <p>śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.20.33"> saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṇāṃ
                        kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ | </p>
                    <p>ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||</p>

                    <p>iti viṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.1"> athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti
                        hasmāhurātreyo maharṣayaḥ | </p>
                    <p>vātasyopakramaḥ snehaḥ svedo mṛdūni snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇāni
                        saṃśodhanānyabhyavahāryāṇi
                        cābhyaṅgapūrvamupanāhanopaveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhasaṃvāhana pīḍanāni
                        vitrāsanavidhmāpanavismaraṇāni surāsavavidhānaṃ snehāścānekayonayo
                        dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyadravyopahitāstathā śatapākasahasrapākāḥ
                        sarvaśaḥ prayogārthā bastayo bastiniyamo viśeṣatastailaṃ māṃsaraso
                        'nuvāsanāni sukhaśīlatā strīsamparkavarjyaśca haimanto vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.2"> pittasya sarpiṣpānaṃ sarpiṣā snehanamadhodoṣaharaṇaṃ
                        madhuratiktakaṣāyāṇāmauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogo mṛdusurabhiśītahṛdyānāṃ
                        gandhānāmupasevā paramaśiśirasurabhisalilamajjanam | </p>
                    <p>mano 'nukūlasaṃsparśasukhānāṃ
                        muktāmaṇivaiḍūryāśmagarbhaśaṅkhaśilāpadmarāgacandrakāntakāntatarataralāvalīnāṃ
                        bhramaratrāsitasahasrapatrāsitotpala
                        kadalīdalanavamālikākundamallikādivividhavarṇaprasūnaviracitānāṃ srajāṃ ca
                        dhāraṇamurasā | </p>
                    <p>kṣaṇe kṣaṇe
                        cāgryacandanapriyaṅgukāleyakamṛṇālakarpūrasugandhiśītasvacchagandhavāribhiḥ
                        sakamalakumudakuvalayairbhūmitalakavāṭavātāyanaharmyabhittīnāmabhiprokṣaṇam
                        | </p>
                    <p>śrutisukhamṛdumadhuramano 'nugānāṃ gītavāditrāṇāmabhyudayānāṃ ca śravaṇam | </p>
                    <p>ayantraṇaiḥ samānaviṣayaveṣacaritairutsavotsavatarānyonyadarśanaiḥ suhṛdbhiḥ
                        sahāsanam | </p>
                    <p>anṛtavacanavirahasvabhāvasurabhitaravadanakuḍmalānāṃ
                        nātispaṣṭābhidhāyināmanupacāramadhurakomalollāpānāṃ priyāṇāmapatyakānāṃ
                        sadayamāśleṣaḥ | </p>
                    <p>nirdayaṃ ca
                        tanutaramṛdusurabhinivasanābhirmallikāmukulānukārimuktāphalaprāyālaṅkārābhiḥ
                        sahacarīninādasañjalpopajanitautsukyakalahaṃsānunāditanūpuraraśanākalāpaśiñjitānugamanasammugdhamugdhasnigdhamṛduvacanābhirnijajaghananibiḍakucayugalālaṅkārabhārodvahanaśramaśvasanakampitamadhyamukulitalocanotpalābhiḥ
                        kiñcidvigalitanavayauvanābhiḥ
                        priyaṅgasaṅgamātrātimātrasukhāsvādavisraṃsyamānāṃśukaikakālopajātavrīḍāvailakṣyapragalbhatāvaiklavyaharṣaviṣādavismayasmitakopaprasādasādhvasasrastasvinnasarvāṅgadravīkṛtahimāṅgarāgābhiḥ
                        samastadehahṛdayaprahlādakāriṇībhirvilāsavatībhiścaturaṅgamivānaṅgabalamaṅgaistanubhirapi
                        samudvahantībhiraṅganābhirāśleṣaḥ | </p>
                    <p>sakalarajanīkarakaranikarāvakīrṇaśiśiratarāṇi bhavanatalasalilapulināni | </p>
                    <p>atisitasikatopāstṛtatalamanokakāyayantrapravṛttīvamalasaliladhāraṃ dhārāgṛham
                        | </p>
                    <p>sāgarānukāritoyāśayopatīrasuniviṣṭakusumitabahuviṭapapṛthutuṅgavividhatarataṭaruhatarunivahabahalacchāyopasañchannaṃ
                        ghavalaraktanīlanīrajarajovyāptasamastajalavipulasikatilatalopakalpitaṃ
                        dolāyamānagaṇatithapṛthudṛtikalaśasaraṇakarakasravadudakapravāhāhitamṛtsaurabhabhūtalaikadeśaṃ
                        pralambamānāmrajambūkadambavidulaniculādikisalayamañjarīstabakapratyuptapaṭālikaṃ
                        muhurmuhuḥ
                        puruṣaprayatnapreritaghaṭamukhodgīrṇośīracandanānuviddhāvalagnapatitaśeṣa
                        muktāphalāyamānajalalavamuchrāyavistāravadaniṣiddhadūravistṛtaśītavātapraveśamatyarthasantatāmbuśītaśīkarābhiṣekapratihatasantāpadāhamohaśramaklamapipāsamatiśayaprāptarāmaṇīyakaṃ
                        himācalasparddhiśaityamambudharakālalīlāviḍambi kāyamānam | </p>
                    <p>praphullapadmotpalapuṇḍarīkasaugandhikakokanadaśatapatraparāgarāgānurañjitajalacaravihagagaṇakalaninadaramyā
                        dīrghikāḥ
                        madhupānalobhanilīyamānālikulacalitalatāpratānanipatitavividhakusumanicayaśayanaracanāsavyāpāramṛdupavanānyupavanāni
                        | </p>
                    <p>viśeṣatastu ghṛtaṃ payo virecanāni saumyāḥ sarve bhāvāḥ divāsvapnavarjyaśca
                        graiṣmo vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.3"> śleṣmaṇaḥ punarvidhivihitāni tīkṣṇāni saṃśodhanāni
                        rūkṣaprāyāṇyabhyavahāryāṇi kaṭutiktakaṣāyopahitāni tīkṣṇāni
                        dīrghakālasthitāni hṛdyāni madyāni
                        dhāvanalaṅghanaplavanajāgaraṇāniyuddhayuddhavyavāyavyāyāmarūkṣonmardanasnānocchādanāni
                        | </p>
                    <p>viśeṣataḥ kṣaudraṃ yūṣo vamanāni sarvaśaścopavāsaḥ sadhūmagaṇḍūṣaḥ
                        sukhapratiṣedhaḥ sukhārthameva vāsantiko vidhiriti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.4"> upakramaḥ pṛthagdoṣān yo 'yamuddiśya kīrtitaḥ | </p>
                    <p>saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.5"> graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute | </p>
                    <p>maruto yogavāhitvāt kaphapitte tu śāradaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.6"> yojyāḥ paṭvamlamadhurā vāyau kruddhe rasāḥkramāt | </p>
                    <p>pitte pittastataḥ svāduḥ kaṣāyaśca raso hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.7"> kaṭukaḥ prāk tatastiktaḥ kaṣāyo 'nte kaphāmaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.8"> cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu | </p>
                    <p>varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇeḥ śiśirādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.9"> cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ | </p>
                    <p>tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.10"> adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam | </p>
                    <p>pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.11"> cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ | </p>
                    <p>tulye 'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.12"> iti kālasvabhāvo 'yam āhārādivaśāt punaḥ | </p>
                    <p>cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.13"> vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam | </p>
                    <p>nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaughavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.14"> caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan | </p>
                    <p>sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.15"> kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale | </p>
                    <p>vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.16"> ūce parāśaro 'pyarthamamumeva pramāṇayan | </p>
                    <p>yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.17"> netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.18"> sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham | </p>
                    <p>śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte 'nnaruciḥ kutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.19"> tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam | </p>
                    <p>asatyabhyavahāre ca kuto doṣavinigrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.20"> tasmādādau kapho ghātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ | </p>
                    <p>madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.21"> ato vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham | </p>
                    <p>ata eva ca pittādiḥkaphānto 'nyaiḥkramaḥsmṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.22"> suśrutaśca na sarvatra matametat bravīti tu | </p>
                    <p>jayejjvare 'tisāreca kramāt pittakaphānilān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.23"> prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo viśiṣyate | </p>
                    <p>viśaśca saraṇaṃ pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.24"> tasyacānubalaḥśleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt | </p>
                    <p>vāyuśca varddhate 'vaśyaṃ yātsvahassu tayoḥkṣaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.25"> jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.26"> kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi | </p>
                    <p>yasmādāmāśayotkleśāt bhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.27"> krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśraye sthitān | </p>
                    <p>svāśrayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaiva hyāśukāritā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.28"> vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam | </p>
                    <p>bheṣajaṃ yojayettattat tantrīkuryānna tu kramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.29"> prayogaḥ śamayed vyādhiṃ yonyamanyamudīrayet | </p>
                    <p>nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.30"> kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi | </p>
                    <p>doṣā doṣātmakatvācca na same 'pi parasparam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.31"> śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā | </p>
                    <p>dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nātonyonyaṃ jayanti te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.32"> ārambhakaṃ virodhe 'pi mitho yadyat guṇatrayam | </p>
                    <p>viśvasya dṛṣṭaṃ yugapadvyādherdoṣatrayaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.33"> vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ | </p>
                    <p>durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.34"> āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ | </p>
                    <p>viparyaye tu pakvatvaṃ tathā tāmraṃ samecakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.35"> pītañca pittamacchañca śleṣmācchaḥ piṇḍito 'thavā | </p>
                    <p>viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.36"> ūṣmaṇo 'lpabalatvena dhātumādyamapācitam | </p>
                    <p>duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.37"> anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo 'nyonyamūrcchanāt | </p>
                    <p>kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.38"> āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ | </p>
                    <p>samā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.39"> sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet | </p>
                    <p>līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.40"> āśnayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ | </p>
                    <p>pācanairdīpanaiḥsrehaistān svedaiścapariṣkṛtān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.41"> śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam | </p>
                    <p>hantyāśuyuktaṃ vaktreṇa dravyamāmāśayānmalān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.42"> ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānāt gudena tu | </p>
                    <p>utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.43"> dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi kurvate | </p>
                    <p>rogānutpādanirdiṣṭhānatisthaulyādikān gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.21.44"> pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ | </p>
                    <p>vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayan nirhareta vā ||</p>

                    <p>iti ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvāviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.22.1"> athāto rogabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti
                        hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ | </p>
                    <p>saptavidhāḥ khalu rogā bhavanti | </p>
                    <p>sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ | </p>
                    <p>te tu pṛthagdvividhāḥ | </p>
                    <p>tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhārśomehādayaḥ | </p>
                    <p>pitṛjā mātṛjāśca | </p>
                    <p>garbhajā jananyabhivārāt kaubjapāṅgulyapaiggalyakilāsādayo 'nnarasajā
                        dauhṛdavimānanajāśca | </p>
                    <p>jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca | </p>
                    <p>pīḍākṛtāḥ kṣatabhaṅgaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ śārīramānasāśca | </p>
                    <p>kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca | </p>
                    <p>prabhāvajā devagurūllaṅghanaśāpārthavaṇādikṛtā jvarādayaḥ piśācādayaśca | </p>
                    <p>svabhāvajāḥ kṣutpipāsājvarādayaḥ kālajā akālajāśca | </p>
                    <p>tatra kālajā raksaṇakṛtāḥ | </p>
                    <p>arakṣaṇajā akālajāḥ | </p>
                    <p>ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti | </p>
                    <p>pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca | </p>
                    <p>tatra rogotpattiṃ prati pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa
                        dṛṣṭamadṛṣṭañcoddiśyāptopadiṣṭānāṃ vihitānāṃ
                        pratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā | </p>
                    <p>janmāntarātītena tu pūrvam | </p>
                    <p>tattu punardaivākhyamuktañca niyatāniyatabhedena prāk | </p>
                    <p>tasmād dṛṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ | </p>
                    <p>viparītā daivajanmānaḥ alpanidānā mahārujāścobhayātmakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.2"> tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ
                        rogāṇāmupaśamaḥ | </p>
                    <p>satyeva vipakṣaśīlane 'niṣṭakarmakṣayāt daivikānām | </p>
                    <p>doṣakarmakṣayādanyeṣām | </p>
                    <p>anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti | </p>
                    <p>tacca parābhisaṃskāramācakṣate | </p>
                    <p>evañcāhuḥ yadi svayaṃ kṛtādevakarmaṇaḥ kāryānirvṛttiḥ syāt | </p>
                    <p>na dṛṣṭapuruṣāntarakṛtāt | </p>
                    <p>kimiti vidvānapi parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau
                        pratikartavyacittaṃ vā pratipadyate | </p>
                    <p>evamete vyādhayo dvividhāḥ santaḥ trividhā jāyante | </p>
                    <p>tataśca doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.3"> sakalo 'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ
                        pratikāravānāyurvedavihitamupadeśamapekṣate | </p>
                    <p>yasmānniyatahetuko 'pyāmayaḥ samyak
                        bhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyussaṃskārāparikṣaye jātopi vā sahyavedanatāṃ
                        pratipadyate | </p>
                    <p>anupakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinatyakaṇḍe | </p>
                    <p>svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaṣṣoḍaśaguṇasamudita
                        kriyopalambhādāśutaramaparikliṣṭasya cāpagacchati | </p>
                    <p>aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyā 'vakāśameva na labhate vyādhiḥ
                        | </p>
                    <p>tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayoḥ tulyadarśī syāt | </p>
                    <p>trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyādhimātrabhedena | </p>
                    <p>tatrālpalakṣaṇā mṛdavo madhyalakṣaṇā madhyāḥ sampūrṇalakṣaṇāstvadhimātrāḥ | </p>
                    <p>te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ | </p>
                    <p>subahuśo 'pica bhidyamānā vyādhayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.4"> tatra nijāstu doṣotthāḥ | </p>
                    <p>teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinirvartate | </p>
                    <p>bāhyahetujāstvāgantavaḥ teṣu prāhareṇa vyathā pūrvamupajāyate tato
                        doṣavaiṣamyam | </p>
                    <p>doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyate pravarddhate ca | </p>
                    <p>evañca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubandhaḥ kevalaṃ paurvāparye viśeṣaḥ | </p>
                    <p>tasmādekākārā evarogā ruksāmānyāt | </p>
                    <p>asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvo
                        pakvamaviśeṣāt | </p>
                    <p>yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante | </p>
                    <p>asaṅkhyeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.5"> doṣā eva hi sarvarogakakāraṇam | </p>
                    <p>yathaiva śakuniḥ sarvataḥ paripatan divasaṃ svāṃ cchāyāṃ nātivartate | </p>
                    <p>yathā vā kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavashtitaṃ guṇatrayamapyatiricya
                        na vartate | </p>
                    <p>tathaivedamapi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ doṣatrayamiti | </p>
                    <p>yathā ca vidyudvarṣādayo nabhasi bhavanti na tvavaśyaṃ nimittatastvavaśyamapi
                        | </p>
                    <p>taraṅgabudbudādayaścāmbhasi tathā doṣeṣu rogāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.6"> trividhantu nimittameṣāmasātmyendriyārthasaṃyogaḥ
                        pajñāparādhāḥ pariṇāmaśca te punaḥ pratyekamatiyogāyogamithyāyogabhedāt
                        tridhā bhidyante | </p>
                    <p>tatra yathāsvaṃ cakṣurādīndriyāṇāṃ rūpādibhirarthairatisaṃsargo 'tiyogaḥ | </p>
                    <p>alpaśo naiva vā saṃsargastvayogaḥ | </p>
                    <p>sūkṣmātidūrāntikasthātibhāsvatbharavāpriyavikṛtādidaśanam | </p>
                    <p>dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇādiśravaṇam | </p>
                    <p>pūtyamedhyātitīkṣṇograpratikūlādyāghrāṇam | </p>
                    <p>svabhāvādibhirāhārakalpanāviśeṣāyatanairapathyānāṃ rasānāmabhyavahāraḥ tathā
                        snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāñca
                        spṛśyānāmayathāvadupasevanamaśucibhūtābhighātaviṣavātādisaṃsparśaśca
                        bhithyāyogaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.7"> kāyavāṅmanobhedena tu trividhamapyahitaṃ karma
                        prajñāparādhaḥ | </p>
                    <p>tatra kāyādikarmaṇo 'tipravṛttiratiyogaḥ | </p>
                    <p>alpaśo naiva vā pravṛttirayogaḥ | </p>
                    <p>vegodīraṇadhāraṇaviṣamāṅgecaṣṭanaskhalanakaṇḍūyanaprahāraprāṇāyāmādi | </p>
                    <p>tathā kṣutpipāsārdhabhuktabhāṣaṇādi | </p>
                    <p>bhayaśe kerṣyāmātsaryādi | </p>
                    <p>daśavidhaṃ cākuśalaṃ karma yathāsvaṃ mithyāyogaḥ | </p>
                    <p>pariṇāmaḥ kāla ucyate | </p>
                    <p>so 'pi śītoṣṇavarṣabhedāttridhā | </p>
                    <p>tatrālitimātrasvalakṣaṇaḥ kālo 'tiyogaḥ | </p>
                    <p>hīnasvalakṣaṇastvayogaḥ | </p>
                    <p>viparīto mithyāyogaḥ | </p>
                    <p>ta ete 'tiyogādayaḥ sāmānyato 'nupaśayalakṣaṇāḥ | </p>
                    <p>sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣāmavivarjanam | </p>
                    <p>arthakarmakālāḥ punaḥsamyagyogenopaśayāt bhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ | </p>
                    <p>tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante 'nugṛhṇanti ca | </p>
                    <p>śeṣā rasakarmakālāstu sarvaṃ dehaṃ | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.8"> sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn
                        vyavasyet | </p>
                    <p>sarveṣāṃ punarvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyāviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti | </p>
                    <p>yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāt nānyonyamanubadhnantīṣadvānubadhnantyabalā
                        vā na tadāminirvarttante vyādharyāścarā dvābhinirvarttante tanavo vā
                        bhavantyasampūrṇaliṅgā vā | </p>
                    <p>viparyaye tu viparītāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.9"> trayaśca rogāṇāṃ mārgā bāhyamadhyābhyantarāḥ tatra bāhyo
                        raktādidhātavastvak ca | </p>
                    <p>sa punaḥ śākhākhyaḥ | </p>
                    <p>tadāśrayāḥ gaṇḍapiṭakālajyapacīcarmakīlārbudādhimāṃsamaśavyaṅgādayo
                        bahirbhāgāśca śophārśogulmavīsarpavidradhyādayaḥ | </p>
                    <p>madhyo mūrddhahṛdayabastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ | </p>
                    <p>tatropanivaddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ tadāśrayāḥ | </p>
                    <p>pakṣavadhagrahāpatānakārditarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayo
                        mūrddhādirogāśca | </p>
                    <p>ābhyantaro mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayāśrayaḥ koṣṭho
                        'ntariti paryāyāḥ tadāśrayā
                        jvarātīsārachardyalasakaviṣūcikāśvāsakāsahidhmānāhodaraplīhādayo
                        'ntarbhāgāśca visarpaśophārśovidradhigulmādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.10"> te ca rogāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā
                        kramādanubandhyanubandhākhyāḥ | </p>
                    <p>tatrādyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākṛtayo yathāsvaṃ samutthānopaśayāśca | </p>
                    <p>itare tu tadviparītāḥ tadvacca doṣā api | </p>
                    <p>tatrānyaparivārā vyādhayo dvividhāḥ | </p>
                    <p>purogāminonugāminaśca | </p>
                    <p>teṣvādyāḥ pūrvarūpasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>upadravāstvitare | </p>
                    <p>tānyathāyathameva vakṣyamāṇānupalakṣayet | </p>
                    <p>pradhānapraśame ca praśamo bhavati teṣāmanupaśāmyato vā paścāttānupakramet | </p>
                    <p>tvaritaṃ vā balavantamupadravaṃ pradhānāvirodhena | </p>
                    <p>sa hi pīḍākarataro bhavati vyādhiparikliṣṭadehatvāt pramehapiṭakādivat | </p>
                    <p>tathānyaḥ pradhāna eva rogo 'nyasya pradhānasya hetuḥ bhavati | </p>
                    <p>yathā jvaro raktapittasya raktapittaṃ vā jvarasya | </p>
                    <p>tau śvāsasya | </p>
                    <p>plīhā jaṭharasya | </p>
                    <p>tacchvayathoḥ | </p>
                    <p>arśāṃsi gulmodarātīsāragrahaṇīnāṃ | </p>
                    <p>pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ | </p>
                    <p>tau kṣayasya | </p>
                    <p>kṣayaḥ śoṣasya | </p>
                    <p>ekaścāpacāro nimittamekasya vyādheḥ bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ tadvadekaṃ
                        liṅgam | </p>
                    <p>evameva praśame 'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope | </p>
                    <p>tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.11"> tatrāgamato rogamevamevaṃ prakopaṇamevaṃ
                        yonimevamadhiṣṭhānamevamātmānamevaṃ devanamevaṃ
                        rūpaśabdagandharasasparśamevaṃ pūrvarūpamevamupadravamevaṃ
                        vṛddhisthānakṣayānvitamevamudarkamevaṃ nāmānam | </p>
                    <p>tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttiḥ anyathā nivṛttiḥ | </p>
                    <p>pratyakṣatastvāturasya
                        yathāsvamindriyairvarṇasaṃsthānapramāṇopacayachāyāviṇmūtra
                        charditādhikyamāntrakūjanamaṅgulyādiṣusandhiṣu sphuṭanaṃ
                        dehaśakṛdvarṇādigandhaṃ suptaśītoṣṇastambhanasaṃspandaślakṣṇakharasparśañca
                        | </p>
                    <p>prakṛtivikṛtiyuktamāsyarasantu praśnena tathā succhardanaducchardanatvaṃ
                        mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ
                        janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca | </p>
                    <p>tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca | </p>
                    <p>anumānatastu yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam | </p>
                    <p>makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryam | </p>
                    <p>tathāgniṃ jaraṇaśaktyā | </p>
                    <p>balaṃ vyāyāmaśaktyā | </p>
                    <p>gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ | </p>
                    <p>doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇāyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ | </p>
                    <p>prakṛti satvasārasātmyabalānanuśīlaneneti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.12"> jñānabuddhipradīpena yo nāviśati yogivat | </p>
                    <p>āturasyāntarātmānaṃ na sa gorāṃścikitsati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.13"> dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyāprakāśakau | </p>
                    <p>tadyathaiko guruvyādhiḥ satvadehabalāśrayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.14"> laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhiratonyathā | </p>
                    <p>bāhyāvayavamātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.15"> tatolpamalpavīryaṃ vā viparītamato 'thavā | </p>
                    <p>pathyaṃviparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.16"> jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate | </p>
                    <p>bubhutseta bhiṣak tasmāt tatvaṃ tantrānuśīlanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.17"> abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā | </p>
                    <p>na jātu skhalati prājño viṣamepi kriyāpathe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.22.18"> āganturanveti nijaṃ vikāraṃ
                        nijastathāgantumatipravṛddhaḥ | </p>
                    <p>tatrānubandhaṃ prakṛtiñca samyak jñātvā tataḥ karma samārabheta ||</p>

                    <p>iti dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayoviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.23.1"> athāto bheṣajāvacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.2"> bheṣajamavacārayan prāgeva tāvadevamāturaṃ parīkṣeta | </p>
                    <p>kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā kasmiṃśca deśe
                        manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṃ vihārajātametāvat balamevāṃvidhaṃ
                        satvamevaṃvidhaṃ sātmmamiyaṃ bhaktirime vyādhayo hitamidamahitamidamiti | </p>
                    <p>prāggrahaṇena kena vā nidānaviśeṣeṇāsyakupito doṣaḥ | </p>
                    <p>doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakope hetavaḥ | </p>
                    <p>tasmādyathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā bhiṣakdoṣamevamavagamayet | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>kimāhāreṇa kupito vāyuḥ kiṃ vihāreṇa tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā
                        sāhasena vegarodhena vā bhayena śokena veti | </p>
                    <p>tataśca tatpratipakṣamauṣadhaṃ prayujyamānamāśu siddhaye sampadyate | </p>
                    <p>tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutiktakaṣāyāścetaretarapratipakṣāḥ | </p>
                    <p>tadanantarañcopalabheta | </p>
                    <p>mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam</p>
                    <p>ekarūpasyāpi hi hetoḥ mṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānāñca
                        doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt vyādherbalābalaviśeṣaḥ | </p>
                    <p>tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣvanekaraseṣu ca bheṣajeṣu
                        rasadoṣaprabhāvamekaikaśo 'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatatvaṃ
                        vyavasyeta | </p>
                    <p>natvevaṃ sarvatra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.3"> na hi viṣamavikṛtisamavetānāṃ nānātmakānāṃ
                        paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāñcānyaiśca
                        vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena
                        samudāyaprabhāvatatvamadhyavasituṃ śakyam | </p>
                    <p>tathāvidhe hi samudāye samudāyaprabhāvamevopalabhya
                        vyādhyauṣadhaprabhāvatatvamavagacchet | </p>
                    <p>tathā kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavashtita iti nirūpayet | </p>
                    <p>pravisṛto hi doṣaḥ svameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro
                        bhavati | </p>
                    <p>tataśca sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeṣaḥ paryeṣitavyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.4"> tataścaivamālocayet | </p>
                    <p>kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ | </p>
                    <p>kiyato vā | </p>
                    <p>doṣānurūpo hi bhaiṣajyavīryapramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.5"> sahasātibalāni
                        saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi vā | </p>
                    <p>tathāgnikṣāraśastrakarmāṇyalpasatvamāturamalpabalaṃ vātipāyayeyuḥ | </p>
                    <p>saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe
                        śīghramanyamāvahanti | </p>
                    <p>śarīrabalādhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān | </p>
                    <p>agnibalādadhikāni glānimagnisādaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.6"> api ca | </p>
                    <p>atisthūlo 'tikṛśo durbalo durbaddhamāṃsaśoṇitāsthyaṃgāvayavo 'lpāgniralpāhāro
                        'sātmyāhāropacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthasoḍhum | </p>
                    <p>kiṃ punastathāvidho bheṣajamevaṃvegam | </p>
                    <p>tasmāttādṛśamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaragurubhiravibhramaiścopācaredauṣadhairviśeṣādabalāḥ
                        | </p>
                    <p>tāhyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥsukumārāḥ parāyattāśca | </p>
                    <p>tato 'pi viśeṣeṇa śiśavaḥ | </p>
                    <p>tathā balavati vyādhyāture 'lpabalamalpaṃ vā bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva
                        doṣamutkleśya vyādhimudīrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.7"> yogyamapi cauṣadhamevaṃ parīkṣeta | </p>
                    <p>idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe
                        jātamasminnṛtāvevaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā
                        mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāla etāvantaṃ
                        doṣamapakarṣatyupaśamayati vā | </p>
                    <p>anyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt tanmānena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot
                        | </p>
                    <p>sūkṣmāṇi hi
                        doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārarasasātmyasatvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi
                        | </p>
                    <p>yānyanālocitāni nihanyurāturam | </p>
                    <p>ālocyamānāni tu vipulabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ | </p>
                    <p>kiṃ punaralpabuddhim | </p>
                    <p>tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta yajñām | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>santi vyādhayo ye śāstra utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ | </p>
                    <p>tatra prājña eva doṣādigurulāghavena samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.8"> kālaśca bheṣajasya yogyatāmādadhāti | </p>
                    <p>sa kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ prāgapi ca | </p>
                    <p>śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ | </p>
                    <p>tatra śītoṣṇayorvṛṣṭiśītayoścāntare sādhāraṇau vasantajaladātyāyu | </p>
                    <p>grīṣmavarṣakālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate | </p>
                    <p>teṣu sādhāraṇeṣvahassu vamanādīnāṃ pravṛttirnnivṛttiritareṣvayogātiyogabhayāt
                        | </p>
                    <p>sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ
                        śarīrauṣadhānām | </p>
                    <p>viparītāstvitare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.9"> tathā hi śītakāle
                        'timātraśītopahitatvāccharīramatyarthaśītavātaviṣṭabdhamatistabdhabahugurudoṣaṃ
                        bhavati | </p>
                    <p>tadanu prāptañca bheṣajaṃ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi
                        śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya jāyate | </p>
                    <p>śarīrañca vātaprāyopadravāya | </p>
                    <p>tadvadvarṣāsvapi samantādatighanena bahalena ghanasampātenāvatate nabhasi
                        uparuddhatejaḥyasareṣu dinakarakareṣu jalapaṭalotplāvanoddāmakardamāyāṃ
                        bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.10"> auṣadhagrāmastu
                        jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo
                        bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato 'lpavīryo
                        bhavati | </p>
                    <p>aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalapnāyābhiramlavipākābhiḥ
                        khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃspṛṣṭābhiradbhiḥ
                        salilaśiśiraśīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharoṣmaṇā
                        komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate | </p>
                    <p>tataścāsāvapathyatāmupagato dhruvamayogāya prathamasaṃgṛhītamapicauṣadhaṃ
                        toyadatoyānugatamārutopahate jagatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.11"> grīṣme
                        punarādānopahatatvāccharīramuṣṇarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatiyalīnadoṣaṃ
                        bhavati | </p>
                    <p>bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi
                        tapanakaranipātāduṣṇatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate | </p>
                    <p>śarīrañca pipāsābhramaklamopadravāya | </p>
                    <p>tasmātsādhāraṇeṣveva tadantarāleṣu vamanādīni yojayennacedātyayiko vyādhiḥ | </p>
                    <p>ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena
                        saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamevāvahito 'vacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.12"> āturāvasthāsu tu kalāḥ kālasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>tadyathāsyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo 'kālo vā | </p>
                    <p>nahyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati | </p>
                    <p>tasyatvekādaśadhāvacāraṇam | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>abhaktaṃ prāgbhaktaṃ madhyabhaktamadhobhaktaṃ sabhaktamantarabhaktaṃ sāmudgaṃ
                        muhurmuhuḥ sagrāsaṃ grāsāntarā niśi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.13"> tatrābhaktaṃ nāma kevalamevauṣadhaṃ
                        nirannopayogādativīryam | </p>
                    <p>kaphodrekavimuktāmāśayasrotāḥ prātarbalavānupayuñjīta | </p>
                    <p>itarastu prāgbhaktādikamannasaṃsargeṇa hitaṃ nātiglānikaraṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.14"> prāgbhaktaṃ nāma yadanantarabhaktam | </p>
                    <p>tadapānānilavikṛtāvadhaḥ kāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu ca vyādhiṣu
                        praśamanāya kṛśīkaraṇārthañca yojyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.15"> madhyabhaktaṃ madhye bhaktasya tat samānānilavikṛtau | </p>
                    <p>koṣṭhagateṣu ca vyādhiṣu paittikeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.16"> adhobhaktaṃ bhaktādanantaram | </p>
                    <p>tattuvyānavikṛtau prātarāśāntamudānavikṛtau punaḥ sāyamāśāntam | </p>
                    <p>pūrvakāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu vyādhiṣu ca ślaiṣmikeṣu ca praśamāya
                        sthūlīkaraṇārthañca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.17"> sabhaktaṃ yadannena samaṃ sādhitaṃ paścādvā samāloḍitam
                        | </p>
                    <p>tat bāleṣu sukumāreṣvauṣadhadveṣiṣvarucau sarvāṅgageṣu ca rogeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.18"> antarābhaktaṃ yat pūrvāhṇe bhakte jīrṇe madhyāhne
                        bheṣajamupayujyate | </p>
                    <p>tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam | </p>
                    <p>etena rātrirvyākhyātā | </p>
                    <p>taddīptāgnervyānajeṣvāmayeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.19"> sāmudgaṃ yadādāvante ca bhuktasya | </p>
                    <p>tattu laghvalpānnayuktaṃ pācanāvalehacūrṇādi hidhmāyāṃ
                        kampākṣepayorūrdhvādhassaṃśraye ca doṣe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.20"> muhurmuhustu punaḥpunarbhukte yadabhukte vā | </p>
                    <p>tacchavāsakāsahidhmātṛṭchardiṣu viṣanimitteṣu ca vikāreṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.21"> sagrāsaṃ yat grāsasampṛktam | </p>
                    <p>grāsāntaraṃ yat grāsayorgrāsayormadhye dvayamapyetat prāṇānilavikṛtau | </p>
                    <p>tathā sagrāsaṃ cūrṇalehavaṭakādikamagnidīpanaṃ vājīkaraṇāni copayuñjīta | </p>
                    <p>grāsāntaraṃ hṛdroge vamanaṃ dhūmañca | </p>
                    <p>jatrūrdhvāmayeṣu niśāyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.22"> tatrādye kāle tṛṣitaḥ pītaśītāmburajīrṇī kṣudhitaḥ
                        kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet | </p>
                    <p>śeṣeṣu vāhṛdyamasātmyamatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātrañceti | </p>
                    <p>bhavati cātra ślokaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.23"> rogamādau parīkṣeta tadanantaramauṣadham | </p>
                    <p>tataḥ karma bhiṣak paścāt jñānapūrvaṃ samācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.24"> nivṛtto 'pi punarvyādhiralpenāyāti hetunā | </p>
                    <p>dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.25"> tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā | </p>
                    <p>siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣāṃ dārḍhyamāvahan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.26"> sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam | </p>
                    <p>kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.27"> manasorthānukūlyena tuṣṭirūrjā rucirbalam | </p>
                    <p>sukhopabhogatā ca syāt vyādheścātaḥ parikṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.28"> laulyāddoṣakṣayādvyādhivaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ | </p>
                    <p>tāsu pathyopacārajño yogenādyaṃ vikalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.29"> śītoṣṇavarṣānicitaṃ caitraśrāvaṇakārtike | </p>
                    <p>kramāt sādhāraṇe śleṣmavātapittaṃ hareddrutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.30"> prāvṛṭśaradvasantānāṃ māseṣveteṣu vā haret | </p>
                    <p>sādhāraṇeṣu vidhinā trimāsāntaritānmalān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.31"> kṛsvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham | </p>
                    <p>prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.32"> saptāhena guṇālābhe kritāmanyāṃ prayojayet | </p>
                    <p>pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ | </p>
                    <p>guṇe 'lpepi tu tāmeva viśeṣotkarṣalabdhaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.33"> bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ | </p>
                    <p>śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.34"> ananyakāryo 'vahitaḥ tathā tanmantrisammataḥ | </p>
                    <p>āsvāditaṃ paricaraiḥsvayañcānuprayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.35"> ucito yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam | </p>
                    <p>deśe 'nyatrāpi vasatastattulyaguṇajanma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.23.36"> vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu | </p>
                    <p>rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā | </p>
                    <p>ekāgramanasā yuktaṃ bhaṣajyamamṛtāyate ||</p>

                    <p>iti trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.24.1"> athāto dvividhopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.2"> upakramyasya hi dvitvād dvidhaivopakramo mataḥ | </p>
                    <p>ekassantarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ | </p>
                    <p>bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.3"> bṛṃhaṇaṃ yat bṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat | </p>
                    <p>dehasyaṃ bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.4"> snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanañca yat | </p>
                    <p>bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāt dvitayaṃ nātivartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.5"> śodhanaṃ śamanañceti dvidhā tatrāpi laṅghanam | </p>
                    <p>yadīrayet bahirdoṣān pañcadhā śodhanañca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.6"> nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko 'sravisrutiḥ | </p>
                    <p>na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.7"> samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā | </p>
                    <p>pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ | </p>
                    <p>bṛṃhaṇaṃ śamanantveva vāyoḥ pittānilasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.8"> bṛṃhayed vyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān | </p>
                    <p>bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.9"> garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme 'parānappi | </p>
                    <p>māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.10"> svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ | </p>
                    <p>mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ | </p>
                    <p>visarpavidradhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.11"> sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi | </p>
                    <p>tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān | </p>
                    <p>āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.12"> vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān | </p>
                    <p>madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.13"> ebhirevamayairārtān hīnasthaulyabalādikān | </p>
                    <p>kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtānmadhyabalairdṛḍhān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.14"> samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān | </p>
                    <p>na bṛṃhayellaṅghanīyān bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet | </p>
                    <p>yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.15"> bṛṃhite syāt balaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṃṅkṣayaḥ | </p>
                    <p>vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.16"> kṣuttṛṭsahodayaśśuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā | </p>
                    <p>vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.17"> anapekṣitamātrādisevite kurutastu te | </p>
                    <p>atisthaulyātikārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ | </p>
                    <p>rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.18"> tatra śodhanamuddiśya sthaulyādyāḥ pragudāhṛtāḥ | </p>
                    <p>gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro 'nnajo rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.19"> āma eva ślathīkurvan dhātūn shtaulyamupānayet | </p>
                    <p>atisthaulyādatikṣuttṛṭprasvedaśvāsanidratāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.20"> āyāsākṣamatā jāḍyamalpāyurbalavegatā | </p>
                    <p>daurgandhyaṃ gadgadatvañca bhavenmedotipuṣṭitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.21"> srotastu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | </p>
                    <p>caran prajvalayatyagniṃ kṣuttṛṣau stastato 'dhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.22"> sthūlaṃ koṭaravadvṛddhau dahato 'gnyanilau ca tam | </p>
                    <p>svedavāhisirāmūlabhāvādviṣyandanādapi | </p>
                    <p>medasaḥ śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.23"> koṣṭha eva vipakve 'sya saṃruddhasrotaso rase | </p>
                    <p>sarvatrālabdhavṛttitvāt prayo medaḥ pracīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.24"> taccheṣo 'lparaso 'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye | </p>
                    <p>tulyepi vāyvādicaye prākcitaṃ cīyatetarām | </p>
                    <p>medastenāsamastena dhātūnāṃ vidadhāti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.25"> śvāsādīnacirāccānyān jvarodarabhagandarān | </p>
                    <p>mehorustambhapiṭakāvidradhiprabhṛtīn gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.26"> ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ | </p>
                    <p>atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ mārutāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.27"> śleṣmamedoharaṃ yacca kulatthā yavakā yavāḥ | </p>
                    <p>jūrṇaśyāmākamudgādyāḥ pāne 'riṣṭaṃ madhūdakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.28"> mastu takraṃ ca tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ chedi ca bheṣajam | </p>
                    <p>cintāvyavāyavyāyāmaśodhanāsvapanaṃ bhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.29"> dehāpekṣī tathā rūkṣaṃ snānamudvartanādi ca | </p>
                    <p>madhunā triphalāṃ lihyāt guḍūcīmabhayāṃ ghanam | </p>
                    <p>rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.30"> śilāhvasya prayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ | </p>
                    <p>viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.31"> yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo 'tisthaulyadoṣajit | </p>
                    <p>madanaṃ triphalā mustā saptāhvāriṣṭavatsakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.32"> sapāṭhāragvadhaṃ pītamatibṛṃhaṇarogajit | </p>
                    <p>tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.33"> samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram | </p>
                    <p>madanādīni cālepaḥ snanādiṣvapi yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.34"> hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram | </p>
                    <p>elāvṛkṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.35"> takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ kolarasena vā | </p>
                    <p>mūtrakṛchraṃ kṛmīn mehaṃ sthūlatāṃ ca vyapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.36"> kṛmighnatriphalaṃ tailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ | </p>
                    <p>lohodakāpluto manthaḥ śasto bṛṃhaṇarogiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.37"> vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ | </p>
                    <p>hiṅgusaucarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.38"> niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt | </p>
                    <p>eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.39"> saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat | </p>
                    <p>atisthaulyādikān sarvān rogānanyāṃśca tadvidhān | </p>
                    <p>hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.40"> buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam | </p>
                    <p>yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇānyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.41"> atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ | </p>
                    <p>snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.42"> bastihṛnmūrddhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ | </p>
                    <p>pralāpordhvānilaglāniḥ charddiḥ parvāsthibhedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.43"> varcomūtragrahādyāśca jāyante 'tivilaṅghanāt | </p>
                    <p>atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣṇatṛṭkṣudhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.44"> tṛptivyādhyauṣadhamanān sahate 'lpabalatvataḥ | </p>
                    <p>śvāsakāsakṣayaplīhagulmārśovahnimandatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.45"> kṛśaṃ prāyaśca dhāvanti raktapittānilāmayāḥ | </p>
                    <p>kārśyameva varaṃ sthaulyānna hi sthūlasya bheṣajam | </p>
                    <p>bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nālamatimedo 'gnivātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.46"> madhurasnigdhasauhityairyat saukhyena ca naśyati | </p>
                    <p>kraśimā sthavimātyantaviparītaniṣevaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.47"> śuṣkasphigudaragrīvāḥ sthūlaparvā sirātataḥ | </p>
                    <p>ucyate 'tikṛśastatnaprāgukto bṛṃhaṇo vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.48"> aśvagandhāvidāryādyā vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ | </p>
                    <p>acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.49"> svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati | </p>
                    <p>laṅghanottheṣu rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet | </p>
                    <p>yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.50"> sadyaḥ kṣīṇo yataḥ sadyo bṛṃhaṇenopacīyate | </p>
                    <p>ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena tatra ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.51"> bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnibalādīn vīkṣya yojayet | </p>
                    <p>na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt | </p>
                    <p>māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.52"> kravyānmāṃsarasāṃstasmāddakalāvaṇikān laghūn | </p>
                    <p>veśavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca kṛtākṛtān | </p>
                    <p>rasāṃstathā ca kṣīrādīn tarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.53"> yuñjyāt kṛśānāṃ jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām | </p>
                    <p>tṛṣyatāmūdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.54"> samaiḥ kṛṣṇāsitātailakṣaudrādyaidrvyaṃśatarpaṇaiḥ | </p>
                    <p>manthastadvat sitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.55"> phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo 'mlakāñjikam | </p>
                    <p>tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvarttaharaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.56"> manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ | </p>
                    <p>parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastṛṣṇādirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.57"> svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā | </p>
                    <p>sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.58"> guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe | </p>
                    <p>yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.59"> syaulyakārśye prakṛtyāpi syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ | </p>
                    <p>satataṃ vyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.60"> mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe | </p>
                    <p>samadhātvagnideho 'sau samasṃhanano bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.24.61"> dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate | </p>
                    <p>doṣagatyātiricyante grāhibhedyādibhedataḥ | </p>
                    <p>upakramā na tu dvitvādbhinnā api gadā iva ||</p>

                    <p>iti caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.25.1"> athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.2"> snehādiṣūpayogāya tadvyāpacchamanāya ca | </p>
                    <p>kuryāt prāgeva tadyogidravyasambhārasaṅgraham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.3"> guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam | </p>
                    <p>auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.4"> sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam | </p>
                    <p>tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.5"> mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt | </p>
                    <p>pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.25.6"> ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato 'pi ca | </p>
                    <p>dvādhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.7"> snehāśayā dadhikṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca | </p>
                    <p>svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ | </p>
                    <p>vṛddhabālāvalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.8"> vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ | </p>
                    <p>snehyāḥ na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ | </p>
                    <p>ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.9"> mūrchārchadyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ | </p>
                    <p>apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.10"> tatra dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam | </p>
                    <p>granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.11"> tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu | </p>
                    <p>vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.12"> rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca | </p>
                    <p>śeṣau vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.13"> tathādagdhāhatabhraṣṭayonikarṇāśiroruji | </p>
                    <p>tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpiranyau tu mādhave | </p>
                    <p>sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyāt bhāsvati nirmale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.14"> ṛtau sādhāraṇe doṣasāmye 'nilakaphe kaphe | </p>
                    <p>divā niśyanile pitte saṃsarge pittavatyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.15"> tvaramāṇe tu śīte 'pi divā tailaṃ ca yojayet | </p>
                    <p>uṣṇe 'pi rātrau sarpiśca doṣādīnvīkṣya cānyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.16"> niśyaśnute vātakaphādrogānahani pittataḥ | </p>
                    <p>yukyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ | </p>
                    <p>nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.17"> rasabhedaikakatvābhyāṃ catuṣṣaṣṭirvicāraṇāḥ | </p>
                    <p>snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.18"> yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā | </p>
                    <p>snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.19"> dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt | </p>
                    <p>hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrāsīyasīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.20"> kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm | </p>
                    <p>ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.21"> tatra durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ | </p>
                    <p>apathyariktakoṣṭhatvajvarātīsārakāsibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.22"> hrasvā peyā sukhā sā hi parihāre 'nuvartate | </p>
                    <p>cirācca balyā na ruje vyāpannāpi prakalpate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.23"> mehoruḥpiṭakākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ | </p>
                    <p>madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.24"> na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā śuddhaye 'pyalam | </p>
                    <p>mahādohānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ | </p>
                    <p>gulmodāvartavīsarpadaṃśābhipīḍitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.25"> unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā | </p>
                    <p>sarvamārgānusāreṇa jayed vyādhīn suyojitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.26"> hyastena jīrṇa evānne snehocchaḥ śuddhaye bahuḥ | </p>
                    <p>śamanaḥ kṣudvayo 'nanno madhyamātraśca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.27"> bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto 'lpo hitaḥ sa ca | </p>
                    <p>bālavṛddhapipāsāartasnehadviṇmadyaśīliṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.28"> strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu | </p>
                    <p>mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.29"> snehaḥ prāgbhojanāt kuryādūrujaṅghākaṭībalam | </p>
                    <p>vegānulomyamārogyamadhaḥkāyagadakṣayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.30"> madhye bṛhattvāgnibalasthiratākukṣirukśamān | </p>
                    <p>indriyasthiratāmūrdhvamūrdhvajatrugadakṣayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.31"> vāte salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate | </p>
                    <p>vaidyo dadyāt bahukaphe kṣāratrikaṭukānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.32"> vāryuṣṇamacche 'nupibetsnehe tatsukhapaktaye | </p>
                    <p>āsyopalepaśuddhyai ca tauvarāruṣkare na tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.33"> uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇairvirudhyate | </p>
                    <p>tato guruprāvaraṇo nivātaśayanasthitaḥ | </p>
                    <p>jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.34"> śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāratiklamaiḥ | </p>
                    <p>jānīyād bheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghāvāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.35"> anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ | </p>
                    <p>jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet | </p>
                    <p>tenodgāraviśuddhiḥ stāttataśca laghutā ruciḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.36"> bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥpiban pītavānapi | </p>
                    <p>dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.37"> uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ | </p>
                    <p>vyāyāmavegasaṃrodhaśokavarṣahimātapān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.38"> pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitīḥ | </p>
                    <p>nīcātyuccopadhānāhassvapnadhūmarajāṃsi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.39"> yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet | </p>
                    <p>sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.40"> upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat | </p>
                    <p>snehasya pānāt pūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdubheṣajam | </p>
                    <p>uttejanaṃ hutāśasya koṣṭhalāghavakāri ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.41"> tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet | </p>
                    <p>samyaksnigdho 'thavāyāvadataḥsātmībhavet param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.42"> sātmībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam | </p>
                    <p>atiyogena vā vyādhīn yathāmbbodhotiyojanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.43"> vihatya setuṃ mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayan mṛdam | </p>
                    <p>sneho 'pyagniṃ tathā hatvā sravati kṣapayaṃstanum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.44"> vātānulomyaṃ dīpto 'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam | </p>
                    <p>mṛdusnigdhāṅgatāglāniḥsnehodvego 'thalāghavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.45"> vimalendriyatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ | </p>
                    <p>pāṇḍvāmayāggasadanaghrāṇavaktragudasravāḥ | </p>
                    <p>gudadāhāruciśchardimūrchātṛṣṇāpravāhikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.46"> śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ snehātisevanāt | </p>
                    <p>amātrayāhito 'kāle mithyāhāravihārataḥ | </p>
                    <p>snehaḥ karoti śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.47"> kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabalakṣayān | </p>
                    <p>jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.48"> tāṃstān svadoṣahetūtthān pāṇḍvādīṃścātiyojanāt | </p>
                    <p>kṣuttṛṣṇoklekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam | </p>
                    <p>takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.49"> pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu | </p>
                    <p>yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.50"> virūkṣaṇe laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇam | </p>
                    <p>snehena paittikasyāgniryadā tīvratarīkṛtaḥ | </p>
                    <p>snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo 'bhitaścaran ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.51"> udīrayet sopasargāṃ pipāsāmasya bādhikām | </p>
                    <p>so 'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu śītalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.52"> śītasekāvagāhān vā tattṛṣṇāpīḍito bhajet | </p>
                    <p>snehāgninā dahyamānaḥ svaviṣeṇeva pannagaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.53"> ajīrṇe balavatyā tu śītairdihyācchiromukham | </p>
                    <p>chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.54"> rūkṣānnamullikhedbhuktvā tādṛśyāṃ tu kaphānile | </p>
                    <p>samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunoddharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.55"> tato doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet | </p>
                    <p>na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ | </p>
                    <p>sarvaṃ hyanuvrajeddehaṃ hatvā saṃjñāṃ ca mārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.56"> snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuksvedamācaret | </p>
                    <p>snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ vamanaṃ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.57"> ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ | </p>
                    <p>tilamāṣadadhikṣīraguḍamatsyarasādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.58"> māsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ | </p>
                    <p>snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.59"> saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate | </p>
                    <p>alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.60"> bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu | </p>
                    <p>yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.61"> prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān | </p>
                    <p>snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.62"> tilacūrṇaṃ ca sasnehaṃ phāṇitaṃ kṛsarāṃ tathā | </p>
                    <p>tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ sarpiṣmatīmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.63"> peyāṃ sukhoṣṇā kṣaireyīṃ pātre vā sasitāghṛte | </p>
                    <p>sarpirlavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.64"> peyāṃ ca pañcaprasṛtāṃ snehaistaṇḍulapañcamaiḥ | </p>
                    <p>pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca bahusnehasamūyutam | </p>
                    <p>tailaśuṇṭhīguḍarasaṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.65"> snehaṃ vaikaṃ surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram | </p>
                    <p>vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ tilān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.66"> pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam | </p>
                    <p>dadhnā siddhaṃ vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.67"> yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi | </p>
                    <p>ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.68"> siddhāṃśca caturaḥ snehān badaratriphalārasaiḥ | </p>
                    <p>yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.69"> lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram | </p>
                    <p>taddhi viṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.70"> guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi | </p>
                    <p>kuṣṭaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.71"> triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān | </p>
                    <p>snehānyathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.25.72"> kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān | </p>
                    <p>dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | </p>
                    <p>dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ ||</p>

                    <p>iti pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.26.1"> athātaḥ svedavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.2"> caturvidho 'gnisvedo bhavati tāpopanāhadravoṣmabhedena | </p>
                    <p>tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyaphālavālukāvastraghaṭikādibhiḥ sākṣādagninā ca
                        prayoktavyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.3"> upanāhasvedastu
                        sarvagandhadhānyasarṣapakiṇvavacādevadārurāsnairaṇḍamūlamadhukaśatāhvāsurākiṭṭādivātaharadravyacūrṇairyavagodhūmaśakalairānūpāsṛkpittaśiraḥpādāmiṣaveśavāraiśca
                        | </p>
                    <p>tathā śleṣmasaṃsṛṣṭe vāyau surasādibhiḥ | </p>
                    <p>pittasaṃsṛṣṭe ca padmakādibhiḥ | </p>
                    <p>pṛthak sahitairvā | </p>
                    <p>kṣīraśuktadhānyāmlalavaṇamastupragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ
                        sālvalābhidhānaistairbahuśaḥ pradihyoṣṇavīryāpūtisṛduromacarmabhistadabhāve
                        ghanavātaharapatrāvikakauśeyairupanaddhamaṅgamahasthitaṃ vidāhaparihārārthaṃ
                        niśi muñcet | </p>
                    <p>divā niśi baddham | </p>
                    <p>doṣakālavalavaśena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.4"> dravasvedastu dvividhiḥ | </p>
                    <p>pariṣeko 'vagāhaśca | </p>
                    <p>tatra
                        śigruvaraṇāmrātakamūlakasarṣapasurasārjakavāsāvaṃśāśmantakāśokaśirīṣārkakarañjairaṇḍamālatīpatrabhaṅgapūtīkadaśamūlādivātaharairdravyairmastusalilasurākṣīraśuktādibhiḥ
                        kvathitaiḥ pūrvoktaiśca yathādoṣaṃ pṛthak sahitairvā kumbhīrvarṣalikāḥ
                        praṇālīrvā pūrayitvā vātaharasiddhasnehābhyaktamanabhyaktaṃ vopaviṣṭaṃ
                        kiliñje vā śayānamekāṅge sarvāṅge vā vastrāvacchanne pariṣecayet | </p>
                    <p>tairevādbhiḥ pūrṇe mahati kaṭāhe kuṇḍe droṇyāṃvāvagāhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.5"> ūṣmasvedaḥ punaraṣṭadhā bhidyate | </p>
                    <p>piṇḍaḥ saṃstaro nāḍī ghanāśma kumbhī kūpaḥ kuṭī jentākaśca | </p>
                    <p>tatra mṛtkapālapāṣāṇaloṣṭalohapiṇḍānagnivarṇān sandaṃśena gṛhītvāmbhasyamle
                        vā nimajjayet tairārdrāvakivastreṇa veṣṭitaiḥ śleṣmamedobhūyiṣṭhaṃ
                        sarujamaṅgaṃ granthimadvā svedayet | </p>
                    <p>pāṃsusikatāgavādipurīṣadhānyabusapulākapalalairvāmlotkvathitaiḥ
                        pūrvavadveṣṭitaiḥ | </p>
                    <p>gavādiśakṛtārdreṇa piṇḍīkṛtenopanāhadravyotkārikākṛsaramāṃsapiṇḍairvā
                        vātarogeṣviti piṇḍasvedaḥ | </p>
                    <p>sa eva saṅkarākhyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.6"> yathārhasvedadravyāṇi pihitamukhāyāmukhāyāṃ
                        samyagupasvedya nivātaśaraṇaśayanasthe kiliñje
                        prastīryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade
                        rauravājinaprāvārādibhiḥ svavacchannaṃ svedayediti saṃstarasvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.7"> pūrvavadevopasvedyokhāmukhe 'nyāmukha | </p>
                    <p>nāḍīmūlacchidrapramāṇapārśvacchidrāmupasandhāyāvalipya ca pārśvacchidrasthayā
                        nāḍyā śaroṣikāvaṃśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakṛtayā
                        gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayādhyarddhavyāmadīrghayā vā
                        svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrotasā
                        sarvatovātaharapatrasaṃvṛtachidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhopaviṣṭasya
                        svabhyaktaprāvṛteṅge bāṣpamupaharet | </p>
                    <p>bāṣpo hyanṛjugāmī vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti
                        nāḍīsvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.8"> puruṣāyāmamātramadhikaṃ vā ghanaṃ samaṃ ca śilātalaṃ
                        bhūpradeśaṃ vā vātaharadārudīptenāgninā
                        sarvatastāpayitvāgnimapohyoṣṇodakāmlādibhirabhyukṣya yathoktapracchade
                        saṃstaravatsvedayediti ghānāśmasvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.9"> pūrvavat svedadravyāṇi
                        kumbhyāmutkvāthyāśliṣyopaviṣṭastadvadūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | </p>
                    <p>bhūmau vā tāṃ nikhāya tadūrdhvamāsanaṃ śayanaṃ vā nātighanapracchadaṃ paritaḥ
                        pralambamānakuthākambalagoṇikaṃ nidhāya tatrasthasyoṣmāṇaṃ gṛhṇataḥ
                        kumbhyāmagnivarṇānayoguḍānupalāṃśca śanairnimajjayediti kumbhīsvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.10"> śayanasyādhovistāradviguṇakhāte kūpe
                        vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagghe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ
                        svedayediti kūpasvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.11"> kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ
                        vṛttāmacchidrāmupanāhakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ
                        sarvatovidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya
                        tanmadhye ca śayyāṃ tatrasthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.12"> atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta | </p>
                    <p>pūrvasyāmuttarasyāṃ vā diśi guṇavati praśastabhūmibhāge | </p>
                    <p>deśe kṛṣṇamṛttike vā | </p>
                    <p>suvarṇavarṇamṛttike parighāpuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle | </p>
                    <p>dakṣiṇe paścime vā sutīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge | </p>
                    <p>saptāṣṭau vāratnīrapakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vābhimukhatīrthaṃ
                        kūṭāgāraṃ kārayet | </p>
                    <p>utsedhavistārataḥ paramaratnayaḥ ṣoḍaśa | </p>
                    <p>samantātsuvṛttaṃ mṛtkarmasaṃpannamanekavātāyanam | </p>
                    <p>asya ca kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārocchrāyāṃ piṇḍikāṃ
                        kārayedākavāṭāt | </p>
                    <p>madhye cāsya kūṭāgārasya kiṣkumuktaṃ dvipuruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ
                        kandusaṃsthānaṃbahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sāpidhānaṃ kārayet | </p>
                    <p>taṃ ca khādirāṇāmaśvakarṇānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | </p>
                    <p>sa yadā jānīyātsādhudagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmānyavataptaṃ sarvamagninā
                        tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti | </p>
                    <p>tatrainaṃ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet | </p>
                    <p>anuśiṣyātsaumya praviśa kalyāṇāyārogyāya ca | </p>
                    <p>praviśya caināṃ piṇḍikāmāruhya ṣārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ | </p>
                    <p>na ca tvarayāsvedamūrchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyāprāṇocchvāsāt | </p>
                    <p>bhraśyamāno hyataḥ piṇḍikāvakāśād dvāramanadhigacchan svedamūrcchā parītatayā
                        sadyaḥ prāṇān jahyāḥ | </p>
                    <p>tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ | </p>
                    <p>tvaṃ yadā jānīyā vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyak prasrutasvedapicchaṃ
                        sarvasroto vimuktaṃ laghubhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāga ravamiti
                        | </p>
                    <p>tataḥ piṇḍikānusāreṇa dvāraṃ prapadyethāḥ | </p>
                    <p>niṣkramya ca cakṣuṣoḥ paripālanārthamatisvinno 'pi na sahasā
                        śītodakamanupraviśethāḥ | </p>
                    <p>samyak svinnastvapagatasantāpaklamo muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ
                        pariṣikto 'śnīyāditi jentākasvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.13"> teṣāṃ viśeṣatastāpoṣmasvedau kaphe prayojayet | </p>
                    <p>upanāhamanile | </p>
                    <p>kiñcit pittasaṃsṛṣṭe 'nyatarasmin dravamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.14"> anāgneyaṃ punarmedaḥkaphāvṛte vāyau
                        nivātasadanaguruprāvaraṇabahumadyapānavyāyāmakṣudātapaniyuddhādhvabhārabharaṇāmarṣabhayaiḥ
                        | </p>
                    <p>upanāhaṃ ca pittānvaye pūrvoktenaiva vidhināgnirahitamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.15"> nivāte 'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret | </p>
                    <p>vyādhivyādhitadeśarttuvaśānmadhyavarāvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.16"> kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile | </p>
                    <p>āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.17"> rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ | </p>
                    <p>alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ svalpaṃ dṛṅbhuṣkahṛdaye na vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.18"> padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vācchādya cakṣuṣī | </p>
                    <p>śītairmuktāvalīpadmakumudotpalabhājanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.19"> muhuḥ karaiśca toyardraiḥ svidyate hṛdayaṃ spṛśet | </p>
                    <p>śītaśūlakṣaye svinno jāte 'ṅgānāṃ ca mārdave | </p>
                    <p>syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.20"> pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ | </p>
                    <p>sandhipīḍājvaraśyāvaraktamaṇḍaladarśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.21"> svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham | </p>
                    <p>viṣakṣārāgnyatīsārachardimehātureṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.22"> svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ stambhanamanyathā | </p>
                    <p>dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.23"> svedanaṃ stambhanaṃ ślakṣṇarūkṣasūkṣmasaradravam | </p>
                    <p>prāyastiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.24"> stammitaḥ syāt bale labdhe yathoktāmayasaṅkṣayāt | </p>
                    <p>stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgghanugrahaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.25"> pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet | </p>
                    <p>na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchatān | </p>
                    <p>stambhanīyakṣatakṣīṇākṣāmamadyavikāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.26"> timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ | </p>
                    <p>pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.27"> bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān | </p>
                    <p>kṣuttṛṣṇākamalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.28"> garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ mṛdu vātyayike gade | </p>
                    <p>śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu | </p>
                    <p>svarabhedānilavyādhipakṣāghātāpatānake ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.29"> aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe | </p>
                    <p>mahattve muṣkayoḥ khalyāmāyāṃme vātakaṇṭake ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.30"> mūtrakrcchrārbudagranthiśukrāghātāḍhyamārute | </p>
                    <p>vepathuśvayathusvāpastambhajṛmbhāṅgagaurave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.31"> karṇamanyāśiraḥkoṣṭhajaṅghāpādorurukṣu ca | </p>
                    <p>svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.32"> svinno 'nnaṃ pathyamaśnīyāddoṣarogānurodhataḥ | </p>
                    <p>tadahaḥ svinnasarvāṅgo vyāyāmaṃ sutarāṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.33"> agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ
                        srotasāṃ nirmalatvam | </p>
                    <p>kuryāt svedo jāḍyatandrāpahāraṃ stabdhān sandhīṃśceṣṭayatyāśu cāsya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.26.34"> snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca
                        śākhāsthisaṃsthāḥ | </p>
                    <p>doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante ||</p>

                    <p>iti ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.27.1"> athāto vamanavirecanavidhiṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.2"> doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanākhyamadhobhāgaṃ
                        virecanākhyamubhayaṃ vā malavirecanādvirecanamityucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.3"> tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāṣīṇyauṣadhāni svavīryeṇa
                        hṛdayamupetya saukṣmyāt vyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena mṛdūkṛte
                        'ntaśśarīre svedoṣmaṇārdradāruvadviṣyaṇṇe sthūlāṇusrotebhyaḥ sakalamapi
                        doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti | </p>
                    <p>taikṣṇyādvikāṣitvācca vicchindayanti | </p>
                    <p>sa viṣyaṇṇavicchinno doṣasaṅghātaḥ pāriplavaḥ snehāktabhājanastha
                        ivodakāñjalirasajjannanupnasaraṇabhāvādāmāśayamanugamya udānapraṇunnaḥ
                        agnivāyvātmakatvāt ūrdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ pravartate | </p>
                    <p>slilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvācca auṣadhasyādhaḥ | </p>
                    <p>ubhayataścobhayaguṇātmakatvādubhayabhāgaprabhāvācca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.4"> tatrotkṛṣṭe śleṣmaṇi pittasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā
                        pitte anile vā śleṣmottare ca vamanamācaret | </p>
                    <p>pitte tu virekaṃ śleṣmasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā śleṣmaṇīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.5"> tatra vamanasādhyā
                        viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnanavajvararājayakṣmātīsārādhoraktapittaviṣūcikālasakāvipākārocakāpacigranthyarbudaślīpadamedogadagaronmādāpasmāraśvāsakāsahṛllāsavīsarpapramehakuṣṭhapāṇḍuvartmamukhaghrāṇakapālarogakarṇarodhaśophastanyadoṣādayo
                        doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa | </p>
                    <p>ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti salilāpagamanenāniṣpannaśālyādivat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.6"> avāmyāstu
                        garbhiṇīsukumārānyakāryavyagrarūkṣarūkṣāśanaprāyātidīptāgnibhārādhvakarmanityaklāntakṣatakṣīṇātisthūlakṛśavṛddhabāladurbalaśramabhayaśokakrodhamadamūrchākṣutpipāsārttopavāsavyavāyavyāyāmādhyayanacintāprasaktacchardirūrdhvaraktapittavātāsthāpitānuvāsitasaṃvṛtakoṣṭhaduścharditahṛdrogodāvartamūtrāghātagulmaplīhodarāṣṭhīlārśaḥsvaropaghātatimirabhramānilārtārditākṣepakākṣiṇiraḥśaṅkhakarṇapārśvaśūlino
                        'nāsthāpitakṛmiṇakoṣṭha iti | </p>
                    <p>anyatrāmagarīvaṣaviruddhābhyavahorabhyaḥ śīghrakāritvādeṣām | </p>
                    <p>tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt | </p>
                    <p>sukumārasya hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ | </p>
                    <p>anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na pravartate | </p>
                    <p>kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt | </p>
                    <p>rūkṣasya vāyuraṅgagrahaṇam | </p>
                    <p>rūkṣāśanaprāyasyaṃ vāyunā kṣapitadehatvād balakṣayaḥ syāt | </p>
                    <p>tathātidīptāgneragnibalena bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ cāyāsena kṣatasya
                        bhūyaḥkṣaṇanādraktātipravṛttiḥ | </p>
                    <p>kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho 'ntaḥkṣatabhayaṃ ca | </p>
                    <p>prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudāna utkṣipya prāṇān haredraktaṃ
                        cātipravartayet | </p>
                    <p>ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ | </p>
                    <p>saṃvṛtakoṣṭhasya duścharditasya vātimātrapravāhaṇādantaḥ
                        koṣṭhasamutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā | </p>
                    <p>hṛdrogiṇo hṛdayoparodhaḥ | </p>
                    <p>udāvartādibhirārtānāmarditādibhiśca yathāyathamāmayapravṛddhirmaraṇaṃ vā | </p>
                    <p>kṛmiṇakoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥpūrvamanirhṛtaiḥ
                        kṛmibhiratibahutvādaśeṣānissaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiśchardiṣo
                        'tipravṛttiḥ syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.7"> garbhiṇyādicintāprasaktāntāścātra dhūmāntaiḥ prāyaḥ
                        sarvakarmabhirvakṣyamāṇaḥ parihartavyāḥ | </p>
                    <p>ajīrṇī tu sarvaireva ca vamanavarjjairāmadoṣabhayāt | </p>
                    <p>navajvarasya doṣastambhabhayāditi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.8"> atha virecanasādhyā
                        jīrṇajvarordhvaraktapittagulmavidradhiplīhārśobhagandarodarakṛmiṇakoṣṭhamūtrāghātaretoyonidoṣavātaśoṇitahalīmakavyaṅgatimirakācābhiṣyandākṣipākakṣārāgnidagdhakuṣṭavraṇaśiraḥpakvāśayaśūlodāvartavibandhacchardivisphoṭādayo
                        vāmyoktāśca viṣūcikādayo doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ | </p>
                    <p>viśeṣeṇaite hi paraṃ virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.9"> avirecyāḥ
                        punarnavajvarātisāryadhoraktapittakṣatagudalaṅghatarātrijāgaritāsthāpitālpāgnirājayakṣmamadātyayārtādhmātasaśalyābhihatatisnigdharūkṣakrūrakoṣṭhāḥ
                        tatra navajvarasyāvipakvān doṣānna nirharet | </p>
                    <p>vātameva ca kopayet | </p>
                    <p>atīsāryadhoraktapittayoratipravṛttyā hanyāt | </p>
                    <p>kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā
                        malabalattvam | </p>
                    <p>tadabhāvāddehanāśaḥ syāt | </p>
                    <p>madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya | </p>
                    <p>ādhmātasya purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ
                        vā janayet | </p>
                    <p>saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt | </p>
                    <p>atisnigdhasyātiyogo bhavet | </p>
                    <p>krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā
                        hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ | </p>
                    <p>garbhiṇyādīnāṃ pūrvoktadoṣaḥ syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.10"> atha sādhāraṇe kāle
                        samyaksnigdhasvinnamanupahatamānasaṃśvaḥ cchardayitavyamiti
                        grāmyānūpaudakaśṛtamāṃsarasakṣīradadhimāṣatilapalalaśākādibhirdravaprāyaiḥ
                        samutkleśitaśleṣmāṇaṃ sukhoṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe snātānuliptaṃ
                        sragviṇamahatavāsasaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ
                        kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivacanaṃ
                        jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ nirannabhīṣatsnigdhaṃ vā yavāgū
                        maṇḍena ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ bhīrukṛśabālavṛddhasukumārān vā
                        doṣānurodhenākaṇṭhaṃ
                        pītakṣīratakrayūṣekṣumāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ
                        nakṣatratithikaraṇamuhūrtodaye praśaste
                        yathāvyādhidoṣadūṣyādivihitāmauṣadhamātrāṃ madhusaindhavayuktāṃ sukhoṣṇāṃ
                        brāhmaṇaprayuktābhirāśīrbhirābhimantritāṃ</p>
                    <p>punaśca ||</p>


                    <p xml:id="AS.Sū.27.11"> brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ | </p>
                    <p>ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.12"> rasāyanīmavarṣīṇāmamarāṇābhivāmṛtam | </p>
                    <p>sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyabhidamastu te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.13"> aum nāmo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya
                        tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>aum | </p>
                    <p>bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye bhaiṣajyasamudgate svāhā | </p>
                    <p>ityevamabhimantryodagmukhaḥ prāṅmukhamāturaṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.14"> tataḥ pītavānūrunyastabhujo
                        vamanānugatamānasognitaptaiḥ pāṇibhirupatapyamāno muhūrtamanupālayet | </p>
                    <p>sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ pravilayamāpadyamānaṃ</p>
                    <p>romaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pravicalitaṃ</p>
                    <p>kukṣyādhmānena ca kukṣimanusṛtaṃ ca kramāt
                        hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhūtam | </p>


                    <p>atha samupasthitānekapratigrāhaḥ pārśvalalāṭopagrahaṇe nābhiprapīḍane
                        pṛṣṭhapratilomonmardane ca pravṛttāvyapatrapaṇīyapuruṣo vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho
                        nātimahatā vyāyāmena vegānudīrayan nāpravṛttān na pravarttayan
                        pravṛttāṃścānupravartayan
                        suparilikhitanakhābhyāmaṅgulībhyāmutpalakumudairaṇḍanālairvā
                        kaṇṭhamabhimṛśan vamet | </p>
                    <p>nātyunnato nātvavanato na pārśvāpavṛtto vā | </p>
                    <p>tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati | </p>
                    <p>atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā | </p>
                    <p>pārśvāpavṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.15"> evaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ kaphe chardayet | </p>
                    <p>svādubhiḥ pittayukte | </p>
                    <p>amlaiḥ sasnehairanilasaṃsṛṣṭe | </p>
                    <p>yāvat kaphacchedaḥ kevalamauṣadhapravṛttiḥ pittadarśanaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.16"> hīnavegastu pippalyāmalakasarṣapakalkalavaṇoṣṇodakaiḥ
                        punaḥpunaḥ pravartayet | </p>
                    <p>prabhūtavamanāsahiṣṇurdvyahaṃ tryahaṃ vā viśramya | </p>
                    <p>asātmyabībhatsadurdarśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt | </p>
                    <p>viparītāni tu virecanāni | </p>
                    <p>sarveṣu ca vamaneṣu saindhavaṃ madhu ca vidadhyātkaphavilayanavicchedanārtham
                        | </p>
                    <p>vegāṃścāsya pratigrāhagatānāvekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.17"> tatrāpravṛttiḥ kevalasya vā bheṣajasya
                        pravṛttirvibandho vā vegānāmayogalakṣaṇam | </p>
                    <p>tataścārocakagauravādhmānakaṇḍūsphoṭakoṭhālasyaśūlapratiśyāyalomaharṣaprasekaśophaśītajvarādayaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.18"> yogalakṣaṇaṃ punaḥ kāle kramāt
                        kaphapittānilapravṛttirnātimahatī vyathā svayaṃ cāvasthānaṃ tataśca
                        svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.19"> atiyoge tu phenilaraktacandrikodgamanam | </p>
                    <p>tataśca
                        kṣāmatāsvarakṣayadāhakaṇṭhaśoṣabhramamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛddhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārdditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñatānidrābalāgnihānayo
                        bhavanti | </p>
                    <p>jīvaśoṇitapravṛttyā maraṇaṃ vā | </p>
                    <p>eṣāṃ siddhiṣu sādhanaṃ vakṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.20"> yogena tu khalvenaṃ charditavantaṃ
                        suviśodhitapāṇipādamukhaṃ muhūrtamāśvāsya dhūmatrayasyānyatamaṃ sāmarthyataḥ
                        pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ sammānitasurabhitāmbūlaṃ
                        nivātāgāraśayyāsthitaṃ snehoktenācāravidhinānuśiṣyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.21"> tatognibalamavekṣya kṣudhaṃ ca sāyāhne apare vāhni
                        sukhodakapariṣiktaḥ purāṇānāṃ raktaśālitaṇḍulānāṃ
                        susiddhamannamasnehalavaṇakaṭukamalpasnehalavaṇakaṭukaṃ vā
                        dravaprāyamuṣṇodakānuprāyaṃ sāyaṃ prātarupabhuñjāno vidhimimamavekṣeta
                        peyādīnām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.22"> peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ
                        tathaikam | </p>
                    <p>krameṇa seveta naro 'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.23"> yathāṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati
                        krameṇa | </p>
                    <p>mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.24"> jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane
                        ṣaḍaṣṭau | </p>
                    <p>daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathāsyād dvicaturguṇaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.25"> pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ kaphāntaṃ ca
                        virekamāhuḥ | </p>
                    <p>dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam ||</p>
                    <p>iti</p>
                    <p xml:id="AS.Sū.27.26"> atha vamitavantaṃ punarevaṃ snehasvedābhyāmupapādyaśvo
                        virecayitavya iti sujaramaśleṣmalaṃ snigdhaṃ phalāmlamuṣṇamuṣṇodakānupānaṃ
                        jāṅgalarasaudanaṃ bhojayet | </p>
                    <p>tataḥ sukhoṣitaṃ pūrvoktena vidhinātīte śleṣmakāle nirannaṃ vibhajya koṣṭhaṃ
                        yathārhauṣadhamātrāṃ pāyayet | </p>
                    <p>na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.27"> akṛtavamanasya hi śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ
                        pravartate | </p>
                    <p>urasi vāvaruddhamavatiṣṭhate | </p>
                    <p>tato nālaṃ virekāya | </p>
                    <p>samyagviriktasyāpi cādhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gauravamāpādayati
                        | </p>
                    <p>pravāhikāṃ vā | </p>
                    <p>na tveṣa doṣo 'tukrūrakoṣṭhasya vāyvātmakatvāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.28"> śleṣmakāle tvakṛtavamanoktadoṣāḥ śūlādhmānagauravāṇi vā
                        kṛtvā chardikṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet | </p>
                    <p>tenānnāvṛtamapi tulyam | </p>
                    <p>chardriṃ ca punastajjanayati | </p>
                    <p>aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamanaṃ nirannaṃ yojyam | </p>
                    <p>tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.29"> koṣṭhastu trividho bhavati | </p>
                    <p>mṛduḥ krūro madhyamaśca | </p>
                    <p>tatra bahupitto mṛduḥ | </p>
                    <p>sa viricyate
                        kṣīrekṣurasāmlatakramastuguḍakṛsarasarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhirapi
                        | </p>
                    <p>bahuvātaḥ krūraḥ | </p>
                    <p>sa durvirecyastriphalātilvakatrivṛnnīlinīphalādibhirapi | </p>
                    <p>bahuśleṣmāsamadoṣaśca madhyaḥ sa sādhāraṇaḥ | </p>
                    <p>ye ca snihyantyacchapānena prāyaśaḥ trisaptapañcarātrairiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.30"> tatra kaṣāyamadhuradravyaiḥ pitte virecanam | </p>
                    <p>mūtrakaṭūṣṇaiḥ kaphe | </p>
                    <p>snigdhoṣṇalavaṇairvāte | </p>
                    <p>pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet | </p>
                    <p>tataścoṣṇodakena so 'ntarmukhaṃ
                        viśodhyārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādihṛdyagandhānupajighret
                        | </p>
                    <p>nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā
                        vegānna dhārayan īrayamāṇāśca śayyāsanne pratigrāhe 'śītaspṛgviricyeta | </p>
                    <p>yathā ca vamane svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante tathā
                        virecane vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ | </p>
                    <p>punaścānte vāyuḥ | </p>
                    <p>doṣāṇāṃ hi dehe tathā sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.31"> apravṛttau tu bheṣajottejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet | </p>
                    <p>pāṇitāpaiśca jaṭharaṃ svedayet | </p>
                    <p>pravṛtte ca dīptāgneḥ snigdhavapuṣā bahudoṣasyālpadoṣe naiva vā pravṛtte
                        'lpadoṣasyāpi jīrṇabhaiṣajyasyāhaḥśeṣaṃ balaṃ cāpekṣya bhūyo mātrāṃ
                        vidadhyāt | </p>
                    <p>na tvajīrṇauṣadhasyātiyogabhayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.32"> tadaharvā bhuktavato 'nyedyuradṛḍhasnehaṃ vā
                        daśarātrādūrdhvamupaskṛtadehamavahito bhūyaḥ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.33"> hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo
                        rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti | </p>
                    <p>tasmādete vegadhāraṇapravṛddhavātatvātsadāturā durvirecyāśca | </p>
                    <p>tān susnigdhān śodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.34"> anyānapi cākālanirhāravihārāhārān | </p>
                    <p>tataścaiṣāṃ sadāturatvādalpo 'pyāmayo duḥsādhyo bhavati | </p>
                    <p>teṣāṃ punaḥ kriyāvidhiḥ snehavyāpatsiddhāvupadekṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.35"> tatrāsamyagvirekāt kukṣihṛdayāviśuddhirādhmānamaruciḥ
                        prasekaḥ kaphapittotkleśachardibhramāḥ kaṇḍū piṭakā vidāho
                        gauravamagnisādastandrā staimityaṃ pratiśyāyo vātaviṇmūtrasaṅgaśca | </p>
                    <p>samyagvirekāt vyādhyupaśamo yathoktaviparyayaśca | </p>
                    <p>ativirekāttu kevalaṃ doṣarahitamudakaṃ raktaṃ vā medomāṃsadhāvanopamaṃ kṛṣṇaṃ
                        vā pravartate | </p>
                    <p>parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ gudanissaraṇaṃ nayanapraveśaḥ pipīlikāsañcāra
                        ivāṅge vamanātiyogatulyatā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.36"> samyagviriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjyena
                        vidhinopapādayet | </p>
                    <p>atha vamitavāniva krameṇānnānyupayuñjānaḥ prakṛtibhojanamāgacchediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.37"> jīrṇe 'nne vamanaṃ yojyaṃ kaphe jīrṇe virecanam | </p>
                    <p>mandavahnimasṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.38"> adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayet pītabheṣajam | </p>
                    <p>snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.39"> saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | </p>
                    <p>yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.40"> srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam | </p>
                    <p>peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.41"> apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam | </p>
                    <p>nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.42"> ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate | </p>
                    <p>yadā tadā chardayataḥ siñceduṣṇena vāriṇā | </p>
                    <p>pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.43"> durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam | </p>
                    <p>viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.44"> durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ | </p>
                    <p>aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham | </p>
                    <p>varaṃ tadasakṛt pītamanyathā saṃśayāvaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.45"> hared bahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ | </p>
                    <p>durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamaye ttutān | </p>
                    <p>kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.46"> mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ | </p>
                    <p>sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.47"> rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām | </p>
                    <p>dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.48"> tebhyo bastiṃ puro dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam | </p>
                    <p>śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavarttibhiḥ | </p>
                    <p>pravṛttaṃ hi malaṃ sigdho vireko nirharetsukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.49"> viṣābhighātapiṭakākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ | </p>
                    <p>kāmalāpāṇḍumehārtān nātisnigdhān viśodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.50"> sarvān snehavirekaiśca rūkṣaistu snehabhāvitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.51"> karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare 'ntare | </p>
                    <p>snehasvedau prayuñjīta snehamante balāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.52"> ūṣādibhiryathotkleśya hriyate vāsaso malaḥ | </p>
                    <p>tathaiva vapuṣaḥ snehasvedamāṣatilādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.53"> snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ | </p>
                    <p>dāruśuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.54"> sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate | </p>
                    <p>nātiglānikaraṃ nāpi hṛdi pāyau ca rukkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.55"> antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati | </p>
                    <p>virecanaṃ nirūhaṃ vā tattīkṣṇamiti nirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.56"> jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam | </p>
                    <p>navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.57"> snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam | </p>
                    <p>ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.58"> tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ | </p>
                    <p>balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ madhyaṃ mṛdu kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.59"> apravartya malān dravyaṃ sātmībhūtaṃ hi jīryati | </p>
                    <p>vamanaṃ vā virekaṃ vā tasmātsātmyaṃ na yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.60"> vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo yasyāmṛtopamaḥ | </p>
                    <p>kāle 'vaśyaṃ prayojyaṃ ca yasmādyatnena tat pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.27.61"> buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātushtiratvaṃ
                        jvalanasya dīptim | </p>
                    <p>cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam ||</p>

                    <p>iti saptaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athāṣṭaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.28.1"> athāto bastividhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.2"> bastiranilapradhāneṣu doṣeṣu prayujyate | </p>
                    <p>bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.3"> sa ca sarvopakramāṇāṃ pradhānatamaḥ śīghraṃ
                        bṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.4"> anilo hi doṣāṇāṃ netā | </p>
                    <p>sarvaśarīraceṣṭaikakāraṇam | </p>
                    <p>pañcātmatayā aṅgapratyaṅgavyāpī | </p>
                    <p>vidhātā vividhabāhyādhyātmikabhāvānāṃ sargasthitipralayānāṃ hetuḥ
                        mārgatrayajānāmapi rogāṇāmiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.5"> sukhatvādeva ca
                        bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu
                        cānilopasargādaprajāsu kṛcchraprajāsucopadiśyate | </p>
                    <p>tathāgnibalavarṇamedhāsvarāyuḥsukhaprado vayaḥsthāpanaḥ
                        paṅgūrustambhabhagnasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu hita
                        iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.6"> sa tu bastistrividhaḥ | </p>
                    <p>āsthāpanamanuvāsanamuttarabastiśca | </p>
                    <p>tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam | </p>
                    <p>tasya bhedāḥ | </p>
                    <p>utkleśanaṃ saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ lekhanaṃ bṛṃhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ
                        picchābastirmādhutailikamityādayaḥ | </p>
                    <p>mādhutailikasya paryāyāḥ yāpano yuktaratho doṣaharaḥ snigdhabasatiriti | </p>
                    <p>teṣāṃ nāmabhireva svarūpamākhyātam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.7"> tadvayaḥsthāpanāddoṣasthāpanādvāsthāpanamityucyate
                        śarīrārohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā yasminnūhāsambhavānnirūha iti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.8"> anuvāsanaṃ yathārhauṣadhasiddhaḥ snehanārthaḥ snehaḥ
                        snehavidhau sa caturdhābhihitaḥ | </p>
                    <p>tasya bhedo mātrābastiḥ | </p>
                    <p>sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.9"> sevyaḥ sadā ca mādhutailikavat | </p>
                    <p>bālavṛddhādhvabhārayānavyāyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā
                        sukho balyo varṇyaḥ sṛṣṭamalo doṣaghnaśca tathāpi tau nājīrṇe yojyau na ca
                        divāsvapnaḥ sevyaḥ | </p>
                    <p>yataśca so 'nnamanuvasannapi na duṣyatyanuvāsaramapi vā dīyata ityanuvāsanam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.10"> uttarabastirapi snehonuvāsanavacchodhanaṃ nirūhavadapi
                        kecidāhuḥ sa nirūhāduttaramuttareṇa vā mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.11"> tatrāsthāpyā
                        gulmaplīhānāhaśūlaśuddhātīsārajīrṇajvarapratiśyāyāḍhyarogahṛdayakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasuptiśoṣakampagauravātilāghavāntrakūjanavātavarcomūtraśukrasaṅgāśmarīśarkarāvṛddhiśukrārtavastanyanāśarajaḥkṣayonmādaretodoṣakrimiṇakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdālpālpogragandhotthānādayo
                        doṣabhedīyoktāśca vātavyādhayo viśeṣeṇaite hi paraṃ bastinā nāśamupayānti
                        mūlacchedena vṛkṣavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.12"> anāsthāpyāstvatisnigdhotkliṣṭadoṣakṣatoraskātikṛśā
                        nirannāḥ
                        kṛtavamanavirecananasyaprasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārśobaddhacchidradakāderādhmānālasakaviṣūcikāmātīsārārocakālpāgnigudaśophakuṣṭhamadhumehārtāḥ
                        | </p>
                    <p>garbhiṇī cāpravṛttāṣṭamamāsā | </p>
                    <p>tatrātisnigdhotkliṣṭadoṣayordoṣānukleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathuṃ vā nirūho
                        janayet | </p>
                    <p>kṣatoraskasyātikṛśasya ca kṣobhamāpannaḥ śarīramāśu pīḍayet | </p>
                    <p>anirannasya vakṣyate | </p>
                    <p>kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet | </p>
                    <p>snehabastistu sadyo 'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.13"> kṛtanasyasyāmyavibhraṃśaṃ viṛvtodhvasrotastayā kuryāt | </p>
                    <p>anuvāsanaṃ tu doṣotkleśam | </p>
                    <p>prasaktacchardyādīnāṃ vāyurnirūhamūrdhvaṃ nayet | </p>
                    <p>anuvāsanaṃ ca | </p>
                    <p>arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchanbastiḥ prāṇān hiṃsyāt | </p>
                    <p>snehaḥ punararśāṃsyabhiṣyandyādhmānāya syāt | </p>
                    <p>baddhodarādyādhmānāntānāṃ bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ | </p>
                    <p>alasakārtādīnāṃ cāmadoṣāt | </p>
                    <p>arocakārtādīnāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ | </p>
                    <p>garbhiṇyāḥ pūrvokto doṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.14"> ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ | </p>
                    <p>rūksātidīptāgrayaḥ kevalānilārtāśca viśeṣeṇa | </p>
                    <p>ete paramanuvāsa nenāpyāyyante | </p>
                    <p>mūlasekena vṛkṣavat | </p>
                    <p>ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ | </p>
                    <p>tathā
                        nirannanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehapratiśyāyaplīhakaphodarāḍhyavātavarcobhedārtapītaviṣagarapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhātisthūlaślīpadagalagaṇḍāpacīkrimiṇakoṣṭhāḥ
                        | </p>
                    <p>tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.15"> abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam | </p>
                    <p>saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṃ prapadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.16"> tena vāyorjayo na syādvātasthāne hyatiṣṭhatā | </p>
                    <p>kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanivartanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.17"> snehaḥsadyośitāhāraruddhe tvāmāśaye 'nilam | </p>
                    <p>pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.18"> nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi | </p>
                    <p>tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho 'nnena sahāgatau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.19"> ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā | </p>
                    <p>samalāhāraviṣṭabdhau haretāmāśu jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.20"> bhuktavānanuvāsyo 'smānna nirūhyastu bhuktavān | </p>
                    <p>pāṇḍurogārtādīnāṃ doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet | </p>
                    <p>praiśyāyādimatāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.21"> tayostu netraṃ
                        suvarṇādidhātumaṇiśaṅkhaśṛṅgadantāsthiveṇunalakhadirakadaratiniśatindukādidārusāramayamṛjvakakaśaṃ
                        gopucchākṛtigulikāmukhamūnavarṣavārṣikasaptadvādaśaṣoḍaśavarṣāṇāṃ
                        viṃśatiprabhṛtiṣu ca kramāt pañcaṣaṭsaptāṣṭanavadvādaśāṅgulapramāṇam | </p>
                    <p>mūle 'gre cāturāṅguṣṭhakaniṣṭhikāpariṇāhamardhāggulāt
                        prabhṛtyardhāṅgulapravṛddhatryaṅgulaparyantapraveśamūlacchidram
                        vanamudgamudgamāṣakalāyaklinnakalāyarkakandhuvāhyagracchidram
                        mūlachidrapramāṇāṅgulairagre yathāsvaṃ sanniviṣṭakarṇikaṃ
                        karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhānaghanacailavarti | </p>
                    <p>mūle dvyaṅgulāntarāle karṇikādvayaṃ kārayet | </p>
                    <p>varṣāntareṣu ca vayobalaśarīrāṇyavekṣya netrapramāṇamutkarṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.22"> tatojāvivarāhahariṇagomahiṣānyatamajaṃ
                        snehamudgavimṛditaṃ vigatacchidrasirāgranthiskandhaṃ nātivartulaṃ mṛdu
                        dṛḍhaṃ kaṣāyaraktaṃ sukhasaṃsthāpyauṣadhapramāṇa nyubjaṃ vivṛtānanaṃ niveśya
                        bastiṃ karṇakayordṛḍhena sūtreṇa ghanaṃ samaṃ ca badhvā parivarttya
                        punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupadhāyānuguptaṃ nidhāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.23"> bastyabhāve
                        plavanīcchāgalāṅkapādamadhūcchiṣṭopadigdhaghanasūkṣmatāntavānyatamaṃ
                        niveśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.24"> āsthāpanamātrā tu prathame varṣe prakuñcaḥ | </p>
                    <p>tataḥ paraṃ prativarṣaṃ prakuñcamabhivardhayedāṣaṭprasṛtāt | </p>
                    <p>tataścordhvaṃ prasṛtābhivṛddhiḥ | </p>
                    <p>prāptānatītāṣṭādaśasaptatestu dvādaśa prasṛtāḥ | </p>
                    <p>paraṃ cāto daśaiva | </p>
                    <p>anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.25"> yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailike prayojyā
                        | </p>
                    <p>anuvāsane svevamevāsthāpanasya pāda iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.26"> athāsthāpanīyamāturaṃ snehasvedopapannaṃ
                        kṛtavamanavirekamāsevitapeyādisaṃsargakramamupajātabalamanuvāsanārhaṃ
                        pūrvamevānuvāsayet | </p>
                    <p>śītavasantayordivā anyathā rātrāvavekṣya vā doṣādīn | </p>
                    <p>anyathā hi shehoktāmayaprādurbhāvaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.27"> dhanvantarīyāḥ punarāhaḥ | </p>
                    <p>na rātrau praṇayedbastiṃ snehotkleśo hi rātrijaḥ | </p>
                    <p>ahni sthānasthite doṣe vahnaucannarasānvite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.28"> sphuṭasrotomukhaṃ dehaṃ sneho yat parisarpati | </p>
                    <p>alpapittakaphaṃ rūkṣaṃ bhṛśaṃ vātarujārditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.29"> bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet | </p>
                    <p>kevalānilanipīḍitaṃ tvaśuddhamapyanirūpitabalaṃ cāpyanuvāsayedātyayikatvāt
                        vyādheḥ | </p>
                    <p>tasya vidhirvamanādadhikataraṃ kṛtamaṅgalamanusukhamabhyaktamuṣṇāmbusnātaṃ
                        yuktasnehamucitāt pādahīnaṃ dravapūrvaṃ laghūṣṇaṃ sānupānamaśanamaśitavantaṃ
                        kṛtacaṅkramaṇamutsṛṣṭaviṇmūtramaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparicārakaṃ nivāte
                        veśmani pratata śayane nātyucchrite svāstṛte īṣadunnamitapādadeśe
                        vāmapāśvana prākśirasaṃ saṃveśayet | </p>
                    <p>atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān
                        janayati | </p>
                    <p>rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ vā | </p>
                    <p>alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛtena tadāvṛtāt vyāpadam | </p>
                    <p>ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃ kuryāt | </p>
                    <p>yataśca vāmapārśvāśrayāṇi vahnigrahaṇīgudavalāmukhāni tāni tatpārśvaśāyino
                        nimnāni bhavantyatastadauṣadhamaskhalitamāpnoti praveśanirgamāviti | </p>
                    <p>saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ
                        prasāritavāmasakthimākuñcitetaraṃ tasyaiva copariprasāritadākṣaṇabāhuṃ
                        kārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.30"> pūrvameva tu vaidyo varttyā supihitāgracchidraṃ netraṃ
                        bhājanasyopari kṛtvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ karṇikāyā
                        upariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prageva
                        netrasparśāt pūrvavadābhimantritaṃ yathārhaṃ yathārhauṣadhāvipakva sukhoṣṇaṃ
                        bastau snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ nissāritavātabudbudamauṣadhānte sūtreṇa
                        dvistrirvā bastimukhamāveṣṭya dakṣiṇapāṇau netramuparidhāya tiṣṭhet | </p>
                    <p>tato ghṛtābhyakte pāyau
                        vāmahastapradeśinyābhyaktapraveśapradeśamapanītavartyuttānavāmahastāṅguṣṭhodarapihitāgraṃ
                        madhyamāpradeśinyupagṛhītakarṇikamṛjvanupṛṣṭhavaṃśamanusukhamekamanā
                        lāghavena niṣkampamadrutamavilambitaṃ netramākarṇikaṃ praveśayet | </p>
                    <p>āturo 'pi tadanulomayannavalambeta | </p>
                    <p>tataśca vaidyo bastimukhaṃ
                        dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradośinībhyāmamuñcannetramacālayan
                        hastadvayenottānenaikagrahaṇenaivānilādhiṣṭhānabhūtaṃ kiñcidavaśeṣayan
                        śanaiśśanairavegamanupīḍayet | </p>
                    <p>anyathā hi vyāpado bhavanti | </p>
                    <p>tāḥ sasādhanāḥ siddhiṣu vakṣyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.31"> anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ | </p>
                    <p>na ca bastau dīyamāne kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret | </p>
                    <p>viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte śeṣaṃ praṇayet | </p>
                    <p>ante cottānasya sthijau pāṇitalena tricaturo vārāṃstāḍayet | </p>
                    <p>tathā tatpārṣṇibhyām | </p>
                    <p>pādataśca śayyāṃ trirutkṣipet | </p>
                    <p>sopadhānasya ca prasāritasarvāṅgasya pārṣṇike muṣṭinā hanyāt | </p>
                    <p>tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ | </p>
                    <p>sarujaṃ cāṅgaṃ snehena pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairvimṛdnīyāt | </p>
                    <p>evamāśu sneho na nivartate | </p>
                    <p>samanugacchati cāsamantātsirāḥ | </p>
                    <p>tataḥ paraṃ tu snehoktamācārmanuvartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.32"> dīptāniṃ ca sāyaṃ laghvannaṃ bhojayet | </p>
                    <p>naiva cānāgatasnehaṃ dvitīye 'hani | </p>
                    <p>na ca tamanuvāsayet | </p>
                    <p>āgamanakālastu paro yāmatrayam | </p>
                    <p>tataḥ paramanāgacchantamahorātramupekṣeta | </p>
                    <p>tadāpyanivartamāne phalavartibhirlavaṇāranālaprāyairvā tīkṣṇabastibhiḥ
                        śodhayet | </p>
                    <p>snehavyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta | </p>
                    <p>atiraukṣyādanāgacchannacejjāḍyādyupadravāy syāt tathāpyupekṣyaḥ | </p>
                    <p>śīghranivṛtte tu vinā malena kevale sneha snehamanyaṃ punaryojayet | </p>
                    <p>na hyasāvatiṣṭhan kāryakaro bhavati | </p>
                    <p>sukhoṣitaṃ cainaṃ tathākṛtavamanavirekāsthāpanānyatamaṃ prāyaḥ
                        śuṇṭhīdhānyakvāthamitaraccoṣṇodakaṃ vā snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye
                        ca pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.33"> tato 'nnakāle yathoktamannamaśnīyāt | </p>
                    <p>na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet | </p>
                    <p>sā hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati | </p>
                    <p>punaśca tṛtīye 'hanyanuvāsayet pañcame vā | </p>
                    <p>yadā vā snehapaktiḥ syādataśca dāptāgnirūkṣavātolbaṇavyāyāmanityān pratyaham
                        | </p>
                    <p>evamamunā krameṇa doṣādyanusāratastricaturaiḥ snehabastibhirupasnigdhaṃ
                        śodhanenāsthāpanena srotoviśuddhyarthamāsthāpayet | </p>
                    <p>vātādhikyādasnigdhaṃ tu snehanena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.34"> athainaṃ tṛtīye pañcame vāhani kiñcidāvṛtte mādhyāhne
                        kṛtamaṅgalasvastyayanamabhyaktadehaṃ sveditamutsṛṣṭamalamanāśitaṃ
                        nātikṣudhitamavekṣyāturamāryāvalokitaṃ nāthamāryatārāmātmabhuvaṃ
                        dhātāramaśvināvindramātreyaṃ saptarṣīn kāśirājaṃ
                        videhapatiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān
                        dīpagandhaphalabalidhūrpairyajña iva prakalpitabhāgān
                        kṛtvauṣadhīvṛddhavaidyadvijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito
                        doṣauṣadhādibalena yathārhamupakalpayedvastim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.35"> tatra viṃśatimātrāṇi palānyauṣadhānāṃ madanaphalāṣṭakaṃ
                        ca kvāthakalpena vipacet | </p>
                    <p>kvāthāccaturthāṃśāṃ snehamanile ṣaṣṭhāṃśaṃ pitte svasthavṛtte cāṣṭamāṃśaṃ tu
                        kaphe | </p>
                    <p>sarvasya cāṣṭamāṃśaṃ kalkasya syādyāvatā nātyacchasāndratā bhevet | </p>
                    <p>guḍasya palaṃ yuktyā madhusaindhave yathāyogyaṃ ca śeṣāṇi kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.36"> sarvāṇi caikadhyamuṣṇodakakumbhībāṣpābhitaptāni
                        khajamathitāni bastau prakṣipyānuvāsanavannirūhaṃ praṇayet | </p>
                    <p>nātyuṣṇaśītaṃ nātimṛdutīkṣṇaṃ nātisnigdharūkṣaṃ nātitanusāndraṃ na
                        hīnātimātraṃ nālavaṇātilavaṇaṃ nātyamlaṃ ca | </p>
                    <p>tatra bāṣpamātrānutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati | </p>
                    <p>khajapramathanāttu kvāthasnehādayaḥ samyak samprayuktāḥ samyageva
                        yogamārabhante | </p>
                    <p>anyathā punaḥ kvāthādīnāmulbaṇonyatamaṃ yathāsvaṃ doṣamīrayet | </p>
                    <p>atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni ca siddhiṣūttarakālamupadekṣyante
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.37"> api ca | </p>
                    <p>tiryakpraṇīte hi na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite ca netre | </p>
                    <p>dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.38"> stambhaṃ vidhatte 'timṛdurhimaśca taptāmlatīkṣṇo
                        bhramadāhamohān | </p>
                    <p>snigdho 'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.39"> karoti mātrābhyadhiko 'tiyogaṃ kṣobha tu sāndraḥ
                        sucireṇa caiti | </p>
                    <p>dāhātisārau lavaṇo 'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ samameva dahyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.40"> mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak | </p>
                    <p>karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.41"> sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet | </p>
                    <p>mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.42"> āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.43"> dattamātre tūttānaḥ sopadhāno nirūhavīryeṇa
                        dehavyāptaye tanmanāsthiṣṭhet | </p>
                    <p>udīrṇavegaścotkuṭiko visṛjet | </p>
                    <p>āgamanakālastu paro muhūrtaḥ | </p>
                    <p>tadā hyanāgacchannāśu mṛtyave syāt | </p>
                    <p>atastatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇamanyaṃ prayojayet | </p>
                    <p>phalavartisvedabhayottrāsādīṃśca | </p>
                    <p>bastivyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.44"> svayaṃ nivṛtte tu pūrvavad dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ
                        ca dadyādyāvadvā sunirūḍhaḥ syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.45"> tatrādyo 'nilaṃ svamārgādapakarṣati | </p>
                    <p>dvitīyaḥ pittam | </p>
                    <p>tṛtīyaḥ śleṣmāṇamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.46"> tasya hīnasamyagatiyogāstu viriktavat | </p>
                    <p>samyaṅnirūḍhaṃ tu koṣṇasalilāvasiktaṃ tanunā jāṅgalarasena bhojayet | </p>
                    <p>snātāśitasyāsya calā doṣaśeṣāḥ svasthānamāśrayante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.47"> tataḥ punarvātārtamāturaṃ bṛṃhaṇīyamanyaṃ vā
                        tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā punaralpalaghvaśitaṃ yathāsvamalilādiṣu
                        daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet | </p>
                    <p>tasya hīnasamyagatiyogāḥ snehapītavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.48"> viśeṣastu samyaganuvāsite kiñcitkālaṃ sthitvā snehaḥ
                        sapurīṣonilānugataḥ pravartata iti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.49"> evaṃ kaphe snehabastimekaṃ trīn vā prayojayet | </p>
                    <p>pñca vā sapta vā pitte navaikādaśa vānile ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.50"> punastatopyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ | </p>
                    <p>kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.28.51"> vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ | </p>
                    <p>bastireko 'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.52"> gyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau | </p>
                    <p>pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.53"> āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ | </p>
                    <p>rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.54"> trayaśca sannipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt | </p>
                    <p>nācāryacarakasyāto bastistribhyaḥ paraṃ mataḥ | </p>
                    <p>na hi doṣaścaturtho 'sti punardīyeta yaṃ prati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.55"> utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt | </p>
                    <p>tridhaiva kalpayedbastimityanye 'pi pracakṣate | </p>
                    <p>doṣauṣadhādibalataḥ sarvametat pramāṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.56"> samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsaṃbhāvya nivartayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.57"> prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca | </p>
                    <p>sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.58"> kālaḥ pañcadaśaikotra prāksneho 'nte trayastathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.59"> ṣaṭ pañca bastyantāratāḥ yogoṣṭau bastayo 'tra tu | </p>
                    <p>trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorumau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.60"> snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet | </p>
                    <p>utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.61"> tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ | </p>
                    <p>snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.62"> aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate | </p>
                    <p>vidhinā nā yathoktena sa bhavedajaro 'rujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.63"> sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmāmaraprabhaḥ | </p>
                    <p>vājisyado nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.64"> bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca | </p>
                    <p>dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādvastimuttaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.65"> āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam | </p>
                    <p>vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.66"> siddhārthakarpaveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam | </p>
                    <p>kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.67"> tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.68"> atha snātāśitasyāsya snehabstividhānataḥ | </p>
                    <p>ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.69"> hṛṣṭe meḍhre sthite carjju śanaiḥ srotoviśuddhaye | </p>
                    <p>mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghanāmṛjum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.70"> ślakṣṇāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe 'nusīvanīm | </p>
                    <p>āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.71"> pīḍite 'nugate snehe snehabastikramo hitaḥ | </p>
                    <p>bastīnanena vidhinā dadyāt trīṃścaturo 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.72"> anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.73"> strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ | </p>
                    <p>vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.74"> yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.75"> netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅgulam | </p>
                    <p>apatyamārge yojyaṃ syāddvyaṅgulaṃ mūtravartmani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.76"> mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ śuktireva tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.77"> uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī | </p>
                    <p>ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.78"> bastīṃstrirāmatrevaṃ tu snehamātrāṃ vivardhayet | </p>
                    <p>tryahamevaṃ ca viśramya praṇidadhyāt punastryaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.79"> paksādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam | </p>
                    <p>sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirocitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.28.80"> yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ | </p>
                    <p>tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān ||</p>

                    <p>iti aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.29.1"> athāto nasyavidhirnāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.2"> nāsāyāṃ praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyam | </p>
                    <p>nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate | </p>
                    <p>nāsā hi śiraso dvāram | </p>
                    <p>tatrāvasecitamauṣadhaṃ srotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya vyāpya ca mūrdhānaṃ
                        netraśrotrakaṇṭhādisirāmukhāni ca muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrdhvajatrugatāṃ
                        vaikārikīmaśeṣāmāśu doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.3"> tattu trividhaṃ virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ca | </p>
                    <p>teṣāṃ virecanaṃ
                        jatrūrdhvagauravaśophopadehakaṇḍūstambhābhiṣyandapākaprasekavairasyārocakasvarabhedakrimipratiśyāyāpasmāragandhājñānagranthyarbudadadrukoṭhādiṣu
                        śleṣmajeṣu tīkṣṇena snehena śirovirecanadravyairvā siddhena teṣāṃ vā
                        kvāthacūrṇasvarasaistaireva vā
                        yathārhadravaślakṣṇakalkitāloḍitairmadhusaindhavāsavapittamūtrairyathāsvaṃ
                        copadiṣṭairyojyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.4"> tatra bhītaklībakṛśasukumāreṣu snehaḥ | </p>
                    <p>galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakrimiviṣābhipannābhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu
                        śoṣāḥ | </p>
                    <p>teṣveva bhūyasi doṣe śīghrakāriṇi ca cūrṇaḥ | </p>
                    <p>sa hi nihito nāsāgra āvegakarataro bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.5"> bṛṃhaṇaṃ
                        sūryāvartārdhāvabhedakakrimiśirorogākṣisaṅkocaspandatimirakṛcchrāvabodhadantakarṇaśūlanādanāsāmukhaśoṣavākyasaṅgasvaropaghātamanyārogāpatānakāpabāhukanidrānāśādiṣvanilottheṣu
                        snigdhamadhuradravyaistatsiddhairyathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ
                        snehairniryāsairdhanvamāṃsarasaraktaiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.6">
                        śamanamakālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktarājīvyaṅganīlikāraktapittādiṣu
                        yathāsvamupadiṣṭaiḥ snehairbheṣajasvarasādibhiḥ kṣīrodakābhyāṃ vā samadoṣe
                        vāṇutaileneti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.7"> tatra sneho mātrābhedād dvidhā | </p>
                    <p>marśaḥ | </p>
                    <p>pratimarśaśca | </p>
                    <p>virecanaḥ śamano vā nāsayā praṇīyamānaḥ kalko 'vapīḍasaṃjño virecanacūrṇastu
                        pradhamanākhyaḥ | </p>
                    <p>pariśeṣaṃ tu nāvanamavapīḍakasaṃjñam | </p>
                    <p>kalkīkṛtādauṣadhādavapīḍitaḥ sruto raso 'vapīḍa ityapareṣām | </p>
                    <p>tatra punastīkṣṇe vaiśeṣikī śirovirecanasaṃjñā | </p>
                    <p>tathānye sarvameva virecanaṃ nasyamityāhuḥ | </p>
                    <p>sadyaḥ śleṣmavirecanasāmānyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.8"> athāṇutailasya vidhānamucyate | </p>
                    <p>aṇutailavidhānaṃ tu
                        mañjiṣṭhāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarṣabhakakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaḥ
                        supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ ṣaḍguṇena payasā tailaṃ pacet | </p>
                    <p>ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.9"> athavā
                        candanāgarupatradārvītvaṅmadhukabalādvayabilvotpalapadmakesaraprapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahrīberavanyatvaṅmustāsāribābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ
                        śataguṇe divye 'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet tatastasya kvāthasya
                        daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet | </p>
                    <p>daśame cātra pāke tailatulyamājamapi payo dadyāt | </p>
                    <p>etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ tvacyaṃ kaṇṭhyaṃ
                        prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ doṣatrayaghnaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.10"> anasyārhāstu
                        bhuktabhaktasnehamadyagaratoyapītapātukāmaśiraḥ
                        snātasnātukāmasirādivyadhasrutaraktamūtritoccāritābhihatakṛtavamanavirekabastikarmagarbhiṇīsūtikānavapratiśyāyaśvāsakāsino
                        'nārtavadurdineṣvapi | </p>
                    <p>tatra bhuktabhaktasya nasyerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya
                        chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet | </p>
                    <p>snehādipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopahatitimiraśirorogān | </p>
                    <p>śiraḥsnātasya śiro
                        'kṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān | </p>
                    <p>snātukāmasya mūrdhastaimityajāḍyārucipīnasān | </p>
                    <p>srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca | </p>
                    <p>mūtritoccāritayorbhṛśataraṃ vegadhāraṇajān vikārān | </p>
                    <p>abhihatasya tīvratarāṃ rujam | </p>
                    <p>kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān | </p>
                    <p>garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syurapatyaṃ ca vyaṅgaṃ
                        vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā | </p>
                    <p>sūtikāyāḥ srutaraktoktān doṣān | </p>
                    <p>navapratiśyāyasya srotorodhādduṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ | </p>
                    <p>śvāsakāsinorvyādhivṛddhiḥ | </p>
                    <p>akāle durdine sahasaiva
                        śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṣikāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.11"> teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya
                        snehasvedaśorovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīnācaret | </p>
                    <p>viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchubhiḥ śṛtaṃ
                        payaḥ pibet | </p>
                    <p>balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā | </p>
                    <p>ebhireva ca śṛtaṃ haviḥ vātaharasiddhaśca snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca
                        yojyaḥ | </p>
                    <p>sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam | </p>
                    <p>bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.12"> marśapramāṇaṃ tu
                        pradeśinyaṅgulīparvadvayānnimagneddhṛtādyāvat patati sa binduḥ | </p>
                    <p>amī daśāṣṭau ṣaḍbindava uttamamadhyamakanīyasyo mātrāḥ | </p>
                    <p>kvāthādīnāmaṣṭau ṣaṭ catvāraḥ | </p>
                    <p>pradhamanasya tu ṣaḍaṅguladvimukhayā
                        nāḍyāmukhānileritasyākaṇṭhagaterdoṣānurodhataśca punaḥpunaryojanamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.13"> atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ
                        snigdhasvinnaśirasaṃ nātikṣudhitaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ
                        svāstīrṇanivātaśayanasthuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritakaracaraṇaṃ
                        jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet | </p>
                    <p>tataḥ kanakarajatatāmrānyatamaśuktisthitaṃ
                        pradeyamauṣadhatribhāgamuṣṇāmbuprataptaṃ kiñcit pralambitaśiraso
                        vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādanaṃ caturguṇaṃ vāso
                        madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ
                        paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena pranāḍyā picunā
                        vānavacchinnamāsiñcet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.14"> vātapittakaphāmayeṣu krameṇāparāhṇamadhyāhnapūrvāhṇeṣu
                        | </p>
                    <p>lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu
                        rātrau | </p>
                    <p>svasthavṛtte tu śīte madhyāhne śaradvasantayoḥ prāhṇe grīṣme 'parāhṇe
                        varṣāsvādityadarśane | </p>
                    <p>pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.15"> na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva
                        sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanataśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam | </p>
                    <p>tatra hīnaṃ doṣamutkleśya na nirharet | </p>
                    <p>gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt | </p>
                    <p>adhikamatiyogadoṣān | </p>
                    <p>sakṛdeva sarvaṃ dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ
                        ca | </p>
                    <p>atyuṣṇaṃ dāhapākajvararaktāgamaśirorugdṛṣṭidaurbalyamūrcchābhramān | </p>
                    <p>atiśītaṃ hīnadoṣān | </p>
                    <p>atyunnataśiraso 'pi samyakśiro 'pratipadyamānaṃ tāneva | </p>
                    <p>atyavanataśiraso 'tidūragamanānmūrchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān | </p>
                    <p>saṅkucitagātrasya samyagdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā | </p>
                    <p>yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyatayā vā mūrcchā syāt tataḥ
                        śirovarjaṃ śītāmbhasā siñcet | </p>
                    <p>na ca nasye niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchiṅkhanānyācaret | </p>
                    <p>tathā hi
                        śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ
                        sambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.16"> dattamātre tu nasye
                        karṇalalāṭakeśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṃ mardayet | </p>
                    <p>śanaiścocchiṅkhet | </p>
                    <p>anabhyavaharaṃśca vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet | </p>
                    <p>sakaphaṃ hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayet | </p>
                    <p>doṣaṃ ca saṃvardhayet | </p>
                    <p>ekapārśvaniṣṭhīvanena sarvāḥ sirā bheṣajena samyagvyāpyante | </p>
                    <p>punaḥ punaścainaṃ svedayedābheṣajadarśanānnochiṅkhenniṣṭhīveccātataścaivameva
                        dvitīyamaṃśamanuṣecayettathā tṛtīyaṃ doṣādibalena vā | </p>
                    <p>virecane tvavapīḍe doṣabalamapekṣya paścāt snehamanuṣecayet | </p>
                    <p>nivṛttanasyaṃ caivamunnidramuttānaṃ vākśatamātraṃ śāyayet | </p>
                    <p>tataḥ punarapyutkliṣṭadoṣaśeṣopaśāntaye vairecanikaṃ yathārhaṃ vā dhūmaṃ
                        pāyayitvoṣṇodakagaṇḍūṣān dhārayet | </p>
                    <p>athāsya snehoktamācāramādiśet | </p>
                    <p>atidravapānaṃ ca varjayet | </p>
                    <p>punaśca tṛtīye 'hani nasyamavasecayet | </p>
                    <p>hidhmāsvaropaghātamanyāstambhāpatānakeṣu śirasi cānilārtyādyabhibhūte
                        pratyahaṃ sāyaṃprātarubhayakālaṃ vā | </p>
                    <p>anena vidhinā pañca sapta nava vā dināni dadyādāsamyagyogādvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.17"> tatra samyaksnigdhe mūrdhani virikte vā
                        sukhocchvāsaniśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti
                        | </p>
                    <p>yathoktavyādhyupaśamaśca | </p>
                    <p>ayogātiyogayostu yathāsvaṃ vātakaphavikārāstānyathāsvameva sādhayet | </p>
                    <p>anyāṃśca pūrvoktān vikārān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.18"> pratimarśastu
                        kṣāmakṣatatṛṣṇāmukhaśoṣavṛddhabālabhīrusukumāreṣvapyakālavarṣadurdineṣvapi
                        ca yojyaḥ | </p>
                    <p>na tu duṣṭapratiśyāyabahudoṣakrimiṇaśiromadyapītadurbalaśrotreṣu | </p>
                    <p>eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśo bhavati | </p>
                    <p>tasya pañcadaśa kālāsteṣāṃ ca guṇāḥ | </p>
                    <p>prātardatte bhuktavataścānte srotoviśuddhiḥ śirolāghavaṃ manaḥprasādaśca
                        bhavati | </p>
                    <p>viṇmūtraśirobhyaṅgāñjanakavalānte dṛṣṭiprasādaḥ | </p>
                    <p>dantadhāvanānte dantadṛḍhatā saugandhyaṃ ca | </p>
                    <p>adhvavyāyāmavyavāyānte śramaklamasvedastambhanāśaḥ | </p>
                    <p>divāsvapnānte nidrāśeṣagauravapraṇāśo manaḥprasādaśca | </p>
                    <p>atihasitānte 'nilapraśamaḥ | </p>
                    <p>charditānte srotolīnaśleṣmavyapohaḥ | </p>
                    <p>dinānte srotoviśuddhiḥ sukhanidrāprabodhaśca bhavati | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.19"> pramāṇaṃ pratimarśasya bindudvitayamiṣyate | </p>
                    <p>bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.20"> niṣṭhyūte yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate | </p>
                    <p>na nasyamūnasaptābade nātītāśītivatsare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.21"> na conāṣṭādaśe dhūmaḥ kavalo nonapañcame | </p>
                    <p>na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.22"> ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat | </p>
                    <p>marśavacca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.23"> na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam | </p>
                    <p>tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate | </p>
                    <p>śirasaḥ śleṣmadhāmatvāt snehāḥ svasthasya netare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.24"> āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkṛṣtāvkṛṣṭatā | </p>
                    <p>marśe ca pratimarśe ca na viśeṣo bhavedyadi | </p>
                    <p>ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.29.25"> acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī | </p>
                    <p>anvāsamātrābastī ca tadvadeva ca nirdiśet ||</p>

                    <p>iti ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha triṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.30.1"> athāto dhūmapānavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.2"> dhūmo hi śiro
                        'kṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārdhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasyaprasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgrahakrimikaṇḍūpāṇḍutvakveśadoṣakṣavathunāśabāhulyatandrātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakaphavyādhipraśamāya
                        prayujyate | </p>
                    <p>tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.3"> śītadravyanirvṛtto 'pyagnisaṃyogāduṣṇatayā
                        pittaraktaviruddhaḥ | </p>
                    <p>sa trividho bhavati | </p>
                    <p>śamano bṛṃhaṇaḥ śodhanaśca | </p>
                    <p>tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaśca | </p>
                    <p>tatra śanamaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyaḥ | </p>
                    <p>bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti | </p>
                    <p>śodhano virecanastīkṣṇa iti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.4"> adhūmārhāstu
                        viriktadattabastirātrijāgaritābhihataśiromadhudadhidugdhamadyasnehayavāgūviṣapayaḥpītamatsyāśitapāṇḍurogapramehodarādhmānordhvavātatimirarohiṇikāraktapittino
                        'tyuṣṇo 'nyepi ca | </p>
                    <p>eṣāṃ hi bhramajvaraśiro
                        'bhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimūrchāraktapittārditāni
                        mṛtyuṃ vā dhūmo janayati | </p>
                    <p>atimātraścānyeṣāmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.5"> tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ pittamupalakṣya
                        yathāsvaṃ sarpiḥkaṣāyapānanasyāsyālepanāñjanapariṣekān snigdharūkṣaśītān
                        prayuñjīta | </p>
                    <p>etena sarvadhūmopaghātapratikārā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.6"> viśeṣatastu sarvasrotogate dhūme
                        bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ | </p>
                    <p>tatra ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam | </p>
                    <p>kaṭutiktairapi ca nasyagaṇḍūṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.7"> pānakālāstvaṣṭau prāyogikasya
                        niśāmūtraśakṛddantadhācanasvedanasyāhāraśastrakarmāntāḥ | </p>
                    <p>ekādaśa mṛdoḥ | </p>
                    <p>kṣutavyavāyahasitacirāsitajṛmbhitamūtraśakṛddantadhāvanatarpaṇapuṭapākaśastrakarmāntāḥ
                        | </p>
                    <p>pañca tīkṣṇasya nasyāñjanacharditasnānāhassvapnāntāḥ | </p>
                    <p>eṣu hi kāleṣu vātakaphotkleśo bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.8"> netraṃ tu bastinetradravyabhavaṃ
                        gopucchākāramagramūlayoḥ kaniṣṭhikāṅguṣṭhapariṇāhaṃ
                        rājamāṣavāhidhūmavartipraveśācchidramṛju trikośaṃ ślakṣṇaṃ
                        śithilaśalākāgarbhaṃ śamanādiṣu kramādāturāṅgulamānena
                        catvāriṃśaddvātriṃśaccaturviṃśatyaṅgulaṃ kuryāt | </p>
                    <p>kāsaghne vamane ca daśāṅgulam | </p>
                    <p>vraṇadhūpanārthe 'ṣṭāṅgulam kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhi srota iti | </p>
                    <p>evaṃ hi dhūmo dūrāt pravṛtto netrasya parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ
                        śliṣyannabādhako bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.9"> kāsaghnādiṣu tu netrābhāve nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamā
                        nāḍīṃ yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.10"> yathāsvaṃ ca dhūmadravyāṇāṃ kalkena ślakṣṇenākṣamātreṇa
                        dvādaśāṅgulāmiṣīkāmambhasyahorātroṣitāṃ kṛtvā lepayet | </p>
                    <p>tatra ca navāṅgulagarbhāṃ pañcapralepāmaṅguṣṭhasthūlāṃ yavamadhyāṃ
                        chāyāśuṣkāṃ vartiṃ kṛtvā vigateṣīkāṃ ca snehāktāmaṅgāreṣu pradīpya
                        netramūlacchidre ca nidhāya yathārhaṃ pānāyopanayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.11"> atha dhūmārhaḥ sumanā ṛjūpaviṣṭaḥ
                        prākkṛtocchvāsaniśvāso vivṛtauṣṭhadaśano netragraniviṣṭadṛṣṭiḥ
                        paryāyeṇaikaikaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyetareṇākṣipya mukhenotsṛjet | </p>
                    <p>mukhena tu mukhenaiva | </p>
                    <p>na nāsayā dṛgvighātabhayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.12"> tatra prāyogikaṃ dvau dvau trīṃstrīn vāpānāṃ strīṃśca
                        paryāyān | </p>
                    <p>kaṇṭhādūrdhvamutkliṣṭe doṣe pūrvaṃ nāsayā tato mukhena | </p>
                    <p>kaṇṭhe tu pūrvamāsyena | </p>
                    <p>paraṃ cāhorātrasya dviḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.13"> snehikaṃ trīṃstrīṃścaturaścaturo vāpānān
                        yāvadbāsrapravṛttistathā sakṛdahorātrasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.14"> tīkṣṇaṃ nāsābhyāmeva caturaścaturaścāpānān yāvadvā
                        srotolāghavam | </p>
                    <p>tathā triścaturvāhorātrasya | </p>
                    <p>tatrākṣepavisargāvāpānamityāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.15"> kāsaghnaṃ tu cūrṇaṃ guṭikāṃ vā
                        nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susasthite śarāve prakṣipyānyena mūrdhni
                        pravṛttacchidreṇa śarāveṇāpidhāya nidhāya ca tatsrotasi netraṃ kṛtvā
                        mukhenaiva dhūmaṃ pibet | </p>
                    <p>uraḥprāptaṃ ca mukhenaivodvamet | </p>
                    <p>praśānte ca dhūme punaḥ kṣipet | </p>
                    <p>pibeccādoṣaśuddherlāghavādvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.16"> tadvadvāmanamapi kṛsarāmanatighanāṃ pītvā pibet | </p>
                    <p>tadvacca vraṇamapi dhūpayedvaiśadyāya kledavedanopaśamanāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.17"> dhūmasyāyoge doṣotkleśādrogavṛddhiḥ | </p>
                    <p>atiyoge prāguktamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.18"> hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhiḥ śiraso lāghavaṃ śamaḥ | </p>
                    <p>yatheritānāṃ rogāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.30.19"> śamano vātakaphayoḥ saṃsarge svasthakarmaṇi | </p>
                    <p>bṛṃhaṇo mārute śasto dhūmaḥ saṃśodhanaḥ kaphe ||</p>

                    <p>iti triṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.31.1"> athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.2"> caturvidho bhavati gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>snaihikaḥ śamanaḥ śodhano ropaṇaśca | </p>
                    <p>teṣāmādyāstrayaḥ krameṇa vātapittakaphāmayaghnāḥ | </p>
                    <p>ropaṇastvāsyavraṇaghnaḥ | </p>
                    <p>śamanaḥ stambhanaḥ prasādano nirvāpaṇa iti paryāyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.3"> tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā
                        nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snaihikaḥ | </p>
                    <p>tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ
                        paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthāsitodakakṣaudrakṣīrekṣurasa
                        ghṛtādibhiḥ śamanaḥ | </p>
                    <p>kaṭvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanadravyaiḥ
                        śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ | </p>
                    <p>ropaṇastu kaṣāyamadhuraśītairyathāsvaṃ copadiṣṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.4"> api ca | </p>
                    <p>dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike | </p>
                    <p>sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.5"> gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso 'thavā | </p>
                    <p>ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.6"> viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo 'thavā | </p>
                    <p>vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhe vraṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.7"> dāhatṛṣṇāprāmanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam | </p>
                    <p>dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.8"> tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param | </p>
                    <p>āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.9"> atha nivāte sātape sukhopaviṣṭastanmanāḥ
                        svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ
                        kramādvaktrārdhatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇaṃ
                        kiñcidunnamitāsyo 'nabhyavaharan dhārayet | </p>
                    <p>kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet | </p>
                    <p>ayameva ca kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.10"> mukhe sañcāryate yā tu sā mātrā kavalaḥ smṛtaḥ | </p>
                    <p>asañcārā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣaḥ prakīrtitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.11"> punaśca svedamardanānyācaret | </p>
                    <p>evamutkliṣṭaḥ kapho vaktraṃ pratipadyate | </p>
                    <p>tāvacca dhāryo yāvat kaphapūrṇakapolatā sravadghrāṇanetratā bheṣajasya
                        vānupahatiḥ kaphena | </p>
                    <p>evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet | </p>
                    <p>yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ | </p>
                    <p>tasya svāsthyena yogaṃ jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ</p>
                    <p>mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet | </p>

                    <p>teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.12"> pratisāraṇaṃ tu trividham | </p>
                    <p>gaṇḍūṣoditānāṃ dravyāṇām | </p>
                    <p>rasakriyā kalkaścūrṇaśca | </p>
                    <p>tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam | </p>
                    <p>atipratisāraṇādūṣāploṣadāhakledaśoṣādayo bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.13"> mukhālepo 'pi trividho doṣaghno viṣaghno varṇyaśca | </p>
                    <p>tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulotsedhaḥ | </p>
                    <p>na cāliptamukho 'tibhāṣyahāsyakrodhaśokarodanakhādanāgnyātapadivāsvapnān
                        seveta | </p>
                    <p>kaṇḍūtvakśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātabhayāt | </p>
                    <p>na ca śuṣyannupekṣitavyaḥ | </p>
                    <p>śuṣko hi chaviṃ dūṣayati | </p>
                    <p>tamārdayitvāpanayet | </p>
                    <p>ālepānte ca mukhamabhyajyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.14"> na tu yojyo
                        rātrijāgaritānīrṇadattanasyārucihanugrahapratiśyāyinām | </p>
                    <p>samyakprayuktaścākālavalīpalitatimiravyaṅgatilakādīn praśamayati | </p>
                    <p>svasthasya tu dṛṣṭibalaṃ puṇḍdrīkakāntavaktratāṃ ca karoti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.15"> mūrdhatailaṃ punaścaturdhā bhidyate | </p>
                    <p>abhyaṅgaḥ pariṣekaḥ picurbastiriti | </p>
                    <p>yathottaraṃ te balinaḥ teṣvabhyaṅgādayaḥ prasiddhasvarūpāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.16"> śirobastividhistu bastiṃ sumṛditaṃ dvimukhaṃ
                        śiraḥpramāṇamākarṇapraveśaṃ dvādaśāṅgulavistāraṃ kuryāt | </p>
                    <p>atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā svabhyaktasvinnasya
                        jānusamasopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ susūkṣmeṇa
                        māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ
                        badhnīyāt | </p>
                    <p>tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ
                        samañcailaveṇikayā badhvā punarmāṣapiṣṭenāparisrāvi kṛtvā
                        yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ susukhoṣṇamāsecayedyāvat
                        keśabhūmeruparyaṅgulam | </p>
                    <p>tāvacca dhāryo yāvat karṇamukhanāsāsrutirvedanopaśamo vā bhavati | </p>
                    <p>viśeṣato vātajeṣu vikāreṣu daśamātrāsahasrāṇi | </p>
                    <p>pittaraktajeṣvaṣṭau | </p>
                    <p>ṣaṭ kaphajeṣu | </p>
                    <p>sahasramarogakarmaṇi | </p>
                    <p>tato 'panīte snehe vimucya bastiṃ śirasaḥ
                        skandhagrīvāpṛṣṭhalalāṭādīnyanusukhaṃ mardayet | </p>
                    <p>uṣṇāmbunā snātaṃ yathārhaṃ bhojayet | </p>
                    <p>snehoktaṃ cāsyācāramādiśet | </p>
                    <p>evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.17"> tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu | </p>
                    <p>arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.18"> pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane | </p>
                    <p>netrastambhe ca bastistu prasuptyarditajāgare | </p>
                    <p>nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.19"> kacaśatanasitatvapiñjaratvaṃ paripuṭanaṃ śirasaḥ
                        samīrarogān | </p>
                    <p>jayati janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrdhabalaṃ ca mūrdhatailam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.20"> dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan | </p>
                    <p>rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.31.21"> yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | </p>
                    <p>nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā ||</p>

                    <p>iti ekatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvātriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.32.1"> athāta āścyotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.2"> āścyotanaṃ sarvākṣirogeṣvādya upakramaḥ | </p>
                    <p>nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam | </p>
                    <p>avyaketesvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikeśālepanam | </p>
                    <p>tañca punarbiḍālakasaṃjñam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.3"> tayorakālo rātriḥ | </p>
                    <p>kālastu sarvamaharvedanotpattirvā | </p>
                    <p>nivātaśaraṇaśayanasthasya viśodhya netramapāṅge bhājanaṃ kṛtvā
                        vāmahastenonmīlya dakṣiṇahastena śuktyavasaktayā picuvartyā daśadvādaśāṣṭau
                        vā bindūn kanīnakadeśe dvyaṅgulādavasecayet | </p>
                    <p>evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante | </p>
                    <p>āścyotitaṃ ca mṛdunā cailena śodhayet | </p>
                    <p>anyena coṣṇāmbuplutena vātakaphayoḥ svedayet | </p>
                    <p>āścyotanaṃ ca tayoḥ koṣṇam | </p>
                    <p>suśītaṃ pittaraktaviṣeṣu | </p>
                    <p>tattu nātyarthaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ śītaṃ prabhūtamūnamaparisrāvitaṃ vā yojayet | </p>
                    <p>atitīkṣṇamuṣṇaṃ vā dāharāgapākadṛṣṭidaurbalyāni karoti | </p>
                    <p>atiśītaṃ stambhāśrugharṣanistodān | </p>
                    <p>atimātraṃ kaṣāyavartmatāsaṅkocasphuraṇonmīlanapravātāsahatvagharṣān | </p>
                    <p>ūnapramāṇaṃ na rogaśāntim | </p>
                    <p>aparisrutamaśrugharṣavedanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.4"> netre ca praṇihitamauṣadhaṃ
                        kośasandhisirāśṛṅgāṭakaghrāṇāsyasrotāṃsi gatvordhvaṃ pravṛttamapavartayati
                        doṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.5"> yadā cāścyotanena pittaśleṣmaśoṇitottheṣu nayanāmayeṣu
                        saṃśodhanairviśuddhasya
                        dūṣikāghanatvapaicchilyakaṇḍūdrekaśvayathumlānatārāgavicchaedaiḥ
                        pakvaliṅgamupalakṣitaṃ bhavati | </p>
                    <p>tadā netramātrāśraye vyādhāvañjanaṃ prayojyam | </p>
                    <p>na doṣavegodaye | </p>
                    <p>na cānirhṛtadoṣe | </p>
                    <p>tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ akṣipākatimirotpattiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.6"> tattu lekhanaṃ ropaṇaṃ snehanaṃ prasādanamiti
                        caturvidhaṃ bhavati | </p>
                    <p>tatrāmlādibhī rasaiḥ pañcabhiḥ śuklārmādiṣu lekhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.7"> tiktakaṣāyaiḥ sasnehairabhiṣyandeṣu ropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.8"> sarpādivasādibhirvātatimirādiṣu snehanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.9"> svāduśītaiḥ sasnehairabhiṣyandānte
                        sūryoparāgāśanividyutsampātabhūtāṃpiśācātyadbhutadarśanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau
                        svasthavṛtte ca prasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.10"> prasādana eva cūrṇastīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi
                        prayujyamānaḥ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate | </p>
                    <p>ṣaḍvidhaṃ vā pratirasabhedādañjanam | </p>
                    <p>dvividhameva vā tīkṣṇaṃ mṛdu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.11"> kalpanā tu trividhā | </p>
                    <p>piṇḍo rasakriyā cūrṇaśca | </p>
                    <p>yathāpūrvaṃ te balinastasmāt prabalamadhyābaleṣvāmayeṣukramāttān prayojayet | </p>
                    <p>tatra piṇḍo hareṇumātrastīkṣṇasya | </p>
                    <p>rasakriyā viḍaṅgamātrā | </p>
                    <p>taddviguṇā mṛdoḥ | </p>
                    <p>cūrṇo dviśalākaḥ | </p>
                    <p>mṛdostriśalākaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.12"> pātre tu kuryāt sauvarṇe madhuram | </p>
                    <p>rājate 'mlam | </p>
                    <p>meṣaśṛṅgamaye lavaṇam | </p>
                    <p>kāṃsye tiktam | </p>
                    <p>vaidūryamaye 'śmamaye vā kaṭukam | </p>
                    <p>tāmramaya āyase vā kaṣāyam | </p>
                    <p>nalaplakṣapadmasphaṭikaśaṅkhādyanyatame śītam | </p>
                    <p>evamavyāpannaguṇaṃ bhavati | </p>
                    <p>vartigharṣaṇārthā ca śilātiślakṣṇā nimnamadhyānudgāriṇī pañcāṅgulāyatā
                        tryaṅgulavistīrṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.13"> śalākāḥ pañca kanakarajatatāmralohodbhavā aṅgulī ca | </p>
                    <p>tatrādye prasādane 'ñjane snehane ca | </p>
                    <p>madhyā lekhane | </p>
                    <p>antye ropaṇe | </p>
                    <p>mṛdutvādaṅgulyatra pradhānatamā | </p>
                    <p>ataḥ saruje 'kṣṇi saiva prayojyā | </p>
                    <p>śeṣā daśāṅgulā rājamāṣasthūlāḥ | </p>
                    <p>suślakṣṇāstanumadhyā mukhayormukulākārāḥ kalāyaparimaṇḍalāśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.14"> athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ velāyāmubhayakālaṃ ca
                        yojyam | </p>
                    <p>tathā satataṃ naiva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.15"> saruje cākṣṇi prāk paścāditarasmin | </p>
                    <p>anyathāñjanodvegasaṅkucite 'ntaḥ samyagauṣadhaṃ nānupraviśet | </p>
                    <p>tataivamatiśītādiṣu ca yathāsvaṃ doṣotkleśādvikāraparivṛddhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.16"> na ca yojyaṃ
                        kruddhabhītaśaṅkitaśokitaśrāntāśitamātraviriktadhūmamadyapītadattanasyarātrijāgaritavegitaruditapipāsita
                        jvaritaccharditārtatāntanetrābhihataśirorujārtaśiraḥsnātānuditādityeṣu | </p>
                    <p>eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ
                        saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn
                        janayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.17"> atha samasukhopaviṣṭasyopaviṣṭo vāmāṃguṣṭhena
                        vartmottaramutkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥkanīnakādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ
                        nayedanalpamaprabhūtamanatitakṣṇimanacchamasāndramakarkaśamadrutamavilambitamatiryagdṛṣṭyakampitamaghaṭṭitamanātrāntaṃ
                        ca | </p>
                    <p>cūrṇe tu gatāgataṃ kuryāt | </p>
                    <p>anyathā hi rāgāśruśukrādyutpattiḥ | </p>
                    <p>tato 'ñjanānugamanāyānunmīlayan śanaiśśanairantaścakṣuḥ sañcārayet | </p>
                    <p>evamakṣyanugacchati | </p>
                    <p>vartmanī kiñciccālayet | </p>
                    <p>na tu sahasonmeṣaṇaniṣpīḍanaprakṣālanāni kuryāt | </p>
                    <p>bāṣpotkliṣṭadoṣastambhabhayāt | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.18"> apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā | </p>
                    <p>vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.19"> sacailenātha nayanaṃ savyāṅguṣṭhena dakṣiṇam | </p>
                    <p>ūrdhvavartmani saṅgṛhya śanaiḥ śodhyaṃ samantataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.20"> dakṣiṇāṅguṣṭhakenaivaṃ śodhyaṃ savyaṃ ca locanam | </p>
                    <p>vartmapraptāñjanāddoṣo rogān kuryādato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.32.21"> tīkṣṇāñjanānte cainaṃ dhūmaṃ pāyayet | </p>
                    <p>yasyāñjite kaṇḍūjāḍyopadehāḥ syuḥ | </p>
                    <p>tasya tīkṣṇamañjanaṃ dhūmaṃ vā punaravacārayet | </p>
                    <p>etadeva durviriktākṣilakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca | </p>
                    <p>ativirekāt
                        santāpanistodaśūlastambhagharṣāśrudāruṇapratibodhakaṣāyavartmatāśirorugdṛṣṭidaurbalyāni
                        | </p>
                    <p>tatra śītamāścyotanaṃ pratyañjanaṃ vā | </p>
                    <p>samyagvirekādyathāsvamāmayopaśamaḥ | </p>
                    <p>sukhonmīlananimīlanavātātapasahatvāni ceti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p>ropaṇādiṣvapi tathā yogādīnanucintayet | </p>
                    <p>doṣodayānusāreṇa pratikurvīta teṣu ca ||</p>

                    <p>iti dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.33.1"> athātastarpaṇapuṭapākavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.2"> yannayanaṃ paritāmyati parisuṣkaṃ rūkṣaṃ stabdhaṃ jihmaṃ
                        nimnamāvilamavanaddhaṃ śīrṇapakṣma tathā
                        kṛcchronmīlasirotpātasirāharṣarjunaśuṣkatimirābhiṣyandādhimanthānyatovātavātaparyayaśuṣkālpaśophādirogāturamapagatarāgāśrudūṣikāvedanaṃ
                        tatra tarpaṇaṃ yojayet | </p>
                    <p>na tvaśāntopadrave 'kṣṇi nātiśītoṣṇavarṣadurdine na nasyānarheṣu ca | </p>
                    <p>tadvat puṭapākamapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.3"> atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā
                        nivātātaparayodhūme kṛtanīlapītānyatarayavanike veśmani jīrṇabhaktasya
                        sukhaśayanagatasya uttānasya mṛditamāṣapiṣṭakalkena netrakośād
                        bahirdvyaṅgulocchrāyādhārau parimaṇḍalāvasambādau samāvaparisrāviṇau kṛtvā
                        tatroṣṇodakapravilīnaṃ nimīlite netre yathāsvauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpiḥ
                        sarpirmaṇḍaṃ vāvasecayet | </p>
                    <p>yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca | </p>
                    <p>tataḥ śanairasyonmeṣamācarato mātrāṃ gaṇayet | </p>
                    <p>vartmajeṣu vikāreṣu śataṃ sandhijeṣu trīṇi śuklajeṣu pañca kṛṣṇajeṣu sapta
                        dṛṣṭijeṣvaṣṭau sahasramadhimantheṣu | </p>
                    <p>pratidoṣaṃ tu vāte sahasraṃ pitte ṣaṭ śatāni kaphe pañca svasthakarmaṇi ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.4"> tato 'syāpāṅgadeśe śalākayā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane
                        srāvayet | </p>
                    <p>ādhārau cāpanīya yavakalkenākṣikośau pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye
                        yathārhaṃ dhūmaṃ pāyayet | </p>
                    <p>sukhodakaprakṣālitamukhaṃ cainaṃ yathāvyādhi bhojayet | </p>
                    <p>ātapākāśabhāsvaddarśanāni ca pariharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.5"> anena vidhinā pratyahaṃ vāyāvekāntaraṃ
                        raktapittayodrvyantaraṃ kaphe svasthe ca | </p>
                    <p>yathādoṣotkarṣaṃ saṃsargasannipātayoḥ | </p>
                    <p>evamekāhaṃ tryahaṃ pañcāhaṃ vā kuryādātṛptervā | </p>
                    <p>tṛptātṛptātitṛptaliṅgāni tu kramāt svāsthyavātakaphavikārairādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.6"> yadā tu samyagyogaprāptaṃ tarpaṇaṃ bhavati tadā
                        tadvidheṣveva rogeṣu puṭapākaṃ vidadhyāt | </p>
                    <p>sa trividhaḥ | </p>
                    <p>snehano lekhanaḥ prasādanaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.7"> tatra snehanamānūpasādhāraṇamāṃsamedomajjavasābhiḥ tathā
                        svādudravyaiśca kṣīrapiṣṭai rūkṣe 'kṣṇi prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.8"> lekhanaṃ
                        jāṅgalamṛgapakṣimāṃsayakṛdbhirmuktāpravālaśaṅkhatāmrāyassamudraphenakāsīsasrotojasaindhavādibhiśca
                        lekhanadravyairdadhimastumadhupiṣṭaiḥ snigdhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.9"> prasādanīyaṃ tu
                        jāṅgalamṛgapakṣiyakṛddhṛdayamajjavasābhirmadhuradravyaiśca
                        strīstanyakṣīrājyapiṣṭaiḥ | </p>
                    <p>sa tu vātapittaraktadṛṣṭidaurbalyavraṇanāśanaḥ kaphaviruddhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.10"> atha bilvamātraṃ veśavārīkṛtaṃ māṃsapiṇḍaṃ
                        tanmātreṇaivauṣadhapiṇḍena saṃsṛjyairaṇḍavaṭotpalapatraiḥ snehanādiṣu
                        kramādveṣṭayitvā kuśamuñjasūtrānyatamena badhnīyāt | </p>
                    <p>mṛtpralepanaṃ cātra dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā
                        dhavadhanvamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnā
                        manyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet | </p>
                    <p>agnivarṇaṃ cainamapanīya vigatamṛtsūtrapatraṃ kṛtvā vastreṇa pīḍayet | </p>
                    <p>tena rasena sāyaṃ tarpaṇavat pūrayennetre | </p>
                    <p>dhārayecca snehane śatadvayaṃ mātrāṇāṃ lekhane śataṃ prasādane trīṇi śatāni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.11"> tapraṇavadeva dhūmapānaṃ prasādanavarjyam | </p>
                    <p>sukhoṣṇau ca pūrvau | </p>
                    <p>śītaḥ prasādanaḥ | </p>
                    <p>puṭapākastvekāhaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā yojyaḥ | </p>
                    <p>dviguṇaśca tarpaṇapuṭapākayoḥ parihāraḥ | </p>
                    <p>baddhākṣaiśca mālatīmallikākusumairnivaset | </p>
                    <p>tathā pakvātisāre 'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti | </p>
                    <p>bhavati cātra ślokaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.33.12"> seke 'ñjane tarpaṇe ca puṭapāke ca ye gadāḥ | </p>
                    <p>jāyeran vidhivibhraṃśādyathāsvaṃ tān prasādhayet ||</p>

                    <p>iti trayastriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha catustriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.34.1"> athāto yantraśastravidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.2"> manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni | </p>
                    <p>teṣāṃ nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaniviṣṭānāmāharaṇe 'bhyupāyo
                        yantrāṇyarśobhagandarādiṣu śastrakṣārāgnyavacāraṇe śeṣāṅgarakṣaṇe ca | </p>
                    <p>tathā bastipraṇayanādau śṛṅgālābughaṭikādayo jāmbavauṣṭhādīni | </p>
                    <p>anyānyapi cānekarūpāṇyanekakarmāṇi svasthāturopakaraṇāni | </p>
                    <p>ataḥ karmavaśātteṣāmiyattāvadhāraṇamaśakyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.3"> anye punarekottaraṃ yantraśatamityācakṣate | </p>
                    <p>iha punaḥ samāsataḥ ṣoḍhā nirdiśyante | </p>
                    <p>tadyathā svastikasandaṃśatālanāḍīśalākākhyānyanuyantrāṇi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.4"> tatra svastikayantrāṇi
                        kaṅkasiṃhagṛdhrakurarādivividhavyālamukhānyākārānugatābhidhānāni prāyaśo
                        lauhānyaṣṭādaśāṅgulāni | </p>
                    <p>masūrākāraprāntaiḥ kaṇṭhe kīlairavabaddhāni mūle
                        'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇyasthivinaṣṭaśalyoddharaṇārthāni | </p>
                    <p>teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu śalyeṣu prayojayet | </p>
                    <p>itareṣu tu yathāyogaṃ vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.5"> sanibandhano nirnibandhanaśca ṣoḍaśāṅgulau sandaṃśau
                        dvau bhavataḥ | </p>
                    <p>tau tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete | </p>
                    <p>tathānyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo 'rdhāṅgulavistṛto
                        vakradvibāhuraṅguṣṭhāṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ
                        sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsāharaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.6"> tadvacca mucuṭī | </p>
                    <p>sā tu sūkṣmadantarjurdvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanāt
                        chinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsāharaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.7"> tālayantre api dve dvādaśāṅgule
                        matsyagalatālakavadekatālakadvitālake karṇanāḍīśalyāharaṇārthe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.8"> nāḍīyantrāṇi
                        suṣirāṇyanekaprakārāṇyanekaprayojanānyenakatomukhānyekatomukhāni ca bhavanti
                        | </p>
                    <p>srotogataśalyadarśanārthamāharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ ceti | </p>
                    <p>tāni srotodvārapariṇāhāni tathāyogapradīrghāṇi ca kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.9"> kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ
                        pañcāṅgulapariṇāhāṃ dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ
                        nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt | </p>
                    <p>tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām | </p>
                    <p>śalyanirghātinīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.10"> ārśoyantraṃ trividham | </p>
                    <p>tāmrāyohaimaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ
                        hastatalāyatamekaṃ pañcāṅgulāni pariṇāhena puṃsāṃ ṣaṅgulāni strīṇām | </p>
                    <p>dvicchidraṃ darśanārthamekacchidraṃ karmaṇi | </p>
                    <p>tathā hi sukhena darśanaṃ śastrakṣārāgnyanatikramaśca | </p>
                    <p>chidraṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāram | </p>
                    <p>yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyādho 'rdhāṅgulamupari
                        tathārdhāṅgulocchritodvṛttakarṇikam | </p>
                    <p>tṛtīyaṃ tu tādṛśameva śamyākhyaṃ pārśvacchidrarahitaṃ pīḍanārtham | </p>
                    <p>bhagandare tu chidrādūrdhvamoṣṭhamapanīya kurvīta | </p>
                    <p>tadvacca ghrāṇārśo 'rbudayantraṃ nāḍyākāraṃ dvyaṅgulāyatamekacchidraṃ
                        pradeśinīparīṇāham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.11"> tathāṅgulītrāṇakamaṅgulīpraveśitaṃ
                        kiñcitsthūlavṛttauṣṭhamūrdhvādhaśchidraṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ dāntaṃ
                        śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā | </p>
                    <p>taddṛḍhena sūtreṇa maṇibandhapratibaddhamāsyavisrāvaṇe yojyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.12"> yonivraṇadarśane yantraṃ ṣoḍaśāṅgulam | </p>
                    <p>madhye suṣiraṃ caturbhittaṃ catuśśalākaṃ sañcāriṇyāmudrayordhvaṃ
                        nibaddhamutpalamukulavaktraṃ mūle śalākākramaṇādūrdhvavikāsi ca | </p>
                    <p>nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañjanayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato 'karṇike
                        mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī | </p>
                    <p>dakodare nāḍīmubhayatodvārāṃ picchanāḍīṃ vā yuñjyāt | </p>
                    <p>snehabastyuttarabastipradhamanadhūmamūtravṛddhiniruddhamaṇiprabhṛtiṣu
                        yathāsvameva yantrāṇyuktāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.13"> śṛṅgaṃ tu hrasvamadhyadīrghamaṣṭādaśadvādaśāṅgulāyataṃ
                        tryaṅgulapraveśamukhamagre sarṣapopalacchidraṃ tanucarmanaddhaṃ
                        cūcukākāramukhaṃ ca | </p>
                    <p>tadvātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyacūṣaṇārtham | </p>
                    <p>śleṣmaraktācūṣaṇārthastvalābuḥ | </p>
                    <p>sa dvādaśāṅguladīrgho
                        'ṣṭādaśāṅgulapariṇāhastricaturaṅgulavṛttasamucchritamukhaḥ
                        pariveṣṭitadīptakuśabalvajapicugarbhaśca prayojyaḥ | </p>
                    <p>tadvadeva ca mānakarmābhyāṃ ghaṭī | </p>
                    <p>sā tu gulmonnamanavilayanārthaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.14"> śalākāyantrāṇyapi nānākṛtīni nānārthāni yathāyogaṃ
                        dairghyapariṇāhāni ca bhavanti | </p>
                    <p>teṣāmeṣaṇakarmaṇī dve gaṇḍūpadamukhe | </p>
                    <p>srotogataśalyāharaṇārthe 'ṣṭāṅgulanavāṅgule dve masūradalamukhe | </p>
                    <p>ṣaṭ śaṅkavaḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ vyūhanakriyau dvādaśaṣoḍaśāṅgulau dvāvahiphaṇāmukhau | </p>
                    <p>tathā cālanārthe daśadvādaśāṅgulau śarapuṅkhamukhau | </p>
                    <p>āharaṇārthe baḍiśamukhau | </p>
                    <p>tathā garbhaśaṅkuḥ śaṅkutulyo 'ṣṭādaśāṅgulaḥ praṇatāgro mūḍagarbhāharaṇe | </p>
                    <p>tathā sarpaphaṇāvadevāgravakraṃ tadākhyamaśmaryāharaṇārtham | </p>
                    <p>tathā dantanirghātanaṃ caturaṅgulaṃ śarapuṅkhamukhaṃ sthūlavṛttaprāntam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.15"> ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi
                        vividhavraṇakledakṣārapramārjanakriyāsu | </p>
                    <p>teṣāmapi dūrāsannaghrāṇavraṇopayoginī ṣaṭ saptāṅgule dve | </p>
                    <p>pāyau daśadvādaśāṅgule | </p>
                    <p>karṇaśodhanaṃ sruvamukhamaśvatthapatrāgram | </p>
                    <p>tathā kṣārāgnikarmārthe jāmbavoṣṭhāni dvādaśāṣṭāṅgulāni
                        kramādvyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.16"> śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ | </p>
                    <p>āntravṛddhau tvardhenduvakrā madhyordhvanirgataśalākāḥ | </p>
                    <p>dahane nāsārśo 'rbudayoḥ kolāsthidalamātramukhā vellitauṣṭhā | </p>
                    <p>kṣāraviṣauṣadhapraṇidhānāya ca darvyastisro 'ṣṭāṅgulā darvyākārāḥ
                        kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulinakhaparimāṇanimnamukhāstathāñjalisaṃsthānāḥ | </p>
                    <p>uttarabastyañjanādiṣu yathāyathamevopadiṣṭāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.17">
                        anuyantrāṇyayaskāntarajjucarmāntravastrāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantamukhaśākhānakhabālāśvakālapākaharṣabhayāni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.18"> etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave 'pi vā | </p>
                    <p>sandhau koṣṭhadhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.19"> yantrakarmāṇi tu
                        nirghātanapūraṇabandhanavyūhanaparivartanacālanavivaraṇapīḍanamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇavyathanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇaujūkaraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni
                        bāhulyenacaturviṃśatirbhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.20"> vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca
                        yasmāt | </p>
                    <p>yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.21"> śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti | </p>
                    <p>tadyathā
                        dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśāpatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣiṇībaḍiśanakhaśastrāṇi
                        ceti | </p>
                    <p>prāyaśca tāni ṣaḍaṅgulāni sudhmātāvartitāyoghaṭitānyutpalapatranīlāni
                        sugrahāṇi surūpāṇi sudhārāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni pratyekaṃ ca
                        prāyo dvitrāṇi svapramāṇārdhacaturthabhāgaphalāni | </p>
                    <p>tāni vyādhideśavaśāt prayuñjīta | </p>
                    <p>teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa yantravadvyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.22"> tatra trayamādyaṃ lekhane | </p>
                    <p>vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane | </p>
                    <p>catvāri bhedane | </p>
                    <p>maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane | </p>
                    <p>kuśapatrādīni pañca pracchāne | </p>
                    <p>kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane | </p>
                    <p>teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca | </p>
                    <p>sūcyaḥ sīvane | </p>
                    <p>sūcīkūrcaḥ kuṭṭane | </p>
                    <p>khajo mathane | </p>
                    <p>eṣiṇyeṣaṇe bhedane ca | </p>
                    <p>baḍiśo grahaṇe | </p>
                    <p>nakhaśastramuddharaṇe | </p>
                    <p>chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca | </p>
                    <p>iti dvādaśāvidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.23"> viśeṣatastu dantalekhanaṃ
                        suprabandhavaccaturasramekadhāraṃ dantaśarkarālekhane | </p>
                    <p>maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ
                        tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu
                        prayojyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.24"> vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate gambhīre vā
                        śvayathāvṛjusūcyagramiṣṭam | </p>
                    <p>viparīte tu pṛṣṭhato 'vanatadhāram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.25"> aṅguliśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ
                        vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ
                        pradeśinīprathamaparvapramāṇārpaṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibandhaṃ
                        kaṇṭharogeṣu prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.26"> kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā | </p>
                    <p>sarpavaktraṃ vakramardhāṅgulaphalaṃ ghrāṇakarṇārśo 'rbudacchedanārtham | </p>
                    <p>karapatraṃ daśāṅgulaṃ dvyaṅgulavistāraṃ sūkṣmadantaṃ kharadhāraṃ
                        sutsarunibaddhamasthicchedanārtham | </p>
                    <p>kuśapatrāṭīmukhe dvyaṅgulaphale | </p>
                    <p>antarmukhamardhacandrākāramadhyardhāṅgulaphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.27"> kuṭhārikā pṛthudaṇḍā godantākārā
                        ardhāṅgulaphalāsthyāśritasirāvyadhārthā | </p>
                    <p>vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ
                        vardhmodaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca | </p>
                    <p>śalākobhayatomukhī kurabakamukulāgrā tāmramayī liṅganāśavyadhanārthā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.28"> ārā caturasrārdhāṅgulavṛttamukhā tāvatpraveśā
                        bahalakarṇapālīvyathārthā pakvāmaśophasandehabhedanārthā ca | </p>
                    <p>karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulasuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.29"> sūcyastisro vṛttā nigūḍhadṛḍhapāśāḥ | </p>
                    <p>tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryaṅgulā tryasrā | </p>
                    <p>sandhyasthivraṇeṣvalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā pakvāmāśayayormarmasu ca
                        sārdhadvyaṅgulā dhanurvakrā vrīhimukhā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.30"> sūcīkūrco vṛttaikamūlo 'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ
                        kuṣṭaśvitravyaṅgendraluptasuptādiṣu | </p>
                    <p>khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā
                        nāsābhyantaragataśoṇitamokṣaṇārthaḥ | </p>
                    <p>eṣaṇyā dve suślakṣṇasparśe tayorekāṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu
                        suṣirānveṣaṇe | </p>
                    <p>anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca
                        bhedane | </p>
                    <p>baḍiśo 'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ | </p>
                    <p>nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato 'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ
                        sūkṣmaśalyod vṛtau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.31"> aṇuśastrāṇi tu
                        jalaukaḥkṣārāgnisūryakāntakācasphaṭikakurucindanakhaśākaśophālikādikharapatrasamudraphenaśuṣkagomayādīni
                        | </p>
                    <p>svabuddhyā ca vikalpya vividhāni yantraśastrāṇi tatkarmāṇi copakalpayet | </p>
                    <p>hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.32"> tatra
                        dīrghahrasvasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatā ityaṣṭau yantradoṣāḥ | </p>
                    <p>atrādyāḥ pañca kuṇṭhakhaṇḍakharadhārāścetyaṣṭāveva śastradoṣāḥ | </p>
                    <p>anyatra karapatrāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.33"> tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu
                        udakena māṃsacchedaneṣu | </p>
                    <p>tailena pāṭanabhedaneṣu sirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.34"> dhārā punaḥ chedanānāṃ māsūrī lekhanānāmardhamāsūrī | </p>
                    <p>vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.35"> teṣāṃ chedanabhedanalekhanāni vṛntasādhāraṇe bhāge
                        pradeśinīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ susamāhito gṛhṇīyāt | </p>
                    <p>vṛntāgre visrāvaṇāni pradeśinyaṅguṣṭhāṅgulībhyām | </p>
                    <p>hastatalapracchāditavṛntāgraṃ vrīhimukhaṃ mukhe | </p>
                    <p>mūleṣvāharaṇārthāni | </p>
                    <p>pāśasyopari madhye laghusandaṃśaṃ kartarīṃ ca | </p>
                    <p>śeṣāṇyapi yathāyogaṃ kriyāsaukaryeṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.36"> niśātanī tu teṣāṃ suślakṣṇā śilā māṣamudgaprabhā | </p>
                    <p>dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.37"> na cādhigataśāstropyakṛtayogyaḥ subahuśo
                        vāpyadṛṣṭakarmā śastrakarmāṇi pravartteta | </p>
                    <p>sirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya | </p>
                    <p>tasmāt
                        saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivardhmamāṃsapeśikotpalanālādiṣu
                        yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt | </p>
                    <p>tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ pūrṇena netreṇa bastipīḍAnayogyām
                        mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām | </p>
                    <p>pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.38"> yuktakārī bhiṣag bubhūṣuḥ puruṣaṃ
                        saṃpūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ
                        niṣkṛṣṭadṛṣṭāntramāvahantyāmāpagāyāṃ muñjabalbajaveṣṭitaṃ
                        pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet | </p>
                    <p>taṃ samyakprakuthitaṃ codghṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena
                        śanaiśśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva
                        bāhyābhyantarānaṅgasirāsnāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca
                        lakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.39"> iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat | </p>
                    <p>samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.40"> syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ | </p>
                    <p>kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.34.41"> vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ | </p>
                    <p>śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ ||</p>

                    <p>iti catustriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.35.1"> athāto jalaukovidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.2"> nṛpāḍhyabhīrusukumārabālasthaviranārīṇāmasṛgvisrāvaṇāya
                        jalaukaso yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.3"> tāstu dvividhāḥ saviṣā nirviṣāśca | </p>
                    <p>tatra duṣṭāmbusarpamaṇḍūkamatsyādiśavakothamūtrapurīṣajā
                        raktaśvetātikṛṣṇatanusthūlacapalapicchilāḥ sthūlamadhyaromaśāḥ
                        śakrāyudhavadvicitrordhvarājīcitā vā saviṣāḥ | </p>
                    <p>taddaṃśāddāhaśophapākakaṇḍūpiṭakāvisarpajvaramūrchaśvitrotpattiḥ | </p>
                    <p>tatra viṣapittaraktaharāṃ kriyāṃ kurvīta | </p>
                    <p>padmotpalasaugandhikādisugandhivimalavipulasalilaśaivālajāḥ śaivālaśyāvā
                        nīlordhvarājayo vṛttāśca nirviṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.4"> sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni | </p>
                    <p>tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet | </p>
                    <p>gajavājiṣvaparāḥ | </p>
                    <p>tāsu sukumārāstanutvaco 'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ | </p>
                    <p>viparītāḥ pumāṃso 'rdhacandrākṛtipurovṛttāśca | </p>
                    <p>tatra bahudoṣeṣu cirotthiteṣu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ | </p>
                    <p>striyo viparīteṣu | </p>
                    <p>jalaukasastvārdracarmāhyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe
                        sthāpayet | </p>
                    <p>śṛṅgāṭakakaśerukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsnāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ
                        svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt | </p>
                    <p>lālādikothaparihārārthamevaṃ ca tryahāt tryahādūrdhvaṃ
                        pūrvamannapānamapanīyānyaddadyāt | </p>
                    <p>pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet | </p>
                    <p>tāsāṃ tu duṣṭaśoṇitāsamyagvamanāt pratatapātanācca mūrcchā bhavati | </p>
                    <p>tāsāmambhobhiḥ pūrṇabhājanasthānāmaceṣṭayāhārānabhilāṣeṇa ca jñātvā tā
                        vivarjayet | </p>
                    <p>itarāstu haridrāsarṣapakalkāmbhasi muktapurīṣā avantisome takre vā
                        punarāśvāsitā jale sukhopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā
                        mṛdgomayacūrṇābhyāmanusukhaṃ virūkṣya daṃśadeśaṃ yojayet | </p>
                    <p>alagantīṣu kṣīraghṛtanavanītarudhirānyatamabindūn nyaset pracchedvā | </p>
                    <p>aśvakhuravacca vaktraṃ niveśyonnataskandhā daśanti | </p>
                    <p>yadā ca śiśuvacchvasantyo śiraḥspandormivegaiḥ pibanti
                        tadārdravāsasāvacchādayet | </p>
                    <p>secayeccāmbhasālpālpam | </p>
                    <p>yathā ca haṃsaḥ kṣīrodakāt kṣīramādatte | </p>
                    <p>tadvadutkliṣṭe rakte jalaukāḥ prāg duṣṭamasṛk | </p>
                    <p>yadā ca taddaṃśe todaḥ kaṇḍūrvā tadā śuddharaktarakṣaṇārthamapanayet | </p>
                    <p>laulyācca daṃśamamuñcantyāḥ kṣaudraṃ lavaṇacūrṇaṃ vā mukhe dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.5"> patitāṃ tu taṇḍulakaṇḍanopadigdhagātrāṃ
                        tailalavaṇābhyaktamukhīṃ āpucchādāmukhamanulomaṃ śanaiḥ pīḍayan
                        samyagvāmayet | </p>
                    <p>tataḥ pūrvavat sannidadhyāt | </p>
                    <p>saptarātraṃ ca tāḥ punarna pātayet | </p>
                    <p>aśuddhe tu rakte madhunā guḍena vā daṃśāt kiñcidavaghaṭṭayan srāvayet | </p>
                    <p>srutaraktasya ca sadyo daṃśaṃ śītābhiradbhiḥ prakṣālya
                        sarpiḥpicunāvaguṇṭhayet | </p>
                    <p>sthitaraktaṃ cotkliṣṭaśoṇitaśeṣaprasādanāya kaṣāyamadhuraśiśiraiḥ saghṛtaiḥ
                        pradehaiḥ pradihyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.6"> tatra yogādīn sirāvyadhavadupalakṣayet | </p>
                    <p>pratikurvīta ca | </p>
                    <p>duṣṭaraktāpagamāt śvayathuśaithilyaṃ dāharāgaśūlopaśamaśca | </p>
                    <p>raktapittena duṣṭamalābughaṭikābhyāṃ na nirharedagnisaṃyogādvātakaphābhyāṃ ca
                        duṣṭaṃ nirharet | </p>
                    <p>tathā kaphena na śṛṅgeṇa skannatvāt | </p>
                    <p>vātapittābhyāṃ tu duṣṭaṃ nirharet | </p>
                    <p>atha pracchādyāṅgaṃ tanuvastrapaṭalāvanaddhaprāntena śṛṅgeṇācūṣet | </p>
                    <p>tathā pradīptāpicugarbhābhyāmalābughaṭikābhyāmiti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ślokāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.7"> gātraṃ badhvoparidṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam | </p>
                    <p>snāyusandhyasthimarmāṇi tyajanpracchānamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.8"> adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ | </p>
                    <p>na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.9"> pracchānenaikadeśasthaṃ suptaṃ śṛṅgādibhirharet | </p>
                    <p>grathitaṃ tu jalaukobhirasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.10"> pracchānaṃ piṇḍite vāsyādavagāḍhe jalaukasaḥ | </p>
                    <p>tvaksthe 'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake 'sṛji | </p>
                    <p>vātādidhāma vā śṛṅgajalauko 'lābubhiḥ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.35.11"> srutāsṛjaḥ pradehādyaḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ | </p>
                    <p>satodakaṇḍūḥ śophastaṃ sarpiṣoṣṇena secayet ||</p>

                    <p>iti pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.36.1"> athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.2"> bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāsteṣāmanyeṣāṃ
                        ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu sirāvyadhaḥ pradhānam | </p>
                    <p>amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva | </p>
                    <p>tathā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.3"> sirāvyadhaścikitsārdhaṃ saṃpūrṇaṃ vā cikitsitam | </p>
                    <p>śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.4"> yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām | </p>
                    <p>anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.5"> tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ
                        rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitamindragopākāraṃ ca
                        śaśaśoṇitaguñjāphalālaktapadmasuvarṇavarṇaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ
                        madhuramīṣallavaṇaṃ snigdhamasaṃhatamaśītoṣṇaṃ guru
                        pittaikacayaprakopopaśamaṃ saumyāgreyaṃ prakṛtyā raktamāhuḥ | </p>
                    <p>tathā doṣam | </p>
                    <p>dūṣyamiti kecit | </p>
                    <p>ubhayātmakamanye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.6"> taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ
                        balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ | </p>
                    <p>itarathā punaḥ śaratkālasvabhāvādeva vā
                        praduṣṭamabhiṣyandādhimanthaśuklārmatimiraraktarājīśirastodabhedadāhakaṇḍūkarṇarogamukhapākapūtighrāṇāsyopadehatvagulmaplīhavidradhivīsarpajvararaktapittakuṣṭhapiṭakāślīpadopadaṃśaśaṅkhaśophavātaśoṇitaraktamehakṣudrarogāgnisvaranāśāṅgagauravasādārocakāmlodgāralavaṇāsyatākrodhamohasvedamadamūrchāyasanyāsakampatandrādīnām
                        | </p>
                    <p>ye ca śītoṣṇasnigdharūkṣādyaiḥ sarvadoṣapratipakṣaiḥ samyagapyupakrāntāḥ
                        sādhyā api na sidhyanti | </p>
                    <p>te ca raktaprakopajāḥ tasmātteṣvatyudriktaraktavisrāvaṇāya yathāsvaṃ sirāṃ
                        vidhyet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.7"> na tu
                        snehapītakṛtapañcakarmānyatamagarbhiṇīsūtikājīrṇakāmalāklībonaṣoḍaśātītasaptativarṣābhighātātisrutaraktāduṣṭaraktāsnigdhātisnigdhāsvinnākṣepakapakṣāghātātisāracchardiśvāsakāsodararaktapittārśaḥpāṇḍurogasarvāṅgaśophapīḍitānām
                        | </p>
                    <p>na cāvyadhanīyāścāyantritānutthitāḥ sirāḥ na tiryaṅna
                        cātiśītoṣṇavarṣavātābhreṣu | </p>
                    <p>tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api sirā na sravantyatisravanti vā
                        samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak
                        pracyavante | </p>
                    <p>na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu | </p>
                    <p>pratirogaṃ tu vyadhaṃ prati vibhāgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.8"> śironetrarogeṣu lālāṭyāmupanāsyāmapāṅgyāṃ vā karṇarogeṣu
                        paritaḥ karṇau | </p>
                    <p>nāsārogeṣu nāsāgre | </p>
                    <p>pratiśyāye tu nāsālalāṭasthāḥ | </p>
                    <p>mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ | </p>
                    <p>jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhamūrdhagāḥ | </p>
                    <p>apasmāre hanusandhimadhyagāḥ | </p>
                    <p>unmādetūro 'pāṅgalalāṭagāḥ | </p>
                    <p>vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāḥ | </p>
                    <p>caturthake skandhādhogatāmanyatarapārśvāśrayām | </p>
                    <p>tṛtīyake 'ṃsayorantare trikasandhimadhyagatām | </p>
                    <p>pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇyāḥ samantāt dvyaṅgule | </p>
                    <p>nirvṛttopadaṃśaśukravyāpatsu meḍhre | </p>
                    <p>galagaṇḍaḥ ūrmūlasaṃśritām | </p>
                    <p>gṛddhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā caturaṅgule | </p>
                    <p>apacyāmindrabasteradhastāt dvyaṅgule | </p>
                    <p>kroṣṭukaṇīrṣe sakthivātarujāsu ca gulphasyopariṣṭāccaturaṅgule | </p>
                    <p>ślīpadeṣu yathāsvaṃ vakṣyate | </p>
                    <p>dāhaharṣacippavātaśoṇitavātakaṇṭakavidārikāpādadārīprabhṛtiṣu pādarogeṣu
                        kṣipramarmaṇa upariṣṭāt dvyaṅgule | </p>
                    <p>etenetarasakthibāhū vyākhyātau | </p>
                    <p>viśeṣatastu vāmabhāgābhyantarato bāhumadhye plīhodare | </p>
                    <p>evameva dakṣiṇe bāhau yakṛdākhye | </p>
                    <p>tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti | </p>
                    <p>gṛdhrasyāmiva viśvācyām | </p>
                    <p>bāhuśoṣāpabāhukayorapyeke | </p>
                    <p>adṛśyamānāsu tvetāsvativṛddhasya vyādheranyavyādhyuktānāmapi yathāsannaṃ
                        vyadhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.9"> prāgeva copakalpayecchayanāsanodakumbhavastrapaṭṭādi | </p>
                    <p>tathā yathālābhaṃ ca
                        tagarailāśītaśivakuṣṭhapāṭhāviḍaṅgabhadradārutrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālacūrṇamasṛksrāvaṇāya
                        | </p>
                    <p>asṛk sthāpanāya ca
                        loddhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikarasāñjanaśālmalīśaṅkhayavagodhūmamāṣacūrṇam
                        | </p>
                    <p>vaṭAaśvatthāśvakarṇapalāśabibhītakasarjārjunadhanvanadhātakīsālasārārimedatindukatvagaṅkuraniryāsaśrīveṣṭakamṛtkapālamṛṇālāñjanacūrṇam
                        | </p>
                    <p>kṣaumamaṣīlākṣāsamudraphenacūrṇaṃ vā | </p>
                    <p>tathānyaccātisrutaraktavyāpatpratīkāropakaraṇam | </p>
                    <p>sajjopakaraṇo hi vidyo na mohamāpneti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.10"> atha kṛtasvastyayanamāturaṃ vyādhibalasātmyādyavekṣya
                        snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe
                        'parāhve vāṅgāratāpoṣṇabāṣpānyatareṇa svinnaṃ jānūcchrite mṛdāvāsane
                        jānunihitakūrparaṃ samasthitapādaṃ pratyādityamupaveśayet | </p>
                    <p>keśānte ca plotacarmavalkalapaṭṭānyatamena badhnīyāt | </p>
                    <p>tataścāyatena vastrāṅguṣṭhagarbheṇa muṣṭidvayenāturo yathāsvaṃ manye
                        nipīḍayeddantaiśca dantān | </p>
                    <p>gaṇḍau cādhmāpayet | </p>
                    <p>puruṣaścainaṃ pṛṣṭhata ūrdhvasthaḥ vastrakṛkāṭikāntaranyastayanvastraṃ
                        prāṇānabādhamāno yantrayedityeṣo 'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ vyadhane
                        yantravidhiḥ | </p>
                    <p>tataścāsya vaidyo 'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā sirāṃ tāḍayet | </p>
                    <p>utthitāñca spandamānāṃ sparśadāṃ vābhilakṣya vāmahastena
                        kuṭhārikāmūrdhvadaṇḍāṃ kṛtvā sirāmadhyenyasya lakṣayitvā ca tathaiva ca
                        madhyamayāṅgulyā tāḍayedaṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayet | </p>
                    <p>gūḍabahalatvakpraticchannāyāmaṅguṣṭhapīḍanādunnamanamupalakṣayet | </p>
                    <p>utkasanena krodhasaṃrambheṇa cāpūryante sirāḥ | </p>
                    <p>aṅguṣṭhena tu nāsāgramunnamayya vrīhimukhenopanāsikāṃ vidhyet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.11"> unnamitavidaṣṭāgrajihvasyādho jihvāyāḥ | </p>
                    <p>vivṛtāsyasya tāluni dantamūle ca | </p>
                    <p>grīvāsirāsu stanayorupari yantrayet | </p>
                    <p>udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśirasaḥ | </p>
                    <p>bāhubhyāmavalambamānasya pārśvayoḥ | </p>
                    <p>unnatameḍhrasya meḍhre | </p>
                    <p>śroṇipṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyāvākśirasa upaviṣṭasya | </p>
                    <p>viśvācīgṛdhrasyoranākuñcite kūrpare jānuni ca sukhopaviṣṭasya
                        gūḍhāṅguṣṭhabaddhamuṣṭervyadhanīyapradeśasyopari caturaṅgule
                        plotādyanyatamena ca badhvā hastasirām | </p>
                    <p>evamekapādaṃ susaṃsthitaṃ sthāpayitvānyapādamīṣatsaṅkucitaṃ tasyopari nidhāya
                        jānusandheradhohastābhyāmāgulphaṃ nipīḍya pūrvavadbadhvā pādasirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>tatra tatra ca taistairupāyairvikalpya yantrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.12"> tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ vrīhimukhena | </p>
                    <p>ato 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā | </p>
                    <p>asthnāmuparikuṭhārikayārdhayavamātram | </p>
                    <p>sarvatra cānuttānāvagāḍhamṛjvasaṅkīrṇaṃ marmādyanupaghātisirāmadhye
                        śastramāśu pātayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.13"> ekaprahārābhihatā dhārayā yā sravedasṛk | </p>
                    <p>muhūrtaruddhā tiṣṭhecca samyagviddheti tāṃ viduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.14"> alpakālaṃ vahatyalpaṃ durviddhā tailacūrṇanaiḥ | </p>
                    <p>saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.15"> samyagviddhānāmapi ca sirāṇāmavahanakāraṇāni mūrchā
                        bhayaṃ yantraśaithilyamatigāḍhatvamatyāśitatā kṣāmatvaṃ kuṇṭhaśastravyadho
                        mūtritoccāritatvaṃ duḥsvinnatā kaphāvṛtavraṇadvāratā ceti | </p>
                    <p>athāpravṛttikāraṇaṃ yathāsvamupalakṣya pratikuryāt | </p>
                    <p>tagarādicūrṇena ca tailalavaṇapragāḍhena sirāmukhamavacūrṇayet | </p>
                    <p>pṛṣṭhamadhye cāturaṃ pīḍayet | </p>
                    <p>evaṃ sādhu vahati | </p>
                    <p>samyak pravṛtte kaphānilopaśamanaraktāvicchedanārthaṣmuṇalavaṇatailabindubhiḥ
                        sirāmukhaṃ siñcet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.16"> agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā | </p>
                    <p>samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.17"> yasya tu sravati rakte mūrchā jāyate tasya vimucya
                        yantraṃ śītasalilārdrapāṇisparśena vyajanavāyunā śrotrasukhena vacasā ca
                        samāśvāsayannupaśamayya mūrchāṃ punaḥ srāvayet | </p>
                    <p>punarmūrchatyaparedyustryahe 'pi vā | </p>
                    <p>paraṃ tu rudhirāvasecanapramāṇaṃ prasthaḥ | </p>
                    <p>ato 'nyathā vyādhidehartubalamapekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.18"> tatra phenilamaruṇaṃ śyāvamacchaṃ rūkṣamaskandi
                        kaṣāyānurasaṃ lohagandhi vegasrāvi śītaṃ ca raktaṃ vātāt | </p>
                    <p>gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ pītaṃ haritaṃ visraṃ matsyagandhi
                        kaṭutvānmakṣikāniṣṭamauṣṇyādaskandi sacandrakaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt | </p>
                    <p>kovidārapuṣpagairikodakāpāṇḍu śītaṃ snigdhaṃ skandi ghanaṃ picchilaṃ tantumad
                        vraṇadvārāvasādi lavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt | </p>
                    <p>dvandvasaṅkīrṇaṃ saṃsargāt | </p>
                    <p>kaṃsanīlamāvilaṃ durgandhaṃ ca sannipātāt | </p>
                    <p>śuddhamuktaṃ prāk | </p>
                    <p>tataḥ srutaraktasya vyadhamanulomamaṅguṣṭhenoparudhya
                        śanaiśśanairyantramapanīyāśvāsayet | </p>
                    <p>satailaṃ ca plotaṃ sirāmukhe datvā badhnīyāt | </p>
                    <p>saṃveśayeccainam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.19"> atiṣṭhati tu rakte sirāmukhaṃ sandhātuṃ
                        pūrvoktaiścūrṇairavacūrṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet | </p>
                    <p>śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe datvā gāḍhaṃ badhnīyāt | </p>
                    <p>madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭam | </p>
                    <p>śītāmbunāvasiñcet | </p>
                    <p>śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret | </p>
                    <p>padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ
                        kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya sirāṃ vidhvā
                        rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt | </p>
                    <p>tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet | </p>
                    <p>snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet | </p>
                    <p>vyadhādanantaraṃ vā punastāmeva sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt | </p>
                    <p>saṅkocayituṃ vā sirāmukhaṃ taptaśalākayā dahet | </p>
                    <p>na ca kṣaṇamapyupekṣeta | </p>
                    <p>kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya
                        mūrchāsaṃjñānāśāśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn
                        karoti | </p>
                    <p>maraṇaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.20"> prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayāt kṣīyate 'nalaḥ | </p>
                    <p>vardhanaṃ cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.21"> aśuddhaṃ tu raktamaparāhṇe 'nyedyurvā punaḥ srāvayet | </p>
                    <p>tato 'pi śeṣaṃ sarvathā vāpyavisrāvyaraktasya
                        śītasekapradehavirekopavāsasnigdhamadhurānnapānaiḥ prasādayet | </p>
                    <p>māsamātraṃ vā snehādibhirupacarya punarvidhyet | </p>
                    <p>durvyadhātivyadhakuṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣādvyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ
                        sādhayediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.22"> unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna
                        yāvat | </p>
                    <p>doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannāstāvaddhitāhāravihārabhāk syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.23"> nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte
                        hitamannapānam | </p>
                    <p>tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.36.24">
                        prasannavarṇendriyamindrithārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam | </p>
                    <p>sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti ||</p>

                    <p>iti ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.37.1"> athātaḥ śalyāharaṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.2"> trividhā hi gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca | </p>
                    <p>sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.3"> tatra dhyāmaṃ piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ
                        śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadudgataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ saśalyaṃ vidyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.4"> viśeṣatastu tvaggate śalye vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ
                        kaṭhinaśca | </p>
                    <p>māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaḥ
                        pākaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.5"> peśyantarasthe śophavarjyaṃ māṃsaprāptavat | </p>
                    <p>sirāgate sirādhmānṃ śūlaṃ ca | </p>
                    <p>snāvagate snāvajālāvakṣepaṇaṃ saṃrambhaścograruk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.6"> srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ | </p>
                    <p>dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgapīḍā
                        hṛllāsaśca | </p>
                    <p>asthigate vividhā vedanāḥ śophaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.7"> sandhigate 'sthivacceṣṭoparodhaśca | </p>
                    <p>asthisandhigate 'sthipūrṇatā saṅgharṣo balavāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.8"> koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanāni ca
                        vraṇamukhādbhavanti | </p>
                    <p>marmagate marmaviddhavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.9"> yathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ parisrāvaistvagādiṣu
                        śalyamupalakṣayet | </p>
                    <p>sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyavispaṣṭāni bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.10"> śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭānyuparuhyante | </p>
                    <p>doṣaprakopavyavāyavyāyāmābhighātebhyaśca pracalitāni punarābādhayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.11"> tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ
                        mṛnmāṣayavagodhūmagomayacūrṇamarditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā
                        bhavati | </p>
                    <p>yatra vā styānaṃ sarpirnihitamāśu vilīyate | </p>
                    <p>pralepo vā śuṣyati | </p>
                    <p>tatra śalyaṃ jānīyāt | </p>
                    <p>māṃsapranaṣṭe snehādibhiḥ kriyābhirāturamupapādayet | </p>
                    <p>karśitasya ca śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamānaṃ yatra yatra saṃrambhaṃ
                        vedanāṃ vā janayati tatra śalyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.12"> evaṃ koṣṭhāstnipeśīvivareṣvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.13"> sirāsrotodhamanīsnāvapraṇaṣṭe khaṇḍacakramaśvayuktaṃ
                        rathamāropyāturaṃ viṣame 'dhvani śīghraṃ nayet | </p>
                    <p>tataḥ saṃrambhādibhirjānīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.14"> sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannaṃ sandhiṃ
                        prasāraṇākuñcanabandhanapīḍanairupācaran pūrvavadavagacchet | </p>
                    <p>asthipraṇaṣṭe snigdhasvinnānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
                        bhṛśamupacaraṃstadvadupalakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.15"> marmapraṇaṣṭe tvananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ
                        parīkṣaṇaṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.16"> sāmānyalakṣaṇaṃ
                        tūcchritahastiskandhāśvamādrurohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmairjambhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairmalaśukrotsargairvā
                        yatra saṃrambho vedanā vā bhavati | </p>
                    <p>yatra vā svalpe 'pyāyāse svāpo gauravaṃ ghaṭṭanaṃ śopho vā syāttatra
                        śalyamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.17"> samāsataścaturvidhaṃ śalyaṃ bhavati | </p>
                    <p>vṛttadvitricaturasrabhedena | </p>
                    <p>tadadṛśyamānaṃ vṛttasaṃsthānādanumimīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.18"> sarvaśalyānāṃ mahatāmāharaṇe dvāvevopāyau pratilomo
                        'nulomaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.19"> tatra pratilomamarvācīnamānayedanulomaṃ parācīnam | </p>
                    <p>tiryaggataṃ yataḥ sukhāhāryaṃ bhavati | </p>
                    <p>tataḥ chitvāpaharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.20"> pratilomamanuttuṇḍitaṃ chedanīyaṃ pṛthumukhaṃ ca śalyaṃ
                        nirghātayet | </p>
                    <p>tathā kakṣyāvaṅkṣaṇoraḥparaśukāntarapatitāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.21"> naiva cāharedviśalyaghnaṃ marmapraṇaṣṭaṃ vāśophavedanaṃ
                        pākavirahitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.22"> atha hastaprāpyaṃ śalyaṃ hastenāharet | </p>
                    <p>tadaśakyaṃ yathāyathaṃ yantreṇa | </p>
                    <p>tathāpyaśakyaṃ śastreṇa viśasya tato nirlohitaṃ vraṇaṃ
                        kṛtvāgnighṛtamadhuprabhṛtibhiḥ svedayitvāvadahya tarpayitvā sarpirmadhubhyāṃ
                        badhvācārikamādiśet | </p>
                    <p>sirāsnāvalagnaṃ śalākāgreṇābhimocyāharet | </p>
                    <p>hṛdaye 'bhivartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāharet | </p>
                    <p>yathāmārgaṃ durāharamanyato 'pyevamāharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.23"> asthivivarapraṇaṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya padbhyāṃ
                        puruṣaṃ yantreṇāpakarṣet | </p>
                    <p>aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ sugṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ
                        pratibhujya vā dhanurguṇairekato badhvānyataśca pañcāṅgyā susaṃyatasyāśvasya
                        vaktrakaṭake badhnīyāt | </p>
                    <p>athainamevaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayañchiro vegena | </p>
                    <p>śalyamuddharati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.24"> dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tamyāṃ pūrvavad
                        badhvoddharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.25"> durbalavāraṅgaṃ tu kuśābhirbadhvā | </p>
                    <p>śvayathugrastavāraṅgamutpīḍya śvayathum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.26"> adeśottuṇḍitamaśmamudgaraprahāreṇa vicālya
                        yathāmārgameva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.27"> karṇavattu yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvā | </p>
                    <p>nāḍīyantreṇa va bahumukhena yathāsvamupasaṅgṛhya śalākāyantreṇānyena vā
                        pūrvavadāharet | </p>
                    <p>anulomamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena | </p>
                    <p>pakvāśayagataṃ virecanena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.28"> vātaviṇmūtragarbhasaṅgaṃ pravāhaṇena
                        duṣṭavātaviṣastanyādīnyāsyaviṣāṇacūṣaṇena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.29"> kaṇṭhasrotogate tu śalye bisaṃ saktaṃ sūtraṃ kaṇṭhe
                        praveśayet | </p>
                    <p>atha tadgṛhītaṃ vijñāya śalyaṃ samameva sūtraṃ bisaṃ cākṣipet | </p>
                    <p>bisābhāve mṛṇāle 'pyayameva vidhiḥ | </p>
                    <p>jātuṣe tu kaṇṭhasakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśayettadā cāgnitaptāṃ sūkṣmamukhīṃ
                        śalākāmatha tāṃ gṛhītaśalyāṃ śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmāharet | </p>
                    <p>ajātuṣe 'pyevameva prataptāṃ jatumadhūcchiṣṭānyatarapradigdhāṃ śalākām | </p>
                    <p>matsyakaṇṭakamanyadvā tādṛgasthiśalyaṃ kaṇṭhalagnaṃ sūtreṇa sūtraplotena vā
                        veṣṭitayāṃgulyāpaharet | </p>
                    <p>athavā keśoṇḍukaṃ dṛḍhadīrghasūtrabaddhaṃ dravopahitaṃ pāyayedvāmayecca | </p>
                    <p>vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ sahasaivākṣipet | </p>
                    <p>mṛdunā vā dantadhāvanakūrccenāpaharet | </p>
                    <p>parato vā praṇudet | </p>
                    <p>vāloṇḍuke vilagne tadvat kaṇṭakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.30"> kṣatakaṇṭhaśca triphalācūrṇaṃ
                        madhughṛtasitopetamanukaṇṭhayan lihyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.31"> apāṃ pūrṇaṃ
                        puruṣamavākcirasamavapīḍayeddhunuyādvāmayecca bhasmarāśau vā
                        nikhanyādāmukhāt | </p>
                    <p>anyathā hyunmārgagāmibhiradbhirādhmānakāsaśvāsapīnasendriyopaghātajvarādayaḥ
                        śleṣmavikārā mṛtyuśca | </p>
                    <p>tatra yathāsvaṃ kaphe pratikuryāt | </p>
                    <p>grāsaśalyamambunā praveśayet | </p>
                    <p>skandhe vā muṣṭinābhihanyāt | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.37.32"> tathā nirbhujya vartma vartmagatamapanīya
                        coṣṇāmbubāṣpasvedaṃ samadhumadhukakvāthena sarpiṣā ca pariṣekaṃ kuryāt | </p>
                    <p>svayamapi śalyamaśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilairnayanādibhyo
                        'ṅgāvayavebhyaḥ patati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.33"> kīṭe karṇasrotaḥpraviṣṭe todo gauravaṃ
                        bharabharāyamāṇaṃ ca bhavati spandamāne cāpyadhikaṃ vedanā | </p>
                    <p>tatra salavaṇenāmbunā madhukayuktena madyena vā sukhoṣṇena pūraṇam | </p>
                    <p>nirgate ca kīṭe tadutsarjanam | </p>
                    <p>tatraiva tu mṛte pākakothakledā bhavanti | </p>
                    <p>teṣu karṇasrāvoktaṃ kuryāt | </p>
                    <p>pratīnāhoktaṃ ca | </p>
                    <p>toyapūrṇaṃ karṇaṃ hastonmathitena tailāmbunā pūrayet | </p>
                    <p>pārśvāvanataṃ vā kṛtvā hastenāhanyānnāḍyā vā cūṣayet | </p>
                    <p>bhavanti cātra ślokāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.34"> jāuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam | </p>
                    <p>ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.35"> viṣāṇaveṇudārvasthidantavālopalāni tu | </p>
                    <p>śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.36"> viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi | </p>
                    <p>prāyo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.37"> śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate | </p>
                    <p>tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarśanabṛṃhaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.38"> tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ | </p>
                    <p>pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇapīḍanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.39"> śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām | </p>
                    <p>taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathāharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.40"> vraṇe praśānte prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu | </p>
                    <p>alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.37.41"> kāya eva paraṃ śalyaṃ nijadoṣamalāvilaḥ | </p>
                    <p>śalye śalyaṃ śarādyaṃ tu viśeṣāttena cintyate ||</p>

                    <p>iti saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.38.1"> athātaḥ śastrakarmavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.2"> dvividhe hi vyādhāvupāyāpekṣe nija gāgantau vā
                        bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.3"> sa cāmayaḥ prāyeṇa śvayathupūrvako bhavatyataḥ
                        śophāvasthasyaiva vātapittakapharaktasaṃsargasannipātātmakatāmupalakṣya
                        pākabhayādyathāsvamupavāsalepasekāsṛṅmokṣakaṣāyaghṛtapānaśodhanāni
                        prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.4"> tathāpyanupaśāmyati pravilayanam | </p>
                    <p>avilīyamāne copanāhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.5"> tatra śophasyāmalakṣaṇamalpatā cālpoṣmarujatvaṃ
                        tvaksavarṇatā sthairyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.6"> pacyamānastu vivarṇo bastirivātataḥ | </p>
                    <p>saṃrambhaśūlarāgadāhoṣārucitṛṣṇājvarāratisparśāsahatvānidratāsamanvito
                        viṣyandayati sarpiḥ śoṣayati pradehaṃ sarṣapakalkopalipta iva cimicimāyate
                        pipīlikābhiriva saṃsarpyate pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata ivāṅgulyā tāḍyata
                        iva daṇḍena tudyata iva sūcībhirbhidyata iva śaktibhiśchidyata iva śastreṇa
                        daśyata iva vṛścikairdahyata ivāgnikṣārābhyāṃ mathyata ivomulkena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.7"> pakve tu gatavegatvaṃ pramlānatā tvakśithilatā
                        valīprādurbhāvaḥ pāṇḍutā madhyonnatatāṅgulyavapīḍitamukte pratyunnamanaṃ
                        bastāvivodakasya pūyasya sañcaraṇaṃ kaṇḍūḥ saṃrambhaśūlādyupaśamaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.8"> śūlaṃ narte 'nilāddāhaḥ pitācchophaḥ kaphodayāt | </p>
                    <p>rāgo raktācca pākaḥsyādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.9"> pāke 'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhākṣitaḥ | </p>
                    <p>valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇtanūruhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.10"> kaphajeṣu tu śopheṣu keṣucit gambhīratvādraktameva
                        vipacyate | </p>
                    <p>tataścāspaṣṭaṃ pakvaliṅgaṃ bhavati | </p>
                    <p>yatra hi tvaksāvarṇyaṃ śītaśophatalparujatāśmavacca ghanatā | </p>
                    <p>na tatra mohamupeyāt | </p>
                    <p>taṃ raktapākamityācakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.11"> athainaṃ samyakpakvamavadhārya
                        bhīruvṛddhabāladurbalaklībakṣīṇagarbhiṇīviṣārditaśastrakṣāmeṣu
                        pākoddhatadoṣeṣu ca piṇḍiteṣu sandhimarmāśriteṣvalpeṣu vā śopheṣu
                        tīkṣṇoṣṇadravyairdāraṇaṃ kurvīta | </p>
                    <p>itareṣu tu pāṭanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.12"> āmapāṭane sirāsnāyuvyāpādanaṃ
                        śoṇitātipravṛttirvedanātivṛddhiravadaraṇaṃ kṣatavisarpo vā syāt | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.13"> piṣṭhan pakve punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛṅāmiṣam | </p>
                    <p>vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.14"> yaśchinattyamamajñānādyaśca pakvamupekṣate | </p>
                    <p>śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.15"> prāk śastrādbhojayediṣṭaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ ca pāyayet | </p>
                    <p>na mūrchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.16"> anyatra mūḍhagarbhodarāśmarīmukharogebhyaḥ | </p>
                    <p>athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyālepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāśritaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe
                        'hanimuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ
                        kṛtamaṅgalaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā
                        pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharannanulomaṃ
                        śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt | </p>
                    <p>sakṛdevāharecchastramāśu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.17"> mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ śastrapadamuktam | </p>
                    <p>dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vābhisamīkṣya vivṛtte pradeśe
                        vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛtte gambhīramāṃsale caiṣaṇyā | </p>
                    <p>viparīte karīrādinālenātisaṃvṛte sūkaravālena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.18"> yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca | </p>
                    <p>tatra tatra vraṇaṃ kuryāt suvibhaktaṃ nirāśayam | </p>
                    <p>āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.19"> śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū | </p>
                    <p>asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.20"> tatra
                        bhrūgaṇḍalalāṭākṣikūṭauṣṭhadantaveṣṭamanyākaṇṭhajatrukakṣyākukṣivaṅkṣaṇeṣu
                        tiryakcheda iṣṭaḥ | </p>
                    <p>anyatra tu sirāsnāyūpaghāto 'tivedanā cirād vraṇasaṃroho māṃsaskandī ca
                        tiryakchedāt bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.21"> tataḥ śastramavacārya śītābhiradbhirāturamāśvāsya
                        samantāt pratipīḍyāṅgulyā vraṇamapi prakṣālya kaṣāyeṇa vraṇāt plotenāmbho
                        'panīya
                        vedanārakṣoghnairguggulvagarusarjarasavacāgaurasarṣapahiṅgulavaṇanimbapatraiḥ
                        saghṛtairvraṇaṃ dhūpayitvā yathāsvamauṣadhena madhughṛtatilakalkaiśca
                        digdhāṃ vatiṃ praṇidhāya kalkena pūrayitvā
                        nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte 'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ
                        sumṛditairavacchādya ghanāṃ kabalikāṃ datvā savyadakṣiṇānyatarapārśve
                        ṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdupaṭṭaṃ niveśya badhnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.22"> vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayed vraṇān | </p>
                    <p>sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.23"> śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ
                        yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet | </p>
                    <p>udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parito vikīrya parṇaśabaryādibhirasya rakṣāṃ
                        kuryādrakṣo 'bhibhavaniṣedhārtham | </p>
                    <p>tebhyaśca balimupaharet | </p>
                    <p>dhārayecca śirasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.24"> lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm | </p>
                    <p>vacāṃ chatrāmaticchatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.25"> guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet | </p>
                    <p>tathā snehoktaṃ dinacaryoktaṃ cācāramanuvarteta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.26"> viśeṣataśca divāsvapnād vraṇe
                        śophakaṇḍūrāgarukpūyavṛddhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.27"> strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalite srute | </p>
                    <p>śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge 'pyavāpnuyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.28"> bhojayeccainaṃ yathāsātmyaṃ
                        samātītaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānyatamaṃ
                        mudgamasūrāḍhakīsatīnayūṣajāṅgalarasopetaṃ
                        jīvantīsuniṣaṇṇakataṇḍulīyakavāstukavārtākapaṭolakāravellakabālamūlaśaśākayuktaṃ
                        dāḍimāmalakasaindhavasahitaṃ sarpiḥsnigdhaṃ laghvalpamuṣṇodakottaraṃ ca | </p>
                    <p>evamasya samyagaśitaṃ jarāmupaiti | </p>
                    <p>ajīrṇādanilādīnāṃ vibhramo balavāan bhavet | </p>
                    <p>tataḥ śopharujāpāka dāhānāhānavāpnuyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.29">
                        navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitaśākāmlalavaṇakaṭukakṣārānūpāmiṣāṇi
                        varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.30"> vargo 'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt | </p>
                    <p>madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśuvyāpādayed vraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.31"> bālośīraiśca vījyeta nacainaṃ parighaṭṭayet | </p>
                    <p>na tudennava kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.32"> snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śṛṇvanmanaḥpriyāḥ | </p>
                    <p>āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ vraṇamapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.33"> punaśca tṛtīye 'hani pakṣālanādi pūrvavat vraṇakarma
                        kuryāt | </p>
                    <p>dvitīye divase mokṣaṇādvigrathito vraṇaścirāduparohatyugrarujaśca bhavati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.34"> na ca vikeśikāmauṣadhaṃ
                        vātisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍhamaślakṣṇaṃ durnyastaṃ vā dadyāt | </p>
                    <p>atisnehāt kledaḥ | </p>
                    <p>atiraukṣyāt chedo vedanā ca | </p>
                    <p>atiślathatvādapariśuddhiḥ | </p>
                    <p>gāḍhatayā saṃrambha aślakṣṇatvāddurnyāsācca vraṇavartmopagharṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.35"> avaśyaṃ sāśaye vraṇe vikeśikāṃ dadyāt | </p>
                    <p>saṃpūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam | </p>
                    <p>vraṇaṃ śodhayate śīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.36"> vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret | </p>
                    <p>bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.37"> yastu sīvyo vraṇastatra
                        calāsthiśalyapāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohya vicchinnapravilambitaṃ māṃsaṃ
                        sandhyasthīni ca yathāsthānaṃ samyak sthāpayitvā sthite rakte yathārhaṃ
                        sūcyopahṛtena snāyusūtravālānyatamena sīvyet | </p>
                    <p>śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.38"> sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ | </p>
                    <p>tadyathā goṣphaṇikātunnasīvanavellitakarajjugranthibandhanamiti | </p>
                    <p>teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ | </p>
                    <p>prahāravaśāccopayogaḥ | </p>
                    <p>na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmatyalpabahugrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet | </p>
                    <p>evaṃ samyaksyūtamavekṣya
                        madhughṛtayuktairañjanamadhukanimbalodhrapriyaṅgusallakīphalakṣaumamaṣīcūrṇairavakīrya
                        pūrvavad bandhādi yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.39"> asīvyā vaṅkṣaṇavakṣaḥkakṣādiṣu pracaleṣvalpamāṃseṣu ca
                        vāyunirvāmiṇo 'ntarlohitaśalyā viṣāgnikṣārakṛtāśca vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.40"> sīvyāstu medassamutthitā bhinnalikhitāḥ
                        kaphagranthiralpapālikaḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca | </p>
                    <p>śirolalāṭākṣikūṭakarṇanāsāgaṇḍauṣṭhakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣvacaleṣu
                        māṃsavatsu ca pradeśeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.41">
                        kośadāmotsaṅgasvastikānuvellitamuttolīmaṇḍalasthavikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ
                        pañcāṅgī ceti pañcadaśa bandhaviśeṣāḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.42"> tatra kośamaṅgulīparvasu vidadhyāt | </p>
                    <p>dāma sambādhe 'ṅge | </p>
                    <p>utsaṅgaṃ vilambini | </p>
                    <p>svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu | </p>
                    <p>anuvellitaṃ śākhāsu | </p>
                    <p>muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ | </p>
                    <p>maṇḍalaṃ vṛtte 'ṅge | </p>
                    <p>sthavikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu | </p>
                    <p>yamakaṃ yamalavraṇayoḥ | </p>
                    <p>khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu | </p>
                    <p>cīnamapāṅgayoḥ | </p>
                    <p>vibandhamudarorupṛṣṭheṣu | </p>
                    <p>vitānaṃ mūrdhādau pṛthule 'ṅge | </p>
                    <p>goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu | </p>
                    <p>pañcāṅgīṃ jatrūrdhvamiti | </p>
                    <p>yo yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin kurvīta | </p>
                    <p>na tu vraṇasyopari na cābādhakaro yathā syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.43"> bandhastviṣṭo 'nile duṣṭe duṣṭe bhagne vraṇeṣu ca | </p>
                    <p>tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.44"> trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ | </p>
                    <p>kaphavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.45"> vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeṣu ca | </p>
                    <p>tathā sphikkakṣyāvaṅkṣaṇoruśirassu gāḍhaṃ badhrīyāt | </p>
                    <p>śākhāvadanakaṇṭhakarṇameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodarorassu samam | </p>
                    <p>akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.46"> vātaśleṣmajeṣu śithilasthāne samam | </p>
                    <p>samasthāne gāḍham | </p>
                    <p>gāḍhasthāne gāḍhataram | </p>
                    <p>tathā śītavasantayostryahāt | </p>
                    <p>pittarakteṣu tu gāḍhasthāne samam | </p>
                    <p>samāsthāne śithilam | </p>
                    <p>śithilasthāne naiva | </p>
                    <p>tathā śaradgrīṣmayoḥ sāyaṃ prātaśca | </p>
                    <p>abadhyamānaḥ
                        punardaṃśamaśakatṛṇakāṣṭhapāṃsuśītavātātapādisamparkādvividhopadravopadruto
                        duṣṭavraṇatāmupaiti | </p>
                    <p>snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati | </p>
                    <p>bheṣajamacirācchuṣyati | </p>
                    <p>kṛcchreṇa rohati | </p>
                    <p>rūḍhe ca vaivarṇyaṃ bhavati | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.47"> cūrṇataṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatha pāṭitam | </p>
                    <p>asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.48"> utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate | </p>
                    <p>udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'tiruk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.49"> samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati | </p>
                    <p>sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām | </p>
                    <p>pracchādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.50"> ajīrṇātaruṇācchidraiḥ samantāt suniveśitaiḥ | </p>
                    <p>dhautairakarkaśaiḥ kṣīrībhūrjārjunakadambajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.51"> kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehinām | </p>
                    <p>karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.52"> māṃsapāke na baddhavyā gudapāke ca dāruṇe | </p>
                    <p>śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.53"> arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet krimīn | </p>
                    <p>te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.54"> surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe | </p>
                    <p>saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.55"> gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ | </p>
                    <p>pracchādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.56"> utpadyamānāsu ca tāsu tāsvavasthāsu doṣādīnapekṣya
                        yathāsvamupakramairupakramet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.57"> na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣamupasaṃrohayet | </p>
                    <p>sa hyalpenāpyavacāreṇāntarutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo vikurute | </p>
                    <p>tasmātsuśuddhaṃ ropayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.58"> rūḍhe 'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīnvivarjayet | </p>
                    <p>māsān ṣaṭ sapta vā nṛṛṇāṃ vidhireṣa praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.38.59"> itīdaṃ vraṇamāśritya diṅmātramupadarśitam | </p>
                    <p>uttare vistarastasya vakṣyate sādhanaṃ prati ||</p>

                    <p>iti aṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.39.1"> athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.2"> kṣāro hi nānauṣadhasamavāyanirvṛtteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ
                        kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇoṣṇo dahanaḥ pācano vidāraṇo vilāyanaḥ
                        śodhano ropaṇaḥ krimyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ
                        chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇādyataśca sambādhāvakāśajeṣu
                        duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśo 'rbudādiṣu śastreṇa cāsidhyastu
                        duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate | </p>
                    <p>sa dvividho bāhyābhyantaraparimārjanabhedena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.3"> tatrārśo
                        'rbudabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharogakuṣṭhakilāsatilakālakādiṣu
                        bahiḥ parimārjanena | </p>
                    <p>antaḥparimārjanena tu gulmagarodarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśmarīśarkarādiṣu
                        sa yathāsvamevopadekṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.4"> na tūbhayo 'pi yojyo
                        bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajvarātisārapāṇḍuśirohṛdayarogamehākṣipākatimirārocakāturakṛtavamanavirekartumatīgarbhiṇyudvṛttaphalayonisarvāṅgaśūlaviṣamadyapīteṣu
                        | </p>
                    <p>marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśephasrotassvalpamāṃseṣu
                        ca deśeṣvakṣṇoścānyatra vartmarogāt | </p>
                    <p>tathā śītoṣṇavarṣadurdinapravāteṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.5"> atha bahiḥ parimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca | </p>
                    <p>tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste 'hani
                        praśastadeśajātaṃ madhyamavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ
                        surāpalalasumano 'kṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ kṛtvā pradakṣiṇaṃ
                        cābhyarcyainamadhivāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.6"> daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ | </p>
                    <p>gantumarhantyasaṅkruddhāstyaktvemaṃ vāsamavyayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.7"> bheṣajārthaṃ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimam | </p>
                    <p>vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.8"> iti | </p>
                    <p>athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyettato
                        yugamātramārūḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ
                        pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet | </p>
                    <p>evaṃ ca
                        pāribhadrapalāśāśvakarṇarājavṛkṣamahāvṛkṣavṛkṣakendravṛkṣāsphotasaptacchadanaktamālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitrakārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthān
                        vasante saṅgṛhītāṃśca yavān saśūkanālāṃścatasraśca kośātakīḥ savān
                        samūlaphalapatraśākhān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivāte
                        pṛthaṅ nicayīkṛtya muṣkakanicaye ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya
                        tilakuntalairādīpayet | </p>
                    <p>dagdhvā ca śānte 'gnau pṛthak sudhāśarkarābhasma kṛtvetarat
                        sarvakṣāradroṇamadhikamuṣkakaṃ salilapalasahasreṇa gavādimūtrapalasahasreṇa
                        cāloḍya mahatā vastreṇa parisrāvayet | </p>
                    <p>yāvadaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā
                        bhasma vivarjayet | </p>
                    <p>tataḥ snehapākavidhinā pācayet | </p>
                    <p>pacyamāne ca tasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ kṣīrabakaṃ śaṅkhanābhicāyase
                        pātre 'gnivarṇān kṛtvā tatkṣārācchakuḍavamātre nirvāpya tenaiva ca
                        suślakṣṇaṃ piṣṭvā pratīvāpaṃ dadyāt | </p>
                    <p>tataśca sutarāṃ darvyāvaghaṭṭayan vipacet yāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ
                        samuttiṣṭhet sāndratayā ca darvīpralepī syāttadainamavatāryāyoghaṭe
                        yavaraśau suguptaṃ sthāpayet | </p>
                    <p>eṣa madhyamaḥ kṣāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.9"> mṛdau śarkarādīnnirvāpyāpanayenna tu piṣṭvā kṣipet | </p>
                    <p>tīkṣṇe tu
                        dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍasvarjikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
                        ślakṣṇacūrṇīkṛtā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṃ dadyāt | </p>
                    <p>tāṃśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>kṣīṇabale tu balādhānārthaṃ punaḥ kṣārajalamāvapet | </p>
                    <p>tatranātitīkṣṇo nātimṛduḥ śvetaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī
                        sukhanirvāpyo 'lparuganabhiṣyandī ceti daśa kṣārasya guṇāḥ | </p>
                    <p>daśaiva ca doṣāḥ | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>atyuṣṇo 'tiśīto 'titīkṣṇo 'timṛduratitanuratighano 'tipicchilovisarpī
                        hīnauṣadho hīnapākaśceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.10"> tatra kṣārakarmaṇyupahāret
                        picuvartiśalākādarvyañjalikāghṛtamadhuśuktatuṣodakamastukṣīrodakaśītapradehaśayanāsanādīni
                        | </p>
                    <p>atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vāptaparicārakagṛhītasya vyādhiṃ
                        chitvāvalikhya pracchāya vā picuplotānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṃ
                        pātayet | </p>
                    <p>tato mātrāśatamupekṣeta | </p>
                    <p>vartmaroge tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭena vā kṛṣṇabhāgaṃ
                        pracchādya padmapatratanuḥ kṣāralepaḥ | </p>
                    <p>ghrāṇajeṣu tvarśo 'rbudeṣvādityābhimukhasyonnamayya nāsikāmupekṣyāśca
                        pañcāśanmātrāḥ | </p>
                    <p>tadvacchrotrajeṣu | </p>
                    <p>gudārśassu pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya dhārayenmātrāśatameva | </p>
                    <p>tataḥ pramārjanena pramṛjya kṣāraṃ samyagdagdhamavekṣya
                        nirvāpayetsarpirmadhubhyāṃ śuktatuṣodakamastukṣīrādibhiśca | </p>
                    <p>tataḥ paraṃ śītamadhuraiḥ saghṛtaiḥ pradihyāt | </p>
                    <p>abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca | </p>
                    <p>sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṃ na viśīryate tato
                        dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālepayetsuvarṇakṣīrīyutairvā
                        trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā | </p>
                    <p>mālatīvṛṣāṅkolanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvāthena vraṇaprakṣālanam | </p>
                    <p>eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam | </p>
                    <p>nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā | </p>
                    <p>yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇamupakramet | </p>
                    <p>tilāḥ sayaṣṭimadhukā ropaṇe cāsya pūjitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.11"> tatra
                        pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikāropaśāntau ca samyagdagdhaṃ
                        bhavati | </p>
                    <p>tadviparyayeṇa todakaṇḍūjāḍyādibhiścadurdagdham | </p>
                    <p>tatra punaḥ pātayet | </p>
                    <p>ūṣādāharāgaśophajvarapākavisarpaśirorogavātapittakopairatidagdham | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>netre 'tiyogādvartmanirbhedenendriyabhraṃśaḥ | </p>
                    <p>ghrāṇe nāsāvaṃśataruṇāsthidaraṇaṃ saṅkoco gandhājñānaṃ ca | </p>
                    <p>tadvacchotrādiṣvapi ca yathāsvaṃ vyāpat | </p>
                    <p>gude viṇmūtrarodho 'tīsāraḥ puṃstvopaghāto gudavidaraṇācca mṛtyurvā sarvadā
                        vā śophatodavedanāsrāvāḥ | </p>
                    <p>śakṛnmūtravātavidhāraṇāśaktirvā | </p>
                    <p>tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet | </p>
                    <p>ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.12"> amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ | </p>
                    <p>yātyāśu svādutāṃ tamādamlairnirvāpayettarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.13"> jvarātisāratṛṇmohamūrchāhṛdvedanārtibhiḥ ||</p>

                    <p>kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.14"> pāyayetātiyoge 'tastaṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi | </p>
                    <p>saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.15"> dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam | </p>
                    <p>dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātirugdharam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.16"> dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān | </p>
                    <p>āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.17"> tato 'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam | </p>
                    <p>kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.39.18"> śoṇitātipravṛttau tu bāhyāntaḥ śiśiro vidhiḥ ||</p>

                    <p>iti ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha catvāriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Sū.40.1"> athāto 'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.2"> agniḥ kṣārādapi garīyānauṣadhaśastrakṣārairasiddhānāṃ
                        taddāhasiddherapunarbhavācca | </p>
                    <p>tatrāgnikarma tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu ca prayujyate | </p>
                    <p>tatra
                        maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu
                        sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho
                        yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu | </p>
                    <p>granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu
                        jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ
                        | </p>
                    <p>sirāsnāyusandhyasthicchadeśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśāsamyagvyadheṣu
                        jāmvavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭAguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.3"> na tu
                        dahedbhinnakoṣṭhamantaśśoṇitamanuddhṛtaśalyamanekavraṇapīḍitamuṣṇe ca kāle
                        tathā kṣārānarhaṃ ca ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya
                        picchilamannamaśitavato 'gnikarma kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.4"> atha dāhārhamāturaṃ
                        kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā
                        vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa
                        bhastrānilādhmātairvyajanena
                        cordhvānirgacchajjvālatayāpāditāpadyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśādvalayārdhacandasvastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena
                        muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedā
                        samyagdāhaliṅgotpatteḥ | </p>
                    <p>ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu
                        snehamadhūcchiṣṭamadhuguḍeḥ pūrayitvā dahet | </p>
                    <p>samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāśca pradehān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.5"> samyagdagdhaliṅgaṃ punassaśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ
                        tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe | </p>
                    <p>kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe | </p>
                    <p>kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ sirādagdhe | </p>
                    <p>kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snāyvādidagdhe ca | </p>
                    <p>durdagdhātidagdhayostu pramādadagdhavallakṣaṇam | </p>
                    <p>cikitsitaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.6"> pramādadagdhaṃ punaścaturvidhaṃ bhavati | </p>
                    <p>tutthaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ca | </p>
                    <p>tatra yadvivarṇamūṣyate 'timātraṃ tattutham | </p>
                    <p>yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvroṣādāharuja ścirāccopaśāmyanti taddurdagdham | </p>
                    <p>pakvatālaphalavarṇaṃ samasthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca samyagdagdham | </p>
                    <p>atidagdhe tūgrarujatā dhūmāyanaṃ māṃsāvalambanaṃ sirādivyāpado
                        gambhīravraṇatā jvaradāhatṛṇmūrchācchardayaḥ
                        śoṇitātipravṛttistannimittāścopadavāḥ kṛcchreṇa rohaṇaṃ rūḍhe ca vivarṇateti
                        | </p>
                    <p>snehadāhastu kaṣṭataro bhavati | </p>
                    <p>sa hi snehasya sūkṣmamārgānusāritvād dūramanupraviśatīti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.7"> tutthasyagnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam | </p>
                    <p>styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmati yato bahiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.8"> vedanā vardhate tena rudhiraṃ ca vidahyate | </p>
                    <p>uṣṇaṃ niṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.9"> śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kṛtvā tataḥ punaḥ | </p>
                    <p>ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāvacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.10"> samyagdagdhe tavakṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | </p>
                    <p>sāmṛtaiḥ saghṛtairlepaḥ kalkairvānūpamāṃsajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.11"> śāntoṣmaṇi paraṃ kuryāt pittavidradhisādhanam | </p>
                    <p>atidagdhe viśīrṇānimāṃsānyud vṛtya śītalām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.12"> kriyāṃ kuryāttataḥ paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ | </p>
                    <p>tindukītvakkaṣāyairvā piṣṭaiḥ sājyaiḥ prelepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.13"> guḍūcyāśchādayet patrairathavaupodakairvraṇam | </p>
                    <p>bheṣajaṃ cāsya kurvīta sarvaṃ pittavisarpavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.14"> snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet | </p>
                    <p>śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham | </p>
                    <p>apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Sū.40.15"> iti tantrasya hṛdayaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate | </p>
                    <p>atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ ||</p>

                    <p>iti catvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p>sūtrasthānam samāptam ||</p>
                </div2>

            </div1>


            <div1 xml:id="AS.Śā." type="chapter">
                <head>śārīrasthānam</head>

                <div2 type="section">
                    <p xml:id="AS.Śā.1.1"> athātaḥ putrakāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.2"> atha khalu pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāmatulyagotrāṃ
                        tulyābhijanāmasañcārirogakulaprasūtaṃ
                        rūpaśīlalakṣaṇasampannāmanūnāvinaṣṭadantauṣṭhakarṇanāsānakhakeśastanīṃ
                        mṛdumarogaprakṛtimakapilamapiṅgalāmahīnādhikāṅgīṃ
                        dvādaśavarṣadeśīyāmamarabhujagasaridacalavṛkṣapakṣinakṣatrāntyapreṣyabhīṣaṇakanāmānyanudvahantīmanaghāmanindyāmanindyena
                        vidhinodvahet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.3"> tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ
                        putrārthaṃ prayateta | </p>
                    <p>tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ | </p>
                    <p>ūnapañcaviṃśativarṣeṇonaṣoḍaśavarṣāyāmāhito garbhaḥ kukṣistha eva
                        vināśamāpnuyādalpāyurbalārogyavibhavo vā syādvikalendriyo vā | </p>
                    <p>ṛtāvādye ca rātritraye tathā duṣṭe śukrārtava iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.4"> tatrāhārasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya
                        sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate | </p>
                    <p>tattu kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradharāṃ
                        kalāmāśrityāsrutaṃ sarvāṅgavyāpitayā sthitam | </p>
                    <p>viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu | </p>
                    <p>harṣodīritaṃ tu saṃghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgāt pravartate | </p>
                    <p>tat saumyaṃ snigdhaṃ guru śuklaṃ madhugandhi madhuraṃ picchilaṃ bahu bahalaṃ
                        ghṛtatailakṣaudrānyatamavarṇaṃ ca śukraṃ garbhādhānayogyaṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.5"> tathā raktameva ca strīṇāṃ māse māse
                        garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamityāhuḥ | </p>
                    <p>atiprasaṅgenānṛtāvṛtau vā tadevāsṛgdaraṃ pradaraṃ vyāpadaṃ ca
                        raktayonisaṃjñāṃ labhate | </p>
                    <p>tatsādhane raktapittacikitsitaṃ guhyarogapratiṣedhaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.6"> vātakaphāvṛtamārgāṇāṃ cāpravartamānaṃ pittalairupācaret | </p>
                    <p>taddhi varddhamānamantarvartamānaṃ saśukramaśukraṃ vā jīvarahitaṃ
                        vātalānyāsevamānāyā yoṣito garbhaliṅgāni darśayad gulmībhavati | </p>
                    <p>tatra gulmacikitsitamīkṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.7"> kadācidvā garbha iva vātodaraṃ bhavati
                        tadvātopaśamanairupaśāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.8"> tadeva kadācidārtavaṃ saumyairbṛṃhaṇātmabhirāhāravihāraiḥ
                        stambhitamanupadravamevodaraṃ garbhādhiṣṭhitamiva vardhayati | </p>
                    <p>yena tāmagarbhāṃ garbhiṇīmāhurmūḍhāḥ | </p>
                    <p>tato viparītairyadṛcchayā vā pravṛtte rakte garbhaśarīramapaśyanto
                        bhūtahṛtamityajñā vruvate | </p>
                    <p>yasmātsambhavatyojaso 'paharaṇaṃ rakṣobhirna tu
                        śarīrāpaharaṇamaniṣṭatvādaśaktervā | </p>
                    <p>icchāśaktyorhi pravṛtterupalabdhiḥ | </p>
                    <p>na ca dṛśyate kasyacidamānuṣairdehāpahāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.9"> yadi ca dṛṣṭamapi samullaṅghya kecidatiśaktiyuktā
                        garbhasya śarīrākṣepe pravartante tadā kathamiva
                        prāptāvasarāstajjananīmupekṣeran ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.10"> ārtavaṃ punaśśaśarudhiralākṣārasopamaṃ dhautaṃ ca
                        virajyamānaṃ śuddhamāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.11"> yathā ca bālasya jīrṇasya vā taroḥ puṣpaphalaṃ
                        puṣpaphalasya vā tadvidhasya gandho nopalabhyate tathaiva
                        nonaṣoḍaśātītasaptītavarṣasya puṃsaḥ śukraromādayo
                        yoṣitaśconadvādaśātītapañcāśadvarṣāyā rajastanyādaya iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.12"> atha śuddhaśukrārtavamarogaṃ mitho 'nuraktaṃ
                        mithunamupasnehya vidhivat saṃśodhyāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret | </p>
                    <p>viśeṣatastu ghṛtakṣīravadbhirmadhurauṣadhasaṃskāraiḥ puruṣam | </p>
                    <p>tailena nārīṃ pittalaiśca māṃsaiḥ | </p>
                    <p>evaṃ hi samānaguṇatayā śukrārtavamāpyāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.13">
                        vātapittaśleṣmakuṇapagandhigranthipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi tvabījāni
                        bhavanti | </p>
                    <p>tatra tanu rūkṣaṃ phenilamaruṇamalpaṃ vicchinnaṃ sarujaṃ cirācca niṣicyeta
                        vātena kiñcitpītamapicchilamānīlaṃ vā dahadiva pravartate pittena | </p>
                    <p>majjopasaṃsṛṣṭaṃ prabhūtaṃ vibaddhaṃ cāmbhasi ca kiñcinmajjati śleṣmaṇā | </p>
                    <p>kuṇapagandhyanalpaṃ raktena | </p>
                    <p>granthibhūtaṃ vātaśleṣmabhyām | </p>
                    <p>pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyām | </p>
                    <p>kṣīṇaṃ vātapittābhyām | </p>
                    <p>taduktaṃ sasādhanaṃ prāk | </p>
                    <p>mūtrapurīṣagandhi sannipātena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.14"> ārtavamapi śukravaddoṣairupasṛṣṭamabījameva | </p>
                    <p>tasya liṅgaṃ nāma ca pūrvavat | </p>
                    <p>teṣu kuṇapagranthipūyakṣīṇaretāṃsi kṛcchrasādhyāni | </p>
                    <p>mūtrapurīṣaśukrātavaṃ tvasādhyaṃ kuṇapagranthipūyārtavaṃ ca | </p>
                    <p>tatrādyāṃstrīn śukrārtavadoṣānyathāsvaṃ doṣasādhanena sādhayet | </p>
                    <p>guhyayonirogapratiṣedhena cobhayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.15"> api ca vātike śukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ
                        yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam | </p>
                    <p>bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam | </p>
                    <p>madhukabhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam | </p>
                    <p>kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamuttarabastiḥ | </p>
                    <p>paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīsiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam | </p>
                    <p>trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ | </p>
                    <p>payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam | </p>
                    <p>madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca | </p>
                    <p>ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ
                        pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam | </p>
                    <p>madanaphalakaṣāyo vamanam | </p>
                    <p>dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ | </p>
                    <p>rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam | </p>
                    <p>madhukapippalīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.16"> vātaje puṣpadoṣe bhārṅgīmadhukabhadradārusiddhaṃ
                        sarpiṣpānam | </p>
                    <p>kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram | </p>
                    <p>madhukasṛgālavinnākalkaṃ payassarpissahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau
                        dhārayet | </p>
                    <p>saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣālanam | </p>
                    <p>pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ
                        madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet | </p>
                    <p>śvetacandakvāthaṃ vā sakṣaudram | </p>
                    <p>dhavadhātakīkalkaṃ vā ghṛtena vā madhukamadhurasāmṛdvīkākalkam | </p>
                    <p>śamyākagavākṣīkṣīraṃ virekaḥ | </p>
                    <p>candanapayasyākalkaṃ yonau dhārayet | </p>
                    <p>gaurikāriṣṭakaṣāyaḥ prakṣālanam | </p>
                    <p>ślaiṣmike kuṭajakaṭukāśvagandhākvāthaṃ pibet | </p>
                    <p>samākṣikaṃ vā kṣīrivṛkṣapravālakvāthameteṣāmeva vā cūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ
                        lihyāt | </p>
                    <p>madanaphalakaṣāyeṇa vamanam | </p>
                    <p>tatkalkameva ca yonau dhārayet | </p>
                    <p>lodhratindukakaṣāyaḥ prakṣālanaṃ bastameṣamūtraṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.17"> kuṇaparetasi dhātakīpuṣpakhadirārjunadāḍimaiḥ
                        siddhamasanādibhirvā sarpiḥ pāyayet | </p>
                    <p>granthiretasi pāṣāṇābhidā palāśabhasmanā vā | </p>
                    <p>pūyaretasi parūṣakādinyagrodhādibhyām | </p>
                    <p>mūtrapurīṣaretasi vāyunātivikṛte hiṅgūśīracitrakairathavā
                        citrakavitunnakapriyaṅguhiṅgusamaṅgāmṛṇālasiddhamelāmocacūrṇapratīvāpam | </p>
                    <p>tathā granthyārtave pāṭhātrikaṇṭakavṛkṣakakvātham | </p>
                    <p>kuṇapapūyārtave candanakvāthaṃ pibet | </p>
                    <p>triphalākalkakvāthau cātra dhāraṇācamane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.18"> sarveṣu ca śukrārtavadoṣeṣu strīpuṃsau
                        snehādikarmabhirviśeṣeṇa cottarabastibhiḥ punaḥ punarupācaret | </p>
                    <p>yathāsvaṃ ca yonau kalkaiḥ picubhiśca | </p>
                    <p>ityevaṃ viśuddhaśukrārtavau pūrvoktaṃ vidhimāsevevām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.19"> ṛtustu dṛṣṭārtavo dvādaśarātraṃ bhavati | </p>
                    <p>ṣoḍaśarātramityanye | </p>
                    <p>śuddhayonigarbhāśayārtavāyā māsamapi kecit | </p>
                    <p>tadvadadṛṣṭārtavo 'pyastītyapare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.20"> kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām | </p>
                    <p>srāstākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.21"> padmaṃ saṃkocamāyāti dine 'tīte yathā tathā | </p>
                    <p>ṛtāvatīte yoniḥsyācchukraṃnātaḥ pratīcchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.22"> masenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ | </p>
                    <p>īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.23"> tataḥ puṣpadarśane prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī
                        snānādyalaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī trirātramāsīta | </p>
                    <p>parṇaśarāvakaratalānyatamena yāvakaṃ payasā siddhamalpaṃ karśanārthamaśnīyāt
                        | </p>
                    <p>tīkṣṇoṣṇāmlalavaṇāni ca varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.24"> caturthe 'hanyudvartitā
                        śītasalilasnātānuliptālaṅkṛtāśuklamālyāmbarā
                        kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ | </p>
                    <p>tadā hi yādṛśameva paśyati cintayati vā tādṛśaṃ prasūta iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.25"> tataḥ snānāt punarapi guṇavatputrārthī trirātramupekṣeta
                        | </p>
                    <p>puṣpadarśanāt saptarātram | </p>
                    <p>athāṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā rātrau putrakāmaḥ saṃvaset | </p>
                    <p>paccamyāṃ saptamyāṃ navamyāṃ vā duhitṛkāmaḥ | </p>
                    <p>tāsūttarottaramāyurārogyaiśvaryasaubhāgyabalavarṇendriyasampadapatyasya
                        bhavati | </p>
                    <p>ataḥ paraṃ tūttarottaramevāyurādīnāṃ hrāsaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.26"> tatra yugmāsu rātriṣvalpībhavatyārtavamayugmāsvāpyāyyate
                        | </p>
                    <p>tasmāttāsu kramāt putrasya duhituśca janma | </p>
                    <p>ata eva cānuparatārtavadarśanāṃ putrārthī viprakṛṣṭeṣvapyahassu nopeyāt | </p>
                    <p>yadi tvāhārānurodhādayugmāsu śukrasyādhikatā yugmāsu ca nyūnatā syāttataḥ
                        pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate | </p>
                    <p>strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā | </p>
                    <p>ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakaṃ syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.27"> athopādhyāyaḥ putrīyaṃ vidhānamācaret | </p>
                    <p>śūdrāyāstu mantravarjitam | </p>
                    <p>yādṛśaṃ ca putramāśāsīta tadrūpavarṇacaritān janapadānanucintayeti strī vācyā
                        | </p>
                    <p>tajjanapadāhāravihāropacāraparicchadāṃścānuvidaghīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.28"> karmānte ca pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥ kṣīrābhyā
                        śālyodanamabhiprāśya nātyāśitaḥ sukhī sragvī sumanāḥ prīṇitāṅgaḥ
                        śuklanivasano mauhūrtikānumate rātribhāge kalyāṇāni cintayānastadabhikāmaḥ
                        svāstīrṇaṃ śayanaṃ dakṣiṇena pādena prāgārohet | </p>
                    <p>tādvidhaiva ca pramadā karṇitāṅgī tailamāṣottarāhārā pūrvaṃ vāmapādena
                        puruṣasya dakṣiṇataḥ śayyāmadhirohet | </p>
                    <p>tatra mantraṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadhātu vidhātā tvā dadhātu
                        brahmavarcasā bhaveti | </p>
                    <p>brahmābṛhaspatirviṣṇussomassūryastathāśvinau | </p>
                    <p>bhago 'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadhatu me sutamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.29"> tataḥ parasparaṃ sāmabhirabhisāntvya saharṣamanukūlaṃ
                        saṃviśetām | </p>
                    <p>paryāpte caināṃ śītodakena sahasā pariṣiñcet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.30"> tatrātyāśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā
                        kruddhātimedurānyakāmā 'vyavāyakāmā vā na garbhaṃ dhatte viguṇaṃ vā | </p>
                    <p>tathā puruṣo 'pi | </p>
                    <p>na cāsauadhastiṣṭhet | </p>
                    <p>tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃśceṣṭā vā strī | </p>
                    <p>na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta | </p>
                    <p>nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati | </p>
                    <p>dakṣiṇapārśvagatāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyutaḥ pidadhāti garbhāśayam | </p>
                    <p>vāmapārśvagatāyāstadvat pittaṃ vidahati raktaśukre | </p>
                    <p>tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt | </p>
                    <p>tathā hi yathāsthānameva tiṣṭhanti doṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.31"> labdhagarbhāṃ caināṃ viditvā prāgvyaktībhāvādgarbhasya
                        puṣye puṃsavanāni prayuñjīta | </p>
                    <p>dvādaśarātramityanye | </p>
                    <p>tatrāpi yugmadineṣviti kecit | </p>
                    <p>pratyahamityapare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.32"> tadyathā | </p>
                    <p>lakṣmaṇāvaṭaśṛṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamaṃ kṣīre 'bhiṣutya trīṃścaturo vā
                        bindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā | </p>
                    <p>vāme tu duhitṛkāmā | </p>
                    <p>na caitān niṣṭhīvet | </p>
                    <p>tathā puṣyodghṛtāyāḥ śvetabṛhatyā | </p>
                    <p>mūlakalkādrasaṃ nāvayet | </p>
                    <p>tadvaccotpalapatraṃ kumudapatra lakṣmaṇāmūlaṃ vaṭaśṛṅgāni cāṣṭau ca nāvayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.33"> śuklamālyāmbaradharā ca nārī puṣyoddhṛtāyā lakṣmaṇāyā
                        mūlakalkamudumbaramātraṃ payasā pibet putrasyotpādanāya sthitaye ca | </p>
                    <p>tadvadgauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhakau śaṅkhaṣuṣpīmadhyadaṇḍāṃ sahacaraṃ
                        nagnajitamagnijivyāmaṣṭau vā vaṭaśṛṅgāni śālipiṣṭasya ca
                        pacyamānasyoṣmāṇamāghrāya tadrasaṃ dehalyāṃ sthitā pūrvavannāvayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.34"> yaccānyadapi brāhmaṇā vṛddhastriyo vā brūyustacca kuryāt
                        | </p>
                    <p>tataḥ prajāsthāpanākhyā daśauṣadhīḥ śirasā dakṣiṇena ca pāṇinā dhārayet | </p>
                    <p>etābhiśca siddhaṃ payo ghṛtaṃ vā pibet | </p>
                    <p>etābhireva puṣye puṣye snāyāt sadā ca samālabheta | </p>
                    <p>tathā sarvāsāṃ jīvanīyānāmauṣadhīnāṃ sadopayogastaistairvidhānairiti
                        garbhasthāpanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.35"> saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāśca priyahitānuvartinaḥ
                        paricārakāstathā bharteti | </p>
                    <p>punaścaināṃ māsādupeyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.36"> tatra śukre śukle ghṛtamaṇḍābhe vā garbhasya gauratvaṃ
                        tailābhe kṛṣṇatvaṃ madhvābhe śyāmatvam | </p>
                    <p>tathā kṣīrādimadhurāṇāmupayogānmāturudakavihārācca gauratā tilānnavidāhinā
                        kṛṣṇatā | </p>
                    <p>vyāmiśrāṇāṃ śyāmatā | </p>
                    <p>deśakulānuvṛttitaśca varṇabhedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.37"> tathā tejodhātorudakākāśadhātusamparkādgauratā | </p>
                    <p>bhūvāyusamparkāt kṛṣṇatā | </p>
                    <p>sarvadhātusāmye śyāmatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.38"> satvaviśeṣakarāṇi punarmātāpitṛsatvādayo 'ntarvatnyāḥ
                        śrutayaścābhīkṣṇaṃ svopacitaṃ ca karma bhavati | </p>
                    <p>pūrvābhyāsaśceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.39"> bhavanti cātra | </p>
                    <p>ghṛtakṣīrādinityāsu muditāsu kaphātmasu | </p>
                    <p>ārtavaṃ tiṣṭhatti ciraṃ viparītāsvato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.40"> nipātādeva gṛhṇāti rāgaṃ vāso yathā 'malam | </p>
                    <p>dhruvaṃ garbhaṃ tathā bījaṃ kṣetraṃ bījamupaskṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.41"> aviruddhe dhruvaṃ daive kāle yuktasya karmaṇaḥ | </p>
                    <p>siddhiḥ puṃsavanādyasmāt pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.42"> jātāścaivaṃ rūpavanto māsattvāścirāyuṣaḥ | </p>
                    <p>ṛṇānmocayitāraḥ syuḥ suputrāḥ putriṇāṃ matāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.43"> devatācāraśaucādiratā sūte mahāguṇam | </p>
                    <p>dhāvatyevaṃ cācaritaṃ prāgjanmābhyāsayogataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.1.44"> yoṣito 'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame | </p>
                    <p>garbhasya tanna kiñcittu karotīti na cintyate ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha dvitīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.2.1"> athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.2"> gate purāṇe rajasi nave 'vasthite śuddhe garbhasyāśaye
                        mārge ca bījātmanā śukramavikṛtamavikṛtena vāyunā preritamanyaiśca
                        mahābhūtairanugatamārtavenābhimūrcchitamanvakṣameva rāgādikleśavaśānuvartinā
                        svakarmacoditena manojavena jīvenābhisaṃsṛṣṭaṃ garbhāśayamupayāti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.3"> kāryāṇā ca kāraṇānuvidhāyitvāttatsabhāgatāṃ pratipadyate
                        | </p>
                    <p>tata eva ca śukrasya bāhulyāt pumānārtavasya bāhulyāt strī tayoḥ sāmyena
                        napuṃsakam | </p>
                    <p>śukrārtave 'nilena khaṇḍaśo bhinne yathāvibhāgamapatyānāmutpattiḥ | </p>
                    <p>vikṛte viyonyākṛtīnāṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.4"> atha nāryāḥ sadyogṛhītagarbhāyāśca liṅgaṃ yonyā
                        bījagrahaṇaṃ tṛptirgarimā sphuraṇaṃ śukrārtavayoranubandhaśca | </p>
                    <p>tathā praharṣo hṛllāsastandrāṅgasādaḥ praseko hṛdayavyathā glāniḥ pipāsā ca | </p>
                    <p>krameṇa tu vyaktagarbhāyāḥ kukṣimātragauravaṃ kṣāmanetrasvaratā
                        yoniromasaṃlulanaṃ nidrā jṛmbhaṇaṃ mūrcchā chardiraruciḥ pādaśopho 'mle
                        'bhilāṣasteṣu teṣu coccāvaceṣu bhāveṣviti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.5"> tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante
                        garbheṇa | </p>
                    <p>tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate | </p>
                    <p>tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ | </p>
                    <p>jarāyurityanye sthite rakte romarājiḥ prādurbhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.6"> jarāyuśeṣaṃ cordhvamasṛk pratipadyate | </p>
                    <p>tasmāt pīnakapolapayodharatā kṛṣṇauṣṭhacūcukatvaṃ ca | </p>
                    <p>stanāśrayameva ca kaphoparañjitaṃ stanyatāmupagataṃ prasūtāyāḥ
                        pūnarāhārarasenāpyāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.7"> tatra prathame māse kalalaṃ jāyate | </p>
                    <p>dvitīye ghanaḥ peśyarbudaṃ vā tebhyaḥ kramāt puṃstrīnapuṃsakāni | </p>
                    <p>tṛtīye pañcadhā prarohati | </p>
                    <p>tadyathā sakthinī bāhū śiraśca | </p>
                    <p>sakthyādiprarohaikakālameva ca sarvamaṅgāvayavendriyāṇi
                        yugapatsambhavantyanyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ | </p>
                    <p>krameṇa tu sphuṭībhavanti | </p>
                    <p>eṣā prakṛtiḥ | </p>
                    <p>vikṛtirato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.8"> yathāsvaṃ ca garbhasya puṃstrīnapuṃsakānyatamaliṅgānurūpā
                        bhāvā manasi śarīre ca santiṣṭhante | </p>
                    <p>vaiśeṣikaliṅgasaṅkare tu yato bhūyastvaṃ tato 'ntarā bhāvāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.9"> tadyathā | </p>
                    <p>klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho 'navasthānamadhogurutvamasaṃhananaṃ
                        śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāścāpare strīkarā bhāvāḥ | </p>
                    <p>tato viparītāḥ puṃskarāḥ saṅkīrṇā napuṃsakarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.10"> tadā cāsya vedanā pravyaktā bhavati | </p>
                    <p>tataśca tatprabhṛti spandate 'bhilāṣaṃ pañcendriyārtheṣu karoti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.11"> mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ
                        tadrasahāriṇībhirdharmanībhirmātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati | </p>
                    <p>tasmāttayostābhiḥ śraddhā sampadyate | </p>
                    <p>tathā ca dvihṛdayāṃ nārīṃ dauhṛdinītyācakṣate | </p>
                    <p>anye tu pakṣatrayāt prabhṛtyāpañcamānmāsāddauhṛdakālamāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.12"> prārthanāyāṃ ca tīvrāyāṃ kāmamahitamapyasyai
                        hitopasaṃhitaṃ dadyāt | </p>
                    <p>dauhṛdavimānanāddhi vāyuḥ prakupito 'ntaśśarīramanucaran garbhasya vināśaṃ
                        vairūpyaṃ vā kuryāt | </p>
                    <p>labdhadauhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ prasūte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.13"> caturthe 'ṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto garbhaśca
                        sthiro bhavati | </p>
                    <p>pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati māṃsaśoṇitopacayaśca ṣaṣṭhe
                        keśaromanakhāsthisnāyvādīnyabhivyaktāni balavarṇopacayaśca | </p>
                    <p>saptame sarvāṅgasampūrṇatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.14"> aṣṭame garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā
                        rasahāriṇībhirvāhinībhirmuharmuhurojaḥ parasparamādadāte tasmāttadā garbhiṇī
                        muhurmuditā bhavati muhurglānā tathā garbhaḥ | </p>
                    <p>evaṃ garbhasya janma vyāpattimattadā bhavati ojaso 'navasthitatvāt | </p>
                    <p>tathā hyasya niṣkramaṇonmukhasya parivartanādīnyanubhavata evaujasā viyogaḥ | </p>
                    <p>yadyapi ca kiñcitkālamasyocchvasanaṃ
                        syāttacchinnasyevāṅgasyaujassaṃskārānuvṛttikṛtam | </p>
                    <p>jananyāstu sthiraujaskatayaikadeśena rase saṅkrānte glānireveti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.15"> anye punarāhuḥ | </p>
                    <p>nairṛtabhāgatvāttatra garbhasya maraṇam | </p>
                    <p>tasmāt prasavapratiṣedhārthaṃ strī snātā śucirbrahmacāriṇī devatārādhanaparā
                        syāt | </p>
                    <p>māṃsaudanabāliṃ cātra nirvapet | </p>
                    <p>tasminnekadivasātikrānte 'pi prasavakālamāhurāsaṃvatsarāt | </p>
                    <p>ataḥ paraṃ vikārī bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.16"> garbhastu mātuḥ pṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ
                        saṅkucitāṅgo garbhaṣṭhe dakṣiṇapārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān | </p>
                    <p>vāmaṃ strī madhyaṃ napuṃsakam | </p>
                    <p>tatra sthitaśca garbho mātari svapantyāṃ prabuddhāyāṃ prabudhyate | </p>
                    <p>paratantravṛtteśca garbhasya | </p>
                    <p>niṣekāt prabhṛti garbhāśayopasnehopasvedau vartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.17"> tato vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasyāsya nābhyāṃ
                        pratibaddhānāḍī nāḍyāmaparā tasyāṃ mātṛhṛdayam | </p>
                    <p>tato mātṛhṛdayādāhāraraso dhamanībhiḥ syandamāno 'parāmupaiti | </p>
                    <p>tataḥ kramānnābhim | </p>
                    <p>tataśca sa punargarbhasya pakvāśaye svakāyāgninā pacyamānaḥ
                        prasādabāhulyāddhātvādipuṣṭikaraḥ sampadyate tathāromakūpairupasneho rasa
                        eva ca payobhūtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.18"> ajātasya sākṣādannapānānanupraveśādamalatvācca rasasya
                        garbhasya sthūlamalāsambhavaḥ evaṃ jaṭharastho garbho janmakāle tu
                        prasūtimārutayogāt parivṛtyāvākśirā niṣkrāmatyanu cāparā cyutā mātṛhṛdayāt | </p>
                    <p>eṣā prakṛtiḥ | </p>
                    <p>vikṛtirato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.19"> tatra yā dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvamabhisarati dakṣiṇaśca
                        bāhurbalavāṃstena ceṣṭate tatstane ca prāk payo dṛśyate
                        abhyunnatadakṣiṇakukṣiḥ parimaṇḍalagarbhā
                        punnāmadarśanasparśanapraśnadauhṛdābhiratā punnāmadheyāṃśca svapnān paśyati
                        prasannamukhavarṇā tīkṣṇakṣudūrdhvaromarājiḥ puruṣānabhilāṣiṇī ca sā putraṃ
                        prasūte tadviparyaye kanyāṃ saṅkare ca napuṃsakam | </p>
                    <p>praśnakāle nārī yalliṅgamaṅgaṃ bāhyadravyaṃ vā parāmṛśati talliṅgamasyā
                        garbhamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.20"> yadā tūnmārgago vāto garbhasya rasavāhīni srotāṃsi
                        śoṣayati tadā vātarogī hīnāṅgo vā jāyate | </p>
                    <p>bahūni vā varṣāṇyudare tiṣṭhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.21"> yadā strīpuṃsayoḥ samamevārtho niṣpadyate | </p>
                    <p>bījaṃ vā tayoḥ samāṃśaṃ saṃmukhaṃ ca | </p>
                    <p>yadā ca bījaṃ bhāge duṣyati tadā dviprakṛtirdviretā napuṃsakaṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.22"> yadā strī prathamaṃ kṛtārthā bhavati tataḥ puruṣeṇa
                        paścācchukramutsṛṣṭaṃ harṣānavasthitacetasaḥ striyā vāto viguṇīkaroti
                        puṃstvavāhīni srotāṃsi copahanti tadā vātendriyaṃ bhavati | </p>
                    <p>tanmaithune vātamevotsṛjati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.23"> yadā tu kārtsnyena nopahanti anupaghnanneva vā
                        srotomukhaṃ pidhatte tadā saṃskāravāhyaṃ bhavati | </p>
                    <p>tatra saṃskāro vājīkarā bastayo 'bhyavahāraścetoharṣaṇāni ca | </p>
                    <p>tāni hi śukre balamādadhānāni srotāṃsyasyāpyāyayantīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.24"> yadālpabījo 'lpabalaḥ pumānudvegaḥ strīdveṣayukto
                        'nyakāmo vā nāryā vyavāyapratighātaṃ karoti tadvidhā vā nārī puṃsaḥ | </p>
                    <p>tadā++āsekyaṃ nāma bhavati | </p>
                    <p>tacśukrāsvādāddhvajocchrāyaṃ labhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.25"> yadā punarubhāvapi bhavataḥ strīpuṃsau tadvidhau tadā
                        vakradhvajo bhavati | </p>
                    <p>tasya naiva dhvajaḥ stabhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.26"> yadā pūtiyonyāḥ striyā garbho bhavati saugandhikākhyaḥ
                        sa yonidhvajagandhena balaṃ labhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.27"> yadā tvīrṣyābhibhūtau mandaharṣau saṃsṛjyete
                        taderṣyāratisaṃjñam | </p>
                    <p>tasya paraṃ mithunībhūtaṃ dṛṣṭvā maithunapravṛttirbhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.28"> yadā puruṣasya garbhasya vāyvagnidoṣād vṛṣaṇanāśastadā
                        vātaṣaṇḍakākhyaṃ bhavati | </p>
                    <p>etāḥ karmavaicitryādaṣṭau ṣaṇḍayonayo 'saṅkīrṇāḥ kathitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.29"> yadā tu striyāḥ śoṇitagarbhāśayau doṣāḥ kiñcit
                        pradūṣayanti tadā yo garbho bhavati tasya garbhasya yasya yasya
                        mātṛjasyāvayavasya bīje bījāṃśe vā doṣaḥ prakopamāpadyate taṃ tamavayavaṃ
                        vikṛtirāviśati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.30"> yadā hyasyāḥ śoṇitākhye bīje garbhāśayasthe nirvartakaṃ
                        bījaṃ praduṣyati tadā vandhyāṃ janayati | </p>
                    <p>yadā tasyāvayavastadā pūtiprajām | </p>
                    <p>tasyā jātaṃ jātaṃ mriyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.31"> yadā punaḥ so 'vayavaḥ strīkarāṇāṃ ca
                        śarīrasaṃśrayāṇāmadhogurutvādīnāṃ nirvartakā ye bījāṃśāsteṣāmekadeśaḥ | </p>
                    <p>tadā stryākṛtiprāyāmastriyaṃ vārtāṃ nāma janayati | </p>
                    <p>tāṃ strīvyāpadamācakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.32"> evameva puṃso yadā śukrākhye bīje bījaṃ praduṣyatītyādi
                        yojayedvandhyaṃ pūtiprajaṃ tathā puruṣākṛtiprāyamapuruṣaṃ tṛṇamukhinaṃ nāma
                        janayatītyetena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.33"> anena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ
                        vikṛtirvyākhyātā bhavati | </p>
                    <p>yasya yasyāṅgāvayavasya bīje bījāṃśe vā upataptirbhavati tasya
                        tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate | </p>
                    <p>nopajāyate 'nutāpāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.34"> yadā ca labdhagarbhā 'nvakṣameva vātalānyāsevate tadāsyā
                        vāyuḥ prakupitaḥ śarīramanusarpan garbhāśaye 'vatiṣṭhamāno garbhasya
                        jaḍabadhiramūkaminmiṇagadgadakhañjakubjavāmanahīnāṅgādhikāṅgatvānyanyaṃ vā
                        vātavikāraṃ karoti | </p>
                    <p>tathā vāyuvat pittamapi khalatipalitaśmaśruhīnatātvaṅnakhakeśapaiṅgalyādīni | </p>
                    <p>śleṣmā tu kuṣṭhakilāsasadantattvādīni | </p>
                    <p>trivargo miśrānvikārān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.35"> api ca dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhatvam | </p>
                    <p>tadeva vātānugataṃ vikṛtarūkṣāruṇākṣam | </p>
                    <p>pittānugataṃ piṅgākṣam | </p>
                    <p>śleṣmānugataṃ śuklākṣam | </p>
                    <p>raktānugataṃ raktākṣamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.36"> garbhasamānayogakṣemā hi garbhiṇī bhavati | </p>
                    <p>tasmādviśeṣatastāṃ priyahitābhyāṃ garbhopadhātakarebhyo rakṣet yathā yathā ca
                        garbho vṛddhimāpnoti tathā tathā bhārāhārānādānādāhārarasāpahārācca striyā
                        balakṣayaḥ | </p>
                    <p>tatreme garbhopaghātakarāḥ | </p>
                    <p>tadyathā
                        vyavāyavyāyāmakarśanābhighātātimātrasaṅkṣobhiyānayānarātrijāgaraṇadivāsvapnavegavidhāraṇājīrṇātapāgnikodhaśokabhayottrāsopavāsotkaṭakaviṣamakaṭhināsanaśvabhrakūpaprapātāpriyāvalokanaśravaṇādayaḥ
                        | </p>
                    <p>samāsataḥ sarvamatigurūṣṇatīkṣṇarūkṣamannapānaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.37"> tathā devatārakṣo 'nupacayaparirakṣaṇārthaṃ na raktāni
                        vāsāsi dhārayenna yānamadhirohenna madyamāṃsamaśnīyāt | </p>
                    <p>yaccānyadapi vṛddhastriyo brūyuḥ | </p>
                    <p>pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭya
                        vyāpattiṃ karoti | </p>
                    <p>vivṛtaśayā naktacāriṇī conmattaṃ janayati | </p>
                    <p>kalahaśīlāpasmāriṇam | </p>
                    <p>vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā | </p>
                    <p>śokanityā bhīrumapacitamalpāyuṣaṃ vā | </p>
                    <p>abhidhyāyinī paropatāpinamīrṣyāluṃ straiṇaṃ vā | </p>
                    <p>stenā tvāyāsabahulamabhidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā | </p>
                    <p>amarṣaṇā caṇḍamaupadhikaṃ vā | </p>
                    <p>svapnaśīlā nidrālumabudhamalpāgniṃ vā | </p>
                    <p>madyanityā tṛṣṇālumalpasmṛtimanavasthitaṃ vā | </p>
                    <p>godhāmāṃsanityāśmariṇaṃ śanairmehinaṃ vā | </p>
                    <p>barāhamāṃsanityā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā | </p>
                    <p>matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā | </p>
                    <p>madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā | </p>
                    <p>amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā | </p>
                    <p>lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khalatikaṃ vā | </p>
                    <p>tiktanityā śoṣiṇamabalamapacitaṃ vā | </p>
                    <p>kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā | </p>
                    <p>kaṣāyanityā śyāmamānāhinamudāvartinaṃ vā | </p>
                    <p>yacca yacca yasya vyādhernidānaṃ tattadāsevamānāntarvatnī strī
                        tattadvikārabahulamapatyaṃ janayati | </p>
                    <p>etena pitṛjā api śukradoṣā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.38"> tasmāt prajāsampadamicchantau sādhvātmānnasupācaretām | </p>
                    <p>viśeṣeṇa nārī | </p>
                    <p>vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhairauṣadhāhāravihārairupācaret | </p>
                    <p>na cāsyā vamanādīni prayojayet | </p>
                    <p>na raktāvasecanam | </p>
                    <p>kevalaṃ tvaṣṭamamāsamupādāyāsthāpāmanuvāsanaṃ vā | </p>
                    <p>vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣu mṛdubhistadarthakāribhirvopakramet pūrṇamiva
                        tailapātramasaṃkṣobhayadgarbhiṇīmupācarediti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.39"> ityanātyayike vyādhau vidhirātyīyake punaḥ | </p>
                    <p>tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.40"> strī hi mūlamapatyānāṃ strī hi rakṣati rakṣitā | </p>
                    <p>sarvāśramāṇāṃ prathamaṃ gṛhasthatvamaninditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.2.41"> jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | </p>
                    <p>vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.3.1"> athāto garbhopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.2"> prathame māsi garbhiṇī kṣīramanupasaṃskṛtaṃ
                        mātrāvacchītaṃ kāle kāle pivet | </p>
                    <p>tasminnapi cādyaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiśśāliparṇīpalāśābhyāṃ śṛtaṃ
                        kanakarajatakvathitaṃ śītodakānupānaṃ pibet | </p>
                    <p>svādu śītaṃ dravaprāyaṃ sātmyaṃ ca sāyaṃprātarāhārayet | </p>
                    <p>na cābhyaṅgodvartanāni seveta | </p>
                    <p>yathoktāni ca doṣakarāṇi pariharedāpañcamānmāsādviśeṣeṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.3"> dvitīye madhurauṣadhasiddhaṃ payaḥ pibet | </p>
                    <p>tṛtīye tadeva sarpirmadhubhyām | </p>
                    <p>caturthe 'kṣamātranavanītayuktam | </p>
                    <p>pañcame kṣīrasarpiḥ | </p>
                    <p>ṣaṣṭhe tadeva madhurauṣadhasiddham | </p>
                    <p>saptame ca | </p>
                    <p>tasmiṃstu garbhasya keśotpattyā māturvidāho bhavatīti striyo bhāṣante | </p>
                    <p>neti bhagavānātreyaḥ | </p>
                    <p>garbhotpīḍanāttu doṣā hṛdayaṃ prāpya vidahanti tataḥ kaṇḍūrjāyate kaṇḍvā
                        kikkisam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.4"> tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya
                        pāṇitalamātramasyai dadyāt | </p>
                    <p>candanamṛṇālakalkaiśca stanodaraṃ mṛdnīyāt | </p>
                    <p>śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā | </p>
                    <p>kuṭajārjakabījamustāharidrākalkairvā | </p>
                    <p>nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā | </p>
                    <p>śaśahariṇapṛṣatarudhirayuktayā vā triphalayā | </p>
                    <p>karavīrakarañjapatrakalkasiddhena ca tailenābhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā | </p>
                    <p>kaṇḍūyanaṃ varjayet | </p>
                    <p>tvagbhedavairūpyaparihārārthaṃ snānodvartanaṃ ca śīlayet | </p>
                    <p>madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.5"> aṣṭame kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ pibet | </p>
                    <p>neti khaṇḍakāpyaḥ garbhasya paiṅgalyābādhabhayāt | </p>
                    <p>astu paiṅgalyābādhastathāpyevaṃ kurvīta | </p>
                    <p>nīrujaṃ balavarṇasatvasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmagragaṇyamapatyaṃ
                        janayatīti bhagavānātreyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.6"> badarodakena
                        palalapayodadhimastutailalavaṇaphalaghṛtamadhuyuktenāsthāpayet | </p>
                    <p>purāṇaviḍviśudhyarthaṃ madhukādimadhurauṣadhasiddhena ca
                        tailenānuvāsayedanulomanāya vāyoḥ | </p>
                    <p>anulome hi mārute sā sukhamanupadravā prasūte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.7"> garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayedvā | </p>
                    <p>tathāsyā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.8"> tata ūrdhvaṃ
                        snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopācaredāprasavakālāditi bhagavān
                        dhanvantariḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.9"> navame tu tata evānuvāsanatailāt picuṃ
                        yonaupraṇayedgarbhamārgāśayayoḥ snehanārthamiti | </p>
                    <p>anena prathamamāsādārābhya krameṇa garbhiṇyāḥ prasavakāle
                        garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ mṛdu bhavati | </p>
                    <p>vāyuścānulomaḥ sampadyate | </p>
                    <p>mūtrapurīṣaṃ ca prakṛtibhūtaṃ jarāyuśca mārgaṃ pratipadyate | </p>
                    <p>putraṃ ceṣṭaṃ kalyamāyuṣmantaṃ sukhinaṃ sukhena kāle balavatī prasūte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.10">
                        bilvakārpāsīpaphphaṇāpāṭalīpicumandāgnimanthamāsīvardhamānakapatrabhaṅgakvāthena
                        śītena sarvagandhodakena vā garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.11"> prāk caivāsyā navamānmāsādapahṛtāsthiśarkarākapāle
                        praśaste deśe vāstuvidyāpraśastaṃ sarvartusukhamupahṛtasarvopakaraṇaṃ
                        sannihitajvalanaṃ prāgdvāramudagdvāraṃ vā sūtikāgāraṃ kārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.12"> tatrānukūleṣu nakṣatrādiṣu puṇyāhaśabdena
                        gobrāhmaṇavṛddhān natvā++āvartamānā pradakṣiṇaṃ praviśya bahuśaḥ
                        prasūtābhiranuraktābhiraviṣādābhiḥ kleśakṣamābhiḥ parivṛtā
                        svastyayanaparānulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā
                        prasavakālamudīkṣeta | </p>
                    <p>svalpe 'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ praṇidadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.13"> tatrāsannaprasavāyāḥ klamo glānirmuktabandhane ivākṣiṇī
                        niṣṭhīvikā mūtrapurīṣabāhulyaṃ śithilakukṣitādhogurutvamannānabhilāṣo
                        vedanodarahṛdayakaṭībastivaṅkṣaṇeṣu todabhedaśūlasphuraṇasravaṇāni ca yonyāṃ
                        bhavanti | </p>
                    <p>tadanantaramāvīnāṃ prādurbhāvo garbhodakapravāhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.14"> athaināmupasthitagarbhāṃ kṛtakautukamaṅgalāṃ
                        punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayet | </p>
                    <p>tataḥ suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūmiśayane
                        śayānāmuttānāmābhugnasakthipṛṣṭhāmahatavāsaso 'śaṅkanīyāḥ priyadarśanāḥ
                        pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ pragalbhāḥ kṛttanakhāḥ striyaḥ sūtikāṃ
                        sūnṛtābhirvāṇībhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīran ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.15"> athāsyai dadyāt
                        kuṣṭhailālāṅgalīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>tathā bhūrjapatraśiṃśapāsarjarasānyatamadhūmamantarāntarā ca
                        pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā mṛdnīyāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.16"> ekamavāk parivartate garbhaḥ | </p>
                    <p>tasya lakṣaṇam | </p>
                    <p>vimucya hṛdayamudaramāviśati | </p>
                    <p>bastiśiro 'vagṛhṇāti | </p>
                    <p>tvarayantyenāmāvyaḥ | </p>
                    <p>na cedevaṃ parivartate tato muhurmuhurjṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca
                        kārayitavyānantaroktaṃ vidhim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.17"> anye tu musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyamityāhuḥ | </p>
                    <p>tattu na samyak | </p>
                    <p>dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate | </p>
                    <p>viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ saukumāryatvānnāryā
                        musalavyāyāmenerito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.18"> atha parivṛttagarbhāṃ paryaṅkamenāmāropya kuśalā strī
                        pādato 'syā niṣaṇṇāyā yonimanulomamanusukhamabhyajjya sphijau pādābhyāṃ
                        pīḍayet | </p>
                    <p>yoniṃ ca punaḥ punaḥ prasādhayet | </p>
                    <p>brūyācca subhage śanaiśśanaiḥ pravāhayasva suprasannaste mukhavarṇaḥ putraṃ
                        janayiṣyatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.19"> anyā tu vāmakarṇe 'syā mantramimaṃ japet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.20"> kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ | </p>
                    <p>sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ vā dadhātvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.21"> prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane | </p>
                    <p>kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyādirakṣitamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.22"> tathā---</p>
                    <p>ihāmṛtañca somaśca citrabhānuśca bhāmini | </p>
                    <p>uccaiśścavāśca turago mandire nivasantu te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.23"> idamamṛtamapāṃ samudvṛtaṃ vai tava laghugarbhamimaṃ
                        pramuñcatu strī | </p>
                    <p>tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntimiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.24"> tathā parā 'nuśiṣyāt anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā
                        pravāhiṣṭhāḥ | </p>
                    <p>akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca garbhasya
                        śvāsakāsaśoṣakubjatādikāritvāt | </p>
                    <p>tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhaṇamupaghātāya tato yathoktaṃ
                        kuruṣva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.25"> śanaiśśanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ | </p>
                    <p>nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi | </p>
                    <p>tasyāstu pravāhamānāyāḥ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ
                        putramiti | </p>
                    <p>tathāsyā harṣeṇa prāṇā āpyāyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.26"> garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokena | </p>
                    <p>piṇḍītakena vā | </p>
                    <p>badhnīyācca hiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapāde dhārayecca suvarcalāṃ viśalyāṃ vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.27"> atha prasūtāyā na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā
                        nābherupariṣṭādbalavadupapīḍya anyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.28"> pārṣṇyā vā śroṇīmākoṭayet | </p>
                    <p>sphijau vopasaṃgṛhya supīḍitaṃ nipīḍayet | </p>
                    <p>veṇyāṅgulyā vā keśaveṣṭitayā ca kaṇṭhatālū parāmṛśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.29"> bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet | </p>
                    <p>bhūrjaguggulubhyāṃ vā | </p>
                    <p>śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya
                        kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet | </p>
                    <p>anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet | </p>
                    <p>guḍanāgarakalkena vā | </p>
                    <p>tadeva vā bhakṣayet | </p>
                    <p>lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇimudaraṃ cālimpet | </p>
                    <p>mahāvṛkṣakṣīraṃ vā mūrdhanyanuṣecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.30"> kuṣṭhatālīsakalkaṃ
                        bilvabalvajayūṣamaireyāsavasurāmaṇḍānyatamena vyoṣatīkṣṇoṣṇena vāmlena
                        kulattharasena madhukapippalīsampākena vā pāyayet | </p>
                    <p>pippalyelākolavibiḍacavyacitrakopakuñcikākalkaṃ vā | </p>
                    <p>kharasya vṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṃ karṇamuddhṛtya
                        bilvakulatthabalvajayūṣādīnāmāplāvanānāmanyatame prakṣipya
                        muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.31"> kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā | </p>
                    <p>arkālarkakaṣāyaṃ vā prajātāṃ suronmiśram | </p>
                    <p>kuṣṭhalāṅgalikīmūlakakalkaṃ vā madyamūtrānyatamena | </p>
                    <p>vatsakādicūrṇaṃ vā madyena | </p>
                    <p>śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet | </p>
                    <p>tataścaināmanuvāsanakāle 'nuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.32"> bilvabalbajayūṣādyāplāvanaiśca
                        phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajārkakṛtavedhanahastiparṇyabhīrūpahitairāsthāpayet
                        | </p>
                    <p>siddhārthakakuṣṭhalāṅgalikīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa vā surāmaṇḍena | </p>
                    <p>śālmalīvṛntāni vā svinnānyāpothya pañcamūlakaṣāye vimardayet | </p>
                    <p>tena ca pūtena snehavatā phalādiyuktena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.33"> yathoktāsthāpanadravyasiddhena kaṭutailottarabastiṃ
                        dadyāt | </p>
                    <p>śigrusumukhamaricājājīcitrakakalkakṣīragomūtrasiddhena vā
                        kaṭutailenānuvāsayet | </p>
                    <p>umāśālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt | </p>
                    <p>snigdhena vā kṛttanakhena pāṇinā nālānusārato 'paharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.34"> prajātāyāṃ cedbastimūrdhodareṣu śūlaṃ makkalākhyaṃ
                        syāttatra yavakṣāracūrṇaṃ sarpiṣā sukhoṣṇodakena vā pibet | </p>
                    <p>varaṇādiṃ vā sapañcakolamelāpratīvāpam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.35"> athavā vīratarādimūṣarādipratīvāpam | </p>
                    <p>lavaṇacūrṇaṃ vā vatsakādiniryūheṇa | </p>
                    <p>vatsakādiṃ vā madirayā | </p>
                    <p>aṃśumatīdvayakvāthena vā maricabhadradārukalkam | </p>
                    <p>bhārṅgīnāgaradevadārukalkaṃ voṣṇāmbhasā | </p>
                    <p>purāṇaguḍaṃ vā trikaṭutrijātakadhanikācūrṇasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.36"> tasyāścet svasthānato yonirbhraśyet | </p>
                    <p>tato yasya kasyacicchoṇitenābhyajya yoniṃ yathāsthānaṃ kuśalā strī niveśayet
                        | </p>
                    <p>niviṣṭāṃ cāśokarohiṇībarhiṣośīrapriyaṅgudevadārukalkavipakvena tailena
                        bahuśaḥ svedayet pūrayet brūyācca gaccha subhage svasthānamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.37"> tadvaccānyatamā strī jātamātrameva bālaṃ
                        bālopacaraṇīyena vidhinopapādayet | </p>
                    <p>tamupadekṣyate tūtāreṣu | </p>
                    <p>atha sūtikāṃ balātailenābhyajyāt | </p>
                    <p>bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena
                        yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ
                        yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet | </p>
                    <p>snehāyogyāṃ vātaharauṣadhakvāthaṃ hrasvapajcamūlakvāthaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.38"> pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa | </p>
                    <p>tathā na vāyurudaravikṛtimutpādayedayedanavakāśatvāt | </p>
                    <p>jīeṇe tu snehe pūrvaiṣadhaireva siddhāṃ vidāryādigaṇakvāthena kṣīreṇa vā
                        yavāgūṃ susvinnāṃ dravāṃ mātrayā pāyayet | </p>
                    <p>prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena pariṣecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.39"> evaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vānupālya tato
                        yavakolakulatthayūṣeṇa laghunā cānnapānena | </p>
                    <p>dvādaśarātrāt paraṃ jāṅgalarasādibhiśca kramādāpyāyayedagnibalādīnyapekṣya | </p>
                    <p>kvathitaśītaṃ ca toyaṃ pāyayet | </p>
                    <p>tathā
                        jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhairannapānaiśca
                        hṛdyairupācaret | </p>
                    <p>evaṃ hi
                        garbhavṛddhikṣapitaśithilasarvaśarīradhātupravāhaṇavedanākledaraktanissrutiviśeṣaśūnyaśarīrācca
                        puarnavībhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.40"> ata eva ca sūtikāyā vyādhiḥ kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo
                        vā | </p>
                    <p>tasmāttāṃ yathoktena vidhinā prayatnenopacaret | </p>
                    <p>evaṃ sādhyardhamāsamupasaṃskṛtā krameṇa vimuktāhāravihārayantraṇā
                        vigatasūtikābhighānā syāt punarārtavadarśanādityeke ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.3.41"> ityādyaṃ māsamādāya yāvadgarbhakṣamā punaḥ | </p>
                    <p>strī syāttāvadvidhiḥ sarvaḥ sarvathā sādhu darśitaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.4.1"> athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.2"> strī cedāpannagarbhā parihāryāṇyāseveta | </p>
                    <p>tataśca yasyā bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt | </p>
                    <p>tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ
                        śītapradehapariṣekādibhirupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.3"> tadyathā | </p>
                    <p>sahasradhautena sarpiṣādhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt | </p>
                    <p>madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet | </p>
                    <p>gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayet | </p>
                    <p>paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet | </p>
                    <p>tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.4"> atisravati tu rakte tata evākṣamātraṃ prāśayet | </p>
                    <p>kevalādeva vā kṣīrasarpiṣaḥ | </p>
                    <p>padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.5"> dhātakīgairikasarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā | </p>
                    <p>nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā | </p>
                    <p>śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet | </p>
                    <p>ṛddhividārījīvantīrvā payasā | </p>
                    <p>nīlotpalasitāpakvaloṣṭacandanādi vā
                        taṇḍulaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśṛṅgāni vā++ājena payasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.6">
                        kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparūṣakadrākṣāsārivāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena
                        vā śarkarāmadhumadhureṇa śālicūrṇam | </p>
                    <p>jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram | </p>
                    <p>balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa
                        raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet | </p>
                    <p>śītavīryajāṅgalarasena vā | </p>
                    <p>raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta | </p>
                    <p>saumyāśca mano 'nukūlāḥ kathāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.7"> adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ
                        pāyayet | </p>
                    <p>tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā | </p>
                    <p>vidāryādigaṇena vā | </p>
                    <p>śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ | </p>
                    <p>palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.8"> asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na
                        tiṣṭhatyasañjātasāratvāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.9"> āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt | </p>
                    <p>tatra rūkṣaśītāni prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.10"> tadyathā | </p>
                    <p>prāgupavāsaṃ tato
                        durālabhāmṛtośīraparpaṭakaghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam
                        | </p>
                    <p>tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ | </p>
                    <p>jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.11"> āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ
                        pāyayet | </p>
                    <p>garbhakoṣṭhaviśudhyarthamārtivismaraṇārthaṃ ca | </p>
                    <p>amadyapāṃ pācanīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ
                        satilābhiruddālakādiyavāgūbhirupācaredyāvanto māsāstāvantyahānīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.12"> tataḥ
                        prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukledaśuddheḥ | </p>
                    <p>āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥpunarakuśalamanuṣajyeta | </p>
                    <p>tasmāttīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret | </p>
                    <p>tataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāraiśca
                        dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharairiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.13"> yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt
                        puṣpadarśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam | </p>
                    <p>tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya
                        rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate | </p>
                    <p>tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ
                        rasasyāsamyagvahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.14"> tatra yasyāḥ kādācitkārtavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete
                        satataṃ ca garbhaḥ prāptātparimāṇādaparihīyamāna eva sphurati | </p>
                    <p>na ca kukṣirvivardhate | </p>
                    <p>tamupaviṣṭakamityācakṣate | </p>
                    <p>yadā tu pratimāsamārtavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā
                        parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate | </p>
                    <p>kukṣiśca vṛddho 'pi parihīyate | </p>
                    <p>tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.15"> tau tu māturāhāratejasālpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau
                        syātāṃ keśadaśanādiyuktau | </p>
                    <p>tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyata eva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.16"> tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate
                        saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate mūtramuparudhyate
                        kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā jṛmbhā nidrānāśo 'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ śuṣkakāsaḥ
                        sādaḥ kṣveḍete iva karṇau tudyete iva śaṅkhau pipīlikābhiriva saṃsṛjyate
                        śarīraṃ parikṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate
                        duḥkhenānnasya jaraṇamaharahaḥ parihāniḥ sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca
                        bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.17"> pittena tāmraharitamupaveśyate dhūmako
                        'mlakaśchardirmūrchā kukṣihṛdayadāhaḥ
                        pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī
                        bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.18"> śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ
                        bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.19"> tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ
                        saṃpiṣāmupayogaḥ | </p>
                    <p>tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ | </p>
                    <p>tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ | </p>
                    <p>subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjanabṛṃhaṇairupapādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.20"> atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhabopahitaṃ
                        kṣīrabastiṃ datvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet | </p>
                    <p>tato vidāryādigaṇasādhitena saṃṣiṣānuvāsayet | </p>
                    <p>nivātaṃ ca seveta | </p>
                    <p>pitte madhukavidārīniryūhasiddhaṃ payaḥ pibet | </p>
                    <p>tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṅkṣudya
                        tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sāghayitvā
                        pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca | </p>
                    <p>ajāsaṃpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.21"> payasyākākolīdvayasuniṣaṇṇakakalkena payasā ca
                        sarpirvipācayet | </p>
                    <p>tat kālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta | </p>
                    <p>āmagarbharasena cāśnīyāt | </p>
                    <p>tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet | </p>
                    <p>jalacaramāṃsāni ca | </p>
                    <p>kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ
                        vā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.22"> tilamudgamāṣalavaṇābilvapātraiḥ pañcabhirghṛtapātraṃ
                        saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet | </p>
                    <p>tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhānupānaṃ vāśnīyāt | </p>
                    <p>atraiva vā badaracūrṇapātramapi nidadhyāt | </p>
                    <p>evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.23"> yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na
                        spandate taṃ līnamityāhuḥ | </p>
                    <p>tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena
                        bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet | </p>
                    <p>saktūnvā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasā pāyayet | </p>
                    <p>medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam | </p>
                    <p>tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt | </p>
                    <p>muhurmuhuścaināṃ harṣayet | </p>
                    <p>pūrvoktaṃ cekṣeta | </p>
                    <p>yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.24"> aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet | </p>
                    <p>tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ
                        bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca
                        payasārdhodakenodgṛhya rasaṃ tena
                        priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet | </p>
                    <p>vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.25"> udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ
                        garbhiṇīmatipātayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.26"> yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā
                        vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā
                        bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntāt sa muktabandhano
                        garbhaśayyāmatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ
                        koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati | </p>
                    <p>tataḥ koṣṭhasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ
                        kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati
                        taruṇaṃ śoṇitabhāvena | </p>
                    <p>so 'bhihitaḥ prāk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.27"> vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ
                        śītamaśmagarbhamivodaramābhāti | </p>
                    <p>śūlamadhikamupajāyate na ca spandate garbho nāvyaḥ prādurbhavanti na sravati
                        yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete tathā bhṛśamaratiparītā vyathate 'nyathā
                        ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśaṃ na svapiti pūtyucchavāsā
                        kṛcchrācchravasityatikaṣṭaṃ prāṇiti jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ
                        vidyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.28"> taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā
                        pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā ṣīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍha garbhamityāhuḥ | </p>
                    <p>viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.29"> samāsatastu trividhā ga....rdhva | </p>
                    <p>tiryaṅ nyubjā ca | </p>
                    <p>saṃsthānāni ṣunaraṣṭau | </p>
                    <p>tānyatraivottaratra vakṣyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.30"> teṣu saṃveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayoni
                        bhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca
                        varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.31"> na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam | </p>
                    <p>taddhi nirucchvāsīkṛtyāśu jananīṃ hanyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.32"> sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryamāṇo viṣamamaṅgāni
                        vikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.33"> tasmāttatsaṅge sūtyaḥ prayateran pūrvoktāni ca
                        mantrauṣadhāni prayuñjīta | </p>
                    <p>trividhastu saṅgo bhavati | </p>
                    <p>śirasyaṃse jaghane vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.34"> mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke | </p>
                    <p>mantrādikarmātharvavedavihitamityeke | </p>
                    <p>dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyāharaṇamityeke ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.35"> na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma | </p>
                    <p>yato yoniyakṛtplīhāntragarbhaśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā sparśavatā
                        śastramavacāryamutkarṣaṇavyāvartamotkartacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni
                        caikena pāṇinā kāryāṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.36"> tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya
                        tadvidyasahitastamupakramet | </p>
                    <p>akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam | </p>
                    <p>upakrame saṃśayaḥ | </p>
                    <p>tathodarāśmarīprabhṛtīnapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.37"> athottānāyā vyābhugnasakthyā
                        vastracumbalonnamitakaṭipradeśāyāśca
                        dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.38"> tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva | </p>
                    <p>ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiḥ prasārya | </p>
                    <p>sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasārya | </p>
                    <p>tiryagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ
                        pratyārjavamānīya | </p>
                    <p>pārśvāpavṛttaśiraso 'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiropatyapathamānīya | </p>
                    <p>bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyāsau śiromūamānīya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.39"> yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate | </p>
                    <p>yaścābhugna evaikena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum | </p>
                    <p>tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.40"> atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā vidārya
                        śiraḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ
                        vāpaharet | </p>
                    <p>abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe vā | </p>
                    <p>tathāṃsasaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā dṛterivādhmātasya
                        vātapūrṇamudaramavadārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet | </p>
                    <p>jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.41"> api ca yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ | </p>
                    <p>tattacchitvā haretsamyagrakṣannārīṃ ca yatnataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.42"> athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak | </p>
                    <p>evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.43"> dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ | </p>
                    <p>yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.44"> dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt | </p>
                    <p>cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.45"> kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagdhiṅgutaijanīḥ | </p>
                    <p>tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.46"> trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet | </p>
                    <p>sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.47"> śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.48"> upadravāśca ye 'nye syustānyathāsvamupācaret | </p>
                    <p>payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.49"> raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.50"> snehābhyaṅgaparā snehāna balātailādikān bhajet | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.51"> atha balātailamupadekṣyāmaḥ | </p>
                    <p>balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ tāvanta eva payaso
                        yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya
                        tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya
                        kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇī
                        modāmahāmedākṣīraśuklāmadhukadevadārumañjiṣṭhācandanasārivātagarakuṣṭhaśatāvaryaśvagandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacāgarukālānusārīsaindhavāni
                        śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane 'nuguptaṃ nidadhyādeṣa bhagavato
                        dhanvantarerabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ
                        śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgrahagṛhītānāṃ
                        dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihatabhagnaviśliṣṭadehānāṃ
                        daivopaghātābhiśaptamanojvaraparītānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ | </p>
                    <p>tena balapauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryaujāṃsi vivardhante
                        pakṣāghātākṣepakārditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsakāsā nivartante | </p>
                    <p>aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādāntravṛddhiḥ praśāmyati ca vandhyā ca putraṃ
                        guṇavantamicchayā labhata iti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.52"> bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi | </p>
                    <p>janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.53"> madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca | </p>
                    <p>aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.54"> vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalasāribā | </p>
                    <p>anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.55"> bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam | </p>
                    <p>pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.56"> śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā | </p>
                    <p>saptaitān payasā yogānardhaślokasamāpanān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.57"> kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet | </p>
                    <p>kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.58"> mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathāṣṭame | </p>
                    <p>namame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.4.59"> yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā | </p>
                    <p>athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.5.1"> athāto 'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.2"> sakalamapi śarīramaṅgamityucyate tatra punaḥ ṣaḍaṅgaṃ
                        śirontarādhirdvau bāhū sakthinī ca netranābhipāṇipādādīni tvasya pratyaṅgāni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.3"> mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo
                        mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo 'bhinirvṛttiraṅgasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.4"> bhūtānāmeva ca
                        dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpātsanniveśaviśeṣādākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ
                        sārūpyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ
                        niṣpadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.5"> tatra sattvabahulamākāśam | </p>
                    <p>rajobahulo vāyuḥ | </p>
                    <p>ubhayabahulo 'gniḥ | </p>
                    <p>sattvatamobahulamambu | </p>
                    <p>tamobahulā bhūḥ | </p>
                    <p>teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramālliṅgāni | </p>
                    <p>viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam | </p>
                    <p>śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.6"> tatrākāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvasrotāṃsi viviktā ca | </p>
                    <p>vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca | </p>
                    <p>āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ
                        śauryaṃ ca | </p>
                    <p>āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasārasāsṛkśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ
                        snehaśca | </p>
                    <p>pārthivāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyaṃ sthairyaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.7"> teṣu mātṛjāni mṛdūni
                        tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhaśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.8"> ṣitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.9"> ātmajāni nānāyoniṣūtpattirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau
                        dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ
                        kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmārdhamaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni
                        ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.10">
                        sātmyajānyāyurārogyamanālasyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥsampatpraśastatā
                        praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.11"> rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo
                        vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.12"> śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ kṛtjñatā dākṣiṇyaṃ
                        vyavasāyaḥ śauryaṃ gāmbhīryaṃ buddhirmedhā smṛtiḥ
                        śuklavartmarucirbhāktirābhiṣaṅgābhāvastamoguṇaviparyayaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.13"> rājasāni durupacāratā 'nāryaṃ śauryaṃ
                        mātsaryamamitabhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ
                        kāmaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.14"> tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrālasyaṃ kṣuttṛṣṇā
                        śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇavaiparītyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.15"> tatra sattvaṃ manastasyoṣaplavo rajastamaścetyevaṃ
                        bhūtātmakaṃ dehamāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.16"> tasya punaḥ pravibhāgaḥ | </p>
                    <p>tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni
                        karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni
                        kūrcārajjavassīvanyo 'sthisaṅghātāḥsīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni
                        peśyassirādhamanyassrotāṃsyūṣmāṇo marmāṇi keśaśmaśnulomāni
                        prakṛtivikṛtibhedāśca | </p>
                    <p>tatrāsṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti | </p>
                    <p>tvakprasādādraktasya prasādaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.17"> tāsāmudakadharā cādyā | </p>
                    <p>dvitīyā 'sṛgdharā | </p>
                    <p>tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā | </p>
                    <p>caturthī sarvakuṣṭhādhiṣṭhānā | </p>
                    <p>pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā | </p>
                    <p>ṣaṣṭhī tu prāṇadharā | </p>
                    <p>yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūpaṃṣi
                        jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.18"> anye sapta tvaco vadanti | </p>
                    <p>tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāñca ṣañcānāṃ
                        chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā | </p>
                    <p>dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | </p>
                    <p>tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā | </p>
                    <p>caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā | </p>
                    <p>pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā | </p>
                    <p>ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | </p>
                    <p>saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.19"> yastu dhātvāśayāntareṣu kledo 'vatiṣṭhate sa
                        yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro
                        dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ | </p>
                    <p>tā dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.20"> tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse
                        sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni
                        bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.21"> dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ
                        śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati | </p>
                    <p>māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.22"> tṛtīyā medodharā nāma | </p>
                    <p>medo hi tasyāmudare 'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati | </p>
                    <p>tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca
                        sthūlāsthiṣu ca majjā | </p>
                    <p>caturthī śleṣmadharā nāma | </p>
                    <p>tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā ivākṣāḥ | </p>
                    <p>pañcamī purīṣadharā nāma | </p>
                    <p>sā hyatrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.23"> ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā | </p>
                    <p>sā hyantaragnerādhiṣṭhānatayāmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya
                        pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati doṣādhiṣṭhitā tu
                        daurbalyādāmameva | </p>
                    <p>tato 'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā | </p>
                    <p>balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ
                        sāgninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.24"> saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārṇve
                        bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.25"> doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ | </p>
                    <p>pañca buddhīndriyāṇi śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇaṃ ca | </p>
                    <p>teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | </p>
                    <p>pañcabuddhīndriyādhiṣṭhānāni karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.26"> pañca karmendiryāṇi vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni | </p>
                    <p>tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.27"> atīndriyaṃ tu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena
                        pañcendriyāṇāmarthapravṛtteḥ buddhikarmendriyobhayātmakatvācca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.28"> saptāśayaḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ
                        strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo 'ṣṭamaḥ | </p>
                    <p>teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni
                        hṛdayayakṛtplīhaphuphphusoṇḍukavṛkkāntrādīni | </p>
                    <p>tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamānasya śoṇitasyācchato jāyate
                        yakṛt plīhā ca | </p>
                    <p>raktaphenāt phuphphusam | </p>
                    <p>raktakiṭṭāduṇḍukaḥ | </p>
                    <p>raktamedaḥprasādād vṛkkau | </p>
                    <p>raktamāṃsaprasādādāntrāṇi | </p>
                    <p>tāni sārdhatrivyāmāni puṃsām | </p>
                    <p>trivyāmāni srīṇām | </p>
                    <p>raktasyānilayogāt kālīyam | </p>
                    <p>hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ
                        suṣiramadhomukham | </p>
                    <p>tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām | </p>
                    <p>tasya vāmapārṇve plīhā phuphphusaśca dakṣiṇato yakṛt kloma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.29"> tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca
                        prasādādindriyāṇi | </p>
                    <p>teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam | </p>
                    <p>asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam | </p>
                    <p>madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.30"> pakṣmavatmarśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni | </p>
                    <p>tatsandhayaścatvāraḥ | </p>
                    <p>dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ | </p>
                    <p>ṣaṭ ca paṭalāni | </p>
                    <p>dve vartmanī | </p>
                    <p>bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī | </p>
                    <p>dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi | </p>
                    <p>teṣāṃ bahalatā dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.31"> bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ | </p>
                    <p>śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk | </p>
                    <p>netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ
                        bhavati | </p>
                    <p>atiyogādupahanyate | </p>
                    <p>tacca vaidyutavad baḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryotkarṣāttejastvaṃ na
                        jahāti | </p>
                    <p>māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate | </p>
                    <p>māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.32"> daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ
                        nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktaṃ ca | </p>
                    <p>teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.33"> ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣu | </p>
                    <p>catasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.34"> ṣoḍaśa jālāni teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni
                        catvāryekaikatra gulphe maṇibandhe ca prasparagavākṣitāni tāni sthitāni
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.35"> ṣaṭ kūrcā hastapādagrīvāmeḍhreṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.36"> catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ
                        peśīnibandhanāryaṃ tāsāṃ dve bāhye | </p>
                    <p>dve cābhyantarasthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.37"> sapta sīvanyaḥ | </p>
                    <p>tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā | </p>
                    <p>parihāryāśca śastreṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.38"> caturdaśāsthisaṅghātāḥ | </p>
                    <p>teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣyāsu trikaśirasośca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.39"> tadvat sīmantāḥ | </p>
                    <p>te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.40"> trīṇi ṣaṣṭyadhikānyasthiśatāni | </p>
                    <p>teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu | </p>
                    <p>saviṃśaṃ śatamantarādhau | </p>
                    <p>śatamūrdhvamiti | </p>
                    <p>tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅglyāṃ trīṇyasthīni tāni
                        pañcadaśa | </p>
                    <p>pañcapādaśalākāḥ | </p>
                    <p>tatpratibandhakamekam | </p>
                    <p>dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇijānūruṣu | </p>
                    <p>sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.41"> caturviṃśatiḥ paraśukāḥ | </p>
                    <p>tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca | </p>
                    <p>triṃśat pṛṣṭhe | </p>
                    <p>aṣṭāvurasi | </p>
                    <p>ekaikaṃ bhāge trike | </p>
                    <p>nitambayośca dve | </p>
                    <p>tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.42"> tathā gaṇḍakrṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca | </p>
                    <p>trayodaśa grīvāyām | </p>
                    <p>catvāri kaṇṭhanāḍyām | </p>
                    <p>dve hanubandhane | </p>
                    <p>dvātriṃśaddantāḥ | </p>
                    <p>tadvadulūkhalāni ca | </p>
                    <p>trīṇi nāsāyāṃ ṣaṭ śirasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.43"> tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu
                        kapālasaṃjñāni | </p>
                    <p>daśanāstu rucakāḥ | </p>
                    <p>ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni | </p>
                    <p>pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu valayāni | </p>
                    <p>śeṣāṇi nalakānīti | </p>
                    <p>nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni | </p>
                    <p>teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.44"> daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām | </p>
                    <p>teṣāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu | </p>
                    <p>ekonaṣaṣṭirantarādhau | </p>
                    <p>tryaśītirūrdhvam | </p>
                    <p>tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ | </p>
                    <p>dvāvaṅguṣṭhe | </p>
                    <p>te caturdaśa | </p>
                    <p>ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.45"> trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | </p>
                    <p>tadvat pārśvayoḥ | </p>
                    <p>aṣṭāvurasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.46"> aṣṭau grīvāyām | </p>
                    <p>trayaḥ kaṇṭhanāḍyām | </p>
                    <p>aṣṭadaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu | </p>
                    <p>dvātriṃśaddantamūleṣu | </p>
                    <p>ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu | </p>
                    <p>dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu | </p>
                    <p>dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ | </p>
                    <p>pañca śiraḥkapāleṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.47"> te 'ṅguligulphajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhalasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ | </p>
                    <p>grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ | </p>
                    <p>śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ | </p>
                    <p>hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ | </p>
                    <p>ityasthisandhayo 'ṣṭavidhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.48"> snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ
                        śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅ nocyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.49"> nava snāyuśatāni | </p>
                    <p>teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu | </p>
                    <p>triṃśacchatadvayamantarādhau | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ saptatiḥ | </p>
                    <p>tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭ ṣaṭ | </p>
                    <p>tāni triṃśat | </p>
                    <p>daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu | </p>
                    <p>triṃśajjaṅghāyām | </p>
                    <p>daśa jānuni | </p>
                    <p>catvāriṃśadūrau | </p>
                    <p>daśa vaṅkṣaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.50"> catvāriṃśat kaṭyām | </p>
                    <p>viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu | </p>
                    <p>aśītiḥ pṛṣṭhe | </p>
                    <p>ṣaṣṭiḥ prārśvayoḥ | </p>
                    <p>aṣṭādaśorasi | </p>
                    <p>catvāryakṣakayoḥ | </p>
                    <p>aṣṭāvaṃsayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.51"> dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu | </p>
                    <p>triṃśad grīvāyām | </p>
                    <p>trīṇi jatruṇi | </p>
                    <p>catvāri hanvoḥ | </p>
                    <p>pañca jihvāyām | </p>
                    <p>dvādaśottarādhareṣu dantamāṃseṣu | </p>
                    <p>ṣaṇmūrdhani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.52"> tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti | </p>
                    <p>mahāsnāvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni | </p>
                    <p>bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi | </p>
                    <p>pārśvapṛṣṭhoraśśirassu pṛthūni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.53"> snāvabandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva
                        samyagīhate | </p>
                    <p>tasmādasthisirādibhyo 'pi tāni yatnato rakṣet | </p>
                    <p>yaśca snāvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ
                        samartho bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.54"> pañca peśīśatāni | </p>
                    <p>tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu | </p>
                    <p>ṣaṣṭirantarādhau | </p>
                    <p>catvāriṃśadūrdhvam | </p>
                    <p>tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ | </p>
                    <p>tāḥ pañcadaśa | </p>
                    <p>daśa daśa prapade pādatale gulphe ca | </p>
                    <p>tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ | </p>
                    <p>viṃśatirjaṅghāyām | </p>
                    <p>pañca jānuni | </p>
                    <p>viṃśatirūrau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.55"> ekaikā meḍhrasevanyoḥ | </p>
                    <p>dve vṛṣaṇayoḥ | </p>
                    <p>daśa sphijoḥ | </p>
                    <p>tisro gude tāstu valīsaṃjñāḥ | </p>
                    <p>dve bastiśirasi | </p>
                    <p>catasra udare | </p>
                    <p>nābhyāmekā | </p>
                    <p>hṛdyāmāśaye ca | </p>
                    <p>ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu | </p>
                    <p>pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ | </p>
                    <p>daśa dīrghāḥ pārśvayoḥ | </p>
                    <p>daśa vakṣasi | </p>
                    <p>tisro 'ṃsākṣakoparitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.56"> daśa grīvāyām | </p>
                    <p>aṣṭau gaṇḍayoḥ | </p>
                    <p>aṣṭau hanvoḥ | </p>
                    <p>ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu | </p>
                    <p>dve dve tālulalāṭayoḥ | </p>
                    <p>nāsauṣṭhakarṇeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.57"> strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā | </p>
                    <p>tatra daśa stanayoḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati | </p>
                    <p>daśa yonau | </p>
                    <p>tāsāmabhyantarāśrite dve | </p>
                    <p>mukhāśrite vṛtte dve | </p>
                    <p>tisro garbhamārgāśrayāḥ | </p>
                    <p>yasyāṃ garbhastiṣṭhati | </p>
                    <p>yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā | </p>
                    <p>tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare garbhaśayyā | </p>
                    <p>tasyāṃ śukrārtavapraveśinyastisraḥ peśyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.58"> tābhirhi śarīre
                        tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ
                        sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.59"> sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśo
                        vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśāni
                        bhavanti | </p>
                    <p>tābhiridaṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.60"> tāvanti ca keśaśmaśrulomāni | </p>
                    <p>tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante | </p>
                    <p>taiśca tāḥ svedamabhivahanti | </p>
                    <p>tathābhyaṅgalepādivīryaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśaṃ ca gṛhṇanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.61"> srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva | </p>
                    <p>tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante | </p>
                    <p>ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.62"> dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti | </p>
                    <p>tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃścaśarīre dhātūn | </p>
                    <p>yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagbibharti | </p>
                    <p>yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam | </p>
                    <p>yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo 'bhiniṣpatatsvedavācyam | </p>
                    <p>tadudakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.63"> tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ
                        śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majñaśca svena
                        svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ | </p>
                    <p>arddhāñjaliḥ śukrasya | </p>
                    <p>tāvadeva mastiṣkamojaśca | </p>
                    <p>strīṇāṃ rajaso 'ñjalayaścatvāraḥ | </p>
                    <p>stanyasya dvau | </p>
                    <p>ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.64"> samadhātoḥ parimāṇamidam | </p>
                    <p>ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ
                        lakṣaṇairvibhāvayedaparāścāparisaṅkhyātānmūrtāmūrtān bhāvān | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.65"> dhanvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti | </p>
                    <p>vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ | </p>
                    <p>tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam | </p>
                    <p>kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayediti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.66"> sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenāti
                        saukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti | </p>
                    <p>teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.67"> tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya
                        mokṣāya ca bhavatīti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.5.68"> iti sarvāvayavaśo yo jānāti kalevaram | </p>
                    <p>ahiteṣu sa mohena na kadācit pravartate ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.1"> athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.2"> daśa mūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo
                        nayanti | </p>
                    <p>tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭāḥ | </p>
                    <p>tāstudvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhaṃ ca gatvā
                        drumapatrasevanīpratānavadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.3"> tāsāṃ catuḥśatī śākhāsu | </p>
                    <p>tatra ṣoḍaśāvyadhanīyāḥ | </p>
                    <p>ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau | </p>
                    <p>tatra dvātriṃśat | </p>
                    <p>catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamūrdhvam | </p>
                    <p>tatrāpi pañcāśat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.4"> tāsāmekaikasmin sakthni śatam | </p>
                    <p>tatra na vidhyejjālandharām | </p>
                    <p>tisraścābhayantaragatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.5"> dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet | </p>
                    <p>ṣoḍaśa pārśvayoḥ tayorūrdhvagāmekaikāṃ pārśvasandhisaṃjñām | </p>
                    <p>caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe | </p>
                    <p>tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhvagāminyau tāścatasraḥ | </p>
                    <p>caturviṃśatirudare | </p>
                    <p>tāsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ | </p>
                    <p>catvāriṃśadvakṣasi | </p>
                    <p>tāsāṃ dve hṛdaye dve dve ca stanamūlastanarohiteṣu | </p>
                    <p>ekaikāpastambhāpālāpeṣviti | </p>
                    <p>tāścaturdaśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.6"> caturviṃśatirgrīvāyām | </p>
                    <p>tāsāṃ catasro 'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ | </p>
                    <p>dve kṛkāṭikayordve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet | </p>
                    <p>hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve | </p>
                    <p>ṣoḍaśa jihvāyām | </p>
                    <p>tāsāmadho dve rasavedinyau dve vākpravartinyau tāścatasraḥ | </p>
                    <p>caturviṃśatirnāsāyām | </p>
                    <p>tāsāṃ dve gandhavedinyau tāsāmeva ca tālunyekāmiti tisraḥ | </p>
                    <p>ṣaṭpañcāśannetrayoḥ | </p>
                    <p>tayorunmeṣanimeṣakriye dve dve | </p>
                    <p>dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ | </p>
                    <p>nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ keśāntānugatāścatasro dve cāvartayorekā ca sthapanyāmiti sapta | </p>
                    <p>karṇayoḥ ṣoḍaśa | </p>
                    <p>tāsāṃ śabdavāhinyau dve | </p>
                    <p>ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve | </p>
                    <p>dvādaśa mūrdhani | </p>
                    <p>tāsāmutkṣepayordve sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet | </p>
                    <p>tathā kṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.7"> tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ
                        śatamanilaraktaṃ vahati | </p>
                    <p>eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi | </p>
                    <p>sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ | </p>
                    <p>vyatyayena tu pīḍayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.8"> tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā
                        vātaraktaṃ vahanti | </p>
                    <p>nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam | </p>
                    <p>gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam | </p>
                    <p>lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātāraktam | </p>
                    <p>samā gūḍhāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddharaktamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.9"> dhamanyastu caturviṃśatiḥ | </p>
                    <p>tābhiḥ kāyo 'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati | </p>
                    <p>tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā | </p>
                    <p>tasyā nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ | </p>
                    <p>yataśca sāntaragnyadhiṣṭhānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.10"> tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā
                        daśādhaścatasrastiryak | </p>
                    <p>tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryante āpyāyyante ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.11"> tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā
                        jāyante | </p>
                    <p>tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ | </p>
                    <p>aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante | </p>
                    <p>dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca | </p>
                    <p>dve cāśnu vahataḥ | </p>
                    <p>dve ca stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.12"> adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante | </p>
                    <p>tatra daśādyāḥ pūrvavat | </p>
                    <p>dve vahato 'nnaṃ mātrāśrayeṇa | </p>
                    <p>dve toyam | </p>
                    <p>dve mūtram | </p>
                    <p>dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ | </p>
                    <p>te eva nārīṇāmārtavam | </p>
                    <p>dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe | </p>
                    <p>evaṃ dvādaśa | </p>
                    <p>śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.13"> tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā
                        bhavantītyuktaṃ prāk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.14"> srotāṃsi puṃsāṃ nava | </p>
                    <p>karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapatho 'nyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau
                        raktapathaśca | </p>
                    <p>tathāparāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa
                        prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.15"> tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca | </p>
                    <p>tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti | </p>
                    <p>tato 'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam | </p>
                    <p>tatra śvāsavat sādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.16"> udakavāhināṃ talu mūlaṃ kloma ca | </p>
                    <p>tānyāmabhayātipānoṣṇa śuṣkānnakaṣāyatṛṇnigrahādibhirduṣyanti | </p>
                    <p>tato 'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca | </p>
                    <p>tatra tṛṣṇoktamauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.17"> annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca | </p>
                    <p>teṣā duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.18"> rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca | </p>
                    <p>raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca | </p>
                    <p>māṃsavāhināṃ snāvāni tvak ca | </p>
                    <p>bhedovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca | </p>
                    <p>asthivāhinā jaghanaṃ medaśca | </p>
                    <p>majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca | </p>
                    <p>śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca | </p>
                    <p>mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca | </p>
                    <p>śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca | </p>
                    <p>svedavāhināṃ medo romakūpāśca | </p>
                    <p>teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthak pṛthak sādhanaṃ
                        doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.19"> vyadhe tu srotasāṃ
                        bhramamohakampapralāpādhmānaśūlārucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā
                        maraṇaṃ ca | </p>
                    <p>tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopācaret | </p>
                    <p>uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.20"> tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ | </p>
                    <p>anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām | </p>
                    <p>kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca
                        vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.21"> apare punarāhuḥ | </p>
                    <p>srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno 'yanāni gārgāḥ
                        śarīracchidrāṇi saṃvṛtāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayāniketāśceti śarīre
                        dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.22"> te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthānmārgasthāṃśca dhātūn
                        prakopayanti | </p>
                    <p>te 'pi kupitāstāni srotāṃsi | </p>
                    <p>srotāṃsi ca srotāṃsi | </p>
                    <p>dhātavaśca dhātūn | </p>
                    <p>teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ | </p>
                    <p>te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt | </p>
                    <p>tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi | </p>
                    <p>tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca | </p>
                    <p>tathānnamapi tainaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.23"> tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño 'gniriti prāgabhihitaḥ | </p>
                    <p>anye punarācakṣate doṣadhātumalasannipātajanito 'ntarūṣmā
                        yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.24"> sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā
                        koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ
                        samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.25"> tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ
                        phenībhūtamudīrayati | </p>
                    <p>tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam | </p>
                    <p>prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.26"> tataścaivaṃ viklinna āhāre pañca pañcātmakā
                        mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān
                        pacanti | </p>
                    <p>te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān
                        bhūtaguṇānāpyāyayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.27"> evaṃ ca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ
                        sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo 'bhinirvartate | </p>
                    <p>tābhyāṃ ca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ
                        yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyeṇāvicchinnasantānamāpūryante | </p>
                    <p>srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti | </p>
                    <p>uttarottarānupraveśe 'pi ca pūrveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena
                        pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati | </p>
                    <p>tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante | </p>
                    <p>yathāvayaśśarīram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.28"> tatrāhāraraso vyānīvakṣipto yathāsvaṃ saptasu
                        dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva
                        prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā
                        dhātūn dhātumalāṃca puṣṇāti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.29"> athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt | </p>
                    <p>rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca | </p>
                    <p>raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāssirāśca malaḥ pittam | </p>
                    <p>māṃsasya sāro medastvaco vasā ca kiṭṭaṃ
                        karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ | </p>
                    <p>medasaḥ sāro 'sthisnāyusandhayaḥ kiṭṭaṃ svedaḥ | </p>
                    <p>asthnaḥ sāro majjā kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ | </p>
                    <p>majjñastu sāraḥ śukraṃ malokṣiviṭtvacāṃ snehaḥ | </p>
                    <p>śukrasya sāramojaḥ | </p>
                    <p>atyantaśuddhatayāsya malābhāvaḥ | </p>
                    <p>anye punarata eva tasya necchanti pākam | </p>
                    <p>apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.30"> vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā
                        tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrtaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro 'lpo vā
                        pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati | </p>
                    <p>evaṃ ca kṛtvānnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ | </p>
                    <p>tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa
                        svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvatkarmopādānaṃ yāpyate | </p>
                    <p>anyathā tvannarasotkṣepaṇādvibaddhasrotasā vā
                        yathāvadanabhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate | </p>
                    <p>vyādhibhājanaṃ vā bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.31"> anye tu varṇayanti | </p>
                    <p>abhyavahṛtmātrasyāhārasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimramavatīrṇasya yo ya
                        evāṃśaḥ kāyāgnināvalīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo
                        'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto
                        vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti
                        paryāyeṇetareṣvapi | </p>
                    <p>evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti | </p>
                    <p>na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.32"> agnistu balabhedena caturvidho bhavati | </p>
                    <p>samo viṣamastīkṣṇo mandśca | </p>
                    <p>tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati | </p>
                    <p>viṣamo 'samyagapyupayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati | </p>
                    <p>tīkṣṇo 'samyagapyupayuktamāśu pacati | </p>
                    <p>sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati | </p>
                    <p>mandastu
                        samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni
                        darśayitvā cirāt pacati | </p>
                    <p>bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati | </p>
                    <p>kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi | </p>
                    <p>tasmāttaṃ prayatnato rakṣet | </p>
                    <p>tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya
                        pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇīyoktena ca vātādisādhanena
                        grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmayogairiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.33"> svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca | </p>
                    <p>srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.34"> āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ | </p>
                    <p>dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.35"> atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā | </p>
                    <p>vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.36"> bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca | </p>
                    <p>dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.37"> kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare | </p>
                    <p>māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.38"> vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate | </p>
                    <p>prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.39"> kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca | </p>
                    <p>sneho 'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.40"> samaḥ samāne sthānasthe viṣamo 'gnirvimārgage | </p>
                    <p>pittābhimūrchite tīkṣṇo mandosminkaphapīḍite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.6.41"> śānte 'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ | </p>
                    <p>rogī syādvikṛte tasmāttaṃ prayatnena pālayet ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha saptamo 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.1"> athāto marmavibhāgaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smahurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.2"> saptottaraṃ marmaśatam | </p>
                    <p>tatra catuścatvāriṃśacchākhāsu | </p>
                    <p>ṣaḍviṃśatirantarādhau | </p>
                    <p>saptatriṃśadūrdhvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.3"> athaikasmin sakthni madhyamāṅgulimabhito madhye
                        pādatalasya talahṛdayaṃ nāma marma tatra viddhasya rujayā maraṇam | </p>
                    <p>aṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ tatrākṣepakena maraṇam | </p>
                    <p>kṣiprasyopari dvyaṅgula ubhayataḥ kūrcaḥ | </p>
                    <p>tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥ | </p>
                    <p>tatra rujāśophau | </p>
                    <p>pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ | </p>
                    <p>tatra ruk stabdhasakthitā ṣaṇḍhatā vā | </p>
                    <p>pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulairjaṅghāmadhye indrabastiḥ | </p>
                    <p>tatra śoṇitkṣayānmaraṇam | </p>
                    <p>jaṅghorvoḥ sandhāne jānu tatra khañjatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.4"> jānunastryaṅgulādūrdhvamubhayata āṇiḥ | </p>
                    <p>tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | </p>
                    <p>ūrumadhye urvī tatra raktakṣayātsakthiśoṣaḥ | </p>
                    <p>urvyāstūrdhvamadho vaṅkṣaṇasandherūrumūle lohitākṣam | </p>
                    <p>tatra raktakṣayāt pakṣāghātaḥ | </p>
                    <p>vaṅkṣaṇavṛṣaṇamadhye viṭapam | </p>
                    <p>tatra ṣaṇḍhyamalpaśukratā vā | </p>
                    <p>sakthivad bāhvoḥ | </p>
                    <p>viśeṣastu gulpho maṇibandhaḥ tathā jānu kūrparam | </p>
                    <p>tayorvyadhe kuṇitā | </p>
                    <p>viṭapavacca kakṣākṣamadhye kakṣādharaḥ tatra kuṇitvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.5"> vātavarconirasanaḥ sthūlāntrapratibaddho gudaḥ | </p>
                    <p>tatra sadyomaraṇam | </p>
                    <p>alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyādhanurvakra ekadvāro 'dhomukho bastiḥ | </p>
                    <p>tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte | </p>
                    <p>tatrāpyubhayato viddhe na jīvati | </p>
                    <p>ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati | </p>
                    <p>sa tu yatnenopakrānto rohati | </p>
                    <p>pakvāmāśayamadhye nābhiḥ tatrāpi sadyomaraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.6"> koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye
                        satvarajastamodhiṣṭhānamāmāśayadvāraṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadyomaraṇam | </p>
                    <p>stanayoradhastādvdyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tayoḥ kaphapūrṇakoṣṭhasya
                        maraṇam | </p>
                    <p>stanacūcukayorūrdhvaṃ vdyaṅgulamubhayataḥ stanarohite | </p>
                    <p>tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhasya maraṇam | </p>
                    <p>ubhayatrorasornāḍyau vātavahe apastambhau tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā
                        kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam | </p>
                    <p>aṃsakūṭayoradhaḥ pārśvayoruparibhāgayorapālāpau tayoḥ pūyatvamāpannena
                        raktena maraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.7"> pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇīkarṇāvasthinī
                        kaṭīkataruṇe | </p>
                    <p>tayoḥ śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpo mriyate | </p>
                    <p>pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ kukundarau | </p>
                    <p>tayoḥ sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭānāśaśca | </p>
                    <p>śroṇīkarṇayoruparyāśayacchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau | </p>
                    <p>tayoradhaḥkāye śopho daurbalyaṃ maraṇaṃ ca | </p>
                    <p>adhaḥ pārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhye tiryagūrdhvaṃ ca
                        pārśvasandhī | </p>
                    <p>tayoḥ śoṇitapūrṇakoṣṭhatayā maraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.8"> stanamūlayorārjavenobhayataḥ pṛṣṭhavaṃśaṃ bṛhatyau | </p>
                    <p>tayoḥ śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmaraṇam | </p>
                    <p>pṛṣṭhavaṃśamubhayato bāhumūlasambaddhe aṃsaphalake | </p>
                    <p>tayorbāhusvāpaśoṣau | </p>
                    <p>grīvābāhuśiromadhye 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau | </p>
                    <p>tayoḥ stabdhabāhutā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.9"> kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyaḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ dve nīle dve manye | </p>
                    <p>tāsu mūkatā svaravaikṛtyaṃ rasāgrāhitā vā bhavati | </p>
                    <p>grīvāyāmubhayataḥ pṛthak catasraḥ sirāmātṛkāstāsu sadyomaraṇam | </p>
                    <p>śirogrīvayoḥ sandhāne kukāṭike | </p>
                    <p>tayoścalamūrdhatā | </p>
                    <p>karṇapṛṣṭhayoradhassaṃśrite vidhure | </p>
                    <p>tayorbādhiryam | </p>
                    <p>ghrāṇamārgamubhayataḥ śrotramārgapratibaddhāvabhyantarataḥ phaṇau | </p>
                    <p>tayorgandhājñānam | </p>
                    <p>bhruvoḥ pucchāntayoradhokṣṇorbāhyato 'pāṅgau tayorāndhyam | </p>
                    <p>bhruvoḥ pucchāntayoruparyanukarṇaṃ lalāṭe śaṅkhau | </p>
                    <p>tayoḥ sadyomaraṇam | </p>
                    <p>bhruvorupari nimnayorāvartau | </p>
                    <p>tayorāndhyam | </p>
                    <p>dṛṣṭyupaghāto vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.10"> śaṅkhayorupari keśānte utkṣepau | </p>
                    <p>tayoḥ saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīvennoddhṛtaśalyaḥ | </p>
                    <p>bhruvormadhye sthapanī | </p>
                    <p>tatrotkṣepavat | </p>
                    <p>pañca sandhayaḥ śirasi tiryagūrdhvaṃ ca sīmantā nāma | </p>
                    <p>teṣūnmādabhramacittanāśairmaraṇam | </p>
                    <p>jihvāghrāṇākṣiśrotratarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ tāluni sannipātaḥ | </p>
                    <p>tāsāṃ mukhāni catvāri śṛṅgāṭakasaṃjñāni teṣu sadyomaraṇam | </p>
                    <p>mastakābhyantara upariṣṭātsirāsandhisannipāto romāvartaḥ so 'dhipatirnāma | </p>
                    <p>tatrāpi sadyomaraṇaṃ bhavatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.11"> sāmānyalakṣaṇaṃ punarmarmaṇāṃ pīḍite rujotpattirviṣamaṃ
                        ca spandanam | </p>
                    <p>sāmānyenaiva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.12"> dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitāa | </p>
                    <p>svedo mūrchā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.13"> api ca maraṇakāritvānmarma | </p>
                    <p>tat punarmāṃsasirāsnāvāsthisandhisannipātaḥ | </p>
                    <p>tena tasmin pīḍyamāne viśeṣataḥ prāṇābādhaḥ | </p>
                    <p>bāhulyena tu nirdeśaḥ | </p>
                    <p>tasmānmāṃsādyāśrayato marmāṇi pañcadhā bhidyante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.14"> tadyathā | </p>
                    <p>talahṛdayendrabastigudastanarohitānyekādaśa māṃsamarmāṇi | </p>
                    <p>urvīlohitākhyanābhihṛdayastanamūlāpastambhāpālāpapārśvasandhibṛhatīnīlāmanyāmātṛkāphaṇāpāṅgasthapanīśṛṅgāṭakānyekacatvāriṃśat
                        sirāmarmāṇi | </p>
                    <p>kṣiprakūrcakūrcaśiroviṭapakakṣādharāṇi bastyaṃsavidhurotkṣepāḥ saptaviṃśatiḥ
                        snāvamarmāṇi | </p>
                    <p>kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvaṣṭāvasthimarmāṇi | </p>
                    <p>gulphamaṇibandhajānukūrparakukundarakṛkāṭikāvartasīmantādhipatayo viṃśatiḥ
                        sandhimarmāṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.15"> punaśca pañcadhā
                        gudabastinābhihṛdayamātṛkāśaṅkhaśṛṅgāṭakādhipataya ekonaviṃśatiḥ
                        sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyatvātteṣāṃ saptarātrābhyantaraṃ kālaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.16">
                        talahṛdayakṣiprendrabastivakṣomarmakaṭīkataruṇanitambapārśvasandhibṛhatīsīmantāstrayastriṃśat
                        kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ | </p>
                    <p>teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.17"> utkṣepau sthapanī ca trīṇi viśalyaghnāni vāyavyatvāt | </p>
                    <p>śalyamukhāvaruddho hi yāvadatra vāyustiṣṭhati tāvajjīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.18">
                        kūrcajānukūrparāṇyurvīlohitākhyaviṭapakakṣādharakukundarāṃsaphalakanīlāmanyākṛkāṭikāvidhuraphaṇāpāṅgāvartāścatuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi
                        saumyatvāt | </p>
                    <p>somo hi sthairyaśaityābhyāṃ prāṇān dhārayati | </p>
                    <p>tānyapi ca kadācidabhihatāni mārayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.19"> kurcaśirogulphamaṇibandhāstvaṣṭau
                        rujākarāṇyagnivāyusomaguṇabāhulyāt | </p>
                    <p>agnivāyū hi viśeṣeṇa rujākarau | </p>
                    <p>somastu prāṇānavalambata ityuktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.20"> anye tvāhuḥ | </p>
                    <p>māṃsādīnāṃ pañcānāmapi vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥ prāṇaharāṇi | </p>
                    <p>ekaikahīnānāmalpānāṃ ca kramāditarāṇi svabhāvata eva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.21"> anye vadanti | </p>
                    <p>pratiniyatakarmāṇi candrasūryāyaskāntopalānāmivāmbuvahnikālalohasaṃśleṣāḥ
                        tathā ca chinneṣu bahumarmasvapi pāṇipādeṣu svabhāvata eva na mṛtyuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.22"> apare punaratrāpi hetumāhuḥ | </p>
                    <p>pāṇipādacchede hi sirāḥ saṅkocamāyānti | </p>
                    <p>tatolpāsṛkpravṛtterjīvitam | </p>
                    <p>marmavyadhe tvatiraktasrutito vāyuvaikṛtena ca maraṇam | </p>
                    <p>tasmānmarmābhihatasya tadaṅgamāśu sandhideśācchedanīyam | </p>
                    <p>atihatānāṃ tu marmāṇāṃ yathāsvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ ca karma īṣadante vā
                        hatānāmuttarottarameva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.23"> punaśca pañcadhā bhidyante | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>urvyaḥ kūrcaśirāṃsi viṭape kakṣādhare ca dvādaśa svāṅgulonmitāni | </p>
                    <p>gulphau maṇibandhau stanamūle ca ṣaṭ dvyaṅgulāni | </p>
                    <p>jānunī kūrpare ca catvāri tryaṅgulāni | </p>
                    <p>kūrcā gudo bastirnābhirhṛdayaṃ nīle manye mātṛkāḥ sīmantāḥ śṛṅgāṭakāni
                        caikonatriṃśat pāṇitalasammitāni | </p>
                    <p>śeṣāṇi ṣaṭ pañcāśadaṅguladalapramāṇāni | </p>
                    <p>anye punarāhuḥ | </p>
                    <p>brīhipramāṇāni kṣiprāṇi | </p>
                    <p>kalāyapramāṇāḥ stanarohitotkṣepāḥ | </p>
                    <p>tathānye tilapramāṇānyapi marmāṇīcchanti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.24"> marmavyāpte 'pi dehe 'sminnāyurmarmāṇi rakṣati | </p>
                    <p>āyuṣyāṇyeva seveta sadā tasmādvicakṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.25"> marmābhighātaḥ svalpo 'pi prāyaśo bādhatetarām | </p>
                    <p>rogā marmāśrayāstadvat prakāntā yatnatopi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.26"> vikṣipyate bhṛśaṃ sīdan śūnyo bhramati vepate | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ śvasiti kṛcchreṇa srastagātro muhurmuhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.27"> hṛdayaṃ dadyate cāsya naikasthāne 'vatiṣṭhate | </p>
                    <p>marmopaghātānmaraṇametairliṅgaiḥ samaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.28"> amarmaviddho 'pi naraśchedabhedādipīḍitaḥ | </p>
                    <p>atinissṛtaraktaśca sadyastyajati jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.29"> ato 'nyathā jīvati tu viddhaḥ śaraśatairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.30"> puṇyavānniyatāyuśca na kathañcinna jīvati | </p>
                    <p>tasmādā caramocchvāsāccikitsedeva yatnataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.7.31"> tadbandhumitrānumataḥ pratyākhyāyāturaṃ bhiṣak ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>athāṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.8.1"> athātaḥ prakṛtibheddīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.2"> sapta prakṛtayo doṣaiḥ pṛthak saṃsargeṇa sāmyena ca
                        bhavanti | </p>
                    <p>tatra śukrārtavagarbhāśayakāleṣu mātuścāhāravihārayoreko 'neko vā yo doṣo
                        bhavatyādhikyena tenāmaraṇādviṣavalyāmivotpadyamānasya kṛmerviṣeṇa
                        saviṣakṛmeriva vṛścikāderāśīviṣasyeva vā svaviṣeṇa prakṛtirjāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.3"> tasmāttanmayatayā śukrārtavayordehasya bhāvitatvāt
                        prākṛtatvācca tāvatā tena doṣeṇa na vihanyate | </p>
                    <p>tadguṇaireva cāsyaśarīramupaskriyate | </p>
                    <p>tataśca tadguṇapratipakṣaiḥ sahasā na bādhyate | </p>
                    <p>tasyāṃ tvavasthāyāṃ vikṛtimati doṣe ulbaṇenaiva garbhaḥ sambhavati | </p>
                    <p>sambhava eva vipadyate | </p>
                    <p>vikṛto vā bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.4"> tathā ca kecidāhuḥ | </p>
                    <p>dvividhā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca | </p>
                    <p>tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛterhetubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ | </p>
                    <p>te śarīradhāraṇāddhātusaṃjñāḥ | </p>
                    <p>doṣākhyānāṃ vikṛtānāṃ bījabhūtāḥ | </p>
                    <p>mumūrṣoḥ svarūpāccalanti | </p>
                    <p>sarveṣvapi ca dehe sannihiteṣu prakṛtāvulbaṇena vyapadeśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.5"> vaikṛtāstu garbhādabhinissṛtasyāhārarasasya malāḥ
                        sambhavanti | </p>
                    <p>prākṛteṣvavarohanti | </p>
                    <p>te kālādivaśena svapnamāṇavṛddhikṣayayogāddehamanugṛhṇanti dūṣayanti ca | </p>
                    <p>tadvadojo 'pi paraṃ hṛdayasthamaṣṭabindupramāṇamādhāraḥ prāsṛtikasya
                        rasātmakasyaujasaḥ kṣayavṛddhibhājaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.6"> atha
                        svadoṣaguṇānurodhādvātaprakṛtistanurūkṣastabdhālpāṅgadantanakharomanetrasvaraḥ
                        śītadviḍudvaddhapiṇḍikaḥ saśabdasandhigāmī
                        śīghrārambhakṣobhagrahaṇavismaraṇaścaladhṛtimatigatidṛṣṭisvabhāvasauhārdasteno
                        'nāryo matsaryajitendriyaḥ
                        priyagāndharvetihāsahāsavilāsakalahamṛgayodyānayātraḥ
                        snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇānnapānakāṅkṣopaśayaśca bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.7"> api ca | </p>
                    <p>alpavittabalajīvitanidraḥ kṣāmavāgdhamanisantatagātraḥ | </p>
                    <p>durbhago 'tibahubhugbahubhāṣī nāstikaḥ sphuṭitakeśakarāṅghriḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.8"> kiñcidunmiṣitadurmukhasuptastrasyati krathati khādati
                        dantān | </p>
                    <p>śuṣkarūkṣaviṣamāsu saritsu vyomni śaulaśikhareṣu ca yāti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.9">
                        pittaprakṛtiruṣṇagauragātrastāmranakhanayanajihvauṣṭhapāṇipādatalaḥ
                        śithilasandhibandhamāṃsaḥ karabhakapilaviralamṛdukeśaromā
                        madhyabalāyuralpaśukravyavāyāpatyaḥ śūro 'bhimānī
                        śīghravalīkhalatipalitapipluvyaṅgakṣutpipāso medhāvī durbhagaḥ
                        svādutiktakaṣāyaśītābhilāṣopaśayaśca bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.10"> api ca | </p>
                    <p>dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ | </p>
                    <p>vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.11"> gharmadveṣī svedanaḥ
                        pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ | </p>
                    <p>suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.12"> kaphaprakṛtistu dūrvendīvaraśarakāṇḍānyatamavarṇaḥ
                        samasuvibhaktasnigdhasthirasukumāraśliṣṭamāṃsasandhibandhaḥ
                        paripūrṇacārugātro
                        mahālalāṭorubāhurvyaktasitāsitaprasannāyataviśālapakṣmalākṣaḥ
                        siṃhamṛdaṅgaghanaghoṣaḥ
                        kṣutpipāsoṣṇasahiṣṇurbahvojobalaśukravyavāyāpatyaściraśoṣamālyānulepano
                        dṛḍhapracchannavairaḥ peśalaḥ satyavādī smṛtimān dhṛtimānalolupo bālye
                        'pyarodanaḥ kaṭutiktakaṣāyoṣṇarūkṣecchopaśayaśca bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.13"> api ca | </p>
                    <p>alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ | </p>
                    <p>śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvānāryo nidrālurdīrdhasūtraḥ kṛtajñaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.14"> ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ
                        dṛḍhasauhṛdayyaḥ | </p>
                    <p>svapne sapadmān savihaṅgamālāṃstoyāśayān paśyati toyadāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.15"> ubhayalakṣaṇasaṅkare tu saṃsargaprakṛtiḥ | </p>
                    <p>sarvaguṇasamuditaḥ samadoṣaprakṛtiḥ | </p>
                    <p>tatrādyāstrayo nityāturāḥ doṣānuśayitaprakṛtitvāt | </p>
                    <p>viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ | </p>
                    <p>teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ | </p>
                    <p>tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret | </p>
                    <p>samasarvarasena sātmyenāntyaṃ yathartuvihitena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.16"> doṣavacca guṇairapi sattvādibhiḥ sapta prakṛtayo
                        bhavanti | </p>
                    <p>tāstadabhinirvṛttaireva yathoktaiḥ śaucādibhirjānīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.17"> tathā punaḥ sapta prakṛtayo
                        jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāḥ | </p>
                    <p>dṛśyante hi puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.18"> sattvādīnāṃ ca
                        taratamayogāccharīraviśeṣebhyaścānyonyānuvidhāyitvācca
                        bhedāśrayamasaṅkhyeyaṃ bhavati | </p>
                    <p>śarīramapi sattvādīnanurudhyate | </p>
                    <p>sattvādayo 'pi śarīram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.19"> sattvādyasaṅkhyabhedāveśācca
                        rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati | </p>
                    <p>tadāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate | </p>
                    <p>tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ
                        puruṣasyānvavekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.20"> vayastrividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhaṃ ca | </p>
                    <p>tatrāṣoḍaśādvarṣādbālam | </p>
                    <p>ā ṣaṣṭermadhyam | </p>
                    <p>tato vṛddham | </p>
                    <p>teṣvapi stanyāhārobhayavṛttyā bālaṃ trividham | </p>
                    <p>tasmin dehapramāṇavṛddhiḥ śleṣmodrekaśca | </p>
                    <p>tena bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.21"> madhyamapi trividhaṃ yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca | </p>
                    <p>tasmin pittodrekaḥ | </p>
                    <p>tena dīptāgnitā prajñādhikyaparipākau vyavasāyaśca | </p>
                    <p>tatrātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ
                        sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvamataḥ
                        paramaparihāniḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.22"> vṛddhaṃ tu śaśvat kṣīyamāṇadhātvindriyādiguṇaṃ
                        valīkhalatikāsaścasāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ
                        bhavanamivābhivṛṣṭamavasīdati | </p>
                    <p>tasminmārutodrekaḥ tena ślathasāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ
                        kāyasya vepathuḥ kāsaḥ śvāsaḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.23"> anye punarāhaḥ | </p>
                    <p>bālyaṃ vṛddhiḥ prabhā medhāṃ tvakśukrākṣiśnutīndriyam | </p>
                    <p>daśakeṣu kramādvyeti manassarvendriyāṇi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.24"> evaṃ varṣatamāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle | </p>
                    <p>santi punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuṣaḥ pramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.25"> api ca | </p>
                    <p>varṣaṃ varṣaṃ kṣayaṃ yāti nṛṇāṃ yāte śate śate | </p>
                    <p>āyuṣo 'puṇyabāhulyādyadā yanmānamiṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.26"> balamapi trividhaṃ bhavati | </p>
                    <p>sahajaṃ kālakṛtaṃ yuktikṛtaṃ ca | </p>
                    <p>tatra sahajaṃ dehasattvayoḥ prākṛtam | </p>
                    <p>kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca | </p>
                    <p>yuktikṛtaṃ punarāhāravihārotthamūrjaskarayogajaṃ ca | </p>
                    <p>tadvṛddhikarāstvime ca bhāvā bhavanti | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>balavatpuruṣe deśe janma tadvidhe ca kāle sukhaśca kālayogo
                        bījakṣetraguṇaśarīrāhārasattvasampattayaḥ svamāvo yauvanaṃ vyāyāmo harṣaśca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.27"> tathā sārāṇyaṣṭau tvagraktamāṃsamedo
                        'sthimajjaśukrasatvātmakānyuttarottaravarāṇi balamānajñānārthamupadiśyannte
                        | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>na muhyeddehamātradarśanādeva bhiṣagayamupacayena māhāśarīratvādvā
                        balavānayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādvālpabala iti | </p>
                    <p>taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.28"> tatra sarvaiḥ sārairupeto bhavatyatibalaḥ
                        paramagauravayuktaḥ kleśakṣamaḥ sarvārambheṣvātmani pratyāśāvān
                        kalyāṇābhiniveśī sthiraśarīraḥ susamāhitagatiḥ
                        sānunādasnigdhagambhīramahāsvaraḥ sukhaiśvaryavittopabhoga
                        sammānabhāṅmandajarāmayaḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyo dīrghāyuśca | </p>
                    <p>tadviparītastvasāraḥ | </p>
                    <p>madhyo madhyaguṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.29"> pramāṇaṃ punaḥ svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau
                        dvyaṅgulāyate tisro 'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā
                        vā | </p>
                    <p>caturaṅgulāyatāḥ pṛthak prapadapādatalapārṣṇayaḥ
                        ṣaṭpañcacaturaṅgulavistṛtāścaturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena | </p>
                    <p>tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca | </p>
                    <p>caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ | </p>
                    <p>aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ūruśca | </p>
                    <p>caturaṅgulaṃ jānu | </p>
                    <p>triṃśadaṅgulapariṇāha ūruḥ | </p>
                    <p>ṣaḍāyāmena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.30"> muṣkkameḍhrāvaṣṭapañcapariṇāhau | </p>
                    <p>ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā | </p>
                    <p>daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ | </p>
                    <p>dvādaśāṅgulamudaram | </p>
                    <p>daśavistāre dvādaśāyāme pārśve | </p>
                    <p>dvādaśotsedhaṃ trikam | </p>
                    <p>aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham | </p>
                    <p>dvādaśakaṃ stanāntaram | </p>
                    <p>dvyaṅgulaṃ stanaparyantam | </p>
                    <p>caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ | </p>
                    <p>dvyaṅgulaṃ hṛdayam | </p>
                    <p>aṣṭakau skandhe kakṣe ca | </p>
                    <p>ṣaṭkāvaṃsau | </p>
                    <p>ṣoḍaśakau prabāhū | </p>
                    <p>pañcadaśakau prapāṇī | </p>
                    <p>dvādaśāṅgulau pāṇī | </p>
                    <p>tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ | </p>
                    <p>tato 'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike | </p>
                    <p>sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭhau | </p>
                    <p>caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā | </p>
                    <p>dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.31"> pañcāṅgulamāsyam | </p>
                    <p>caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭyantarakarṇalalāṭam | </p>
                    <p>tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā | </p>
                    <p>dvyaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram | </p>
                    <p>tatra śuklāttṛtīyāṃśaṃ kṛṣṇam | </p>
                    <p>kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ | </p>
                    <p>ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti | </p>
                    <p>sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ | </p>
                    <p>tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate | </p>
                    <p>tatra yathoktaparimāṇamiṣṭamaniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā | </p>
                    <p>tathā hrasvadīrghagaurakṛṣṇaromāromasthūlakṛśaṃ ceti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.32"> iṣṭaṃ
                        punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapṛṣṭhasvaramupacitorusthikkaṭīvakṣogrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam
                        | </p>
                    <p>sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakeśam | </p>
                    <p>dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsekṣitanetrajihvam | </p>
                    <p>vistīrṇāsyādharauṣṭhajihvālalāṭakarṇapaṭhivakṣo 'lpameḍhragrīvākeśam | </p>
                    <p>snigdhatvakkacakarajanayanasvanam | </p>
                    <p>sthirendriyatvaṅnakhakeśapārśvam | </p>
                    <p>gambhīranābhisandhisvaram | </p>
                    <p>gūḍhajatrupṛṣṭhavaṃśadantamūlam | </p>
                    <p>raktatālvoṣṭhanakhanetrāntamātāmrajihvāhastapādatalam | </p>
                    <p>kṛṣṇakeśabhrūnetrapakṣmatārakam | </p>
                    <p>śuklaśuklamaṇḍaladaśanacaritamunnatacittarakandhalalāṭodaramukhanakhapādam | </p>
                    <p>nīcairbaddhakarṇastananāsāgracaṅkramaṇam | </p>
                    <p>ghanaskandhakandharādantāṅgulitvaksauhārdam | </p>
                    <p>tanunakhamadhyajihvam | </p>
                    <p>vṛttasphiggrīvānakham | </p>
                    <p>samapṛṣṭhadantalalāṭekṣitam | </p>
                    <p>tathānupūrvavṛttāvūrū | </p>
                    <p>dakṣiṇāvartanābhiḥ | </p>
                    <p>prakṛṣṭāntaraustanau bhruvau ca | </p>
                    <p>kūrmākṛtayo nakhāḥ pādau ca | </p>
                    <p>rjvāsyaṃ nāsāvaṃśaśca | </p>
                    <p>anulbaṇe hanū veṣaśca | </p>
                    <p>ślakṣṇaṃ tālu jihvā ca | </p>
                    <p>nātisthūlakṛśāvoṣṭhau dehabandhaśca | </p>
                    <p>saspandaṃ hṛdayaṃ śaṅkhau manye ca | </p>
                    <p>soṣmatālupādodaraṃ niśvāsaśca | </p>
                    <p>pṛṣṭhato 'vanatau romaśau ca karṇau | </p>
                    <p>īṣatpralambinyau bhruvau valinaṃ
                        suśliṣṭasandhyardhacandrākṛtilalāṭamātapatropamaṃ śiraḥ | </p>
                    <p>naikamūlā mṛdavaḥ keśāḥ dṛḍhaṃ gūḍhaṃ sirāsthisandhi | </p>
                    <p>prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni | </p>
                    <p>hasitaruditāni ca ceṣṭitāni | </p>
                    <p>tathā snātānuliptamadhaḥprasṛtānupūrvyā śuṣyadiṣṭaṃ śarīramiti bhavati cātra
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.33"> uttarottarasukṣetraṃ garbhīdbhavati nīrujam | </p>
                    <p>āyāmajñānavijñānervardhamānaṃ śanaiśśubham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.34"> iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam | </p>
                    <p>āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.35"> anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate | </p>
                    <p>satvavāṃstabhyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.8.36"> dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ | </p>
                    <p>rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha navamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.9.1"> athāto vikṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.2"> svasthānāmāturāṇāṃ vā puruṣāṇāṃ
                        dehāntarābhilāṣiṇāmauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpino doṣā ghanā ghanā
                        iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṃ sūcayanto 'kasmātsvabhāvaviparyāsaṃ janayanti | </p>
                    <p>tatsamāsato riṣṭamityāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.3"> tatra gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti
                        dehaprakṛtivarṇāḥ | tadbhedāśca padmagaurādayaḥ | </p>
                    <p>nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ | </p>
                    <p>tatra prakṛtivikṛtivarṇau yugapadaṅge 'ṅgaikadeśe vā maraṇāya | </p>
                    <p>etena glānyupacayaśokaharṣaraukṣyasnehādayastathā prakṛtibhedīyoktānāṃ
                        mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṃ sarveṣāṃ ca doṣādibhāgena pratiniyatānāṃ
                        bhāvānāmnimittato 'nyathātvamuktaṃ bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.4"> chāyāstu śarīre pañca | </p>
                    <p>tatra khādamalakhaṅgākāśanīlanirmalā sasnehā saprabheva | </p>
                    <p>vātāt pāṃsubhasmarūkṣā rajo 'ruṇā śyāvā niṣprabhā svedamalagandhiḥ | </p>
                    <p>tejaso hutahutāśanavidyuttaptatapanīyaraktā dṛṣṭisukhā | </p>
                    <p>ambhaso vaiḍūryendranīlavimalā ghanā susnigdhā | </p>
                    <p>bhuvo rucirābhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvetā ca | </p>
                    <p>tāsāṃ vāyavyā vināśāya kleśāya cātimahate | </p>
                    <p>śeṣāstu sukhodayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.5"> sapta prabhā raktā pītā pāṇḍurā sitāsitā śyāvā haritā ca
                        | </p>
                    <p>tāḥ snigdhā vikāsinyo 'malāḥ śubhāḥ | </p>
                    <p>viparītāstvaśubhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.6"> tayorviśeṣāḥ | </p>
                    <p>chāyāvarṇamākrāmatyāsannā ca lakṣyate pañcabhūtātmikā ca | </p>
                    <p>prabhā tu varṇaṃ prakāśayati viprakṛṣṭāllakṣyate tejaḥprabhavaiva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.7"> yasya dṛṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na dṛśyate sa
                        parāsuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.8"> yasyātapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā
                        hīnādhikākulā naṣṭā jihmā 'nyathā vā vikṛtā vā dṛśyate | </p>
                    <p>yasya lalāṭaṃ na svidyati yasya keśaromāṇyanabhyaktānyabhyaktavad dṛśyante | </p>
                    <p>nayane cātipraviṣṭe nirgate vistṛte saṅkṣipte saṅkṣiptabhruṇī vinatabhruṇī
                        jihmo viṣame vibhrāntadarśane hīnadarśane nakulābhe kapotābhe alātavarṇe
                        nīlādivikṛtavarṇe aticale stabdhasraste prasrute atyunmiṣite atinimiṣite
                        lulitapakṣmaṇī vā | </p>
                    <p>nāsikā vātivivṛtātisaṃvṛtā kuṭilā sphuṭitā piṭakācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.9"> yasyādhodharauṣṭho yātyuttarauṣṭhaścordhvamubhau vā
                        pakvajambūnīlau | </p>
                    <p>dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśarkarā vā sahasā vā
                        patanti | </p>
                    <p>jihvā vā jihmāstabdhā suptāvaliptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī
                        kaṇṭakāciteva vā | </p>
                    <p>yasya gaṇḍalalāṭahanubandhāni sthānāccyutānīva srastāni | </p>
                    <p>yasya na dhatte śiraḥ śirodharāṃ pṛṣṭhaṃ vā svabhāram | </p>
                    <p>hanū vā vṛṣaṇāvato viparyayo vā | </p>
                    <p>yasya mūtramatyuṣṇam | </p>
                    <p>yasya viṣadoṣādvinā svebhyaḥ saromakūpebhyo raktaṃ pravartate | </p>
                    <p>yasyānimittamaṅgānyatilaghūnyatigurūṇi vā syuḥ samumūrṣuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.10"> yasyaiko 'neko vā svaro gadgado vyaktaḥ kṣāmo dīno vā
                        sahasā lakṣyate | </p>
                    <p>yo vā vivakṣurmuhyati | </p>
                    <p>yasyā vā vadato bhṛśamūrdhvamuro rujati | </p>
                    <p>yasyocchvāso 'tidīrgho 'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā | </p>
                    <p>yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ | </p>
                    <p>yasyānyo 'nyo 'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvātītaḥ śabdaḥ | </p>
                    <p>yasyeṣṭo 'niṣṭo vā mālyaphalacandanakuṇapādigandho
                        dehamukhamalavraṇavastrādiṣu | </p>
                    <p>yasya śarīraṃ vairasyātsaurasyādvātyarthaṃ yūkāmakṣikādayastyajanti bhajanti
                        vā | </p>
                    <p>yasya satatoṣmasvaṅgāvayaveṣu śautyaṃ śīteṣu vā
                        kumudotpalānukāryatiśaityamatisvedo 'tistambho vigatamāṃsaśoṇiteṣviva ca
                        sraṃsaḥ | </p>
                    <p>yasya ca yogotiyogo vā śarīre yugapanmahābhūtānāṃ dṛśyate | </p>
                    <p>sarve te kālapakvā iti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.11"> yasyāpūrvāssirālekhā bālendvākṛtayo 'pi vā | </p>
                    <p>lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.12"> padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ | </p>
                    <p>plavate plavamānasya ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.13"> haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ | </p>
                    <p>so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.14"> yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā | </p>
                    <p>sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.15"> mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ | </p>
                    <p>mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrātrirātrādāturasya tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.16"> yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam | </p>
                    <p>ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṃ na jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.17"> urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā | </p>
                    <p>bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.18"> mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ cāpsu nimajjati | </p>
                    <p>niṣṭhyūtaṃ bahurvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.19"> svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ vā balavarṇayoḥ | </p>
                    <p>rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.20"> apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ | </p>
                    <p>śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.21"> ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam | </p>
                    <p>śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.22"> yo jātaśītapiṭakaḥ śītāṅgo vā vidahyate | </p>
                    <p>uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.9.23"> yasya rajjurivacchāyā kaṇṭhe saktopalakṣyate | </p>
                    <p>avaśyaṃ kṛṣyate jantuḥ so 'cirādyamakiṅkaraiḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha daśamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.10.1"> athāto vikṛtehāvijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.2"> ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam | </p>
                    <p>amūrtāmiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ vāmūrtavat sthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.3"> tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat | </p>
                    <p>anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.4"> jāgradrakṣāṃsi gandharvavan pretānanyāṃśca tadvidhān | </p>
                    <p>rūpaṃ vyākṛti tadvacca yaḥ paśyati sa naśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.5"> saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm | </p>
                    <p>dhruvamākāśagaṅgāṃ vā na sa paśyati tāṃ samām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.6"> meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān | </p>
                    <p>śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.7"> niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam | </p>
                    <p>tadvadgandharasasparśānmanyate yo viparyayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.8"> sarvaśo vā na yo yaśca dīpagandhaṃ na jighrati | </p>
                    <p>vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.9"> yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo 'ṅge ghātaṃ na vetti vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.10"> antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam | </p>
                    <p>jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.11"> jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati | </p>
                    <p>svagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.12"> nikaṣanniva yaḥ pādaucyutāṃsaḥ parisarpati | </p>
                    <p>hīyate balataḥ śaśvadyo 'nnamaśnan hitaṃ bahu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.13"> yolpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ | </p>
                    <p>yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.14"> dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niśvasya paritāmyati | </p>
                    <p>hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.15"> śiro vikṣipate kṛcchrādyoñcayitvā prapāṇikau | </p>
                    <p>yo lalāṭātssrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.16"> utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo 'pi vā | </p>
                    <p>utthāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.17"> śayanāsanakuḍyādeḥ yo 'sadeva jighṛkṣati | </p>
                    <p>ahāsyahāsī sammudyan yo leḍhi daśanacchadau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.18"> uttaroṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ | </p>
                    <p>yamabhidravati chāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.19"> bhiṣagbheṣajapānānnagurumitrādviṣaśca ye | </p>
                    <p>vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.20"> grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam | </p>
                    <p>uṣṇo 'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.21"> yo 'ṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā | </p>
                    <p>baliṃ balibhujo yasya praṇītaṃ nopabhuñjate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.22"> nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam | </p>
                    <p>prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.23"> guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā | </p>
                    <p>yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇmāsānn sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.24"> bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam | </p>
                    <p>ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.25"> mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ | </p>
                    <p>naśyatyajānan ṣaḍahāt keśaluñcanavedanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.26"> na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte | </p>
                    <p>preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.27"> yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati | </p>
                    <p>vaktramāpūryate 'śrūṇāṃ svidyataścaraṇau bhṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.28"> cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ | </p>
                    <p>yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.29"> kathayenna ca pṛṣṭo 'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak | </p>
                    <p>gatāsorbandhumitrāṇāṃ na cecchettaṃ cikitsitum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.30"> yamadūtapiśācādyairyat parāsurupāsyate | </p>
                    <p>ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.31"> ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam | </p>
                    <p>ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe 'pyanaipuṇāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.32"> carakasyeti vacanaṃ suśrutena tu paṭhyate | </p>
                    <p>dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.33"> rasāyanatapodānatatparaiśca nivāryate | </p>
                    <p>kṛṣṇātreyo dvidhā riṣṭaṃ sthirāsthiravibhedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.34"> doṣāṇāmapi bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavet | </p>
                    <p>taddoṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.10.35"> āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭitam | </p>
                    <p>riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athaikādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.11.1"> athāto vikṛtavyādhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.2"> sarvairyathāsvaṃ hetuprāgrūparūpairatimātrairyasya
                        vyādhirutpadyate | </p>
                    <p>vyādhitasya vā yasyāśu mukhe pipluvyaṅgalekhātilakālakāḥ | </p>
                    <p>karajaradaneṣu vā puṣpāṇyudare vā nānāvarṇāḥ sirāḥ | </p>
                    <p>yasya śuṣyato netropadeho vartmanāsikānyataraśvayathurvartmasraṃso vā | </p>
                    <p>yasya kṣīṇasya kṣuttṛṣṇā vā hṛdyairbahubhirapyannapānairna śāmyati | </p>
                    <p>yasya saphenamasṛk prasicyate | </p>
                    <p>kukṣiśūlaṃ ca | </p>
                    <p>uraso vā | </p>
                    <p>yasya śleṣmā nīlapītalohito bahuśaśca | </p>
                    <p>yasya balavān grīvāvamardo jihvāśoṣaḥ kaṇṭhāsyagudapākaśca | </p>
                    <p>yasyāmāśayotthā parikartikātitṛṣṇā śakṛdbhedaśca | </p>
                    <p>yasya pakvāśayotthā parikartikātitṛṣṇātimātraśca gudagrahaḥ | </p>
                    <p>yasyāmapakvāśayānyataramāśritya saṃjñāṃ ca hatvā vāyuḥ kaṇṭhe ghurghurakaṃ
                        karoti | </p>
                    <p>yasya kṣīṇasya tṛṣṇābhivṛddhirhṛdi śūlaṃ ca | </p>
                    <p>tathā hidhmāraktātisārau vādhmānātīsārau vā bhṛśaṃ satṛṣṇau | </p>
                    <p>saparāsuriti bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.3"> jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ | </p>
                    <p>sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.4"> akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam | </p>
                    <p>saśuṣkakāsaḥpūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.5"> balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ | </p>
                    <p>raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.6"> tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet | </p>
                    <p>romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.7"> vāsaso 'rañjanaṃ pūti vegavaccātibhūri ca | </p>
                    <p>vṛddhaṃ pāṇḍujvaracchardikāsaśophātisāriṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.8"> kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam | </p>
                    <p>yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃ satāpitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.9"> chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā | </p>
                    <p>sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.10"> tṛṣṇānyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam | </p>
                    <p>madātyayo 'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.11"> arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam | </p>
                    <p>hṛtpārśvāṅgarujācchardipāyupākajvarāturam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.12"> atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ | </p>
                    <p>tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.13"> mastuluṅgamaṣīpūyaveśavārāmbumākṣikaiḥ | </p>
                    <p>atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.14"> karburaṃ prasravan dhatūn niṣpurīṣo 'thavātiviṭ | </p>
                    <p>tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.15"> śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam | </p>
                    <p>srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.16"> satṛṭkāsajvaracchardidāhānāhapravāhikaḥ | </p>
                    <p>aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujārditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.17"> mehastṛḍdāhapiṭakāmāṃsakothātisāriṇam | </p>
                    <p>piṭakā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.18"> parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam | </p>
                    <p>sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.19"> visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ | </p>
                    <p>gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.20"> sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ | </p>
                    <p>kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.21"> viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ | </p>
                    <p>mūrcchāchardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.22"> śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam | </p>
                    <p>virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥpunaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.23"> pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam | </p>
                    <p>tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānātisāravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.24"> anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram | </p>
                    <p>nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.25"> rājīcitaḥ sravaṃśchardijvaraśvāsātisāriṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.26"> jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye | </p>
                    <p>durbalasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.27"> śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike | </p>
                    <p>sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.28"> ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ | </p>
                    <p>śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.29"> udarī yaśca śophī vā svaṃ na paśyati mehanam | </p>
                    <p>yasya vā jaṭharonnāmāt paridhānaṃ na tiṣṭhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.30"> visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān | </p>
                    <p>bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.31"> kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram | </p>
                    <p>mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.32"> vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.33"> vātāsraṃ mohamūrchāyamadāsvapnajvarānvitam | </p>
                    <p>śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.34"> śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ | </p>
                    <p>ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.35"> vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī | </p>
                    <p>gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.36"> balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ | </p>
                    <p>yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.37"> vātāṣṭhīlātisaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi | </p>
                    <p>tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.38"> śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām | </p>
                    <p>kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.39"> nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan | </p>
                    <p>gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.40"> malān vastiśironābhiṃ vibadhya janayan rujam | </p>
                    <p>kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinnapurīṣatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.41"> śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣaṇau | </p>
                    <p>vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.42"> stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.43"> sahasā jvarasantāpastṛṣṇāmūrchābalakṣayaḥ | </p>
                    <p>viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.44"> gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam | </p>
                    <p>lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.45"> pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ | </p>
                    <p>utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.46"> masūravidalaprakhyāstathā vidumasannibhāḥ | </p>
                    <p>antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.47"> kāmalākṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā | </p>
                    <p>santrāsaścoṣṇatāṅge ca yasya taṃ parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.48"> akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam | </p>
                    <p>candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.49"> śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ | </p>
                    <p>antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.50"> yo vātajo na śūlāya syānna dāhāya pittajaḥ | </p>
                    <p>kaphajo na ca pūyāya marmajaśca ruje na yaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.51"> acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate | </p>
                    <p>rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstān varjayed vraṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.52"> viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.53"> ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvuyamya pātayan | </p>
                    <p>yo 'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.54"> dantaiśchindan nakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni vā | </p>
                    <p>bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.55"> hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ | </p>
                    <p>muhurhasan muhuḥ kṣaveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.56"> muhuśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.57"> ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam | </p>
                    <p>śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.58"> vikārā yasya varddhante prakṛtiḥ parihīyate | </p>
                    <p>sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.59"> yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham | </p>
                    <p>yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.60"> vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam | </p>
                    <p>na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.61"> bhavedyasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ | </p>
                    <p>akasmādvarṇagandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.62"> nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.63"> āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā | </p>
                    <p>atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.11.64"> yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati | </p>
                    <p>saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Śā.12.1"> athāto dūtādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.2"> nirdiṣṭaṃ riṣṭamāturāśrayam | </p>
                    <p>dūtasyāpi tu jātiveṣabhāṣāceṣṭitadeśakālā vaidyasya ca
                        tatsaṅgamasaṅkalpaprasthānaprayāṇapraveśā grahacāro 'pūrvasambhavaḥ
                        svapnadarśanāni ca rogiṇaḥ śubhāśubhaṃ sūcayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.3"> tatrāturādvarṇottamo 'nyāśramaḥ pāṣaṇḍaḥ ṣaṇḍo muṇḍī
                        jaṭilaḥ strī vyādhito 'neko 'jīrṇavivarṇamalinacchinnārdraikavasanaḥ
                        paṅkatailadigdho raktamālyānulepano vikṛtāṅgarūpakarmā kharoṣṭramahiṣavāhano
                        viklabaḥ śvasan rudan niṣṭurāmaṅgalābhidhāyī
                        dūrādāhvayamānastṛṇaloṣṭatuṣāṅgārabhasmatuṣasīsāsthikeśaśirolalāṭanāsikāsyadantajihvāgrīvānakhānāmikāṅgulistanajaṭharanābhipṛṣṭhakaṭīmehanajaṅghākapālapalalopalamusalaśūrpopānanmārjanīśastravastrāntadaśākārpāsabhagnacyutaspṛkkāṣṭhayaṣṭītulārajjupāśacarmaveṇuriktabhājanasnehabhājanadharaḥ
                        pādābhyāṃ bhuvaṃ muñcan vilikhan gṛhītvā pakvaṃ phalaprasāraṃ vā
                        tadvidhamanyadvā vikāratulyaguṇe ca deśe kāle vā dūto
                        vaidyamupasarpannaśubhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.4"> tadyathā | </p>
                    <p>ghṛtodakādidravasamapi sthamātiśītastabdhaḥ pratyuṣasi śleṣmāmaye 'śubhaḥ | </p>
                    <p>pittāmaye tu śubhaḥ | </p>
                    <p>tathā setubhaṅge chardimehātisārādiṣvaśubhaḥ setubandhe tu śubhaḥ | </p>
                    <p>tathā madhyāhnobhayasandhyārddharātricaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu
                        grahoparāgotpātadarśanabhraṇīkṛttikārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubho yaśca
                        vaidyaṃ suptaṃ nagnaṃ ca bhūmau śayānamabhyaktaṃ muktakeśaṃ dakṣiṇābhimukhaṃ
                        viklavaṃ chindantaṃ bhindantamagnipitṛkāryapravaṇamaśastaṃ cintayantaṃ
                        kathayantaṃ vopatiṣṭhati | </p>
                    <p>yo vā diśaṃ yāmyāṃ pratikṛtāñjalirviṣamaikapādasthaḥ | </p>
                    <p>yasmin vyādhitāśrayaṃ kathayati dūte bhiṣagaśubhamindriyārthamupalakṣayet
                        saṅkalpayedvā taṃ ca nānuyāyāt | </p>
                    <p>ato 'nyathā punaḥ karuṇāpeśalena manasā saumanasyavatā
                        mātāpitṛsamenāturasyātyantamārogyamāśasamānena prayātavyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.5"> prasthānagamanapraveśeṣu
                        dadhimadhughṛtalājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇichatradūrvāṅkurādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣā
                        nṛpaśrītarurbhadrapīṭhāni sasyāni matsyā hayā haṃsacāṣau vṛṣaḥ kesarī
                        dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakārocanāḥ svastikastoraṇaṃ kīcakāveṇavo
                        varavadhūrmadasiktagaṇḍo gajastoyalambo 'mbudaḥ pūrṇakumbho
                        haridrātririndraḥ phalānyārdramāṃsaṃ sitaṃ cāmaraṃ gauḥ savatsāṅganā putriṇī
                        mānuṣaṃ vardhamānaṃ sahasraṃ bhūmirabhyudvṛtā siddhamannaṃ varāhaśca
                        toyotthitāstriṇayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ lokapālāḥ surāḥ khaṃ diśo
                        'gniḥ sarāṃsi sravantyaḥ samudrā makhā māruto jyotiṣaṃ dharmaśāstrāṇi
                        tīrthāni kāvyaṃ dharmārthakāmāmṛtaṃ vālakhilyādayo vedavākyaṃ nidhiḥ
                        kaustubhaḥ kāñcanaṃ maṇibhadraḥ sumeruḥ priyaṅguḥ pradīpo vacāmodakau
                        ditiraditirarundhatī rddhiḥ sāvitryumākāśagaṅgā śacī devasenā svadhā
                        śāntirlakṣmīḥ sarasvatyapatyaṃ kṣamā svastiśabdo vaṣaṭkāra
                        auṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ darśanāt
                        sparśanāt kīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśantyuttamām | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.6"> punnāmānaḥ pakṣiṇo vāmāḥ śivāḥ | </p>
                    <p>śivā śyāmā piṅgalā kokilāralā cucchundarī sūkarī gṛhagodhikaikaśaphāśca
                        strīnāmāno dakṣiṇāḥ | </p>
                    <p>śikhī caṇakaśyenagajājakapayaśca | </p>
                    <p>praveśe tu viparītāḥ | </p>
                    <p>sarvatra ca dakṣiṇādvāmagamanamiṣṭaṃ śvasṛgālayoḥ | </p>
                    <p>viparītaṃ mṛgavihaṅgayoḥ | </p>
                    <p>sarvathāpi darśanaṃ bharadvājacāṣabhāsanakulānām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.7"> śaśasarpājāvigodhājāvikasūkarāṇāṃ tu kīrtanamiṣṭam | </p>
                    <p>na darśanaṃ virutaṃ vā | </p>
                    <p>viparītamṛkṣavānarayoḥ | </p>
                    <p>sarpamapi tvaniṣṭaṃ saraṭakukkuṭabiḍālolūkānām | </p>
                    <p>tathā granthyarbudādiṣu chedaśabda iṣṭo gulmodarādiṣu bhedaśabdo
                        'tīsāraraktapittādiṣu ruddhaśabdo 'śmaryudarādiṣu pravartanaśabda iti | </p>
                    <p>evamanye 'pi dhvanayo yojyāḥ | </p>
                    <p>sarvatraiva ca sthirasthāvaravarddhamānatrātācaladhruvakṣemaśivādayaḥ śabdā
                        dhanyavāditrasvarāśca śreṣṭhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.8">
                        kṣatahatapatitākrośaprahāracchedabhedadāhahāhāpratiṣedhādiśabdāḥ
                        cikitsāpratiṣedhāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.9"> dīptāyāṃ ca diśi krūrāḥ pakṣimṛgadhvanayo vṛkṣe vā
                        rūkṣaśuṣke savallīkaṇṭake | </p>
                    <p>tadvidhe vā deśe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.10"> darśanaṃ ca tṛṇapalalakāṣṭhabhārakarparakaloṣṭādīnāṃ
                        kaṇṭakordhvapādayānaśayanāsanādibhagnopaskarariktakumbhamadyavasātailatilagarbhiṇīścapākavyasanimṛtānāṃ
                        ca | </p>
                    <p>praveśe cāturagṛhāt pūrvoktamāṅgalyanirgamaḥ | </p>
                    <p>praviṣṭasya tu bhiṣajaḥ na satkāro lābhatuṣṭistutayaścāśubhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.11"> āturasya vakrānuvaktā grahā garhitasthānasthāḥ | </p>
                    <p>ketuśanirāhubhirjanmarkṣābhibhavo gṛhadāraśayanāsanavāhanamaṇiratnopakaraṇeṣu
                        vā garhitalakṣaṇaprādurbhāvaścikitsāpratiṣedhāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.12"> svapnastu svayamanyena vā dṛṣṭaḥ śubhāśubhahetuḥ
                        saptavidho dṛṣṭaḥ śruto 'nubhūtaḥ prārthitaḥ saṅkalpito bhāviko doṣajaśca | </p>
                    <p>tatrādyaḥ pañcavidho 'phalaḥ | </p>
                    <p>tathā yathāsvaprakṛtirvismṛto divātihrasvo 'tidorgho nātiśuptadṛṣṭaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.13"> pūrvarātre 'lpaṃ cirācca phalaṃ karoti | </p>
                    <p>gosarge mahatsadyaśca | </p>
                    <p>nidrayā ca punaranupahataḥ pratīpairvā vacobhirdānayamaniyamādibhirvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.14"> tatra yaḥ pretaiḥ saha madyaṃ piban śunākṛṣyate | </p>
                    <p>sa hanyate jvareṇa | </p>
                    <p>yo lākṣāraktābhamambaraṃ paśyati yo vā raktadehamālyavastro hasannāryā
                        hriyate sa raktapittena | </p>
                    <p>yo yāmyāṃ diśaṃ kharoṣṭramahiṣavarāhānyatamena sa yakṣmaṇā | </p>
                    <p>yasya kaṇṭakinī latā vaṃśastālo vā hṛdi jāyate sa gulmena | </p>
                    <p>yasya śirasi sa śirorogeṇa vā śiracchedanena | </p>
                    <p>yasya nagnasyājyāvasiktasyāgnimanarciṣaṃ juhvato jāyante padmānyurasi sa
                        kuṣṭhena | </p>
                    <p>yaścaṇḍālaiḥ saha snehaṃ pibati sa prameheṇa | </p>
                    <p>yo mattaḥ so 'pasmāreṇa | </p>
                    <p>yaścandrasūryayoruparāgaṃ paśyati tasya netraroga upajāyate | </p>
                    <p>yastayoḥ patanaṃ tasya netravināśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.15"> yaḥ śaṣkulīrapūrānvābhyavahṛtya pratibuddhaśchardayati
                        yasya śirasi latādayo jāyante vayāṃsi ca nilīyante mauḍyaṃ vā bhavati yo
                        gṛdhrotlūkakākādyaiḥ pretapiśācarakṣodraviḍāndhrastrīcaṇḍālādyairvā
                        parivāryate dakṣiṇābhimukhaṃ vā striyā nṛtyannākṛṣyate antāvasāyibhirvā
                        svayaṃ vā digvāsā yāti śūnyāṭavīṃ vā kapirathena pretaiḥ pravrajitairvā
                        pariṣvajyate nagno vā raktāṃ srajaṃ dhārayati paṅkadigdho hasati nṛtyati vā
                        vetravaṃśakaṇṭakatṛṇagahane saṃsṛjyate patati vā pāṃsūpadhānāyāṃ bhuvi
                        valmīkabhasmaśmaśānaśvabhrāyataneṣu paṅkakūpakaluṣodakeṣu vā majjati srotasā
                        vā hriyate raktakusumavanāṃ bhūmiṃ guhāmandhakārācitāṃ pāpakarmālayaṃ
                        saṃbādhaṃ jananīṃ vā praviśati matsyena vā grasyate | </p>
                    <p>śmaśrukarma ca yo gātravṛddhiṃ vivāhaṃ cānubhavati
                        śailaprāsādāgrātpatatyārohati vā
                        yūpapuṣpāḍyaśālmalīkovidārakiṃśukapāribhadrakānyo vā parājīyate badhyate
                        chardayati viricyate hṛṣyati labhate vā
                        hiraṇyalohalavaṇatailapiṇyākakārpāsānaśnāti pakvānnaṃ pibati madyaṃ snehaṃ
                        vābhyajyati nirbhartsyate vā kupitaiḥ pitṛbhiḥ
                        candrārkatārādīpadevatānetradarśanānyanupatato naśyato vā paśyati vakraṃ vā
                        bāhumaṅgaṃ vā vibhidyamānaṃ puruṣān vā nagnān kaṣāyavāsaso 'saumyān
                        daṇḍapāśahastān kṛṣṇānraktākṣān striyaṃ vā kṛṣṇaśukladarśanāṃ
                        dīrghakeśastanīṃ kālarātrirūpāṃ te vyādhitāḥ pañcatāmāpnuvanti svasthāstu
                        jīvitasandehamiti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.16"> manovahānāṃ pūrṇatvāt srotasāṃ prabalairmalaiḥ | </p>
                    <p>dṛśyante dāruṇāḥ svapnā vināśābhimukhātmabhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.17"> akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ | </p>
                    <p>paśyet saumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.18"> devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān | </p>
                    <p>sādhūnyaśasvino vahnimiddhaṃ svacchān jalāśayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.19"> kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrān sutejasaḥ | </p>
                    <p>narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.20"> yaḥ paśyellabhate yo vā chatrādarśaviṣāmiṣam | </p>
                    <p>śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.21"> śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān | </p>
                    <p>ārohet go 'śvayānaṃ ca tarennadahradodadhīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.22"> pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtiḥ | </p>
                    <p>sambādhānnissṛtiḥ sparśāstārakācalabhāsvatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.23"> rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam | </p>
                    <p>yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ sa bahuśo 'śnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.24"> pitṛdevadvijātīnāṃ kruddhabhītakṛśātmanām | </p>
                    <p>malināmbarapuṣpāṇāṃ darśanaṃ na praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.25"> teṣāmeva tu tuṣṭānāṃ śuddhapuṣpāmbarātmanām | </p>
                    <p>darśanaṃ śasyate svapne taiśca sambhāṣaṇaṃ śubham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.26"> dṛṣṭvā svapnān dāruṇān śobhanān vā | </p>
                    <p>prātaḥ snātaḥ sarṣapānagnivarṇān | </p>
                    <p>hutvā sāvitryā sarpiṣāktāṃstilānvā | </p>
                    <p>pūtaḥ pāpairmucyate vyādhibhiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.27"> maṅgalācārasampannaparivārastathāturaḥ | </p>
                    <p>śraddadhāno 'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.28"> sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu | </p>
                    <p>cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Śā.12.29"> ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ samyagudāhṛtam | </p>
                    <p>śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīramidamucyate ||</p>

                    <p>iti dvādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>
            </div1>


            <div1 xml:id="AS.ni." type="chapter">
                <head>nidānasthānam</head>


                <div2 type="section">
                    <p xml:id="AS.ni.1.1"> athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.2"> iha kṛtayuge vigatarāgadveṣādidvandvā
                        jitalobhakrodhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ puṇyabalena pṛthivyādīnāṃ sarvaguṇasamudāyādacintyarasa
                        vīryādisamuditāni sasyānyoṣadhayaścāsan | </p>
                    <p>te tāni jitendriyatvāt kāle mātrayā copayuñjānāḥ
                        satyārjavānṛśaṃsyādiguṇayogācca surasadṛśatejaso
                        rūpākṛtipramāṇaprasādopacayasaṃhananasattvasārasampannā dīrghāyuṣo nīrujaśca
                        babhūvuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.3"> bhraśyanti tu kṛtayuge yugasvabhāvāt krameṇa
                        parihīyamāṇasarvaguṇeṣu pṛthivyādiṣu śarīreṣu ca dharmātikramāt
                        puruṣeṣvavaśyambhāvino nirapekṣarūkṣābhirupekṣitā devatābhirjvarādayaḥ
                        prādurabhūvanniti sarvarogāṇāṃ sāmānyataḥ sambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.4"> jvarastu sthāṇuśāpāt prācetasatvamupāgatasya prajāpateḥ
                        kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṃ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā
                        preritasya paśupaterdivyamabdasahasraṃ parirakṣitavataḥ
                        krodhamaticirakālasambhṛto vratānte roṣāgniḥ kiṅkararūpeṇa kila
                        piṇḍitamūrtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirokṣibāhupādaḥ
                        piṅgalalocano darṣṭrī śaṅkukarṇaḥ kṛṣṇatanuruttamāṅgānniścacāra | </p>
                    <p>sa devīvinirmitayā saha bhadrakālyā
                        pratiromakūpamabhiniḥsṛtairvividhavikṛtākṛtibhiranantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ
                        parivṛtaścaturyugāntakarakālāmbhodasahasraninado 'nunādayan rodasī
                        jvālāgarbheṇa parītaḥ kalakalārāveṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya
                        dānavavadhamaśvamedhādhvaravidhvaṃsanaṃ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam | </p>
                    <p>śivībhūto 'si devadeva</p>
                    <p>devaiḥ pitāmahaprabhṛtibhirjagataḥ pitrā ca dhātrābhiṣṭūyamānaḥ | </p>

                    <p>sampratyahaṃ kiṃ karavāṇīti | </p>
                    <p>taṃ śūlī krodhamādideśa | </p>
                    <p>yasmāt tridaśairapyajayya matkrodha vratavighnaṃ cikīrṣudatyasainyaṃ dakṣo
                        dakṣahavyaṃ ca tvayā jīrṇamato jagato 'sya sasthāvarasya jvarayitā jvaro
                        bhavān bhavatu | </p>
                    <p>tvaṃ hi sargharogāṇāṃ prathamaḥ pravaro janmamaraṇeṣu tamomayatayā mahāmohaḥ
                        prāgjanmano vismārayitāpacārāntareṣu coṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayeṣvapi
                        dhruvo jvaro bhaveti | </p>
                    <p>so 'yamevamumāpatinānugṛhīto nānānāmabhiḥ sarvato 'nubhuvi vicarati | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kakkureṣvindramado jalajeṣu
                        jyotiroṣadhīṣu cūrṇako dhānyeṣvapsu nīlikā bhūmāvūṣaro manuṣyeṣu jvara iti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.5">
                        tatsahajāścārocakāṅgamardaśirovyathābhramaklamaglānitṛṣṇāsantāpādayaḥ | </p>
                    <p>tatsantāpācca raktapittam | </p>
                    <p>tatraiva ca yajñe krodhabhayābhibhūtānāṃ parito vidravatāṃ
                        laṅghanaplavanādyairdehavikṣobhaṇairgulmavidradhivṛddhijaṭharādayo</p>
                    <p>haviḥprāśānmehakuṣṭhārśaḥśophātīsārādayo</p>
                    <p>bhayottrāsaśokāśucisaṃsparśairunmādāpasmāragrahādayo</p>
                    <p>rohiṇyatiprasaṅgāccheṣaduhitrasambhogakṛtācca prajāpatikrodhānnakṣatrarājasya
                        rājayakṣmā tatsahodbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ | </p>

                    <p>so 'pi hi na vinā jvareṇānubadhnātīti sakalo 'pi rogagrāmo jvarapūrvako
                        jvaraśabdavācyo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.6"> jvarastamo vikāra ātaṅkaḥ pāpmā gado vyādhirābādho
                        duḥkhamāmayo yakṣmā roga ityanarthāntaram | </p>
                    <p>tatra rujatīti rogaḥ | </p>
                    <p>tasyopalabdhirnidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.7"> tatra nidānaṃ vāyvādiprakopaḥ | </p>
                    <p>tasya punarahitāhāravihārasevā | </p>
                    <p>nidānaparyāyāstu heturnimittamāyatanaṃ kārakaḥ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ
                        samutthānaṃ mūlaṃ yoniriti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.8"> pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo vijñāyate na tu
                        doṣaviśeṣaḥ | </p>
                    <p>taddhyutpatsyamānasya vyādheralpatvādavyaktaṃ rūpam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.9"> spaṣṭaṃ punā rūpam | </p>
                    <p>tasya śabdāntarāṇi liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.10"> upaśayo
                        hetuvyādhiviparītairviparītārthakāribhiścacauṣadhāhāravihāraiḥ
                        sukhānubandhaḥ | </p>
                    <p>sa hi vyādhisātmyasaṃjñaḥ | </p>
                    <p>tadviparīto 'nupaśayaḥ | </p>
                    <p>etena deśakālau vyākhyātau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.11"> samprāptiḥ punarevaṃduṣṭo doṣastena caivamārabdho
                        vyādhistatparyāyā jātirāgatirnirvṛttirniṣpattiriti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.12"> sā saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣairbhidyate | </p>
                    <p>tatra saṅkhyā tāvadaṣṭau jvarāstrividhaṃ raktapittaṃ pañca kāsā iti | </p>
                    <p>vikalpaḥ samavetānāṃ doṣāṇāmaṃśāṃśakalpanā | </p>
                    <p>prādhānyaṃ vyādhināmanubandhyānubandhakabhedāttaratamayogādvā doṣāṇām | </p>
                    <p>balābalaviśeṣo hetvādikārtsnyāvayavavibhāvanayā | </p>
                    <p>kālaviśeṣaḥ punardoṣāṇāmṛtvahorātryāhārasamayaniyataḥ prakopa iti | </p>
                    <p>etāvataiva samāsataḥ kathito nidānārthaḥ | </p>
                    <p>vistareṇa tu yathāsvaṃ pratirogamupadekṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.13"> atha
                        tiktakaṭukaṣāyarūkṣalaghuśītaviṣṭambhivirūḍhakatṛṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅgacirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukahīnaśuṣkapramitatṛṣitāśanakṣudhitāmbupānāsṛkkṣayavirecanādikarmātiyogavegavidhāraṇodīraṇarātrijāgaraṇapravātavyavāyajyāyāmabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanādhvādhyayanadhāvanasalilataraṇābhighātadamyagovājigajanigrahāśmaśilālohakāṣṭhotkṣepavikṣepabhramaṇacālanagāḍhocchādanaparāghātanādisāhasabhayaśokotkaṇṭhādibhiratisevitairgrīṣmavarṣāparāhṇāpararātrāhārapariṇāmānteṣu
                        ca vāyuḥ prakopamāpadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.14">
                        kaṭvamlalavaṇakṣāroṣṇatīkṣṇavidāhiśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣaniṣpāvatilānnakaṭvarakuṭherakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikāmaricātapāgnirajodhūmakrodherṣyājīrṇamaithunopagamanādibhirvarṣāśaranmadhyandinārdharātrāhāravidāhakāleṣu
                        ca pittam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.15"> madhurāmlalavaṇasnigdhaguruśītapicchilābhiṣyandi
                        navānnapiṣṭapṛthukasthūlabhakṣyaśaṣkulyāmakṣīrakīlāṭamoraṭakūcīkātakrapiṇḍakapīyuṣekṣurasaphāṇitaguḍānūpapiśitamocakharjūrabhavyanārikelaniśāmbupānātyambupānātisantarpaṇabhuktamātradivāsvapnakālātisvapnakāyavāṅmano
                        vyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchīrdavighātavirecanādyayogādibhiḥ
                        śiśiravasantapūrvāhṇapradoṣabhuktamātreṣu ca śleṣmā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.16"> dvayasaṃsargāt saṃsargaḥ | </p>
                    <p>sarveṣāṃ tu
                        miśrībhāvāttathādhyaśanasamaśanaviṣamāśanaviruddhāśanasaṅkīrṇāśanavyāpannāmbumadyamandakadadhiyāvakayavasurāpiṇyākāmamūlakasarṣapaśuṣkaśākavallūrakṛśapiśitalakucāmaphalamṛttikābhyavahārānnaparivartartuvyāpadasātmyauṣadhigandhāghrāṇaviṣapiṭAkāviṣagarābhyavahārānārtavadurdinagrahapīḍāgrahāveśapurovātaparvatopaśleṣarasāyanasnehasvedavirecanādimithyāyogebhyaḥ
                        pāpānāṃ ca karmaṇāmabhyāsāt pūrvakṛtānāṃ ca pariṇāmāt strīṇāṃ viṣamaprasavāt
                        prasūtānāṃ ca mithyopacārāt sannipātaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.17"> iti sāmānyataḥ sarveṣu rogeṣu doṣaprakopaheturukta iti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.18"> pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ | </p>
                    <p>rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.19"> ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare | </p>
                    <p>nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.20"> jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate | </p>
                    <p>bharaṇīṣu tu pañcāhāt saptāhāt kṛttikāsu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.21"> triḥ saptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ | </p>
                    <p>ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.22"> pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo 'thavā | </p>
                    <p>punarvasau pravṛttastu jvaro 'paiti trayodaśāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.23"> divasāt saptaviṃśādvā dvyahāt saptāhato 'thavā | </p>
                    <p>puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇāpi maghāsu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.24"> avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet | </p>
                    <p>phālgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyathośca dine 'ṣṭame ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.25"> navme 'gnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati | </p>
                    <p>hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame 'thavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.26"> punaścitrāgame svātau daśāhādatha vā tribhiḥ | </p>
                    <p>pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe 'hani nirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.27"> navame 'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param | </p>
                    <p>jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśāt sukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.28"> svāsthyaṃ daśāhānmūle tu trisaptāhe 'tha vā gate | </p>
                    <p>pūrvāṣāḍhāsu navame tato 'nyāsu tu māsataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.29"> aṣṭābhirathavā māsairnavbhirvā bhavecchivam | </p>
                    <p>ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu dvādaśādvāruṇeṣu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.30"> ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu tu | </p>
                    <p>uttarāsu trisaptāhāt praśamo revatīṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.1.31"> catūrātre 'ṣṭarātre vā kṣemamityāha gautamaḥ ||</p>

                    <p>iti prathamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvitīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.2.1"> athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmāḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.2"> aṣṭābhiḥ kāraṇairjvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ pṛthagdoṣaiḥ
                        saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairāgantunā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.3"> tatra yathoktaiḥ prakopaṇaviśeṣaiḥ prakupitā doṣāḥ
                        praviśyāmāśayamūṣmaṇā miśrībhūyāmamanugamya rasasvedavāhīni srotāṃsi pidhāya
                        pittaṃ tu dravatvāttaptamiva jalamanalamupahatya sarve 'pi ca doṣāḥ paktāraṃ
                        svasthānādbahirnirasya saha tena sakalamapi śarīramabhisarpantaḥ
                        tatsamparkāllabdhabalena svenoṣmaṇā nitarāṃ dehoṣmāṇamedhayanto
                        'ntassrotomukhapidhānāt stambhamādadhānā bahirapi svedamapaharantaḥ
                        sarvendriyāṇi copatāpayanto jvaramabhinirvartayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.4"> tasyemāni pūrvarūpāṇi mukhavairasyamannānabhilāṣo
                        gurugātratvamālasyamalpaprāṇatā gatiskhalanaṃ nidrādhikyamaratirasūyā
                        hitopadeśeṣu pradveṣo bāleṣu madhureṣu ca
                        bhakṣyeṣvamlalavaṇakaṭukābhinandanamavipāke 'ṅgamardaścakṣuṣorākulatvaṃ
                        sāśrutā jṛmbhā vināmaḥ klamo romaharṣaḥ
                        śabdānalāmbuśītavātacchāyātapeṣvakasmādicchādveṣau ca | </p>
                    <p>tadanantaraṃ vyaktībhāvo jvarasyeti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.5"> āgamāpagamakṣobhamṛdutā vedanoṣmaṇām | </p>
                    <p>vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.6"> pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ | </p>
                    <p>viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.7"> pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram | </p>
                    <p>bhidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.8"> hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ | </p>
                    <p>skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.9"> aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ | </p>
                    <p>nistodaḥśaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.10"> kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam | </p>
                    <p>rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.11"> prasekārocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.12"> harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ | </p>
                    <p>bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.13"> yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā | </p>
                    <p>nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado 'ratiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.14"> viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ | </p>
                    <p>raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.15"> svedo niśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.16"> viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho 'lpavegatā | </p>
                    <p>praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.17"> hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.18"> aṅgeṣu śītapiṭakāstandrodardaḥ kaphodbhave ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.19"> kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā | </p>
                    <p>nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.20"> yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajo 'pi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.21"> śiro 'rtimūrchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ
                        | </p>
                    <p>unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calāt sapittāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.22"> tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ | </p>
                    <p>śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.23"> śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇā kāsaḥ
                        śleṣmapittapravṛttiḥ | </p>
                    <p>mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.24"> sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairvāho 'tra ca muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.25"> sadā vā naiva vā nidrā muhuḥ svedo 'ti naiva vā | </p>
                    <p>gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.26"> sasrutī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī | </p>
                    <p>akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrdhaparvāsthirugbhramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.27"> satvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | </p>
                    <p>paridagdhā kharā jihvā gurusrastāṅgasandhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.28"> raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso 'titṛṭ | </p>
                    <p>koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.29"> hṛdvyathā malasaṃsarṅgaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā | </p>
                    <p>snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.30"> doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam | </p>
                    <p>sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.31"> vāyunā kapharuddhena pittamantaḥ prapīḍitam | </p>
                    <p>vyavāyitvācca saukṣmyācca bahirmargaṃ pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.32"> tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhave jvare | </p>
                    <p>doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.33"> asādhyaḥ so 'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado 'pi vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.34"> anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthaksthitam | </p>
                    <p>tvaci koṣṭhe 'thavā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.35"> tadvadvātakaphau śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.36"> śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite | </p>
                    <p>śīte śānte 'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.37"> dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.38"> āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ | </p>
                    <p>caturdhātra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.39"> śramācca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan | </p>
                    <p>savyathāśophavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.40"> grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ | </p>
                    <p>abhiṣaṅgād graheṇāsminnakasmāddhāsarodane ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.41"> auṣadhīgandhaje mūrchā śiroruk śvayathuḥ kṣavaḥ | </p>
                    <p>viṣānmūrchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.2.42"> krodhāt kampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje | </p>
                    <p>kāmānmoho 'rucirdāhodrīnidrādhadhṛtikṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.43"> grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye | </p>
                    <p>kopaḥ krodhe tu pittasya yau tu śāpābhicārajau | </p>
                    <p>sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.44"> tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate | </p>
                    <p>pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.45"> sadāhamūrchargrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ | </p>
                    <p>iti jvaro 'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvividhastu saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.46"> śārīro mānasaḥsaumyastīkṣṇo 'ntarbahirāśrayaḥ | </p>
                    <p>prākṛto vaikṛtaḥsādhyo 'sādhyaḥsāmo nirāmakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.47"> pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase | </p>
                    <p>pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.48"> dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre antaḥ saṃśraye punaḥ | </p>
                    <p>jvaredhikaṃ vikārāḥ syurantaḥkṣobho malagrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.49"> bahireva bahirvege tāpo 'pi ca susādhyatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.50"> varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | </p>
                    <p>vaikṛto 'nyaḥsaduḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto 'nilāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.51"> ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.52"> varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | </p>
                    <p>kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.53"> tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam | </p>
                    <p>kapho vasante tamapi bātapittaṃ bhavedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.54"> balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ | </p>
                    <p>sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.55"> jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā | </p>
                    <p>na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.56"> jvarego 'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | </p>
                    <p>malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.57"> jīrṇatāmaviparyāsāt saptarātraṃ ca laṅghanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.58"> jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt | </p>
                    <p>prāyaḥ sa sannipātena bhūyasā tvapadiśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.59"> santataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.60"> dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ | </p>
                    <p>tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivardhitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.61"> balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ | </p>
                    <p>santataṃ niṣpratidvandā jvaraṃ kuryuḥ sudussaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.62"> malāñjvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayastataḥ | </p>
                    <p>sarvākāraṃ rasādīnāṃ śudhyāśudhyāpi vā kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.63"> vātapittakapheḥ sapta daśa dvādaśavāsarān | </p>
                    <p>prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.64"> ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.65"> dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā | </p>
                    <p>eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.66"> śudhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.67"> kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām | </p>
                    <p>alpo 'pi doṣo dūṣyāderlabdhvānyatamato balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.68"> sapratyanīko viṣamaṃ kuryādvṛddhikṣayānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.69"> sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca | </p>
                    <p>doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.70"> yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje 'pi ca | </p>
                    <p>kramo 'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.71"> viṣamo viṣamārambhakriyākālo 'nuṣaṅgavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.72"> yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathā yathā | </p>
                    <p>kālenāpnoti sadṛśān sa rasādīṃstathā tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.73"> doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.74"> bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate | </p>
                    <p>aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ ruje tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.75"> vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate 'balam | </p>
                    <p>kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.76"> evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.77"> doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī | </p>
                    <p>nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.78"> kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate | </p>
                    <p>līnatvāt kārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.79"> atilīno 'timandatvāt bhavatyahni na pañcame ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.80"> doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.81"> ahorātrasya sa dviḥ syātsakṛdanyedyurāśritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.82"> tasminmāṃsavahā nāḍīrmedonāḍīstṛtīyake | </p>
                    <p>grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.83"> sa pṛṣṭhasyānilakaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.84"> caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite | </p>
                    <p>majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.85"> dvidhā kaphena jaṅghābhyāṃ prathamaṃ śiraso 'nilāt | </p>
                    <p>gambhīradhātucāritvāt sanipātena sambhavāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.86"> tulyocchrāyācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.87"> asthimajjomayagate caturthakaviparyayaḥ | </p>
                    <p>tridhā dvyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.88"> balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā | </p>
                    <p>jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.89"> utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo 'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam | </p>
                    <p>arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.90"> raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭakodgamaḥ | </p>
                    <p>dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.91"> tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ | </p>
                    <p>daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.92"> svedo 'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā | </p>
                    <p>pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.93"> doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgakṣepakūjanam | </p>
                    <p>antardāho bahiḥśaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.94"> tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā | </p>
                    <p>śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.95"> uttarottaradussādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet | </p>
                    <p>pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.96"> mandajvaraḥ pralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ | </p>
                    <p>nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.97"> stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ | </p>
                    <p>haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.98"> sa vai hāridrako nāma jvarabhedo 'ntakaḥ smṛtaḥ | </p>
                    <p>kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.99"> tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātrikojvaraḥ | </p>
                    <p>divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.100"> śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syāt pūrvarātrikaḥ | </p>
                    <p>āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.101"> tadārdhaṃ śītalaṃ dehe svardhajcoṣṇaṃ prajāyate | </p>
                    <p>kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.102"> uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.103"> dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate | </p>
                    <p>tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.104"> vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ | </p>
                    <p>visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.105"> sadoṣaśabdañca śakṛd dravaṃ sṛjati vegavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.2.106"> deho laghurvyapagataklamamamohatāpaḥ pāko mukhe
                        karaṇasauṣṭhavamavyathatvam | </p>
                    <p>svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano 'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni
                        vigatajvaralakṣaṇāni ||</p>

                    <p>iti dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.3.1"> athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.2"> bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ | </p>
                    <p>kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.3"> kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite | </p>
                    <p>te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.4"> pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇādapi | </p>
                    <p>gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.5"> prabhavatyasṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaśca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.6"> śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ | </p>
                    <p>chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaśvāsau bhramaḥ klamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.7"> lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ | </p>
                    <p>raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.8"> nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam | </p>
                    <p>svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.9"> ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ | </p>
                    <p>kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.10"> ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam | </p>
                    <p>bahvauṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.11"> anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt | </p>
                    <p>kaṣāyāḥ svādavo 'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.12"> kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.13"> adho yāpyaṃ calādyasmāttat pracchardanasādhanam | </p>
                    <p>svalpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.14"> anubandhī calo yaśca śāntayepi na tasya tat | </p>
                    <p>kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.15"> kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam | </p>
                    <p>aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.16"> na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomanam | </p>
                    <p>śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.17"> evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.18"> tatra doṣānugamanaṃ sirāsra eva lakṣayet | </p>
                    <p>upadravāṃśca vikṛtijñānataḥ teṣu cādhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.19"> āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.20"> pañca kāsāḥ vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | </p>
                    <p>kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.21"> teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ | </p>
                    <p>śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṃ hṛdayasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.22"> kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇoṣaṇaiḥ | </p>
                    <p>rūkṣaśītagurusnigdhotklediparyuṣitāśanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.23"> dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ | </p>
                    <p>anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.24"> kruddhaḥ pratihato 'pāne yadāpānaḥ prapadyate | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.25"> udānena saṃjastatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca | </p>
                    <p>vāhinīrgalamūrdhasthāstato 'ṅgānyutkṣipanniva ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.26"> kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥpārśve ca pīḍayan | </p>
                    <p>vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.27"> yasmāttasmātsa varṇaijobalamāṃsakṣayāvahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.28"> hetubhedāt pratīghātabhedo vāyoḥ saṃrahasaḥ | </p>
                    <p>yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.29"> kupito vātalairvāyuḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām | </p>
                    <p>hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.30"> karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam | </p>
                    <p>so 'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.31"> pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ | </p>
                    <p>pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.32"> pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam | </p>
                    <p>kaphāduro 'lparuṅmūrdhahṛdayaṃ stimitaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.33"> kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ | </p>
                    <p>romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.34"> yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam | </p>
                    <p>urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.35"> kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam | </p>
                    <p>pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.36"> ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhīnneneva corasā | </p>
                    <p>sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.37"> parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān | </p>
                    <p>pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato 'sya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.38"> kramādvīryaṃ ruciḥ paktirbalaṃ varṇaśca hīyate | </p>
                    <p>pakṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.39"> vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ | </p>
                    <p>kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.40"> pūtipūtopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam | </p>
                    <p>lupyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.41"> akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ | </p>
                    <p>snigdhaprasanavaktratvaṃ śrīmaddaśananetratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.42"> tato 'syakṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.43"> ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ | </p>
                    <p>yāpyo vā balināṃ tadvat kṣatajo 'bhinavau tu tau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.44"> sidhyetāmapi sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ | </p>
                    <p>miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.3.45"> kāsācchvāsakṣayachardisvarasādādayo gadāḥ | </p>
                    <p>bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet ||</p>

                    <p>iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.4.1"> athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.2"> kāsavṛdhyā bhavecchrūvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ | </p>
                    <p>āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.3"> rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā | </p>
                    <p>kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.4"> kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ | </p>
                    <p>prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.5"> urasthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.6"> prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā | </p>
                    <p>ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāsātibhojanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.7"> preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃsaṃśamanaṃ marut ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.8"> pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham | </p>
                    <p>parigṛhya śirogrīvamuraḥpārśve ca pīḍayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.9"> kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam | </p>
                    <p>karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.10"> pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī | </p>
                    <p>kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣṇṇaḥ svāsthyamṛcchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.11"> ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān | </p>
                    <p>viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.12"> meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate | </p>
                    <p>sa yāpyastamakaḥ sādhyo navo vā balino bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.13"> jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakastu saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.14"> chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ | </p>
                    <p>sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.15"> adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ | </p>
                    <p>śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.16"> mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan | </p>
                    <p>uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.17"> praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ | </p>
                    <p>vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.18"> śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśiro 'tiruk ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.19"> dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ | </p>
                    <p>śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.20"> marmasu chidyamāneṣu paridevī niruddhavāk ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.21"> ete sidhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.22"> śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāgrakṛtisaṃśrayāḥ | </p>
                    <p>hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.23"> gambhīrā ca maruttatra tvarayāyuktisevitaiḥ | </p>
                    <p>rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.24"> karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugām | </p>
                    <p>śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sānnajā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.25"> āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet | </p>
                    <p>jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.26"> vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.27"> cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate | </p>
                    <p>pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.28"> kampayantī śirogrīvāmādhmātasyātitṛṣyataḥ | </p>
                    <p>pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.29"> yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.30"> dhvastabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ | </p>
                    <p>stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.31"> rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam | </p>
                    <p>pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.32"> mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā | </p>
                    <p>ṣakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.33"> tadrūpā sā muhuḥ kuryāt jṛmbhāmaṅgaprasāraṇam | </p>
                    <p>gambhīreṇānunādane gambhīrā tāsu sādhayet | </p>
                    <p>ādye dve varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.34"> sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ | </p>
                    <p>vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.4.35"> sarve 'pi rogā nāśāya natvevaṃ śīghrakāriṇaḥ | </p>
                    <p>hidhmāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau ||</p>

                    <p>iti caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.5.1"> athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.2"> anekarogānugato bahurogapurogamaḥ | </p>
                    <p>rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.3"> nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño 'bhūdyadayaṃ purā | </p>
                    <p>yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.4"> dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ | </p>
                    <p>rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.5"> sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ | </p>
                    <p>annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.6"> tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ | </p>
                    <p>śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.7"> mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā | </p>
                    <p>sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayet gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.8"> rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ | </p>
                    <p>praseko mukhamādhuryṃa sadanaṃ vahnidehayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.9"> sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam | </p>
                    <p>makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.10"> hṛllāsaśchardiraruciraśnato 'pi balakṣayaḥ | </p>
                    <p>pāṇyoravekṣā pādasya śopho 'kṣṇoratiśuklatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.11"> bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam | </p>
                    <p>strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.12"> nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet | </p>
                    <p>pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.13"> keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam | </p>
                    <p>śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.14"> jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.15"> pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo 'ruciḥ | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ viṭsraṃsasaṃśoṣāvadhaścharidistu koṣṭhage ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.16"> tiryaksthe pārśvarukdoṣe sandhige bhavati jvaraḥ | </p>
                    <p>rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.17"> teṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsamurorujam | </p>
                    <p>jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.18"> tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam | </p>
                    <p>kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittāt pādāsyapāṇiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.19"> dāhotisāro 'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ | </p>
                    <p>kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.20"> prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo 'lpavahnitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.21"> doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ | </p>
                    <p>srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.22"> vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān | </p>
                    <p>kuryādagacchan māṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.23"> pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat | </p>
                    <p>prāyo 'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.24"> raso 'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu | </p>
                    <p>avaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.25"> liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam | </p>
                    <p>varjayet sādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.26"> doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā | </p>
                    <p>svarasādo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.27"> śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt | </p>
                    <p>pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.28"> limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate | </p>
                    <p>svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.29"> dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ | </p>
                    <p>kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.30"> arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ | </p>
                    <p>sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.31"> kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt | </p>
                    <p>sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.32"> chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī | </p>
                    <p>udāno vikṛto doṣān yūsarvāsvarpdhvamasyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.33"> tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo 'gragāḥ | </p>
                    <p>nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśvecāhāramutkṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.34"> tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet | </p>
                    <p>śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.35"> kāsāsyaśoṣahṛnmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ | </p>
                    <p>pittāt kṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.36"> sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrchādāhatāpavān | </p>
                    <p>kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śvetaṃ śleṣmatantugavākṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.37"> madhuraṃ lavaṇaṃ bhūriprasaktaṃ lomaharṣaṇam | </p>
                    <p>mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.38"> sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yāca tāṃ tyajet | </p>
                    <p>pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.39"> tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.40"> vātādīneva vimṛśet kṛmitṛṣṇāmadauhṛde | </p>
                    <p>śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.41"> kṛmihṛdrogaliggaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.42"> vātena śūlyate 'tyarthaṃ tudyete sphuṭatīva ca | </p>
                    <p>bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.43"> akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā | </p>
                    <p>vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.44"> pittāttṛṣṇā bhramo mūrcchā svedo 'mlakaḥklamaḥ | </p>
                    <p>chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.45"> śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhāri kaṃsāśmagarbhavat | </p>
                    <p>kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.46"> sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā | </p>
                    <p>tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.47"> hṛdayaṃ pratatañcātra krakaceneva dāryate | </p>
                    <p>cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.48"> vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt | </p>
                    <p>ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.49"> sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt | </p>
                    <p>sarvadehabhramotkampatāpatṛṭdāhamohakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.50"> jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ | </p>
                    <p>saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.51"> mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.52"> pralāpaścittavibhraṃśastṛḍgrahoktāstathāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.53"> mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ | </p>
                    <p>gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.54"> śītāmbupānādvṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā | </p>
                    <p>raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.55"> kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam | </p>
                    <p>srotassu sakaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.56"> śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā | </p>
                    <p>ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ | </p>
                    <p>ālasyamavipākaśca sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.57"> āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhādvātapittajā | </p>
                    <p>uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.58"> ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pittajaiva sā | </p>
                    <p>yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgreḥsnehajā ca yā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.59"> snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā | </p>
                    <p>tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.5.60"> śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ | </p>
                    <p>yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā ||</p>

                    <p>iti pañcamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.6.1"> athāto madātyayanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.2"> tīkṣṇokṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu | </p>
                    <p>vikāśi viśadaṃ madyamojaso 'smādviparyayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.3"> tīkṣṇādayo viṣe 'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ | </p>
                    <p>jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.4"> tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān | </p>
                    <p>daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.5"> ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ | </p>
                    <p>durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityavabudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.6"> madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ | </p>
                    <p>niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.7"> iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauśśīlyasyedamāspadam | </p>
                    <p>eko 'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.8"> niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ | </p>
                    <p>maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.9"> dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānartha hitāhitam | </p>
                    <p>yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.10"> madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ | </p>
                    <p>sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.11"> yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat | </p>
                    <p>ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā | </p>
                    <p>madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.12"> nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ | </p>
                    <p>snigdhāḥ satvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ | </p>
                    <p>medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.13"> viparyaye 'timādyanti visrabdhāḥ kupitāśca ye | </p>
                    <p>madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.14"> vātāt pittāt kaphāt sarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ | </p>
                    <p>sarve 'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.15"> sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā | </p>
                    <p>viḍbhedaḥ satataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro 'ruciḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.16"> śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ | </p>
                    <p>urovibandhastimiraṃ kāsaśvāsaprajāgarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.17"> svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ | </p>
                    <p>pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.18"> viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo 'nilāt | </p>
                    <p>svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.19"> pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ | </p>
                    <p>deho haritahāridro raktanetrakapolatā | </p>
                    <p>śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.20"> sarvaje sarvaliṅgatvam muktvā madyaṃ pibettu yaḥ | </p>
                    <p>sahasānucitaṃ cānyattasya dhvaṃsakavikṣayau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.21"> bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ | </p>
                    <p>dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.22"> śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅgaśiro 'tiruk | </p>
                    <p>hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.23"> nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt | </p>
                    <p>vikāraiḥ spūśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.24"> rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ | </p>
                    <p>rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ | </p>
                    <p>madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.25"> mado 'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi | </p>
                    <p>saktānalpadrutābhāṣaścalaskhalitaceṣṭitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.26"> rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet | </p>
                    <p>pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.27"> svalpasambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo 'lasaḥ | </p>
                    <p>sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.28"> pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā | </p>
                    <p>viṣātkampo 'tinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaśca saḥ | </p>
                    <p>lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.29"> aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā khaṃ paśyan praviśettamaḥ | </p>
                    <p>śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.30"> kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye mārutātmake | </p>
                    <p>pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.31"> vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ | </p>
                    <p>bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.32"> kaphena meghasaṅkśāśaṃ paśyannākāśamāviśet | </p>
                    <p>tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaprasekavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.33"> gurubhiḥ stamitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat | </p>
                    <p>sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ ||</p>

                    <p>pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.34"> doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām | </p>
                    <p>svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.35"> vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | </p>
                    <p>sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.36"> kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhabhūto mṛtopamaḥ | </p>
                    <p>mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.37"> agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe | </p>
                    <p>sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.38"> madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ | </p>
                    <p>yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.6.39"> balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi | </p>
                    <p>pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam ||</p>

                    <p>iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.7.1"> athāto 'rśasāṃ nidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.2"> arivadviśasantītyarśāṃsi tāni punarbahuprakārāṇi
                        subahūpadravāṇi ca pāyumeḍhrādisaṃśrayā māṃsakīlāḥ | </p>
                    <p>samāsatastu dvividhānyarśāṃsi sahajāni janmottarakālajāni ca | </p>
                    <p>punaśca dvividhāni śuṣkāṇyārdrāṇi ca | </p>
                    <p>sarveṣāṃ punaradhiṣṭānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca | </p>
                    <p>sthūlāntrapratibaddho 'rdhapañcāṅgulo hi gudaḥ | </p>
                    <p>tasmin pūrva muktā valīsaṃjñāstisraḥ peśyo 'dhyardhāṅgulāḥ | </p>
                    <p>tāḥ pravāhiṇī visarjanī saṃvaraṇī ca | </p>
                    <p>romāntādadhyardhayavaṃ gudauṣṭhamāhuḥ | </p>
                    <p>prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātro ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.3"> tatra sahajānāṃ gudavalībījopataptirāyatanam | </p>
                    <p>tasyā dvividho hetuḥ mātāpitrorapacāro daivaṃ ca | </p>
                    <p>tābhyāṃ sannipātaprakopaḥ | </p>
                    <p>tasmāttānyasādhyāni | </p>
                    <p>etena kulajāḥ sarve vikārā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.4"> viśeṣatastu sahajāni
                        durdarśanaparuṣapāṇḍūpacitadāruṇānyantarmukhāni bahūpadravopadrutāni bhavati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.5"> athetarāṇi ṣaḍvidhāni pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ
                        sannipatitaiḥ śoṇitena ca | </p>
                    <p>tatra vātaśleṣmottarāṇi śuṣkāṇi raktapittottarāṇyārdrāṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.6"> doṣaprakopahetustu prāguktaḥ | </p>
                    <p>sa yadā malopacayamādadhāti
                        punaścotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrādiprayāṇādativyavāyadbāstinetrāsamyakpraṇidhānādinā
                        gudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccailaloṣṭatṛṇādisaṅgharṣāt
                        pratatātipravāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇadhāraṇāt strīṇāṃ
                        camagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūterevaṃvidhaścāparaḥ kupito
                        vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogatamāsādya gudavalīṣvādhatte | </p>
                    <p>tatastāsvabhiṣyaṇṇāsvarśāṃsi sambhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.7"> teṣāṃ pūrvarūpāṇi kṛcchrāt
                        paktirāntrakūjanamudgārabāhulyamamlako
                        'nnāśraddhāviṣṭambhośmagarbhābhanābhitvamāṭopo 'dhastāt kṛcchreṇa saśabdasya
                        ca vāyoḥ pravṛttirbahumūtratvamalpapurīṣatā gudaparikartanaṃ
                        sakthiradanamakṣṇoḥ śvayathuravimalendriyatvamālasyaṃ tandrā kārśyaṃ
                        daurbalyamāśaṅkā grahaṇīdoṣaśophodarapāṇḍurogagulmeṣu | </p>
                    <p>jāteṣu caitāni liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.8"> taiḥ khalvadhomārgoparodhādvāyurapāno nivartamānaḥ
                        samānavyānodānaprāṇān pittaśleṣmāṇau ca prakopayannana lamupamṛdnāti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.9"> atha sarva evārśaso bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ
                        pracuravibaddhavātamūtrapurīṣo
                        'śmarīśarkarāvānaniyatavibaddhamuktāmapakvabhinnaśuṣkavarcāstathāntarāśvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrīpacchilopaveśī
                        nābhivaṅkṣaṇoddeśapracuraparikartikānvitaḥ
                        sagudaśūlapravāhikāpraharṣapramoho 'lpaśukraprajo 'lpabhuk sirāsantatagātraḥ
                        krodhano durupacāraḥ krodhano durupacāraḥ
                        kāsaśvāsapīnasatṛṣṇārocakapāṇipādavadanākṣikūṭaścayathukṣavathuvepathuvamathuparītastaimirikaḥ
                        śiraḥśūlī kṣāmabhinnasvaraḥ karṇarogī sajvaraḥ sāṅgamardaḥ
                        sarvaparvāsthiśūlo 'ntarāntarā
                        hṛdayakukṣipārśvapṛṣṭhabastitrikagrahopataptaḥ pradhyānaparaḥ paramalasaśca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.10"> tatra vātolbaṇāni
                        śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāruṇāni tīkṣṇasphuṭitamukhāni viṣamamadhyāni
                        kadamba puṣpatuṇḍikerīkarkandhusiddhārthavimbīkharjūraphalapramāṇāni vakrāṇi
                        mitho visadṛśāni kaṭīpārśvādiṣvadhikavedanāni saśūlodāvartakarāṇi
                        gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva | </p>
                    <p>kṛṣṇatvaṅnakhanayanavadanamalāśca bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.11"> pittolbaṇāni nīlāgrāṇi raktapītakṛṣṇāni mṛduśithilāni
                        sparśāsahāni visragandhīni tanūni tanuraktasrāvīṇi dāhapākavanti
                        jvaramohārucikarāṇi yakṛtprakāśāni śukajihvājalaukāvaktrasadṛśāni
                        yavamadhyāni praklinnāni bhinnapītavarcāṃsi hāridratvaṅnakhādikarāṇi ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.12"> śleṣmolbaṇāni mahāmūlāni sthirasnigdhapāṇḍuvṛttopacitāni
                        gurustabdhaślakṣṇapicchilāni suptasuptāni sparśakṣamāṇi
                        karīrapanasāsthigostanākārāṇyatimātrotthānapravāhikāvaṅkṣaṇānāhanābhiparikartikāhṛllāsaprasake
                        kāsaśvāsapīnasārucicchardikṛchramūtrapramehaśītajvaraśophaśirogauravendriyopalepāgnimārdavaklaibyāmavikāraprabalāni
                        na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni saśleṣmavasāprakāśātimalopaveśīni
                        śuklatvaṅnakhādi karāṇica | </p>
                    <p>lakṣaṇasaṅkarāt saṃsargasannipātajāni vibhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.13"> raktolbaṇāni tu vaṭaprarohavidrumakākanandikāphalābhāni
                        pittalakṣaṇāni ca tathā gāḍhapurīṣapratipīḍitānyatyarthaṃ duṣṭamuṣṇamasṛk
                        sahasā visṛjanti | </p>
                    <p>tasyātipravṛttau raktakṣayopadravā bhavantīti | </p>
                    <p>bhavati cātra ślokaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.14"> mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ | </p>
                    <p>rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.15"> adhovahāni srotāṃsi saṃsrudhyādhaḥ praśoṣayan | </p>
                    <p>purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.16"> tena tīvrarujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet | </p>
                    <p>ādhmānamudarāveṣṭo hṛllāsaḥ parikartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.17"> bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍe śvayathusambhavaḥ | </p>
                    <p>pavanasyordhvagāmitvaṃ tataśchardyarucijvarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.18"> hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ | </p>
                    <p>bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.19"> manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ | </p>
                    <p>te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.20"> durnāmnāmityudāvartaḥ paramo 'yamupadravaḥ | </p>
                    <p>vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi sa jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.21"> sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare balau | </p>
                    <p>sthitāni tānyasādhyani yāpyantegnibalādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.22"> dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca | </p>
                    <p>kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.23"> bāhyāyāṃ tu balau jātānyekadoṣolbaṇāni ca | </p>
                    <p>arśāṃsi sukhasādhyāni nacirotpatitāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.24"> meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu | </p>
                    <p>gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.25"> vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | </p>
                    <p>kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.26"> vātena todapāruṣyaṃ pittādasitaraktatā | </p>
                    <p>śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.7.27"> arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān | </p>
                    <p>tānyāśu hi gudaṃ badhvā kuryurbaddhagudodaram ||</p>

                    <p>iti saptamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athāṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.8.1"> athāto 'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.2"> atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.3"> kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaḥ | </p>
                    <p>madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.4"> kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito 'nilaḥ | </p>
                    <p>visraṃsayatyadhobdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.5"> vyāpadyānuśakṛt koṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan | </p>
                    <p>prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.6"> todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ | </p>
                    <p>ādhyānamavipākaśca tatra vātena vijjalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.7"> alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate | </p>
                    <p>rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.8"> tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam | </p>
                    <p>śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.9"> pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham | </p>
                    <p>saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.10"> saśūlaḥ pāyusantāpapākavān śleṣmaṇā ghanam | </p>
                    <p>picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.11"> abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk | </p>
                    <p>nidrāluralaso 'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.12"> saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ | </p>
                    <p>kṛte 'pyakṛtasaṃjñaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.13"> bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt | </p>
                    <p>vāyustato 'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.14"> vātapittasamaṃ liṅgairāhustadvacca śokataḥ | </p>
                    <p>atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.15"> sāsṛṅnirasrastatrādye gauravādapsu majjati | </p>
                    <p>śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.16"> viparīto nirāmastu kaphāt pakvo 'pi majjati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.17"> atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ | </p>
                    <p>tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.18"> sāmaṃ śakṛnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate | </p>
                    <p>so 'tisāro 'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.19"> sāmaṃ sānnamajīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā | </p>
                    <p>akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.20"> cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.21"> sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate | </p>
                    <p>prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirāt pacanamamlakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.22"> praseko vaktravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ | </p>
                    <p>ānaddhodaratā chardiḥkarṇakṣveḍāntrakūjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.23"> sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ | </p>
                    <p>mūrchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.24"> tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ | </p>
                    <p>pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.25"> raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā | </p>
                    <p>jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.26"> vātahṛdrogagulmārśaḥ plīhapāṇḍutvaśāṅkitaḥ | </p>
                    <p>cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaḥ tanvāmaṃ śabdaphenavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.27"> punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān | </p>
                    <p>pittena nīlaṃ pītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.28"> pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ | </p>
                    <p>śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.29"> āsyopadehaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ | </p>
                    <p>hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.30"> udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam | </p>
                    <p>bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.31"> akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvasaṅkaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.32"> sirāvibhāge ye coktā viṣamādyāstrayo 'gnayaḥ | </p>
                    <p>te 'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.8.33"> vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ | </p>
                    <p>arśāsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ ||</p>

                    <p>iti aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha navamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.9.1"> athāto mūtraghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.2"> viṃśatirmūtrāghātā bhavanti | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>vātapittakaphasannipātakṛcchrāṇi | </p>
                    <p>vātapittaśleṣmaśukrāśmaryaḥ | </p>
                    <p>vātabastyaṣṭhīlākuṇḍalikāmūtrātītajaṭharotsaṅgagranthiśukraviḍvighātoṣṇavātamūtrakṣayāvasādāśceti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.3"> tatra vātabastyādayo nava vātolbaṇāḥ | </p>
                    <p>tato dvau vātapittolbaṇau | </p>
                    <p>antyaḥ kaphapittolbaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.4"> sarveṣāṃ punarmūtrarogāṇāmadhiṣṭhānaṃ bastiḥ | </p>
                    <p>sa marmasvabhihitaḥ prāk | </p>
                    <p>sa cādhomukho 'pi mūtravahāsu nāḍiṣu sūkṣmamukhasahasraniṣyandena
                        mūtrākhyenāvirataṃ navo ghaṭa ivāpsu nimagnamukhopi pārśvebhyo
                        'mbhasāpūryate taireva ca srotobhirvātādayo 'pi duṣṭāḥ praviśya bastiṃ
                        yathāsvamāghātān pramehāṃśca janayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.5"> tatrālpaśo muhurmuhurbastimeḍhravaṅkṣaṇeṣu tīvraśūlaḥ
                        kṛcchrānmūtrayati vātakṛcchre | </p>
                    <p>sadāhaṃ sarujaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ vā pittakṛcchre | </p>
                    <p>bastimeḍhrayorgauravaṃ śopho mūtraṃ ca sapicchaṃ mehati kaphakṛcchre | </p>
                    <p>sarvalakṣaṇasannipātena sannipātakṛcchre | </p>
                    <p>sa ca kṛcchratamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.6"> yadā tu vāyurbastimukhamāvṛtya sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ
                        vā mūtraṃ pariśoṣayati tadā krameṇa goriva pittādrocanā maṇikasyeva
                        svacchādapi jalāt paṅkastadvadaśmaryabhinirvartate | </p>
                    <p>sarvā ca sā śleṣmāśrayā | </p>
                    <p>athāsyāḥ pūrvarūpāṇi jvaro bastyādhmānamarucirmūtrakṛcchraṃ
                        bastiśiromuṣkaśephasāṃ devanā bastagandhitvaṃ mūtrasyeti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.7"> sāmānyaliṅgāni tu nābhibastimevanīṣu mehatastayā
                        mārganirodhane vedanā mūtradhārāsaṅgastadvyapāye ca
                        gomedakaprakāśamanāvilamasitaṃ susukhaṃ mūtraṃ visṛjati | </p>
                    <p>tatsaṅkṣobhaṇācca sarudhiram | </p>
                    <p>dhāvanalaṅghanādibhiścāsya vividhā vedanā bhavanti | </p>
                    <p>yathaiva ca pakvāśayāt srastena śakṛtādhiṣṭhite bastau mūtraṃ na pravartate
                        tahāśmaryāpi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.8"> tatra vāyunā bastisevanīmehaneṣu tīvravedanārdito dantān
                        khādati nābhiṃ prapīḍayati meḍhraṃ mṛdnāti | </p>
                    <p>muhurmuhurvepathumān kṛcchrātsavātaṃ śakṛdvimuñcati | </p>
                    <p>viśīrṇadhāraṃ ca mūtrayatyaśmarī cāsya śyāvā paruṣā viṣamā kadambapuṣpavat
                        kaṇṭakācitā bhavati | </p>
                    <p>pittena pacyamāna iva dahyate bastiḥ | </p>
                    <p>aśmarī ca raktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthisaṃsthānā | </p>
                    <p>śleṣmaṇā bhidyate nistudyata iva guruḥ śītaśca bastiraśmarī ca śvetā mahatī
                        kukkuṭāṇḍapratimā madhuvarṇā vā bhavati | </p>
                    <p>prāyeṇaitāstisro 'śmaryo bālānāṃ jāyante | </p>
                    <p>teṣāmeva cālpabastitvādalpamāṃsopacayatvācca sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.9"> mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati | </p>
                    <p>maithunavighātācchukramupasthitamanirasyamānaṃ vimārgagamanilo vigṛhya
                        vṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtyopaśoṣayati tataḥ śuṣkamaśmarī bhavati | </p>
                    <p>sā śukramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca
                        śvayathumāpādayati | </p>
                    <p>utpannamātrāyāṃ ca śukraṃ nireti | </p>
                    <p>prapīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe vilīyata iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.10"> aśmaryeva tu vāyunāaṇuśo vibhinnā śarkaretyucyate | </p>
                    <p>anulome ca mārute sā sikateva mūtreṇa saha cyavate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.11"> vāyustu mūtravegarodhādbastimukhamāvṛṇoti | </p>
                    <p>tato mūtrasaṅgaṃ vedanāṃ kaṇḍūṃ ca karoti | </p>
                    <p>kadācicca bastiṃ svasthānāt pracyāvya garbhamivodvṛttaṃ sthūlaṃ pariplutaṃ ca
                        kurute | </p>
                    <p>tatra śūlaspandanadāhodveṣṭanāni binduśaśca mūtrasravaṇam | </p>
                    <p>pīḍite ca bastau dhārayā pravṛttirayaṃ dvividho 'pi vātabastiḥ kṛcchrasādhyaḥ
                        tayorapi dvitīyo 'nilaprabalaḥ kṛcchrasādhyataraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.12"> bastiviṇmārgāntare vāyurghanonnataṃ
                        tīvrarujamacalamaṣṭhīlābhaṃ granthiṃ karoti | </p>
                    <p>tenānilaviṇmūtrasaṅgo bhavatyādhmānaṃ ca | </p>
                    <p>sā vātāṣṭhīlā | </p>
                    <p>viguṇo vāyuḥ bastau kuṇḍalībhūtastīvraśūlastambhagauravānvito
                        mūtramāvidhyālpaśo vā pravartayan bhramati sā vātakuṇḍalikā | </p>
                    <p>mūtramativelaṃ vidhārya vimucyamānaṃ na pravartate vāhamānasya tu
                        kṛcchrādalpaṃ pravartate tanmūtrātītam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.13"> mūtrarodhādapāno vāyurnābheradhastāttīvrarujamādhmānaṃ
                        malasaṅgaṃ ca kurvannudaramabhipūrayet tanmūtrajaṭharam | </p>
                    <p>mārutenākṣiptaṃ chidravaiguṇyena vā mūtrayato mūtramalpaṃ bastau nāle maṇau
                        vā sthitvā taccheṣagurumeḍhrasya sarujamarujaṃ vā śanaiḥ sravet sa
                        mūtrotsaṅgaḥ | </p>
                    <p>bastidvāre 'lpo vṛttaḥ śīghrasambhavo 'śmarītulyaliṅgo mūtragranthiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.14"> mūtritasya vyavāyagamanādvātoddhataṃ svasthānāccyutaṃ
                        śukraṃ mehato mūtrasya prāk paścādvā bhasmodakasaṅkāśaṃ pravartate
                        tanmūtraśukram | </p>
                    <p>vāyunā pīḍitaṃ śakṛnmūtrasrotaḥ prapadyate tato viṭgandhi viṭsaṃsṛṣṭaṃ ca
                        kṛcchānmūtrayati sa viḍvighātaḥ | </p>
                    <p>atyadhvātapoṣṇabhojanādibhiḥ pittaṃ pravṛddhamanileritaṃ bastimeḍhragudadāhaṃ
                        kurvaddharitahāridraktaṃ saraktaṃ vā mūtraṃ kṛchrāt pravartayet sa
                        tūṣṇavātaḥ | </p>
                    <p>vātapittaṃ bastimāśritya mūtraṃ saśūladāhaṃ kṣapayati sa mūtrakṣayaḥ | </p>
                    <p>pittaṃ śleṣmobhayamapi vā vātena bastau saṃhanyate tato mūtraṃ sadāhaṃ
                        saraktaṃ pītaṃ śvetaṃ sāndraṃ kṛcchrapravṛtti śuṣkaṃ ca
                        śaṅkharocanānyataracūrṇavarṇaṃ sarvavarṇayuktaṃ vā bhavati | </p>
                    <p>sa mūtrāvasādaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.9.15"> iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ | </p>
                    <p>nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante 'tipravṛttijāḥ ||</p>

                    <p>iti navamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha daśamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.10.1"> athātaḥ pramehanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.2"> viṃśatiḥ pramehā bhavanti | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>kaphādudakekṣusāndrasurāpiṣṭaśukrasikatāśītaśanairlālāpramehāḥ daśa | </p>
                    <p>pittāt kṣārakālanīlahāridramāñjiṣṭhaśoṇitamehāḥ ṣaṭ | </p>
                    <p>vātādvasāmajjahastimadhumehāścatvāra iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.3"> teṣāṃ yatkiñcidāhāravihārajātaṃ śleṣmamedomūtrajananaṃ
                        sa hetuḥ | </p>
                    <p>tatra vātapittamedaḥkledamāṃsaśukrarasairanvito bastigataḥ śleṣmā pramehān
                        janayati | </p>
                    <p>taiḥ kaphaśoṇitābhyāṃ ca yuktaṃ pittam | </p>
                    <p>tairvasālasīkāmajjaujobhiśca vāyuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.4"> trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śleṣmā prameheṣu prāk
                        prakopamāpadyate śleṣmādhiṣṭhānatvānmūtrasya | </p>
                    <p>tadvṛddhermeda eva ca tena prathamaṃ dūṣyate 'tyantasabhāgatvāt | </p>
                    <p>tadanantaraṃ dehakledādayaḥ | </p>
                    <p>tataḥ śleṣmādikṣaye pittaṃ prabalībhavacchoṇitamapi dūṣayati | </p>
                    <p>tatkṣaye 'pi vāyurvasādīn dhātūn śarīrasya paramasārabhūtān bastimākṛṣya
                        mūtreṇa saha visṛjati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.5"> tasmāt kaphapittavātajāḥ krameṇa sādhyayāpyāsādhyāḥ | </p>
                    <p>tathā pittajāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācca | </p>
                    <p>vātajaḥ punaḥ kṣīṇeṣu dhātuṣu mahātyayatayā viruddhopakramatvācca | </p>
                    <p>medasi tu nātiduṣṭe pittajā api sādhyatāṃ gaccheyuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.6"> dhātusamparkāt punaḥ sarvameheṣu mūtramāvilaṃ bhūri ca
                        bhavati | </p>
                    <p>doṣāṇāṃ dūṣyāṇāṃ cotkṛṣṭāpakṛṣṭasaṃyogena
                        mūtravarṇarasasparśagandhaviśeṣādvarṇānāmiva śuklakṛṣṇādīnāṃ
                        śabalakalmāṣādayaḥ pramehāṇāṃ prabhedā bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.7"> teṣāṃ pūrvarūpāṇyativṛddhirnakhādīnāṃ jaṭilībhāvaśca
                        keśānāṃ mādhuryamāsyasya tālukaṇṭhaśoṣaḥ | </p>
                    <p>pipāsā malādhikyaṃ bahiḥkāye kāyachidreṣu ca śītecchā snehaḥ svedaḥ suptatā
                        cāṅgeṣu pāṇipādadāhotimādhuryāt pipīlikopasarpaṇaṃ visragandhatā ca
                        mūtraśarīrayoḥ śuklatā ca mūtre śvāsanidrātandrālasyaprakarṣaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.8"> tatra śītaṃ śvetamagandhamacchamudakamivodakamehī mehati
                        | </p>
                    <p>ikṣurasamivātimadhuraṃ śītamīṣatpicchilāvilāmikṣumehī | </p>
                    <p>paryuṣitaṃ sāndrībhavat sāndramehī | </p>
                    <p>surātulyamupari prasannamadhaḥsāndraṃ surāmehī | </p>
                    <p>hṛṣṭaromā piṣṭamiva sāndraṃ sitaṃ ca piṣṭamehī | </p>
                    <p>śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī | </p>
                    <p>sarujaṃ sasikataṃ sikatāmehī | </p>
                    <p>prāyo madhuramatiśītaṃ śītamehī | </p>
                    <p>mandaṃmandaṃ śanaiḥśanaiḥ śanairmehī | </p>
                    <p>picchilaṃ tantubaddhamiva lālāmehī | </p>
                    <p>varṇagandharasasparśaiḥ srutakṣāropamaṃ kṣāramehī | </p>
                    <p>uṣṇaṃ maṣīkālaṃ kālamehī | </p>
                    <p>saphenamacchamamlaṃ cāṣapatranīlaṃ nīlamehī | </p>
                    <p>kaṭukaṃ sadāhaṃ haridrāyuktamiva hāridramehī | </p>
                    <p>visraṃ mañjiṣṭhodakavarṇamiva mañjiṣṭhāmehī | </p>
                    <p>visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ śoṇitasaṅkāśaṃ śoṇitamehī | </p>
                    <p>vasāmiśraṃ vasāṃ vā vasāmehī | </p>
                    <p>majjamiśraṃ majjānaṃ vā majjamehī | </p>
                    <p>salasīkaṃ madhuramavegaṃ lasīkayaiva ca vibaddhamanubaddhamajasraṃ matta iva
                        hastī sravati hastimehī ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.9"> aujaḥ snigdhamadhuraṃ tadraukṣyādvāyuḥ
                        kaṣāyatvenopasṛjati tena kaṣāyamadhurānuyātaṃ madhviva mehati madhumehī | </p>
                    <p>sa tu dvidhā kaiścidiṣyate | </p>
                    <p>dhātukṣayeṇānilakopāddoṣāvaraṇena vā | </p>
                    <p>tadāvṛto hi vāyurāhāraprasādamādāya muhurmuhuranimittaṃ doṣaliṅgāni
                        vṛddhikṣayau cāvirbhāvayan kṛcchrasādhyaṃ madhumehaṃ pravartayati | </p>
                    <p>sarva eva copekṣyamāṇā madhumehatvamāyānti | </p>
                    <p>tasmātsarve 'pi madhumehaśabdenocyante | </p>
                    <p>yataḥ sarveṣvapi prāṅmadhiviva madhuraṃ mehati madhurarasaścāsya deho
                        bhavatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.10"> tatra pratiśyāyaḥ śarīraśaithilyamarocakāvipākau
                        prasekacchardirnidrā kāsaśca śleṣmajānāmupadravā bhavanti | </p>
                    <p>vṛṣaṇāvadaraṇaṃ bastirmeḍhratodo 'mlakaḥ pipāsā jvaro dāho mūrcchātīsāraḥ
                        pāṇḍurogaśca pittajānām | </p>
                    <p>hṛdgraho laulyamanidratā kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca
                        vātajānām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.11"> athaivamasya medaḥkledādibhirabhiṣyaṇṇadahesya
                        doṣairanugatadhātoḥ pramehābhivṛddhau māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhimarmasu ca
                        pradeśaviśeṣāśrayatvāt prāṇāpahāriṇyo bhūyaḥ kaṣṭatamopadravā daśa piṭakā
                        jāyante | </p>
                    <p>sutarāṃ cādhaḥkāye | </p>
                    <p>tadabhimukhā hi pramehiṇāṃ doṣāḥ | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>śarāvikā kacchapikā jālinī putriṇī vidārikā sarṣapikā masūrikālajī vinatā
                        vidradhiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.12"> tatra śyāvā kledavedanāyuktā nimnamadhyonnatauṣṭhā
                        śarāvasaṃsthānapramāṇā śarāvikā | </p>
                    <p>mahāmūlāvagāḍhārtitodā ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhanibhā kacchapikā | </p>
                    <p>mahāśayārtitodā stabdhā snigdhasrāviṇī sūkṣmacchidrā māṃsasirājālāvṛtā jālinī
                        | </p>
                    <p>mahatī piṭakābhiralpābhirācitā putriṇī | </p>
                    <p>kaṃṭhinā vidārīkandavadvṛttā vidārikā | </p>
                    <p>śīghrapākā mahāvedanā sarṣapākṛtipramāṇā tadvidhābhiśca piṭakābhiścitā
                        sarṣapikā | </p>
                    <p>masūrākāra pramāṇā masūrikā | </p>
                    <p>tvacamutthāna eva dahantī sphoṭairāvṛtā visarpantī raktā
                        kṛṣṇātitṛṇmohajvarakarī dāhabhūyiṣṭhātikaṣṭā cālajī | </p>
                    <p>mahatī nīlāvagāḍharujākledā pṛṣṭhodarānyatarādhiṣṭhānā vinatā vinatā | </p>
                    <p>vidradhistu vakṣyate pṛthageva ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.13"> tāsāmādyāḥ pañcātibalaśleṣmamedaḥsambhavena
                        mūlavyādhyekarūpatvāttadvṛddhikāritayā duḥsahāḥ | </p>
                    <p>na tvitarāḥ pittolbaṇatayālpakaphamedobhāvāt | </p>
                    <p>pramehavaśācca piṭakāsu yathāsvaṃ doṣodreko bhavatīti | </p>
                    <p>bhavati cātra ślokaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.14"> prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | </p>
                    <p>tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.15"> hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam | </p>
                    <p>yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.16"> dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāt
                        dvividho vicāraḥ | </p>
                    <p>sampūraṇācchraleṣmasamudbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣoṣvanilātmako vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.10.17"> sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca
                        mehāḥ | </p>
                    <p>sādhyā na te pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam ||</p>

                    <p>iti daśamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>athaikādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.11.1"> athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.2"> bhuktaiḥ ṣaryuṣitāsyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ | </p>
                    <p>jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.3"> duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāvāsṛkkaṇḍarāśrayaḥ | </p>
                    <p>yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.4"> vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ | </p>
                    <p>doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.5"> bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ | </p>
                    <p>āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavadghanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.6"> valmīkavat samucchrāyī śīghraghātyagniśastravat | </p>
                    <p>nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.7"> syādvṛkkayorapāne vā vātāttatrātitīvraruk | </p>
                    <p>śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.8"> vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān | </p>
                    <p>raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.9"> kṣiprotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt | </p>
                    <p>sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.10"> cirotthānavidāhaśac saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ | </p>
                    <p>sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.11"> kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ | </p>
                    <p>pittaliṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathāntaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.12"> śastrādyairabhighātena kṣate vāpathyakāriṇaḥ | </p>
                    <p>kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.13"> pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryapadravam | </p>
                    <p>teṣūpadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.14"> nābhyāṃ hidhmā bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca | </p>
                    <p>śvāso yakṛti rodhastu plīhanyucchūvāsasyatṛṭpunaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.15"> galagrahaśca klomni syāt sarvāṅgapragraho hṛdi | </p>
                    <p>pramehastamakaḥ kāso hṛdayoddhaṭanaṃ vyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.16"> kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca | </p>
                    <p>sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.17"> pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam | </p>
                    <p>āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.18"> nābherūrdhvaṃ mukhāt pakvāḥ prasravantyadhare gudāt | </p>
                    <p>gudāsyānnābhijo vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.19"> yathāsvaṃ vraṇavattatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ | </p>
                    <p>pakvo hṛnnābhibastistho bhinno 'ntarbahireva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.20"> pakvaścāntaḥsravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.21"> evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām | </p>
                    <p>sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchravayathurghanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.22"> nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvāt kanyānāṃ tu na jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.23"> kruddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran | </p>
                    <p>muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.24"> prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ | </p>
                    <p>doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.25"> mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam | </p>
                    <p>vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.26"> pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān | </p>
                    <p>kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ paṇḍūmānkaṭhinolparuk ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.27"> kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ | </p>
                    <p>kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.28"> mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ | </p>
                    <p>ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.29"> mūtrakṛcchramadhaḥ syācca valayaḥ phalakośayoḥ | </p>
                    <p>vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.30"> dhāraṇeraṇabhārādhvaṃviṣamāṅgapravavrtanaiḥ | </p>
                    <p>kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.31"> pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet | </p>
                    <p>kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.32"> upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa
                        vāyuḥ | </p>
                    <p>prapīḍito 'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayannoti punaśca muktaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.33"> āntravṛddhirasādhyo 'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ | </p>
                    <p>rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.34"> gulmo 'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ | </p>
                    <p>ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.35"> atha yo jvarātisārādibhirvamanādibhirvā karmabhiḥ
                        karśito vātalānyāhārayatyāhārābhilāṣī vā śītamudakaṃ pibatyannapānānantaraṃ
                        vā laṅghanaplavanavyavāyayānayānādīn dehavikṣobhiṇaḥ sevate 'nudīrṇāṃ vā
                        chirdimudīrayatyudīrṇān vā vātādīn niśvāsocchvāsau vā nigṛhṇātyasnehapūrvaṃ
                        vā vamanavirecane karoti tathā śodhita eva vātividāhino 'bhiṣyandino vā
                        niṣevate tasya yathāsvaṃ vātapradhānāḥ kupitā doṣāḥ pṛthak saṃsṛṣṭāḥ
                        samastāḥ saraktā vā mahāsroto 'nupraviśyāvṛtyordhvamadhaśca mārgamavaśyaṃ
                        śūlamupajanayanto gulmamabhinirvartayanti | </p>
                    <p>yataśca tasmin śūlaviddha iva vyathate tīvravedanārditaḥ
                        kṛcchrocchvāsastasmācchūlamityucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.36"> tatrātikarśanāt kaphapittābhyāṃ vā
                        mārganirodhāllabdhāśrayo vāyurutpluto raukṣyāt kaṭhinībhūtaḥ svāśraye
                        svatantraḥ paratantro vā pittaśleṣmāśraye sparśopalabhyaḥ piṇḍitatvādamūrto
                        'pi mūrtatāmivopagato granthirūpeṇāvatiṣṭhamāno gulmasaṃjñāṃ labhate | </p>
                    <p>tasya pañca sthānāni bastirnābhiḥ pārśve hṛdayaṃ ca | </p>
                    <p>athāsya pūrvarūpāṇi sadanamagniśarīrayoraruciḥ sauhityāsahiṣṇutā
                        kukṣiśūlamādhmānamudgiraṇaṃ bahuśo vidagdhe 'nne chardirāṭopo malasya
                        prādurbhāvo 'pravṛttiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.37"> tatra vātāt sūcyeva ca śaṅkuneva ca vyadho
                        manyāśiraḥśaṅkhaśūlajvarāṅgamardaplīhāṭopāntrakūjodāvartocchvāsoparodhamukhaśoṣastabdhagātratāḥ
                        vāyukāleṣūpadravavṛddhirviṣamāgnitā kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhāditvaṃ
                        gulmaścāsya calatvādvāyoraniyatasthānasaṃsthānodayapralayālpamahārujaḥ
                        pipīlikāparigata iva todasphuraṇabahulo vistāarayatīva svadeśe carma kadācit
                        kadācitsaṅkocayatīva harṣayati romāṇi vedanātipravṛttau tu sarvasminnapi
                        dehe prāyo bastyāśrayaśca bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.38"> pittāddāho dhūmako 'mlakastṛṣṇā jvaraḥ svedo viḍbhedo
                        mūrcchā śītopaśayatā haritahāridratvagāditvaṃ gulmaścāsya taptāyaḥpiṇḍa iva
                        tamavakāśaṃ dahati dūyate dhūmāyata ūṣmāyate śithila iva vraṇa ivāsparśasaho
                        nirlomā prāyo nābhyāśrayaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.39"> kaphāt staimityamarocakāvipākau hṛdayopalepaḥ
                        śītajvarastṛptiḥ sadanaṃ kāso hṛllāsaḥ pīnasonidrālasyaṃ nakhādiśuklatā
                        gulmaśca suptasthiragurukaṭhino 'vagāḍho 'lparuk prāyo hṛtpārśvāśrayaśca | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭaliṅgaḥ saṃsargāt | </p>
                    <p>sa trividhaḥ | </p>
                    <p>sarvaliṅganicaye nicayagulmaḥ so 'sādhyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.40"> raktagulmastu garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt
                        pāratantryādavaiśāradyādupacārānurodhācca striyā eva bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.41"> tatra yadāsāvṛtumatī navaprasūtā yonirogiṇī vā
                        vātalānyāseveta tadāsyā vāyuḥ prakupito yonyā
                        mukhamanupraviśyārtavamaparuṇaddhi | </p>
                    <p>taduparudhyamānaṃ māse māse kukṣimabhinirvartayati garbhaliṅgāni ca
                        hṛllāsatandrāṅgasādadauhṛdastanyadarśanādīni | </p>
                    <p>vāyusaṃsargāt punaḥ pittaikaprakopatayā ca vātapittagulmarūpāṇi
                        kramācchūlastambhadāhātīsārādīni garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ tayā yonyā
                        daurgandhyamāsrāvaṃ ca karoti | </p>
                    <p>gulmaśca na garbha ivāṅgaiḥ piṇḍita iva tu cireṇa saśūlaṃ spandate | </p>
                    <p>gulma eva varddhate na kukṣiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.42"> svadoṣādhiṣṭhānaśca sarvo bhavati gulmaḥ | </p>
                    <p>tasmācccireṇa naiva vā pākameti | </p>
                    <p>bhṛśaduṣṭaraktāśrayattvāttu vidradhiḥ śīghrapāko bhavatīti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.43"> gulme 'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ | </p>
                    <p>agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.44"> ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk | </p>
                    <p>vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.45"> sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam | </p>
                    <p>ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.46"> ghano 'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ | </p>
                    <p>ānāhaliṅgastiryak tu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.11.47"> pakvāśayāt gudopasthaṃ vāyustīvrarujaścaran | </p>
                    <p>tūnī pratūnī tu bhavetsa evāto viparyaye ||</p>

                    <p>iti ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.12.1"> athāta udaranidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.2"> rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau sutarāmudarāṇi tu | </p>
                    <p>ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.3"> ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ | </p>
                    <p>prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.4"> ādhmāpya kukṣimudaram aṣṭadhā tacca bhidyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.5"> pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ | </p>
                    <p>tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.6"> naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ | </p>
                    <p>syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.7"> kṣunnāśo 'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate | </p>
                    <p>jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.8"> kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe 'pi ceṣṭite | </p>
                    <p>vṛddhirviśo 'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.9"> rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi | </p>
                    <p>rājījanma valīnāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.10"> sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo 'lpavahnitā | </p>
                    <p>dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.11"> sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam | </p>
                    <p>gavākṣitaṃ sirājālaḥ sadā guḍuguḍāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.12"> nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati | </p>
                    <p>māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.13"> saśabdo niścaredvāyurviḍ baddhā mūtrmalpakam | </p>
                    <p>nātimando 'nalo laulyaṃ na ca syādvirasaṃ mukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.14"> tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkasandhiṣu | </p>
                    <p>kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.15"> śuṣkakāso 'ṅgamardo 'dhogurutā malasaṅgrahaḥ | </p>
                    <p>śyāvāruṇatvagāditvamakasmāddhrāsavṛddhimat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.16"> satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam | </p>
                    <p>ādhmātadṛtivacchabdamāhaṃtaṃ prakaroti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.17"> vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ | </p>
                    <p>pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.18"> bhramo 'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit | </p>
                    <p>pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.19"> dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate | </p>
                    <p>śleṣmodare 'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.20"> nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā | </p>
                    <p>udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.21"> cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram | </p>
                    <p>tridoṣakopanaistaistaiḥstrīdattaiśca rajomalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.22"> garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ | </p>
                    <p>koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śophamūrcchābhramānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.23"> kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam | </p>
                    <p>bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.24"> atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ | </p>
                    <p>ativyavāyabhārādhvagamanavyādhikarśanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.25"> vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānādvivarddhate | </p>
                    <p>śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.26"> so 'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat | </p>
                    <p>krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.27"> śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ | </p>
                    <p>pāṇḍutvamūrcchācchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.28"> aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat | </p>
                    <p>udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.29"> gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt | </p>
                    <p>plīhavaddakṣiṇāt pārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.30"> pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude | </p>
                    <p>durnāmabhirudāvartairannairvāntropalepibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.31"> varcaḥ pittakaphān rudhvā karoti kupito 'nilaḥ | </p>
                    <p>apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.32"> kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk</p>
                    <p>malasaṅgo 'rucicchardirudaraṃ mūḍhamārutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.33"> sthiraṃ nīlāruṇasirārājīnaddhamarāji vā | </p>
                    <p>nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.34"> asthyādiśalyaiḥ sānnaiśca bhuktairatyaśanena vā | </p>
                    <p>bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravan bahiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.35"> āma eva gudādeti tatolpālpaṃ saviḍrasaḥ | </p>
                    <p>tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.36"> śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet | </p>
                    <p>vardhate tadadhonābherāśu caiti jalātmatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.37"> udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛṭbhramaiḥ | </p>
                    <p>chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.38"> pravṛttasnehapānādeḥ sahasāmāmbupāyinaḥ | </p>
                    <p>atyambupānānmandāgreḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.39"> rudhvāmbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrcchitaḥ | </p>
                    <p>varddhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.40"> tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam | </p>
                    <p>kāsaśvāsāruciyutaṃ nāvaṇasirātatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.41"> toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu | </p>
                    <p>dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.42"> upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ | </p>
                    <p>pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.43"> svedaśca bāhyasrotassu vihatastiryagāsthitaḥ | </p>
                    <p>tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.44"> gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat | </p>
                    <p>mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.45"> tadanūdakajanmāsmin kukṣivṛddhistato 'dhikam | </p>
                    <p>sirāntarddhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.46"> vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram | </p>
                    <p>kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo 'pare hataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.47"> sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭhoktopadravānvitam | </p>
                    <p>janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.12.48"> balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam ||</p>

                    <p>iti dvādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayodaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.13.1"> athātaḥ pāṇḍuśophavisarpanidānaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.2"> pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ | </p>
                    <p>tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.3"> dhamanīlena samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum | </p>
                    <p>śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.4"> tvaṅmāṃsayostat kurute tvaci varṇānpṛthagvidhān | </p>
                    <p>pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.5"> yato 'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ tena gauravam | </p>
                    <p>dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.6"> tato 'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ | </p>
                    <p>mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.7"> śūnākṣikūṭavadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvanolpavāk | </p>
                    <p>annadviṭśiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.8"> sannasakthī jvarī śvāsī karṇakṣveḍī śramī bhramī | </p>
                    <p>sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.9"> prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci | </p>
                    <p>aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpavāhnitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.10"> sādaḥ śramo 'nilāttatra gātraruktodakampanam | </p>
                    <p>kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.11"> śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk | </p>
                    <p>pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.12"> tṛṭsvedamūrcchā śītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā | </p>
                    <p>varcobhedo 'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.13"> tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ | </p>
                    <p>kāsaśchardiśca nicayānmiśraliṅgo 'tidussahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.14"> mṛt kaṣāyānilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham | </p>
                    <p>dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.15"> srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādrudhvā ca pūrvavat | </p>
                    <p>pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.16"> purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ | </p>
                    <p>yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.17"> koṣṭhaśākhāśrayaṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāvahet | </p>
                    <p>hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.18"> dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ | </p>
                    <p>bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte 'pi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.19"> upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛchrā kumbhakāmalā | </p>
                    <p>haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.20"> vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdujvaraḥ | </p>
                    <p>tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.21"> alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvamupadravāḥ | </p>
                    <p>śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.22"> pittaraktakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ | </p>
                    <p>nītvā ruddhagatistairhi kuryāt tvaṅmāṃsasaṃśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.23"> utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ | </p>
                    <p>sarvam hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.24"> doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi | </p>
                    <p>dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.25"> pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ | </p>
                    <p>sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.26"> vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam | </p>
                    <p>atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam | </p>
                    <p>lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbusvapnajāgaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.27"> mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam | </p>
                    <p>padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.28"> śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ | </p>
                    <p>viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.29"> anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.30"> sarvāṅgāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ | </p>
                    <p>tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅgagauravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.31"> vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ | </p>
                    <p>saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.32"> kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnamet pīḍitastanuḥ | </p>
                    <p>snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.33"> tvakca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate | </p>
                    <p>pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.34"> śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanoḥ | </p>
                    <p>satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.35"> śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.36"> snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthira styāno nidrācchardyagnisādakṛt
                        | </p>
                    <p>ākrānto nonnamet kṛcchraśamajanmā niśābalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.37"> sravennāsṛk cirāt picchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ | </p>
                    <p>sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphādyathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.38"> saṅkarāddhetuliṅgānāṃ nicayānnicayātmakaḥ | </p>
                    <p>abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.39"> himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ | </p>
                    <p>rasaiśśūkaiścasaṃsparśācchravayathuḥ syādvisarpavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.40"> bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.41"> viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | </p>
                    <p>daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.42"> viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt | </p>
                    <p>viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.43"> mṛduścalo 'valambī ca śīghradāharujākaraḥ | </p>
                    <p>navo 'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo 'sādhyaḥ pureritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.44"> syādvisarpo 'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat | </p>
                    <p>tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.45"> yathottaraṃ ca duḥsādhyāstatra doṣā yathāyatham | </p>
                    <p>prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.46"> dehe śīghraṃ visarpanti te 'ntarantaḥsthitā bahiḥ | </p>
                    <p>bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ vidyāttatrāntarāśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.47"> marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt | </p>
                    <p>tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.48"> āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt | </p>
                    <p>tatra vātāt parīsarpo vātajvarasamavyathaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.49"> śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān | </p>
                    <p>pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.50"> kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk | </p>
                    <p>svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.51"> te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam | </p>
                    <p>vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.52"> astibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ | </p>
                    <p>karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.53"> yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ | </p>
                    <p>śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.54"> agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutañca saḥ | </p>
                    <p>marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.55"> vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet | </p>
                    <p>hidhmāṃ ca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.56"> kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu | </p>
                    <p>ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.57"> duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.58"> kaphena ruddhaḥ pavano bhitvā taṃ bahudhā kapham | </p>
                    <p>raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.59"> dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām | </p>
                    <p>granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.60"> śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ | </p>
                    <p>mohavaivarṇyamūrcchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.61"> ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.62"> kaphapittāt jvaraḥ stambho tandrānidrāśirorujaḥ | </p>
                    <p>aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.63"> mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam | </p>
                    <p>āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.64"> prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśañca nātiruk | </p>
                    <p>piṭakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.65"> mecakābho 'sitaḥsnigdho malinaḥśophavān guruḥ | </p>
                    <p>gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryāte ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.66"> paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ | </p>
                    <p>śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.67"> sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvabhidarpaṇaḥ | </p>
                    <p>bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.68"> visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | </p>
                    <p>sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.69"> asādhyau kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.13.70"> śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ ||</p>

                    <p>iti trayodaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturdaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.14.1"> athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.2"> mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā | </p>
                    <p>sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.3"> pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairveritā malāḥ | </p>
                    <p>sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.4"> dūṣayantaḥ ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ | </p>
                    <p>tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.5"> kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ | </p>
                    <p>prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvānsaṅkledyacāvahet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.6"> sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān | </p>
                    <p>lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.7"> bhakṣayet śvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam | </p>
                    <p>kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.8"> sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikatvataḥ | </p>
                    <p>vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittādaudumbaraṃ kaphāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.9"> maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātāpittajam | </p>
                    <p>carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.10"> vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī | </p>
                    <p>puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.11"> sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam | </p>
                    <p>puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.12"> atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ | </p>
                    <p>dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥśramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.13"> vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghnotpattiścirasthitiḥ | </p>
                    <p>rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'pi kothanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.14"> romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam | </p>
                    <p>kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.15"> vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam | </p>
                    <p>todāḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.16"> pakvodumbaratāmratvagromagaurasirācitam | </p>
                    <p>bahalaṃ bahulakledaṃ raktaṃ dāharujākaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.17"> āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.18"> sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam | </p>
                    <p>anyonyāsaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.19"> ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam | </p>
                    <p>sakaṇḍūpiṭakā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.20"> paruṣaṃ tanuraktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam | </p>
                    <p>satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭakaiścitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.21"> ṛṣyajihvākṛti proktamṛṣyajihvaṃ bahukrimi | </p>
                    <p>hasticarmakharasparśaṃ camakākhyaṃ mahāśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.22"> asvedaṃ matsyaśakalasannibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ | </p>
                    <p>rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmat paruṣāsitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.23"> sidhma rūkṣaṃ bahiḥsnigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret | </p>
                    <p>ślakṣṇasparśaṃ tanuśvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.24"> prāyeṇa cordhvakāye syādgaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam | </p>
                    <p>raktairalasakaṃ pāṇipādadāryo vipādikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.25"> tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭakācitāḥ | </p>
                    <p>dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.26"> utsannamaṇḍalā dadruḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī | </p>
                    <p>sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.27"> śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca | </p>
                    <p>raktāntamantarāpāṇḍukaṇḍudāharujānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.28"> sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ | </p>
                    <p>ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.29"> puṇḍarīkam tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ | </p>
                    <p>visphoṭaṃ piṭakāḥ pāmākaṇḍūkledarujādhikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.30"> sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahūvyaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare | </p>
                    <p>sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.31"> raktaṃ dalaccarmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk | </p>
                    <p>pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.32"> kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet | </p>
                    <p>doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.33"> kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet | </p>
                    <p>riṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.34"> yāpyaṃ medogataṃ kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam | </p>
                    <p>akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.35"> tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ | </p>
                    <p>svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.36"> pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam | </p>
                    <p>kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.37"> nāsābhaṅgo 'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ | </p>
                    <p>kṣate ca kṛmayaḥ śukre svadārāpatyabādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.38"> yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu | </p>
                    <p>kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.39"> nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.40"> vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat | </p>
                    <p>sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.41"> sakaṇḍu ca kramādraktamāṃsamedassu cādiśet | </p>
                    <p>varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.42"> aśuklaromābahulamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam | </p>
                    <p>anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.43"> guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam | </p>
                    <p>sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.44"> sarve sañcāriṇo netratvagvikārā viśeṣataḥ | </p>
                    <p>kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.45"> bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ | </p>
                    <p>nāmato viṃśatividhā bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.46"> tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ | </p>
                    <p>bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.47"> dvidhā te koṭhapiṭakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate | </p>
                    <p>kuṣṭhaikahetavo 'ntarjāḥ śleṣmajāsteṣu cādhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.48"> madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavodanaiḥ | </p>
                    <p>śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākaukulādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.49"> kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ | </p>
                    <p>pṛthuvraddhnanibhāḥ kecit kecit gaṇḍūpadopamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.50"> rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ | </p>
                    <p>śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.51"> antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāruhāḥ | </p>
                    <p>curavo darbhakusumāḥ sugandhāste tu kurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.52"> hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam | </p>
                    <p>mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.53"> raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo 'ṇavaḥ | </p>
                    <p>apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.54"> keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ | </p>
                    <p>ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.55"> pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'dhovisarpiṇaḥ | </p>
                    <p>vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.56"> tadāsyodgāraniśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ | </p>
                    <p>pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.57"> te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ | </p>
                    <p>sausurādāḥ salūnākhyā lelihā janayanti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.14.58"> viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ | </p>
                    <p>romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt ||</p>

                    <p>iti caturdaśo 'dhyāyḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.15.1"> athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.2"> sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam | </p>
                    <p>aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.3"> sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ | </p>
                    <p>sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.4"> tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā | </p>
                    <p>tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.5"> samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca | </p>
                    <p>pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.6"> tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam | </p>
                    <p>asaṅkhyamapi saṅkhyāyai yadaśītyā pureritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.7"> dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣovitaiḥ | </p>
                    <p>caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.8"> tebhyo 'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī | </p>
                    <p>tatra pakvāśayaṃ kruddhaḥ śūlānāhāntrakujanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.9"> malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham | </p>
                    <p>karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.10"> āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.11"> śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate | </p>
                    <p>rakte tīvrāṃ rujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.12"> aruṃṣyannasya viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam | </p>
                    <p>māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān bhramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.13"> gurvaṅgaṃ cātiruk stabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam | </p>
                    <p>asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.14"> majjastho 'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santataṃ rujam | </p>
                    <p>śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.15"> tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate | </p>
                    <p>tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryātgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.16"> vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato 'nilaḥ | </p>
                    <p>prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.17"> sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam | </p>
                    <p>stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.18"> yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.19"> adhaḥpratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ | </p>
                    <p>nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.20"> ākṣipet parito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet | </p>
                    <p>kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛk tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.21"> kapota iva kūjecca nissaṃjñaḥ so 'patantrakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.22"> sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi | </p>
                    <p>aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.23"> garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ | </p>
                    <p>abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.24"> manye saṃstabhya vāto 'ntarāyacchan dhamanīryadā | </p>
                    <p>vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.25"> antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ | </p>
                    <p>karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.26"> pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograhat | </p>
                    <p>antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.27"> dehasyabahirāyāmāt pṛṣṭhato hriyate śiraḥ | </p>
                    <p>uraścetkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.28"> danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ stabdhagātratā | </p>
                    <p>bāhyāyāmaṃ dhanuṣkampaṃ bruvate veginaṃ ca tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.29"> vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt | </p>
                    <p>vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.30"> tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ | </p>
                    <p>gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.31"> jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | </p>
                    <p>kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.32"> karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām | </p>
                    <p>hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.33"> vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ | </p>
                    <p>jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.34"> śirasā bhārabharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt | </p>
                    <p>uttrāsavakrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.35"> viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt | </p>
                    <p>vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.36"> vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam | </p>
                    <p>tato 'sya kampate murdhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.37"> dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ | </p>
                    <p>gandhājñānaṃ smṛtermoṣastrāsaḥ suptasya jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.38"> niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇornimīlanam | </p>
                    <p>jatrorūrdhavaṃ rujāstīvrāḥ śarīrārdhe 'dhare 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.39"> tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare | </p>
                    <p>raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.40"> rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so 'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ | </p>
                    <p>gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.41"> pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | </p>
                    <p>kṛtsno 'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.42"> ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ | </p>
                    <p>sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite 'nile ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.43"> śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ | </p>
                    <p>kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣatahetukaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.44"> āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ | </p>
                    <p>asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.45"> aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ | </p>
                    <p>bāhupraspanditaharaṃ janayatyapavāhukam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.46"> talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | </p>
                    <p>bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.47"> vāyuḥkaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā | </p>
                    <p>tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.48"> kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ | </p>
                    <p>kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.49"> śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ | </p>
                    <p>jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.50"> saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam | </p>
                    <p>abhibhūyetaraṃ doṣamurū cet pratipadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.51"> sakthyāsthanā prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat | </p>
                    <p>tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.52"> parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau | </p>
                    <p>dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.53"> saṃyutaḥ pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ | </p>
                    <p>tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.54"> vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ | </p>
                    <p>jñeyaḥ kroṣṭukaṇīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.55"> ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā | </p>
                    <p>vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.56"> pārṣṇi pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā | </p>
                    <p>sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.57"> viśvācī gṛddhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā | </p>
                    <p>hṛṣyete caraṇau yasya bhvetāṃ ca prasuptavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.58"> pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ | </p>
                    <p>pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛkasahito 'nilaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.15.59"> viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet ||</p>

                    <p>iti pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.ni.16.1"> athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.2"> vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam | </p>
                    <p>bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.3"> prāyeṇa sukumāraṇāmacaṅkramaṇaśīlinām | </p>
                    <p>abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.4"> vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ | </p>
                    <p>tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.5"> āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam | </p>
                    <p>tadāhurnāmabhistacca pūrvaṃ pādau pradhāvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.6"> viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam | </p>
                    <p>bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.7"> jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu | </p>
                    <p>kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.8"> bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca | </p>
                    <p>pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.9"> ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ pradhāvati | </p>
                    <p>tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.10"> kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnābhidravat | </p>
                    <p>kaṇḍvādisaṃyutottāne tvak tāmraśyāvalohitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.11"> sāyāmā bhṛśadāhoṣā gambhīre 'dhikapūrvaruk | </p>
                    <p>śvayathurgrathitaḥ pākī sandhyasthimajjasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.12"> bhindanniva caratyantarvakrīkuvaśca vegavān | </p>
                    <p>karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.13"> vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam | </p>
                    <p>śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.14"> dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco 'ṅgagraho 'tiruk | </p>
                    <p>śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.15"> rakte śopho 'tiruk todastāmraścimicimāyate | </p>
                    <p>snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.16"> pitte vidāhaḥsammohaḥ svedo mūrchā madaḥ satṛṭ | </p>
                    <p>sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.17"> kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.18"> ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam | </p>
                    <p>tridoṣajaṃ tyajet srāvi stabdhamarbudakāri ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.19"> raktamārgaṃ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ | </p>
                    <p>niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.20"> vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ | </p>
                    <p>atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.21"> kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet | </p>
                    <p>pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.22"> udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ | </p>
                    <p>gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.23"> kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapanisān | </p>
                    <p>kuryācca galagaṇḍādīntāṃtānjatrūrdhvasaṃśrayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.24"> vyāno 'tigamanasthānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ | </p>
                    <p>virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.25"> puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittotplavajvarān | </p>
                    <p>sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.26"> kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān | </p>
                    <p>samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.27"> karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ | </p>
                    <p>śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśyajān gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.28"> apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ | </p>
                    <p>yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.29"> kupitaḥ kurute rogānkṛcchrānpakvāśayāśrayān | </p>
                    <p>mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.30"> sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ | </p>
                    <p>snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.31"> kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca | </p>
                    <p>yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.32"> vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate | </p>
                    <p>liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.33"> kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakamatā | </p>
                    <p>śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo 'dhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.34"> laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte | </p>
                    <p>raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.35"> bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca | </p>
                    <p>māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭakāstathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.36"> harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate | </p>
                    <p>calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.37"> āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte | </p>
                    <p>sparśamasthyāvṛte 'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.38"> sūcyeva tudyate 'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate | </p>
                    <p>majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.39"> śūlaṃ ca pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham | </p>
                    <p>śukrāvṛte 'tivego vā na vā niṣphalatāpi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.40"> bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte 'nile | </p>
                    <p>mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.41"> viḍāvṛte vibandho 'dhaḥ sve sthāne parikṛntati ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.42"> vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ | </p>
                    <p>śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.43"> sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk | </p>
                    <p>vilomo māruto 'svāsthyaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'tica ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.44"> bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte | </p>
                    <p>vidagdhe 'nne ca vamanamudāne vibhramādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.45"> dāho 'ntarūrjābhraṃśaśca dāho vyāne tu sarvagaḥ | </p>
                    <p>klamo 'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.46"> samāna uṣmopahatiratisvedo 'ratiḥ satṛṭ | </p>
                    <p>dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.47"> rujo 'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.48"> śleṣmaṇā tvāvaṛte prāṇe sādastandrārucirvamiḥ | </p>
                    <p>ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.49"> udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ | </p>
                    <p>balavarṇapraṇāśaśca vyāne parvāsthivāggrahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.50"> gurutāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam | </p>
                    <p>samāne 'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.51"> apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtoḥ syāt pravartanam | </p>
                    <p>iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.52"> prāṇādayastathānyonyamāvṛṇvanti yathākramam | </p>
                    <p>sarvepi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.53"> niśvāsocchvavāsasaṃrodhaḥpratiśyāyaḥśirograhaḥ | </p>
                    <p>hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.54"> udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ | </p>
                    <p>diśānayā ca vibhajet sarvamāvaraṇaṃ bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.55"> sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām | </p>
                    <p>prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.56"> pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ | </p>
                    <p>miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.57"> tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām | </p>
                    <p>tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.58"> śanaiśśanaiścopaśayād gūḍhāmapi muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.59"> syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.60"> āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ | </p>
                    <p>prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvānupakramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.ni.16.61"> vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ | </p>
                    <p>bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt ||</p>

                    <p>iti ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                    <p>||</p>
                    <p>nidānasthānaṃ tṛtīyaṃ samāptam ||</p>
                </div2>
            </div1>

            <div1 xml:id="AS.Ci." type="chapter">
                <head>cikitsāsthānam</head>

                <div2 type="section">
                    <p xml:id="AS.Ci.1.1"> athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.2"> āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat | </p>
                    <p>vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.3"> prāgrūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan | </p>
                    <p>balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.4"> laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati | </p>
                    <p>svāsthyaṃ kṣuttṛṅ ruciḥ paktirbalemājaśca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.5"> tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male | </p>
                    <p>sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.6"> sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ | </p>
                    <p>vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāttadanyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.7"> śvāsātīsārasanmohahṛdrogaviṣamajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.8"> pippalībhiryutāṃ gālāṃ kaliṅgairmadhukena vā | </p>
                    <p>pītvoṣṇatoyena vamenmadhbambu lavaṇāmbu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.9"> paṭolanimbakarkoṭavetrapatrajalāni vā | </p>
                    <p>peyāṃ maṇḍaṃ rasaṃ cekṣormadyaṃ kalpoditāni vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.10"> vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit | </p>
                    <p>kṛte 'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.11"> doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca | </p>
                    <p>āmena bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.12"> tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet | </p>
                    <p>tṛṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.13"> tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet | </p>
                    <p>udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.14"> līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam | </p>
                    <p>nidrājāṅyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.15"> viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavardhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.16"> uṣṇamevaṃguṇatve 'pi yuñjyānnaikāntapittale | </p>
                    <p>udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.17"> viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe 'srapittini | </p>
                    <p>ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.18"> śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham | </p>
                    <p>ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.19"> tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam | </p>
                    <p>snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.20"> ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare | </p>
                    <p>na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.21"> āmābhibhūtakoṣṭhasya ksīraṃ viṣamaheriva | </p>
                    <p>sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini | </p>
                    <p>vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.22"> svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam | </p>
                    <p>snehoktamācāravidhiṃ sarvataścānupālayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.23"> laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ | </p>
                    <p>malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.24"> śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam | </p>
                    <p>neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.25"> tatrasāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam | </p>
                    <p>dvidhidhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.26"> yuktaṃ laṅghitaliggaistu taṃ peyābhirupācaret | </p>
                    <p>yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.27"> ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt | </p>
                    <p>tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.28"> tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ | </p>
                    <p>vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.29"> svedanāya dravoṣṇatvānmṛdutvāttṛṭpraśāntaye | </p>
                    <p>āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.30"> jvaraghnā jvarasātmyatvāt tasmāt peyābhirāditaḥ | </p>
                    <p>upakramejjvarān sarvānṛte madyasamutthitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.31"> prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm | </p>
                    <p>sasaindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet sahadāḍimām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.32"> sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām | </p>
                    <p>bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.33"> pṛśni parṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ | </p>
                    <p>siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.34"> hrasvenapañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān | </p>
                    <p>pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.35"> vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām | </p>
                    <p>yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.36"> cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ | </p>
                    <p>koṣṭhe vibaddhe saruji pibettu parikartini ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.37"> kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām | </p>
                    <p>asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.38"> sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ | </p>
                    <p>tṛṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.39"> kuryāt peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi | </p>
                    <p>madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.40"> grīṣme tayorvādhikayostṛṭchardidāhapīḍite | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.41"> drākṣādāḍimakāśmaryapathyā pīluparūṣakaiḥ | </p>
                    <p>samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitopalān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.42"> jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān | </p>
                    <p>pibet susūkṣmarajasastato jīrṇe tu tarpaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.43"> yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam | </p>
                    <p>dakalāvaṇikairyūṣaiḥ rasairvā mudgalāvajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.44"> ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā | </p>
                    <p>tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.45"> kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano 'thavā | </p>
                    <p>tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.46"> pittaśleṣmaharatve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate | </p>
                    <p>navajvare malastambhāt kaṣāyo viṣamajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.47"> kurute 'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi | </p>
                    <p>na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.48"> tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram | </p>
                    <p>baddhāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.49"> saptāhādauṣadhaṃ keṃcidāhuranye daśāhataḥ | </p>
                    <p>kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.50"> tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ | </p>
                    <p>doṣe 'thavātinicite tandrāstaimityakāriṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.51"> apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram | </p>
                    <p>yadā jvaro mṛdurdeho laghuḥ pracalitā malāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.52"> acirajvaritasyāpi yojayedbheṣajaṃ tadā | </p>
                    <p>mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā dusparśayāpi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.53"> pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam | </p>
                    <p>pibettadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.54"> yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ | </p>
                    <p>jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.55"> pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ | </p>
                    <p>jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.56"> durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare | </p>
                    <p>athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.57"> kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pitte kṣaudrasamanvitāḥ | </p>
                    <p>kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.58"> sadhanvayāsabhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe | </p>
                    <p>athavā vṛṣagāṅgeyī śṛṅgevaradurālabhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.59"> rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam | </p>
                    <p>abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.60"> kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī | </p>
                    <p>paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.61"> paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ | </p>
                    <p>kirātatiktamamṛtā candanāṃ viśvabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.62"> dhātrī mustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāḥ | </p>
                    <p>pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.63"> paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam | </p>
                    <p>sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.64"> paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣam | </p>
                    <p>candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.65"> devadārusthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ | </p>
                    <p>pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.66"> saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ | </p>
                    <p>kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.67"> śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ | </p>
                    <p>śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.68"> kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ | </p>
                    <p>śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.69"> āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ | </p>
                    <p>śatāvarīcchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.70"> sakṛṣṇājīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ | </p>
                    <p>vātajvaraṃ jayanyūśu kevalo vāmṛtārasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.71"> bhārṅgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam | </p>
                    <p>koṣṇaṃ ghṛtaguḍopetaṃ pibedvā vātaje jvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.72"> paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare | </p>
                    <p>añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.73"> sitāmadhukakāśmaryaśītośāriparūṣakam | </p>
                    <p>guḍūcīsārivāloddhrakamalotpalaśarkarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.74"> drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam | </p>
                    <p>śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvṛṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.75"> śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam | </p>
                    <p>guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vāpi parpaṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.76"> kaṣāyo vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ | </p>
                    <p>pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇāpiṣṭā saśarkarā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.77"> kaphaje 'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ | </p>
                    <p>samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.78"> saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam | </p>
                    <p>niśātrikaṭukaṃ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.79"> sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ | </p>
                    <p>parūṣaṃ triphalā tiktā bījaṃ vṛṣakajaṃ ghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.80"> nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ | </p>
                    <p>saṃsargasannipāteṣu miśrānetān vikalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.81"> gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje | </p>
                    <p>drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.82"> trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ | </p>
                    <p>drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.83"> drākṣāmadhūkamadhukaloddhrakāśmaryasārivāḥ | </p>
                    <p>mustāmalakaddrīberapadmakesarapadmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.84"> mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam | </p>
                    <p>phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.85"> yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam | </p>
                    <p>jvaraṃ madātyayaṃ chardi mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam | </p>
                    <p>ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.86"> kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.87"> pippalīcūrṇayukto vā kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ | </p>
                    <p>vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.88"> vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit | </p>
                    <p>pathyā kustumbarīmustāśuṇṭhīkattṛṇaparpaṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.89"> sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat | </p>
                    <p>kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.90"> kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.91"> āragvadhādiḥ sakṣaudraḥ kaphapittajvaraṃ jayet | </p>
                    <p>tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ | </p>
                    <p>paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsākāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.92"> vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ | </p>
                    <p>pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛkpittaṃ sakāmalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.93"> anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ | </p>
                    <p>jvaratṛḍbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.94"> sannipātajvare vyāghnīdevadāruniśādvayam | </p>
                    <p>paṭolapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.95"> mustāparpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī | </p>
                    <p>trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.96"> triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ | </p>
                    <p>nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.97"> sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare | </p>
                    <p>madhūkapuṣpamṛdvīkā trāyamāṇā parūṣakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.98"> sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam | </p>
                    <p>kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.99"> jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam | </p>
                    <p>baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.100"> jīrṇauṣadho 'nnaṃ peyādyamācarecchleṣmavānna tu | </p>
                    <p>peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.101"> śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet | </p>
                    <p>yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn | </p>
                    <p>rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.102"> raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ | </p>
                    <p>śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭyakṛtā yavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.103"> odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham | </p>
                    <p>doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.104"> mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ | </p>
                    <p>kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ | </p>
                    <p>vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.105"> atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ | </p>
                    <p>vyāghrīparūṣatarkārīdrākṣāmalakadāḍimaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.106"> saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.107"> anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca | </p>
                    <p>acchānyanalasampannānyanupāne 'pi yojayet | </p>
                    <p>tāni kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.108"> kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghate | </p>
                    <p>sarpirdadyāt kaphe mande vātapittottare jvare | </p>
                    <p>pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.109"> daśāhe syādatīte 'pi jvaropadravavṛddhikṛt | </p>
                    <p>laṅghanādikramaṃ tatra kuryādā kaphasaṅkṣayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.110"> sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu | </p>
                    <p>śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.1.111"> yathocite 'thavā kāle doṣasātmyānurodhataḥ | </p>
                    <p>prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate ||</p>

                    <p>iti prathamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvitīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.2.1"> athāto jīrṇajvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.2"> dehadhātvabalatvena jvaro jīrṇo 'nuvartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.3"> rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca | </p>
                    <p>vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.4"> yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ | </p>
                    <p>tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.5"> vātapittajitāmagnyaṃ saṃskāramanurudhyate | </p>
                    <p>sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.6"> viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ | </p>
                    <p>snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.7"> pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam | </p>
                    <p>triphalāpicumandatvaṅmadhukaṃ bṛhatīdvayam | </p>
                    <p>samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.8"> nidigdhikātāmalaphītrāyamāṇākaliṅgakaiḥ | </p>
                    <p>kṛṣṇāṃśumatyativiṣākaṭukāsevyacandanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.9"> dhātrībilvaghanadrākṣāsārivābhiśca sādhitam | </p>
                    <p>hanti sadyo ghṛtaṃ jīrṇajvaraṃ kāsaṃ halīmakam | </p>
                    <p>aruciṃ viṣamaṃ vahniṃ yakṣmāṇaṃ ca navotthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.10"> vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt | </p>
                    <p>kvāthe kṣīre ca vipacet jvaraghnaṃ kalkitairghṛtam | </p>
                    <p>pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgairaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.11"> balādurālabhāmustātrāyatīnimbaparpaṭam | </p>
                    <p>pañcamūladvayaṃ yacca kvāthayitvā ghṛtaṃ pacet | </p>
                    <p>sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakapauṣkaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.12"> śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param | </p>
                    <p>kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.13"> kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet | </p>
                    <p>dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvāksakān kṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.14"> pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumburūn | </p>
                    <p>śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.15"> kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām | </p>
                    <p>naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejanīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.16"> somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ | </p>
                    <p>paṭolahiṅgugojihvākebukaṃ madanājjhaṭā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.17"> lavaṇāni palāṃśāni kṣārānardhapalonmitān | </p>
                    <p>prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.18"> hṛtplīhagrahaṇīgulmakāsaśvāsārśasāṃ hitam | </p>
                    <p>dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.19"> mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ | </p>
                    <p>devadāru haridrāṃ ca droṇe 'pāṃ pālikān pacet | </p>
                    <p>kvāthe 'smin sādhayet piṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.20"> śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ | </p>
                    <p>tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.21"> vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām | </p>
                    <p>galagraha (granthi) pramehārśaḥ plīhāpasmāraśophinām | </p>
                    <p>udāvartaparītānāṃ mandāgnikṛmikoṣṭhinām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.22"> guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca | </p>
                    <p>mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.23"> jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mudumāṃsarasaudanam | </p>
                    <p>balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.24"> kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ | </p>
                    <p>prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare | </p>
                    <p>śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.25"> na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam | </p>
                    <p>śodhanārhasya vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet | </p>
                    <p>āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayan balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.26"> santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā | </p>
                    <p>śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.27"> pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje | </p>
                    <p>modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.28"> sasitāmadhubhirdadyādvyoṣādyaṃ vā virecanam | </p>
                    <p>drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm | </p>
                    <p>rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.29"> lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā | </p>
                    <p>sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibedrāksārasena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.30"> āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā | </p>
                    <p>triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.31"> saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā śṛtam | </p>
                    <p>payo 'nupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet | </p>
                    <p>viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.32"> cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā | </p>
                    <p>pakvo 'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.33"> atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.34"> āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.35"> pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ | </p>
                    <p>prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.36"> jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam | </p>
                    <p>kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.37"> kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ | </p>
                    <p>kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.38"> tadvapurlaṃghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā | </p>
                    <p>divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.39"> saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā | </p>
                    <p>vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato 'nyathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.40"> payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam | </p>
                    <p>śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajvaranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.41"> tadvaddrākṣābalāyaṣṭīsāribākaṇacandanaiḥ | </p>
                    <p>caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.42"> kāsācchvāsācchiraśśūlān pārśvaśūlāccirajvarāt | </p>
                    <p>mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.43"> śṛtamareṇḍamūlena bālavilvena vā jvarāt | </p>
                    <p>dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ | </p>
                    <p>saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.44"> siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghnīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ | </p>
                    <p>śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.45"> vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut | </p>
                    <p>śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.46"> nirūhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim | </p>
                    <p>doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśayaṃ gate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.47"> pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret | </p>
                    <p>sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.48"> prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭīgrahe | </p>
                    <p>dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.49"> paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ | </p>
                    <p>sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.50"> payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam | </p>
                    <p>kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ | </p>
                    <p>bastiṃ madhughṛtābhyāṃ ca pīḍayejjvaranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.51"> catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān | </p>
                    <p>kvāthayet kalkayedyaṣṭīśatāhvāphalinīphalam | </p>
                    <p>mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.52"> trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ | </p>
                    <p>sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.53"> kvāthe kṛte kṣipet piṣṭvā phalayaṣṭīkaṇāghanam | </p>
                    <p>sa sadyo jvarahā bastiḥ sājyakṣaudro 'lpasaindhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.54"> āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpalam | </p>
                    <p>svarṇagaurikamāñjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.55"> kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram | </p>
                    <p>dāhajvaraharaṃ dadyātsiddhaṃ taiścānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.56"> jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām | </p>
                    <p>ṛddhiṃ rāsnāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.57"> piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam | </p>
                    <p>jvare 'nuvāsanaṃ kuryāttathā snehaṃ yathāmalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.58"> candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ | </p>
                    <p>paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi | </p>
                    <p>ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.59"> śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam | </p>
                    <p>jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam | </p>
                    <p>snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.60"> dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet | </p>
                    <p>pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.61"> arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam | </p>
                    <p>dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.62"> yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān | </p>
                    <p>abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite | </p>
                    <p>kuryādañjanadhūpāṃśca tathaivāgantuje 'pi tān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.63"> dāhe sahasradhautena sarpiṣābhyaṅgamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.64"> sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ | </p>
                    <p>dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.65"> śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet | </p>
                    <p>tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.66"> candanaṃ madhukaṃ kālā drākṣā madhurasā niśā | </p>
                    <p>tatsiddhaṃ pūrvavattailaṃ dāhajvaraharaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.67"> śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet | </p>
                    <p>tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet | </p>
                    <p>tathāranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.68"> kapitthamātuluṅgāmlavidārīlodhradāḍimaiḥ | </p>
                    <p>badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.69"> karpūrapadmakośīrakālīyāmbukucandanaiḥ | </p>
                    <p>tuṅgapriyaṅguśaivālakamalotpalakardamaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.70"> vetrāgralodhrapuṇḍrāhvairāranālena kalkitaiḥ | </p>
                    <p>lepā vyastaiḥ samastairvā dāhaghnā varṇakāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.71"> dhātrītvakpatranaladaśaṅkhavyāghranakhotpalaiḥ | </p>
                    <p>candanāñjanamustaiśca savṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.72"> sajīvakaiḥ samadhukaiḥ sapalāśaiḥ sadāḍimaiḥ | </p>
                    <p>bījapūrarasakṣaudraśuktayuktaiḥ pralepitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.73"> śirasyaṅge ca tṛṭchardidāhamohaśirorujaḥ | </p>
                    <p>naśyanti gaṇḍāḥ piṭakāḥ pralāpaśca jvarārtijaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.74"> gaurāmalakakalkaśca sāmlaḥ sājyaśca tadguṇaḥ | </p>
                    <p>madhūkamadhukodīcyanīlotpalamadhūlikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.75"> jayanti madhusarpirbhyāṃ līḍhā dāhajvarabhramān | </p>
                    <p>kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsahidhmāvamīrapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.76"> vāmyaṃ ca vāmayedāśu śītena madhuvāriṇā | </p>
                    <p>yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ | </p>
                    <p>taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.77"> vallakīmadhuraṃ gītaṃ candrikā harmyamastakam | </p>
                    <p>haranti dāhaṃ hārāśca haricandanaśītalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.78"> dāhaṃ mandāniloddhūtāḥ kulyāḥ salilamālinaḥ | </p>
                    <p>calatpravālāṅgulibhistarjayanti mahādrumāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.79"> vācaḥ śiśūnāmavyaktā yoṣito madanāturāḥ | </p>
                    <p>dāhaṃ nirbhatsayantyāśu sajjanānāṃ ca sūnṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.80"> rucibhedānurodhena nānāśaktisamanvitaḥ | </p>
                    <p>dāhaśītajvaraharaḥ kāntākāntāṅgasaṅgamaḥ | </p>
                    <p>dāhaśītavyupaśame tāstato 'panayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.81"> vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgarukuṅkumaiḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.82"> nakharāsnāpuravacācaṇḍalaudvayacorakaiḥ | </p>
                    <p>pṛthvīkāśigrusurasahiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.83"> daśamūlamṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ | </p>
                    <p>tamālapatrapūtīkasallakīdhānyadīpyakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.84"> misimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ | </p>
                    <p>anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.85"> kvathitaiḥ kalphitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ | </p>
                    <p>tenābhyajyāt sukhoṣṇena taiḥ supiṣṭaiśca lepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.86"> kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet | </p>
                    <p>kevalairapi tadvacca śuktagomūtramastubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.87"> kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ | </p>
                    <p>śaileyacaṇḍātvaṅmustarāsnākapivacāmayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.88"> pṛthak pradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ | </p>
                    <p>yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.89"> darvīpralepanaṃ lepaṃ jvarārtasya prayojayet | </p>
                    <p>āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.90"> dhūpānagarujānye ca vakṣyante viṣamajvare | </p>
                    <p>agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.91"> saṃsargabalayoge ca vātaśleṣmanibarhaṇam | </p>
                    <p>garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.92"> nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ | </p>
                    <p>madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.93"> saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam | </p>
                    <p>ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vāmṛtārasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.94"> rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam | </p>
                    <p>madhukāgarukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.95"> madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ | </p>
                    <p>dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.96"> yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ | </p>
                    <p>vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato 'panayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.97"> ānāhe kālavit kuryāt kriyāmalasakoditām | </p>
                    <p>pippalīpippalīmūlayavānīcitrasādhitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.98"> yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm | </p>
                    <p>sopadravo 'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.99"> atyudīrṇe 'nilakaphe svasthāne pittadhāmni vā | </p>
                    <p>takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.100"> ā ssvedasambhavāttiṣṭhet prāvṛtastadvadātape | </p>
                    <p>tato vimṛditasnāto yuktāśī syādgate jvaro ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.101"> śamaṃ tau pittavṛdhyaiva prapadyete svadhāma ca | </p>
                    <p>nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.102"> svarjjikākuṣṭhamañjiṣṭhālākṣāmūrvāniśauṣadhaiḥ | </p>
                    <p>satakraṃ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.103"> vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam | </p>
                    <p>jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.104"> saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekānekolbaṇaiḥ samaiḥ | </p>
                    <p>jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.105"> vardhanenaikadosasya kṣapaṇenocchritasya vā | </p>
                    <p>kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.106"> nidrānivāraṇopāyaḥ sanyāsābhihito hitaḥ | </p>
                    <p>sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo 'yamupadravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.107"> sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | </p>
                    <p>śophaḥ sañjāyate tena kaścideva vimucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.108"> raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet | </p>
                    <p>pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.109"> śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati | </p>
                    <p>śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvāḥkramātsirām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.110"> ayameva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathāyatham | </p>
                    <p>jvare vibhajya vātādīnyaścānantaramucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.111"> paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ | </p>
                    <p>tricatuṣpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.112"> yojayettriphalāṃ pathyā guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak | </p>
                    <p>taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.113"> laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi jvarāgamanavāsare | </p>
                    <p>prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhaktaṃ vā tathā ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.114"> jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam | </p>
                    <p>kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.115"> pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam | </p>
                    <p>pañcājaṃ caturauṣṭraṃ ca siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.116"> kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ | </p>
                    <p>pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.117"> prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajit param | </p>
                    <p>vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.118"> kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet | </p>
                    <p>tilvakāvāpametacca viṣamajvaranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.119"> śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ svajāhatāḥ | </p>
                    <p>viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.120"> surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyṃa śikhitittiridakṣajam | </p>
                    <p>māṃsaṃ medhyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.121"> sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet | </p>
                    <p>sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.122"> nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm | </p>
                    <p>pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.123"> āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam | </p>
                    <p>payasā vṛpadaṃśasya śakṛdvā tadahaḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.124"> mastunā vā vṛṣaśakṛt surayā vātha saindhavam | </p>
                    <p>manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.125"> yojyā hiṅgusamā vyāghrīvasā nasye sasaindhavā | </p>
                    <p>purāṇasarpiḥ saṃhasya vasā tadvat sasaindhavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.126"> palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī | </p>
                    <p>sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.127"> puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ | </p>
                    <p>dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yamaparājitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.128"> sahadevāvacābhadrānākulībhiḥprayojayet | </p>
                    <p>dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.129"> dhūmanasyāñjanottāsā ye coktāścittavaikṛte | </p>
                    <p>davāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvānapohati | </p>
                    <p>viśeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.130"> yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.131"> rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane | </p>
                    <p>sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.132"> tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite | </p>
                    <p>asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam | </p>
                    <p>jvare vātārtiśamanaṃ viśeṣādbastikarma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.133"> kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare | </p>
                    <p>sarpiṣpānahimālepasekamāṃsarasāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.134"> kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādisādhanam | </p>
                    <p>grahotthe bhūtavidyoktaṃ maṇimantrādisādhanam | </p>
                    <p>auṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ viṣajidriṣe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.135"> iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādosaśamena ca | </p>
                    <p>hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.136"> krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ | </p>
                    <p>bhayaśokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyāṃ tathetarau | </p>
                    <p>śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.137"> te jvarāḥ kevalāḥpūrva vyāpyante 'nantaraṃ malaiḥ | </p>
                    <p>tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet | </p>
                    <p>na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyairvinākṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.138"> kathāstrivargasaṃyuktā ruṅnidrādivinodinīḥ | </p>
                    <p>śastā vicitrāḥ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.139"> jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet | </p>
                    <p>tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.140"> gurvasātmyaṃ vidāhyannaṃ yaccānyajjvarakāraṇam | </p>
                    <p>na vijvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.141"> sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ | </p>
                    <p>tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ kuryāttattadhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.142"> manobhirāmā viṣayā vacanaṃ hlādi dakṣiṇam | </p>
                    <p>karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaraniṣūdanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.143"> mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim | </p>
                    <p>pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān | </p>
                    <p>dhārayecca sadā mantramaṇiratnamahauṣadhīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.144"> āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām | </p>
                    <p>praṇamedāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛttaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.2.145"> japaṃstathā gatoṣṇīṣaṃ sarvavyādhicikitsitam | </p>
                    <p>āgantudoṣasahajaiḥ sarvarogairvimucyate ||</p>

                    <p>iti dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.3.1"> athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.2"> ūrdhvagaṃ balino 'vegamekadoṣānugaṃ navam | </p>
                    <p>raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.3"> adhogaṃ yāpayedraktaṃ yacca doṣadvayānugam | </p>
                    <p>śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntarañca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.4"> atipravṛttaṃ mandāgnostridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet | </p>
                    <p>jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.5"> deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet | </p>
                    <p>laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.6"> santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya sādhayet | </p>
                    <p>ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam | </p>
                    <p>śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghyabṛṃhyānavekṣya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.7"> ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau | </p>
                    <p>upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.8"> adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ | </p>
                    <p>ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ peyā pūrvamadhogate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.9"> aśnato balino 'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt | </p>
                    <p>dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.10"> trivṛtātriphalādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ | </p>
                    <p>gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣākṣaudrasitotkaṭāḥ | </p>
                    <p>yathāsvaṃ kalpavihitā virekārthaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.11"> trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram | </p>
                    <p>sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.12"> triphalā trivṛtā śyāmā pippalī śarkarā madhu | </p>
                    <p>modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.13"> trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā | </p>
                    <p>vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.14"> sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam | </p>
                    <p>phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.15"> kṣīraṃ vā rasamikṣorvā śuddhasyānantaro vidhiḥ | </p>
                    <p>yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.16"> mantho jvarokto drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaḥ kṛtaḥ | </p>
                    <p>madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.17"> mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ | </p>
                    <p>dāḍimāmalakāmlo vā mandāgnyamlābhilāṣiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.18"> kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ | </p>
                    <p>uśīraṃ śābaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ kucandanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.19"> hrīberaṃ dhātakīpuspaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā | </p>
                    <p>ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.20"> bhūnimbasevyajaladāścandanāmbupriyaṅgavaḥ | </p>
                    <p>śāliparṇyā yutā mudgāḥ pṛśniparṇyā masūrakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.21"> tuvaryo vātibalayā balayā vā hareṇavaḥ | </p>
                    <p>tatkaṣāye hitāḥ peyā māṃsapeyāstathā rasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.22"> anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣaudraśarkarāḥ | </p>
                    <p>śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ śākaṃ māṃsaṃ ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.23"> annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam | </p>
                    <p>pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.24"> laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā | </p>
                    <p>padmakādyañjanādiṃ ca sārivādiṃ ca kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.25"> annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam | </p>
                    <p>kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.26"> abhīroraṅkurairlāvāḥ sahamudgāḥ paṭolajaiḥ | </p>
                    <p>makuṣṭhādhanvayāsotthairasrapitte paraṃ matāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.27"> śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ | </p>
                    <p>udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.28"> plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ | </p>
                    <p>bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.29"> vartikāmbhojanālānāmaśvatthasya kapiñjalaḥ | </p>
                    <p>yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.30"> vāsārasena phalinīmṛllodhrāñjanamākṣikam | </p>
                    <p>pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.31"> śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā | </p>
                    <p>vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ sa hyasya paramauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.32"> vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet | </p>
                    <p>tenaiva vā kṣaudrayutaṃ padmakesarapadmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.33"> salodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam | </p>
                    <p>lihyādvā madhusarpirbhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.34"> pathyārajanyahiṃsrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā | </p>
                    <p>phalinīlodhrakhadiraśālmakovidārajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.35"> śirīṣaśelukakubhīsinduvārātimuktajam | </p>
                    <p>palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.36"> madhunā cūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā | </p>
                    <p>puṣpairebhirvipakvaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.37"> lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā | </p>
                    <p>lājāḥ śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.38"> kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīrīṃ sitopalām | </p>
                    <p>gairikaṃ madhukaṃ lodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.39"> taṇḍūlīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam | </p>
                    <p>paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.40"> lodhro vṛṣastaṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā | </p>
                    <p>śatāvarī gopakanyākākolyau madhuyaṣṭikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.41"> raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ | </p>
                    <p>sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatācchakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.42"> atinisrutarakto vā kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet | </p>
                    <p>jāṅgalaṃ bhakṣayedvājaṃ māsaṃ pittayutaṃ yakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.43"> lodhrakālīyakośīraphalinīśaṅkhagairikam | </p>
                    <p>paṭolapatraṃ dusparśā samaṅgā sārivālatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.44"> tvagjambuvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt | </p>
                    <p>kirātatiktakramukamustakaṭphalapadmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.45"> prapauṇḍarīkaddrīberakamalotpalaparpaṭam | </p>
                    <p>candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.46"> phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā | </p>
                    <p>pītamāśu jayatyasraṃ tṛḍdāhatamakānapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.47"> candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ | </p>
                    <p>balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.48"> prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ | </p>
                    <p>suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.49"> tadvadacchaḥ sitālodhramadhukośīracandanāt | </p>
                    <p>mṛcchyāmāsārivāmustādhātakīyaṣṭikānvitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.50"> vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodakam | </p>
                    <p>madhūdakaṃ rasaṃ cekṣoḥ piben jayati śoṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.51"> āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ | </p>
                    <p>sthitaṃ tat guptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.52"> madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam | </p>
                    <p>trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.53"> pibet karañjabījaṃ vā tenakṣaudrasitāyutam | </p>
                    <p>lodhracandanayaṣṭyāhvaṃ tena yaṣṭyāhvameva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.54"> nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhukaṃ padmakesaram | </p>
                    <p>chinnodbhavā ca śīto 'yaṃ kaṣāyo raktapittajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.55"> ye ca pittajvare proktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet | </p>
                    <p>kaṣāyairvividhairebhirdopte 'gnau vijite kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.56"> raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ | </p>
                    <p>yuñjyājchāgaṃ śṛtaṃ tadvat gavyaṃ pañcaguṇe 'mbhasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.57"> pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu | </p>
                    <p>jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.58"> pṛthak pṛthak śṛtaṃ śītaṃ saghṛtaṃ sitayāthavā | </p>
                    <p>kṣīreṇa vamanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.59"> gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ | </p>
                    <p>hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.60"> viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu | </p>
                    <p>vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.61"> raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet | </p>
                    <p>pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva tu | </p>
                    <p>kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayet ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.62"> samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe 'mbhasi | </p>
                    <p>paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.63"> tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudraṃ pittaśoṇitam | </p>
                    <p>pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.64"> timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet | </p>
                    <p>palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.65"> sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ tadvadvatsakasādhitam | </p>
                    <p>lodhrotpalasamaṅgābhistathaiva trāyamāṇayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.66"> lājagodhūmamadhukasitācūrṇaṃ payodravam | </p>
                    <p>ghṛtenotkarikāṃ kṛtvā khādet pittāsravāriṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.67"> rakte sapicche sakaphe grāthite kaṇṭhamārgage | </p>
                    <p>lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.68"> mṛṇālāmbhojakiñjamlkaśyāmāsanamadhūkajam | </p>
                    <p>tadvat pṛthak pṛthak kṣāraṃ ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.69"> piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ | </p>
                    <p>phalapūrakamūlena vidāryā madhukena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.70"> tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāsrapittajit | </p>
                    <p>pañcabhiḥ pañcamūlaiśca siddhamādyaistadarthakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.71"> gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate | </p>
                    <p>madhukāñjanamāñjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.72"> suvarṇalodhrakālīyasamaṅgāmbujacandanaiḥ | </p>
                    <p>saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.73"> kṣīreṇāsthāpayedenaṃ snātaṃ ca śiśirāmbhasā | </p>
                    <p>kṣīreṇaivāśayecchālīstato madhukasarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.74"> kāle 'nuvāsayedevamatisāre 'pi dustare | </p>
                    <p>jīrṇe 'sṛkprabale kuryādvireke cātiyogini ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.75"> vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vāsthāpane payaḥ | </p>
                    <p>sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.76"> mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ | </p>
                    <p>īdṛśaireva tadvacca pradare 'pi vidhiḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.77"> chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite | </p>
                    <p>viśeṣāt pradarasyoktaṃ yonirogeṣu caiṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.78"> ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet | </p>
                    <p>kaṣāyayogān pūrvektān kṣīrekṣvādirasāplutān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.79"> kṣīrādīn sasitaṃ toyaṃ kevalaṃ vā hitaṃ jalam | </p>
                    <p>raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.3.80"> kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu | </p>
                    <p>yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam | </p>
                    <p>raktapitte hitaṃ tacca kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat ||</p>

                    <p>iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.4.1"> athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.2"> kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret | </p>
                    <p>vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.3"> lehairdhūmaistatahābhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ | </p>
                    <p>bastibhirbaddhaviḍvātaṃ sapittaṃ tvaurdhvabhaktikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.4"> guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase | </p>
                    <p>prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.5"> kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ | </p>
                    <p>dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.6"> daśamūlasya niryūhe pītaṃ maṇḍānupāyinā | </p>
                    <p>sakāsaśvāsahṛtpārśvagrahaṇīrogagulmanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.7"> kāśmaryatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam | </p>
                    <p>dve pāṭhe devadārvṛddhisvaguptāgnikagokṣuram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.8"> vyāghnītāmalakīmedākākanāsāśatāvarīḥ | </p>
                    <p>vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipācitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.9"> kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalīmakān | </p>
                    <p>gulmāruciyakṛtplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.10"> kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśophakṣayāṃśca saḥ | </p>
                    <p>droṇe 'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ | </p>
                    <p>palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.11"> tulārdhaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam | </p>
                    <p>samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.12"> prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ | </p>
                    <p>pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām | </p>
                    <p>sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.13"> vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit | </p>
                    <p>aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.14"> sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtāplutam | </p>
                    <p>lihyāt payaścānupibedājaṃ kāsābhipīḍitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.15"> viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pippalī hiṅgu saindhavam | </p>
                    <p>bhāṅgarkṣīraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā | </p>
                    <p>sakaphe 'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.16"> durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ rāsnāṃ sitopalām | </p>
                    <p>lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.17"> dusparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārṅgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm | </p>
                    <p>purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.18"> tadvat sakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgīṃ tadvadeva ca | </p>
                    <p>pibet kṛṣṇāṃ ca koṣṇena salilena sasaindhavām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.19"> mustunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukāḥ | </p>
                    <p>pibet badaramajño vā madirādadhimastubhiḥ | </p>
                    <p>athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.20"> kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet | </p>
                    <p>hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.21"> grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān | </p>
                    <p>rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.22"> yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ | </p>
                    <p>rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśāṭhipauṣkaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.23"> siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet | </p>
                    <p>kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśinīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.24"> daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām | </p>
                    <p>pibet samatilāṃ peyāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām | </p>
                    <p>mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.25"> vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ | </p>
                    <p>kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.26"> snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ | </p>
                    <p>dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.27"> pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam | </p>
                    <p>tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ | </p>
                    <p>phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.28"> pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām | </p>
                    <p>yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.29"> hṛtadoṣo himaṃ snigdhaṃ svādu saṃsarjanaṃ bhajet | </p>
                    <p>ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.30"> pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham | </p>
                    <p>lākāmṛtāphaladrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.31"> dusparśākarkaṭīśuṇṭhīśaṭhīdrākṣāsitābalāḥ | </p>
                    <p>nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.32"> kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te | </p>
                    <p>ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām | </p>
                    <p>payo 'nupānāṃ śṛṅgīṃ vā lihyātsājyasitāmadhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.33"> lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ | </p>
                    <p>sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.34"> mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarāpalam | </p>
                    <p>lehayenmadhunā gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.35"> tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>lājamustaśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ | </p>
                    <p>śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.36"> pippalyāmalakadrākṣālājalākṣāsitopalāḥ | </p>
                    <p>sañcūrṇya paktvā payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.37"> vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām | </p>
                    <p>pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.38"> madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ | </p>
                    <p>mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.39"> ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ | </p>
                    <p>śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ | </p>
                    <p>śarkarāmbho 'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasaḥ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.40"> kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ | </p>
                    <p>pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.41"> drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale | </p>
                    <p>tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet samadhuśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.42"> sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunānvitām | </p>
                    <p>śaṭhīddrīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam | </p>
                    <p>piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrchitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.43"> mahiṣyajāvīgokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ | </p>
                    <p>sarpiḥ siddhaṃ pibet tadvanmadhureṇa gaṇena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.44"> kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam | </p>
                    <p>saśarkaraṃ pibet prātarlihyādvā mākṣikānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.45"> kṣīrivṛkṣāḍkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>pāyayet pittakāsārtaṃ madhunā vāvalehayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.46"> medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām | </p>
                    <p>śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.47"> kalkīkṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat | </p>
                    <p>pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.48"> lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet | </p>
                    <p>kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.49"> snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam | </p>
                    <p>snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.50"> tīkṣṇairvirekairbalinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet | </p>
                    <p>yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.51"> kāsamardakavārtākavyāghnīkṣārakaṇānvitaiḥ | </p>
                    <p>dhānvabailarasaiḥsnehaustilasarṣapanimbajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.52"> daśamūlāmbu gharmāmbu madya madhvambu vā pibet | </p>
                    <p>mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolairanvitaṃ niśām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.53"> pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu | </p>
                    <p>pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveraṃ bibhītakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.54"> devadārvabhayā mustaṃ pippalīviśvabheṣajam | </p>
                    <p>guḍūcī pippalībhāṅrgīśṛṅgīkarkaṭakasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.55"> vyoṣadāruciḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ | </p>
                    <p>nidigdhikāyā mūlatvaṅmaricaiḥ saha yojitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.56"> śikhikukkuṭapiñchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ | </p>
                    <p>viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.57"> kaphakāsaharā lehāḥ sapta ślokārdhayojitāḥ | </p>
                    <p>madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.58"> pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān | </p>
                    <p>kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.59"> devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ | </p>
                    <p>pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.60"> madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe | </p>
                    <p>viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ manaḥśilām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.61"> kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam | </p>
                    <p>guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit | </p>
                    <p>kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.62"> dve pale dāḍimādaṣṭAu guḍādvyoṣāt palatrayam | </p>
                    <p>rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.63"> pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣīpippalīghanam | </p>
                    <p>piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet | </p>
                    <p>tadvanmustāśaṭhīśuṇṭhīnāgarātiviṣabhayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.64"> pibejjvaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam | </p>
                    <p>athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.65"> sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale 'pi vā | </p>
                    <p>tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.66"> pāyayet kaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam | </p>
                    <p>sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.67"> cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet | </p>
                    <p>daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.68"> puṣkarāhvaśaṭhīvilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ | </p>
                    <p>peyānupānaṃ tat sarvavātaśleṣmāmayāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.69"> nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajidghṛtam | </p>
                    <p>ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.70"> punarnavsitāṭikāsurasakāsamardāmṛtā | </p>
                    <p>paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ | </p>
                    <p>ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate | </p>
                    <p>na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.71"> samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake | </p>
                    <p>ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.72"> sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.73"> mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ | </p>
                    <p>śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.74"> kalkaistat sarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.75"> kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe 'mbhasaḥ pacet | </p>
                    <p>tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasyaṃ picūnmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.76"> rāsnādusparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ | </p>
                    <p>sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.77"> kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān | </p>
                    <p>pacedvyāghnītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe 'pāmāḍhakasthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.78"> kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān | </p>
                    <p>śṛṅgīrbhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.79"> sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca | </p>
                    <p>matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.80"> darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet | </p>
                    <p>pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.81"> leho 'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit | </p>
                    <p>triphalāpippalīpāṭhāsārivābṛhatīdvayam | </p>
                    <p>maricaṃ padmakaṃ mustamuśīraṃ cākṣasammitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.82"> paktvā jalāḍhake pādaśeṣe kṣīrapalāṣṭakam | </p>
                    <p>datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.83"> lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameva niyacchati | </p>
                    <p>sādhitaṃ kṣīramebhirvā tilakṣaudrayutaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.84"> śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.85"> manaḥśilālamadhukamāṃsīmuste 'ṅgudītvacaḥ | </p>
                    <p>dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.86"> niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ | </p>
                    <p>vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.87"> prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭālaṃ manaḥśilām | </p>
                    <p>maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.88"> kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvartinī | </p>
                    <p>ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibet tadvat guḍāmbu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.89"> nepālītālamaricalākṣāñjanakuṭannaṭaiḥ | </p>
                    <p>uśīrarohiṣaphaladrāmilīvaṃśalekhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.90"> pūrvakalpena dhūmo 'yaṃ sānupāno vidhīyate | </p>
                    <p>kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ | </p>
                    <p>kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.91"> tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ | </p>
                    <p>pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.92"> kaphānubandhe pavane kuryāt kaphaharāṃ kriyām | </p>
                    <p>pittānubamdhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.4.93"> vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virūkṣaṇam | </p>
                    <p>kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam ||</p>

                    <p>iti caturtho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.5.1"> athātaḥ kṣatakṣayakāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.2"> urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet | </p>
                    <p>kṣīraṇe śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva saśarkarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.3"> pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām | </p>
                    <p>bhinnaviṭ tu samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.4"> lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām | </p>
                    <p>tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.5"> ikṣvālikābisagranthipadmakesaracandranaiḥ | </p>
                    <p>śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.6"> yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīrasiddhaṃ ghṛtānvitam | </p>
                    <p>jvaradāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.7"> kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam | </p>
                    <p>guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ himam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.8"> cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam | </p>
                    <p>rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.9"> kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ | </p>
                    <p>madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.10"> trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā | </p>
                    <p>drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.11"> madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam | </p>
                    <p>kāsaśvāsārucicchārdimūrchāhidhmāmadabhramān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.12"> kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān | </p>
                    <p>raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.13"> rakte 'tivṛddhe cchāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk | </p>
                    <p>varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.14"> raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ | </p>
                    <p>madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.15"> yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam | </p>
                    <p>pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.16"> prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasaṃ tathā | </p>
                    <p>yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.17"> tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunāgninā | </p>
                    <p>pacelleho ghṛtakṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.18"> śvāsahṛdrogakāsaghno hito vṛddhālparetasām | </p>
                    <p>mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.19"> kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro 'gnidīptimān | </p>
                    <p>śatakṣīrasareṇādyāt saghṛtakṣaudraśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.20"> śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu | </p>
                    <p>ghṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.21"> kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ | </p>
                    <p>pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.22"> nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣasālapriyaṅgubhiḥ | </p>
                    <p>tālamastakajamvūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.23"> sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā | </p>
                    <p>śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.24"> vātapittārdite 'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ | </p>
                    <p>tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.25"> hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syāt jīvanīyasya sarpiṣaḥ | </p>
                    <p>kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktavirodhi yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.26"> yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.27"> ghṛtaṃ vāṣṭaguṇe kṣīre kolalākṣarasānvitam | </p>
                    <p>kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakdalairghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.28"> jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrāpunarnavau | </p>
                    <p>balābhārṅgīsvaguptardhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.29"> śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yalladhu | </p>
                    <p>drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.30"> taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ kārṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ
                        | </p>
                    <p>kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.31"> prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ | </p>
                    <p>palārdhikaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.32"> vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihmānmātrāṃ yathānalam | </p>
                    <p>amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.33"> sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā | </p>
                    <p>naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.34"> strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet | </p>
                    <p>kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut | </p>
                    <p>putradaṃ chardimūrchāhṛdyonimūtrāmayāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.35"> śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam | </p>
                    <p>darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.36"> pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe | </p>
                    <p>kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.37"> śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ | </p>
                    <p>prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.38"> mūtrakṛcchrapramehārśaḥ kāsaśoṣakṣayāpahaḥ | </p>
                    <p>dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.39"> madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paced ghṛtam | </p>
                    <p>pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.40"> pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ ca miśrayet | </p>
                    <p>samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.41"> dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāt ghṛtāt | </p>
                    <p>gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.42"> siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayettataḥ | </p>
                    <p>yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham | </p>
                    <p>vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.43"> ghṛtaṃ tu pitte 'bhyadhike lihyādvyate 'dhike pibet | </p>
                    <p>līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam | </p>
                    <p>ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇāddhi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.44"> kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu | </p>
                    <p>tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ styānāni yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.45"> sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyāt payonu ca | </p>
                    <p>retovīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.46"> balā vidārī hrasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavam | </p>
                    <p>pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakāstathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.47"> eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśake | </p>
                    <p>jīvanīyaiḥ pacet piṣṭairakṣamātrirghṛtāḍhakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.48"> sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśadāvapet | </p>
                    <p>godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.49"> samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam | </p>
                    <p>styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.50"> tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃtvanupibet kaphe | </p>
                    <p>śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.51"> raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite | </p>
                    <p>śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.52"> sarśakarāśṛte kṣīraghṛtatailāḍhakatraye | </p>
                    <p>cūrṇīkṛtāḥ kṣipet pakvasāndre daśapalāḥ pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.53"> drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ | </p>
                    <p>tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.54"> kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣyaṃstānkhādet pālikairguḍaiḥ | </p>
                    <p>tathā sadyo rasādīnāṃ vṛdhyā puṣṭiṃ samaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.55"> gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam | </p>
                    <p>rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasāt prasthaṃ ca taittirāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.56"> dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān | </p>
                    <p>madhūkaṣuṣpaṃ kuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.57"> paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatiḥ | </p>
                    <p>pṛthagvibhītakānmajñaḥ pippalyāśca caturthikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.58"> triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt pāṇimānikām | </p>
                    <p>tathārdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.59"> siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān | </p>
                    <p>kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.60"> vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca | </p>
                    <p>kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃsrave | </p>
                    <p>mṛtaprajāsu vandhyāsu hitaṃ garbhasya ca srutau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.61"> vītatvagāsthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.62"> ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe 'tra ca kṣipet | </p>
                    <p>svaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.63"> trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam | </p>
                    <p>avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.64"> svajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam | </p>
                    <p>kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.65"> uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam | </p>
                    <p>aśvibhyāṃnnirmitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.66"> pivennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam | </p>
                    <p>palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.67"> eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param | </p>
                    <p>maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṃ yaṣṭyā vittauṣadhasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.68"> pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām | </p>
                    <p>tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.69"> palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ | </p>
                    <p>prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.70"> aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ | </p>
                    <p>kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.71"> mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ | </p>
                    <p>etannāgabalāsarpiḥ pittaraktaṃ kṣatakṣayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.72"> jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param | </p>
                    <p>varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam | </p>
                    <p>upayujya tu ṣaṇmāsād vṛddho 'pi taruṇāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.73"> śarkarā pippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca | </p>
                    <p>saṃyutaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.74"> phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam | </p>
                    <p>strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.75"> saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtāvitam | </p>
                    <p>yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.76"> jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam | </p>
                    <p>rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.77"> gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsasaistathā | </p>
                    <p>yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.78"> dīpte 'gnau vidhireṣa syānmande dīpanapācanaḥ | </p>
                    <p>yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.79"> daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṃkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām | </p>
                    <p>hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.80"> bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśānyavāḍhakam | </p>
                    <p>harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.81"> yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam | </p>
                    <p>pacedguḍatulāṃ datvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.82"> tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt | </p>
                    <p>lehāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.83"> tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam | </p>
                    <p>pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.84"> mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogarucipīnasān | </p>
                    <p>agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.85"> daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam | </p>
                    <p>pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.86"> bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt | </p>
                    <p>payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.87"> bolasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ | </p>
                    <p>pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.88"> saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam | </p>
                    <p>pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.89"> pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede 'vatārayet | </p>
                    <p>pūte kṣipet sapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.90"> tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ | </p>
                    <p>adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe 'vatārya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.91"> śīte prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīkuḍavaṃ kṣipet | </p>
                    <p>cūrṇīkṛtāttrijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.92"> dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat | </p>
                    <p>rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametat pūrvaguṇādhikam | </p>
                    <p>svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.93"> pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale | </p>
                    <p>kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.94"> ekaikā maricājājyordhānyakādve caturthike | </p>
                    <p>śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.95"> kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet | </p>
                    <p>rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.96"> ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt | </p>
                    <p>tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdvissauvarcalāt pale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.97"> śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañcapalāni ca | </p>
                    <p>taccūṇa ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.98"> ṣāḍavoyaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat | </p>
                    <p>vidhiśca yakṣmapittāsravihitaḥ śasyate kṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.99"> nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ | </p>
                    <p>dālyete kāsino yasya sa nā dhūmānimānpibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.100"> dvimedādvibalāyaṣṭīkalkaiḥ kṣaume subhāvite | </p>
                    <p>vartiṃ kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.101"> manaḥśilā balā sājagandhā tvakkṣīrināgaraiḥ | </p>
                    <p>tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.102"> piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā | </p>
                    <p>sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.103"> kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam | </p>
                    <p>bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.104"> śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā | </p>
                    <p>tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca | </p>
                    <p>sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.105"> pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān | </p>
                    <p>ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.106"> vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam | </p>
                    <p>ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.107"> śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe | </p>
                    <p>ghṛtamaṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.108"> jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ | </p>
                    <p>kramaśaḥ prasahāstadvat prayojyāḥ piśitāśinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.109"> auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te | </p>
                    <p>kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyagvahan rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.110"> cavikātriphalābhārṅgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ | </p>
                    <p>kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.111"> śṛtairnāgaradusparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.112"> siddhe 'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca | </p>
                    <p>datvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.113"> kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ | </p>
                    <p>pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.114"> akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake | </p>
                    <p>pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.115"> vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt | </p>
                    <p>rasakalkairghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.116"> dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam | </p>
                    <p>pibeduparibhaktasya yavakṣārayutaṃ naraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.117"> pippalīnuḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>etānyagnivivṛdhyarthaṃ sarpīṣi kṣayakāsinām | </p>
                    <p>syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.118"> śvāvidāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ | </p>
                    <p>śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.119"> eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam | </p>
                    <p>lehayet kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.120"> lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā | </p>
                    <p>citrakatriphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam | </p>
                    <p>drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.121"> pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam | </p>
                    <p>śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.122"> sārivāpuṣkarajaṭākarkaṭākhyārasāñjanam | </p>
                    <p>punarnavāloharajastrāyamāṇāyavānikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.123"> ṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam | </p>
                    <p>kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca | </p>
                    <p>sarvakāsān jayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.124"> padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca | </p>
                    <p>balārāsnā ca taccūrṇaṃ samastasamaśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.125"> svādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsaharaṃ param | </p>
                    <p>tadvanmāricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.126"> pathyāśuṇṭhīghanagudairguṭikāṃ dhārayenmukhe | </p>
                    <p>sarveṣu kāsaśvāseṣu kevalaṃ vā bibhītakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.127"> kalke tilvakapatrāṇāṃ ghṛtabhṛṣṭe saśarkare | </p>
                    <p>peyotkāryathavā ccharditṛṭkāsāmātisārajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.128"> gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān | </p>
                    <p>sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.129"> sasarpirlavaṇā kāse hidhmāśvāse sapīnase | </p>
                    <p>pāṇḍvāmaye kṣaye śophe karṇaśūle ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.130"> kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ | </p>
                    <p>sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.131"> vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi | </p>
                    <p>vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣayakāsine ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.132"> kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ | </p>
                    <p>kṣayakāse 'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.133"> bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam | </p>
                    <p>vyatyāsāt kṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.5.134"> sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ | </p>
                    <p>yathādoṣabalaṃ tasya sannipātahitaṃ hitam ||</p>

                    <p>iti pañcamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.6.1"> athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.2"> śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ sādhanaṃ tataḥ | </p>
                    <p>tulyameva tadārtaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.3"> snigdhairlavaṇatailāktaṃ srotassu grathitaḥ kaphaḥ | </p>
                    <p>tairlīno 'pi vilīnosya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.4"> bhavet kheṣu mṛdutvaṃ ca mārute cānulomatā | </p>
                    <p>svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.5"> dadhyuttareṇa vā dadyāttato 'smai vamanaṃ mṛdu | </p>
                    <p>viśeṣāt kāsavamathuhṛdgrahasvarasādine ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.6"> pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat | </p>
                    <p>nirhṛte sukhamāproti sakaphe duṣṭavigrahe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.7"> srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato 'nilaḥ | </p>
                    <p>dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.8"> hiṅgupīlubiḍayuktamannaṃ syādanulomanam | </p>
                    <p>sasaidhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.9"> ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ | </p>
                    <p>tasmāttanmārgaśudhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.10"> udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam | </p>
                    <p>yathā tathānilastasya mārgamasmādviśodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.11"> aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret | </p>
                    <p>haridrāpatrameraṇmūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.12"> sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet | </p>
                    <p>tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.13"> madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guruvāguru | </p>
                    <p>candanaṃvājaśṛṅgaṃ vā bālānvā snāva vā gavām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.14"> ṛṣyagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā | </p>
                    <p>gugguluṃ vā manohvāṃ vā sālaniryāsameva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.15"> sallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ ca ghṛtāplutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.16"> avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam | </p>
                    <p>svedayet sasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.17"> utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ | </p>
                    <p>uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tvāmavidhiṃ caret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.18"> atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ | </p>
                    <p>snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.19"> anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt | </p>
                    <p>vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.20"> kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ | </p>
                    <p>kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.21"> madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret | </p>
                    <p>kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅgalā rasāḥ | </p>
                    <p>yūṣāśca śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.22"> pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ | </p>
                    <p>vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.23"> sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syāt kvathitairjalai | </p>
                    <p>tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.24"> peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalairhitā | </p>
                    <p>daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.25"> daśamūlaśaṭhīrāsnābhārṅgībilvardhipauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.26"> pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tairevasādhitām | </p>
                    <p>śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.27"> kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye | </p>
                    <p>saktūnvārkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān | </p>
                    <p>yavānāṃ daśamūlādiniḥkvāthalulitān pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.28"> anne ca yojayet kṣārahiṅvājyabiḍadāḍimān | </p>
                    <p>sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.29"> daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ | </p>
                    <p>pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.30"> pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ | </p>
                    <p>kalkitairlepite rūḍhe nikṣipet ghṛtabhājane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.31"> takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit | </p>
                    <p>pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.32"> surāmaṇḍe 'lpalavaṇaṃ pibet prasṛtasammitam | </p>
                    <p>śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.33"> taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param | </p>
                    <p>āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.34"> hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā | </p>
                    <p>koṣṇena bhārṅgīṃ śuṇṭhīṃ ca kṣāraṃ vā maricānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.35"> svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā | </p>
                    <p>svarasaṃ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.36"> hidhvāśvāse madhukaṇāyuktaṃ pittakaphānuge | </p>
                    <p>utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīguḍanāgaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.37"> pittānubandhe yoktavyā pavane tvanubandhini | </p>
                    <p>śvāviṭchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.38"> suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ | </p>
                    <p>anuśālyodanaṃ peyaṃ vātapitte 'nubandhini ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.39"> caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram | </p>
                    <p>pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān | </p>
                    <p>hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.40"> gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.41"> samadhvaikaikaśo lihyādbahuśleṣmāthavā pibet | </p>
                    <p>catuṣpāccarmaromasthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.42"> tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ | </p>
                    <p>kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.43"> muktāpravālavaiḍūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam | </p>
                    <p>masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.44"> apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam | </p>
                    <p>jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.45"> śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam | </p>
                    <p>gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.46"> rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ | </p>
                    <p>ghṛtakṣaudreṇa vā pathyā viḍaṅgoṣaṇapippalīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.47"> lihyādvā pippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ | </p>
                    <p>ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam | </p>
                    <p>pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.48"> sitopalātvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasam | </p>
                    <p>kolalājamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.49"> guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā | </p>
                    <p>pibedrasāmbumadyādyairlehauṣadharajāṃsi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.50"> jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram | </p>
                    <p>caṇḍātāmalakīlohabhārṅgīnāgaravālakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.51"> karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam | </p>
                    <p>upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.52"> pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param | </p>
                    <p>jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.53"> pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅvamlavetasam | </p>
                    <p>elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti cūrṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.54"> rasena mātuluṅgasya madyena haviṣāthavā | </p>
                    <p>līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.55"> hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlanut | </p>
                    <p>śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.56"> śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param | </p>
                    <p>tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayennāvayeta vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.57"> laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā | </p>
                    <p>candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.58"> saśarkarāṃ pippalī vā madhukaṃ vā madhudravam | </p>
                    <p>stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.59"> sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam | </p>
                    <p>kalkitairmadhuradravyaistat pibennāvayeta vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.60"> sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitaṃ madhu | </p>
                    <p>tadvat payastahāsiddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.61"> kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiḍgucorakaiḥ | </p>
                    <p>sakāyasthairghṛtaṃ mastu daśamūlarase pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.62"> tat pibejjīvanīyairvā lihyāt samadhu sādhitam | </p>
                    <p>tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.63"> pūkīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī | </p>
                    <p>paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bailvapeśikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.64"> vacāpatraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairviṃpācayet | </p>
                    <p>hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.65"> śvāsānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.66"> sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ | </p>
                    <p>vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.67"> sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsānapohati | </p>
                    <p>hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.68"> kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayet salilāḍhake | </p>
                    <p>kṣīraprasthadvayopetaṃ tat kāsaśvāsapīnasān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.69"> arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet | </p>
                    <p>saindhavārdhāṃśayuktaṃ vā purāṇaṃ pāyayedghṛtam | </p>
                    <p>dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ tryūṣaṇādi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.70"> śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ | </p>
                    <p>harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.71"> yat kiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam | </p>
                    <p>tat sevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.72"> vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvānilāpaham | </p>
                    <p>kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo 'nilāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.73"> sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet | </p>
                    <p>nātyarthaṃ śamane 'pāyo bhṛśośakyaśca karśane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.6.74"> śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret | </p>
                    <p>kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ ||</p>

                    <p>iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.8.1"> athātaḥ chardrihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.2"> āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ | </p>
                    <p>laṅghanaṃ prāgṛte vāyoḥ vamanaṃ tatra yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.3"> balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu | </p>
                    <p>tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.4"> kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ | </p>
                    <p>śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.5"> pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate | </p>
                    <p>upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.6"> śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ | </p>
                    <p>bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.7"> gandhāḥ sugandhayo gandhaphalapuṣpānna pānajāḥ | </p>
                    <p>bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.8"> hanti mārutajāṃ chārdiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam | </p>
                    <p>kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.9"> vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā | </p>
                    <p>saśuṇṭhīdadhidhānyena pītaṃ tulyāmbu vā payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.10"> vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ | </p>
                    <p>snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam | </p>
                    <p>koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.11"> pittajāyāṃ virekātha drākṣekṣusvarasaistrivṛt | </p>
                    <p>sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.12"> ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān | </p>
                    <p>pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkaraiḥ | </p>
                    <p>gudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.13"> mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet | </p>
                    <p>mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām | </p>
                    <p>drākṣārasaṃ rasañcekṣorguḍūcyambu payo 'pi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.14"> jambvāmrapallavośīravaṭāśvatthāṅkurodbhavaḥ | </p>
                    <p>kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.15"> chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām | </p>
                    <p>dhātrīrasena śītaṃ vā pibenmudgadalāmbu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.16"> kolamajjāsitālājamakṣikāviṭkaṇāñjanam | </p>
                    <p>kolāsthimajjāsrotojalājotpalarajāṃsi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.17"> lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā | </p>
                    <p>pibecchītāmbunā śālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ | </p>
                    <p>piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.18"> śālitaṇḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu | </p>
                    <p>madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.19"> sasārivāparūṣākṣaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām | </p>
                    <p>madhukaṃ sātmaguptaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.20"> kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.21"> āragvadhāderniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet | </p>
                    <p>triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.22"> manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ | </p>
                    <p>kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.23"> līḍhaṃ manaśśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt | </p>
                    <p>svarasena kapitthācca sakṣaudreṇa vamiṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.24"> samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam | </p>
                    <p>tadvadviḍaṅgatriphalākṛmighnaparipelavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.25"> tadvaddurālabhāṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā | </p>
                    <p>anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.26"> kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ | </p>
                    <p>yathāsvaṃ pariśiṣṭāśca tatkṛtāśca tathāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.27"> tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhinīm | </p>
                    <p>koṣṭhāśrayamahāmarmapīḍākaratarā hi sā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.28"> nacānnena vinā kāyastanmayo vartate 'pi ca | </p>
                    <p>dhātukṣayo 'tivamathau samīraṇasamīraṇāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.29"> niyataṃ jāyate tasmāddrutaṃ tatra prayojayet | </p>
                    <p>pracchardanātiyogoktaṃ kramaṃ stambhanabṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.30"> sarpirguḍān rasān kṣīraṃ ghṛtaṃ kalyāṇajīvanam | </p>
                    <p>dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.31"> hṛdrogacikitsitam | </p>
                    <p>hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat | </p>
                    <p>pibet sukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.32"> talaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam | </p>
                    <p>bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāru punarnavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.33"> kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasmin jale pacet | </p>
                    <p>tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.34"> śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.35"> sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite | </p>
                    <p>ghṛtasya sādhitaḥ prasthā hṛdrogaśvāsagulmanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.36"> dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ hiṅguśuṇṭhyamlavetasam | </p>
                    <p>apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.37"> puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ | </p>
                    <p>pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ | </p>
                    <p>vikartikāśūlaharā kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.38"> yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ | </p>
                    <p>sapītadārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.39"> pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram | </p>
                    <p>vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.40"> hṛtpārśvayoniśūleṣu khādet gulmodareṣu ca | </p>
                    <p>snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.41"> laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam | </p>
                    <p>vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.42"> sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite | </p>
                    <p>kriyaṣā sadravāyāmapamohe tu hitā rasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.43"> snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ | </p>
                    <p>balātailaṃ sahṛdrogī pibedvā sukumārakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.44"> yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam | </p>
                    <p>rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.45"> bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet | </p>
                    <p>dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ | </p>
                    <p>tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.46"> tryūṣaṇatriphalāpāṭhamadhūkaṃ madhukaṃ cuṭī | </p>
                    <p>pañcamūlaṃ laghu bale mede ṛddiḥ śatāvarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.47"> kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaṃ cākṣasaṃmitaiḥ | </p>
                    <p>taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.48"> yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam | </p>
                    <p>hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣakāsaśvāsahalīmakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.49"> dīpte 'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam | </p>
                    <p>kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.50"> ghṛtānyeva ca varjyāni hradrogeṣu caturṣvapi | </p>
                    <p>śeṣeṣu stambhajāḍyāmasaṃyukte 'pi ca vātike | </p>
                    <p>kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaret kriyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.51"> paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣādraparūṣakaiḥ | </p>
                    <p>yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pittahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.52"> kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥparimārjanam | </p>
                    <p>kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibet sasitamambhasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.53"> śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ | </p>
                    <p>balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.54"> sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam | </p>
                    <p>prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaśerukāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.55"> saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacet ghṛtam | </p>
                    <p>śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat | </p>
                    <p>bastiṃ ca dadyāt sakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.56"> kaphodbhave vamet svinnaḥ picumandavacāmbhasā | </p>
                    <p>kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.57"> pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt | </p>
                    <p>sailā yavānakakaṇā yavakṣārāt sukhāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.58"> phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā | </p>
                    <p>puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt | </p>
                    <p>kvāthaṃ tathābhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.59"> kvāthe rauhītakāśvatthakhadirodumbarārjune | </p>
                    <p>sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.60"> sukhodakānupānaḥ syāllehaḥ kaphavikārahā | </p>
                    <p>śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.61"> prayojayecchilāhraṃ vā brāhmaṃ cātra rasāyanam | </p>
                    <p>tathāmalakalehaṃ vā prāśaṃ vāgastyanirmitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.62"> syācchūlaṃ yasya bhukte 'ti jīryatyalpaṃ jarāṃ gate | </p>
                    <p>śāmyet sakuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.63"> sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet | </p>
                    <p>yasya jīrṇe 'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥpunaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.64"> jīryatyanne tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadādhike | </p>
                    <p>prāyo 'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye yataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.65"> tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ | </p>
                    <p>kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.66"> tṛṣṇācikitsitam | </p>
                    <p>tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate | </p>
                    <p>sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.67"> divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhaumaṃ ca tadguṇam | </p>
                    <p>nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.68"> saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam | </p>
                    <p>darbhapūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.69"> vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ | </p>
                    <p>yavāgūḥ śālibhistadvat kodravaiśca cirantanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.70"> śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam | </p>
                    <p>himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.71"> rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ | </p>
                    <p>mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.72"> nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ | </p>
                    <p>nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.73"> nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ | </p>
                    <p>dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.74"> mahāsariddhradādīnāṃ darśanasmaraṇādi ca | </p>
                    <p>tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate | </p>
                    <p>rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.75"> pittajāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ | </p>
                    <p>tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.76"> tadvidhaiśca gaṇaḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn | </p>
                    <p>madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.77"> bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān | </p>
                    <p>mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.78"> apākaśarkarācchinnaruhāloddhrāñjanāmbu vā | </p>
                    <p>kārpasīphalakalkaṃ vā sasitakṣīrabhojanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.79"> jvaroditaṃ vā drākṣādipañcasārāmbu vā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.80"> kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā | </p>
                    <p>bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.81"> jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram | </p>
                    <p>mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam | </p>
                    <p>yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.82"> sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā | </p>
                    <p>tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.83"> annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit | </p>
                    <p>tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.84"> ātapāt sasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ | </p>
                    <p>sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.85"> śītasnānācca madyāmbu pibettṛḍvān guḍāmbu vā | </p>
                    <p>madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto 'mlalavaṇairyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.86"> snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam | </p>
                    <p>snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.87"> pibet snigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam | </p>
                    <p>gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.88"> kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham | </p>
                    <p>kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso 'thavā | </p>
                    <p>kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.89"> rogopasargajātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmdhu | </p>
                    <p>pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.90"> tṛṣṇak pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi | </p>
                    <p>maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.8.91"> sātmyānnapānabhauṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpuraḥ | </p>
                    <p>tasyāṃ jjitāyāmanyo 'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha navamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.9.1"> athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.2"> yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet | </p>
                    <p>kaphasthānānupūrvyā vā tulyadoṣe madātyaye | </p>
                    <p>pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.3"> hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate | </p>
                    <p>samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.4"> madyasya viṣasādṛśyādviṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ | </p>
                    <p>tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.5"> tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā | </p>
                    <p>madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.6"> yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān | </p>
                    <p>madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotassu mārutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.7"> sutīvrā devanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu | </p>
                    <p>jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati | </p>
                    <p>yaugikaṃ vidhivadyukaṃ madyameva nihanti tān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.8"> kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ | </p>
                    <p>madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.9"> tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purāproktairdīpanādyaistathāguṇaiḥ | </p>
                    <p>sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.10"> saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham | </p>
                    <p>jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.11"> paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam | </p>
                    <p>yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.12"> tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭakṛtaṃ yutam | </p>
                    <p>bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.13"> yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ | </p>
                    <p>śūlyairmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca saktubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.14"> uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ | </p>
                    <p>āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.15"> godhūmamāṣavikṛtīrmṛducitrā mukhapriyāḥ | </p>
                    <p>ārdikārdrakakulmāṣaśuktamāṃsādigarbhiṇīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.16"> surabhirlavaṇā śītā nigadā vācchavāruṇī | </p>
                    <p>svaraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlāt kanīyasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.17"> śuṇṭhīdhānyāttathā mastu śuktāmbhocchāmlakāñjikam | </p>
                    <p>abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.18"> ghanaścāgarujo dhūpaḥ paṅkaścāgarukuṅkumāt | </p>
                    <p>kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ | </p>
                    <p>harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.19"> pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam | </p>
                    <p>rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.20"> suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam | </p>
                    <p>svāduvargakasāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.21"> śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ | </p>
                    <p>satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.22"> kaphapittaṃ samutkliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān | </p>
                    <p>pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.23"> drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitām | </p>
                    <p>tathāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.24"> kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca | </p>
                    <p>tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.25"> guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā rasam | </p>
                    <p>sanāgaraṃ yojayeta tittiripratibhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.26"> tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate | </p>
                    <p>dadyāddrākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.27"> jīrṇe 'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca | </p>
                    <p>tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.28"> mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam | </p>
                    <p>pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.29"> madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate | </p>
                    <p>yaḥ śuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.30"> pāyayet kāmato 'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam | </p>
                    <p>koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācutrikārasaḥ | </p>
                    <p>pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.31"> tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ | </p>
                    <p>dāhaṃ prakurute ghoraṃ vihvalo yena muhyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.32"> tṛṣṇādāhaparītasya tasya dāhajvarāpaham | </p>
                    <p>vidhiṃ yathoktaṃ yuñjīta bāhyāntaḥ parimārjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.33"> prabhātamārutoddhūtāḥ prāleyajalavarṣiṇaḥ | </p>
                    <p>smaryamāṇā api ghnanti dāhaṃ malayapādapāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.34"> muktākalāpāḥ śaśiraśmiśubhrā mṛṇālapadmotpalapatraramyāḥ
                        | </p>
                    <p>sekāvagāhāḥ sajalā jalārdrā vātāḥ suśītā maṇayo mahārhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.35"> aliñjarāḥ padmapuṭāpidhānāḥ pravālavarṇā himavāripūrṇāḥ
                        | </p>
                    <p>parisravanto dṛtayo mahāntaḥ putrāḥ priyā darpaṇamaṇḍalāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.36"> nāryaśca netrotpalakarṇapūrā madhyaṃ vayaḥ kiñcidiva
                        spṛśantyaḥ | </p>
                    <p>mano 'nukūlā haricandanārdrāstṛḍdāhamūrcchādavathūn jayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.37"> kareṇukābhiḥ parivāritena vikṣobhaṇaṃ vāraṇayūthapena | </p>
                    <p>āsphālanaṃ śīkaravarṣaṇaṃ ca sindhoḥ smaran dāhatṛṣoragamyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.38"> sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ
                        kamalākarāṇām | </p>
                    <p>manoramānyāpi kathāpravṛttā dāhaṃ ca tṛṣṇāṃ ca nihanti sadyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.39"> lājotpalośīrakucandanāmbu śītābhidhānaṃ
                        madhuśarkarāḍhyam | </p>
                    <p>madyodbhavāṃ pittakṛtāṃ ca tṛṣṇāṃ sadāhaśoṣāṃ vinihanti pītam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.40"> priyaṅgupatraplavalodhrasevyaddrīberakāleyakanāgapuṣpaiḥ
                        | </p>
                    <p>śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaistṛḍdāhahā sarvaśarīralepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.41"> aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ | </p>
                    <p>śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇīṃ vyadhayetsirām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.42"> jallekhanopavāsābhyāṃ vijayeta kapholbaṇaṃ | </p>
                    <p>tṛṣito 'mbu pibet siddhaṃ mustayā parpaṭena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.43"> sthirāśuṇṭhībalodīcyadusparśānyatamena vā | </p>
                    <p>siddhametacca sarveṣu pānadoṣeṣu śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.44"> nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayet bahumākṣikam | </p>
                    <p>śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā | </p>
                    <p>rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.45"> yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunālpena bhojayet | </p>
                    <p>uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.46"> śuṣkamūlakajaiśchāgai rasairvā dhanvacāriṇām | </p>
                    <p>sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.47"> prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam | </p>
                    <p>bījapūrarasādyamlaṃ bhṛṣṭaṃ nīrasavartitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.48"> karīrakaramardādirociṣṇubahusālanam | </p>
                    <p>pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam | </p>
                    <p>yathāgni bhakṣayanmāṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.49"> sitāsauvarcalājājītintiṇīkāmlavetasam | </p>
                    <p>tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam | </p>
                    <p>srotoviśudhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.50"> kaṭuskandhayutāṃ śvetāṃ mṛdvīkāṃ niṣkulīkṛtām | </p>
                    <p>rasena mātuluṅgasya kalakayeddāḍimasya vā | </p>
                    <p>tayā kṣaudrayuto rāgāḥ kṛto rocanadīpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.51"> sauvarcalailāmaricadīpyakājāji cocavat | </p>
                    <p>kārvyāḥ kalpayedevaṃ śūktaṃ matsyaṇḍikānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.52"> dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān | </p>
                    <p>saguḍān madhuyuktena vyaktāmlān maricotkaṭān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.53"> rūkṣoṣṇodvartanodgharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ | </p>
                    <p>sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca | </p>
                    <p>madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.54"> yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati | </p>
                    <p>sannipāte daśavidhe taccheṣe 'pi vikalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.55"> tvannāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ | </p>
                    <p>parūṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.56"> sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibodhitam | </p>
                    <p>madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.57"> tadvaddāḍimamṛdvīkākaṇākāśmaryadārubhiḥ | </p>
                    <p>sabījapūrakarasairbiḍasauvarcalānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.58"> phalairvā vividhairamlaiḥ satrivṛccūrṇaśarkaram | </p>
                    <p>kacchudārāṅkuradrākṣāvarṣābhūjīrakadvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.59"> madhūkayaṣṭītvakkṛṣṇākesaraṃ ślakṣṇacūrṇitam | </p>
                    <p>pibedāloḍya dugdhena sūkṣmatāntavagālitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.60"> nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihanya vā | </p>
                    <p>kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyate harṣaṇī kriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.61"> sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ | </p>
                    <p>viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.62"> saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi | </p>
                    <p>na cecchāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.63"> tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca | </p>
                    <p>grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.64"> madyakṣīṇasya hi kṣīraṃ kṣīṇamāśveva puṣyati | </p>
                    <p>ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.65"> payasā vihate roge bale jāte nivartayet | </p>
                    <p>kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.66"> na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśyetopadravairyathā | </p>
                    <p>tayostu syāt ghṛtaṃ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ | </p>
                    <p>abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.67"> yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate | </p>
                    <p>ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.68"> āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā | </p>
                    <p>dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.69"> astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā | </p>
                    <p>sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe hutāśe hūyate ca yā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.70"> yā sarvausadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ | </p>
                    <p>mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.71"> madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ | </p>
                    <p>madaśāktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.72"> yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati | </p>
                    <p>kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.73"> anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi | </p>
                    <p>taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.74"> ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim | </p>
                    <p>yathākāmabhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsasrogaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.75"> tṛṇavat puruṣā yuddhe yāmāsvādya jahatyasūn | </p>
                    <p>yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.76"> nityaṃ harṣātivegena tat pūrvamiva sevate | </p>
                    <p>śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.77"> goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā | </p>
                    <p>smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.78"> aprasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā | </p>
                    <p>apīndraṃ manyate dussthaṃ hṛdyasthitayā yayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.79"> anirdeśyasukhāsvādā svasaṃvedyaiva yā param | </p>
                    <p>iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.80"> priyātipriyatāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ | </p>
                    <p>yā prītiryā ratirvāgyā yā puṣṭiriti ca stutā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.81"> vedadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ | </p>
                    <p>pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.82"> sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ | </p>
                    <p>vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.83"> asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate | </p>
                    <p>anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasambhṛtāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.84"> ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhināpyupakalpitam | </p>
                    <p>madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇamet katham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.85"> sutīkṣṇamārutavyādhighātino laśunasya ca | </p>
                    <p>madyamāṃsaviyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.86"> nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi | </p>
                    <p>pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.87"> analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavināśanam | </p>
                    <p>na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.88"> rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyamātmavatā sadā | </p>
                    <p>āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.89"> srātaḥ praṇamya suravipragurūnyathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya
                        ca samastaparigrahasya | </p>
                    <p>āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣiktāmāhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.90"> svāstṛte 'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ
                        | </p>
                    <p>svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghairuddhataṃ niśamayannatilokam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.91"> vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛttaṃ
                        kalatūryaghoṣaiḥ | </p>
                    <p>kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.92"> maṇikanakasamutthairāvareyairvicitraiḥ
                        sajalavividhabhāktikṣaumavastrāvṛtāṅgaiḥ | </p>
                    <p>api munijanacittakṣobhasampādanībhiścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ praiyābhiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.93"> stananitambakṛtādatigauravādalasamākulamīśvarasaṃśrayāt
                        | </p>
                    <p>iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.94"> yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmābhiḥ | </p>
                    <p>sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.95"> tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatīva śītalaiḥ | </p>
                    <p>darśane 'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.96"> cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca
                        sanātham | </p>
                    <p>sphaṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.97"> tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya
                        prāgvayassthāpanaṃ vā | </p>
                    <p>tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.98"> dhṛtimān smṛtimān nityamanūnādhikamācaran | </p>
                    <p>ucitenopacāreṇa sarvamevopalālayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.99"> jitavikasitāsitasarojanayanasaṅkrāntivārdhitaśrīkam | </p>
                    <p>kāntāmukhamiva saurabhahṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.100"> pītvaivaṃ caṣakatrayaṃ parijanaṃ sammānya sarvaṃ tato | </p>
                    <p>gatvāhārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca | </p>
                    <p>māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalairdvistrirvā cālpameva
                        vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.101"> rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanāt
                        pulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām | </p>
                    <p>yadi sarabhasaṃ sīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśaprāyaṃ tadā
                        gṛhatantratām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.102"> varatanuvaktrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva
                        padmarāgamaṇimāsavarūpadharam | </p>
                    <p>bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato 'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa
                        śayīta param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.103"> itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate | </p>
                    <p>asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.104"> aiśvaryasyopabhogo 'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi | </p>
                    <p>anyathā hi vipatsu syāt paścāttāpendhanaṃ dhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.105"> upabhogena rahito bhogavāniti nindyate | </p>
                    <p>nirmito 'tikadaryo 'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.106"> tasmādvyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam | </p>
                    <p>jitvāviṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.107"> vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye | </p>
                    <p>yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.108"> yāvaddṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhyate manaḥ | </p>
                    <p>tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.109"> abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ | </p>
                    <p>snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.110"> śītopacārairvividhairmādhurasnigdhaśītalaiḥ | </p>
                    <p>paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadya na sīdati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.111"> upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet | </p>
                    <p>ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.112"> tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍima | </p>
                    <p>pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.113"> prāk pibechlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ
                        ||</p>

                    <p>vātikastu pibenmadhye samadoṣo yathecchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.114"> madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate | </p>
                    <p>sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.115"> śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ | </p>
                    <p>sitādrākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.116"> siddhā madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ | </p>
                    <p>ṣaṣṭikāḥ śālayo mudgā yavāḥ sarpiśca jīvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.117"> kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ payasāgnikam | </p>
                    <p>pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ | </p>
                    <p>triphalā vā prayoktavyā saghṛtakṣaudraśarkarā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.118"> prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam | </p>
                    <p>pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.119"> mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ | </p>
                    <p>durālabhāṃ vā mustāṃ vā śītena salilena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.120"> pibenmaricakolasthimajjośīrāhikesaram | </p>
                    <p>dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.121"> kuryāt kriyāṃ jvaroktāṃ ca yathādoṣabalodayam | </p>
                    <p>pañca karmāṇi śastāni tathā raktāvasecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.122"> satvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.123"> madeṣvatipravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet | </p>
                    <p>tīkṣṇaṃ saṃnyāsavihitaṃ viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.124"> āśu prayojyaṃ saṃnyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam | </p>
                    <p>dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.125"> keśānāṃ luñcanaṃ dāho daśanavṛścikaiḥ | </p>
                    <p>kaṭvamlagālanaṃ vaktre kapikacchvāvagharṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.126"> utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet | </p>
                    <p>khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram | </p>
                    <p>laghvannaṃ kaṭutīkṣṇamadyāt srotoviśuddhaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.127"> vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ | </p>
                    <p>paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.9.128"> sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ | </p>
                    <p>upācarettaṃ pratatamanubandhabhayāt punaḥ | </p>
                    <p>tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti navamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha daśamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.10.1"> athāto 'rśasa cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.2"> atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ
                        yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ
                        snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ
                        bhuktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇe vyabhre kāle
                        śayyāyāṃ same phalake vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyaṃ
                        uttānamunnatakaṭīdeśaṃ yantraṇaśāṭakena
                        parikṣiptagrīvāsakthisandhimalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā
                        tato 'sma ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanusukhaṃ śanaiḥ pāyau
                        praṇidadhyāt | </p>
                    <p>pravāhaṇapraviṣṭaṃ cārśo 'bhivīkṣyapicuplotakayoranyatareṇāvaguṇṭhitayā
                        śalākayotpīḍya yathoktavidhināgnikṣārābhyāmupācaret samyaṅnirvāpayecca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.3"> mahānti prāṇavataśchitvā dahet | </p>
                    <p>chatrākārāṇyūrdhvavisṛtāni kṣārasūtreṇa badhvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.4"> tato yantramapanīyotthāpyāturaṃ
                        svabhyaktagudajaghanavaṅkṣaṇaṃ yathākālamuṣṇodakakoṣṭhe 'vagāhayet | </p>
                    <p>tato nivātamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.5"> sāvaśeṣaṃ punardāhayet | </p>
                    <p>evaṃ saptarātrātsaptarātrādekaikamupakramet | </p>
                    <p>bahuṣu tu prāgdakṣiṇaṃ tato vāmaṃ vāmāt pṛṣṭhāgrajam | </p>
                    <p>ekāhāttu sarvāṇi dahato 'tiyogokto deṣaḥ | </p>
                    <p>tatra śuṣkāṇyagninā kṣāreṇa vā sādhayet | </p>
                    <p>kṣāreṇaiva mṛdunārdrāṇi | </p>
                    <p>eṣa sarvapradeśeṣvarśasāṃ dahanavikalpaḥ | </p>
                    <p>tṛtīye tu gudavalau pratyākhyāyopacarenna vetyeke ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.6"> atha samyagdagdhe
                        vātānulomyamannābhiruciragnerdīptirlāghavamindriyaprasādo
                        yathoktopadravanivṛttirbalavarṇopapattiśca | </p>
                    <p>asamyagdāhe tu kṣārāgnikarmaṇorvidhimīkṣet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.7"> bastivedanāyāṃ
                        kuṣṭhaśatapuṣpādevadārusurabhipunarnavāgarukalkena nābheradhaḥ sarvamālimpet
                        | </p>
                    <p>mūtrapurīṣapratīghāte
                        varaṇālambusairaṇḍapunarnavāśvadaṃṣṭrāsurabhīsuṣavīkaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ
                        svabhyaktapṛṣṭhakaṭīvaṅkṣaṇagudasya pariṣeke 'vāahe vā yojayet | </p>
                    <p>kṣīraṃ sasnehaṃ tailameva vā | </p>
                    <p>dagdheṣu cārśaḥsu śakṛcchaithilyārthaṃ
                        trivṛdvāstukopodakācuñjcuparṇīśākayuktamannamaśnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.8"> anilānalarakṣaṇottejanārthaṃ dehapuṣṭaye ca snehādīn
                        samyagāsevet | </p>
                    <p>saṃśodhanāḥ pralepādyāḥ kaṣāyāstailayuktayaḥ | </p>
                    <p>vraṇādhikāramālocya yoktavyā hatnāmasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.9"> athānavacāraṇīyaśastrakṣārāgnervātakapholbaṇāni
                        doṣasampūrṇatvānnirgatāni sastambhakaṇḍūśophaśūlāni
                        kṣāracitrakakuṣṭhabilvamūlakasiddhena tailena vā
                        kṛṣṇāhibiḍālauṣṭrajalaukaḥsūkaravasābhirvābhyajya | </p>
                    <p>piṇḍena svedayeddravasvedena vā | </p>
                    <p>dhūpayecca saghṛtaśamīpatrārkamūlamānuṣakeśāhinirmokabiḍālacarmabhiḥ | </p>
                    <p>kuñjaravarāhavṛṣaśakṛtsaktusarjarasairvā | </p>
                    <p>surasābṛhatīpippalyaśvagandhābhirvā saghṛtābhiḥ | </p>
                    <p>ariṣṭaśigrupatrakulatthavacābhirvā | </p>
                    <p>pradihyācca snuhīkṣīrayuktena haridrācūrṇena | </p>
                    <p>gomūtrapiṣṭairvā kukkuṭaśakṛnniśāpippalīguñjāmūlaiḥ | </p>
                    <p>gopittapiṣṭābhirvā dantīcitrakasuvarcikābhiḥ | </p>
                    <p>sudhākṣīrapiṣṭairvā guḍakṛṣṇāsaindhavakuṣṭhaśirīṣabījaiḥ | </p>
                    <p>tadvacca
                        gajāsthitutthabhallātakalāṅgalīkulīraśṛṅgīvacābhayāhiṃgukuṣṭhabilvaśigrumūlakabījanimbāśvamārapatrapīlumūlaiḥ
                        bastamūtrapiṣṭairvā sudhākāṇḍārkakṣīratumbaprasavakarañjaiḥ | </p>
                    <p>pippalyādibhirvānuvāsanadravyaiḥ | </p>
                    <p>ebhirhi pradigdhānya śārṃsi duṣṭamasṛksañcitaṃ picchāṃ ca vimucya praśāmyanti
                        | </p>
                    <p>ebhiśca tailānyabhyaṅgārthamupakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.10"> tathā
                        kāsīsasaindhavālapippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgavidārīlāṅgalīkaravīrārdrakasvarṇakṣīrīdantīcitrakālarkasūdhāpayobhistailaṃ
                        caturguṇamūtravipakvamapradūṣayat gudamabhyaṅgāt kṣāravadarśāṃsi śātayati | </p>
                    <p>tailābhyaktaṃ vā pāyupradeśaṃ
                        pakveṣṭakāśakalaistīkṣṇakoṭibhiragnivarṇairmahiṣīmūtranirvāpitairniṣpīḍayan
                        dvikālaṃ saptadināni svedayet | </p>
                    <p>anantāṃ ca yathoktenāvagāharena | </p>
                    <p>tato gate saptarātre pūtīkarañjapallavakalkena sasaindhavena snuhī payasā
                        vartiṃ kṛtvā nātiśuṣkāṃ gude vidadhyāt | </p>
                    <p>kṛtaviṇmūtraṃ cāvagāhe sthāpayet | </p>
                    <p>prātaḥ sāyaṃ caiṣa vidhiḥ pratyahamekāntaraṃ vā yāvattrirātram | </p>
                    <p>tato devadālīkṣāraharītakīḥ śīlayet | </p>
                    <p>evamarśāṃsi śīryante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.11"> atha harītakīpākavidhiḥ | </p>
                    <p>sajālamūlaṃ jīmūtakamantardhūmaṃ dahet tasyabhasmanorddhāḍhakaṃ
                        gomūtrapātradvayenaikaviṃśatikṛtvo gālayet | </p>
                    <p>tatastena kṣāramūtreṇa kuṭajacitrakavyādhighātacūrṇaprasṛtatrayānvitena
                        pathyāśatadvayamāghanībhāvāt pacet | </p>
                    <p>avatīrṇaṃ ca tamavalehaṃ vyoṣarajaḥprasṛtayuktaṃ ghṛtabhāvite bhājane
                        nidadhyāt | </p>
                    <p>sa lehaḥ sāvalehavijayādvayopayogamabhyasyamāno
                        gudajajaṭharajaghanavaṅkṣaṇaśūlagarānāhagulmapāṇḍurogāśmarīśarkarāśvāsakāsān
                        niyacchati | </p>
                    <p>sadā ca patrabhaṅgodakena koṣṇenāmbunā vā śaucamācaret | </p>
                    <p>apravartamānaṃ ca rudhiramucchūnakaṭhineṣvarśaḥsu jalaukābhiḥ sūcīkūrcena vā
                        pravartayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.12"> agnisāde gudaśophaśūlārtau ca hiṅgvardhakarṣaṃ
                        sauvarcalayavakṣārendrayavapippalīnāṃ pṛthak karṣaṃ mūrvārdhapalaṃ
                        pāṭhāpalaṃ śuṇṭhīdvipalaṃ caikatra cūrṇitamuṣṇāmbusarpirmadyādyairupayojyam
                        | </p>
                    <p>trilavaṇādicūrṇaṃ vā | </p>
                    <p>hiṅgvativiṣākuṣṭhasvarjikākṣārabiḍalavaṇāni vā dviguṇottarāṇi prathojayet | </p>
                    <p>prāṇadāṃ vā takrānupānaṃ saguḍām | </p>
                    <p>prātaḥ prāgbhaktaṃ vā niranno vā takramaharahastasmin jīrṇe takre sāyaṃ
                        takrapeyāṃ sasaindhavāṃ pibet | </p>
                    <p>takreṇaiva vā lājasaktūnavalihyāt | </p>
                    <p>pīlūni vā takrānupānāni prātaḥ pakṣaṃ pakṣārdhaṃ vā prayojayet | </p>
                    <p>kaṭukikāmūlakalkaṃ vā prātastakreṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.13"> śuṇṭhīcitrakapunarnavākvāthasiddhaṃ vā kṣīram | </p>
                    <p>gomūtraparisrute vā bahukṛtvo jīmūtakakṣāra uṣitā harītakīḥ | </p>
                    <p>gomūtrārdhadroṇasiddhaṃ vā kṣaudravadabhayāśatam | </p>
                    <p>vāsiṣṭhaharītajīrvā | </p>
                    <p>bhallātakāni vā rasāyanopadeśena punarnavāmalaṃbusāṃ vā śophoktavidhinā
                        guḍārdrakaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.14"> sakutumanthaṃ vā bhallātakacūrṇayuktaṃ nātilavaṇaṃ
                        takreṇa | </p>
                    <p>takreṇa vāṣāḍhakārtikamārgaśīrṣāṇāṃ māsānāmanyatamasmin puṣyayoge samuddhṛtaṃ
                        citrakamathavā mastuyūṣakṣīraghṛtatailādyanyatamena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.15"> citrakamūlakvāthaṃ vā lehatāṃ gataṃ samadhuguḍaṃ
                        takrāśī śīlayet | </p>
                    <p>kalaśe vāntaścitrakamūlatvakkalkaliptaśuṣke jātaṃ dadhi kālaśeyaṃ vā
                        pānabhojaneṣu | </p>
                    <p>evaṃ bhārṅgyāsphotaguḍūcīpañcakoleṣu takrakalpaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.16"> ghṛtaghaṭe vā
                        hapuṣopakuñcikādhānakājamodājājīśaṭhīkāravīyavānīcitrakapippalīdvayapippalīmūlacūrṇāsutaṃ
                        jātaṃ takram | </p>
                    <p>takrameva vātimandavahniḥ saptāhasasnehamamlamanamlaṃ vā sānnamanannaṃ vā
                        śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.17"> tatastakrasiddhāni kramaśo
                        'rśoghnalaghudīpanīyadravyadhānyapiśitaśākopakalpitāni
                        peyāayūṣarasavyañjanāni | </p>
                    <p>takraṃ hi paramauṣadhamanilakaphārtīnāṃ viśeṣājjaṭharāśritānām | </p>
                    <p>tatrāpi viśeṣeṇa durnāmrām | </p>
                    <p>na hi tadvihatānyarśāṃsi punaḥ prarohanti | </p>
                    <p>bhūmāvapi tanniṣicyamānamaharahaḥ samūlamucchinatti tṛṇajālamapsvapi ca
                        śaivālam | </p>
                    <p>tadviśodhiteṣu punardehasrotaḥsūpacīyamāno 'nnarasaḥ puṣṭibalavarṇaujasāmāśu
                        vṛddhaye sampadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.18"> madyapaśca seveta cavyacitrakājājīcūrṇānuviddhaṃ śīdhuṃ
                        gauḍaṃ vā | </p>
                    <p>sauvarcalahapuṣānvitāṃ vā surām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.19"> abhayāpalāṣṭakaṃ dviguṇāmalakamindravāruṇīpalapañcakaṃ
                        ca dviguṇakapitthamadhyaṃ loddhraviḍaṅgailavālukapippalīmaricāni
                        dvipalāṃśāni jarjaritānyudakabhāre vipācya pādaśeṣaṃ rasaṃ pūtaśītaṃ
                        guḍatulādvayena dhātakīpalāṣṭakena saṃyojya ghṛtabhājane 'rdhamāsasthaṃ
                        prātarannakāle vopayuñjīta | </p>
                    <p>ayamabhayāriṣṭo
                        'rśograhaṇīpāṇḍuhṛdrogakāmalāyakṣmaviṣamajvaraplīhagulmodaraśvayathukuṣṭhakṛmigranthyarbudaghno
                        'gnirucivarṇakaraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.20"> dantīcitrakatriphalādaśamūlāni pālikānyudakadroṇe
                        sādhayitvā pādaśeṣe pūtaśīte tasmin guḍatulārdhaṃ dhātakīkuḍavaṃ ca
                        prakṣipya ghṛtabhājane māsamuṣito dantyariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>durālabhāyāḥ prasthamabhayāmalakavṛṣapāṭhācitrakadantīmahauṣadhīnāṃ pratyekaṃ
                        dvipalamambhasāṃ droṇe pūrvavat siddhaṃ pūtaśītaṃ śarkarātulayonmiśraṃ
                        madhughṛtapriyaṅgupippalīcavikākalkalipteghṛtakumbhe pakṣaṃ nidhāpayet | </p>
                    <p>ayaṃ durālabhāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.21"> navāmalakapalaśataṃ pippalīnāgapuṣpakuḍavadvayaṃ
                        pālikāni
                        cavyacitrakakramukalodhrapāṭhāmaricaviḍaṅgamañjiṣṭhailavālukapippalīmūlānyardhapalāṃśikāni
                        dārvīśatāhvendrāhvāsārivādvayamustakuṣṭhānyaikadhyaṃ ca jaladroṇadvaye
                        'rdhāvaśeṣaṃ sādhayet | </p>
                    <p>sa rasaḥ pūtaśītaḥ samadrākṣāsvarasaḥ sitāpalaśatadvayena
                        kṣaudrārdhaprasthena pṛthak kārṣikeṇa ca
                        tvagelālodhrakuṭannaṭāmbusevyakramukakesaracūrṇena yukto guḍaśarkarādhūpite
                        ghṛtabhāṇḍe prakṣipya pakṣamupekṣito 'yamāmalakāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>akālavalīpalitakhalatiśamanaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.22"> guggulupalacatuṣṭayamāmalakaprasthaṃ
                        dhātakīprasthamabhayāśatamakṣaśatañca guḍapalaśatadvayaṃ pālikāni
                        pañcakolājamojacaturjātakakaṭphalamustamaricāni daśapalikāni ca
                        khaṇḍadrākṣādāḍimāni sarvamaikadhyamambhasāplāvyāloḍya ca purāṇe jatusṛte
                        droṇakṣame bhājane nikṣipya sthāpayet | </p>
                    <p>gandhavarṇarasopapannaṃ cāsavamabhisamīkṣya taṃ kumbhamikṣurasasya pūrayet | </p>
                    <p>eṣa ṣaṇmāsasthito guggulvāsavaḥ samānaḥ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.23"> amadyapo vā pibecca śṛtaśītamalpamudakaṃ śṛtaṃ
                        dhānyanāgarābhyām | </p>
                    <p>laghunā pañcamūlena vā | </p>
                    <p>pañcakolakājājīkāravīgajaśauṇḍībilvaśalāṭupāṭhātumburudhānyakairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.24"> ebhiśca phalāmlān yamakasnigdhān peyāyūṣarasādīn kuryāt
                        | </p>
                    <p>ebhireva ghṛtaṃ sādhayet | </p>
                    <p>pibedvā mastu dhānyāmlaṃ madhuśuktodakaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.25"> pūtīkarañjatvakpalaśatadvayaṃ śuṣkamudakadroṇe
                        kvāthayet | </p>
                    <p>pādaśeṣe ca tasmin pūtaśīte guḍapalānyaśītiṃ vyoṣārdhapasthacūrṇaṃ ca datvā
                        yavapalle ghṛtakumbhasthaṃ māsaṃ nidhāpayet | </p>
                    <p>etat
                        karañjaśukramabhyasyamānamalamanalajananamarśogulmānāhaplīhagarodaraghnaṃ ca
                        | </p>
                    <p>pīlutulāṃ tulyaguḍāṃ mastunastakrasya vā droṇe 'bhiṣuṇuyāt | </p>
                    <p>tatra
                        pālikānāmabhayātiviṣāpāṭhāmustakaṭukādevadāruhiṃsrājīrakāruṣkaracavyājamodailācitrakagajapippalīvyoṣaviḍaṅgaśatāhvāhareṇucirabilvatvakkuṣṭhakuṭajabījatrivṛtpippalīmūlopakuñcikānāṃ
                        cūrṇaṃ kṣiptvā pūrvavannidhāpayet tadadhikaguṇaṃ pūrvasmāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.26"> sutakṣitānāmikṣugaṇḍikānāṃ droṇamudakadroṇena
                        ghṛtabhāvite bhājane 'bhiṣuṇuyāt | </p>
                    <p>āvapeccātra jarjarīkṛtā yavānīyavānakakustumbarīpṛthavīkāḥ pṛthak
                        kuḍavāṃśāstathā dvipalonmitāstejovatīpañcakolakājājījīrakadvayakāravīḥ
                        kṣaudrakuḍavaṃ ca prakṣipya tato daśarātreṇa sañjātāt tasmānmātrāṃ
                        sauvarcalārdrakabhūstṛṇaiḥ surabhīkṛtāṃ bhuñjānaḥ pibet | </p>
                    <p>punaḥ punaścātra pānīyaṃ prakṣipedikṣugaṇḍikādikañca sambhāram | </p>
                    <p>tat gaṇḍīrākhyaṃ kāñjikaṃ paraṃ
                        rucikaramagnidīpanamarśograhaṇīvikārodaragarakṛmigulmamadātyayapāṇḍurogaghnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.27"> rūkṣakoṣṭhaścārśaso
                        nāgarakṣārakṛṣṇājājīdhānyakāravīgarbhaṃ phalāmlaṃ saphāṇitaṃ sarpiḥ pibet | </p>
                    <p>gulmoktāni vā ghṛtāni | </p>
                    <p>kiṃśukakṣārodakena vā vipakvaṃ vyoṣagarbham | </p>
                    <p>pāṭhāmaricapañcakolakakṣārayavānīkustumbaruharītakībilvaviḍaṅgasaindhavagarbhaṃ
                        caturguṇena dadhnā vipakvaṃ sarpiḥ
                        pravāhikāgudabhraṃśapicchāsrāvānāhagulmapāyupārśvavaṅkṣaṇavedanāgrahaṇīdoṣahṛdrogamūtrakṛcchraghnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.28"> pippalīpāṭhānāgaragokṣurakāṇāṃ tripalikānāṃ niryūhe
                        gaṇḍīramaricapañcakolakānyardhapalikāni kalkīkṛtya ṣaḍguṇena dadhnā
                        catvāriṃśat ghṛtapalāni tulyacāṅgerīrasāni pācayet | tat sarpiḥ samānaṃ
                        pūrveṇa | </p>
                    <p>śophodaravāsakāsahidhmāghnaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.29"> baddhavarcāṃsi cārśāṃsyudāvartavadupācaret | </p>
                    <p>bhinnavarcāṃsi cārśāṃsyatīsāravat | </p>
                    <p>atipravṛttaraktāni raktapittātisāravat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.30"> aśuddhaṃ ca kālabalāpekṣī sravadrudhiramupekṣeta | </p>
                    <p>ubhau ca tatrānubadhyete śleṣmānilo vā | </p>
                    <p>tatra pittaśleṣmolbaṇaṃ pācanadīpanadravyairupekṣayā ca saṃśodhya śamayet | </p>
                    <p>pittānilolbaṇamantarbahirūrdhvamadhaśca yathāgnisnehaiḥ | </p>
                    <p>kevalapittolbaṇamuṣṇakāle viśeṣataśca durbalasya stambhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.31"> atha śleṣmolbaṇe kuṭajatvagviśvabheṣajakvāthaṃ pibet | </p>
                    <p>taṇḍulodakena vā kuṭajatvakphalātiviṣārasāñjanāni sakṣaudrāṇi | </p>
                    <p>kuṭajatvakpalaśatamārdraṃ divyāmbunā kvāthayet | </p>
                    <p>muktarase ca pūte tasmin pālikān suślakṣṇapiṣṭān priyaṅgusamaṅgāmocarasān
                        kuṭajabījatripalaṃ ca prakṣipya mṛdvagninā punaḥ sādhayedādarvīlepāt | </p>
                    <p>ayamavalehaśchāgalīkṣīreṇa peyāmaṇḍena vā sahājakṣīrabhujaḥ prayukto
                        raktajānyarśāṃsyatīsāraṃ kaphapittañcordhvamadho vā pravṛttamapaharati | </p>
                    <p>kuṭajatvakpalaśatamudakadroṇe 'ṣṭabhāgaśeṣaṃ sādhayet | </p>
                    <p>parisrāvya tadudakaṃ
                        kalkīkṛtairvyoṣarasāñjanamocarasamustādhātakīphalabilvaśalāṭudāḍimaśalāṭutvaksamaṅgālodhradvayaiḥ
                        palāṃśaiḥ palaiśca kuṭajatvaco daśabhistathā viṃśatyā ghṛtasya guḍasya ca
                        triṃśatā saṃsṛṣṭamadhiśrayet | </p>
                    <p>athāvalehatāṃ gatamavatāritaṃ saptāhamardhamāsaṃ māsaṃ vā dhānyamadhye
                        suguptaṃ nihitamupayuktamāśu sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.32"> mocarasasamaṅgātilalodhracandananīlotpalāni vā
                        chāgapayasā pibet | </p>
                    <p>śūle tu bilvayavānīnāgararasāñjanadurālabhāvatsakabījānāmanyatamenāpi yuktaṃ
                        pāṭhācūrṇaṃ śṛtena koṣṇenāṃbhasā takreṇa vā | </p>
                    <p>śūle raktātipravṛttau ca lodhradhātakīkuṭajatvagindrayava
                        kesaranīlotpalakalkasiddhaṃ sarpirdugdhikānidigdhikākalkasiddhaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.33"> vātolbaṇe tu rakte
                        balātibalābilvatriphalāhastipippalīnyagrodhakarañjapatramadhukatindukotpalaiḥ
                        kārṣikairghṛtaprasthamajākṣīre daśaguṇe pacet | </p>
                    <p>tat paraṃ raktārśoghnam | </p>
                    <p>pāṭhālodhrahrīberotpalacavyacandanasamaṅgātiviṣābilvadhātakīmadhukadevadārudārvītvaṅmustāmāṃsīnāgarayavakṣāracitrakakalkena
                        cāṅgerīsvarasena ca sādhitaṃ sarpirdroṣatrayaghnamarśo
                        'tisārapravāhikābastyānāhagudabhraṃśapicchāsrutigrahaṇīpāṇḍvāmayajvaramūtrakṛcchrārocakadurnāmaśūleṣu
                        yojyam | </p>
                    <p>balādārvyavākpuṣpīgokṣurakapṛśniparśīnāmaśvatthodumbaranyagrodhaplakṣabadarīvetasapravālānāṃ
                        ca dvipalonmitānāṃ kaṣāyeṇa
                        jīvantīkaṭukāpañcakolendrayavadevadāruśālmalīpuṣpavīrācandanāñjanakaṭphalamustaśyāmāsthirātiviṣāsamaṅgāvyāghnīmocarasabilvakamalotpalakiñjalkānāṃ
                        cārdhakarṣonmitānāṃ kalkena cāṅgerīsuniṣaṇṇakasvarasaprasthābhyāṃ ca
                        ghṛtaprasthaṃ pācayet | </p>
                    <p>tat samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.34"> raktastambhanāya ca śītābhyaṅgapradehasekāvagāhādīn
                        prayuñjīta | </p>
                    <p>tadaśāntau yathoditāni ghṛtāni kavoṣṇānyavapīḍakayojanayā pāyayet | </p>
                    <p>kavoṣṇāneva ca ghṛtaitalakṣīrarasakānathavā snigdhoṣṇairmāṃsarasairbhojayitvā
                        ghṛtamaṇḍena koṣṇenānuvāsayet | </p>
                    <p>śītavīryadravyasiddhena vā yathāsvaṃ snehena | </p>
                    <p>śālmalīpuṣpayavāsakuśakāśamūlanyagrodhodumbarāśvatthaśṛṅgān dvipalāśān
                        kṣīraprasthena triguṇodakena sādhayitvā kṣīrāvaśeṣamavatārayet | </p>
                    <p>sa niryūhaḥ
                        śālmalīniryāsasamaṅgācandanotpalendrayavapriyaṅgupadmakesarakalkagarbho
                        ghṛtakṣaudraśarkaropetaḥ
                        picchābastirgudabhraṃśapravāhikāraktasrutijvaraghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.35"> apica</p>
                    <p>lājaiḥ peyā pītā cukrīkākesarotpalaiḥ siddhā | </p>
                    <p>hantyāśu raktarogaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.36"> hrīberabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām | </p>
                    <p>vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.37"> gṛñjanakasurasasiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām | </p>
                    <p>raktātisāragrahaṇīpravāhikāśophanigrahaṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.38"> kāśmaryāmalakānāṃ sakacchurāṇāṃ khalān phalāmlāṃśca | </p>
                    <p>gṛñjanakaśālmalīnāṃ dugdhīkācukrikāṇāṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.39"> nyagrodhaśṛṅgikānāṃ khalāṃstathā kocidārapuṣpāṇām | </p>
                    <p>dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte 'ti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.40"> siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodakāṃ sabadarāṃ ca | </p>
                    <p>rudhirasrutau pradadyānmasūrasūpaṃ satakrāmlam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.41"> payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām | </p>
                    <p>bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.42"> śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ sakapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca
                        | </p>
                    <p>śālīnadyānmadhurairamlairīṣatsamaricairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.43"> dakṣaśikhitittirirasaurdvikakullopākajaiśca
                        madhurāmlaiḥ | </p>
                    <p>adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.44"> chagalīpayaḥ prayuktaṃ nihantiraktaṃ savāstukarasaśca | </p>
                    <p>dhanvavihagamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.45"> rasakhalaśākayavāgūghṛtayuktaḥ kevalo 'thavā jayati | </p>
                    <p>raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ | </p>
                    <p>chāgāntarādhitaruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.46"> vyatyāsānmadhurāmaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye yojyam | </p>
                    <p>navanītatilābhyāsāt kesaranavanītaśarkarābhyāsāt | </p>
                    <p>dadhisaramathitābhyāsāt gudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.47"> navanītaghṛtaṃ chāgaṃ sapayomāṃsaṃ saṣaṣṭikaḥ śāliḥ | </p>
                    <p>taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇīva surā jayatyasram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.48"> prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte | </p>
                    <p>dṛṣṭe 'pi hi kaphapitte tasmādanilo 'dhikaṃ jeyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.49"> dṛṣṭvā śoṇitapittaṃ prabalaṃ kaphavātarūpamalpaṃ ca | </p>
                    <p>śītāḥ kriyāḥ prayojyā yatheritāḥ pittarogeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.50"> udāvarte tu doṣavilayanāya
                        śītajvaraghnatailābhyaktasvinnasya śyāmātrivṛtpippalīnikumbhanīlinīcūrṇaṃ
                        gomūtraparipītaṃ dviguṇalavaṇaguḍena karāṅguṣṭhākārāṃ vartiṃ kṛtvā
                        ghṛtābhyaktagudasya gude vātaviṇmūtrānulomanārthaṃ nidadhyāt | </p>
                    <p>pippalīmadanaphalasarṣapāgāradhūmairvā samūtraguḍaiḥ | </p>
                    <p>tumbīkaraghāṭakaṇāsiddhārthakasaindhavajīmūtakairvā | </p>
                    <p>eteṣāmeva vā cūrṇaṃ nāḍyā pradhamet | </p>
                    <p>tadvighāte tvānulomikauṣadhatailamūtrāmlalavaṇakṣārayuktaṃ
                        sutīkṣṇamāsthāpanaṃ dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.51"> triphalātrikaṭutrilavaṇadantīcitrakabhallātakāni
                        jarjaritāni sasnehamūtrāṇi śarāvadvayakoṣṭhe mṛtpralipte gomayāgninā vipacet
                        | </p>
                    <p>sa kalyāṇakākhyaḥ kṣāraḥ kṣīramāṃsarasāśinā ghṛtena pīto 'nnapāne vā praṇīto
                        'rśogulmapāṇḍuhṛdrogodāvartagrahaṇīmūtravibandhāśmarīkṛmiśvayathuhidhmāśvāsakāsaśūlānāhaplīhamehāpahaḥ
                        | </p>
                    <p>vairecanikamūlaphalāni sahiṃsrārkamūladaśamūlaguḍādvīpidvipunarnavāni
                        sarvaiśca tulyāni pañcalavaṇāni kṣāraḥ pūrvavat kṛtaḥ kāṅkāyanokto
                        'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt | </p>
                    <p>hiṅgupāṭhātryūṣaṇatriphalākaṭabhībilvamadhyāyorajaḥ
                        kaṭukāpañcakolakamustakuṣṭhakṣāradvayamuṣkakamadhukogragandhāviḍaṅgamūrvājamodendrayavaguḍūcīdevadārūṇi
                        kārṣikāṇipṛthak palāṃśāni pañcalavaṇānyaikadhyamāpothya ghṛtatailakuḍavena
                        dadhikuḍavena ca saṃyojya kalyāṇakavidhinā dagdho mahākṣārastattulyaḥ | </p>
                    <p>sarvagaraviṣanibarhaṇaśca | </p>
                    <p>prāgbhaktaṃ vā vitaret ghṛtaguḍayavakṣārān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.52"> dāḍimarasaṃ vā sayavānīpāṭhāmahauṣadhalavaṇaguḍatakram
                        | </p>
                    <p>yamakasnehabhṛṣṭān vā saktuyuktān karañjaprasavān | </p>
                    <p>dadhidāḍimāmlabadaratintiṇīkamātuluṅgalavaṇasurāṃ yamakasaṃskṛtām | </p>
                    <p>trivṛddantīguḍacitrakacāṅgerībālamūlakaloṇīkāsuvarcalopodakācuñcuparṇīvīrāvāstukapallavāṃstathā
                        dakṣaśikhiśvāviṅgodhāmārjāroṣṭralopākakūrmaśalyakamāṃsān māṃsarasān
                        yavaprāyaṃ cānnaṃ bhojanārthe | </p>
                    <p>pānārthe tu sapippalīcūrṇaṃ gauḍamacchasurāṃ salavaṇānāsavāṃśca
                        dīpanīyavātaharānāranālamastu vā saṃskṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.53"> anubandhe tu bhūyo madirāmastumūtrayuktaṃ virekam | </p>
                    <p>sapippalīṃ vā ghṛtabhṛṣṭāṃ saguḍāṃ harītakīṃ sakumbhanikumbhāṃ vā | </p>
                    <p>dvividhopakramaṇīyoditān vā tarpaṇaprayogān | </p>
                    <p>trivṛccūrṇaṃ vā triphalārasānuviddham | </p>
                    <p>abhayāmalakaviḍaṅgān vā samatrivṛtān saguḍān māṇibhadrakākhyān | </p>
                    <p>miśrakasnehaṃ sukumārakaṃ nīlinīghṛtaṃ vā kalpoditāni vā virecanānyavacārayet
                        | </p>
                    <p>gudāśraye hi doṣe 'pahṛte vyādhayo 'pi tajjāḥ praśāmyanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.54"> rūkṣatayā ca viḍvātavibndhena śūlodāvartasambhavaḥ
                        tasmāttatrāśutaraṃ snehanamanuvāsanaṃ vidadhyāt | </p>
                    <p>pippalīmadanabilvavacāmadhukaśatapuṣpāśaṭhīkuṣṭhapuṣkaramūladvīpidevadārubhiḥ
                        ślakṣṇapiṣṭairdviguṇapayastailaṃ
                        siddhamarśogudabhraṃśayoniśūlavaṅkṣaṇānāhagudaśophotthānapravāhikapicchāsrāvorukaṭīpṛṣṭhadaurbalyavaivarṇyamūtrakṛcchraniṣūdanaṃ
                        vātamūtraśakṛtpittaśleṣmānulomakaraṃ ca | </p>
                    <p>vātānulomye hi sati dhruvamanalo yāti dīptimarśāṃsi cātaḥ saṅkocamiti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.55"> arśāṃsi śastrakṣārāgnilepābhyaṅgairupācaret | </p>
                    <p>dṛśyānyadṛśyāni punaḥ sadāntaḥparimārjanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.56"> alpakālotthiteṣvalpaliṅgadoṣeṣu cauṣadham | </p>
                    <p>nātyucchriteṣu mṛduṣu kṣāro 'srasrutimatsu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.57"> ucchriteṣvalpamūleṣu śastaṃ śastraṃ kunāmasu | </p>
                    <p>yukteṣu sthairyakāṭhinyakārkaśyaiḥ śastrapāvakau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.58"> yojyau mahatsu vā kṣāraḥ pāṭayitvā vikuṭya vā | </p>
                    <p>sūcīkūrcena tadvacca baḍiśaṃ teṣu śastrakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.59"> atisthūlātidīrghe tu yantrake marmaghaṭṭanam | </p>
                    <p>aṇucchidre mahadrūpamekadeśe 'vaśiṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.60"> aticchidre 'dhikaṃ rūpādavatīrṇaṃ pravāhaṇāt | </p>
                    <p>sthūlāntramati hiṃsyācca yathoktaṃ yojayedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.61"> śuṣkeṣu bhallātakamagryamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu
                        vatsakatvak | </p>
                    <p>sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.62"> bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya
                        yacca | </p>
                    <p>tadannapānauṣadhamarśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītamasmāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.10.63"> arśo 'tisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ
                        | </p>
                    <p>sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣedatasteṣu viśeṣato 'gnim ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti daśamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.11.1"> athāto 'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.2"> prāyeṇātisāro hyagnimupahatya prāgāmādhiṣṭhāno bhavati | </p>
                    <p>tasmādanilajamapyāmapācanārthamādau laṅghanenopakrameta | </p>
                    <p>tatra śūlānāhaprasekārtaṃ lavaṇāmbunoṣṇena vāmayet | </p>
                    <p>na tu sāme pūrvaṃ saṅgrāhi prayuñjīta vibaddhe vā male | </p>
                    <p>stimitādhmātagurusarujakoṣṭhaḥ prāṇadāmuṣṇāmbunopayuñjīta | </p>
                    <p>savyoṣṇāṃ vā dhānyāmlakvathitāṃ vā | </p>
                    <p>anyadvā sraṃsanadīpanamauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.3"> apica</p>
                    <p>viśuddhasrotaso hyasya doṣaśeṣe pravāhite | </p>
                    <p>sukhaṃ saṅgrahaṇaṃ kartuṃ pācanaiḥ stambhnena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.4"> madhyadoṣastu viśoṣayan
                        māgadhīnāgaravacābhūtīkadhanikāharītakīnāṃ kvāthaṃ pibet | </p>
                    <p>jalajaladabilvapeśikāśuṇṭhīdhānyakānāṃ vā | </p>
                    <p>ubhayamapi caitat pramathyākhyam | </p>
                    <p>vacādivargaṃ kvathitaṃ cūrṇitaṃ vā | </p>
                    <p>tadvadvacābhayāviḍaṅgapāṭhāśuṇṭhībiḍalavaṇāni vā | </p>
                    <p>mustapippalīndrayavapāṭhātejovatīrvā | </p>
                    <p>viḍaṅgābhayākaṇalavaṇapañcakāni vā | </p>
                    <p>pippalīndrayavapāṭhāśuṇṭhīrvā | </p>
                    <p>sarakte tu pravṛtta āme gajapippalīṃ madhuśarkarāmadhurām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.5"> alpadoṣaṃ punarupavāsayet | </p>
                    <p>pānaṃ tvatisāriṇombu vacātiviṣābhyāṃ kvathitam | </p>
                    <p>śuṇṭhyativiṣābhyāṃ mustaparpaṭakābhyāṃ nāgaradhānyakābhyāṃ vā | </p>
                    <p>kṣudvatastu
                        laghupañcamūlapañcakolahastipippalībalābilvapāṭhāhiṅgudhānyakajīrakaśaṭhīgandhapalāśahapuṣāyavānītintiṇīkadāḍimabiḍasaindhavairannapānaṃ
                        yavāgvādi kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.6"> bilvaśalāṭuharītakīpippalīmūlairmūḍhavātasya | </p>
                    <p>aṃśumatīdvayabalābilvaśalāṭubhiḥ pittolbaṇasya | </p>
                    <p>pibecca tṛṣitaḥ paṭapūtaṃ takram | </p>
                    <p>madhusurādhānyāmlayavāgūmaṇḍānyatamaṃ vā | </p>
                    <p>eṣa kramo 'nilakaphaghno dīpanapācano rocanaḥ saṅgrāhī balyaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.7"> pakvadoṣo 'pi tu yo 'tisāryate bahuśo 'nilena vibaddhaṃ
                        sapicchaṃ saphenaṃ saśūlaparikartikaṃ saromaharṣaṃ niṣpurīṣaṃ ca tāṃ
                        pravāhikāṃ bimbisīmiti cācakṣate | </p>
                    <p>tatrodāvartopadiṣṭāṃstenaiva vidhinā saṃskṛtāṃśchāgapiśitarasān dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.8"> yūṣāṃśca varcaḥkṣaye tṛṣyato yavamudgamāṣatilakṛtān | </p>
                    <p>samena vā tilabālabilvayoḥ kalkena dadhisarasnehayuktaṃ khalakam | </p>
                    <p>citrakaśṛṅgaverapūtīkarañjabilvājamodairvā takradāḍimatailāḍhyaṃ
                        saindhavopetamajitākhyam | </p>
                    <p>śaṭhītintiṇīkabiḍadāḍimakṣārapañcakolamaricatriphalādhātakīdhanikāpāṭhājamodājājījīrakakapitthajambvāmrāsthibhirvā
                        tulyabhāgaiḥ ṣaḍguṇabilvamadhyairguḍamudgarasasnehadadhisiddho
                        'parājitākhyaḥ khalako dīpanaḥ pācano rucyo grāhī bimbisināśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.9"> dadhisaraṃ vā saguḍadāḍimaṃ yamakabhṛṣṭam | </p>
                    <p>yamakabhṛṣṭān vā saśuṇṭhīcūrṇān saktūn | </p>
                    <p>māṣān vā susiddhān ghṛtamaṇḍopasecnān maricopadaṃśān | </p>
                    <p>chāgameṣayorvāntarādhirasaṃ dāḍimāmlaṃ dhānyanāgaropetaṃ snehavipakvaṃ
                        vyañjanaṃ pānaṃ ca | </p>
                    <p>tadvat surāṃ yamakasnigdhāṃ pibedvā | </p>
                    <p>śuṇṭhībadaracūrṇaṃ dadhighṛtatailakṣaudraphāṇitopetam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.10"> hiṅgudāḍimamahauṣadhopakulyācūrṇaṃ vā
                        ghṛtakṣīroṣṇāmbumadyānyatamena | </p>
                    <p>lihyādvā lodhrabilvaśalāṭuguḍāṃstrikaṭukotkaṭāṃstailena | </p>
                    <p>aśvatthavātapotakvāthasiddhaṃ vā śālyodanaṃ ghṛtatailakṣaudrayuktaṃ dadhnā
                        khajāhatadadhisarānupānamaśnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.11"> api ca</p>
                    <p>dīpanaṃ rocanaṃ rucyaṃ dadhi vātaharaṃ param | </p>
                    <p>baddhaviḍvā haratyasmāt cirotthāmapi bimbisīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.12"> tṛṣṇolbaṇastu saraktapicchopaveśī pānānnavirato
                        dhāroṣṇaṃ kṣīramākāṅkṣaṃ pibet | </p>
                    <p>śṛtaṃ vā gandharvahastamūlenāthavā bilvaśalāṭubhiḥ | </p>
                    <p>tadeva vālpatṛṣṇaḥ saguḍatailam | </p>
                    <p>śṛtena vā payasā maricakalkaṃ dviguṇatilakalkayuktam | </p>
                    <p>kṣīreṇaiva vā pippalīm | </p>
                    <p>vyoṣasiddhena vā payasānnāni bhuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.13"> śūlādhikye tu daśamūlakvathitena payasā
                        sakṣaudreṇāsthāpanaṃ dadyāt | </p>
                    <p>athavā picchābastimanuvāsanaṃ ca vātaghnaṃ vā pittaghnaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.14"> gudabhraṃśe śūle
                        cāmlabadaracāṅgerīrasadadhikṣāranāgarakalkena śṛtamamlaṃ sarpirnirāmamāturaṃ
                        pāyayet | </p>
                    <p>maricapañcakolājājīdhanikābiḍadāḍimagarbhaṃ vā pūrvavadamlam | </p>
                    <p>anuvāsayedvā daśamūlasiddhena snehena | </p>
                    <p>pippalyādinā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.15"> gudaṃ cābhyaṅgapūrvaṃ svedena mṛdubhūtaṃ praveśayet | </p>
                    <p>sacchidreṇa cāsya carmaṇā goṣphaṇābandhaṃ kuryāt | </p>
                    <p>mūṣakamanāntraṃ kṛtvā mahāpañcamūlakaṣāyaṃ ca kṣīre vipacet | </p>
                    <p>tena payasā vātaharakalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayet tadabhyañjanena pānena ca
                        sukṛcchramapi gudabhraṃśaṃ sādhayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.16"> pittātisāramapi sāmamādau
                        tīkṣṇavarjyairauṣadhairvātātisāravat pācayet | </p>
                    <p>tṛṣṇāyāṃ sasārivābhūnimbaṃ jvaravihitamambhaḥ ṣaḍaṅgamavacārayet | </p>
                    <p>upoṣitasya cānnakāle
                        'bhīrudṛsvapañcamūlabalādvayaśūrparṇyādimṛdumadhuratiktadīpanadravyaniryūhayujktān
                        kālavinmaṇḍapeyāsaktuyūṣarasādīnīṣadamlānanamlān vā kavoṣṇān suśītān vā
                        sakṣaudrān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.17"> anubandhe tu mūrvātiviṣendrayavaharidrārasāñjanāni
                        kvathitāni pibet | </p>
                    <p>kevalaṃ vā vṛkṣakabījam | </p>
                    <p>pāṭhāguḍūcīkaṭukākirātatiktāni vā | </p>
                    <p>haridrādigaṇaṃ vā | </p>
                    <p>vatsakabījātiviṣābilvāmbumustāni vā | </p>
                    <p>taṇḍulodakena vātiviṣāvṛkṣakatvakphalāni sakṣaudrāṇi | </p>
                    <p>candanośīraśuṇṭhīlodhranīlotpalāni vā | </p>
                    <p>nāgarotpaladhātakīpuṣpadāḍimatvaco vā | </p>
                    <p>kamalotpalalodhramocarasasamaṅgātilān vā | </p>
                    <p>madhukaśṛṅgaveradīrghavṛntatvaco vā | </p>
                    <p>madhuyuktāni śarkarāpadmakesaramustāpayasyācandanāni vā | </p>
                    <p>śālmalīvṛntakṛtaṃ vā śītakaṣāyaṃ madhumadhukopetam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.18"> madhukapriyaṅgukaṭvaṅgatvagdāḍimāṅkurakalkena vā
                        dadhiyutāṃ yavāgūṃ khalakaṃ vā | </p>
                    <p>bilvakapitthajambbāmrāsthibhirvā | </p>
                    <p>madhuyuktān vā lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇān kvāthādiṣu pṛthak kalpitān | </p>
                    <p>śyāmādimahākaṣāyaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.19"> śūlārtastu rūkṣakoṣṭho ghṛtaṃ sakṣāraṃ pibet | </p>
                    <p>kṣīraṃ vā bṛhatībalāṃśumatīkacchurāmūlasiddhaṃ
                        madhukakaṭvaṅgājamodaśarkarāvacūrṇitaṃ satailakṣaudram | </p>
                    <p>kṣīrameva vā dhāroṣṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.20"> balavān vibaddhamalo virekārthaṃ triphalācūrṇayuktaṃ vā
                        palāśaphalakvāthasiddhaṃ vā payaḥ pītvā paya eva kavoṣṇamanupibet | </p>
                    <p>evameva ca trāyamāṇayā śṛtam | </p>
                    <p>tato nissṛte śakṛti purāṇe 'tisāraḥ śāntimeti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.21"> srutadoṣasya ca saṃsarjanakāle śūlaṃ cedanuvarteta tato
                        bilvamadhukaśatāhvādvayagarbhaṃ sakṣīraṃ tailacaturguṇaṃ
                        sarpirvipācyānuvāsanaṃ dadyāt | </p>
                    <p>tataḥ samyakkṛtāyāmapi saṃsargyāmatīsārānubandhe picchābastayo yojyāḥ | </p>
                    <p>śālmalīvṛntānyārdradarbhairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛdāvalipya gomayāgninā svedayet | </p>
                    <p>śuṣkāyāṃ mṛdi svinnāni jñātvā vṛntānyulūkhale samāpethya teṣāṃ muṣṭisammitaṃ
                        piṇḍaṃ kṣīraprasthe vimardayet | </p>
                    <p>tatastena payasā pūtena saghṛtatailena madhumadhukakalkayuktenāsthāpayet | </p>
                    <p>pratyāgate ca snātaḥ payasā kacchurāśṛtena jāṅgalarasairvāśnīyāt | </p>
                    <p>eṣa picchābastiḥ pittaraktātisāragrahaṇīgulmaśoṣajvarān
                        virecanāsthāpanātiyogaṃ ca śamayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.22"> cirotthitaṃ tvatīsāramavedanaṃ pakvamapyaśāmyantaṃ
                        puṭapākairupācaret | </p>
                    <p>aralukatvakkalkaṃ kāśmaryapatrapracchannaṃ puṭapākavidhinā pācayet tadrasaṃ
                        suśītaṃ madhuyutaṃ pibet | </p>
                    <p>vaṭāditvakprarohakalkamapyevaṃ kalpayet | </p>
                    <p>athavā tittirimapanītāntrapicchaṃ nyagrodhādervalkalasya prarohāṇāṃ vā
                        kalkena pūrayitvā pūrvavat puṭapākaṃ kuryāt | </p>
                    <p>tataḥ tasmādrasamādāya sitākṣaudrayuktaṃ pāyayet anena sarve jāṅgalasatvā
                        vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.23"> yastu pittātisārī pittalānyāseveta tasya
                        pittamativṛddhaṃ raktātisāraṃ tṛḍdāhamohajvaraśūlapāyupākāṃśca karoti | </p>
                    <p>tatra kṣīramājaṃ nyagrodhādiprasavaśṛtaṃ sitāmadhuyuktamāhāre gudaprakṣālane
                        ca vidadhyāt | </p>
                    <p>tadvidhaṃ vā sarpiḥ sapayaskaṃ pibet | </p>
                    <p>kṣīrotthaṃ vā sarpiḥ kṣīrānupānaṃ kapiñjalarasāśī kṣīrāśī vā lihyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.24"> sallakīpriyaṅgutiniśaśālmalīplakṣatvaksaṃsṛṣṭaṃ siddhaṃ
                        vā sakṣaudraṃ kṣīraṃ pibet | </p>
                    <p>yaṣṭīlodhrasārivābhirvā śṛtaṃ samadhusitam | </p>
                    <p>tadvat kṛṣṇatilasamaṅgotpalayaṣṭīmadhubhiḥ | </p>
                    <p>śaśakapiñjalapārāvatataṇḍulīyakamudgakāśmaryabījādirasāṃśca seveta | </p>
                    <p>ghṛtabhṛṣṭaṃ vā raktamājaṃ mārgaṃ vā | </p>
                    <p>pūrvoktān vā puṭapākān madhukakṛṣṇamṛttikāśaṅkhakalkaṃ vā sarudhiraṃ pibet
                        taṇḍulodakena | </p>
                    <p>tena vā samākṣikaṃ phalinīkalkam | </p>
                    <p>athavā sasitākṣaudraṃ candanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.25"> ete hi prayogāḥ tṛṣṇādipraśamanā raktātiyogaghnāśca | </p>
                    <p>vātottarastu śatāvarīghṛtaṃ lihyāt | </p>
                    <p>saśarkaraṃ vā navanītam | </p>
                    <p>picchilasvarasasādhitaṃ vā sarpiḥ | </p>
                    <p>lākṣāpippalīśṛṅgaverakaṭukendrayavadārvītvagbhirghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍena
                        pītamatīsāraṃ tridoṣamapi vārayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.26"> yadā punarvāyunā viṭ baddhaṃ saśoṇitamalpālpaṃ saphenaṃ
                        kṛcchrādupaveśyate tadā pūrvoktaṃ picchābastiṃ dadyāt | </p>
                    <p>madhurauṣadhasiddhena ca sarpiṣānuvāsayet | </p>
                    <p>prāyeṇa hi durbalagudā gudāśrayāmayino bhavanti | </p>
                    <p>viśeṣataścirakālātīsāriṇaḥ | </p>
                    <p>atisārātipravṛttau svasthānabalavṛddho vāyuḥ pittamanubalamavāpya durjayataro
                        bhavati tasmātteṣāmabhīkṣṇamanuvāsanaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>gudadāhe punaḥ paṭolamadhukamadhūkakṣīrivṛkṣādikaṣāyeṇa
                        saghṛtaśarkarākṣaudreṇa kṣīreṇa vā gudaṃ tadāsannāṃśca pradeśān siñcet | </p>
                    <p>śatadhautādibhirghṛtaiśca picūnabhyaṅgāṃśca dadyāt | </p>
                    <p>paṭolādīnāmeva ca kalkena saghṛtena pradihyāt | </p>
                    <p>taccūrṇaurdhātakīlodhramāṣacūrṇena ca pāyudvāramavacūrṇayet | </p>
                    <p>evameva ca śūle vātaharatailapradehairupācaret | </p>
                    <p>yaḥ punarevamapi pittalānyāseveta sa śīghraṃ gudavalīṣu pakvāsu vyāpadyate
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.27"> śleṣmātīsāraṃ tu prāgeva nitarāmāmapācanārthaṃ
                        laṅghanena sādhayet | </p>
                    <p>anubandhe ca pibet kaṣāyaṃ mustābhayāśuṇṭhībilvaśalāṭūnām | </p>
                    <p>vacāviḍaṅgabhūtīkadhanikādevadārūṇāṃ vā | </p>
                    <p>pāṭhātiviṣākuṣṭhacavyakaṭurohiṇīnāṃ vā citrakapippalīdvayapippalīmūlānāṃ vā | </p>
                    <p>sukhāmbunā vā hiṅgvādyamalasakoktam | </p>
                    <p>pathyāsaindhavaśuṇṭhīcūrṇaṃ va | </p>
                    <p>lihyādvā trikaṭucūrṇaṃ kṣaudraśarkaropetam | </p>
                    <p>kapitthaṃ kṣaudreṇa vā | </p>
                    <p>kaṭphalaṃ vā pippalīrvā | </p>
                    <p>pūrvavacca sarvaṃ vātapittāmaraktasaṃsargamapekṣya yathāyathamupakalpayet | </p>
                    <p>saśūlapravāhikasya ca nirāmasya vāte 'dhike
                        vacābilvapippalīkuṣṭhaśatāhvākalkayuktaṃ salavaṇaṃ picchābastimanuvāsanaṃ ca
                        koṣṇena bilvatailena bahuśovacādigarbheṇa vā taileneti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.28"> svasthāne māruto 'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣayāt | </p>
                    <p>sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.29"> bhīśokābhyāmapi marucchīghraṃ kupyatyatastayoḥ | </p>
                    <p>kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.30"> yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate | </p>
                    <p>dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.31"> āmasya pāko malasaṅgraho 'nu na saṅgrahe
                        ruggudanābhijanmā | </p>
                    <p>vilaṅghanairgrāhibhirīraṇaghnaiḥ krameṇa taistairvidhibhirvidheyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.32"> na riktakoṣṭhasya purīṣabandho na rūkṣakukṣeḥ suhitasya
                        cāti | </p>
                    <p>pittāsrato 'nyatra na cātiśītairatyuṣṇatīkṣṇairna kadācideva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.11.33"> khalarasadādhikā yamakadāḍimasārakṛtā | </p>
                    <p>dadhi saguḍaṃ payo 'sitatilāśca sujarjaritāḥ | </p>
                    <p>salavaṇamārutaghnagaṇasādhitatailamalaṃ | </p>
                    <p>ghṛtamapi vā pravāhaṇakṛtāṃ vijayeta rujām ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.12.1"> athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.2"> grahaṇīsamāśritaṃ doṣamādāveva yathāsvamajīrṇānusārato
                        mātrāśītīyoktavidhānenopakrameta | </p>
                    <p>athātīsāravidhinā ca | </p>
                    <p>āmapācanārthaṃ pibenmustātiviṣāviśvabheṣajakvātham | </p>
                    <p>taccūrṇaṃ vā sukhodakena</p>
                    <p>tena vā śuṇṭhīm | </p>

                    <p>tadvadvacādivargaṃ sasaindhavam | </p>
                    <p>vvāruṇīmaṇḍena vā gulmavidhyuktaṃ trilavaṇādi cūrṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.3"> sapravāhe vā varcasi cūrṇīkṛtān biḍalavaṇayuktān
                        bilvamadhyanāgaracitrakān dāḍimāmbhasā sakaphe vā | </p>
                    <p>atimātra āmaśūle 'lasakoktaṃ hiṅgvādimuṣṇāmbhasā pibet | </p>
                    <p>chardiśūlānāhānugranthiṣu tu maricājājisauvarcalābhayāḥ | </p>
                    <p>sapittakaphe cāme kaṭukendrayavapāṭhāpippalīmūlavacābhayānāgarāṇi kvathitāni
                        cūrṇitāni vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.4"> bhojanakāle ca pañcakolaparigṛhītaṃ paṭulaghudīpanīyaṃ
                        peyādikamupakalpayet | </p>
                    <p>peyāṃ vā nāgarātiviṣābhyāṃ takradāḍimavṛkṣāmlāmlām pāne ca takramastvāra
                        nālamadirāriṣṭānatīsāranirdiṣṭaṃ cāmbu | </p>
                    <p>yavānīpathyāmalakamaricāni tripalikāni lavaṇapañcakaṃ ca
                        palāṃśakamekataścūrṇayitvā kaṃse sadyomathitasyāsunuyāt | </p>
                    <p>tato vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ pibet | </p>
                    <p>eṣa takrāriṣṭaḥ paramagnidīpano 'rśogulmajaṭharaśvayathukṛmipramehaharaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.5"> api ca</p>
                    <p>grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhi lāghavāt | </p>
                    <p>pathyaṃ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.6"> kaṣāyoṣṇavikāśitvādbhūkṣatvācca kaphe hitam | </p>
                    <p>vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.7"> tasmāttakraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathārśasām | </p>
                    <p>vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.8"> dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ
                        lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikadhyaṃ
                        cūrṇitamannapāne
                        praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsaplīhagulmagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam | </p>
                    <p>paripakvāmaṃ ca mārutagrahaṇīrogiṇamagnisandhukṣaṇārthaṃ sarpiḥ pāyayet | </p>
                    <p>dvipañcamūlapañcakolasaralasuradārusurabhigajapippalīśaṇabījayavakolakulatthānmastunāranālena
                        vā pācayet | </p>
                    <p>tena pādāvaśeṣeṇa pañcalavaṇadvikṣārāmlabadarayuktaṃ sarpirvipakvamathavā
                        saindhavavyoṣakṣāradvayapañcamūlābhayārāsnājājīgranthikaśaṭhīviḍaṅgagarbhamārdrakamātuluṅgakolāmlīkādāḍimasvarasaśuṣkamūlakakvāthamastutakraśuktaprasannāsauvīrakatuṣodakāranālopetaṃ
                        paramagnidīpanamagnighṛtākhyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.9"> athavā cavyacitrakapāṭhātejovatīpippalīmūlāni
                        kuḍavonmitāni
                        mustadvikuḍavamāsphotajātīnimbasaptacchadāśvamārakakarkoṭakapaṭolapallavānāṃ
                        ca muṣṭiṃ muṣṭimantarnakhamudakadroṇe paktvā pādāvaśeṣamavatārayet | </p>
                    <p>ardhapalonmitāṃ cātra kalkitāṃ dadyādativiṣāṃ kṛṣṇāsārivābhadrāśca
                        dvipalāṃśaṃ saindhavaṃ biḍaṃ yavakṣāraṃ ca māgadhikāyāścatuṣpalaṃ pātraṃ ca
                        ghṛtasya etadagastyanirmitamalamanalajananam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.10"> uddīpite tu kiñcidanale vibaddhamalamāsthāpayet | </p>
                    <p>tato jite mātariśvani srastadoṣameraṇḍatailena tilvakasarpiṣā vā kṣāravatā
                        miśrakasnehena vā virecayet | </p>
                    <p>kṛtasaṃsargakramaṃ ca
                        baddhavarcasamanuvāsayedvātaharadīpanīyāmladravyasiddhena tailena | </p>
                    <p>tataḥ punarapi laghvannabhojanaḥ sarpireva yathāgnibalamalpaśo 'vacārayet | </p>
                    <p>agnighṛtaṃ ca chardivibandhaśūlaśvāsakāsinaḥ sabījapūrakarasam | </p>
                    <p>abhyaṅgārthaṃ ca tailamagnighṛtauṣadhaiḥ sādhayet | </p>
                    <p>anilakaphasaṃsarge tu cūrṇameṣāmauṣadhānāmuṣṇodakena pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.11"> pittaduṣṭāyāṃ tu grahaṇyāṃ svasthānagatamutkliṣṭaṃ
                        dravamanalīnarvāpaṇaṃ pittamāsthāpanena vamanena vā nirharet | </p>
                    <p>tiktalaghudravyaiśca kṛtasaṃsarjanasya doṣaśeṣaśamanārthaṃ
                        madhunāvalehyamuṣṇāmbunā vā pātuṃ praṇayet | </p>
                    <p>mūrvākirātatatiktaparpaṭakavacācandanamustatrikaṭukatrāyamāṇāyavānīkaliṅgatvakphalakaṭurohiṇīdevadārudārvītvak
                        padmakośīrāriṣṭapaṭolapatrātiviṣāsaurāṣṭrītvagelāmadhu śigrubījacūrṇam | </p>
                    <p>ayaṃ hi
                        grahaṇīdoṣaśūlātisārapāṇḍuhṛdrogagulmajvarapramehakāmalāmukharogārocakanibarhaṇaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.12"> bhūnimbatrikaṭukakaṭukāmustendrayavāḥ
                        samāścitrakabhāgau dvau kuṭajatvagbhāgāśca ṣoḍaśa sarvamekatra cūrṇitaṃ
                        saguḍaśītodakaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa | </p>
                    <p>nāgararasāñjanātiviṣādhātakīghanapāṭhākaliṅgatvagbījabilvakaṭukāḥ
                        sakṣaudrāstaṇḍulāmbupītāḥ pittagrahaṇīvikāraṃ raktātisāramarśāṃsi
                        sapravāhikaṃ gudaśūlaṃ ca vyapohanti | </p>
                    <p>tataścaivaṃ śamitapittodrekasyāgneḥ sthirīkaraṇāya sarpiḥ
                        pūrvoktamūrvādikvāthena
                        sārivāsphotasaptaparṇāṭarūṣakendrayavavīrābhūnimbadhānyanyagrodhāśvatthodumbaraplakṣopakulyānīlotpalagarbhasiddhaṃ
                        pānāya prayuñjīta kuṣṭhoktaṃ vā tiktakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.13"> śleṣmaduṣṭāyāṃ punargrahaṇyāṃ
                        māgadhikaṃsiddhārthakalkatīkṣṇena madanaphalakaṣāyeṇa punaḥpunarvāmayet | </p>
                    <p>abdhāturhi pravṛddhastejo nirvāpayati | </p>
                    <p>tataḥ kṛtapeyādikramasya
                        lavaṇakṣārāmlakaṭukotkaṭairyathoktairannapānauṣadhairanalamuttejayet | </p>
                    <p>mañjiṣṭhācitrakāruṣkarakṛmighnamadhūkapuṣpāṇi kramād
                        dvikuḍavārdhāḍhakāḍhakārdhadroṇadroṇāṃśānyapāṃ droṇatraye kvāthayet | </p>
                    <p>droṇaśeṣaśca pūtaśītaḥ sa niryūho
                        madhudviprasthavāṃścandanośīrasūkṣmailāgarurūṣitaṃ jatusṛtaṃ
                        ghṛtakumbhamadhyuṣito māsamāsavaḥ | </p>
                    <p>sarvadoṣaghno 'gnijanano bṛṃhaṇaḥ
                        śoṣakuṣṭhakilāsapramehānāhagulmapāṇḍuhṛdrogajicca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.14"> madhūkapuṣpāṇāṃ svaraso 'rdhāvaśeṣakvathitaḥ
                        kṣaudrapādayuktaḥ sarvathā samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>anena drākṣekṣukāśmaryaphalasvarasāsavā vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.15"> daśamūlavīrārajanītriphalājīvakarṣabhakāṇāṃ pṛthak
                        pṛthak pañcapalān bhāgānapāṃ vahe paktvā pādaśeṣe rase śītībhūte
                        guḍatulādvayaṃ dadyādardhakuḍavaṃ ca mākṣikāttatpramāṇāṃśca cūrṇitān
                        mustapriyaṅgumañjiṣṭhāmadhukaviḍaṅgaplavaśābaralodhrān eṣo 'rdhamāsasthito
                        mūlāsavo 'yaṃ samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>mahāvṛkṣakaṇḍacatuṣpalaṃ dviguṇārkakāṇḍaṃ lavaṇatrayatripalaṃ
                        pakvavārtākakuḍavaṃ citrakamūlapaladvayaṃ cāntardhūmaṃ dagdhvā vārtākarasena
                        guṭikāḥ kuryāt | </p>
                    <p>tā bhojanottaraṃ bhakṣitā grahaṇī
                        durnāmaviṣūcikālasakakāsaśvāsapīnasaplīhapāṇḍuśvayathumehārocakagulmaharāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.16">
                        daśamūlārkamūladantītrivṛccitrakāsphotapāṭhārāsnāsnuhīkāṇḍānāṃ
                        pṛthagdaśapalān bhāgān kapālodare dagdhvā kṣāramudakadroṇaiścaturbhiḥ
                        kvāthayet | </p>
                    <p>pādāvaśeṣaṃ ca pūtaṃ punaḥpādāvaśeṣameva kvathitāvatāritaṃ
                        guḍapalaśatonmiśramadhiśrayet | </p>
                    <p>ghanībhavati ca tasmin suślakṣṇarajasāṃ vṛścikālīdvayayāvaśūkānāṃ triṃśat
                        palānyāvapet | </p>
                    <p>triṃśadeva vacābhayāvyoṣacitrakāṇām | </p>
                    <p>dvipalaṃ ca pṛthak pṛthak hiṅgvamlavetasayoḥ | </p>
                    <p>tato 'kṣamātrā guṭikāḥ kṛtvā yathābalamupayuktāḥ samānāḥ pūrvābhiradhikā vā | </p>
                    <p>arśovihitāṃśca kṣāratakrāriṣṭān ghṛtānyannapānaṃ ca seveta | </p>
                    <p>ṣaṭpalaṃ bhallātakaghṛtaṃ dhānvataraṃ ca | </p>
                    <p>sannipāte tu pañca karmāṇi kuryādyathāvasthaṃ vā grahaṇīcikitsitamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.17"> praseke ślaiṣmike 'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam | </p>
                    <p>yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ kaphodaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.18"> kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam | </p>
                    <p>dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.19"> sneho 'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate | </p>
                    <p>snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.20"> nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi | </p>
                    <p>malamāmaṃ kaphe kṣīṇe mandāgniryo 'tisāryate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.21"> sa pibet sarpiṣo mātrāṃ dīpanīyauṣadhairyutām | </p>
                    <p>prasanno mārgamāpannaḥ svaṃ samāno 'nilastayā | </p>
                    <p>agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.22"> purīṣaṃ yastu kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati | </p>
                    <p>sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.23"> raukṣyānmande 'nale sarpistalaṃ vā dīpanaiḥ pibet | </p>
                    <p>kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.24"> udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ | </p>
                    <p>doṣātivṛdhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nnavidhiṃ caret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.25"> vyādhimuktasya mande 'gnau sarpireva tu dīpanam | </p>
                    <p>adhvopavāsakṣāmatvairyavāgvā pāyayet ghṛtam | </p>
                    <p>annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.26"> dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśān narān | </p>
                    <p>prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.27"> laghūṣṇakaṭuśodhitvairdīpayantyāśu te 'nalam | </p>
                    <p>māṃsopacitamāṃsatvāt paraṃ ca balavardhanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.28"> snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthahitāśanaiḥ | </p>
                    <p>samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.29"> dīpto yathaiva sthāsnuśca bāhyo 'gniḥ sāradārubhiḥ | </p>
                    <p>sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago 'nalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.30"> nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt | </p>
                    <p>yathā nirindhano vahniralpo vātīndhanāvṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.31"> yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sve sthāne pavanānugam | </p>
                    <p>pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.32"> paktvānnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan | </p>
                    <p>mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati | </p>
                    <p>tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo 'tyagnisambhavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.33"> tamatyagniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ | </p>
                    <p>annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.34"> muhurmuhurajīṇāpi bhojyānyasyopahārayet | </p>
                    <p>nirindhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.35"> kṛsarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam | </p>
                    <p>aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.36"> matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye | </p>
                    <p>āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.37"> payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet | </p>
                    <p>godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥplutaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.38"> ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān | </p>
                    <p>śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.39"> asakṛt pittaharaṇaṃ payasā pratibhojanam | </p>
                    <p>yatkiñcidguru medhyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam | </p>
                    <p>sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.40"> āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ | </p>
                    <p>dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātusaṅkṣaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.12.41"> agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam | </p>
                    <p>eṣa sāraścikitsāyā yadagneḥ parirakṣaṇam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti dvādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayodaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.13.1"> athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.2"> vātānmūtrakṛcchre vātaharatailābhyaktagātrasyādhonābheḥ
                        sarvamaṅgaṃ piṇḍena sekāvagāhaiśca vātaghnaiḥ kumbhīsvedena ca svedayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.3">
                        daśamūlabalairaṇḍamūlapunarnavāśatāvarīvṛścīvapattūrapāṣāṇabhedakakolakulatthayavakvāthena
                        tatkalkena ca tailaṃ sarpiḥ sūrakarkṣavasālavaṇapañcakopetaṃ siddhaṃ pānāya
                        dadyāt | </p>
                    <p>etānyeva cauṣadhānyannapāne piṇḍopanāhasvedayośca tailaphalasnehāmlayuktāni
                        kalpayet | </p>
                    <p>prasannāṃ ca sauvarcalāḍhyāṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.4"> pittaje śītasekāvagāhapradehān prayuñjīta | </p>
                    <p>tṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrābhīruvidārīkaśerukakvāthaṃ śītaṃ samadhu śarkaraṃ
                        pibet | </p>
                    <p>tadvacca kāṇḍekṣurakamūlam | </p>
                    <p>kamalotpalavidārīśṛṅgāṭakāni | </p>
                    <p>drākṣārasena vā trapusakusumbhorvārubījavṛṣakakuṅkumakalkaṃ
                        sarvamūtrāghātaghnam | </p>
                    <p>madhukadārvyurvārubījāni vā taṇḍuladhāvanena | </p>
                    <p>samākṣikāṃ vā dārvīmāmalakarasena | </p>
                    <p>mṛdvīkākalkaṃ vā paryuṣitāmbhasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.5"> kaphaje yathāsvaṃ svedo vamanaṃ
                        kaṭutīkṣṇoṣṇakṣāramannapānaṃ yavānnaṃ takraṃ ca | </p>
                    <p>pibecca madyena sūkṣmailāmāmalakarasena vā madhuyutāṃ vā kadalīrasena
                        kaiḍaryakarasena vā śitivārakabījaṃ vā takreṇa | </p>
                    <p>pravālacūrṇaṃ vā taṇḍulāmbunā | </p>
                    <p>dhavakuṭajakarañjāmṛtākebukailāragvadhasaptacchadakvāthaṃ vā śītaṃ sakṣaudram
                        | </p>
                    <p>tatsiddhāṃ vā yavāgūm | </p>
                    <p>kaṇṭakārikāsvarasaṃ vā samākṣikam | </p>
                    <p>vyoṣailāgokṣurakasārasāsthīni vā madhumūtrayuktāni | </p>
                    <p>pāṭalīkṣāraṃ vā bahukṛtvaḥ parisrutaṃ tailayuktam | </p>
                    <p>tilapāṭalīpāribhadrayāvaśūkakṣārodakānuviddhāṃ vā tvageloṣakacūrṇayuktāṃ
                        prasannām | </p>
                    <p>tilādīnāṃ vā pṛthak kṣāraṃ guḍopadaṃśamaśnīyāt | </p>
                    <p>tīkṣṇoṣṇadravyasiddhaṃ ca tailaṃ pānābhyaṅgārthe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.6"> sannipātātmake vātādīnāṃ sthānānupūrvyā yathāsannaṃ
                        pratikurvīta | </p>
                    <p>yatholbaṇaṃ vā sarveṣu samasthiteṣu vā samasitaṃ yavakṣāraṃ bhakṣayet | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.7"> elāśmabhedakaśilājatupippalīnāṃ cūrṇāni
                        taṇḍulajalālulitāni pitvā | </p>
                    <p>tadvadguḍena sahitānyupayujya māsamāsannamṛtyurapi jīvati mūtrakṛcchrī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.8"> elopakulyāmadhukāśmabhedakauntīśvadaṃṣṭrāvṛṣakorupūgaiḥ
                        | </p>
                    <p>kvāthaṃ pibeccharkarayāvagāḍhaṃ kṛcchre sadāhe saruje bibandhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.9"> harītakīgokṣurarājavṛkṣapāṣāṇabhiddhanvayavāsakānām | </p>
                    <p>kvāthaṃ pibedaśmajatupradhānaṃ sarśakare sāśmarimūtrakṛcchre ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.10"> aśmaryāmacirotthitāyāṃ vātabastyādiṣu ca
                        yathādoṣamidamevācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.11">
                        pāṣāṇabhedakavasukavasirāśmantakaśatāvarīśvadaṃṣṭrābṛhatīdvayakapotavaṅkābalātibalākacchurośīragundhuvṛkṣādanībhallūkavaraṇayavakolakulatthaśākaphalakatakaphalakvāthe
                        sarpirūṣakādipratīvāpaṃ vipācya pītamāśu vātāśmarīṃ bhinatti | </p>
                    <p>ebhireva ca dravyaiḥ kaṣāyakṣārānnapānāni kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.12"> siṃhīvyāghnīgokṣurakekṣurakorubūkamūlakalko 'madhureṇa
                        dadhnā pītaḥ sapgāhādaśmarīṃ bhinatti | </p>
                    <p>śigrumūlakalkena dadhilavaṇayamakasiddho yūṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.13">
                        vīratarādigundretkaṭapattūravārāhīpāṭhāpāṭalīśirīṣaśālimūlavidārīdvipunarnavakvāthe
                        trapusakusumbhairvārukarkarubījamadhukaśilājatupratīvāpaṃ sarpirvipācya
                        pītamāśu pittāśmarīṃ bhinatti | </p>
                    <p>pūrvavacca kaṣāyādīnebhiḥ kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.14">
                        varaṇādibhadradārvādiguggulvelādvayakuṣṭhamaricacitrakamustāsurasāhvayaiḥ
                        kalkīkṛtaiḥ sādhitamūṣakādipratīvāpaṃ sarpiḥ śleṣmāśmarīṃ bhinatti | </p>
                    <p>iti samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.15"> mastunā bahuśaḥ pāṭalībhasma gālayitvā bhasma
                        visarjayet | </p>
                    <p>tatastanmastu gṛhītvā kulatthaiḥ saha kvāthayet | </p>
                    <p>taṃ kvāthaṃ gokṣurakamūlailātrapusakuraṇṭakabījapāṣāṇabhedakacūrṇaṃ kṣaudreṇa
                        līḍhvānupibet | </p>
                    <p>tathā śīghramevāśmarī bhidyate cyavate ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.16"> aśmarībheṣajānāṃ ghṛtāktānāmantardhūmaṃ dagdhānāṃ
                        kṣāraṃ grāmyapaśuśakṛtkṣāraṃ ca gomūtreṇa bahukṛtvo gālayitvā tamacchamagnau
                        sādhayet | </p>
                    <p>ghanībhavati ca tasmiṃstryūṣaṇoṣakādicūrṇaṃ dadyāddarvīpralepaṃ cāvatārayet | </p>
                    <p>eṣa kṣīrāśinaḥ kṣārāvaleho 'śmarīṃ bhinatti pātayati ca śarkarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.17"> tilakadalīyavāpāmārgapalāśakṣāro 'vimūtreṇa pītaḥ
                        samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>ketakapatrakvāthena hiṅgukrauñcāsthikṣārayuktaḥ pāṭalīkaravīrakṣāraśca | </p>
                    <p>krauñcoṣṭragardabhāsthiśvadaṃṣṭrākadambamūlatālapatrikājamodanāgaracūrṇaśca
                        surāmaṇḍoṣṇodakānyataraprayuktaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.18"> picukāṅkolaśākakatakendīvaraphalakvāthaśca sukhoṣṇo
                        guḍayuktaḥ | </p>
                    <p>nṛtyakuṇḍakabījacūrṇaśca samākṣiko 'vikṣīrayuktaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.19"> kapotavaṅkāmūlaṃ ca surayā | </p>
                    <p>tatsiddhaṃ vā payo 'śmarīvedanārtaḥ pibet | </p>
                    <p>siddhaṃ vābhayāsthibhiḥ punarnavena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.20"> śeṣeṣvevaṃ mūtrāghāteṣvata eva cikitsāṃ vibhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.21"> drasvapañcamūlena dviguṇatrikaṇṭakena sādhitaṃ toyaṃ
                        payo vā kevalaṃ ghṛtamiśraṃ vā pibet sarvamūtrāghātaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.22"> gokṣurakakaṇṭakārikākṛtāṃ vā saphāṇitāṃ yavāgūm | </p>
                    <p>tāmracūḍarasasiddhāṃ vā | </p>
                    <p>vīratarādikvāthena vā | </p>
                    <p>tena vā tadbhāvitaṃ śilājatu | </p>
                    <p>vājirāsabhānyataraśakṛdrasaṃ vā | </p>
                    <p>durālabhāsvarasaṃ vā | </p>
                    <p>kakubhakaṣāyaṃ vā | </p>
                    <p>mūrvābhayāmustadevadārumadhukakalkaṃ vā | </p>
                    <p>vāruṇīkṣīroṣṇodakānyatamena | </p>
                    <p>triphalākalkaṃ vā sasaindhavaṃ sukhāmbhasā | </p>
                    <p>kevalameva vā bibhītaka bījaṃ surayā | </p>
                    <p>vihagapiśitopadaṃśaṃ vā nigadamadirāmaṇḍaṃ mārdvīkamāsavān vā vividhān pibet
                        | </p>
                    <p>pītamadyaśca śīghravegena vājinā rathena vā yāyāt | </p>
                    <p>evamaśmarī śarkarā capracyavate | </p>
                    <p>sarveṣu ca mūtrāghāteṣu viśeṣato 'śmarīśarkarāsu vīratarādiḥ sarvathā
                        prayojyaḥ | </p>
                    <p>tilvakaghṛtaṃ ca virekārtham | </p>
                    <p>bastikarma cābhīkṣṇaṃ viśeṣeṇottarabastiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.23"> tatra śyāmādirardhārdhavihito gomūtrasiddho nirūhaḥ | </p>
                    <p>bilvādimūlaiśca surāsauvīrakādisiddhaistṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrāśṛtakṣīravāṃśca
                        trapusairvārukaśatāhvābījakarṣabhakayavānīkalkitaḥ | </p>
                    <p>pītadārusiddhaṃ tailamanuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.24">
                        śatāvarīgokṣurakabṛhatīdvayapunarnavośīramadhukadvisārivāśreyasīlodhratṛṇapañcamūlakaṣāye
                        kṣīracaturguṇaṃ
                        balāvṛkṣakakharāhvopakuñcikāvatsakatrapusorvārubījaśitivārakamadhukaṣaḍgranthāśatāhvāśmabhedamadanahapuṣākalkagarbhaṃ
                        tailamuttarabastiḥ | </p>
                    <p>tadviśuddhasrotasā ca punaḥ śukrāśmaryāṃ śukrāśayaśodhanārthaṃ balatthena
                        puṃsā vṛṣyāṇa māṃsānāṃ kukkuṭamāṃsasya ca tṛptenānukūlāḥ prakarṣeṇa priyāḥ
                        pramadā yathākālamāsevyā iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.25"> kriyābhirābhiḥ siddhābhirnacecchāntistato bhiṣak | </p>
                    <p>iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.26"> akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet | </p>
                    <p>niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.27"> athāturamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyakta
                        svinnaśarīramabhuktavantaṃ
                        kṛtamaṅgalasvastivācanamupakalpitasambhāramāśvāsya tato
                        balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaveśya puruṣaṃ tasyotsaṅge
                        suniṣaṣṇapūrvakāyamuttānaṃ vastracuṃbalopaviṣṭaṃ
                        saṅkucitajānukūrparamitareṇa puṃsā sahabaddhaṃ sūtraiḥ śāṭakena vā tato
                        'syasvabhyaktaṃ nābhipradeśaṃ vāmapārśve vimṛdya muṣṭināvapīḍayet | </p>
                    <p>adhonābheryāvadaśmaryadhaḥ pratipannā tatastailābhyakte kṛttanakhe
                        vāmahastapradeśinīmadhyame pāyau praṇidhāyānusevanyāsādya ca
                        prayatnabalābhyāmaśmarīṃ meḍhragudayorantaramānīya
                        nirvalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya bhṛśamutpīḍayedaṅgulībhyāṃ
                        yāvat granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati | </p>
                    <p>tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātraṃ muktvā
                        nidadhyācchastramaśmarīpramāṇena | </p>
                    <p>dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke | </p>
                    <p>yathā na vibhidyate vicūrṇyate vā tathā prayateta | </p>
                    <p>taccūrṇamalpamapyavasthitaṃ punaḥ parivṛddhimeti | </p>
                    <p>tasmāt samagrāmagravakreṇādadīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.28"> strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvagato garbhāśayasannikṛṣṭaḥ | </p>
                    <p>tasmāttāsāmutsaṅgavadadhaḥ śastraṃ pātayet | </p>
                    <p>ato 'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavati puruṣasya ca
                        mūtraprasekakṣaṇanāt | </p>
                    <p>aśmarīnimittamekato bhinno bastiḥ sidhyati | </p>
                    <p>kriyābhyāsācchāstravihitacchedādīnaṣpandaparivṛddhatvācca śalyasyeti | </p>
                    <p>na tu dvidhā bhinnabastiraśmarīmānamapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.29"> uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet | </p>
                    <p>tathā bastirasṛjā nāpūryate | </p>
                    <p>pūrṇe tu kṣīrivṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt | </p>
                    <p>sa hi tathā bastigatamaśmarīcūrṇaṃ raktaṃ ca nirharati | </p>
                    <p>mūtraviśuddhyarthaṃ ca guḍasauhityaṃ kārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.30"> utthāpya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ
                        mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayedubhayakālaṃ
                        trirātram | </p>
                    <p>trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍena payasā mṛdumodanamalpaṃ bhojayedādaśarātrāt | </p>
                    <p>ata ūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasaiḥ | </p>
                    <p>vraṇaṃ ca kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālya
                        lodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkena lepayet | </p>
                    <p>dvādaśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet | </p>
                    <p>eteṣveva ca haridrādiyukteṣu tailaṃ vipakvaṃ vraṇābhyañjanam | </p>
                    <p>saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre yathoktamagninā vraṇaṃ dahet | </p>
                    <p>svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairmadhuraprāyairupācaret
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.31"> yadṛcchayā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ
                        śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasāpaharet | </p>
                    <p>vidārya vā nāḍiṃ baḍiśenoddharet | </p>
                    <p>rūḍhavraṇaśca varṣamaṅganāśca naganāgarathadrumāt nārohet | </p>
                    <p>nāpsu plaveta bhuñjīta vā gurūṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.32"> karmaṇi tu
                        mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastayo 'ṣṭau
                        parihartavyāḥ | </p>
                    <p>tatra mūtravahacchedāt mūtrapūrṇabastermaraṇam | </p>
                    <p>śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā | </p>
                    <p>muṣkasrotasorupaghātāt dhvajabhaṅgaḥ | </p>
                    <p>mūtraprasekacchedānmūtrasravaṇam | </p>
                    <p>sevanīyonicchedanādrujāprādurbhāvaḥ | </p>
                    <p>gudabastividdhasya sadyomaraṇamuktaṃ prāgiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.13.33"> bhavati cātra | </p>
                    <p>marmāṇyamūnyavijñāya srotojāni śarīriṇām | </p>
                    <p>śastrapāṇirdhruvaṃ hanti sāhasāt kevalo yathā iti ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti tryodaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturdaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.14.1"> athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.2"> prāyeṇa hi pramehiṇo
                        'bhiṣyaṇṇadehatvādupahatāgnerbhakṣyādipañcavidhamapyannamupayuktaṃ mūtrāya
                        medase ca vipariṇamate | </p>
                    <p>tasmādasya tejodhātuvṛddhaye kledamedaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṃśodhanāni
                        prayuñjīta | </p>
                    <p>durbalasya tu saṃśamanāni | </p>
                    <p>sarvasya ca baddhamūtrāṇyamedaskarāṇyabṛṃhaṇānyagnidīpanāni balajananāni
                        cānnapānāni | </p>
                    <p>balaṃ hi vidhinopacitamaśeṣāmayakṣayāya sampravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.3"> atha saṃśodhanārhaṃ pramehiṇamādaveva
                        bibhītakasarṣapeṅgudīkarañjanimbanikumbhānyatamatailena trikaṇṭakādinā vā
                        yathāsvaṃ siddhena snehena priyaṅvādiśṛtena vā haviṣā snehayitvā
                        kalpavihitaiḥ prayogairvāmayedvirecayecca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.4"> tato jātabalaṃ mustāmaradārunāgaraprativāpena
                        surasādikaṣāyeṇāsthāpayet | </p>
                    <p>pittottaraṃ tu nyagrodhādikaṣāyeṇa | </p>
                    <p>tataśca jāṅgalarasaiḥ krameṇa santarpayet | </p>
                    <p>atyapatarpaṇena hi pramehiṇo viśeṣeṇa
                        mūtrakṛcchrabastimeḍhraśūlagulmātikārśyabhramādīnāṃ sambhavaḥ | </p>
                    <p>tato 'nubandharakṣaṇārthaṃ śamanārhasya ca śamanānyavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.5"> prātaḥ sarvaprameheṣu haridrāṃ madhunā
                        yuktāmāmalakarasena pibet | </p>
                    <p>athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillakabibhītakarohitakakusumāni
                        taccūrṇaṃ vā kṣaudreṇa lihyāt | </p>
                    <p>harītakīcūrṇaṃ vā | </p>
                    <p>pibedvā triphalāmustādevadāruharidrākvātham | </p>
                    <p>asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṃ vā sakṣaudram | </p>
                    <p>tadvad guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.6"> viśeṣatastu kaphameheṣu kaṭphalamustālodhrābhayānāṃ
                        samākṣikaṃ kaṣāyam | </p>
                    <p>tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṃ vā | </p>
                    <p>candanāgarukuṣṭhadevadārūṇāṃ vā | </p>
                    <p>pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṃ vā | </p>
                    <p>pittaprameheṣu tu lodhrasevyārjunacandanānām | </p>
                    <p>nimbāmṛtāmalakapaṭolīnāṃ vā | </p>
                    <p>śirīṣasarjārjunakesarāṇāṃ vā | </p>
                    <p>phalinīkamalotpalakiṃśukānāṃ vā | </p>
                    <p>kuṭajotpalakaṭaṅkaṭerīṇāṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.7"> teṣvapi ca viśeṣeṇa pibedudakamehādiṣu kramāt kaṣāyaṃ
                        pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ
                        kakubhacandayościtrakasya pāṭhājoṅgakayoḥ khadirasya triphalāragvadhayośca
                        madhuyutam | </p>
                    <p>pibecca sikatāmehe hiṅgupravālakailālavaṇāni madyena mūtreṇa kṣārodakena vā | </p>
                    <p>kṣāramehādiṣu triphalāyā asanādeḥ nyagrodhādeḥ śamyākasya candanamañjiṣṭhayoḥ
                        guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrāṇāṃ ca madhuyuktam | </p>
                    <p>śoṇitamehe madayantīpatrakalkaṃ ca sakṣaudraṃ śītāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.8"> vātayeṣvapi yāpanārthaṃ kaphapittolbaṇeṣu pibet kaṣāyam
                        | </p>
                    <p>tatra vasāmehe 'gnimanthasya | </p>
                    <p>majjamehe 'mṛtacitrakayoḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhakuṭajapāṭhākaṭurohiṇīkalkamiśram hastamehe
                        hastisūkarakharoṣṭrāsthikṣāram | </p>
                    <p>madhumehe kadarakhadirapurakaṣāyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.9"> kaphānugateṣu tu vasādimeheṣu yathāsvakaṣāyeṇa sādhitāni
                        tailāni | </p>
                    <p>pittānugateṣu ca ghṛtāni yamakaṃ vā prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.10"> etena śeṣeṣvapi meheṣu snehavikalpa ukto veditavyaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.11"> tathā kaṣāyasampṛktaiḥ snehaiḥ
                        kaphapittamūtramedasāmanilasya copaśamo bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.12">
                        trikaṇṭakātiviṣābhallātakalodhravacāpicumandaghananiśājamodārjunāśmantakapaṭolasomavalkamañjiṣṭhāpadmakacandanāgarubhiśca
                        sneho vipakvaḥ sarvamehaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.13">
                        daśamūlaharītakīdevadārukarañjadvayadvivarṣābhūdantībhūkadambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamūlapippalīmūlāni
                        pratyekaśo daśapalonmitāni yavakolakulatthaprasthatrayaṃ cāṣṭaguṇe 'mbhasi
                        sādhayitvā pādaśeṣaṃ kaṣāyamavatārayet | </p>
                    <p>tena
                        vacāviḍaṅgakampillakabhallātakabhārṅgīrohiṣacavikāpippalīdvayatrivṛnniculaviśvabheṣajapratīvāpaṃ
                        ghṛtaprasthaṃ vipacet | </p>
                    <p>etaddhānvantaraṃ sarpiḥ
                        sarvamehapiṭakākuṣṭhaviṣaśophārśogulmavidradhiplīhajaṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurogavātaśoṇitonmādāpasmāraharam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.14"> āhāraṃ ca yavavikṛtiprāyaṃ madhvāmalakopetamāhārayet | </p>
                    <p>yathāyathaṃ pramehaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśo yavān bhāvayitvā
                        saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṃśca laghūn bhakṣyānupakalpayet | </p>
                    <p>tadvacca godhūmān | </p>
                    <p>gavāśvakharajaṭharasthitaiśca yavairvaṃśayavairvā | </p>
                    <p>yavo hi baddhamūtro medaḥpittakaphaharaḥ sthairyakaraśca | </p>
                    <p>tathā śāliṣaṣṭikatṛṇadhānyāni mudgādayastiktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni
                        śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhṛṣṭacaṇakopadaṃśāni
                        vividhāsavānupānānyupayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.15">
                        lodhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakakramukacavikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbatagaracitrakapippalīmūlakaṭurohiṇīkuṣṭhapāṭhendrayavātiviṣāplavanakhamaricāni
                        karṣāṃśānyapāṃ kalaśe 'dhiśṛtya turyaśeṣe rase pūte
                        jatuśṛtapurāṇaghṛtabhājanasthe 'rdhabhāgena madhu nidhāya pakṣamupekṣito
                        'yaṃ lodhrāsavaḥ
                        sarvapramehakuṣṭhakilāsasthaulyārucakakṛmipāṇḍuśophārśograhaṇīdoṣānnihanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.16">
                        daśamūladantītrivṛcchyāmāśreyasīcitrakapunarnavasudhādhavaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnāṃ
                        pṛthak pañcaviṃśatipalān bhāgāṃstriphalāḍhakaṃ ca saliladroṇairdaśabhiḥ
                        pādaśeṣaṃ niryūhamavatārayet | </p>
                    <p>tasmin pūtaśīte śucibhājanasthe purāṇaguḍatulādvayaṃ
                        gomūtrāḍhakamayorajordhāḍhakaṃ māgadhikāprasthaṃ
                        kuṭajārjunakuṣṭhakṛmighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṃ datvā māsaṃ
                        sthāpayet | </p>
                    <p>eṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.17"> asanādidravyāṇi pṛthak viṃśatipalānyambhasāṃ
                        ghaṭāṣṭakena kvāthayet | </p>
                    <p>caturthasthitaṃ ca parisrutaṃ suśītaṃ guḍapalaśatadvayena madhvardhāḍhakena
                        ślakṣṇapiṣṭena ca pṛthak palāṃśena vatsakādinā saṃyojya sakṣaudreṇa
                        pippalīcūrṇenāntaḥpralipte jatusṛte ghṛtakumbhe āvāpya yavaplle nidhāpayet | </p>
                    <p>tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni trīṃścaturo vā māsānayaṃ vivṛto
                        lohāriṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ | </p>
                    <p>śīghumadhumādhavānapi ca nigadān pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.18"> nivṛttamadyastu sārodakaṃ darbhāmbho
                        madhukapitthatindukamaricānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṃśca
                        sārṣapikānyanupānāni ca tadvidhāni | </p>
                    <p>uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṃ cāsmai dadyādaśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.19">
                        mustāmṛtāgaṇḍīradviharidrādvisārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyoṣaphalgurohiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampillakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni
                        samāṃśānyaikadhyaṃ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṃ dviguṇaṃ ślakṣṇamāvāpya
                        madyānupānaṃ madhunāvalihyāt pibedvā sukhodakena triphalāmbhasā vā | </p>
                    <p>tena mehaplīhahalīmakapāṇḍurogaśvayathudurnāmagulmodarāṇi śīghramupaśāmyanti
                        | </p>
                    <p>dvividhopakramaṇīyoktāṃścātisthaulyādigadayogāṃśca śīlayet | </p>
                    <p>pravṛddhamedāḥ pragāḍhavyāyāmodvartanasnānavilepanāni ca rūkṣābhirauṣadhībhiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.20"> adhanastu chatrapādatravirahito
                        munivṛttiryojanaśatamadhikaṃ vā gacchet | </p>
                    <p>śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantakaphalamūlāhāro vā mṛgaiḥ saha vaset | </p>
                    <p>gobhirvā saha tanmūtraśakṛdvṛttiḥ paribhramet | </p>
                    <p>taḍāgāni vā khanet | </p>
                    <p>kṛśaṃ tvaviruddhairbṛṃhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.21"> śarāvikādyāstu apakvāḥ śophavadupācaret | </p>
                    <p>pakvāśca vraṇavat | </p>
                    <p>pūrvarūpeṣveva tu tāsāṃ pāne vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśanti | </p>
                    <p>tīkṣṇaṃ ca saṃśodhanaṃ | </p>
                    <p>durvirecyā hi mehino bhavanti medobhivyāptadehatvāt | </p>
                    <p>tailaṃ ca vraṇaropaṇārthamelādau kurvīta | </p>
                    <p>āragvadhādeḥ kaṣāyamudvartane | </p>
                    <p>asanādeḥ pariṣecane | </p>
                    <p>vatsakādeḥ pānabhojaneṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.22">
                        pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudravṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇaṃ
                        madhunālihyānnavāyasaṃ vā | </p>
                    <p>asanādivargasya kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ parigṛhya parisrāvya ca punaḥ
                        priyaṅgvāmalakalodhradantīkṛṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṃ darvīpralepinamavatārayet
                        taṃ yathābalamavalihyāt | </p>
                    <p>yathāsvaṃ ca pramehaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulopayuktā sarvamehān
                        sapiṭakānapakarṣatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.23"> bhavati cātra</p>
                    <p>māgadhīmadhukaṃ ledhraṃ kuṣṭhamelāhareṇavaḥ | </p>
                    <p>samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ sārivā rajanīdvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.24"> priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram | </p>
                    <p>mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.25"> taistailaṃ siddhamabhyaṅgācchodhayedropayeta ca | </p>
                    <p>duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.26"> piṭakāḥ sādhayecchīghnaṃ tā hyasūn ghnanti mehinaḥ | </p>
                    <p>anuśeṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.14.27"> sarvajatvānmahāmarmasaṃśrayādanuṣaṅgataṃ | </p>
                    <p>subahūpadravatvācca prameho dāruṇe gadaḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti caturdaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.15.1"> athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.2"> sarvameva vidradhimāmaṃ śophavidhinā yathādoṣamupācaret
                        | </p>
                    <p>pratataṃ ca śoṇitamapaharet | </p>
                    <p>pākābhimukhaṃ copanāhya pakvaṃ pāṭayitvā vraṇavaccikitset ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.3"> ābhyantare tu vidradhau varaṇādikvāthamūṣakādipratīvāpaṃ
                        pibet | </p>
                    <p>ābhyāmeva ca vargābhyāṃ virecanadravyaiśca pānāy sarpiḥ prakalpayet | </p>
                    <p>āsthāpanamanuvāsanaṃ ca | </p>
                    <p>madhuśigrum ca pānabhojanalepaneṣu | </p>
                    <p>śilāhvayaṃ vā kalpavidhānenopayuñjīta | </p>
                    <p>gugguluṃ vā yathādoṣaṃ ca sarvaśo gulmavadupakramet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.4"> triphalāpicumandamadhukakaṭukāpaṭolāni śāṇāṃśāni | </p>
                    <p>trivṛttrāyamāṇayoḥ karṣam | </p>
                    <p>masūrapalaṃ caikadhyamaṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayitvā pūtaṃ rasaṃ ghṛtamūrchitaṃ
                        pibet | </p>
                    <p>tena
                        vidradhigulmajvaradāhaśūlatṛṣṇāhṛdrogabhramāratimūrchāraktapittakāmalākuṣṭhavisarpāḥ
                        praśāmyanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.5"> trāyamāṇāprasthakvāthe
                        mustakaṭukātāmalakītrāyamāṇācandanadurālabhājīvantīvīrotpalaiḥ
                        pālikairghṛtaprasthaṃ kṣīrāmalakarasaprasthadvayopetaṃ vipakvaṃ samānaṃ
                        pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.6"> drākṣāmadhūkakharjūrābhīruvidārīparūṣakatriphalākvāthe
                        kṣīrekṣudhātrīsvarasasametamabhayāgarbhaṃ sarpirvipācayet | </p>
                    <p>tacchītaṃ madhuśarkarāpādayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa | </p>
                    <p>bhṛśaṃ ca śṛṅgādibhiḥ śoṇitamavasecayedyathāsannam | </p>
                    <p>bāhumadhye vā sirāṃ vyadhet | </p>
                    <p>pacyamānaṃ ca koṣṭhagataṃ bahirunnatamupanāhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.7"> tatraiva ca piṇḍite śūle tatpārśvapīḍanena labdhasuptau
                        śastrakarmavidhinirdiṣṭaiśca cihnaiḥ pakvamupalakṣya bhittvā vraṇavat
                        sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.8"> ābhyantara eva ca pakvamūrdhvamadho vā pravṛttaṃ
                        pūyamupadravān parirakṣan upekṣeta daśāhamātram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.9"> asamyagvahati vā klede
                        tannirvāhaṇārthamamlasurāsavamaireyoṣṇodakānyatamena varaṇādiṃ madhuśigruṃ
                        vā pibet | </p>
                    <p>tanmūlairvā kṛtāṃ yavāgūṃ yavakolakulatthayūṣeṇa cāśnīyāt | </p>
                    <p>ūrdhvaṃ ca daśāhāttilvakaghṛtena trāyamāṇā ghṛtena vā yathābalaṃ śodhayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.10"> viśuddhaśca tiktakamalpamalpaṃ
                        sarpirmadhunopetamupayuñjīta | </p>
                    <p>yathā ca nopaiti pākaṃ tathā prayatitavyam | </p>
                    <p>śīghravidāhitvāttasya vidradhiriti saṃjñā | </p>
                    <p>pakve tu punardaivikī siddhirāśukāritaraśca sarvāmayebhyo vidradhiḥ | </p>
                    <p>sati ca pramehe pramehacikitsitamīkṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.11"> stanavidradhimapi vraṇavidhānenopacaret | </p>
                    <p>pacyamānaṃ yatheṣṭabhojanena pācayet | </p>
                    <p>na punarupanāhayet | </p>
                    <p>upanaddho hi stano mṛdumāṃsatayā śīghrameva pakvaḥ saṅkothamavāpyāvadīryeta | </p>
                    <p>pakvaṃ ca stanavidradhiṃ stanyavāhinīḥ sirāḥ sacūcukaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalaṃ
                        pariharan śastreṇopakrameta | </p>
                    <p>sarvāsu cāmavidagdhapakvavraṇāvasthāsu stanaṃ nirduhīta | </p>
                    <p>dantādividradhīnāmapi yathāsvameva vakṣyate lakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti vidradhicikitsā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.12"> vṛddhau tu mārutaje trivṛtā snigdhamāturaṃ svinnaṃ ca
                        miśrakasukumārakatilvakairaṇḍakośāmraphalasnehānāmanyatamena virecayet | </p>
                    <p>tato 'nilaghnakvāthakalkairnirūhayet nirūḍhaṃ ca māṃsarasenāśitaṃ
                        yaṣṭīmadhukatailenānuvāsayet | </p>
                    <p>svedapralepopanāhāṃśca prayuñjīta | </p>
                    <p>pakvaṃ ca bhitvā vraṇamiva cikitset ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.13"> pittavṛddhiṃ pittaśophavat | </p>
                    <p>pakvaṃ ca pittavraṇavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.14"> kaphavṛddhimapi kaphaśophavat | </p>
                    <p>pibecca pītadārukaṣāyaṃ mūtreṇa | </p>
                    <p>kaphagranthivacca sarvaṃ vimlāpanavarjyamācaret | </p>
                    <p>pakvaṃ ca pāṭitaṃ śleṣmavraṇavat | </p>
                    <p>raktajaṃ pittavṛddhivat | </p>
                    <p>pratataṃ cātra raktamapaharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.15"> medovṛddhiṃ
                        gavādikarīṣatuṣakiṇvasurasādibhiruṣṇarūkṣairmūtrayuktaiḥ svedayitvā
                        punastadvidhaireva sukhoṣṇaiḥ sotsedhaṃ lepayet | </p>
                    <p>tadvacchirovirekadravyairvā | </p>
                    <p>svinnaṃ caivaṃ phalasevanīṃ pariharan vṛddhipatreṇa vidāryāpanīyamedaḥ
                        kāsīsasaindhavamākṣikaiḥ pratisārya sīvyet | </p>
                    <p>tataḥ sumanogranthimanaḥśilailābhallātakaistailamabhyaṅgārthaṃ kuryāt | </p>
                    <p>āvraṇasandhānācca snehasvedau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.16"> mūtravṛddhiṃ snigdhaiḥ svedayitvā vastrapaṭṭena
                        veṣṭayet | </p>
                    <p>tato 'dhastāt sevanyā dakodaravadvrīhimukhena bhitvā nāḍyā srāvayet | </p>
                    <p>tataḥ sthagikābandhaṃ kuryāt | </p>
                    <p>vraṇe ca śodhanaropaṇāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.17"> āntravṛddhiṃ phalakośamasaṃprāptaṃ
                        vātavṛddhivadupacaret | </p>
                    <p>punarnavaśatapalaṃ daśapalāni ca pṛthak
                        daśamūlapayasyāśvagandhāśatāvaryeraṇḍamūlānyapāṃ vahe 'ṣṭāṃśāvaśeṣaṃ
                        sādhayet | </p>
                    <p>pūtaśīte ca tasmin niryūhe triṃśadguḍapalānyeraṇḍatailaprasthaṃ
                        ghṛtadviprasthaṃ kṣīradviprasthaṃ kalkīkṛtāni ca dvipalikāni
                        drākṣānāgarapippalīpippalīmūlayavānīyavakṣāracitrakamadhukasaindhavānyāvāpyaikadhyaṃ
                        vipacet | </p>
                    <p>etat sarvayantraṇāsvaparikleśena mukumārākhyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇāṃ nārīṇāṃ
                        kṣīṇaretasāmaprajānāmalpāgnīnāṃ viṣamāgnīnāṃ ca kāmatonnapāne vā
                        prayuktamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ balyaṃ bṛṃhaṇaṃ vayasthāpanaṃ
                        vardhmavidradhiplīhagulmodāvartaśophodarārśomeḍhrayonirogeṣu
                        mahāvātavyādhiṣu ca paramamauṣadham | </p>
                    <p>gandharvahastamūlatulāṃ yavāḍhakaṃ nāgarārdhakuḍavaṃ ca saliladroṇe pādaśeṣaṃ
                        vipacet | </p>
                    <p>tena dviguṇakṣīreṇairaṇḍatailaprasthaṃ sādhayet | </p>
                    <p>kalkapiṣṭaṃ cātra dadyāt punargandharvahastamūlakuḍavaṃ śuṇṭhīpalaṃ ca | </p>
                    <p>etat gandharvahastatailaṃ tulyaṃ pūrveṇa | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.18"> yāyādvardhma na cecchātiṃ sneharekānuvāsanaiḥ | </p>
                    <p>bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet | </p>
                    <p>agninā mārgarodhārthaṃ maruto 'rdhenduvakrayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.19"> aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat | </p>
                    <p>utkṣipya sūcyā tattiryak dahecchitvā yato gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.20"> tato 'nyapārśve 'nye tvāhurdahedvānāmikāṅguleḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.15.21"> gulme 'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | </p>
                    <p>kaniṣṭhikānāmikayorviśvabhyāṃ tu yato gadaḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.16.1"> athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.2"> gulmo hi vātādṛte na sambhavati | </p>
                    <p>tasmātteṣu sarveṣvapi prathamaṃ snehasvedau vātahaharau | </p>
                    <p>snehopasaṃhitaṃ mṛdu virecanaṃ tadvidhāṃśca bahuśo
                        bastīnamlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyāvacārayet | </p>
                    <p>mārute hi vijite 'lpenāpi yatnena śakyo 'nyo 'pi doṣo gulmeṣu niyantum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.3"> atha vātottare rūkṣaṃ baddhamarucchakṛtamāturaṃ
                        tīvrarujamānilavyādhivihitamanyatama tailaṃ pāyayet | </p>
                    <p>athavā viḍaṅgapañcakolamaricatriphalādhānyakagarbhaṃ sapayassarpirvipakvam | </p>
                    <p>anenaiva vā kalkena daśamūlakvāthopahitam | </p>
                    <p>rājayakṣmavihitaṃ vā ṣaṭpalam | </p>
                    <p>hiṅgudhānakāmlavetasasauvarcalailābiḍaśaṭhīdāḍimayavakṣāratrikaṭukājagandhājamodājājīpuṣkaramūlavacācitrakasurasairvā
                        dadhisṃyuktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.4"> hapuṣāmaricabāṣvikāsaindhavadīpyakājājīpañcakolakaiḥ
                        kolamūlakadāḍimarasadadhikṣīravat sarpiḥ siddhaṃ siddhaṃ
                        śūlavibandhahidhmādhmānaplīhahṛdrogagrahaṇīhatanāmakṛmivardhmapāṇḍukṣayaśvāsakāsayonirogodarajvarārocakeṣu
                        | </p>
                    <p>śuṇṭhīpalaṃ pippalīpalamadhyardhaṃ dhānakākuḍavaṃ dāḍimadvikuḍavaṃ
                        ghṛtapalāni viṃśatiḥ kṣīraṃ caikadhyaṃ vipacet | </p>
                    <p>etatsarpiḥ samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.5"> laśunasya vigatatvacastulāṃ pratyekaṃ pañcapalikaṃ ca
                        mahāpañcamūlamaṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayet | </p>
                    <p>tena kvāthena tadardhāṃśaiśca pṛthak surādadhimastudhānyāmladāḍimarasaiḥ
                        yavānīdīpyakāmlavetasahiṅgucavikāsaindhavatryūṣaṇatriphalāmaradārubhiścārdhapalikaiḥ
                        prasthonmitaṃ ghṛtaṃ śṛtaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.6">
                        varṣābhūdvayadaśamūlāśvagandhāsuṣavīcchinnaruhābhārṅgīrāsnairaṇḍabalākālāśaṭhīpuṣkaramūlagandhapalāśān
                        dvipalāṃśān prasthaṃ prasthaṃ ca yavamāṣakolakulatthānāṃ jaladroṇe
                        pādāvaśiṣṭaṃ vipacet | </p>
                    <p>tena pṛthak samaṃ mātuluṅgadāḍimāmrātakarasaśuktatuṣodakāranālaṃ
                        ghṛtaprasthaṃ dadhyāḍhakopetaṃ
                        vacākāravīśatāhvādvikṣāratrilavaṇatrikaṭukarāsnākumbhanikumbhayavānīyavānakahiṃsrāmlavetasanīlinīphalaviḍaṅgadāḍimahiṅgupāṣāṇabhedakoṣakavṛṣakahapuṣābhārṅgīśvadaṃṣṭrātrapusairvārubījājājīsārivopakuñcikāgranthikakustumbarītumburuphalamūrvācitrakasurasāgajapippalīgarbhaṃ
                        sādhayet | </p>
                    <p>dādhikākhyametat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa | </p>
                    <p>mūtraghātonmādāpasmāravātavyādhiharaṃ ca | </p>
                    <p>pibedvā
                        vyoṣaṣaḍgranthākṛmighnakaṭukācitrakasauvarcalābhayāyavakṣārairdaśāṃśakṣīrasaṃyuktaṃ
                        sādhitaṃ sarpiḥ | </p>
                    <p>kṣīrāyogyāya ca surāmadirāmastudadhisaradāḍimarasānāmanyatamaṃ vidadhyāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.7"> abhyaṅgapūrvaṃ cainaṃ sadā svedayet | </p>
                    <p>snehasvedau hi samyak prayuktau srotasāṃ mārdavamupajanayyānilaṃ jitvā bhitvā
                        ca vibandhamāśu gulmamapakarṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.8"> tatra hṛdayaje viśeṣeṇa snehapānamicchanti | </p>
                    <p>bastije bastimubhayaṃ nābhipārśvāśraye | </p>
                    <p>vibaddhānilavarcasaśca dīptāgneḥ snigdhoṣṇāni bṛṃhaṇāni cānnapānāni
                        punaḥpunaśca snehapānanirūhānuvāsanāni kaphapittānurakṣiṇāyojyāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.9"> anyathā kapho vivṛddhastandrāgauravārucihṛllāsāgnisādān
                        kuryāt | </p>
                    <p>tamullikhet | </p>
                    <p>tatkṛteṣu ca śūlānāhavibandheṣvanantaroktānāṃ
                        ghṛtānāmauṣadhaiścūrṇaguṭikākvāthān
                        koladāḍimamātuluṅgasurāmaṇḍatakramastudhānyāmloṣṇodakānāmanyatamena
                        prakalpayet | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.10">
                        trilavaṇahapuṣājamodājagandhāvacāhiṅgupāṭhopakuñcīśaṭhījīrakājājikustumbarībāṣpikākāravītumburusvarjikā
                        yāvaśūko jaṭāpauṣkarī dāḍimaṃ tintiṇīkaṃ viḍaṅgāni bhārṅgī varo vetasāmlo
                        miśirmaricagajakaṇābhayāpañcakolāni kumbho nikumbho viśālā yavānī surāhvaṃ
                        ca tatsarvamekatra cūrṇīkṛtaṃ bījapūrādrasenāsakṛt bhāvitaṃ yaḥ pibet
                        prātarāhārakāle 'thavā māsamātraṃ hitāśī naraḥ sādaram | </p>
                    <p>plutamaśiśiravāriṇā jīrṇamadyena mūtreṇa takreṇa kolāmbhasā mastunā peyayā
                        sarpiṣauṣṭreṇa dugdhena kaulatthayūṣeṇa vā kṣāraniścyotatoyena vā
                        dāḍimādvārasenātmavānebhirevauṣadhaiḥ sādhitaṃ vā ghṛtaṃ
                        hṛdayagudakaṭīyakṛtplīhaguhyāśritaṃ tasya śūlaṃ praṇaśyet tathā
                        gulmaviṣṭambhadurnāmakṛcchrodarādhmānahidhmāvibandhāḥ
                        savardhmāruciśvāsakāsāḥ prapaktuṃ ca śakto bhavet pāvakaḥ prāśyamānāni
                        pāṣāṇacūrṇānyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.11"> abhayāpaladvayamamlavetasapaladvayaṃ pālikān
                        vacāviśvabheṣajatrivṛddantīcitrakaśaṭhīpuṣkarajaṭāyāvaśūkān kārṣikān
                        maricājājīsaindhavopakuñcikāśitivārakayavānīdhātakīpuṣpaviḍaṅgān
                        hiṅgutrikarṣaṃ ca cūrṇitaṃ pūrvavadbhāvitaṃ pītaṃ ca samānaṃ tena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.12">
                        yavānīśatapuṣpānāgakesaravacāmustavyoṣapāṭhāguggulutrivṛtāgajapippalītālīsailāpāmārgadravantīnidigdhikāmūlānāṃ
                        bhāgo bhāgaścāmlavetasasya tatsūkṣmarajīkṛtaṃ
                        mātuluṅgadāḍimabadararasaśīdhusuroṣṇasalilānyatamena pītaṃ
                        śūlagulmavardhmānāhodarakoṣṭhastaimityārśośmarīmūtragrahakaṭīpṛṣṭhagrahonmādāpasmāraskannaśukratāgnisādānapanayati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.13">
                        tilakuntalapalāśasarṣapayavanālamūlakabījānāmantardhūmadagdhānāṃ kṣāraṃ
                        gojāvimahiṣīkharahastimūtrairbahukṛtvo gālayet | </p>
                    <p>tatastadacchaṃ śuṇṭhīsaindhavakuṣṭhakṛmighnacūrṇapratīvāpamadhiśṛtya
                        lehībhūtamādadīta | </p>
                    <p>tattailayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.14">
                        mahauṣadhadevadārudantītrivṛtpāṭhākṣāradvayatriphalopakuñcikācavikādvīpippalīdvayapippalīmūlasarpasugandhā
                        kuṣṭakaṭurohiṇīnāmardhapalikān bhāgān palaṃ palaṃ ca pañcānāṃ
                        lavaṇānāmekatra cūrṇayitvā dadhnā trivṛtena cāplāvya kalaśodare 'ntardhūmaṃ
                        pācayet | </p>
                    <p>agnivarṇaṃ ca kalaśamapanīya kṣāramādadīta | </p>
                    <p>eṣa kṣārāgado bhelavihitaḥ samānaḥ pūrveṇa
                        sarpamūṣikadaṣṭAgarāpasmāronmādāśmarīyoniśukradoṣāṃśca sādhayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.15"> pittaṃ ca vivṛddhamantaḥ santāpaṃ janayet | </p>
                    <p>tatrairaṇḍatailaṃ sapayaskaṃ virecanārthaṃ pibet | </p>
                    <p>sakaphastu vāruṇīmaṇḍamiśram | </p>
                    <p>atyudriktapittastriphalāṃ trāyamāṇāṃ vā kṣīreṇa pibet | </p>
                    <p>viriktasyāpi santāpānuvṛttau raktamavasecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.16"> viḍvibandhe codāvartakramaṃ kuryāt | </p>
                    <p>luñcitatilapaladvayaṃ śuṇṭhyardhapalaṃ ca piṣṭaṃ guḍapalopetamuṣṇena payasā
                        pibet | </p>
                    <p>tadvātagulmodāvartayoniśūlānapohati tathākṣīraśṛtena mahāpañcamūlena
                        śilāhvayam | </p>
                    <p>laśunaṃ tu kṣīrasiddhaṃ pītvā
                        gulmodāvartagṛdhrasīhṛdrogavidradhiśoṣaviṣamajvarān jayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.17">
                        bṛhatīdvayabilvagokṣurakairaṇḍamātuluṅgīmūlapāṣāṇabhedakvāthaḥ sayāvaśūko
                        gulmaśūlaharaḥ | </p>
                    <p>māṣaparṇīmudgaparṇīsahadevāddrasvapañcamūlairaṇḍekṣuvālikāniryūho
                        yavakṣāropetaḥ sarvagulmakoṣṭhaśūlaghnaḥ | </p>
                    <p>devadārunāgarairaṇḍapuṣkaramūlānāṃ kvāthaḥ sarvagulmaśūlaghnaḥ | </p>
                    <p>puṣkaramūladurālabhāyavaśuṇṭhīnāṃ vā | </p>
                    <p>tailāranālamūtramadirāyāvaśūkāścaikatra pītā gulmodarānāhaplīhaharāḥ | </p>
                    <p>svedāṃśca vividhān punaḥpunaryojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.18"> sraṃsanārthī nīlinīphalacūrṇayuktāni pūrvoktāni havīṃṣi
                        pibet | </p>
                    <p>athavā rāmaṭhasyaiko bhāgaḥ saindhavasya trayo navairaṇḍatailasya
                        saptaviṃśatirlaśunasvarasasya tadaikadhyaṃ kṛtvā
                        pītamudaragaragulmavardhmaplīhaśūlaharam | </p>
                    <p>nīlinībalāvyāghnīkaṭukāphalatālapatrikārāsnākṛmighnāni pālikānyapāmāḍhake
                        sādhayitvāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārayet | </p>
                    <p>tena snuhīkṣīrapalapratīvāpaṃ dadhisamaṃ sarpiḥprasthaṃ pacet | </p>
                    <p>tatpeyāmaṇḍena saha rasāśinā nīlinīghṛtaṃ palamātrayā pītaṃ
                        gulmaplīhakuṣṭhaśvitrajaṭharavyaṅgaśophajvarapāṇḍurogonmādāpasmārānapakarṣati
                        | </p>
                    <p>durvirecyo hi sarva eva gulmī mārutābhibhūtakoṣṭhatvāt | </p>
                    <p>tasmātsusnigdhamenaṃ snehavirekairvā śodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.19"> pittagulme tu snigdhoṣṇena jāte sraṃsanārthaṃ madhunā
                        kampillakamavalihyāt | </p>
                    <p>drākṣābhayārasaṃ vā saguḍaṃ pibet | </p>
                    <p>kalpoditāni vā virecanāni prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.20"> rūkṣoṣṇasamudbhūte punaḥ saṃśamanārthaṃ tiktakaṃ
                        vāsāghṛtaṃ vā pibet | </p>
                    <p>athavā tṛṇapañcamūlakvāthena jīvanīyakalkena ca siddhaṃ sarpiḥ | </p>
                    <p>tathā nyagrodhādigaṇena tṛṇapañcamūlādibhirvā pṛthak sādhitaṃ kṣīram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.21"> rūkṣoṣṇaje 'pi cātyayike sāmānyato vā samutpanne
                        vidradhivihitānāṃ triphalādikvāthatrāyamāṇāghṛtadrākṣāghṛtānāmanyatamaṃ
                        pibet | </p>
                    <p>kṣīraṃ vā trāyamāṇāśṛtaṃ koṣṇaṃ pītvā kṣīrameva sukhoṣṇamanupibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.22"> pakvāśayasthe vā gulme kṣīrabastibhiḥ satiktaiḥ
                        saṃśodhayet | </p>
                    <p>śītadravyasiddhaiśca snehairabhyañjayet | </p>
                    <p>maṇikanakarajatatāmrabhājanāni ca śiśiravāripūrṇāni gulmadeśasyopari
                        dhārayenmuktāvalīśca suśītāḥ | </p>
                    <p>evamasiddhau vidāhapūrvarūpeṣu cāsṛk srāvayet | </p>
                    <p>srutaraktaṃ ca jāṅgalarasairlabdhabalamartiśeṣanāśāya punaḥ sarpirabhyāsayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.23"> vidradhivacca vidahyamānamupanāhayet | </p>
                    <p>paryāgatamāpa tadvadupalakṣya tathaiva sarvathopacaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.24"> śleṣmagulminaṃ prāgeva vidhivadvāmayedavāmyamupavāsayet
                        | </p>
                    <p>laṅghitasyoṣṇakaṭutiktadīpanaṃ saṃsargamācaret | </p>
                    <p>tathā svedān vātagulmoktāni ca ghṛtādīni dviguṇahiṅgukṣārāmlavetasāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.25"> daśamūlakvāthe
                        vyoṣadāḍimahiṅguyavakṣārabiḍasaindhavayuktaṃ sarpiḥ siddhaṃ śleṣmagulmaghnam
                        | </p>
                    <p>bhallātakapaladvayaṃ laghupañcamūlaṃ ca pālikamudakāḍhake prasthāvaśeṣaṃ
                        pācayet | </p>
                    <p>tasmin kṣīraprasthe ca sarpiḥprasthaṃ
                        hiṅguviḍaṅgaśaṭhībiḍasaindhavakṣārarāsnānāgarapippalīṣaḍgranthāmadhukacitrakaiḥ
                        kāṣikairvipacet | </p>
                    <p>etad bhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaplīhakāsaśvāsagrahaṇīpāṇḍurogaghnam | </p>
                    <p>ṣaṭpalaṃ vā dviguṇakṣāraṃ kṣīrarahitaṃ
                        mastudadhikāñjikārdrakarasāḍhakadvayopetaṃ sādhayitvā prayuñjīta | </p>
                    <p>hiṅguharītakīpuṣkaramūlaśuṇṭhīsaindhavabiḍaśyāmāyavakṣāratumburucūrṇo
                        yavakvāthāplutaḥ sarpirbhṛṣṭo bhakṣitaḥ śūlagulmakāṭhi nyaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.26"> tato 'sya sarvamaṅgaṃ gulmaṃ ca sādhmānaṃ savibandhaṃ
                        kaṭhinamunnataṃ gūḍhamāṃsaṃ sthiraṃ mahāvastuṃ ca bahudhā bahuśaśca svedayet
                        | </p>
                    <p>snigdhasvinnaśarīrasya śithilatāṃ gate gulme yathoktāṃ ghaṭikāṃ lāgayet | </p>
                    <p>tayā saṅgṛhīte ca gulme ghaṭīmapanayet bhindyādvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.27"> tato hṛdayamāntraṃ ca varjayan gulmaṃ
                        vimārgājapadādarśānyatamena vastrāntaritaṃ prapīḍayet pramṛjyāt | </p>
                    <p>tataḥ sālvalādibhiḥ sukhoṣṇairlepayitvā lohapātraiḥ svedayet | </p>
                    <p>evamamunā krameṇa sthānādapasṛte śithilībhūte ca gulme virekān snehavato
                        dāśamūlikāṃśca bstīn vidadhyāt | </p>
                    <p>nīlinīghṛtamenaṃ dviguṇapramāṇaṃ pāyayet | </p>
                    <p>udaroktāni ca sarpīṃṣi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.28"> triphalākumbhanikumbhadaśamūlānāṃ ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭaṃ
                        kvāthaṃ ghṛtameraṇḍatailaṃ kṣīraṃ caikataḥ sādhayet | </p>
                    <p>ayaṃ miśrakasnehaḥ
                        kaphagulmavātaviḍvibandhodāvartaplīhodarayoniśūlānyapakarṣati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.29"> pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ
                        pālikaireraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau ṣaḍguṇe payasi pacedayaṃ miśrakasneho
                        gulmināṃ sraṃsano vṛddhividradhigulmavātavyādhiṣu ca paramamṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.30"> dantyāḥ palāni pañcaviṃśatistāvantyeva citrakasya
                        tāvatya eva harītakyaḥ sarvamekatra salilakalaśe 'ṣṭāṃśāvaśiṣṭaṃ sādhayitvā
                        pūte ca tasmin rase tāśca harītakīḥ pañcaviṃśatiṃ guḍapalāni
                        tailārdhakuḍavaṃ cūrṇīkṛtaṃ trivṛtākuḍavamardhapalonmitāṃ māgādhikāṃ
                        mahauṣadhaṃ ca prakṣipet | </p>
                    <p>tato mṛdvagninā lehībhūte 'vatārite śīte ca tailasamaṃ madhu karṣāṃśaṃ ca
                        caturjātakacūrṇaṃ miśrayet | </p>
                    <p>etā dantīharītakyaḥ sāvalehāḥ pañcaviṃśatyahobhirbhakṣyamāṇā
                        gulmārśaḥśvayathukuṣṭhakāmalārocakagrahaṇīpāṇḍuhṛdrogotkleśaplīhodaraviṣamajvarānapohanti
                        | </p>
                    <p>hṛdyaṃ sukhaṃ ca virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.31"> guḍākṣīrabhāvitaṃ vā trivṛtācūrṇaṃ
                        sarpirmadhubhyāmavalihyāt | </p>
                    <p>gugguluṃ vā gomūtreṇa pibet | </p>
                    <p>tena vā śyāmātrivṛtkuṣṭhadantīguggulukṣāraharītakīḥ pīlurasaṃ vā
                        samadhusarpirlavaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.32"> mūtrabastikṣārāṃśca tāṃstāṃstatra tatroktān
                        kṣīrarasasnigdhāhāro dvyahamekāhaṃ vā viśrāmya prayuñjīta | </p>
                    <p>kṣāro hi śleṣmāṇaṃ snigdhasthiraṃ madhuramāśayāt chindan kṣarayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.33"> kapharuddhamārgaśudhyarthaṃ vividhāṃśca
                        cūrṇalavaṇatakrāriṣṭāsavānavacārayet | </p>
                    <p>pippalīpippalīmūlasaindhavājājīcitrakacūrṇayuktāṃ ca jīrṇasurām | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.34"> vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiṣpānaurvirecanaiḥ | </p>
                    <p>bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭāsavairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.35"> ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyadi gulmo na śāmyati | </p>
                    <p>tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.36"> atha vastrāntaritaṃ saparyantaṃ gulmanicayaṃ pradīptena
                        śaralohāgnimanthatindukakāṣṭhānāmanyatamena nābhibastihṛdayāntraromarājīḥ
                        pariharan nātigāḍhaṃ parāmṛśet | </p>
                    <p>tataḥ kaṣāyasvāduśītairagnivegamupaśamayya varṇopakramaṃ kurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.37"> vyāmiśradoṣe tu vyāmiśramidameva yathoktaṃ vidadhyāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.38"> raktagulme punaratītaprasavakālāyā yoṣitaḥ
                        snehasvedapūrvakaṃ snehavirecanaṃ vitaret | </p>
                    <p>palāśakṣārodakasiddhaṃ ca yamakam | </p>
                    <p>gulmabhedanāya tīkṣṇoṣṇaṃ ca vidhim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.39"> evamabhidyamāne yonau yonivirecanārthaṃ kṣāreṇa
                        mahāvṛkṣakṣīreṇa vā yuktaṃ palalam | </p>
                    <p>tābhyāṃ vā bhāvitān kaṭukamatsyāṃstatpittabhāvitān vā varāhapittabhāvitān vā
                        naktakānūrdhvādhobhāgikadravyabhāvitān vā | </p>
                    <p>saguḍakṣāraṃ kiṇvaṃ vā | </p>
                    <p>bastiṃ ca sakṣārakṣīramūtraṃ dāśamūlikamuttarabastiṃ ca yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.40"> pravṛttaṃ tu raktaṃ rasaudanāśinyā upekṣeta | </p>
                    <p>atipravṛttaṃ tu raktaṃ raktapittopakrameṇa sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.41"> sarveṣu cānnapānasvarūpajño gulmeṣvāhāramagnibalāpekṣī
                        prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.42"> ānāhādiṣvapyāmaśuddhavātodāvartānurodhena gulmavat
                        pratikuryāditi | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.16.43"> mande 'gnau vardhate gulmaḥ pradīpte tu praśāmyati | </p>
                    <p>śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāṃ yattadāśrayau ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.17.1"> athāt udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.2"> sarvamevodaramatimātradoṣasañcayānubandhena
                        srotomukhanirodhādvyākulānilatayā yat prajāyate tasmādabhīkṣṇamudarī
                        virecanānyupayuñjīta | </p>
                    <p>mūtrakṣīrānyatarayuktameraṇḍatailamaharaharmāsamekaṃ dvau vā kṣīrāhāro vā
                        gavyaṃ vā māhiṣaṃ vā mūtram | </p>
                    <p>uṣṭrīkṣīravṛttirvā syāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.3"> śophaśūlānāhatṛṇmūrcchāparīto viśeṣeṇa payo 'nupānaṃ
                        gomūtreṇa prāṇadāṃ pibet | </p>
                    <p>pippalīsahasraṃ vā snuhīkṣīrabhāvitaṃ seveta | </p>
                    <p>tadbhāvitena vā kṛṣṇābhayācūrṇena kāsaram | </p>
                    <p>saindhavājamodayuktaṃ vā naimbaṃ tailam | </p>
                    <p>athavārdrakarasānuviddham | </p>
                    <p>siddhaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.4"> harītakīcūrṇaprasthayuktamāḍhakaṃ
                        ghṛtasyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathya suguptaṃ yavapalle māsaṃ
                        sthāpayet | </p>
                    <p>tataścod vṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhipratīvāpaṃ vipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.5"> athavā gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipācya
                        śītībhūtamabhimathya taṃ navanītaṃ mahāvṛkṣakṣīreṇaiva saha sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.6"> athavā
                        cavikācitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivāviḍaṅgatriphalākaṭurohiṇīdviharidrāśāṅkhinītrivṛddīpyakānardhakārṣikān
                        rājavṛkṣaphalamajjādvipalaṃ mahāvṛkṣakṣīradvipalaṃ
                        gomūtrakṣīraghṛtatrikuḍavaṃ caikadhyaṃ pācayet | </p>
                    <p>vidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmārānnighnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.7"> yāvaśūkapañcakolakaṣaṭpalena vā
                        mastudaśamūlakvāthāḍhakadvayena ca siddhaṃ sarpiḥprasthaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.8"> yavakolakulatthapañcamūlakaṣāyeṇa vā surāsauvīrakayuktaṃ
                        sarpiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.9"> sarpiṣpānasraste ca doṣe balavān virecanārthaṃ
                        mūtrāsavāriṣṭasurāḥ snuhīkṣīrayuktāḥ śīlayet | </p>
                    <p>virecanadravyakaṣāyaṃ nāgaradevadārupragāḍham | </p>
                    <p>trilavaṇādicūrṇaṃ vā dvitriguṇānulomanadravyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.10"> paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalāḥ karṣāṃśāḥ | </p>
                    <p>kampillakanīlinīphalatrivṛtānāṃ kramād dvitricaturbhiḥ
                        karṣairyuktāścūrṇayitvā mūtreṇa pibet | </p>
                    <p>jīrṇe ca peyāmaṇḍapo rasāśī vā syāt | </p>
                    <p>tataḥ ṣaḍrātraṃ savyoṣeṇa payasāśnīyāt | </p>
                    <p>tataḥ saptame 'hani punaścūrṇaṃ pibet | </p>
                    <p>anena vidhinā cūrṇamidamudarāṇi jātodakānyapi nibarhayati | </p>
                    <p>gulmabhedanāni ca prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.11">
                        vamanavirecanaśirovirecanavatsakādivacāharidrādivargadravyāṇi pṛthakpālikāni
                        sūkṣmakalkīkṛtāni lavaṇāni ca vajravṛkṣakṣīraprasthaṃ ca prakṣipya mūtragaṇe
                        mṛdvagninā ghaṭṭayan pācayet | </p>
                    <p>avidagdhakalkaṃ ca tatsiddhamavatārya śītībhūtamaṅguṣṭhamātrāṃ guṭikāṃ
                        vartayitvā yathābalaṃ tricaturo māsānupayojayet | </p>
                    <p>eṣā
                        mūtravartirmahārogaśvāsakāsapīnasaprasekaśvayathugulmapāṇḍukṛmikoṣṭhārocakāvipākodāvarteṣu
                        paramamagadam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.12"> kṛtavirecanaśca kṣāmadeho 'ntarāntarā kṣīramauṣṭrakaṃ
                        gavyamājaṃ vā vyoṣayuktaṃ śīlayet | </p>
                    <p>doṣaśeṣavijayāya ca śīlayeccavikānāgaraṃ kṣīreṇa piṣṭam | </p>
                    <p>suradārucitrakaṃ vā suraṅgāṃ vā punarnavaṃ vā triphalādantīrauhītakaniryūhaṃ
                        vā vyoṣakṣāropetaṃ tat snuhīkṣīraghṛtayuktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.13"> purāṇamannaṃ takramariṣṭāṃśca tāṃstān kṣīraṃ ca
                        dantīcitrakaviḍaṅgacavikātrikaṭukopetam | </p>
                    <p>tulyārdrakarasaṃ vā kṣīraṃ śīlayet | </p>
                    <p>pippalīvardhamānāṃ vā seveta | </p>
                    <p>śilājatu vā kṣīrāśī gugguluṃ vā | </p>
                    <p>punaḥ punaśca snehayedvirecayecca | </p>
                    <p>ātyayikāṃstu snehavirekairevopakrameta | </p>
                    <p>salilaṃ tu varjayet | </p>
                    <p>ānāhodāvartayoryathāsvaṃ pratikurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.14"> vātakṛteṣu pārśvaśūlopastambhahṛdgraheṣu
                        bilvakṣārāmbhasā tailaṃ pācayet | </p>
                    <p>syonākāgnimanthatilakuntalakadalyapāmārgānyatamakṣāreṇa vā vipakvaṃ tailam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.15"> kaphe pitte vā vātenāvṛte tābhyāṃ vā vāte balavān
                        vātagulmoktakrameṇairaṇḍatailaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.16"> limpecca jaṭharamudariṇāṃ
                        śigrupalāśārkāśvakarṇagajapippalīdevadārubhirmūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ | </p>
                    <p>vṛścikālīkuṣṭhaṣaḍgranthādvipunarnavadhānyanāgarapañcamūlakvāthairmūtraiśca
                        pariṣecayet | </p>
                    <p>pratatameva ca svedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.17"> viriktasya cāsya sadā mlānamudaraṃ
                        sālvalādibhirupanaddhaṃ ghanena vāsasā veṣṭayet | </p>
                    <p>evamenamanavakāśo vāyurna punarādhmāpayati | </p>
                    <p>tathāpi punaḥ suviriktasyādhmāne 'mlalavaṇān susnigdhān nirūhān dadyāt | </p>
                    <p>sopastambhe tu vāyau tīkṣṇoṣṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.18"> atha vātodariṇaṃ vidāryādisiddhena sarpiṣopasnehya
                        sveditāṅgaṃ tilvakaghṛtena bahuśo 'nulomayet | </p>
                    <p>kṛtāyāṃ ca saṃsargyāṃ balārthaṃ kṣīramavacārayet | </p>
                    <p>nivartayecca prāgutkleśāt krameṇa | </p>
                    <p>tato yūṣarasādibhirmandāmlalavaṇaiḥ samiddhānalamudāvartinaṃ punaḥ
                        snigdhasvinnamāsthāpayedvidāryādikvāthena citrāphalatailapragāḍhena
                        tīkṣṇoṣṇādhobhāgikadravyayuktena vā dāśamūlikena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.19"> dīptāgniṃ ca
                        baddhamalamasthisandhitrikapārśvādiśūlasphuraṇākṣepayuktaṃ
                        rūkṣamanuvāsayedvātaharāmlasiddhābhyāṃ tilorubūkatailābhyām | </p>
                    <p>bhojayeccainaṃ jāṅgalarasena vidāryādiśṛtena vā payasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.20"> saralamadhuśigrumūlakabījasnehāśca pānābhyañjanena
                        śūlaghnāḥ | </p>
                    <p>svedayeccābhīkṣṇaṃ jaṭharam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.21"> avirecyasya tu
                        payaḥsarpiryūṣarasabastyabhyaṅgasamabhaktauṣadhaiḥ saṃśamayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.22"> pittodariṇaṃ madhuravipakvena sarpiṣopasnehya
                        śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomyainaṃ madhughṛtasitāḍhyena
                        nyagrodhādiniryūheṇāsthāpayedanuvāsayecca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.23"> durbalaṃ tu prāgevānuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.24"> sañjātabalāgniṃ ca snigdhaṃ punaḥkṣīreṇa
                        satrivṛtkakenorubūkaśṛtena vā | </p>
                    <p>sātalātrāyamāṇābhyāṃ vāragvandhena vā saśleṣmaṇi pitte samūtreṇa savāte
                        tiktaghṛtānvitena payasā punaḥpunarvirecayet bastikarma cācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.25"> ebhireva kṣīrairvidāryādiśṛtena vā bhojayet | </p>
                    <p>pāyasena copanāhayedudaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.26"> śleṣmodariṇaṃ vatsakādisiddhena sarpiṣopasnehya
                        snuhīkṣīravipakvenānulomya kaṭukṣārayuktaiḥ kaphaharairāhāraiḥ saṃsarjya
                        trikaṭumūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayedanuvāsayecca | </p>
                    <p>kulatthayūṣeṇa vyoṣavatā kṣīreṇa vā bhojayet | </p>
                    <p>styānakaphodaraṃ kṣāramariṣṭāṃśca tīkṣṇān pāyayet | </p>
                    <p>satataṃ ca svedayet | </p>
                    <p>kiṇvasarṣapamūlakabījakalkairjaṭharamupanāhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.27"> sānnipātikamudaraṃ pratyākhyāya cikitset | </p>
                    <p>sarvamevetyeke sarvasya sarvātmakatvāt kṛcchratamatvācca | </p>
                    <p>doṣodrekatastu pratikurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.28"> saptalāśaṅkhinīniryāsasiddhena ca sarpiṣā
                        virecayenmāsamardhamāsaṃ vā | </p>
                    <p>mahāvṛkṣakṣīramūtrasiddhena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.29">
                        athāvājagandhājaśṛṅgīdantīdravantīsvādukaṇṭakapunarnavājharasīvṛścikālīmūṣikaparṇīmahāsahākṣudrasahāvṛkṣādinībhārṅgīgṛdhranakhītaṇḍulīyakadāḍimamātuluṅgamūlakvāthena
                        madanaphalailākuṣṭhakuṭilarāsnākalkagomūtrasaṃsṛṣṭena
                        saindhavalavaṇitenasnigdhenāsthāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.30"> tathā cānupaśāmyati nicayātmake sarvatra ca jaṭhare
                        jñātīnāśrāvya madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet | </p>
                    <p>pānabhojaneṣu vā viṣaṃ nikṣipet | </p>
                    <p>ikṣugaṇḍikāṃ vā bhakṣayet kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā vallīphalāni vā mūlakaṃ vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.31"> evaṃ hyasya doṣasaṅghātaḥ sthiro līna unmārgago
                        viṣeṇāśu pramāthinā vibhinno bahiḥ pravartate | </p>
                    <p>tenāgadatāṃ vrajati | </p>
                    <p>bhavāntaraṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.32"> hṛtadoṣaṃ ca śītāmbupariṣiktaṃ kṣīrayavāgūṃ pāyayet | </p>
                    <p>tatastrivṛdvāstukamaṇḍūkaparṇīkālaśākayavaśākānāmanya tamaṃ
                        svarasasādhitamanamlalavaṇasnehaṃ svinnāssvinnamanannabhuṅmāsamekamaśnīyāt | </p>
                    <p>tatsvarasameva ca tṛṣitaḥ pibet | </p>
                    <p>tataḥ śākairnirhṛte doṣe parato durbalāya kārabhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.33"> plīhodare yathādoṣamupasnigdhasvinnasya dadhnā
                        bhuktavato vāmabāhau sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>rudhirasyandanārthaṃ ca pāṇinā plīhānaṃ vimardayet | </p>
                    <p>punaśca snehapītaṃ viśuddhadehaṃ samudraśuktikṣāraṃ payasā pāyayet hiṅgu
                        suvarcikāṃ vā | </p>
                    <p>palāśakṣārodakena vā yavakṣāram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.34"> pārijātakekṣvākvapāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam | </p>
                    <p>saubhañjanakaniryūhaṃ vā pippalīcitrakasaindhavacūrṇayuktam | </p>
                    <p>amlasrutaṃ vā biḍamāgadhikāḍhyaṃ pūtikarañjakṣāram | </p>
                    <p>agnisāde tu trilavaṇādiṃ kṣārānariṣṭāṃśca pibet | </p>
                    <p>ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ mahāṣaṭpalaṃ rohītakaṣaṭpalaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.35"> rohītakatvakpalāni pañcaviṃśatiṃ kolaprasthadvayaṃ ca
                        toye kvāthayet tena kvāthena tathā pālikaiḥ pañcakolakaistaiḥ sarvaiśca
                        tulyayā rohītakatvacā kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ sādhayet | </p>
                    <p>tat paraṃ plīhahitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.36"> rohītakalatāḥ khaṇḍaśaḥ kalpitāḥ harītakīśca toye
                        gomūtre vā saptarātramāsunuyāt | </p>
                    <p>sa rasaḥ plīhagulmodarakṛmimehakāmalārśāṃsi sādhayati | </p>
                    <p>evamanupaśāmyatyaprāptapicchodake vātakapholbaṇe gulmavidhināgnikarma kuryāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.37"> pittolbaṇe tu jīvanīyaghṛtakṣīrabastivirecanāni
                        prayuñjīta | </p>
                    <p>punaḥpunaśca rudhiramavasecayet | </p>
                    <p>yakṛdākhye 'pyayameva kriyāvibhāgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.38"> baddhodare svinnāya satailalavaṇamūtraṃ tīkṣṇaṃ
                        nirūhamanuvāsanaṃ ca dadyāt | </p>
                    <p>sraṃsanāni cānnānyudāvartaharāṇi ca tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ yacca
                        kiñcidvātaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.39"> chidrodare svedavarjyaṃ kaphodaravadācaret | </p>
                    <p>dakodaretu pūrvamudakadoṣaharaṇārthaṃ rūkṣatīkṣṇauṣadhān
                        samūtrānniryūhacūrṇakṣārān kaphaghnāni dīpanīyāni cānnapānāni yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.40"> evamasiddhau baddhacchidradakodareṣvaśmaryāmiva suhṛdāṃ
                        prakāśya śastramavacārayet | </p>
                    <p>tatra baddhacchidrodarayoḥ snigdhasvinnasyādho nābheścaturaṅgulāni vāmato
                        'pahāyodaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamāntrāṇi niṣkāsya nirīkṣya
                        baddhagudodarasyāntrapratirodhakaraṃ bālaṃ malopalepamaśmānaṃ cāpaharet | </p>
                    <p>parisrāviṇi śalyamuddhṛtyāntraparisrāvaṃ viśodhya tacchidraṃ
                        markoṭakairdaṃśayet | </p>
                    <p>lagneṣu ca śirassu kāyamapanayet | </p>
                    <p>tato madhughṛtābhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ
                        vraṇamudarasya sīvyet | </p>
                    <p>yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā vraṇamabhilipya badhnīyāt | </p>
                    <p>atha nivātamāgāraṃ praveśya kṣīravṛttiṃ snehadroṇyāṃ vāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.41"> dakodare savaṣu ca jātodakeṣu jaṭhareṣu
                        vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasyāptaiḥ parigṛhītasyākakṣyātaḥ
                        paṭaveṣṭitodarasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya
                        vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātramavagāḍhaṃ vidhvā nāḍīṃ nidhāya
                        doṣodakamardhamātramavasiñcet | </p>
                    <p>tatonāḍīmuddhṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhanenopacaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.42"> sahasā sarvasnim visrāvite tṛṣṇā jvaro 'ṅgamardo
                        'tīsāraḥ śvāsaḥ kāsaḥ pādadāho vā jāyate | </p>
                    <p>pūryate ca sutarām | </p>
                    <p>atastṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantaraṃ
                        kṛtvā doṣodakamalpaśo visrāvayet | </p>
                    <p>nisrute ca doṣodake vimṛdyodaramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatareṇa gāḍhataraṃ
                        veṣṭayet | </p>
                    <p>tathā nādhmāpayati vāyuḥ | </p>
                    <p>laṅghayitvā ca yavāgūmalpasnehalavaṇāṃ mātrayā pāyayet | </p>
                    <p>tataḥ paraṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavet | </p>
                    <p>tato māsatrayaṃ kṣīrapeyāṃ pibet | </p>
                    <p>anyacca māsatrayamalpalavaṇamalpakṣīraṃ śyāmākaṃ koradūṣaṃ vā bhuñjīteti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.43"> prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram | </p>
                    <p>varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.44"> sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ | </p>
                    <p>ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.45"> vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite | </p>
                    <p>tasmāt bhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.46"> sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca | </p>
                    <p>bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.47"> yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram | </p>
                    <p>pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.48"> svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā | </p>
                    <p>atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.49"> guḍaṃ tilakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ | </p>
                    <p>āyāsādhvadivāsvapnayānayānāni ca tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.50"> nātyacchasāndramadhuraṃ pāna takraṃ praśasyate | </p>
                    <p>sakaṇālavaṇaṃ vāte pitte soṣaṇaśarkaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.51"> yavanīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare | </p>
                    <p>tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyuktaṃ nicayodare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.52"> madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>plīhni baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.53"> sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre vyoṣavatsalilodare | </p>
                    <p>gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām | </p>
                    <p>takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.17.54"> prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet | </p>
                    <p>sthairyakṛt sarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt | </p>
                    <p>bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti saptadaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.18.1"> athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.2"> pāṇḍvāmayinamādau kalyāṇakapañcagavyatiktakānāmanyatamaṃ
                        sarpiḥ pāyayet | </p>
                    <p>dāḍimasārataḥ kuḍavaṃ dhānyakārdhakuḍavaṃ pippalyaṣṭamikāṃ śuṇṭhīcitrakayośca
                        palaṃ palamekataḥ kalkīkṛtya toyāḍhake viṃśatipalaṃ ghṛtasya siddhaṃ
                        hṛtpāṇḍurogagulmaplīhārśaḥśvāsakāsamūḍhavātavātakaphārtiharamagnidīpanaṃ
                        vandhyānāṃ sammataṃ duḥkhaprasavinīnāṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.3">
                        durālabhācandanapaṭolatrāyamāṇāguḍūcīkirātatiktarohiṇīghananiśādvayendrayavadevadāruparpaṭakājamodaiḥ
                        kārṣikaiḥ kṣīrāḍhake ghṛtaprasthaṃ sādhayet | </p>
                    <p>pāṇḍurogakāmalāraktapittajvaradāhāsṛgdaravisphoṭaśvayathubhagandarārṇoghnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.4"> snigdhaṃ cainaṃ tīkṣṇirvāmayet | </p>
                    <p>punaśca snigdhaṃ mūtrayuktaṃ gavyaṃ māhiṣaṃ vārdhamāsaṃ payaḥ pāyayet | </p>
                    <p>māgadhikāśṛtaṃ vā | </p>
                    <p>mūtrasiddhāṃ vā triphalām | </p>
                    <p>saptāhaṃ mūtreṇa vā harītakīḥ kalkitāḥ | </p>
                    <p>svarṇakṣīrībhadradrārunāgaraśyāmātrivṛnmūlāni tenaiva vā kvathitāni | </p>
                    <p>ebhirvā śṛtaṃ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.5"> vatsakabījaviśālākuṣṭhakaṭukādārumustānāṃ samā bhāgāḥ
                        mūrvābhāgadvayamativiṣābhāgārdhaṃ ca cūrṇitaṃ sukhāmbunā pītvā
                        kṣaudramanulihyāt | </p>
                    <p>etat pāṇḍukāmalājvrārucigulmānāhāmavātaraktapittakāsaśvāsānapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.6"> trikaṭukakālatilalohairvā
                        mākṣikadhātutulyairmākṣikeṇavaṭakāvyoṣakāgniviḍaṅgabhāgā nava nava
                        cāyasacūrṇabhāgā madhughṛtābhyāṃ takreṇoṣṇodakena vopayuktā
                        hṛtpāṇḍurogakāmalākuṣṭhārśaḥśophodaraplīhamehaharāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.7"> mākṣikadhātucavikādārudārvītvaggranthikān triphalādīni
                        ca nava vicūrṇya cūrṇāddviguṇaṃ ca suślakṣṇaṃ pṛthaṅmaṇḍūraṃ tato gomūtraṃ
                        sarvato 'ṣṭaguṇaṃ paktvā tasmiṃstat kṣipet | </p>
                    <p>anantaraṃ ca vaṭakān kuryāt | </p>
                    <p>te takrānupānamabhyastāḥ paramauṣadhaṃ pāṇḍvāmayināṃ
                        śophārśaḥkuṣṭhakāmalāmehaplīhāḍhyavātakaphārtānāṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.8"> śilājatutāpyarūpyāyomalāḥ pṛthak
                        pañcapalikāstriphalādayaśca vigataghanāḥ palāṃśāḥ ślakṣṇarajasaḥ
                        sitopalāpalāṣṭakayuktāḥ kṣaudradrutā yogarājaḥ | </p>
                    <p>kulatthādiyūṣāśinā yathāgnyabhyavahṛtaḥ samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>yakṣmaviṣaviṣajvarakāsaśvāsāpasmāraharaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.9">
                        triphalākuṭajaphalaghanapaṭolapicumandamahauṣadhakaṣāyairmāsamardhamāsaṃ vā
                        bhāvitānyaṣṭau śilāhvayapalāni
                        samasitānyupakulyātugākṣīrīdhātrīphalakarkaṭakaśṛṅgyaḥ pṛthak palāṃśāḥ
                        nidigdhikāphalamūlayoḥ palaṃ trijātakatrikarṣaṃ ca kṣaudratripalayuktān
                        vaṭakān vartayet | </p>
                    <p>te dāḍimāmbukṣīrarasasalilasurāsavānyatamānupānā vajrābhidhānā
                        vajramivānantaroktān rogān dārayanti | </p>
                    <p>hṛdrogagalarogagarodarāsṛgdarabhagandaragulmavardhmaśukramūtradoṣāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.10"> drākṣāpippalīprasthadvayaṃ śarkarārdhatulāṃ
                        tavakṣīrīnāgaramadhukāni ca dvipalikāni cūrṇayitvāmalakarasadroṇe prakṣipya
                        mṛdvagninā pacet | </p>
                    <p>lehībhūte śīte ca tasmin madhuprasthamāvapet | </p>
                    <p>trisugandhikasya karṣatrayaṃ ca cūrṇīkṛtya darvyā parighaṭya
                        jātīpuṣpādivāsite mṛdbhāṇḍe nidadhyāt | </p>
                    <p>ayaṃ drākṣāleha upayujyamānaḥ
                        pāṇḍvāmayahṛdrogakāmalāhalīmakajvaragulmodaraśophodāvartādīnaparānapi
                        virekasādhyān vyādhīn prasahya vāyurivābhrāṇyapaharati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.11"> bhojanaṃ tu sātmyataḥ
                        śāliyavagodhūmamudgajāṅgalamāṃsāni payo ghṛtaṃ vṛṣapaṭolavetaparpaṭaśākaṃ
                        drākṣādāḍimakharjūrāmalakarasāni | </p>
                    <p>pānamanupañcamūlasiddhaṃ vāri vātādhike | </p>
                    <p>ghanadrīberaśuṇṭhīsādhitaṃ pittottare | </p>
                    <p>śleṣmaṇyariṣṭasīdhumārdvīkāsavāḥ | </p>
                    <p>sarvatra vā takram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.12"> bījakasāraprastham | </p>
                    <p>varāyāḥ palāni pañcaviṃśatiḥ | </p>
                    <p>pañca drākṣāyā balāyāḥ sapta jaladroṇe paktvā pādaśeṣaṃ tebhyo rasamādāya
                        pūtaśīte 'smin śarkarātulāṃ madhuprasthaṃ karṣāṃśāni ca cūrṇitāni
                        vyoṣavyāghranakhośīrakramukailāvālukakuṣṭhamadhukāni nikṣipya ghṛtabhājane
                        sarvamaikadhyaṃ yavapalle grīṣme daśarātraṃ viṃśatirātraṃ śīte sthāpayet | </p>
                    <p>ayaṃ bījakasārāriṣṭaḥ
                        pāṇḍukāmalāmehahṛdrogavātaśoṇitaviṣamajvarārocakakāsaśvāsān nibarhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.13"> gaṇḍīrataroḥ samūlapuṣpaśākhasya tulāmāharet | </p>
                    <p>ardhatulāṃ daśamūlasya triphalāyāḥ pṛthagardhaprastha kuṭajatvacaśca | </p>
                    <p>kuḍavāṃśān mustāruṣkarakṛmighnendrayavān | </p>
                    <p>pālikān pāṭhādantīmadhurasārāsnāśaṭhīcitrakān | </p>
                    <p>mṛdvīkārdhaprasthaṃ ca ṣoḍaśaguṇe pādaśeṣamambhasi vipācya rasamādadīta | </p>
                    <p>taṃ pūtaśītaṃ sitopalātulādvayena lohacūrṇaprasthena ca yuktaṃ
                        māgadhikārdhaprasthena ślakṣṇapiṣṭena granthikapalenārdhapalikaiśca
                        maricaviḍaṅgailavālukaiḥ pralipte ghṛtakumbhe nidhāpayet | </p>
                    <p>māsamātraṃ sthito 'yaṃ gaṇḍīrāriṣṭo 'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt | </p>
                    <p>granthyarbudakṛmiharaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.14"> athavā cavyakuṣṭhacitrakapralipte bhājane mastudroṇaṃ
                        guḍatulāṃ pippalīprasthatrayaṃ triphalāprasthatrayaṃ viḍaṅgaprasthatrayaṃ
                        kuḍavāṃśāṃśca maricaparūṣakadrākṣākāśmaryaphalendrayavān dvipalikāni ca
                        dantīcitrakabhallātakāni cūrṇitāni prakṣipet | </p>
                    <p>tato yavapallasthaṃ pakṣamupekṣya yathābalaṃ pibet | </p>
                    <p>eṣa mastvariṣṭaḥ
                        pāṇḍurogamehasthaulyamedorśograhaṇīplīhaśophodarabhagandaraharaḥ | </p>
                    <p>paramaṃ cāgnidīpana iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.15"> bhavati cātra | </p>
                    <p>pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ vihitaṃ yaccikitsitam | </p>
                    <p>vikalpyametadviduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.16"> snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu pattike | </p>
                    <p>ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.17"> mṛdaṃ nirghātayet kāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ | </p>
                    <p>balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.18"> vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam | </p>
                    <p>mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.19"> vṛścikālī ca bhārṅgī ca sakṣīraistaiḥ śṛtaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān | </p>
                    <p>tadvat kesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśādvalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.20"> mṛddveṣaṇāya tallaulye vitaredbhāvitāṃ mṛdam | </p>
                    <p>viḍaṅgenātiviṣayā pāṭhayā nimbapallavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.21"> vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayāthavā | </p>
                    <p>mṛdbhedābhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.22"> kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat | </p>
                    <p>pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ | </p>
                    <p>prasthaḥ siddho ghṛtād gulmakāmalāpāṇḍurogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.23"> dantīcatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ | </p>
                    <p>ghṛtaprasthaḥ śṛtastadvat plīhāśvayathujicca saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.24"> purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ | </p>
                    <p>kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.25"> haridrātriphalānilbabalāmadhukasādhitam | </p>
                    <p>sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.26"> gomūtre dviguṇe dārvīkalkārdhapalasādhitaḥ | </p>
                    <p>dārvīpañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.27"> māhiṣātsarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve paraḥ pare | </p>
                    <p>siddhaṃ kālīyakakvāthe saniśaṃ cottare hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.28"> āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā | </p>
                    <p>satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayet kāmalāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.29"> pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā | </p>
                    <p>kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā | </p>
                    <p>saśarkarāṃ tribhāṇḍīṃ vā gavākṣīṃ vā prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.30"> triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam | </p>
                    <p>prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.31"> tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam | </p>
                    <p>kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.32"> rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmacalanigrahaiḥ | </p>
                    <p>kaphasammūrchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.33"> hāridranetramūtratvakśvetavarcāstadā naraḥ | </p>
                    <p>bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.34"> daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ | </p>
                    <p>krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.35"> rasaistaṃ rūkṣakaṭvamlaiḥ śikhitittiridakṣajaiḥ | </p>
                    <p>śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.36"> bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavṇoṣṇaṃ ca śasyate | </p>
                    <p>sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathāśayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.37"> svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate | </p>
                    <p>vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ | </p>
                    <p>nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.38"> gomūtreṇa pibet kumbhakāmalāyāṃ śilājatu | </p>
                    <p>māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇyajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.39"> guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī | </p>
                    <p>mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.40"> trivṛtāṃ tadvirikto 'dyāt svādu pittānilāpaham | </p>
                    <p>drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.41"> yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān | </p>
                    <p>mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyāgnivṛddhaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.18.42"> kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām | </p>
                    <p>payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam | </p>
                    <p>pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyākramam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.19.1"> athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.2"> śvayathuṣu doṣajeṣu sarveṣu sarvasareṣvāmānubaddheṣu
                        laṅghana pācanaśodhanānyādau yojayet | </p>
                    <p>snehajeṣu virūkṣaṇānyauṣadhāni virūkṣaṇottheṣu snehanāni | </p>
                    <p>tatrāmajeṣu laṅghitavato laghvannamaśitasya
                        bhadradārunāgaramaricaprativiṣāviḍaṅgendrayavānuṣṇāmbunā | </p>
                    <p>nāgaradevadārupathyāvarṣābhvo vā | </p>
                    <p>pañcakolakājājīnidigdhikāmustapāṭhārajanīrvā | </p>
                    <p>mūtravartiṃ vā navāyasaṃ vā | </p>
                    <p>gurubhinnapurīṣastu takraṃ savyoṣasauvarcalakṣaudram | </p>
                    <p>guḍaharītakīṃ vā śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.3"> itarastrivṛttryūṣaṇakaṭurohiṇyayaścūrṇāni
                        triphalākvāthena | </p>
                    <p>vyoṣayavakṣārāyorajāṃsi vā | </p>
                    <p>bibhītakakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā | </p>
                    <p>gugguluṃ vā gomūtreṇa | </p>
                    <p>harītakīṃ vā | </p>
                    <p>tulyaguḍāṃ vā śuṇṭhīṃ punarnavakaṣāyānupānām | </p>
                    <p>ārdrakaṃ vā tulyaguḍamardhapalābhivṛddhaṃ pañcapalaprakarṣaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>māsamayaṃ prayogaḥ śophaśoṣārśaḥ
                        śvāsakāsaprasekapīnasālasakāgnisādagulmodarapramehapāṇḍukāmalāmanovikārānapaharati
                        | </p>
                    <p>ārdrakarasaṃ vā śālikṣīrāhāraḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.4"> nivṛttāmadoṣaḥ śṛtāni payāṃsi sarpīṃṣi ca | </p>
                    <p>trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlaiḥ siddhaṃ kṣīram | </p>
                    <p>mahauṣadhamuruṅgīmūlābhyāṃ vā | </p>
                    <p>varṣābhūmayūrakapañcakolairvā | </p>
                    <p>kumbhanikumbhavyoṣāgnikairvā karabhīkṣīravṛttirvā syāt gomūtraṃ mahaṣīmūtraṃ
                        vā sakṣīraṃ kṣīrāśanaḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.5">
                        dāḍimayavānīyavānakadhanikāpāṭhāmlavetasamaricapañcakolabilvaphalayāvaśūkānakṣamātrān
                        salilāḍhake vipācya tatkaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ
                        sādhayecchophārśogulmamehāgnisādaharam | </p>
                    <p>arśovihitavidhinā citrakadadhno navanītamādadīta | </p>
                    <p>taccitrakamūlagarbhaṃ sacitrakakalkatakrasiddhaṃ samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.6"> yathādoṣocchrayaṃ ca dhānvantaraṃ kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ
                        tiktaṃ mahātiktamudaroktāni vā tilvakacaturthāni ghṛtāni pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.7"> daśamūlakvāthakaṃse pathyāśataṃ
                        guḍatulonmiśramādhiśrayet | </p>
                    <p>lehībhūte tatra trikaṭukatrijātakayavakṣāracūrṇaṃ prakṣipet
                        kṣaudrārdhaprasthaṃ ca | </p>
                    <p>etā daśamūlaharītakyo 'tipravṛddhamapi
                        śvayathumudarārocakāvipākapāṇḍurogagulmamehaśvāsakāsakārśyāmavātāmlapittamūtraśukradoṣāṃśca
                        nighnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.8">
                        śaṭhīpuṣkaramūlakāravīcitrakājājījīvantībilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairdaśamūlena
                        ca parigṛhītāni ghṛtatailabhṛṣṭāni
                        peyādīnyannānyalpasnehalavaṇānyupakalpayet | </p>
                    <p>sparśasukhāṃścābhyaṅgapradehasekān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.9">
                        śaileyasthauṇeyakaśrīveṣṭakāgarudevadāruhareṇukākuṣṭhadhyāmakapadmakamāṃsīmāgadhikāvanyadhānyatālīsapatrakacaturjātakapalāśāmbudāmbupriyaṅguspṛkkānakhaiḥ
                        ślakṣṇapiṣṭaistailamabhyaṅgaṃ pacet | </p>
                    <p>taiśca pradehaṃ kuryāt | </p>
                    <p>sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca | </p>
                    <p>kevalairvākṣamajjābhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.10"> viśeṣataścaikāṅgajeṣu
                        punarnavahiṃsrākośātakīkaravīrakiṃśukātiviṣardhivṛddhimūṣikaparṇīhastikarṇanalikānākulīsthūlakākādanīsālatriphalādevadārulodhratālaparṇīdaśapatrikājayantībhiḥ
                        pralepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.11"> mūlakatoyena kavoṣṇena
                        vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthena vā snānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.12"> athānilaje śvayathau trivṛtameraṇḍatailaṃ vārdhamāsaṃ
                        māsaṃ vā pibet | </p>
                    <p>eraṇḍatailameva ca viḍvātasaṅge prāgbhaktaṃ payasā rasairvā | </p>
                    <p>vātaharābhyaṅgasvedopanāhāṃśca kuryāt | </p>
                    <p>viśeṣeṇa caikāṅgage mātuluṅgāgnimanthaśuṇṭhī devadāruhiṃsrāpralepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.13"> pittaje nyagrodhādisiddhaṃ sarpiḥ pibet | </p>
                    <p>tiktakaṃ vā | </p>
                    <p>mūrchāratitṛḍdāheṣu kṣīram | </p>
                    <p>tadeva tu sraṃsanārthī mūtrayuktam | </p>
                    <p>abhayāmaradārumadhukakaṭukādantīcandananiculapaṭolamūrvādārvītrāyamāṇopakulyāviśālākvāthaḥ
                        sasarpirupayuktaḥ
                        śvayathuviṣavīsarpajvaradāhapipāsāntaḥsantāpasannipātānupaśamayati | </p>
                    <p>ghṛtakṣīrakṣīrivṛkṣavetasamañjiṣṭhāmṛṇālacandanādibhiḥ śītavīryaiḥ
                        kalpayedabhyaṅgādīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.14"> kaphotthe tvāragvadhādisādhitaṃ tailaṃ pibet | </p>
                    <p>kṣāramūtratakrāsavāriṣṭāṃśca | </p>
                    <p>bhallātakacitrakavyoṣaviḍaṅgabṛhatīphalāni pṛthak
                        prasthāṃśānyacchadhānyāmladroṇe gomayāgninā tribhāgaśeṣamavatārayet | </p>
                    <p>tatpūtaśītaṃ mastukalaśena sitopalātulayā ca yuktamagnikamāgadhikākalkalipte
                        dṛḍhe bhāṇḍe samāvāpya vaihāyase suguptaṃ sthāpayet | </p>
                    <p>tato daśāhasthito 'yamupayukto bhallātakāriṣṭaḥ
                        śophodarārśobhagandaragrahaṇīkṛmikuṣṭhamehakārśyakikkasān satvaramapanayati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.15"> triphalāmaricadrākṣāpippalīkāśmaryaphalānāṃ pratyekaṃ
                        śataṃ guḍatulāmudakadroṇaṃ ca madhuliptabhājanasthaṃ saptāhamuṣṇe kāle
                        dvisaptāhaṃ śīte dhārayet | </p>
                    <p>ayamaṣṭaśatariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa | </p>
                    <p>purāṇapiṇyākakṛṣṇāśigrutvagatasīsikatā mūtrapiṣṭāḥ sukhoṣṇāḥ pralepe dadyāt | </p>
                    <p>ekrāṅgage tu kālāsaralājaśṛṅgyajagandhāśvagandhaikaiṣikāḥ | </p>
                    <p>śuṇṭhīkulatthatarkārīkuṣṭhārjakacitrakajalamūtrāṇi snāne | </p>
                    <p>caṇḍāgaruṇī vilepane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.16"> saṃsargasannipātayoryathādoṣodayamidameva sādhanam | </p>
                    <p>ekadeśāśraye ca śvayathau yathāsannaṃ vamanādīni raktāvasecanaṃ ca kurvīteti
                        | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.17"> prāyo 'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śophaṃ sarāgaṃ
                        prakaroti tatra | </p>
                    <p>visarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.19.18"> grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ | </p>
                    <p>gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhisalavaṇaṃ picchilaṃ madyamamlam | </p>
                    <p>dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi | </p>
                    <p>svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha viṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.20.1"> athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.2"> pūrvarūpeṣveva sarvavisarpāṇāṃ laṅghanaṃ rūkṣaṇaṃ
                        sirāmokṣaṇamullekhanaṃ virecanaṃ ca kuryāt | </p>
                    <p>na tu kadācidapi snehanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.3"> nirāmeṣu kṣīṇakapheṣu ca śītavīryāṇi sarpīṃṣi
                        tiktakatrāyamāṇāghṛtādīni pāne dadyāt | </p>
                    <p>tatra madanendrayavapaṭolapicumandamadhukekṣurasān vamane 'vacārayet | </p>
                    <p>drākṣātrivṛttriphalātrāyamāṇā virecane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.4">
                        mustadevadārukuṣṭhaśatāhvāvārāhīdhānyākakṛṣṇagandhāvaṃśārtagalān
                        lepasekeṣvanilaje hrasvavaḍhravallīkaṇṭakapañcamūlāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.5"> pitte tu
                        kamalotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukaśarkarādrīberakucandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi
                        nyagrodhādiṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.6">
                        śleṣmaṇyajagandhāśvagandhāsaralakālakaiṣikāgaruvocarāsnāvacāśītaśivendravallīgomūtrāṇi
                        varaṇādiṃ ca saṃsarge yathādoṣabalaṃ vikalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.7"> tatra kaphasthānāśrite sāme pittasthānagate ca rūkṣā
                        viśītāḥ pralepapariṣekāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.8"> pitte tanavaḥ suśītāḥ saghṛtā vastrāntaritāḥ kṣaṇe kṣaṇe
                        cāpanīyānye prayojyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.9"> dvandvajeṣu yathāyathaṃ doṣāṃścikitset | </p>
                    <p>viśeṣeṇāgnivisarpe mahātiktakaṃ pibet | </p>
                    <p>granthivisarpe raktapittasaṃsargamavekṣya prāglaṅghanādīni virecanāntāni
                        śamanāni ca yojayet | </p>
                    <p>tato vātaśleṣmaharaṃ karma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.10"> śūle ca tadā
                        snigdhāmloṣṇābhirutkārikābhirgranthīnāmupanāhanam | </p>
                    <p>vātakaphavisarpoktaiśca lepastaireva vā siddhena tailena toyena vā pariṣekaḥ
                        | </p>
                    <p>limpedvā śuṣkamūlakasya kalkena naktamālatvaco vā | </p>
                    <p>bibhītakena vā vijayākṣanāgabalāgnimanthabhūrjagranthivaṃśapatrāṇāṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.11">
                        dantīcitrakamūlatvakkāsīsārkasnuhīkṣīrabhallātakāsthibhiruṣṇairlepaḥ
                        śilāmapi bhinatti | </p>
                    <p>dīrghakālaprasakte tu granthau triphalāṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>madhupippalīrvā | </p>
                    <p>mustāsaktubhallātakāni vā | </p>
                    <p>sīghumadhuśarkarān vā | </p>
                    <p>mātuluṅgarasānuviddhāṃ madirāṃ vā | </p>
                    <p>girijatuṃ vā gulmabhedanaṃ vā | </p>
                    <p>taptalohopalādipīḍanaṃ vā | </p>
                    <p>jatrūrdhvagate tīkṣṇadhūmavamanāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.12"> tathāpyabhede kṣāreṇāgninā vā dahet | </p>
                    <p>pāṭayitvā vā śastreṇa pariśodhayet | </p>
                    <p>vidagdhaṃ vā raktamapanīyāpanīya punaḥpunaḥ svedayet | </p>
                    <p>evaṃ paryāyeṇa raktapitte vātaśleṣmaṇi cottiṣṭheta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.13"> sarvasmin visarpe paryāgate vidārite ca vraṇavat | </p>
                    <p>tailaṃ ca dārvīviḍaṅgakampillakaiḥ granthivraṇasādhanaṃ sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.14"> kardamake śīghrataraṃ sutarāṃ ca vamanādīni kṛtvā
                        punarjalaukobhirasṛgavasecayet | </p>
                    <p>asṛkprakledāddhi tvaṅmāṃsasirāsnāvasaṅkledo bhavati | </p>
                    <p>pibecca kaṣāyaṃ ghanapaṭolapicumandānām | </p>
                    <p>mustośīrāmalakasārivāṇām | </p>
                    <p>candanotpalayoḥ | </p>
                    <p>paṭolādivargasya vā | </p>
                    <p>ghṛtamiśraṃ vā dārvītvaktiktāpaṭolayaṣṭyāhvāriṣṭamasūratriphalātrāyamāṇānām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.15"> virekārthaṃ ca trivṛccūrṇaṃ sarpiṣā payasā drākṣārasena
                        gharmāmbhasā vā pāyayet | </p>
                    <p>trāyamāṇāśṛtaṃ pittodvṛtto kṣīramiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.16"> śreṣṭhāsrasrutirevātra visarpo hyasṛgāśrayaḥ | </p>
                    <p>yacca nāsāvasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.20.17"> na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam | </p>
                    <p>tena doṣo hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti viṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.21.1"> athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.2"> pūrvarūpeṣveva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakrameta | </p>
                    <p>tatra vātottare meṣaśṛṅgīśārṅgeṣṭairaṇḍaguḍūcīdvipañcamūlasiddhaṃ tailaṃ
                        ghṛtaṃ vā pānābhyaṅgayorvidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.3"> pittottare
                        dhavāśvakarṇakakubhavacāpunarnavapalāśapicumandamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ
                        sarpiḥ | </p>
                    <p>athavā paṭolapicumandadārvīdurālabhātiktarohiṇīpāṭhāparpaṭakatrāyamāṇānāṃ
                        pālikān bhāgān jalāḍhakadvaye 'ṣṭabhāgaśeṣaṃ kvāthayet | </p>
                    <p>tena kārṣikaiścandanopakulyāmustātrāyantīndrayavabhūnimbaiḥ kalkitaiḥ sapiṣo
                        dvādaśapalaṃ sādhayet | </p>
                    <p>etattiktakaṃ sarpiḥ
                        kuṣṭhavisarpavisphoṭagaṇḍagaṇḍamālāśvayathupiṭakāraktapittadurnāmavātaśoṇitakāmalāpāṇḍvāmayonmādadāhatṛḍbhramakaṇḍūkuṣṭhanāḍīgulmamadatimiravyaṅgaśvitrāpasmārabhagandharodarapradarajvaragaravidradhigrahaṇīhṛdrogānapaharati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.4">
                        saptacchadakaṭukātiviṣāśamyākapāṭhāmustatriphalośīrapaṭolaparpaṭakapippalīdvayadvirajanīdvisārivā
                        candanadurālabhāpadmakavacāśatāvarīviśālākuṭajabījavṛṣamūrvāguḍūcībhūnimbatrāyamāṇāmadhukagarbhaṃ
                        dviguṇāmalakarasamaṣṭaguṇāmbu sarpirvipakvaṃ mahātiktakākhyaṃ
                        ghṛtamadhikaguṇaṃ pūrvasmāt | </p>
                    <p>guggulupañcatiktaṃ vā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.5"> kaphottare
                        sālapriyālaśamyākāriṣṭasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhaiḥ sādhitam | </p>
                    <p>athavā bṛhatīdvayakākamācīśukanāsākvāthe
                        maricaviḍaṅgaśigrujātīdevadārukṣavakaharidrābhayākalkena vājimūtreṇa ca
                        siddhaṃ sarpiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.6"> sarveṣu ca bhallātakatuvarakasiddhārthakānyatamatailam | </p>
                    <p>bhallātakapathyākṛmighnasiddhaṃ vā haviḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.7"> tataḥ snigdhasya yathādoṣaṃ yathāsannaṃ ca saṃśodhanāni
                        prayuñjīta | </p>
                    <p>sirāṃ ca balāpekṣī vidhyedekāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā | </p>
                    <p>antarāntarā ca punaḥpunaḥ snehaṃ pibet | </p>
                    <p>durbalaṃ hi śūnyakoṣṭhaṃ kuṣṭhinaṃ vāyurabhibhavati | </p>
                    <p>vamane tvasya madhukakuṭajabījanimbapaṭolapallavāni vidadhyāt | </p>
                    <p>kumbhanikumbhatriphalā virecane māṇibhadravaṭakāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.8"> paṭolaviśālayormūlaṃ triphalā ca pṛthak
                        tribhāgonatriśāṇāḥ kaṭukātrāyamāṇe śāṇāṃśe śuṇṭhyāstribhāgonaḥ śāṇaḥ tadetat
                        palamaikadhyaṃ salile vipācya pāyayet | </p>
                    <p>ūrdhvādhoviriktaśca jīrṇe jāṅgalarasenāśnīyāt | </p>
                    <p>evametat ṣaḍrātraprayogāt paraṃ
                        pittakaphaśophakuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇārśobhagandaragrahaṇīpāṇḍuhalīmakakāmalāviṣamajvarahṛdbastivedanāghnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.9"> ubhayānulomanaṃ vā brāhmīsvarasasādhitaṃ sarpiḥ pibet | </p>
                    <p>āvartakītulāṃ salilārmaṇe 'ṣṭāṃśaśiṣṭāṃ vipācya tena niryūheṇa tanmūlaiśca
                        ghṛtaprasthaṃ sādhayet | </p>
                    <p>tato mātrāmekāhāntaraṃ pibet | </p>
                    <p>ūrdhvādho viricyamānastṛṣitaḥ | </p>
                    <p>śītalavaṇamāranālaṃ jīrṇasnehaśca tenaiva kodravaudanamaśnīyāt | </p>
                    <p>anena kuṣṭhaśvitrāpacībhagandaranāḍīvraṇākhuviṣāṇi sidhyanti | </p>
                    <p>medhyaṃ caitat puṃsavanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.10">
                        dārvīpaṭolabṛhatīsevyamadananimbakṛtamālaghanendrayavaiḥ sasnehairāsthāpanam
                        | </p>
                    <p>ebhireva ca vipakvaḥ sneho 'nuvāsanārhasyānuvāsanam | </p>
                    <p>dantīmaricaphaṇijjakārdrakakarañjabījapippalīviḍaṅgasaindhavairūrdhvajatrugate
                        kuṣṭhe kṛmiṣu ca śirovirekaḥ | </p>
                    <p>sūtrasthānokto vairecanikadhūmaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.11"> tataḥ sarvato viśuddhasyāntarbahiḥ śamanāni prayuñjīta
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.12">
                        khadirakadaratiniśāsanaśirīṣaśiṃśapāśākasarjārjunajambūkaravīradhavāmalakīmuṣkakākṣikabadarīvañjulanimbakarañjakadambamadhūkasārān
                        sārdrān
                        kṛtamālaniculapaṭolāṅkolabalābilvakuṭajakaṭabhīpāribhadrasahacaragṛdhranakhīvaraṇavardhamānārkasaubhañjanāṭarūṣakaśatāvarīśvadaṃṣṭrāhimārāśvakarṇaśrīparṇīsvayaṃguptāgnimanthendravāruṇīkākodumbarikāmeṣaśṛṅgīṭuṇṭukaguḍūcīvarṣābhūvāyasībṛhatīdvayarohiṇīmūrvāśārṅgaṣṭāmūlāni
                        ca śakalayitvā pṛthak triṃśatpalikāni saṅkṣudya mahati kaṭāhe
                        'ṣṭaguṇenāmbhasā kvāthayet | </p>
                    <p>aṣṭabhāgaśeṣaṃ niryūhamavatārya parisrāvya ca tasmin sarpiṣaḥ palaśatatrayaṃ
                        vipacedīṣadavaśeṣakaṣāye ca vidalīkṛtāruṣkarasahasratrayamatrāvāpya punaḥ
                        pācayedvigatasvarasānyaruṣkarāṇyapāsya tasmin snehe sucūrṇitāni prakṣipet | </p>
                    <p>vyādhighātavyoṣanākulīmārkavārkakākādanītagarakaṭukākuṣṭhabilvahiṅguviḍaṅgacitrakātiviṣāmustendrayavendravāruṇīrūpya
                        malaloharajolohakāntarasāñjanābhraśukanāsādevadālītriphalālāṅgalikīviśālākumbhanikumbhavacāvārāhīmahādrumakośātakīprapunnāṭasomaparṇīnalikādvayapaṭolījātīpallavatāpyakāravellīkūlikākandakasaptacchadaśārṅgeṣṭotpalasārivāgugguluśilājatumūrvākustumbarījīvakadvayapāṭhendrurekhāvajrakandaharidrādvayalavaṇapañcakāni
                        pratyekaṃ tripalikāni śṛṅgīviṣapalaṃ caikaṃ tato darvyā samantādāghaṭya
                        suguptaṃ bhūmau dhānye vā māsaṃ nikhanet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.13"> atha kṛtasaṃśuddhisvastyayanaḥ kuṣṭhī prātastato
                        mātrāmupayuñjīta | </p>
                    <p>jīrṇe ca yatheṣṭamāhāraṃ tenāsya pūrvamaṅgāni tudyante bhidyante śūyante
                        sphuranti sphuṭanti ca | </p>
                    <p>tataḥ saptarātrāt punaḥ svasthībhavanti | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.14"> yogarājamavalihya samastaṃ saṃjñayaiva
                        kathitottamaśaktim | </p>
                    <p>hanti kuṣṭhamatipātitagātraṃ snāyujālapariśeṣamaśeṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.15"> śvāsāgnisādārucikāsayakṣmagulmāḍhyavātagrahaṇīpramehān
                        | </p>
                    <p>śophaṃ kṛmīn pāṇḍugadaṃ jvarāṃśca nivartayatyeṣa rasāyanāgryaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.16">
                        triphalādaśamūlamūrvāmustasaptacchadadārunimbatvaggavākṣīcitrakamañjiṣṭhāvyoṣacūrṇaṃ
                        navaguṇaiḥ saktubhiryuktaṃ sakṣaudraṃ śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.17"> athavā kṣuṇṇānyavān nistuṣān rātrau
                        gomūtraparyuṣitānahani kiliñje śoṣayedevaṃ saptāhaṃ bhāvayecchoṣayecca | </p>
                    <p>tatastān saktūn kṛtvā
                        bhallātakaprapunnāṭāvalgujacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktānasanādikaṣāyeṇa
                        pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.18"> evamasanādikvāthapītānāmāragvadhādikaṣāyapītāna vā
                        gojīrṇakānāṃ vā yavānāṃ saktūnaruṣkarāgnimanthacūrṇamiśrān
                        khadirāsanasārarohitakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa dāḍimāmlavetasāmlena
                        saindhavalavaṇena sitāmadhumadhureṇāloḍya pāyayet | </p>
                    <p>eṣa sarvamanthakalpaḥ | </p>
                    <p>yāvakāṃśca bhakṣyānapūpapūrṇakośaśaṣkulī prabhṛtīn kuryāt | </p>
                    <p>yavavacca godhūmaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.19"> surāṃ kalpayet palāśakṣārabhāvitaśālitaṇḍulapiṣṭena
                        kṣārodakenaiva sveditena
                        priyaṅgugajapippalīcitrakakebukailāvālukaparipelavalodhramaricaviḍaṅgacūrṇamiśreṇa
                        nave caināṃ bhājane jatusṛte kṣaudrapippalīlipte sthāpayet | </p>
                    <p>tato gandharasopapannāṃ kuṣṭhine pātuṃ dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.20"> khadiraśiṃśapāsāramuttamakāraṇīṃ brahmīṃ kośavatīṃ ca
                        kaṣāyakalpena vipacet | </p>
                    <p>tena kvāthena taṇḍulān bhāvayet | </p>
                    <p>piṣṭaṃ ca svedayet | </p>
                    <p>abhiṣuṇuyācca pūrvavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.21">
                        trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākebukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
                        rasamādāya palāśadroṇyāmabhyāsicaya
                        khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍamekaviṃśativārānnirvāpya tatastaṃ rasamāsicya
                        sthālyāṃ gomayāgninā sādhayet | </p>
                    <p>sidhyati cāvapet | </p>
                    <p>pippalīcūrṇasya bhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasya tataścaturbhāgāvaśiṣṭe
                        'vatīrṇe bhūyo 'gnitaptamayaḥpiṇḍaṃ tasmin prakṣipet praśāntaṃ ca lohapātre
                        suguptaṃ nidadhyāt | </p>
                    <p>iyamayaskṛtiḥ dussādhamapi kuṣṭhaṃ mehaṃ vā sādhayati | </p>
                    <p>sthūlaṃ karśayati śophamupahanti sannamagnimuddharati | </p>
                    <p>viśeṣeṇa rājayakṣmiṇāmupadiśyate | </p>
                    <p>varṣaśatāyuścaināmupayujya puruṣo bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.22"> asanādikvāthamāsicya palāśadroṇyamayoghanaistaptaiḥ
                        saṃyojya nirvāpya ca kṛtasaṃskāre kalaśe prakṣipya vatsakādiṃ prativāpya
                        kṣaudraṃ ca suguptaṃ māsaṃ nidhāyopayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.23"> evaṃ nyagrodhādiṣvāragvadhādiṣu cāyaskṛtiṃ vidadhyāt | </p>
                    <p>khadirasuradārukvāthaprasthaṃ kṣaudraprasthaṃ matsyaṇḍikāpprasthaṃ
                        lohacūrṇārdhaprasthaṃ triphalācaturjātakamaricāni ca kārṣikāṇi prakṣipyāyase
                        bhāṇḍe māsasthitaṃ tadupayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.24"> rasāyanaprayogeṇa ca lohatulāṃ tuvarakāsthīni
                        bhallātakānyalambuṣāmavalgujaṃ guggulumarśovihitavidhānena vā citrakamiti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.25"> bhavati cātra | </p>
                    <p>kilāsakuṣṭhagrahaṇīpramehasthūlatvadurnāmabhagandareṣu | </p>
                    <p>pāṇḍutvaśūnatvakaphāmayeṣu manthādiyogān vidadhīta dhīmān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.26"> śālayo yavagodhūmakoradūṣāḥ priyaṅgavaḥ | </p>
                    <p>mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.27"> triphalāruṣkarāriṣṭakṣaudrayojitabhāvitam | </p>
                    <p>dhātrīkhadiranimbāmburasaṃ mudgapaṭolajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.28"> madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat | </p>
                    <p>annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tvamlalavaṇoṣaṇam | </p>
                    <p>dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.29"> tulārdhaṃ nimbapañcāṅgyāstathā khadirasārataḥ | </p>
                    <p>harītakīdalatulāṃ bhallātakatulāṃ daśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.30"> kṛṣṇāviḍaṅgakuḍavāvaikadhyaṃ vipacejjale | </p>
                    <p>kaṣāyaṃ taṃ parisrāvya nidadhyāttāmrabhājane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.31"> ṣaṇmāsataḥ pibet kuṣṭhakṛmimehairvimucyate | </p>
                    <p>nimbāriṣṭa iti khyāto varuṇenaiṣa nirmitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.32"> viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palaṃ palaṃ trīṇi palāni
                        kumbhāt | </p>
                    <p>guḍasya ca dvādaśa māsameṣa jitātmanā hantyupayujyamānaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.33">
                        kuṣṭhaścitraśvāsakāsodarārśomehaplīhagranthirugjantugulmān | </p>
                    <p>siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumuhṣorbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.34"> kaṭukāpaṭolamūlottamāvacānimbarātrimañjiṣṭhānām | </p>
                    <p>saṃśīlitaḥkaṣāyastvagāmayān śleṣmapittabahulān hanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.35"> vātottarāṃstu sarpirvipācitaṃ kvathitakalkitaiśca
                        kaṭukādyaiḥ | </p>
                    <p>khadirāriṣṭaguḍūcīsuratarudārvīśca kalpayet pṛthagevam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.36"> śītaḥ kaṣāyaḥ khadirasya pītaḥ sakṣaudratārkṣyo harati
                        prasahya | </p>
                    <p>tvakkaṇṭharogāpacigulmamehān balāhakān vāyuriva pracaṇḍaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.37"> sarpirmadhubhyāṃ triphalārasena viḍaṅgakalkena ca
                        samprayuktaḥ | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ kaṣāyaḥ khadirasya hanti tiṣṭhan kaṣāyaṃ manasīva dharmaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.38"> khadirasya lūnaśiraso mūle khātasya madhyamaṃ mūlam | </p>
                    <p>chitvādho 'yaḥkumbhaṃ rasasaṃgrahaṇāya nidadhīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.39"> liptāt kṛṣṇamṛdendhanaiśca nicitādādīpitādvahninā | </p>
                    <p>tasmādyaścyavate rasaḥ sa sahitaḥ kṣaudrājyadhātrīrasaiḥ | </p>
                    <p>pītaḥ kuṣṭhabhagandarārurapacīmehāsrapāṇḍūn jayet | </p>
                    <p>prasthastasya jarāṃ ca bhojyamiha tu tyājyaṃ ca bhallātavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.40"> yojya khadiravannimbaśiṃśapāragvadhāsanam | </p>
                    <p>rohatikaṃ surāhvaṃ ca dhadirodakapāyinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.41"> dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham | </p>
                    <p>abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.42"> darvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhāmūtreṇa sūkṣmarajaso
                        dharaṇapramāṇāḥ | </p>
                    <p>pītā jayanti gudajodaragulmakuṣṭhakoṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpramehān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.43">
                        lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅgapratyakpuṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.44"> raktā nimbaṃ suratarukṛtaṃ pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā
                        māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.45"> daśapalamariṣṭapallavakusumajaṭātvakphalaṃ yathākālam | </p>
                    <p>prayāharet samastaṃ kṛtamālatarośca tattadvat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.46"> sañcūrṇyāsanakhadirakvāthenāplāvya śoṣayedanile | </p>
                    <p>citrakaghanabhallātakagokṣurakamahauṣadhatriphalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.47"> lohaviḍaṅgāvalgujasitopalāḥ palasamā rajīkṛtya | </p>
                    <p>saptāhamekatastadrasena bhṛṅgyāstato bhāvyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.48"> atha pītamakṣamātraṃ ghṛtena dugdhena koṣṇasalilairvā | </p>
                    <p>acirāt karoti vahniṃ matiṃ smṛtiṃ pāṭavaṃ medhām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.49"> kṛmikuṣṭhagaṇḍapāṇḍupramehavaktrāmayārucicchardīḥ | </p>
                    <p>apacībhagandarasthaulyaduṣṭanāḍīvraṇavyaṅgān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.50"> kaphapittajān vikārān viśeṣataḥ suviṣamān nivartayati | </p>
                    <p>varṣādviṣagarakṛtyā nityābhyāsena khalatipalitāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.51"> trikaṭūttamātilāruṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā | </p>
                    <p>guṭikā rasāyanaṃ syāt kuṣṭhajicca viṣyā ca saptasamā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.52">
                        candraśakalāgnirajanīviḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ | </p>
                    <p>vaṭakā guḍāṃśaklṛptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.53"> viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām | </p>
                    <p>salāṅgalīkṛṣṇatikopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.54">
                        pathyākaliṅgakapalāśaphalendurājībhallātakāsthicaturaṅgulacitrakārkaiḥ | </p>
                    <p>sāvartakīkṛmiharaiḥ kramavardhitāṃśaiḥ mūtreṇa tulyatuvarairvaṭakā gadaghnāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.55"> śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā | </p>
                    <p>sāyomalā sāmalakā satailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.56"> bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ | </p>
                    <p>mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.57"> sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram | </p>
                    <p>lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā madhusarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.58"> kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ paramaṃ syāttadauṣadham | </p>
                    <p>varākaṇāviḍaṅgān vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.59"> khadiraśakalacūrṇaṃ kṣaudrasarpirvimiśraṃ | </p>
                    <p>sagirijatuviḍaṅgaṃ mātrayā sevamānaḥ | </p>
                    <p>laghumitahitabhojī brahmacārī jitātmā | </p>
                    <p>śvayathukiṭibhakoṭhaśvitrakuṣṭhāni hanyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.60"> khadirāsanasārasya tulāṃ droṇe 'mbhasaḥ kṣipet | </p>
                    <p>aṣṭame 'hani tattoyaṃ pacedādarvilepanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.61"> triphalārdhatulācūrṇaṃ tatpādena tu bākucīm | </p>
                    <p>tadardhaṃ dvīpino mūlaṃ tadvadbrāhmīṃ samārkavām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.62"> lohakrimighnadviprasthaṃ kṣiptvā tadvaṭakīkṛtam | </p>
                    <p>kuṣṭhamehagrahaṇyarśobhagandariṣu pūjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.63"> lāṅgalītriphalālohacūrṇaṃ daśapalaṃ pṛthak | </p>
                    <p>guṭikātriśataṃ ṣaṣṭiṃ kuryādbhṛṅgarasāplutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.64"> chāyāśuṣkāṃ ca tatrārdhaguṭikāṃ bhakṣayet puraḥ | </p>
                    <p>jīrṇe rasena rūkṣeṇa peyāpūrvaṃ ca bhojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.65"> yantrito brahmacaryādyaiḥ krameṇa guṭikāmapi | </p>
                    <p>khādet parastānmāsasya bhavet kāmacaraḥ kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.66"> evaṃ sarvāṇi kuṣṭhāni jayatyatibalānyapi | </p>
                    <p>dhīmedhāsmṛtiyuktaśca nīrugjīvet samāḥ śatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.67"> vāsāmṛtānimbavarāpaṭolavyāghrīkarañjodakakalkapakvam | </p>
                    <p>sarpirviṃsarpajvarakāmalāsrakuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.68">
                        triphalātrikaṭudvikaṇṭakārīkaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ | </p>
                    <p>savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.69"> piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe
                        snehanaṃ recanaṃ ca | </p>
                    <p>kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hanyāt kṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.70"> yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā | </p>
                    <p>kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyatryasanodakā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.71"> mūtre vinītā triphalārase vā siddhā ghṛte vāmbhasi
                        kevale vā | </p>
                    <p>rasāyanaṃ pathyabhujo haridrā nihanti pāṇḍvāmayakuṣṭhamehān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.72"> pibedamṛtavalyā vā svarasaṃ yantrapīḍitam | </p>
                    <p>medhyaṃ tat kuṣṭhamehārśaśchardivātāsranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.73"> sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭṭalairhitaḥ svedaḥ
                        | </p>
                    <p>svinnotsannaṃ vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.74"> rudhirāgamārthamathavāśṛṅgālābūbhirapaharedraktam | </p>
                    <p>pracchedalpaṃ kuṣṭhaṃ nirecayedvā jalaukobhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.75"> ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām | </p>
                    <p>saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.76"> yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu | </p>
                    <p>teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.77"> lepo 'tikaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca | </p>
                    <p>pītāgadasya kāryo viṣaiḥ samantrāgadaiścānu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.78"> stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni | </p>
                    <p>kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.79"> jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenena | </p>
                    <p>ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.80"> āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ
                        haridre | </p>
                    <p>śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaḥ karavīrakaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.81"> granthiśca bhūrjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo
                        guggulukṛṣṇagandhe | </p>
                    <p>phaṇijjako vatsakasaptaparṇapīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.82"> vacāhareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ
                        ca | </p>
                    <p>manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāsīsalodhrārjunamustasarjāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.83"> ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva
                        piṣṭāḥ | </p>
                    <p>siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇāḥ pradehā bahuśāḥ prayojyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.84"> kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ surendraluptaṃ
                        kiṭibhaṃ sadadrum | </p>
                    <p>bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktānacirānnarāṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.85"> nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe
                        suradāruśigru | </p>
                    <p>sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.86"> taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ
                        tailāktamudvartayituṃ yateta | </p>
                    <p>tathāsya kaṇḍūḥpiṭakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.87"> mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakakuṣṭhalodhrāḥ
                        | </p>
                    <p>gandhopalaḥ sarjarasaṃ viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.88"> tailaktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni
                        dadyādavacūrṇanārtham | </p>
                    <p>dadruḥsakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.89"> kāṇḍe mahāvṛkṣabhave nilīnaḥ svinnaḥ kukūle
                        puṭapākayuktyā | </p>
                    <p>vicarcikāṃ sarṣapakalkapiṇḍo nihanti lajjāmiva rāgavegaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.90"> manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ
                        pradehaḥ | </p>
                    <p>tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ gosalilena piṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.91"> guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ | </p>
                    <p>śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.92"> ubhayaharidrāsahitaiścātrikatailena miśritairebhiḥ | </p>
                    <p>dinakarakarābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.93"> maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam | </p>
                    <p>tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.94"> tenāliptaṃ sidhma saptāhāt gharmasevino 'paiti | </p>
                    <p>māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.95"> mayūrakaṃ jarjaritaṃ samūlaṃ dagdhvā parisrāvya ca
                        saptakṛtvaḥ | </p>
                    <p>tenāmbhasā kaṅguṇikotthatailaṃ siddhaṃ paraṃ sidhmanibarhaṇāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.96"> jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kāmpillakaṃ payastuttham | </p>
                    <p>eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.97"> deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā | </p>
                    <p>carmairkuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.98"> saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam | </p>
                    <p>mūlaṃ snuhīśirīṣābhyāṃ citrakāsphotayorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.99"> karañjabījadviniśāvyoṣaiḍagajasarṣapāḥ | </p>
                    <p>varā vellaṃ ca taistailaṃ sagomūtrairvipācitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.100"> kuṣṭhaduṣṭavraṇagranthigaṇḍamālābhagandarān | </p>
                    <p>viśeṣādvātakaphajān hantyabhyaṅgena vajrakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.101">
                        eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgīkampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ | </p>
                    <p>nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhāśrīveṣṭagugguluśilāharitālaviśvaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.102"> tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram
                        | </p>
                    <p>atiśayitavajrakaguṇaṃ śvitrārśogranthimālāghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.103"> kanakakṣīrī śailā bhārṅgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca | </p>
                    <p>jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.104"> saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotam | </p>
                    <p>guñjairaṇḍakabṛhatīmūlatvaksurasārjakaphalāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.105"> kuṣṭhaṃ pāṭhā mustā ṣaḍgranthātumburutvaco mūrvā | </p>
                    <p>eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.106"> haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako 'mṛtāsaṅgaḥ | </p>
                    <p>saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak svarjikālavaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.107"> etaistailaṃ tailaṃ kaṭutailaṃ vā caturguṇe mūtre | </p>
                    <p>karavīramūlapallavatoye ca vipācitaṃ jayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.108"> kaṭukālābunyastaṃ jityābhyaṅgena vātakaphakuṣṭham | </p>
                    <p>maṇḍaladadrūkoṣṭhakṛmipāmāvicarcikāḥ sutarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.109"> sikthakatutthakaguggulusindūrarasāñjanaiḥ kaṭukatailam
                        | </p>
                    <p>pāmākiṭibhavicarciṣu sādhitamabhyañjane śreṣṭham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.110"> śaileyakampillakapaṭṭikāhvasurāṣṭrajāsarjarasopalāni | </p>
                    <p>śilā ca cūrṇo navanītayuktaṃ kuṣṭhe sravatyabhyadhikaṃ praśastaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.111"> eḍagajakuṣṭhasaindhavasiddhārthaviḍaṅgakāñjikairliptam
                        | </p>
                    <p>kṛmipāmāsidhmadadrūmaṇḍalakuṣṭhaṃ śamaṃ yāti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.112"> lākṣāvyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭāḥ
                        kuṣṭhasiddhārthakāśca | </p>
                    <p>takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.113"> dūrvābhayāsaindhavacakramarda kuṣṭherakāḥ
                        kāñjikatakrapiṣṭāḥ | </p>
                    <p>tribhiḥ pralepairapi baddhamūlāṃ dadrūṃ ca kaṇḍūṃ ca vināśayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.114"> manaḥśilātvakkuṭajaṃ sakuṣṭhaṃ salomaśaḥ saiḍagajaḥ
                        karañjaḥ | </p>
                    <p>granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.115"> palāśanirdāharasena vāpi karṣonmitānyāḍhaka sammitena
                        | </p>
                    <p>darvīpralepaṃ pravadanti lepametat paraṃ kuṣṭhaniṣūdanāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.116"> elācitrakanimbavṛṣakaṃ kuruvindanāgarārkaṃ ca | </p>
                    <p>cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.117"> kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu | </p>
                    <p>bhidyante dīryanti ca liptānyarkābhitaptāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.118"> māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ
                        | </p>
                    <p>mūtraṃ pittaṃ kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhanullepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.119"> mustaṃ triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ
                        kaliṅgayavāḥ | </p>
                    <p>sasaptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥsiddhārthakaṃ snānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.120"> eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇadastathodgharṣaḥ | </p>
                    <p>tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.121"> karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām | </p>
                    <p>mūtre darvīlepaḥ kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.122"> śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjāt phalaṃ tvaco dārvyāḥ
                        | </p>
                    <p>sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.123"> śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi | </p>
                    <p>piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhahā lepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.124"> dārvīrasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya | </p>
                    <p>āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.125"> iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya | </p>
                    <p>snāne pāne ca hitāstathāṣṭamaścāśvamārasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.126"> ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ | </p>
                    <p>tailaghṛtapākayogaiśceṣyante kuṣṭhaśāntyartham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.127"> sarṣapakarañjakośātakāni tailānyatheṅgudīnāṃ ca | </p>
                    <p>kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ śreṣṭhaṃ ca khadirasārasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.128"> śītāḥ pradehasekāstiktaṃ sarpiḥ sirāvirekaśca | </p>
                    <p>viśaraṇadāhaklede visphoṭe carmadalane ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.129"> śīrṇanakharomamāṃsaḥ kṛmimānannāmbhasī tyajet kuṣṭhī | </p>
                    <p>sadhyodugdhaṃ dugdhaṃ ṣaṇmāsān kārabhaṃ bhajetsamadhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.130"> eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām | </p>
                    <p>uddālanaṃ ca dantā gośvavarāhoṣṭradantāśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.131"> rajanīdvayaṃ kṛmighnaṃ prapunāṭaṃ rājavṛkṣamūlaṃ ca | </p>
                    <p>kuṣṭhotpāṭanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.132"> śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām | </p>
                    <p>utsanneṣu ca lepāḥ savarṇakaraṇāstathābhyaṅgāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.133"> pakṣāt pakṣāt chardanānyabhyupeyānmāsānmāsācchodhanaṃ
                        cāpyadhastāt | </p>
                    <p>śuddhirmūrdhnaḥsyāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛṅmokṣaṇaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.134"> yo durvānto durvirikto 'thavā syāt kuṣṭhī
                        doṣairuddhatairvyāpyate 'sau | </p>
                    <p>nissandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.21.135"> vratadamayamasevātyāgaśīlābhiyogo dvijagurusurapūjā
                        sarvasattveṣu maitrī | </p>
                    <p>jinajinasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti
                        ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvāviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.22.1"> athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.2"> kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam
                        | </p>
                    <p>śvitramatastaśchāntyai yateta dīpte yathā bhavane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.3"> madayantyāḥ savāyasyāḥ surabhyāragvadhasya ca | </p>
                    <p>śataṃ palānāṃ pratyekaṃ varāyāstvāḍhakatrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.4"> vyāghrīvahnikapotāvatsakakhadirārkamūladantyaindryaḥ | </p>
                    <p>saniśādvayā daśapalā kvāthe 'mīṣāṃ kṣipet piṣṭvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.5"> bījaṃ karañjeṅgudaśigrunimbānnīlīṃ
                        sanīlotpalacandralekhām | </p>
                    <p>śyāmāṃ kirātaṃ kaṭukatrayaṃ ca pañcāḍhakaṃ tatra ca pañcagavyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.6"> śamayatyacireṇa ghṛtaṃ mṛduhutavahasādhitaṃ mahānīlam | </p>
                    <p>na kilāsameva kevalamapacīkṛmikāsakuṣṭhamabhyastam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.7"> unmādāpasmārāvarśovidradhiśirorogān | </p>
                    <p>galagaṇḍagulmagaṇḍānarbudaśophapramehagalarogān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.8"> savisarpaśoṣapavanavyādhīnviṣamajvarān hanyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.9"> saṃśodhanaṃ viśeṣāt pītasnehasya yojayedanu ca | </p>
                    <p>śvitre sraṃsanamagryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.10"> taṃ pītvābhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam | </p>
                    <p>seveta viriktaśca tryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.11"> śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt | </p>
                    <p>sphoṭeṣu nissṛteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.12"> malayūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā
                        samutkvāthya | </p>
                    <p>pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.13"> vituṣāvalgujabajāccūrṇaṃ govāribhāvitādvahuśaḥ | </p>
                    <p>mūlakvāhena pibet kalitarukṛtamālamadanaphalgūnām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.14"> pīte kilāsī tilatailadigdho dine dine syādravipādasevī
                        | </p>
                    <p>jīrṇe ca takrāplutakodravāśī sphoṭodbhavāyaiṣa vidhistrirātram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.15"> vidhvānyedyuḥ sphoṭakān kaṇṭakaistān
                        bastāmbhobhirghṛṣṭayā śuktavartyā | </p>
                    <p>limpet kāmaṃ lepanādvedanāyāṃ lepo yojyaḥ śaṅkhanābhirjalena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.16"> vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmairyāvaśūkapaṭucitrakayuktaiḥ | </p>
                    <p>kolatulyaguṭikārdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaśamano varalepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.17"> gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe
                        saṃsthitaṃ kṣaudramiśram | </p>
                    <p>pakṣādūrdhvaṃ śvitraṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.18"> mārkavamathavā khāded bhṛṣṭaṃ tailena lohapātrastham | </p>
                    <p>bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanupibecśvitranāśāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.19"> pūtīkārkavyādhighātasnuhīnā mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavā
                        jātijāśca | </p>
                    <p>ghnantyālepācśvitradurnāmadadrūn pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.20"> dvaipyaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā śvitre
                        lepastailayukto variṣṭhaḥ | </p>
                    <p>pūtīkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko 'pi hanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.21"> rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgānahnicchāyāyāṃ śoṣayet
                        sphoṭahetūn | </p>
                    <p>evaṃ vārāṃstrīn bhāvayecślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.22"> akṣatailadrutālepaḥ kṛṣṇasarpodbhavāmaṣī | </p>
                    <p>śikhipittaṃ tathā dagdhaṃ drīberaṃ vā tadāplutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.23"> upoṣitāyānnakālāṃstrīn śvetakṛkavākave | </p>
                    <p>yaṣṭyāhvakuṣṭhaiḍagajabījacūrṇaṃ ghṛtānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.24"> dadyāttasya purīṣeṇa śvitramuddālya lepayet | </p>
                    <p>māsaṃ hantyāśu tacśvitraṃ viśeṣādguhyasaṃśrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.25"> lepaḥ paṭuvellaśilā kāsīsaṃ rocanā kanakapuṣpī | </p>
                    <p>gopittayuktamathavā capalāñjanayugmaloharajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.26"> kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā sagomūtrā | </p>
                    <p>kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ sagorudhiram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.27"> nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā | </p>
                    <p>hastimadādhyuṣito vā mālatyāḥ kṣārakakṣāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.28"> siddhārthakābṛhatyau karañjakośātakīphalaṃ guñjā | </p>
                    <p>śukanāsā sagavākṣī svarṇakṣīrīnikumbhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.29"> lāṅgalikī hayamārastilvakabhallātakāśvamūtrī ca | </p>
                    <p>mustā snuhī sahiṃsrā suvarṇaśakalā phalopetā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.30"> mūlakabījaṃ vyoṣaṃ pīluviḍaṅgāni karṇikāraśca | </p>
                    <p>picumandajātīkisalayabākucikātutthakuṣṭhāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.31"> kaṭurohiṇīmanohvātriphalā ca sukalkitā gavāṃ mṛtre | </p>
                    <p>gajahayakharamūtrāṇāṃ pātratritayaṃ snugarkadugdhābhyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.32"> dvau kuḍavāviha dadyāt sarṣapatailācca cāturthīm | </p>
                    <p>darvīlepaṃ siddhā rasakriyā mūtrikā nāma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.33"> śvitraṃ ghṛṣṭaṃ liptaṃ trīnālepāṃstayā na laṅghayati | </p>
                    <p>maśatilakacarmakīlagranthyarbudasarvakuṣṭhaghnī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.34"> kuḍavo 'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ | </p>
                    <p>mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaḥ paraṃ śvitre ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.35"> kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje vā gajasya mūtreṇa parisrute
                        ca | </p>
                    <p>droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ datvā pacedbījamavalgujānām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.36"> śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena praliptaṃ bahuśaḥ
                        praghṛṣṭam | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ maśaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.37">
                        bhallātakadvīpisudhārkamūlaguñjāphalatryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam | </p>
                    <p>tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.38"> snugarkadugdhe tadvidadhīta lepam | </p>
                    <p>kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maśeṣu durnāmasu carmakīle ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.39"> śudhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām | </p>
                    <p>śvitraṃ kasyacideva praśāmyati kṣīṇapāpasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.40"> kṛmicikitsitam | </p>
                    <p>snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare | </p>
                    <p>utkleśitakrimikaphe śarbarīṃ tāṃ sukhoṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.41"> surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvārdhavāriṇi | </p>
                    <p>taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgālākṛmijitkalkayojitam | </p>
                    <p>satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādbastiṃ tato 'hani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.42"> tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam | </p>
                    <p>trivṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ | </p>
                    <p>ūrdhvādhaḥśodhite kuryāt pañcakolayutaṃ kramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.43"> kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam | </p>
                    <p>kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.44"> śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu | </p>
                    <p>udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.45"> viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ | </p>
                    <p>pibet sasvarjikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.46"> rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt | </p>
                    <p>palāśabījapattūrapūtīkādvā pṛthak pibet | </p>
                    <p>sakṣaudraṃ surasādīn vā lihyāt kṣaudrayutān pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.47"> śatakṛtvo 'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam | </p>
                    <p>kṛmimānmadhunā lihyāt bhāvitaṃ vā varārasaiḥ | </p>
                    <p>śirogateṣu krimiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.48"> ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ | </p>
                    <p>paktvā pūpalikāṃ khādet dhānyāmlaṃ ca pibedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.49"> sapañcakolalavaṇamasāndraṃ takrameva vā | </p>
                    <p>nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.50"> viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet | </p>
                    <p>viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.51"> dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet | </p>
                    <p>surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ ca kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.52"> tilvakoddālakapale trivṛcchyāme tadardhataḥ | </p>
                    <p>dantīdravantyāvardhena tadardhe cavyacitrakau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.53"> piṣṭvā viḍaṅgayūṣeṇa tena bhāvitapīḍitāt | </p>
                    <p>tailaprasthaṃ tilātsādhyaṃ krimighnadviguṇe rase | </p>
                    <p>tacchodhanaṃ pibet kāle vidadhyāccānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.54"> kośātakīkarañjomāsarṣapasnehakalpanam | </p>
                    <p>kṛtvā tenaiva vidhinā pāyayedudarakrimim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.55"> purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane | </p>
                    <p>śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.56"> raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitam | </p>
                    <p>indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.22.57"> kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca
                        parṇavanti | </p>
                    <p>samāsato 'mlānmadhurānrasāṃśca krimīn jighāṃsuḥ parivarjayecca ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayoviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.23.1"> athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.2"> sarveṣu kevalānilavikāreṣvantarbahiḥ snehasvedau
                        sālvalenopanāho nivātaṃ sthānaṃ prāvaraṇāni daśamūlakvāthasiddhā
                        mahāsnehapragāḍhāḥ snigdhā dadhyamlā nāgarapippalītīkṣṇā
                        grāmyānūpaudakaśiraḥpiśitarasāḥ payāṃsi yūṣāḥ prīṇanāni cānnāni | </p>
                    <p>taireva ca māṃsairmahāsnehasaṃsṛṣṭaistadaktānāmabhīkṣṇaṃ piṇḍādisvedāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.3"> api ca | </p>
                    <p>kolakulatthāmarataruyavamisimāṣātasīvacākuṣṭham | </p>
                    <p>rāsnātailaphalāni ca vātajidutkārikāmloṣṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.4"> biḍālanakuloṣṭrasṛgālādicarmabhirbandhaḥ | </p>
                    <p>snigdhā bastayo nāvanāni ca prayojyāni | </p>
                    <p>doṣopakramaṇīyaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.5"> snigdhasvinnasya hi todabhedāyāmaśūlādayo vātavikārāḥ
                        śīghramupaśāmyanti | </p>
                    <p>snehaśca dhātūn puṣṇāti balaṃ ca dehe janayati | </p>
                    <p>tasmāt punaḥ punaḥ snehasvedau śīlayet | </p>
                    <p>tanmṛdūkṛte ca koṣṭhe nāvatiṣṭhantyanilāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.6"> yadi tu sadoṣatvānna nivartante tataḥ sarvaśarīrage 'pi
                        vāyau viśeṣataḥ pakvāśayāśrite mṛdusnehavirecanaṃ tilvakasarpiḥ
                        sātalāghṛtamairaṇḍatailaṃ vā kṣīreṇa dadyāt | </p>
                    <p>evaṃ hi viśuddhasrotaso 'nāvṛtaḥ pavano vicarannāśu śāntimeti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.7"> api ca | </p>
                    <p>snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ | </p>
                    <p>sroto badhvānilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.8"> atha durbale virecye nirūhaṃ
                        pācanīyadīpanīyadravyayuktamevaṃvidhaṃ ca bhojyam | </p>
                    <p>bhojyayuktaṃ vā sraṃsanamavacārayet | </p>
                    <p>viśuddhasya ca samiddhe 'grāvasakṛt snehasvedau svādvamlalavaṇaṃ cānnapānam | </p>
                    <p>evamapyanivṛttāvavapīḍakasnehān bastikarma ca prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.9"> āmāśayagate kṛtavamanasya ṣaḍḍharaṇaṃ cūrṇaṃ parataśca
                        yathārhaṃ snehādīn | </p>
                    <p>nābhideśamāśrite bilvaśalāṭubhiḥ siddhān matsyān | </p>
                    <p>aśeṣakoṣṭhāśrite punararśograhaṇīvihitamāmamalapācanaṃ
                        kṣāropayogānantargulmopakramaṃ ca prayuñjīta | </p>
                    <p>hṛdayasthe aṃśumatyā śṛtaṃ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.10"> śrotrādigate śirogate ca viśeṣeṇa snaihikaṃ nasyaṃ
                        dhūmaṃ śirobastimardanālepanānyathāsvaṃ ca srotasāṃ prīṇanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.11"> tvaci sthite 'bhyaṅgasvedanivātāni | </p>
                    <p>rakte śītapradehavirekaraktamokṣāḥ | </p>
                    <p>māṃsamedasorvirekāsthāpanaśamanāni | </p>
                    <p>asthimajjñorantarbahiḥsnehāḥ | </p>
                    <p>śukraprāpte harṣaḥ śukralaṃ cānnapānam | </p>
                    <p>vibaddhe tu śukre virecanam | </p>
                    <p>tato 'nubandhe 'nantaroktāṃ kriyāṃ kuryāt putrakāmīyaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.12"> śuṣyati tu garbhe bāleṣu ca
                        yaṣṭīmadhukakāśmaryaphalasārivāśarkarāśṛtaṃ payo dadyāt | </p>
                    <p>māṃsādamāṃsarasāṃśca bṛṃhaṇīyasnehayuktān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.13"> sirāsnāvasandhiprāpte
                        'bhyaṅgamardanasvedopanāhabandhāgnikarmāṇi | </p>
                    <p>saṅkoce māṣasaindhavasādhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>svāpe bahuśo raktāvasecanam | </p>
                    <p>na tvaṅgamlānau śoṣabhayāt | </p>
                    <p>srutaraktasya tailalavaṇāgāradhūmaiḥ pradehaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.14">
                        athāpatānakinamasrastākṣamastabdhalāṅgulamavedanamasvedanamapralāpinamakhaṭvāghātinamabahirāyāminaṃ
                        copakrameta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.15"> tatra prāgeva snigdhasvinnāṅgaṃ
                        vyoṣaviḍaṅgaśvetamaricairanyaiśca tīkṣṇaiḥ śirovirecanaiḥ srotoviśuddhaye
                        kṛtanasyamanantaraṃ cainaṃ vidāryādikvāthamāṃsarasakṣīradadhivipakvaṃ
                        sarpiracchaṃ pāyayet | </p>
                    <p>tathā nātimātramanilaḥ prasarati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.16"> tato bhadradārvādivargaṃ vātaghnamāhṛtya
                        sayavakolakulatthaṃ sānūpamāṃsaṃ ca niṣkvāthya tatkaṣāyeṇāmlakṣīravatā
                        madhuravargapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipacet | </p>
                    <p>tamapatānakinamabhyaṅgapariṣekāvagāhapānabhojanānuvāsananāvaneṣu vidadhyāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.17"> balīyasi ca vāte sukhoṣṇakarīṣapūrṇe kūpe
                        nikhanyādāmukham | </p>
                    <p>taptāyāṃ vā rathakāraculyāṃ śilāyāṃ vā surāpariṣiktāyāṃ śāyayet
                        palālāvacchannam | </p>
                    <p>svedayedvā piṇḍena | </p>
                    <p>mūlakorubūkasphūrjātakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ vā talamabhyaṅgādiṣu
                        yojyam abhuktavatā caitat pītamamladadhimaricavacāyuktamākṣepakamapahanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.18">
                        tilapīḍanopakaraṇadravyāṇyalpakālatailaparipītānyavakṣudya mahati kaṭāhe
                        pānīyenāplāvya kvāthayedāsnehopagamāt | </p>
                    <p>tatastat snehamambhasa upariṣṭāt pāṇiśarāvayoranyatareṇādāya
                        vātaghnauṣadhadattapratīvāpaṃ snehapākakalpena pacet | </p>
                    <p>etadaṇutailaṃ sarvavātavikāraharam | </p>
                    <p>aṇutailadravyebhyo niṣapadyata ityaṇutailam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.19"> vegāntareṣu ca tīkṣṇānyavapīḍāni pradhamanāni
                        vāsakṛddadyāt | </p>
                    <p>tathāsya śleṣmāpagamanena śvasanavimokṣāt saṃjñā punaḥ punarnoparudhyate | </p>
                    <p>kukkuṭakulīraśiṃśumāravarāhavasāḥ pāyayet | </p>
                    <p>yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ ca yavāgūm</p>
                    <p>sarvākāraṃ ca gatavegaḥ snehavirecanāsthāpanānuvāsanāni seveta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.20">
                        trivṛdṛntīsuvarṇakṣīrīśaṅkhinīviḍaṅgatriphalānāmakṣasamāḥ kalkāḥ
                        bilvamātrakaṃ tilvakamūlānāṃ triphalārasadadhipātre dve ghṛtapātramakaṃ
                        sarvamaikadhyaṃ pratisaṃsṛjya vipacedetattilvakasarpiḥ
                        snehavirecanamanilarogeṣu | </p>
                    <p>tilvakavidhireva cāśokaramyakayordraṣṭavyaḥ | </p>
                    <p>śuddhavātapatānakavidhānametat | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭe yathāsaṃsargam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.21"> sakaphe tu vāte
                        tulburuphalābhayāhiṅgupuṣkaramūlalavaṇatrayacūrṇaṃ yavakvāthena
                        kṛtpārśvārtiharaṃ pibet | </p>
                    <p>hiṅgunāgaradāḍimāmlavetasasauvarcalacūrṇaṃ vā | </p>
                    <p>mustapippalīnāgarātiviṣābibhītakabhārṅgīcūrṇaṃ vā madyenoṣṇāmbunā
                        vāpatantrakakāsahṛdrogaharam | </p>
                    <p>sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiḥ | </p>
                    <p>rāsnāmlavetasasaindhavavacāharātakākalkaśca ghṛtabhṛṣṭo bhakṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.22">
                        śuṇṭhīcitrakabhārṅgīśukanāsāniculamahāvallībṛhatīdvayakākamācīpunarnavairakṣamātrairghṛtaprasthaṃ
                        sādhayet | </p>
                    <p>tat pītaṃ paramapatantrakaśvāsahidhmāhṛdrogaghnam | </p>
                    <p>pathyāśatārdhakalkena vā sauvarcalapaladvayayuktaṃ caturguṇakṣīraṃ
                        ghṛtaprasthaṃ vipācayet tadapatantrakaghnam | </p>
                    <p>na cāsya śodhanārthaṃ bastayastīkṣṇāḥ prayoktavyāḥ | </p>
                    <p>hṛdrogacikitsitaṃ cekṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.23"> antarbahirāyāmāvekāyāmavat sādhayet | </p>
                    <p>tailadroṇyāṃ cātra śayanam | </p>
                    <p>antarāyāmaścaitayorghorataraḥ api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.24"> vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ | </p>
                    <p>prasvidyaṃśca dhanuṣkampī daśarātraṃ na jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.25"> vegeṣvato 'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ | </p>
                    <p>khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo vikalothavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.26"> hanustambhamapyarditavaccikitset | </p>
                    <p>svedayitvā ca hanū stabdhau srastau svasthānamānīya pāṇibhyāṃ pīḍayet | </p>
                    <p>vivṛtāsye cibukaṃ connāmayet | </p>
                    <p>saṃvṛtāsye ca nāmayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.27"> jihvāstambhe sāmānyokto vidhirekāyāme ca | </p>
                    <p>tathā mahātṛṇapañcamūlavidāryādijīvanīyāni medyamāṃsānyaudakakandāṃśca
                        dviguṇodake kṣīraśeṣaṃ niṣkvāthya parisrāvya tailaprasthenonmiśraṃ
                        punaradhiśrayet | </p>
                    <p>kṣīrānugame cāvatārya śītaṃ manthayet | </p>
                    <p>tataḥ snehamādāya pūrvavadvipacet | </p>
                    <p>etat kṣīratailaṃ pānābhyaṅgādiṣu vidheyam | </p>
                    <p>tailavihīnamidameva kṣīraghṛtamakṣitarpaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.28"> tilvakaphalasiddhakṣīradadhnā ca saha māṃsarasān
                        kalpayet | </p>
                    <p>yathoktāśca yavāgūḥ snigdhāśca nasyadhūmakavalagrahāḥ prayojyāḥ | </p>
                    <p>kṛṣṇabhūmikedāraṃ rohiṇīkāṣṭhairnātiśuṣkairdāhayet | </p>
                    <p>upalipya ca gomayena punaḥ khadirakāṣṭhairdagdhvā tadbhasmāpanīya tatra
                        śītībhūte tailaṃ niṣecayet | </p>
                    <p>uṣitaṃ ca niśāṃ khānayet | </p>
                    <p>tāmanugatatailāṃ mṛttikāmādāya pañcamūlena saha kvāthayet | </p>
                    <p>tamapi kvāthaṃ parisrutamaṣṭaguṇena payasā tailāvaśeṣaṃ pācayet | </p>
                    <p>etadapyaṇutailaṃ nāvanāt sarvavātavyādhiharam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.29"> tadvacca pañcamūlakāṣṭhairdagdhvā bhasmāpanīya
                        vidāryādisiddhena tailena śataśo niṣicya pūrvavanmṛdamādāyoṣṇodakavati
                        kaṭāhe 'bhyāsicya tailaṃ pāṇinā picunā vā gṛhītvā
                        vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ
                        sādhayedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ prativāpaścātra haimavatā
                        dakṣiṇāpathagā cāśvagandhā vātaghnāni ca dravyāṇi | </p>
                    <p>sidhyati cāsmin śaṅkhamādhmāpayet | </p>
                    <p>dundubhīn vādayet | </p>
                    <p>brāhmaṇānadhyāpayet bhojayecca | </p>
                    <p>chatraṃ dhārayet | </p>
                    <p>bālavyajanaiśca vījayet | </p>
                    <p>tatsiddhaṃ nasyapānābhyaṅgabastiṣu prayuñjīta | </p>
                    <p>etatsahasrapākamanivāryavīryaṃ tailamevaṃ bhāgaśatapakvaṃ śatapākam | </p>
                    <p>abhīkṣṇaṃ ca svedayet | </p>
                    <p>tataḥ snigdhasvinnasya ślakṣṇasya mṛdunaścarmaṇo vāsaso vā
                        caturaṅgulavistṛtābhiḥ paṭṭikābhirvakrībhūtapradeśānavagṛhṇan sarvato
                        veṣṭayet badhnīyāt | </p>
                    <p>niśi badhvā divā muñceddivā vā jiśi | </p>
                    <p>mokṣānte cotkārikābhiḥ susnigdhābhirvātaghnapraklṛptābhiḥ svedayet | </p>
                    <p>avyathaṃ ca pratilomaṃ pramārjayannṛju kurvaṃśca punarbadhnīyāt | </p>
                    <p>evaṃ saptarātram | </p>
                    <p>saśophe tu vamanamācaret | </p>
                    <p>sadāharāge balavataḥ sirāvyadham | </p>
                    <p>ghṛtakṣīrabastisekān vātapittaghnakriyāṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.30"> ekāṅgarogiṇamamlānagātraṃ snehasvedopapannaṃ mṛdunā
                        saṃśodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya cākṣepakavidhānenopacaret | </p>
                    <p>viśeṣato balātailamanuvāsanārthe | </p>
                    <p>doṣasaṃsarge yathāsaṃsargam | </p>
                    <p>kukkuṭīṃ vā rasāyanavidhānenopayuñjīta | </p>
                    <p>apabāhuke nācanamūrdhvabhaktaṃ ca nirāme snehapānam | </p>
                    <p>viśvabhīprabhṛtiṣu pādadāhānteṣu yathoktāṃ sirāṃ vidhvā vātavyādhivadupācaret
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.31"> ūrustambhe tu snehāsṛksrāvavamanāvirecanabastikarmāṇi
                        pariharet | </p>
                    <p>āmaśleṣmabhyāṃ saha teṣāṃ virodhāt | </p>
                    <p>ūrulīnānāṃ vāyunā stabdhānāṃ ca vamanādibhirūrdhvaṃ netumambhasāmiva nimnāt
                        sthalamaśakyatvāt | </p>
                    <p>tatastatra tu bahuśaḥ śamanaśoṣaṇāni yuktyāvekṣya yuñjīta | </p>
                    <p>rūkṣopacārān yavaśyāmākakodravoddālakamalavaṇamalpatailasiddhaṃ śākaṃ
                        kṣārāriṣṭamadhūdakāni ca śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.32"> sa saindhavaṃ vacādiṃ haridrādiṃ vatsakādiṃ vā | </p>
                    <p>ṣaḍdharaṇaṃ vā harītakīḥ pippalīrvā | </p>
                    <p>śārṅgeṣṭāmadanadantīvatsakaṃ vā | </p>
                    <p>svādukaṇṭakāragvadhadārvīmarubakapāṭhākarañjakūlakacūrṇaṃ vā sakṣaudraṃ
                        mastunā pibet | </p>
                    <p>citrakadevadārukuṣṭhapāṭhātiktakarohiṇīrvā madhunā lihyāt | </p>
                    <p>triphalāpippalīmustacavikākaṭurohiṇīrvā | </p>
                    <p>svedāṃśca rūkṣān kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.33"> atyapatṛptaṃ tu rūkṣaṃ kṣāmamanidraṃ jāṅgalarasaiḥ
                        śālibhiśca tarpayet | </p>
                    <p>sarṣapatailaṃ vā saralakuṣṭhaśrīveṣṭakasuradārunāgakesarājagandhāsiddhaṃ
                        sakṣaudraṃ pibet | </p>
                    <p>sasaindhavapalaṃ śuṇṭhīcitrakapippalīmūlānāṃ pṛthak dvipalaṃ daśa
                        bhallātakāsthīni kalkīkṛtyaikadhyamāranālāḍhakena saha tailaprasthaṃ pacet | </p>
                    <p>tatsarvavātavikāreṣu pathyaṃ viśeṣādūrustambhārśogṛdhrasīghnamapatyadaṃ ca | </p>
                    <p>bahirapi śleṣmakṣapaṇāya
                        kṣaudrasarṣapakarañjaphalavalmīkamṛdgomūtrairuṣṇairlepayet | </p>
                    <p>saubhāñjanatarkārīdvayasaralārjunakarañjāḍhakīgokṣurakairleponmardanasekān
                        kuryāt | </p>
                    <p>vyāyāmaiśca vividharmedaḥ kṣapayet | </p>
                    <p>sthalānyullaṅkṣayet | </p>
                    <p>pratisrotaḥ saritamavyālāṃ taret | </p>
                    <p>evamūrustambho hi śuṣkeśleṣmaṇi praśāmyatīti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.34"> bhavati cātra | </p>
                    <p>sahacaraṃ suradāru sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam | </p>
                    <p>pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.35"> rāsnāmahauṣadhadvīppippalīśaṭhipauṣkaram | </p>
                    <p>piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.36"> nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthagdaśapalān
                        vipacedghaṭe 'pām | </p>
                    <p>aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacet picubhāgakalkaiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.37">
                        pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyādvikṣāranāgaraniśāmisicavyakuṣṭhaiḥ | </p>
                    <p>tejovatīmaricavatsakadīpyakāgnirohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.38"> mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā
                        saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ | </p>
                    <p>tat sevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha
                        kuṣṭhamīdṛk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.39"> nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā
                        jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān | </p>
                    <p>yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśoṣahṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.40"> droṇe 'mbhasaḥ pacedbhāgān daśamūlāccatuṣpalān | </p>
                    <p>yavakolakulatthānāṃ bhāgaiḥ prasthonmitaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.41"> pādaśeṣe rase piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ | </p>
                    <p>tadvatkharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.42"> sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kevalavātanut | </p>
                    <p>yojyo niratyayaḥ pānanasyābhyañjanabastiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.43"> balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet | </p>
                    <p>tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.44"> tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmabulūkajā | </p>
                    <p>pratyagrā vidhinānena nasyapāneṣu yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.45"> jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ
                        kvāthābhyāmekatastailamābhyām kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānādvātā naśyeyuḥ
                        śleṣmayuktā viśeṣāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.46"> samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca
                        | </p>
                    <p>abhīrumūlācca tulārdhametadaṣṭāṃśaśeṣaṃ vipacedvahe 'pām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.47"> tatra
                        sevyanakhakuṣṭhahimailāspṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ | </p>
                    <p>lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.48"> tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān
                        śīlitaṃ hanti vātān | </p>
                    <p>kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasānyonirogān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.49"> ketakimūlabalātibalānāṃ yadbahalena rasena vipakvam | </p>
                    <p>tailamanalpatuṣodakayuktaṃ mārutamasthigataṃ tadapohet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.50"> tulāṃ laśunakandasya tulārdhaṃ jāṅgalāt palāt | </p>
                    <p>daśamūlācca vipacedbhāgān pañcapalān pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.51"> toyārmaṇeṇa pādasthe samaṃ tailaṃ payo dadhi | </p>
                    <p>tatra dadyāt palāṃśāṃśca rāsnāmadhukajīvakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.52"> miśisthirāmahāmedācapalātiviṣābalāḥ | </p>
                    <p>kākolī pauṣkaraṃ mūlamaśvagandhāṃ ca sādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.53"> tatparaṃ vātarogaghnaṃ gulmānāhārtiśūlanut | </p>
                    <p>bhagnajarjaritāṅgānāṃ pathyamagneśca dīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.54"> samūlajālāṃ vipacet prasāriṇīṃ tulonmitāṃ pādadhṛte
                        ghaṭe 'mbhasaḥ | </p>
                    <p>pṛthak satailaṃ dadhi tatsamaṃ kṣipet samaṃ ca tābhyāṃ vijayāṃ tataḥ pacet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.55"> prasāriṇījīvakasindhujanmayaṣṭyāhvarāsnāgnikayāvaśūkaiḥ
                        | </p>
                    <p>sagranthikākhyairdvipalaiḥ supiṣṭaiḥ bhallātakānāṃ daśakaistribhīśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.56"> śuṇṭhīpalatrayayutairvinihanti
                        pānanasyādibhistadakhilān maruto vikārān
                        kuṣṭhapramehahatanāmamanovikāraśvāsāsthibhaṅgajaṭharakrimibījadoṣān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.57"> pacet sahācaratulāṃ jaladroṇacatuṣṭaye | </p>
                    <p>droṇaśeṣe samakṣīre tatra tailāḍhakaṃ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.58"> sahācarasya mūlānāṃ kalkitairdaśābhiḥ palaiḥ | </p>
                    <p>athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.59"> sailānaladaśauleyaśatāhvāraktacandanāt | </p>
                    <p>siddhe 'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.60"> bheḍasya saṃmataṃ tailaṃ tat kṛcchrānanilāmayān | </p>
                    <p>vātakuṇḍalikonmādabhūtāpasmāravardhma ca | </p>
                    <p>gulmahṛdrogadurnāmayonirogāṃśca nāśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.61"> śvadaṃṣṭrakakaṣāyasya prasthau dvau payasā samau | </p>
                    <p>ṣaṭpalaṃ śṛṅgaverasya guḍasya ca palāṣṭakam | </p>
                    <p>tailaprasthaṃ vipakvaṃ taddadyāt sarvānilārtiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.62"> balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam | </p>
                    <p>jalāḍhakaśate paktvā śatabhāgāthite rase ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.63"> dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ | </p>
                    <p>pacetsājapayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.64"> śaṭhīsaraladārvelāmañjiṣṭhāgarucandanaiḥ | </p>
                    <p>padmakātibalāmustāsūpyaparṇīhareṇubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.65"> yaṣṭhyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ | </p>
                    <p>palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.66"> spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ | </p>
                    <p>tvakkundurukakarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.67"> lavaṅganakhakaṃkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ | </p>
                    <p>sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.68"> sanāgakesaraiḥ siddhe dadyāccātrāvatārite | </p>
                    <p>patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.69"> śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ mūrchāṃ chardiṃ tṛṣṇāṃ kṣataṃ
                        kṣayam | </p>
                    <p>plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet | </p>
                    <p>balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.70"> amṛtāyāstulāḥ pañca pacettoyavahadvaye | </p>
                    <p>pādaśeṣe samakṣīraṃ tailasya dvyāḍhakaṃ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.71"> elāmāṃsīnatośīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ | </p>
                    <p>śatapuṣpābalāmedāmahāmedardhijīvakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.72"> kākolīkṣīrakākolīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ | </p>
                    <p>mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.73"> śatāvarītāmalakīkarkaṭāhvāhareṇubhiḥ | </p>
                    <p>vacāgokṣurakairaṇḍārāsnākālāsahācaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.74"> vīrāmahailarṣabhakatridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ | </p>
                    <p>mañjiṣṭhāyāstrikarṣeṇa madhukāṣṭapalena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.75"> kalkaistatkṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacetasaḥ | </p>
                    <p>unmādāratyapasmārairārtāṃśca prakṛtiṃ nayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.76"> vātavyādhiharaṃ śreṣṭhaṃ tailāgryamamṛtāhvayam | </p>
                    <p>rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet | </p>
                    <p>gandhairhaimavataiḥ piṣṭairelādyaiścānilārtinut | </p>
                    <p>eṣa kalpo 'śvagandhāyā balātibalayorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.77"> kvāthakalkapayobhirvā balādīnāṃ pṛthak pacet | </p>
                    <p>yavakolakulatthānāṃ matsyānāṃ śigrubilvayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.78"> rasena mūlakānāṃ ca tailaṃ dadhipayonvitam | </p>
                    <p>sādhayettat paraṃ sarvapavanavyādhibheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.79"> yacca śītajvare tailamagarvādyamudāhṛtam | </p>
                    <p>sahasraśataśaḥ paktvā siddhaṃ vātāmayāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.80"> phalatrikasya prasthaṃ syāt kulatthaṃ kuḍavadvayam | </p>
                    <p>kṛṣṇagandhātvagāḍhakyoḥ pṛthak pañcapalāni tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.81"> rāsnācitrakayordve dve daśamūlāt palaṃ palam | </p>
                    <p>jaladroṇe pacet pādaśeṣe prasthonmitaṃ pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.82"> surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣodakam | </p>
                    <p>koladāḍimavṛkṣāmlarasaṃ kṣīraṃ vasāṃ navām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.83"> majjānaṃ tailamājyaṃ ca jīvanīyapalāni ṣaṭ | </p>
                    <p>kalkamekatra tat siddhaṃ siddhaṃ śuddhānilāmaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.84"> sirāparvāsthige vāte sarvāṅgaikāṅgarogiṣu | </p>
                    <p>vepanākṣepaśūleṣu tamabhyaṅgaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.85"> ānūpajāṅgalotthānāmasthīni vipacejjale | </p>
                    <p>tatsnehaṃ daśamūlasya kaṣāyeṇa punaḥ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.86"> jīvakarṣabhakāsphotavidārīkapikacchubhiḥ | </p>
                    <p>vātaghnairdīpanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.87"> sirāparvāsthikoṣṭhasthaṃ pānādyairhanti taccalam | </p>
                    <p>kṣīṇaujomajjaśukrāṇāmetat syādamṛtopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.88"> pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete
                        prayuktāḥ | </p>
                    <p>duṣṭān vātānāśu śāntiṃ nayeyurvandhyā narīḥ putrabhājaśca kuryuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.23.89"> snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ | </p>
                    <p>pittaṃ vā darśayedrūpaṃ bastibhistaṃ vinirjayet ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atah caturviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ci.24.1"> athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.2"> vātaśoṇitinaḥ snigdhasya dāharāgaruktodeṣu jalaukobhiḥ
                        kaṇḍūpatāpasvāpacimicimāyaneṣu śṛṅgatumbairdaśāddeśāntaraṃ sañcarat sirayā
                        pracchānena vā duṣṭamasṛgasakṛdalpamavasecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.3"> asṛkkṣaye hi gambhīraśophastambhakampaglāni saṅgocādayaḥ
                        syuḥ | </p>
                    <p>sirāvyadhoktāśca mūrchādayaḥ | </p>
                    <p>naiva ca srāvayedaṅgaglānau rūkṣe vātottaraṃ ca raktam | </p>
                    <p>tataśca punaḥ snehayuktāni rūkṣāṇi vā virecanāni bastikarma cāsakṛt
                        prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.4"> atha vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pibecchatāvarīghṛtaṃ vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.5">
                        daśamūlapunarnavadvayairaṇḍamudgaparṇīmāṣaparṇīmahāmedāśatāvarīrāsnāvākpuṣpīśaṅkhapuṣpībalātibalā
                        dvipalāṃśāḥ pṛthak jaladroṇe vipācayet | </p>
                    <p>pādaśeṣe ca tattulyāni pṛthak chāgamāṃsāmalakekṣurasaghṛtakṣīrāṇi saṃyojya
                        kalkaṃ ca
                        pippalīmaricakāśmaryaphalotpaladvimedādviśrāvaṇīvīrāpunarnavanāgarasamaṅgātugākṣīrīkṣīrakākolīdrākṣākṣoḍapadmabījaśṛṅgāṭakanikocakabhavyorumāṇakharjūravātāmamuñjātābhiṣukāṇāṃ
                        punaḥ pacet | </p>
                    <p>etajjīvanīyākhyaṃ sarpirvātavikārān viśeṣataśca
                        pāṇḍurogajvarāpasmārabhagandaraśvāsakāsahidhmāsvarabhedapārśvaśūlayakṛtplīhamūtrasaṅgāśmarīvāttaśoṇitasarvāṅgaikāṅgarogānapaharati
                        | </p>
                    <p>balyaṃ varṇyaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ putradaṃ ca | </p>
                    <p>tailasātmyo vā kṣīrasitopetaṃ tailaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.6"> athavā
                        śatāvarīmayūrakakṣīravidārībalādvayatṛṇapañcamūlakvāthe padmakādigarbhaṃ
                        sādhitam | </p>
                    <p>balātailaṃ vā vātavyādhyuktam | </p>
                    <p>śatapākaṃ vā | </p>
                    <p>vātaharasiddhena payasāmlairvā sparśasukhaṃ pariṣekaṃ kurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.7"> pratyekaśo yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu
                        kākolījīvakarṣabhakabalātibalātibalāśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālasitopalāsurabhivacākaśerukalkamiśreṣūpanāhārthaṃ
                        sarpistailavasāmajjadugdhasiddhān pañca pāyasānupakalpayet | </p>
                    <p>snaihikaphalamajjotkārikāṃ vā | </p>
                    <p>bilvapeśikātagaradevadārusaralarāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpābhirvā
                        dadhimastuyuktābhirupanāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.8"> yavamadhukairaṇḍabījapunarnavairdhānyāmbupiṣṭaiḥ
                        pralepaḥ | </p>
                    <p>mātuluṅgāmlavetasasaindhavaghṛtamiśraṃ vā śigrumūlam | </p>
                    <p>sahacarajīvantīmūlaṃ vā | </p>
                    <p>rāsnāmadhukaguḍūcībalādvayajīvakarṣabhakalkakṣīrasiddhaṃ sasikthakaṃ
                        sarpirabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.9"> pittaprabale
                        drākṣārevataphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ
                        pāyayet | </p>
                    <p>śatāvarīpaṭolatriphalāguḍūcīkaṭukākaṣāyaṃ vā | </p>
                    <p>svādutiktavargasiddhaṃ ca sarpiḥ kṣīraṃ ca | </p>
                    <p>rāsnābhīrudaśamūlabalāsiddhaṃ vā | </p>
                    <p>dhāroṣṇaṃ vā | </p>
                    <p>virekārthe trivṛccūrṇayuktaṃ vā | </p>
                    <p>kṣīrāhāro vā kṣīreṇairaṇḍatailaṃ bahuśaḥ pibet | </p>
                    <p>amṛtāragvadhāṭarūṣakakaṣāyeṇa vā | </p>
                    <p>kṣīrabastīn vā saghṛtān dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.10"> śītaiśca candanapadmakabisamṛṇālādibhiḥ śṛtena kṣīreṇa
                        pariṣekaḥ | </p>
                    <p>kṣīrekṣurasamadhuśarkarātaṇḍulodakena vā | </p>
                    <p>drākṣāmadhukakāśmaryayutena vā | </p>
                    <p>dhānyāmlena vā jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā śatadhautena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.11">
                        masūrośīraprapauṇḍarīkadārvīmadhukamañjiṣṭhācandanotpalapadmakairakāsaktubhiḥ
                        saghṛtakṣīraśarkaraiḥ predahe dāharāgarugvisarpaśophaharaḥ | </p>
                    <p>godhūmacūrṇo vā chāgakṣīrasaṃyukto lepaḥ | </p>
                    <p>tilāśca payasā piṣṭāḥ bhṛṣṭāḥ kapāle punaḥ payasi prakṣipya nirvāpitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.12"> raktaprabale 'pyevaṃ bahuśaśca śoṇitamavasecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.13"> śleṣmaprabale dhātrīniśāmustākaṣāyaṃ madhumadhurapibet
                        | </p>
                    <p>triphalākaṣāyaṃ vā | </p>
                    <p>madhukaśṛṅgiverābhayākaṭurohiṇīniryūhaṃ vā | </p>
                    <p>yathārhasnehapītaṃ ca mṛdu vāmayedvirūkṣayecca | </p>
                    <p>na cātisekalepān dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.14"> nimbasarṣapāśvagandhākṣāratilaiḥ koṣṇairlepaḥ | </p>
                    <p>vacāgāradhūmadviniśākuṣṭhaśatapuṣpābhirvā | </p>
                    <p>punarnavena vā saghṛtena | </p>
                    <p>tilasarṣapātasīyavacūrṇo vā | </p>
                    <p>śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśraḥ kṣāramūtrapiṣṭaḥ kaṭukaskandhasiddhaiḥ
                        kṣārodakatailamūtraiḥ sekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.15"> saṃsarge miśraṃ yathodrekaṃ vā pratikuryāt | </p>
                    <p>sarveṣu ca yathāyathaṃ guḍūcīṃ guḍaharītakīṃ pippalīvardhamānaṃ vā
                        śīlayedbastikarma cābhīkṣṇamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.16"> bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ | </p>
                    <p>virekāsthāpanasnehapānairāntaramācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.17"> sarpistailavasāmajjapānābhyañjanabastibhiḥ | </p>
                    <p>lepopanāhasekaiśca koṣṇairvātottaraṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.18"> virecanairghṛtakṣīrapānasecanabastibhiḥ | </p>
                    <p>pittaraktottaraṃ vātaraktaṃ lepaiśca śītalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.19"> vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekādilaṅghanam | </p>
                    <p>koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.20"> vātaśleṣmottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite | </p>
                    <p>vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.21"> pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ | </p>
                    <p>uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.22"> madhuyaṣṭyāḥ palaśatāt kaṣāye pādaśeṣite | </p>
                    <p>tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.23"> śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ | </p>
                    <p>sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.24"> kākolīkṣīrakākolītāmalakyardhipadmakaiḥ | </p>
                    <p>jīvantījīvakarṣabhatvakpatranakhavālakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.25"> prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ | </p>
                    <p>catuṣprayogaṃ vātāsṛkpittadāhajvarārtinut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.26"> madhuyaṣṭyāḥ palaṃ datvā tailaprasthaṃ caturguṇe | </p>
                    <p>kṣīre pacecchataṃ vārāṃstadevaṃ madhukācchate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.27"> siddhaṃ yojyaṃ tṛḍunmādaśvāsakāsavisarpiṣu | </p>
                    <p>hṛtpāṇḍurogavātāsṛkpittādiṣu ca pūrvavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.28"> kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā | </p>
                    <p>ativṛddhyānile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.29"> kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ | </p>
                    <p>bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.30"> gambhīre raktamākrāntaṃ syāccedvātena varjayet | </p>
                    <p>raktapittātivṛdhyā tu pākamāśu nigacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.31"> bhinnaṃ sravati tadraktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā | </p>
                    <p>tayościkitsāṃ vraṇavat bhedaśodhanaropaṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.32"> kuryādupadravāṇāṃ ca tasmāttasmāccikitsitāt | </p>
                    <p>prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam | </p>
                    <p>yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.33"> nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ | </p>
                    <p>rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryāt kevalavātanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.34"> vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām | </p>
                    <p>vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.35"> dhanvamāṃsaṃ yavaḥ śālirvirekaḥ kṣīravānmṛduḥ | </p>
                    <p>sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.36"> kāle 'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ | </p>
                    <p>yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam | </p>
                    <p>pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.37"> kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ | </p>
                    <p>svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.38"> purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.39"> kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām | </p>
                    <p>svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.40"> pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam | </p>
                    <p>mahāsneho 'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasāvṛte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.41"> annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu | </p>
                    <p>mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ | </p>
                    <p>eraṇḍatailaṃ varcasthe bastisnehāśca bhedinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.42"> kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam | </p>
                    <p>sarvasthānāvṛtepyāśu tatkāryaṃ mātariśvani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.43"> anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam | </p>
                    <p>yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.44"> prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam | </p>
                    <p>rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.45"> śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ | </p>
                    <p>leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.46"> apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam | </p>
                    <p>vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.47"> iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam | </p>
                    <p>prāṇādyānāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.48"> udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet | </p>
                    <p>samānaṃ śamayodvidvāṃstridhā vyānaṃ ca yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.49"> prāṇo rakṣyaścaturbhyo 'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ | </p>
                    <p>svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.50"> sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam | </p>
                    <p>rasāyanavidhānena laghuno hanti śīlitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.51"> pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam | </p>
                    <p>raktāvṛte 'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam | </p>
                    <p>pittaraktānilahitaṃ vividhaṃ ca rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.52"> yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyakcikitsitam | </p>
                    <p>āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo 'rtināśanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ci.24.53"> cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam | </p>
                    <p>bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtamauṣadham ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p>Aṣ Ci.16.14: bhelavihita</p>
                    <p>Aṣ Ci.23.60: bheḍasya saṃmata</p>
                </div2>
            </div1>

            <div1 xml:id="AS.Ka." type="chapter">
                <head>kalpasthānam</head>


                <div2 type="section">
                    <p>atha prathamo 'dhyāyaḥ | </p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.1"> athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.2"> vamanadravyāṇāṃ
                        madanajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni teṣvapi madanaphalam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.3"> doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.4"> doṣādīnāmeva cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ
                        vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca yadasaṅkhyeyatvamato buddhimatāṃ
                        vikalpamārgapradarśanārthamudāharaṇamātraṃ kalpasiddhisthānamupadekṣyate
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.5"> atha vasantagrīṣmayorantare praśaste 'hani muhūrte ca
                        nātiharitapāṇḍūni madanaphalānyādāya tāni pramṛjya kuśamūṭake badhvā
                        gomayenālipya
                        yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśāvaṣṭarātramuṣitānyuddhṛtyātape
                        śoṣayet | </p>
                    <p>suśuṣkāṇāṃ pippalīrud vṛtya dadhighṛtamadhupalalamṛditāḥ punaḥ śoṣayitvā
                        navaṃ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā suguptaṃ nidhāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.6"> tataḥ prayogakāle tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ
                        yāvadvā sādhu manyeta tāvajjarjarīkṛtya yaṣṭīmadhukakaṣāye
                        kovidārakacchudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpīpratyakpuṣpyanyatamakaṣāye
                        vā rātrimuṣitaṃ vimṛditaṃ pūtaṃ sūtroktavidhinā pāyayet | </p>
                    <p>śleṣmajvaragulmapratiśyāyāntarvidradhiṣu viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt | </p>
                    <p>tena sādhu vamati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.7"> phalapippalīnāṃ cūrṇaṃ vā svakvāthabhāvitaṃ
                        tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādiniryūheṇa
                        balavatkaphaprasekāpacyarbudagranthijvarodarārocakeṣu pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.8"> phalamajjacūrṇaṃ vā jīmūtādiniryūheṇa pitte
                        kaphasthānagate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.9"> phalamajjasiddhaṃ vā payastasminneva vā yavāgūmadhobhāge
                        raktapitte hṛddāhe ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.10"> tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite
                        urasi kaṇṭhe hṛdaye ca tanukaphopadigdhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.11"> tajjaṃ vā dadhi dadhyuttaraṃ vā
                        kaphacchardiprasekatamakeṣu | </p>
                    <p>tasmādvā payaso navanītamutpannaṃ phalādiṣaṭkakvāthasiddhaṃ kaphābhibhūte
                        'gnau śuṣyaccharīre ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.12"> phalamajjacūrṇamiśreṇa vāragvadhādi dravyāṇāṃ
                        ghoṇṭanimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa
                        sādhitaṃ lehamupayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.13"> phalamajjacūrṇamiśreṇa vā
                        reṇukailāśatāhvākustumburutagarakṛṣṭhatvakcorakamarubakāgarugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyasthauṇeyakasurasārevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ
                        dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitāmutkārikāṃ modakaṃ vā bhakṣayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.14"> phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā
                        tilaśālitaṇḍulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ
                        surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyān vā bhakṣyān
                        sādhayitvā bhakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.15"> phalapippalīnāṃ vā bhallātakavidhisrutaṃ
                        svarasamādarvīpralepāt paktvā lehayet | </p>
                    <p>annapāneṣu vā taṃ lehamavacārayet | </p>
                    <p>tatkaṣāyaireva cānnapānāni kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.16"> phalamajjakvāthaṃ vā vatsakādiprativāpaṃ
                        nimbarūpikānyatarakaṣāyopasarjanaṃ santarpaṇotthasarvaśleṣmavyādhiharam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.17"> phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ
                        subhāvitānāṃ kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ
                        bṛhatsāyāhne tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamud vṛtya
                        haridrākṛsarākṣariyavāgūnāmanya tamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ
                        pītavānupajighret | </p>
                    <p>sukumāraḥ samucitasurabhirgandhasampadutkliṣṭakaphapitto bheṣajadveṣī ca
                        tathā hi sukhena chardayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.18"> etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ | </p>
                    <p>evameva ca phalābhāve madanapuṣpāṇi śalaṭūni ca kalpayet | </p>
                    <p>iti phalavidhānamuktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.19"> evaṃ ca jīmūtādīnapi kalpayet | </p>
                    <p>viśeṣatastu jvaraśvāsahidhmādiṣu jīmūtakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.20"> tatra puṣpeṣu kṣīram | </p>
                    <p>phaleṣu kṣīrapeyām | </p>
                    <p>lomaśeṣu santānikām | </p>
                    <p>nirlomakeṣu dadhi dadhyuttaraṃ vā | </p>
                    <p>haritapāṇḍuṣu kṣīraṃ dadhyamlaṃ vā | </p>
                    <p>tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ paryāgatānāṃ jīrṇānāṃ jīmūtakaphalānāṃ śuṣkāṇāṃ cūrṇaṃ
                        payasā vātapitte pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.21"> dvitrāṇi vāpothyāragvadhādīnāṃ navānāmanyatamasya
                        paṭolyā vā niryūheṇāsutāni mathitvā pittaśleṣmaje jvare | </p>
                    <p>jīmūtacūrṇaṃ kalkaṃ vā śītāmbunā pittaje | </p>
                    <p>tadevoṣṇena vātakaphaje kaphaje vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.22"> jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīṇāmanyatamasya svarasena
                        vātapittaje | </p>
                    <p>athavā pūrvavat siddhaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.23"> ikṣvākustu viśeṣeṇa
                        kāsaśvāsajvaracchardiviṣaśleṣmarogeṣūpayojyaḥ | </p>
                    <p>tasyāpuṣpaphalasya pravālaiḥ śṛtaṃ kṣīramudriktapitte kaphajvare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.24"> puṣpādiṣu ca sutarāṃ jīmūtavat prayogāḥ | </p>
                    <p>ikṣvākuphalasvarasaṃ vā triguṇakṣīrasādhitamurasthite kaphe pīnase svarasāde
                        vā vamanārthī pibet | </p>
                    <p>jīrṇe vā samudvṛtabīje kṣīraṃ prakṣipet | </p>
                    <p>tatra jātaṃ dadhi śleṣmakāsaśvāsacchardiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.25"> ikṣvākubījāni vā chāgakṣīrabhāvitāni
                        viṣagulmodaragaragaṇḍagranthyarbudaślīpadeṣu ikṣvākuphalamadhyaṃ vā mastunā
                        kuṣṭhaviṣapāṇḍvāmayeṣu | </p>
                    <p>tadvipakvaṃ vā takraṃ samadhusaindhavam | </p>
                    <p>tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ bhakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.26"> ikṣvākuphalatailaṃ vā pibet | </p>
                    <p>tatphalasvarasabhāvitairvā saktubhirmanthaṃ śleṣmajvarakāsakaṇṭharogārocakeṣu
                        | </p>
                    <p>ikṣvākukalkaṃ vā māṃsarasena vātakaphagulmaprasaktajvareṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.27"> bilvamūladviprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet
                        tatastasmin tribhāgena ghṛtam | </p>
                    <p>ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni | </p>
                    <p>tadardhāṃśāni ca pratyekaṃ jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni | </p>
                    <p>kvāthatulyamāvapet trikaṭukam | </p>
                    <p>punaradhiśritya lehaṃ sādhayettamavalihya pramathyāmanupibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.28"> ayameva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu
                        mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditavyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.29"> dhāmārgavo viśeṣeṇa
                        garagulmodarakāsakaphasañcayottharogeṣu sthireṣu guruṣu ca śleṣmāśayasthe
                        vātaśleṣmaṇi ca kaṇṭhāśraye prakalpyaḥ | </p>
                    <p>jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān pittopasarjane
                        śleṣmaṇi vidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.30">
                        sumanaḥsaumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavakāsamardānyatamakaṣāyeṇa
                        vā dhāmārgavaphalamekaṃ dve vā manovikāreṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.31"> kṛtavedhanamatyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ sutarāṃ
                        garodaragulmaplīhapāṇḍurogaśvayathuṣu kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.32"> kuṭajaphalaṃ punaḥ sukumāreṣūlbaṇāsrapittakapheṣu
                        vātaśoṇitavisarpajvarakuṣṭhādiṣu ca yojayet | </p>
                    <p>kuṭajaphalacūrṇānyarkakṣīreṇa saptāhaṃ bhāvayitvā jīvakakaṣāyeṇa pibet | </p>
                    <p>phalajīmūtakekṣvākujīvantīmūlānyatamakaṣāyeṇa vā
                        sarṣapamadhūkalavaṇānyatamāmbhasā vā kuṭajaphalacūrṇaṃ kṛsarayā vā vamanāya
                        kalpayediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.1.33"> vamanānāṃ digityeṣā sutarāmupayoginām | </p>
                    <p>bījenānena matimānanyānapi ca kalpayediti ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti prathamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvitīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.2.1"> athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.2"> virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt | </p>
                    <p>tvakṣu tilvakaḥ | </p>
                    <p>kṣīreṣu snuhī | </p>
                    <p>phaleṣu harītakī pradhānāni | </p>
                    <p>trivṛtāyāḥ khalu dvividhaṃ mūlamaruṇaṃ śyāvaṃ ca | </p>
                    <p>tatrāruṇaṃ kaṣāyamadhuraṃ vipāke kaṭukaṃ rūkṣaṃ śleṣmapittaharaṃ
                        kalpanāṃviśeṣāt punaḥ sarvavyādhipraśamanam | </p>
                    <p>sukhavirecanatvāt śiśusthavirasukumāramṛdukoṣṭheṣu praśastaṃ
                        trivṛcchabdavācyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.3"> itaradapi tasmāt guṇaiḥ kiñcidūnaṃ tīkṣṇaṃ
                        kaṇṭhahṛdayakarṣaṇaṃ mūrchāsammohakṛdāśu doṣaharatvāt
                        bahudoṣakleśakṣamakrūrakoṣṭheṣu praśastaṃ śyāmāśabdavācyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.4"> atha tayormūlamatiryagvisṛtaṃ gambhīrānugataṃ
                        ślakṣṇamāharet | </p>
                    <p>tatastvacaṃ śoṣayitvā samyak suguptaṃ sthāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.5"> taccūrṇaṃ śuṇṭhīsaindhavayuktamamlairmāṃsarasena vā
                        pibedvātāmayeṣu | </p>
                    <p>kṣīrakṣaudradrākṣekṣukāśmaryasvarasasarpiḥsvādudravyakvāthaiḥ saśarkaraṃ
                        pittottheṣu | </p>
                    <p>mūtraksaudradrākṣāriṣṭapīlurasatriphalāpañcakolakvāthairvyoṣacūrṇānuviddhaṃ
                        kaphajeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.6"> ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ
                        ghṛtaśarkarādrākṣekṣurasatugākṣīrīmadhurāṇi
                        mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni
                        vyoṣatīkṣṇāni vividhaveśavāraparipūritāni
                        sahakārarasatrijātanāgakesarakarpūrasurabhīṇi
                        lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.7"> trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ | </p>
                    <p>madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.8"> ajagandhā tugāksīrī vidārī śarkarā trivṛt | </p>
                    <p>cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate | </p>
                    <p>sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.9"> limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām | </p>
                    <p>ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.10"> tvagelābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaśca śarkarā | </p>
                    <p>cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.11"> vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca | </p>
                    <p>nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.12"> viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt | </p>
                    <p>sarvato 'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.13"> gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam | </p>
                    <p>kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭigadān bahūn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.14"> viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān | </p>
                    <p>maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.15"> dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak | </p>
                    <p>tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.16"> dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān | </p>
                    <p>paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.17"> kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān | </p>
                    <p>grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.18"> guḍaḥ kalyāṇako nāma sarvartuṣu ca yaugikaḥ | </p>
                    <p>vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.19"> sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ | </p>
                    <p>mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye | </p>
                    <p>tāpe pāṇḍvāmaye 'lpegnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.20"> trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam | </p>
                    <p>kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.21"> trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam | </p>
                    <p>drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.22"> trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām | </p>
                    <p>svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.23"> trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.24"> trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ | </p>
                    <p>svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham | </p>
                    <p>eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.25"> śyāmātrivṛddurālambhāhāstipippalivatsakam | </p>
                    <p>nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam | </p>
                    <p>rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.26"> tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam | </p>
                    <p>sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.27"> taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet | </p>
                    <p>gulmapārśvārtinut siddhaṃ jīrṇe cāsminrasaudanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.28"> trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase | </p>
                    <p>tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.29"> tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ payo 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.30"> trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe 'mbhasaḥ pacet | </p>
                    <p>pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.31"> snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ | </p>
                    <p>lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.32"> surā vā trivṛtāpādākaṇvā tatkvāthasaṃyutā | </p>
                    <p>yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā | </p>
                    <p>āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.33"> bhṛṣṭānvā satuṣānśuṣkānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān | </p>
                    <p>āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.34"> jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu | </p>
                    <p>rājavṛkṣo 'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.35"> bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave | </p>
                    <p>yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.36"> phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet | </p>
                    <p>teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.37"> saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ | </p>
                    <p>tatomajjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.38"> drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite | </p>
                    <p>caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.39"> caturaṅgulamajño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam | </p>
                    <p>dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak | </p>
                    <p>sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.40"> caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyāt ghṛtam | </p>
                    <p>majjakalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.41"> tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca | </p>
                    <p>kaṣāye sādhitaṃ sāpaḥkalkaiḥśyāmādibhiḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.42"> dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet | </p>
                    <p>tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.43"> tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktābhyantaravalkalam | </p>
                    <p>viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.44"> lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet | </p>
                    <p>kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.45"> śuṣkacūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet | </p>
                    <p>mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.46"> meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale | </p>
                    <p>marujāḥ sunuyāttaccajātaṃ sauvīrakaṃ yadā | </p>
                    <p>bhavedañjalinātasya lodhrakalkaṃ pibettadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.47"> surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet | </p>
                    <p>tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ | </p>
                    <p>saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.48"> sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam | </p>
                    <p>āśveva kaṣṭavibhraṃśā naiva tāṃ kalpayedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.49"> mṛdukoṣṭhe 'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi | </p>
                    <p>kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu | </p>
                    <p>pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.50"> sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā | </p>
                    <p>dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.51"> tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ | </p>
                    <p>bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.52"> miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet | </p>
                    <p>pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.53"> trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām | </p>
                    <p>saptāhaṃ snukpayaḥpītānrasenājyena vā pibet | </p>
                    <p>tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.54"> adyātcchyāmātrivṛtkvāthaṃ snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ | </p>
                    <p>kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.55"> nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsaptalārajaḥ | </p>
                    <p>rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayediti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.56"> snukkṣīre 'pi tatastena mālyaṃ vāso 'vacūrṇitam | </p>
                    <p>ājighnan prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.57"> nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam | </p>
                    <p>saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī | </p>
                    <p>śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.58"> akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam | </p>
                    <p>hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme 'pi yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.59"> śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilakalkasya cāparaḥ | </p>
                    <p>harītakīkaṣāyeṇa tatailaṃ pīḍitaṃ pibet | </p>
                    <p>atasīsarṣapairaṇḍakarañjeṣvapyayaṃ vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.60"> dantidantasthirasthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam | </p>
                    <p>ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāṣi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.61"> guruprakopivātasya pītaśleṣmavilāyanam | </p>
                    <p>tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedayenmṛtkuśāntare | </p>
                    <p>śoṣayeccātape 'gnyarkau hato hyasya vikāṣitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.62"> tat pibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ | </p>
                    <p>abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī | </p>
                    <p>gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.63"> siddhaṃ tat kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca | </p>
                    <p>visarpāvidradhyalajīkakṣyādāhān jayet ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.64"> tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān | </p>
                    <p>mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.65"> dantyā rase 'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ | </p>
                    <p>lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut | </p>
                    <p>vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.66"> dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ | </p>
                    <p>trīnaṃśān phāṇitāt dvau ca bhṛṣṭastaile ghṛte 'thavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.67"> śyāmādikalkayukto 'yaṃ lehaḥ siddhaṃ virecanam | </p>
                    <p>pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.68"> tayorbiḍasamaṃ cūrṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam | </p>
                    <p>vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ hitam | </p>
                    <p>mudrgādisiddhaistanmūlairyūṣādīṃśca prakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.69"> dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavāsakam | </p>
                    <p>saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ sapta vāsarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.70"> mūtrabhāvitamājyena vibejjīrṇe ca tarpaṇam | </p>
                    <p>sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.71"> durbhuktājīrṇapāṃśvārtirgulmaplīhodareṣu ca | </p>
                    <p>gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.72"> guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syāt palṃ palam | </p>
                    <p>dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.73"> prakalpya modakānekaṃ daśame daśame 'hani | </p>
                    <p>uṣṇāmbho 'nupiban khādettān sarvān vidhināmunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.74"> ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ | </p>
                    <p>viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ | </p>
                    <p>virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.75"> harītakīmapi trivṛddhidhānenopakalpayet | </p>
                    <p>viśeṣāt grahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.76"> pibet pathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām | </p>
                    <p>mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.77"> pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyutaṃ nīlinīphalaiḥ | </p>
                    <p>guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ ca pibedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.78"> pathyātrivṛdbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasāplutāḥ | </p>
                    <p>māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā lihyādyakṣmī ghṛtadrutāḥ | </p>
                    <p>pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvatreṣṭaṃ virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.79"> snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān | </p>
                    <p>kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet | </p>
                    <p>gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.80"> lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam | </p>
                    <p>sukhodakaṃ cānupibetsukhametadvirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.81"> alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām | </p>
                    <p>kuryāt saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.2.82"> tvakkesarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuguṅgaiḥ | </p>
                    <p>madyena tastaiśca mano 'nukūlairyuktāni deyāni virecanāni ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.3.1"> athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.2"> atikṣudhitenātimṛdukoṣṭhenālpaśleṣmaṇā durvamena
                        hīnamātramatimātraṃ tīkṣṇamatiśītamajīrṇe vā pītaṃ vamanamadho gacchati | </p>
                    <p>tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca | </p>
                    <p>taṃ punarāśu snehayitvā yaugikairmātrākālādyapekṣaṃ vāmayet | </p>
                    <p>vyāpatkarāṇi ca pūrvoktamatikramaṃ smaran pariharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.3"> ajīrṇinaḥ śleṣmavato 'tyuṣṇatīkṣṇalavaṇamatimātramahṛdyaṃ
                        vā virecanamanyadvā bheṣajamūrdhvaṃ pravartate | </p>
                    <p>tatra pūrvoktā vyāpatsādhanaṃ ca | </p>
                    <p>tata ūrdhvamapyuttiṣṭhati hṛdyalehavaṭakavarjyamauṣadhaṃ na tṛtīyamavacārayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.4"> krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgreralpamalpavīryaṃ vā
                        bheṣajamūrdhvabhāgikamadhobhāgikaṃ vā bhaktavadupaiti pākam | </p>
                    <p>tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti | </p>
                    <p>taṃ snigdhakoṣṭhamanalpamamandaṃ cauṣadhaṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.5"> kaṣāyamalpamapratyagraṃ rūkṣaṃ vā
                        bheṣajamasnigdhasvinnena vā pītaṃ śītopacāreṇa vā stabdhaṃ
                        doṣavigrathitamayogī bhavati | </p>
                    <p>tatra vamane bhūyo vāmayet | </p>
                    <p>virecane snigdhasvinnaṃ punarvirecayet | </p>
                    <p>utkliṣṭabhūridoṣaṃ vā tṛtīye 'hani | </p>
                    <p>ubhayośca saṃśodhanayorlavaṇatailābhyaktaṃ piṇḍaprastarābhyāṃ svedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.6"> snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ
                        sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāgetyarthagurustabdhodaratā śūlo
                        vātamūtrapurīṣasaṅgaśca bhavati | </p>
                    <p>tamapyayoginaṃ samūtraistīkṣṇairāsthāpya jāṅgalarasaiśca bhojayitvā
                        phaladārupippalīsiddhena tailenānuvāsya vātaharaiśca snehairupasnehya
                        punastīkṣṇairvirecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.7"> kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā
                        mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān
                        janayati | </p>
                    <p>tacchīghramullikhet | </p>
                    <p>laṅghanena ca sandhukṣitāgniṃ punaḥsnigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.8"> saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye
                        vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti | </p>
                    <p>tatra malasaṅgāt samunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivat pārśvayorāpūrṇatā
                        śiraḥpṛṣṭharujā śvāsakāsau pāyubastinistodaśca bhavati | </p>
                    <p>tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupacaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.9"> kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇāsnigdhena vā
                        svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ pradūṣya
                        parikartikāmāpādayati | </p>
                    <p>tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaparikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.10"> taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ
                        picchābastibhirāsthāpayet | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa vā | </p>
                    <p>śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena
                        vānuvāsayet | </p>
                    <p>kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.11"> sāme laṅghanadīpanaṃ ca laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam | </p>
                    <p>nirāmībhūte 'nubandhe laghu kṣāramlam | </p>
                    <p>savāte dadhisārāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca prayuñjīta
                        sadāḍimarasaṃ ca sarpiḥ pibeduṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.12"> krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā
                        śodhanamavacāritamutkleśya doṣān na nirharati | </p>
                    <p>alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati | </p>
                    <p>viṣṭambhagauravaśophakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagulmaśūlāni cāpādayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.13"> taṃ
                        tiniśadhavāścvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet | </p>
                    <p>upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet | </p>
                    <p>śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.14"> pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā | </p>
                    <p>tadā pravāhikāsya jāyate | </p>
                    <p>tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ
                        kaphamupaviśati | </p>
                    <p>taṃ parisravavidhinopacaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.15"> pītauṣadhasya bheṣajodgāracchardyādīnāṃ
                        nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayamupasṛtya hṛdgrahaṃ ghoramāvahanti | </p>
                    <p>tataḥ pradhānamarmopatāpādvedanābhiratyarthamāturaḥ pīḍyate | </p>
                    <p>mohahidhmākāsalālāpārśvaśūlayuto vepathumān naṣṭasaṃjño dantān
                        kaṭakaṭāpayatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati | </p>
                    <p>taṃ hṛdayopasaraṇamāhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.16"> tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ
                        dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt | </p>
                    <p>yaṣṭīmadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā vamanam | </p>
                    <p>kaṭubhirvā kaphottarāya | </p>
                    <p>tato doṣaśeṣaṃ pācanīyaiḥ pācayedyathādoṣocchrayaṃ ca bastīn vitaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.17"> asnigdhasvinnenābrahmacariṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena
                        sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraṃ prayuktamativirekādvāyuṃ kopayati | </p>
                    <p>tena sarvāṅgapragraho bhavati | </p>
                    <p>tasya viśeṣāt pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmamasu śūlamūrcchābhramakalpastambho
                        nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt | </p>
                    <p>tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet | </p>
                    <p>vātaharaṃ cānnapānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.18"> snigdhasvinnasyātimṛdukoṣṭhasya kṣudhitasya vā
                        tīkṣṇamatibhūri vā prayuktamauṣadhaṃ sarvaśo nirhṛtya malān dhātūnapi
                        dravīkṛtya visrāvayedatiyogena | </p>
                    <p>taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ
                        śarkarāmadhumadbhiśca lahaḥ stambhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.19"> candanāñjanośīracchāgāsṛkśītodakairlājasaktūn pāyayet | </p>
                    <p>picchābastīṃścasmai dadyānmadhuravargasiddhaṃ ca kṣīrasarpiḥ sarpirmaṇḍo
                        'nuvāsanam | </p>
                    <p>raktapittavidhānaṃ ca kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.20"> viśeṣeṇa vamanātiyoge saghṛtatasitākṣaudraṃ
                        phalarasairmanthaṃ pibet | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣaśuṅgasiddhāṃ vā samākṣikāṃ peyāṃ kṣīraṃ vā saṃgrāhidravyasiddhaṃ ca
                        kṣīraṃ bhojane 'vacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.21"> sodgārāyāṃ ca chardyāṃ
                        dhanikāmadhūkamadhurasāmustāñjanāni madhunā lihyāt | </p>
                    <p>vāksaṅge hanusaṅge 'nilārtau ca ghṛtamāṃsarasasiddhāmalpataṇḍulāṃ peyāṃ pibet
                        | </p>
                    <p>snehasvedau cāvacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.22"> jihvāpraveśe snigdhāmlalavaṇān kavalagaṇḍūṣān
                        hṛdyāṃścājamāṃsarasān | </p>
                    <p>purataścāsya phalānyamlāni khādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.23"> nirgatāṃ tu jihvāṃ tiladrākṣākalkaliptāṃ
                        vyoṣalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ vā praveśayet | </p>
                    <p>akṣiṇī vyāvṛtte ghṛtābhyakte pīḍayedvisaṃjñaṃ sāmaveṇugītaśabdān śrāvayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.24"> virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vamet
                        priyaṅvādiṃ ca taṇḍulodakena pibedrodhrarasāñjanadāḍimatvaco vā | </p>
                    <p>somavalkalaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā | </p>
                    <p>kṣaudraśarkarāmadhukauḍumbaratvaco vā | </p>
                    <p>raktātisārakriyāṃ ca kurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.25"> gudaṃ niḥsṛtamabhyajya svedayitvā kaṣāyaiścastambhayitvā
                        praveśayet | </p>
                    <p>pūrvavacca vāksaṅgādīn sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.26"> ubhayatra ca jīvaraktapittayorjñānārthaṃ rakte śuklaṃ
                        picu plotaṃ vā kṣipet | </p>
                    <p>tasminnāvāne koṣṇāmbukṣālitaśuddhe jīvaraktam | </p>
                    <p>vivarṇe tu raktapittaṃ vidyāt | </p>
                    <p>annaṃ vā tadvimiśraṃ śune kākāya vā dadyāt | </p>
                    <p>tasmin bhukte jīvaṃ vadedabhukte pittam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.27"> āmaraṇācca tasya tṛṇmūrchāmadārtasya kriyāṃ
                        pittaghnīmatiyogoktāṃ ca kuryāt | </p>
                    <p>eṇādirudhiraṃ vātisrutaraktoktavidhinā sakṣaudraṃ śīghramupayuñjīta | </p>
                    <p>taddhi sadyo jīvamabhisandadhāti | </p>
                    <p>śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīrairvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanayuktaṃ śītaṃ
                        bastau niṣecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.28"> śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu
                        yathāmayaṃ doṣādīnapekṣya pratikuryādbastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.29"> evamubhayatobhāge 'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta | </p>
                    <p>yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam | </p>
                    <p>yadadhaḥparisravaḥ sa kaphapraseko yadadhaḥpravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.30"> atimātramakāle 'lpaṃ tulyavīyarabhāvitam | </p>
                    <p>asamyaksaṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.31"> chardanaṃ na tu duśchada durvirecyaṃ na recanam | </p>
                    <p>pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.32"> yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam | </p>
                    <p>vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.33"> vibaddhe 'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam | </p>
                    <p>tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.34"> bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennodhva nādhaḥ pravartate | </p>
                    <p>sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.35"> sampagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet | </p>
                    <p>ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.36"> kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam | </p>
                    <p>kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tat pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.37"> rukṣānāhārayorjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate 'pi vā | </p>
                    <p>vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.38"> tṛṇmohabhramamūrchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje | </p>
                    <p>pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.39"> lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte | </p>
                    <p>bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.40"> pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam | </p>
                    <p>doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.41"> pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ | </p>
                    <p>saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ | </p>
                    <p>vyāpado vidhivibhraṃśāt dvividhe 'pi virecane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.3.42"> utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vyāpatsu saṃśodhanavibhrameṇa
                        | </p>
                    <p>diśānayaivāśu yateta siddhyai jyotirhi śāstraṃ nayadurnayānām ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.4.1"> athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.2"> balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca
                        palonmitāni | </p>
                    <p>aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsāt chāgāt pacedapsu caturthaśeṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.3"> pūto yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām | </p>
                    <p>kalkairguḍakṣaudraghṛtaḥ satailairyuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.4"> bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthīsvasthe hito
                        jīvanabṛṃhaṇaśca | </p>
                    <p>bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.5"> dvipañcamūlasya raso 'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya
                        sapūrvapeṣyaḥ | </p>
                    <p>trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.6"> balāpaṭolīlaghupañcamūlatrāyāntakairaṇḍayavāt susiddhāt | </p>
                    <p>prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.7"> priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ
                        satailasarpirmadhusaindhavaśca | </p>
                    <p>syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.8"> eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśattathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam
                        | </p>
                    <p>rāsnābalāchinnaruhāśvagandhāpunarnavāragvadhadevadāru ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.9"> phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite
                        'smin | </p>
                    <p>vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅguyaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.10"> dadyāt supiṣṭaṃ sahatārkṣyaśailamakṣapramāṇaṃ
                        lavaṇāṃśayuktam | </p>
                    <p>samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano 'sau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.11"> jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭhahṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ
                        vibandham | </p>
                    <p>gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃstāṃstāṃśca rogān kaphavātajātān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.12"> catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho
                        dadhidāḍimāmlaḥ | </p>
                    <p>rasaḥ sapeṣyo balavaṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.13"> yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ
                        śatāhvāphalapippalībhiḥ | </p>
                    <p>yuktaṃ sasarpirmadhuvātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.14"> yaṣṭhyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo 'gryaṃ
                        kamalotpalaiśca | </p>
                    <p>saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.15"> gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣardhikāśmaryamadhūkasevyaiḥ
                        | </p>
                    <p>payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇībalāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.16"> godhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣovidāryāśca rasena
                        yuktam | </p>
                    <p>tailena yaṣṭīmadhusādhitena sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.17"> bastiḥ praśastaḥ sasamastadehadāhe saśūle 'vayavāśrite
                        vā | </p>
                    <p>gulmātisārabhramamūtrakṛcchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.18"> kośātakāragvadhadevadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ | </p>
                    <p>paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.19"> tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ
                        prasṛtaiśca yuktān | </p>
                    <p>kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.20"> dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.21"> punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśān | </p>
                    <p>dvipañcamūlaṃ ca palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.22"> bilvaṃ yavāṅkolakulatthadhānyaphāni ca syuḥ
                        prasṛtonmitāni | </p>
                    <p>payo jaladvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.23"> vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām
                        | </p>
                    <p>kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.24"> kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca navasya yuktaṃ
                        prasṛtitrayeṇa | </p>
                    <p>dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñaḥ sasarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.25"> ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate | </p>
                    <p>kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.26"> śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā dantīdravantijam | </p>
                    <p>prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinīphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.27"> saptapāśaṅkhinīlodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca | </p>
                    <p>svakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśodhanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.28"> ghātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ | </p>
                    <p>pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.29"> priyaṅgurarkamūlī ca taruṇījātiyūthikāḥ | </p>
                    <p>vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti saṅgrāhikā matāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.30"> grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa ca | </p>
                    <p>ūṣakādipratīvāpo lekhanastriphalārasaḥ | </p>
                    <p>madhurakvāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.31"> badaryairāvaṇīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ | </p>
                    <p>samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsṛjaḥ picchilāḥ smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.32"> kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭekṣupālibhiḥ | </p>
                    <p>dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścandanādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.33"> muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ | </p>
                    <p>hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalakasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.34"> karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ | </p>
                    <p>parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.35"> parisrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam | </p>
                    <p>ākhukarṇikayā tadvattaṇḍulīyakayuktayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.36"> aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaśerukāḥ | </p>
                    <p>siddhāḥ kṣīre 'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ | </p>
                    <p>nyagrodhādyaiścaturbhiśca vidhināparaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.37"> bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī | </p>
                    <p>kāśmaryabadarīmūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.38"> jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau | </p>
                    <p>bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśakarau | </p>
                    <p>govyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutairapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.39"> śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ | </p>
                    <p>sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.40"> athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn | </p>
                    <p>karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.41"> kṣīrāt dvau prasṛtau kāryai madhutailaghṛtāttrayaḥ | </p>
                    <p>khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.42"> ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām | </p>
                    <p>bilvādimūlakvāthāt dvau kaulatthāddvau sa vātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.43"> paṭolanimbapūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ | </p>
                    <p>prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān | </p>
                    <p>sapañcatikto 'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.44"> viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhukarṇijāt | </p>
                    <p>kaṣāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān | </p>
                    <p>nirūhaḥ kṛmihā vellapippalīkalkayojītaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.45"> payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām | </p>
                    <p>ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.46"> catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt | </p>
                    <p>prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.47"> śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍakvāthatailasurāsavāt | </p>
                    <p>prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān | </p>
                    <p>bastiḥ kavoṣṇaḥ sāhāne mūtrakṛcchre varo mataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.48"> mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo 'nyo bastiriṣyate | </p>
                    <p>tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.49"> tīkṣṇatvaṃ mūtrabilvāgnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.50"> balakāladoṣarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ | </p>
                    <p>svaḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogān nivatayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.51"> uṣṇārtānāṃ śītān śītārtānā tathā sukhoṣṇāṃśca | </p>
                    <p>tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya yuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.52"> bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu | </p>
                    <p>medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.4.53"> na kṣīṇakṣatadurbalamūrchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām | </p>
                    <p>dadyādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ya ca ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti caturtho 'dhyāyaḥ ||</p>

                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.5.1"> athātaḥ siddhabastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ | </p>
                    <p>siddhabastīn prayuñjīta sarvadā sarvadehinām | </p>
                    <p>nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.2"> madhutaile same karṣaḥ sandhavāt dvipacurmisiḥ | </p>
                    <p>eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ | </p>
                    <p>rasāyanaṃ pramehārśaḥ kṛmigulmāntravṛddhinut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.3"> sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit | </p>
                    <p>yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.4"> pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit | </p>
                    <p>prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ praklpayet | </p>
                    <p>yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.5"> eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaidhavam | </p>
                    <p>eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.6"> sakvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavaḥ | </p>
                    <p>suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.7"> pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu | </p>
                    <p>sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.8"> dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet | </p>
                    <p>gomūtre tena piṣṭaiśca pāṭhātoyadavatsakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.9"> saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca | </p>
                    <p>yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu | </p>
                    <p>śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.10"> mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavam | </p>
                    <p>mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.11"> kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam | </p>
                    <p>jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.12"> kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet | </p>
                    <p>sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.13"> piṣṭairyaṣṭīmisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ | </p>
                    <p>bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivardhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.14"> vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham | </p>
                    <p>viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.15"> vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ | </p>
                    <p>hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān | </p>
                    <p>cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.16"> pṛthak palāṃśaṃ vipacet pañcamūlamagokṣuram | </p>
                    <p>kṣīrāḍhake caturthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.17"> kṣaudratailājyasindhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ | </p>
                    <p>viśeṣādbālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.18"> tadvat sahācarabalāsārivādarbhasādhitam | </p>
                    <p>kṣīraṃ bastistathābhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.19"> pañcamūlaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃ palonmitam | </p>
                    <p>dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ sayaṣṭikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.20"> taiḥ siddhaṃ chāgalaṃ kṣīraṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā | </p>
                    <p>sājyakṣaudradvilavaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam | </p>
                    <p>kalpo 'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.21"> rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ | </p>
                    <p>saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.22"> bastasūkarajairmuṣkaiḥ kulīracaṭakāmiṣaiḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ payo bastaśukramuccaṭekṣurakaṃ madhu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.23"> tairghṛtāḍhyo 'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param | </p>
                    <p>siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.24"> ato daśadaśāhena yastu bastīn niṣevate | </p>
                    <p>vājīva puṣṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam | </p>
                    <p>ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.25"> nātiyogaṃ na cāyogaṃ stāmbhinaste ca kurvate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.26"> nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ | </p>
                    <p>yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.27"> mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ | </p>
                    <p>samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.28"> śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ | </p>
                    <p>syurjvarāścātisārāśca yāpanātyarthasevanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.29"> ariṣṭakṣāraśīdhvādyaistatreṣṭā dīpanī kriyā | </p>
                    <p>yuktyā tasmānniṣeveta yāpanān na prasaṅgataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.30"> mṛdvalpauṣadhasaṃyogāt pādahīnapramāṇataḥ | </p>
                    <p>alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.31"> dravyeṣu yāpanīyeṣu siddhān snehān pṛthak pṛthak | </p>
                    <p>bastīn sarveṣu vā yuñjyāt parihāravivarjitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.32"> sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak | </p>
                    <p>tulāṃ jaladroṇaśate pacet droṇāvaśeṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.33"> pūtaśīte bisadrākṣātavakṣīrīnidigdhikāḥ | </p>
                    <p>mahāsahākṣudrasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.34"> jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam | </p>
                    <p>kharjūratālamajjātmaguptāmalakīkaṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.35"> paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāhvayāḥ | </p>
                    <p>kalkīkṛtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthasammitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.36"> rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā | </p>
                    <p>śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasambhavaṃ tailasarpiṣī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.37"> dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam | </p>
                    <p>brahmabherīmṛdaṅgādininādaiḥ sādhitaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.38"> sitacchatratrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam | </p>
                    <p>āropitaṃ gajaskandhe pūjayitvā vṛṣadhvajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.39"> kṛtvā svastyayanaṃ dadyāt snehabastimayantraṇam | </p>
                    <p>prāptastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.40"> nirvalīpalitaḥ kāntaścirajīvī bhavet sa ca | </p>
                    <p>naṣṭaśukrakṣatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitaḥ | </p>
                    <p>vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.41"> evaṃ ca bastayo 'nye 'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ | </p>
                    <p>śataṃ vārān sahasraṃ vā pācayet sambhave sati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.42"> doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.43"> daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām | </p>
                    <p>guḍūcyairaṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.44"> śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam | </p>
                    <p>yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.45"> vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca | </p>
                    <p>pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.46"> anuvāsanamityetat sarvavātavikāranut | </p>
                    <p>anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.47"> śatāhvāyavabilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe | </p>
                    <p>saindhavenāgnivraṇena taptaṃ cānilajiddhṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.48"> jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām | </p>
                    <p>śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.49"> svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām | </p>
                    <p>piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayeta caturguṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.50"> bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam | </p>
                    <p>rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuva sanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.51"> śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣīre caturguṇe | </p>
                    <p>tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.52"> saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā | </p>
                    <p>drīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadārusakaṭphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.53"> nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī | </p>
                    <p>viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.54"> bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ smaiḥ | </p>
                    <p>sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.55"> vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān | </p>
                    <p>ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.56"> sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādināthavā | </p>
                    <p>anvāsanaṃ śleṣmaharaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ | </p>
                    <p>phalairaṣṭaguṇe cāmle siddhamanvāsanaṃ kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.57"> śūlānāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumūtravān | </p>
                    <p>pṛcchati sma munimityatha dhīmānagniveśa iha kintu phalānām | </p>
                    <p>bastikarmaṇi hitaṃ satataṃ syāt taṃ punarvasuriti praśaśāsa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.58"> iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvākuphalaṃ pramehiṇām | </p>
                    <p>kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ kośaphalaṃ tu pāṇḍuṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.59"> udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi ca | </p>
                    <p>madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇapicchilam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.60"> kaphapittahṛdāśukāri yannirapāyaṃ pavanānulomi ca | </p>
                    <p>pravaraṃ tadataḥ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.61"> atha munivṛṣabhe nigadya vākyaṃ sthitavati
                        vijñapayāmbabhūva bhūyaḥ | </p>
                    <p>idamatigahanaṃ sahānyaśiṣyairavanigato 'ñjalimagrato nidhāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.62"> citrakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha caiti na
                        nābheḥ | </p>
                    <p>śīghnamāpatati cānu sa dehāt sarvataḥ kathamapohati doṣān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.63"> ūce gurustimitamārutavaśyametat dehasya
                        yadbahirupāśritamantare vā | </p>
                    <p>duṣṭasya tasya janayannanulomatāṃ tu bastirhinasti viṣamānapi rogapūgān
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.64"> śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā
                        marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca | </p>
                    <p>ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.65"> viṭśleṣmapittādimalācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaro hi vāyuḥ
                        | </p>
                    <p>tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbasteḥ samaṃ bheṣajamasti yasmāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.66"> śāmyanti yatnena jite 'nile ca tadīritāḥ pittakaphādayo
                        'pi | </p>
                    <p>tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.67"> yacca pakvāśastho 'pi doṣānāpādamastakam | </p>
                    <p>vīryeṇa bastirādatte khastho 'rko bhūrasāniva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.68"> yattatrauṣadhavīryaṃ hi tadapānena vāyunā | </p>
                    <p>paryāptamacirādeva samānaḥ pratipadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.69"> samānādduttaraṃcaivaṃ vyānādyāḥ pavanāḥ kramāt | </p>
                    <p>te tṛptāḥ prakṛtiṃ yātāḥ śarīrānugrahe sthitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.70"> prasahya pittaśleṣmāṇau yathāsthānaṃ niveśya ca | </p>
                    <p>santarpayanti paritaḥ svān svān bhūtaguṇāṃstanau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.71"> vyānastiryagapāno 'dhaḥ prāṇaścordhvaṃ prakarṣati | </p>
                    <p>yathāsvameva nāḍībhirhāriṇībhirivodakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.72"> evaṃ vātaiḥ sirābhiśca vapurbastiḥ suyojitaḥ | </p>
                    <p>vyāpnuvat prasabhaṃ hanti sakṛchrānapi yakṣmaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.5.73"> bastistasmāt sarvakarmapradhānaṃ sarvātaṅkān hanti
                        niḥśeṣataśca | </p>
                    <p>srotāṃsyantaḥ śodhayitvā ca kuryādojastejaḥ śukramedhāgnikīptim ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti pañcamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.6.1"> athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.2"> vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ | </p>
                    <p>kukṣiśūlāṅgarugghidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ | </p>
                    <p>ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭṣaḍāpadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.3"> asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ | </p>
                    <p>śīto 'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano 'pi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.4"> bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan | </p>
                    <p>karoti vātaviṇmūtravibandhamatidāruṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.5"> nābhibastirunāṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude | </p>
                    <p>kaṇḍūṃ gaṇḍāni vaivarṇyamaratiṃ vahnimārdavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.6"> kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyedoṣe 'tisāriṇi | </p>
                    <p>uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate | </p>
                    <p>phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.7"> bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān | </p>
                    <p>surāviṇmūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.8"> saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ | </p>
                    <p>mūrchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.9"> gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam | </p>
                    <p>tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.10"> pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam | </p>
                    <p>pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.11"> vacānāgaraśaṭhyo vā dadhimaṇḍena mūrchitāḥ | </p>
                    <p>peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.12"> dārutrikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm | </p>
                    <p>piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān | </p>
                    <p>bastimasya vidaddhyācca samūtraṃ dāśamūlikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.13"> yukto 'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'thavā | </p>
                    <p>bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyāt samīraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.14"> savimārgo 'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam | </p>
                    <p>vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām | </p>
                    <p>rūṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.15"> svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet | </p>
                    <p>bilvādiśca nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān | </p>
                    <p>saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.16"> bahudoṣe 'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ | </p>
                    <p>śīto 'lpaścāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.17"> ūrdhvaṃ so 'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam | </p>
                    <p>grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.18"> tamuṣṇatailalavaṇapradigdhaṃ svinnamarditam | </p>
                    <p>tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ | </p>
                    <p>virekairbastibhiścāśu yojyedānulomikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.19"> snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ | </p>
                    <p>utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.20"> śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅkṣayoḥ | </p>
                    <p>vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.21"> svedābhyaṅganirūhāṃśca śodhanīyānulomikān | </p>
                    <p>vidadhyāllaṅkṣayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.22"> kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vātimātrayā | </p>
                    <p>asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo 'lpabheṣajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.23"> mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt | </p>
                    <p>nireti mūrchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.24"> mūrchāvikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcecchītāmbunā mukham | </p>
                    <p>vījedāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.25"> pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛdyāt karairuṣṇairadhomukham | </p>
                    <p>keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhāyayedvyāladaṃṣṭribhiḥ | </p>
                    <p>śastrolkārajapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.26"> pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate yathā | </p>
                    <p>prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ | </p>
                    <p>apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.27"> kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyayedamlasaṃyutam | </p>
                    <p>auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiṃtasosyānulomayet | </p>
                    <p>gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vādhonulomanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.28"> pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ | </p>
                    <p>yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.29"> bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ | </p>
                    <p>pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ | </p>
                    <p>satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.30"> bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite | </p>
                    <p>śirasthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.31"> bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano 'ti sveditasya vā | </p>
                    <p>alpadoṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.32"> atiyogatvamāpannaḥ kukṣiśūlakaro bhavet | </p>
                    <p>virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.33"> pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukotpale | </p>
                    <p>piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.34"> drākṣāyāḥ pakkaloṣṭasya prasāde madhukasya vā | </p>
                    <p>vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe 'tiyogaje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.35"> snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo 'timātrakaḥ | </p>
                    <p>duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśodhitāya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.36"> atipravṛtto marutaṃ kopayet sa vimārgagaḥ | </p>
                    <p>karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.37"> taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ prastarādibhiḥ | </p>
                    <p>bilvakolayavairaṇḍavaṣārbhūbṛhatīdvayaḥi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.38"> āsthāpayet sasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ | </p>
                    <p>tailenānilajiddravyavipakvenānuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.39"> mṛdukoṣṭhe 'bale bastiratitīkṣṇo 'tinirharan | </p>
                    <p>kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.40"> balābṛhatyādivarākāśmaryaphalasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvānuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.41"> uṣṇāmbunākṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam | </p>
                    <p>dhūmaleharasakṣīrasvedāṃścānnaṃ ca vātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.42"> atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyakprapīḍitaḥ | </p>
                    <p>ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.43"> syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīnalaiḥ | </p>
                    <p>śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.44"> mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ | </p>
                    <p>hṛtvā bastirmalāñchīghraṃ vātapitte prakopayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.45"> nābhibastigudāṃste hi kṛntato 'sya muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>vivarṇālpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.46"> svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ | </p>
                    <p>yaṣṭhyāhvatilakalkena bastiḥsyāt kṣīrabhojinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.47"> sasarjarasayaṣṭyāhvaṃ jiṅgaṇīkardamāñjanam | </p>
                    <p>vinīya dugdhe bastiḥ syādvyaktāmlarasabhojinaḥ | </p>
                    <p>picchilaśca hito bastiḥ snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.48"> bastiḥkṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā | </p>
                    <p>gudaṃ likhan dahan kṣiṇvan karotyasraparisravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.49"> sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ | </p>
                    <p>bahuśaścātiyogena mohaṃ gacchati cāsakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.50"> tatrārdraiḥ śālmalīpatraiḥ kṣuṇairājaṃ payaḥ śṛtam | </p>
                    <p>pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.51"> vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca | </p>
                    <p>suvarcalopodakayoḥ kacchudāre ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.52"> gude ca śītamadhurān kuryāt sekapralepanān | </p>
                    <p>raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.53"> dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet | </p>
                    <p>taddhi pittaśakṛdvātān hatvā dāhādikān jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.54"> viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām | </p>
                    <p>yuñjyādvātiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam | </p>
                    <p>māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.55"> āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ | </p>
                    <p>sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.56"> śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo 'tisāryate | </p>
                    <p>pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śeṣṭhaṃ bhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.57"> ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti tu | </p>
                    <p>kevalaiḥ sahaṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravāṃśca tān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.58"> śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān | </p>
                    <p>tṛṇmohadāhamūrchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.59"> tatrāme 'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam | </p>
                    <p>pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.60"> vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate | </p>
                    <p>svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.61"> rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ | </p>
                    <p>sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.62"> śakṛtā vāyunā vāme tena varcasi vānile | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭe 'ntarapānaṃ syāt kaṭvamlalavaṇairyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.63"> pittenāme 'sṛjā tadvat tayorāmena vā punaḥ | </p>
                    <p>saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ sakaṭusvādutiktakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.64"> tathāme kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam | </p>
                    <p>āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇoṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.65"> vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathānile | </p>
                    <p>syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ | </p>
                    <p>bastirvātena rakte tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.66"> śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasrapittayoḥ | </p>
                    <p>bastiranyonyasaṃsarge kasāyasvādutiktakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.67"> kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittayoḥ | </p>
                    <p>kaṭutiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.68"> madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrchite | </p>
                    <p>mārute kaphasaṃsṛṣṭe kaṭvamlalavaṇo bhavet | </p>
                    <p>syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.69"> tricatuḥpañcaṣaḍyogānevameva vikalpayet | </p>
                    <p>yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.70"> yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet | </p>
                    <p>nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍsiko hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.71"> udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ | </p>
                    <p>śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kattṛṇaṃ ca palāṃśikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.72"> piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet | </p>
                    <p>atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.73"> kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ | </p>
                    <p>masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.74"> bālodumbarakaṭvaṅgasamaggāplakṣapallavaiḥ | </p>
                    <p>masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.6.75"> nānāprakārā jāyante vyāpado bastivibhramāt | </p>
                    <p>yathāyathaṃ yathāvasthaṃ tāsāṃ kurvīta sādhanam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.7.1"> athātaḥ snehādivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.2"> snehabastau marutpittakaphātyāśāviḍāvṛte | </p>
                    <p>abhukte śūnapāyvāmadatte 'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.3"> śīto 'lpo vādhike vāte pittetyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ | </p>
                    <p>atibhukte gururvarcaḥsañcaye 'lpabalastathā | </p>
                    <p>dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.4"> stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ | </p>
                    <p>pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.5"> snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ | </p>
                    <p>sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.6"> nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ | </p>
                    <p>tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte 'nuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.7"> tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ | </p>
                    <p>vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.8"> tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ | </p>
                    <p>samūrchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.9"> kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ | </p>
                    <p>phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.10"> chardimūrchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ | </p>
                    <p>āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.11"> kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam | </p>
                    <p>mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.12"> viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ | </p>
                    <p>snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ sabastibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.13"> śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | </p>
                    <p>nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.14"> abhukte śūnapāyorvā peyāmātrāśitasya vā | </p>
                    <p>gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ | </p>
                    <p>ūrdhvakāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.15"> mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān | </p>
                    <p>tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.16"> kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ | </p>
                    <p>chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnivartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.17"> nāpakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati | </p>
                    <p>tataḥ kuryāt saruṅmohakaṇḍūśophān kriyātra ca | </p>
                    <p>tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.18"> hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam | </p>
                    <p>pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.19"> aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇanasravāḥ | </p>
                    <p>guḍapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.20"> māṃsalasnigdhaviṣamajālavatsthūlavātalaḥ | </p>
                    <p>chinnaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.21"> gativaiṣamyadaurgandhyajihmatvasrutidurgrahāḥ | </p>
                    <p>phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.22"> uccakairatyavākśīrṣaṃ nyubjaṃ saṅkucitaṃ sthitam | </p>
                    <p>uttānaṃ dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.23"> mūtrāghāto 'tisamprāptiraprāptiḥ sādhunāgatiḥ | </p>
                    <p>āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca | </p>
                    <p>taddoṣāḥ syurvidhātavyaṃ yathaupayikamatra ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.24"> savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ | </p>
                    <p>atimandakabāhyātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.25"> anucchravāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā | </p>
                    <p>praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet | </p>
                    <p>tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.26"> drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā | </p>
                    <p>syāt kaṭīgudajaṅkṣorubastistambhārtibhedanam ||</p>

                    <p>bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.27"> tiryagvalyāvṛte dvāre baddhe vāpi na gacchati | </p>
                    <p>netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.28"> pīḍyamāne 'ntarāmukte gude pratihato 'nilaḥ | </p>
                    <p>uraḥ śirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī | </p>
                    <p>bastiḥsyāttatrabilvādiḥ phalaśyāmādimūtravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.29"> syāddāho davathuḥ śophaḥ kampenābhihate gude | </p>
                    <p>kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.30"> atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ | </p>
                    <p>syāt sārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam | </p>
                    <p>tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.31"> na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate | </p>
                    <p>snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.32"> atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam | </p>
                    <p>tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.33"> vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam | </p>
                    <p>yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā | </p>
                    <p>bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmādapacārataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.34"> dadyānmadhurahṛdyāni tato 'mlalavaṇau rasau | </p>
                    <p>svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.35"> anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ | </p>
                    <p>vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet | </p>
                    <p>sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.36"> atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ | </p>
                    <p>uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.37"> raktaniṣṭhīvatamakajvarādyāstatra sādhanam | </p>
                    <p>abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam | </p>
                    <p>maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca vikārajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.38"> atyāsyāyānayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk | </p>
                    <p>aticaṅkramaṇāt pādajaṅkṣorusadanādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.39"> teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate | </p>
                    <p>ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.40"> tatra mātrāśitīyokto vidheyo vidhirāmahā | </p>
                    <p>ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.41"> halīmakādayaḥ proktā divāsvapnāt purā gadāḥ | </p>
                    <p>vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅkṣanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.42"> vyavāyājjīvitabhraṃśastaistairasyānilāmayaiḥ | </p>
                    <p>gudo 'valupyata iva bhramatīva ca cetanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.43"> meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate | </p>
                    <p>jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupasevanam | </p>
                    <p>āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca bastayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.44"> vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ vibaddhe pavane sarvadehopatāpitni | </p>
                    <p>phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.45"> nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavaṃ dāru mahacca
                        pañcakam | </p>
                    <p>phalaṃ ca mūtre kvathitaṃ samastu tat ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.46"> nirūhitaṃ dhanvarasena bhojayennikumbhatailena tato
                        'nuvāsayet | </p>
                    <p>balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt phalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.47"> yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ
                        samustapāṭhendrayavaiśca kalkavān | </p>
                    <p>satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadāturāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.48"> tathānuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ phalena bilvena
                        śatāhvayāthavā | </p>
                    <p>sajīvanīyastu raso 'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.7.49"> nirūhabasternaivānyat pathyaṃ sthavirabālayoḥ | </p>
                    <p>balāṅgavardhanaṃ śīghramādṛto yojayedataḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti saptamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Ka.8.1"> athāto bheṣajakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.2"> jāṅgale sādhāraṇe vā deśe yathākālaṃ
                        śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake
                        śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite
                        kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇasuvarṇamadhurasurabhimṛttike
                        mṛdāvaphālakṛṣṭenupahatenyairbalvattarairdrumairbheṣajāni praśasyanta iti
                        sāmānyato bhūmiparīkṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.3"> viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā
                        sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā | </p>
                    <p>snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇasasyakomalavṛkṣaprāyā
                        śuklācāmbuguṇabhūyiṣṭhā | </p>
                    <p>nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā | </p>
                    <p>rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā
                        rūkṣatanukoṭaravṛkṣaprāyālparasaprarohānilaguṇabhūyiṣṭhā | </p>
                    <p>mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā
                        cākāśaguṇabhūyiṣṭhā | </p>
                    <p>tatrāmbupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca
                        śasyante | </p>
                    <p>analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni | </p>
                    <p>sarvaguṇayuktāsūbhayatobhāgāni | </p>
                    <p>ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni | </p>
                    <p>evaṃ balavattamāni bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.4"> tatra yāni
                        kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandhāni
                        kālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṃ
                        diśi sthitāni | </p>
                    <p>teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam | </p>
                    <p>grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām | </p>
                    <p>śaradi tvakkandakṣīrāṇi | </p>
                    <p>hemante sārāṇi | </p>
                    <p>yathartu puṣpaphalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.5"> anye punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni
                        saumyeṣvṛtuṣvāgneyānyāgneyeṣu | </p>
                    <p>evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.6"> atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya
                        ca devatāmaśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt
                        | </p>
                    <p>gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyagāreṣu pūrvottaradvāreṣu
                        nivātapravātaikadeśeṣu
                        nityapuṣpopahārabalikarmavatsvagnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni
                        svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.7"> tāni sakṣīrāṇyupakalpayet | </p>
                    <p>tadasampattāvanatikrāntavatsarāṇi | </p>
                    <p>purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughṛtāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.8"> api ca | </p>
                    <p>kṣīraṃ bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām | </p>
                    <p>vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.9"> pañcavidhastu bheṣajānāṃ kaṣāyakalpaḥ | </p>
                    <p>niryāsaḥ kalko niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca | </p>
                    <p>te yathāpūrvaṃ balinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.10"> tatra sadyaḥsamuddhṛtaprakṣālitakṣuṇṇasya
                        tāntavaniṣpīḍitasya svaraso niryāsaḥ | </p>
                    <p>upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ | </p>
                    <p>śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatāntavapaṭacyutaścūrṇaḥ | </p>
                    <p>tasya samastadravyāparityāgādāplutopayogācca kalkādabhedaḥ | </p>
                    <p>kvātho niryūhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.11"> tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedayitvā
                        chedayāni prakṣālyodakena śucaurūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ
                        tāmrāyomṛnmayānyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya
                        bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt
                        tāvadudakamāsecayecchoṣayecca | </p>
                    <p>athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan
                        darvyāvaghaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatānalena sādhayet | </p>
                    <p>avatārya ca parisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.12"> kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti
                        vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe anupadagdhaṃ kvāthayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.13"> śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ | </p>
                    <p>uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.14"> tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya
                        vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃśrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.15"> tathā ca kecidāhuḥ | </p>
                    <p>mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ | </p>
                    <p>ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.16"> ityalametadupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya | </p>
                    <p>yathā tu sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathopadekṣyate | </p>
                    <p>niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam | </p>
                    <p>kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.17"> niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe 'dhiśritya
                        pādaśeṣitamavatārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.18"> śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ
                        ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.19"> snehapāke tvanirdiṣṭapramāṇe samuditasya dravasya pādena
                        sneho yojyastatpādena kalkaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.20"> anye punaḥ paṭhanti | </p>
                    <p>snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam | </p>
                    <p>kalkasnehadravaṃ yojyamadhīte śaunakaḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.21"> snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt | </p>
                    <p>kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.22"> pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamamevāvapet | </p>
                    <p>anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt | </p>
                    <p>athaikadhyaṃ pratisaṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.23"> tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyate sneho
                        yathāsvaṃ varṇagandharasotpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṃ
                        mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt | </p>
                    <p>sa kālastasyāvataraṇāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.24"> api ca | </p>
                    <p>ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ | </p>
                    <p>lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.25"> athāvatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau
                        dṛḍhe kalaśe samāsicyāpidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya
                        sūtreṇa subaddhaṃ svanuguptaṃ śucau deśe susthitaṃ sthāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.26"> parimāṇaṃ punaḥ ṣaḍvaṃśyo marīciḥ | </p>
                    <p>tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ | </p>
                    <p>te 'ṣṭau taṇḍulaḥ | </p>
                    <p>tau dhānyamāṣaḥ | </p>
                    <p>tau yavaḥ | </p>
                    <p>ataḥ paraṃ
                        caturguṇavṛdhyāṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ
                        kalpyante | </p>
                    <p>dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ | </p>
                    <p>māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca | </p>
                    <p>śāṇadvayasya paryāyo draṅkṣaṇaḥ kolo vaṭakaśra | </p>
                    <p>karṣasya suvarṇamakṣaṃ picurbiḍālapadakaṃ pāṇitalaṃ tindukaṃ kavalagrahaḥ
                        ṣoḍaśikā ca | </p>
                    <p>karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca | </p>
                    <p>palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikā bilvamāmraṃ ca | </p>
                    <p>paladvayasya prasṛto 'ṣṭamānaṃ ca | </p>
                    <p>kuḍavasyāñjaliḥ | </p>
                    <p>kuḍavadvayasya mānikā | </p>
                    <p>āḍhakasya pātraṃ kaṃsaśca | </p>
                    <p>droṇasya nalvaṇārmaṇonmānaghaṭakumbhakalaśāḥ | </p>
                    <p>droṇadvayasya śūrpaḥ | </p>
                    <p>tulā punaḥ palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra iti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.27"> śuṣkameyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ tu dravārdrayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.28"> peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.29"> kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.30"> anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.31"> snehapākastridhā mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ | </p>
                    <p>mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.32"> kiñcit sīdati kṛṣṇe ca vartyamāne tu paścimaḥ | </p>
                    <p>dagdho 'taurdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt | </p>
                    <p>mṛdurnasye kharo 'bhyaṅge pāne bastau ca cikkaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.8.33"> himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā | </p>
                    <p>saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham ||</p>

                    <p>samāptamidaṃ kalpasthānam | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>paribhāṣā</p>
                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.1"> paribhāṣāḥ pravakṣyante cikitsāyāṃ susaṃśritāḥ | </p>
                    <p>dravyāṇi ṣoḍaśaguṇe salile kvāthayet bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.2"> caturthaśeṣaḥ pūtastu kaṣāyo grāhya iṣyate | </p>
                    <p>atha kvāthyeṣu teṣūktaṃ toyādanyat drava bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.3"> taccāmbuvat prayoktavyaṃ tat ṣoḍaśaguṇaṃ tataḥ | </p>
                    <p>dravaṃ yattatra paṭhitaṃ kṣīraṃ vā dadhimastu vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.4"> mūtraṃ takraṃ surāmaṇḍaṃ yadi vāpyamlakāñjikam | </p>
                    <p>jalavat ṣoḍaśaguṇaṃ tat syāt pādāvaśeṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.5"> anirdiṣṭe pramāṇe tu kvāthyānāṃ ca dravasya ca | </p>
                    <p>kaṣāyapākakalpo 'yaṃ kṛṣṇātreyeṇa varṇitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.6"> kartavyaṃ sati nirdeśe yathānirdiṣṭameva hi | </p>
                    <p>asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.7"> tatra prasiddhimāśritya bheṣajeṣu jaleṣu ca | </p>
                    <p>tathā vidheyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadṛśā yathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.8"> tasmādardhapalaṃ vāpi karṣannayamathāpi vā | </p>
                    <p>dravyāṇāṃ syāt palaṃ vāpi dviprasthamudakasya tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.9"> tatodhikaṃ vā kartavyamūhāpohaviśāradaiḥ | </p>
                    <p>hīnaṃ vāpi tataḥ kāryamevaṃ yūṣe ca pānake ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.10"> māṃsaudanāsavāriṣṭapeyāsu ca vitarkayet | </p>
                    <p>snehādisādhanāyokto niryūho yatra tatra hi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.11"> tatrāpi ṣoḍaśaguṇaḥ pakṣoyaṃ parigṛhyate | </p>
                    <p>dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamatra pakṣe prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.12"> kaṣāya eva cettatra dravārthaṃ kevalo bhavet | </p>
                    <p>tathānyadapi tatroktaṃ dravaṃ kṣīrādikaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.13"> tatonurūpaṃ saṅkhyāya dravyaṃ toyena sādhayet | </p>
                    <p>dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamanyatrāpi drave sati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.14"> na tatra yujyate tasmādanurūpeṇa kalpayet | </p>
                    <p>anyetu bhiṣajaḥprāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇe 'mbhasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.15"> kvāthyaṃ tu bhavati snehādatra dviguṇamauṣadham | </p>
                    <p>kaṣāyeṇaiva cet sādhyaḥ satyanyasmin drave tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.16"> sādhayedanurūpeṇa kecidevaṃ pracakṣate | </p>
                    <p>caturguṇena toyena kvāthayedauṣadhāni tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.17"> ṛṣīṇāṃ suśrutādīnāṃ sarveṣāṃ matamīdṛśam | </p>
                    <p>etāvāṃstu viśeṣo 'tra śeṣamātrāpi pūrvavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.18"> kvāthyaṃ tu bheṣajaṃ snehādatra pakṣe caturguṇam | </p>
                    <p>palavyapekṣayā dravyādatha toyaṃ caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.19"> prasthavyapekṣayā dravyādyadā toyaṃ caturguṇam | </p>
                    <p>kriyate dviguṇaṃ kvāthyaṃ tataḥ snehāt prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.20"> dravāṇāṃ dviguṇaṃ prasthaṃ śuṣkāt prasthādyato
                        mataḥ | </p>
                    <p>prasiddhistu cikitsāyāṃ dvidhā hi bhiṣajāmiha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.21"> palavyapeksayāpyasti tathā prasthavyapekṣayā | </p>
                    <p>suśrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ | </p>
                    <p>pāṭhaḥ palavyapekṣāyāṃ jñāpakaṃ tadudāhṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.22"> ityevaṃ trividhaḥ proktaḥ kaṣāyagrahaṇaṃ prati | </p>
                    <p>evamanyatra sarveṣāṃ kalkāt snehaścaturguṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.23"> caturguṇaṃ dravaṃ snehādyatra yat paṭhyate dravam | </p>
                    <p>anukte tu drave deyaṃ jalameva caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.24"> kalkakalpastu carake kaṣāyāṇāṃ na kīrtitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.25"> snehapākavidhistūkta evaṃ dṛḍhabalena tu | </p>
                    <p>carako 'rdhakṛte śāstre brahmabhūyaṃ gato yataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.26"> kaṣāyasya tu peyasya yadi vā kalkacūrṇayoḥ | </p>
                    <p>mātrā dṛḍhabalenāpi tatreti paribhāṣitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.27"> carakoktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā | </p>
                    <p>anuktāpi yathā mātrā pañcādvakṣyāmyahaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.28"> eṣāṃ kaṣāyakalpānāṃ pravibhāgo vidhīyate | </p>
                    <p>kaṣāyakalpe trividhe yaścaturguṇitodakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.29"> kaṣāyakalpaḥ sneheṣu sādhyeṣveva samāśritaḥ | </p>
                    <p>vaidyaiḥ prāyeṇa na tathā yaḥ ṣoḍaśaguṇodakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.30"> caturguṇodake pakṣe snehāddravyaṃ caturguṇam | </p>
                    <p>aṣṭāviṃśaṃ palaśataṃ kvāthyadravyasya jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.31"> snehaprasthe vipaktavye śuṣkaṃ tacca bhavedyadi | </p>
                    <p>ārdraṃ ceduddhṛtaṃ sadyastataḥ palaśatadvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.32"> snehaprasthe bhavetsādhye ṣaṭpañcāśat palādhikam | </p>
                    <p>evaṃ bahutvāt dravyasya yaścaturguṇitodakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.33"> sakalpo 'bhimatastatra snehaḥ syādvīryavattaraḥ | </p>
                    <p>sahasrapākāḥ snehāstu śatapākāśca kīrtitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.34"> subhāvitaṃ svalpamapi dravyaṃ tadbahukarmakṛt | </p>
                    <p>tasmādbahutaraṃ dravyaṃ yatra pakṣe prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.35"> snehapākeṣu saḥ śreyānityeṣa tu mayāśritaḥ | </p>
                    <p>snehapākavidhāveva prayogastasya yujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.36"> pācanāḥ śamanīyāśca ye kaṣāyā jvarādiṣu | </p>
                    <p>udīritāḥ punasteṣu kaṣāyeṣūpakalpyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.37"> caturguṇādaka peyaṃ kaṣāyasya palaṃ bhavet | </p>
                    <p>tasmāddravyapalaṃ vaidyāḥ pācaneṣu prayuñjate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.38"> mātrāṃ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām | </p>
                    <p>kriyamāṇaḥ prasiddho 'yaṃ pāramparyāgato vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.39"> vādhituṃ śakyate naiva jñāpakaṃ cātra vidyate | </p>
                    <p>palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.40"> ācāryacarakeṇaivamatisāre tu bhāṣitam | </p>
                    <p>paṭolādye kaṣāye ca kvāthyadravyapalaṃ kṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.41"> caturguṇena toyena paceddravyapale sati | </p>
                    <p>caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.42"> śāstre kuṣṭhe ca mātrā sā mahatī samprakāśitā | </p>
                    <p>catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṃ matā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.43"> pale caturguṇajale sā mātrā na prasidhyati | </p>
                    <p>evaṃ sati ca sādhyaṃ syādbheṣajānāṃ catuṣpalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.44"> catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇe | </p>
                    <p>toye caturthaśeṣasya peyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.45"> bhaṭṭāraharicandreṇa kharaṇāde prakīrtitā | </p>
                    <p>pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.46"> kvāthāni saṃprayujyante jalaṃ dravyāccaturguṇam | </p>
                    <p>paṭolādye ca tenāpi kvāthyadravyapalaṃ kṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.47"> kharaṇādakṛtā mātrā peyā tenaiva ṣaṭpalā | </p>
                    <p>parasparaviruddhaṃ tattasyāpyetat prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.48"> aprasiddho vidhiścāyaṃ kaṣāyasya jvarādiṣu | </p>
                    <p>na ṣaṭpalāni kvāthyante na ca toyaṃ caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.49"> caturguṇodakā tasmāt paribhāṣā na yujyate | </p>
                    <p>jvarādīnāṃ kaṣāyeṣu sneheṣveva hi sā matā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.50"> kṛṣṇātreyamuniproktā yā ṣoḍaśaguṇodakā | </p>
                    <p>jvarādiṣu kaṣāyāṇāṃ grahaṇaṃ kriyate tayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.51"> caturguṇodakā yāpi paribhāṣopadiśyate | </p>
                    <p>tatrāpi hi viśeṣo 'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.52"> sneheṣu palanirdeśo yeṣu na vidyate | </p>
                    <p>prasthavyapekṣayā cātra saṅkhyeyamudakauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.53"> palavyapekṣayā cāpi samācāro dvidhā api | </p>
                    <p>pūrvaṃ prasthavyapekṣā yā proktā vijñāpake sati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.54"> dravyāṇāṃ palanirdeśo yatrokto miśrake tathā | </p>
                    <p>palavyapekṣayaivātra toyamevaṃ caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.55"> pradeśāntaranirdeśāccarake 'pyanumīyate | </p>
                    <p>kaṣāyamātrā pātavyā yadyapyaparibhāṣitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.56"> svarṇakṣīryādike yoge pāṇḍurogacikitsite | </p>
                    <p>pātavyā kathitā mātrā gomūtreṇa catuṣpalā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.57"> rohiṇīkaṭukādīnāṃ pittagulmacikitsite | </p>
                    <p>ghṛtaṃ muktvā kaṣāyasya proktā mātrā catuṣpalā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.58"> ato 'numānāccarake siddhā mātrā catuṣpalā | </p>
                    <p>dravyāṇāṃ ca palaṃ kvāthyaṃ paṭolādye prakīrtitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.59"> palaṃ vatsakabījasya nirdiṣṭaṃ cātisārike | </p>
                    <p>tat ṣoḍaśaguṇe toye yadi na kvāthyate tataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.60"> caturguṇodake toye peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet | </p>
                    <p>ityetat ṣoḍaśaguṇaṃ toyaṃ yatra prayujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.61"> eṣaiva carakasyāpi paribhāṣānumīyate | </p>
                    <p>pātavyeṣu kaṣāyeṣu mustaparpaṭakādiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.62"> viśeṣaḥ kathyate 'nyo 'pi māne śuṣkadravāśraye | </p>
                    <p>śuṣkadravyāśrayaṃ mānaṃ nirdiśya yadudāhṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.63"> draveṣu dviguṇaṃ mānaṃ sadyaścaivoddhṛteṣu ca | </p>
                    <p>dviguṇaṃ mānamityetadārabhya kuḍavāditi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.64"> śuṣkāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca samaṃ tu kuḍavādadhaḥ | </p>
                    <p>tulāyāmapi naiveṣṭā dviguṇā mānakalpanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.65"> tulāpalaśataṃ caiva tacchruṣkadravayormatam | </p>
                    <p>palaṃ caturguṇaṃ ceṣṭaṃ prasiddhajñāpakādikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.66"> sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet | </p>
                    <p>yaduktaṃ śatamevātra palānāṃ parigṛhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.67"> catuḥsuvarṇametacca palaṃ nāṣṭasuvarṇakam | </p>
                    <p>dravyasya dviguṇatve syāt palamaṣṭasuvarṇakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.68"> naivāñjalau na prasṛte na pale na palādadhaḥ | </p>
                    <p>dravāṇāmauṣadhānāṃ hi dviguṇaṃ mānamiṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.69"> dviguṇatve draveṣu syāt palamaṣṭasuvaṇakam | </p>
                    <p>tenaiṣāṃ dviguṇatvena kriyāmārgo virudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.70"> kuḍavādyāsu saṃjñāsu dravāṇāṃ dviguṇo vidhiḥ | </p>
                    <p>vidyate jñāpakaṃ cātra carakācāryadarśitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.71"> spaṣṭārthameva paṭhitamidaṃ kuṣṭhacikitsite | </p>
                    <p>salilāḍhake 'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.72"> te ca kaṣāyāṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam
                        | </p>
                    <p>yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.73"> aṣṭabhāgāvaśeṣe tu palānāmaṣṭakadvayam | </p>
                    <p>palasya dviguṇe māne kriyamāṇe na yujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.74"> dviguṇe hi pale tat syādekameva palāṣṭakam | </p>
                    <p>catuṣpalaṃ ca dātavyaṃ yat proktaṃ saha sarpisā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.75"> palasya dviguṇe māne tadapyaṣṭapalaṃ bhavet | </p>
                    <p>catuḥsuvarṇaṃ hi palaṃ śuṣkāṇāmiṣyate yataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.76"> dviguṇatvāt dravāṇāṃ hi tat syādaṣṭasuvarṇakam | </p>
                    <p>nirūhamātrānirdeśa evaṃ sati ca bādhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.77"> prasṛtārdhaṃ samārabhya dvādaśa prasṛtāḥ param | </p>
                    <p>eṣā mātrā dviguṇitā dviguṇe prasṛte bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.78"> nirūhamātrā śāstroktā dvādaśaprasṛtāstathā | </p>
                    <p>catvāriṃśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.79"> vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate | </p>
                    <p>atra suśrutanidaśe kvātho 'yaṃ dviguṇo bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.80"> svarasāt kvathitācchītāt kaṣāyāt ṣaṭpalaṃ pibet | </p>
                    <p>yaduktaṃ kharaṇādena taddvādaśapalaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.81"> paittike paṭhyate gulme sarpiṣaśca catuṣpalam | </p>
                    <p>pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.82"> catuṣpalaṃ ghṛtasyedaṃ mātrāpyaṣṭapalaṃ bhavet | </p>
                    <p>svarṇakṣīryādike yoge gomūtrāñjaliriṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.83"> añjalerdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavet | </p>
                    <p>gaulmike trāyamāṇādye ghṛte ca paripaṭhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.84"> rasasyāmalakekṣūṇāṃ kṣīrasya ca ghṛtasya ca | </p>
                    <p>palāni pṛthagaṣṭāṣṭau kṛtvā samyagvipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.85"> aṣṭau pratyekametāni syuḥ ṣoḍaśa palāni tu | </p>
                    <p>tasmādevaṃprakāreṣu nirdeśeṣu virudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.86"> dravāṇāṃ dviguṇaṃ mānaṃ tatkāryaṃ kuḍavādiṣu | </p>
                    <p>ārdreṣvapi na sarveṣu sadyasteṣūdghṛteṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.87"> dviguṇaṃ mānamicchanti viśeṣo 'tra ca kalpyate | </p>
                    <p>śuṣkāṇi viniyujyante daśamūlādikāni hi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.88"> teṣveva dviguṇaṃ mānaṃ na sarveṣūdghṛteṣu hi | </p>
                    <p>ārdrāṇāmeva yeṣāṃ tu prasiddhimupakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.89"> vāsāghṛte vṛṣaghṛte taile sāhacare tathā | </p>
                    <p>ārdrāṇāṃ dviguṇaṃ mānamevamādiṣu neṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.90"> ārdrāṇāmeva teṣāṃ hi prayogaḥ śasyate yataḥ | </p>
                    <p>śatāvarīmūlatulāścatasro yāḥ prakīrtitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.91"> nai tatra dviguṇaṃ mānaṃ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam
                        | </p>
                    <p>vadyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.92"> kvāthyānāmauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam | </p>
                    <p>caturguṇaṃ ca nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.93"> kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ | </p>
                    <p>udāharaṇamatreṣṭaṃ mahākalyāṇakaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.94"> evamevauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam | </p>
                    <p>dviguṇaṃ cāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.95"> kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi dviguṇastatra yujyate | </p>
                    <p>vāsādikaṃ jvare proktamatrodāharaṇaṃ smṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.96"> nirdiṣṭaṃ kṣīramanyadvā dravaṃ yatra caturguṇam | </p>
                    <p>kvāthauṣadhānāṃ mānaṃ ca proktaṃ noktaṃ jalasya tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.97"> tatroṣadhivaśādeva saṅkhyā kvāthasya gamyate | </p>
                    <p>caturguṇodakā tatra paribhāṣā yadīṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.98"> tato dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyate | </p>
                    <p>yadā tu paribhāṣeṣṭā yā ṣoḍaśaguṇodakā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.99"> caturthaśeṣaḥ kvāthaḥ syāttato dravyāccaturguṇaḥ | </p>
                    <p>atra sāhacaraṃ tailamudāharaṇāmiṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.100"> yatrauṣadhaṃ kaṣāyo 'pi dravaṃ kṣīrādikaṃ trayam | </p>
                    <p>pramāṇaṃ tu tathā noktaṃ snehasyoktaṃ na vā bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.101"> tulyaṃ kvāthena dātavyaṃ tatra kṣīrādikaṃ dravam | </p>
                    <p>kartavyaṃ ca tathā tat syādyathā snehāccaturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.102"> gaulmiko miśrakasneha udāharaṇamatra hi | </p>
                    <p>evaṃ vai dviguṇe snehāt triguṇe ca prakīrtite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.103"> kṣīrādike drave kāryaṃ kaṣāyagrahaṇaṃ tathā | </p>
                    <p>yathā kaṣāyasahitaṃ dravaṃ syāttaccaturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.104"> atrodāharaṇaṃ tat syādyathāsnehāccaturguṇaḥ | </p>
                    <p>kaṣāyaḥ paṭhyate yatra pramāṇaṃ cāsya noditam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.105"> caturguṇaṃ vāpyadhikaṃ proktaṃ kṣīrādikaṃ dravam | </p>
                    <p>tatrāpi ca prayoktavyaṃ snehāt kvāthaṃ caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.106"> pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam | </p>
                    <p>paṭhyate vātaroge tadudāharaṇamatra hi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.107"> bahūni yatra paṭhyante kvacit snehe dravāṇi hi | </p>
                    <p>bahūnāmapi teṣāṃ ca parimāṇaṃ na paṭhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.108"> sarveṣāṃ samudāyaḥ syāttatra snehāccaturguṇaḥ | </p>
                    <p>snehapākavidhiṃ kecidevaṃ samanucakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.109"> bahuṣvekaikamicchanti kecittatra samaṃ dravam | </p>
                    <p>ityevaṃ matabhedāttu yathā kvāthavidhau tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.110"> caturguṇodakaḥ pakṣo yadā tatra samāśritaḥ | </p>
                    <p>bahudravyaṃ kila sneho vīryavāñchatapākavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.111"> anayaivopapatyā tu samudāyaṃ caturguṇam | </p>
                    <p>necchanti kecit pratyekamāhuḥ snehasamaṃ dravam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.112"> grahaṇīraugike snehe pañcamūlābhayādike | </p>
                    <p>śuktena mātuluṅgasya svarasenaivamāditaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.113"> udāharaṇamatrāsti yo vāpyanyo bahudravaḥ | </p>
                    <p>ślokaireṣoṇutailasya kathyate pākasaṃvidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.114"> yasya sādhayituṃ tailaṃ yāvanmātramabhīpsitam | </p>
                    <p>tatrauṣadhāni tāvanti datvā toyaṃ caturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.115"> kaṣāyārthaṃ vipacyante yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ | </p>
                    <p>yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśeṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.116"> yāvanmātramasau tailāt kaṣāyo nāvatāryate | </p>
                    <p>caturguṇo 'tra kiṃ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.117"> caturguṇena toyena prāptāni paribhāṣayā | </p>
                    <p>kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇe jale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.118"> kvāthyante paribhāṣā tu śāstravākyena bādhitā | </p>
                    <p>ityevamaṇutailasya kartavyaṃ samprasādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Ka.Paribh.119"> gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate | </p>
                    <p>tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate | </p>
                    <p>prāgukto 'pi mayārtho yaḥ ślokaistasmāt prakāśitaḥ ||</p>
                    <p>]</p>
                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>
            </div1>

            <div1 xml:id="AS.Utt." type="chapter">
                <head>uttarasthāna</head>

                <div2 type="section">
                    <p>atha prathamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.1.1"> athāto bālopacaraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.2"> atha khalu jātamātrameva bālamulbāt saindhavasarpiṣā
                        mārjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.3"> tato 'syātiprabalamohajvaraparītasarvagātrasya
                        krośitumapi
                        rujānurūpamasamarthasyānavasthitāśeṣadehadhātorasambhāvyayauvanādyavasthasya
                        krakacasparśamiva karavasanaśayanasaṃsargaṃ manyamānasyāvikalpitamaṅgāni
                        vikṣipataḥ punariva maraṇamanubhavato
                        līyamānasaṃjñasyātisambādhayonipuṭāvapīḍitaprāṇapratyānayanāya balātailena
                        pariṣekaṃ kuryāt | </p>
                    <p>karṇamūle cāśmanoḥ saṅghaṭṭanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.4"> yadi vāceṣṭa eva syāttataḥ kṛṣṇakapālikayā śūrpeṇa
                        cainamabhiniṣpunīyāt | </p>
                    <p>dakṣiṇakarṇamūle ca mantrasyoccārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.5"> aṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayādabhijāyase | </p>
                    <p>ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradāṃ śatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.6"> śatāyuḥ śatavarṣo 'si dīrghamāyuravāpnuhi | </p>
                    <p>nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.7"> pratyāgataprāṇasya ca prakṛtibhūtasya nābhinālaṃ
                        nālābhibandhanāccaturaṅgulasyordhvaṃ kṣaumasūtreṇa badhvā tīkṣṇena śastreṇa
                        vardhayet | </p>
                    <p>grīvāyāṃ cainamāsajjet | </p>
                    <p>nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.8"> tataḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
                        taptatapanīyarajatanirvāpaṇakavoṣṇena kapitthapatrakaṣāyeṇa vā tadvidhena
                        snāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.9"> tato 'sya suparilikhitanakhayā suprakṣālitopavānayā
                        kārpāsapicvavaguṇṭhitayā dakṣiṇapradeśinyā jihvauṣṭhakaṇṭhamanusukhaṃ
                        pramṛjyāt | </p>
                    <p>tālu connāmya snehapicunopariṣṭādavaguṇṭhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.10"> tataścaindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ
                        hareṇumātraṃ kuśāgrābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa
                        medhāyurbalajananaṃ prāśayet | </p>
                    <p>tadvat brāhmībalānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.11"> tataḥ saindhavopahitena sarpiṣā gabhādakāni vāmayet | </p>
                    <p>tathāsyoraḥkaṇṭhaviśudhyā lāghavamabhilāṣaśca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.12"> athāsya jātakarma prājāpatyena vidhinā kuryāt | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.13"> sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ | </p>
                    <p>tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.14"> tasmāt prathame 'hanyanantāmiśrite madhusarpiṣī
                        mantrapūte trikālaṃ prāśayet | </p>
                    <p>dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.15"> tataḥ prāṅnivāritastanyasya svapāṇitalasammitaṃ
                        sarpirdvikālaṃ dāpayedanantaraṃ ca stanyamiṣṭataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.16"> aharahaścāsya śrotraśṛṅgāṭakaṃ snehāplutena plotena
                        pracchādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.17"> prākśirasaṃ cainaṃ kṣaumanicaye saṃveśayeducchīrṣake
                        cāsyābhimantritamudakumbhaṃ sthāpayet dvārapakṣayośca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.18"> ādārīvidārībadarīkhadiranimbapīluparūṣakaśākhābhirenaṃ
                        vījayet | </p>
                    <p>tābhiśca samantataḥ sūttikāgāraṃ parivārayet | </p>
                    <p>sarṣapātasīkaṇakaṇikāścāntarbahiḥ prakiret | </p>
                    <p>sāyaṃ prātaśca balim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.19"> vraṇoktaiśca guggulvādibhirdhūpaṃ kurvīta | </p>
                    <p>tathā brāhmaṇotharvavedaviddaśāhaṃ śāntikarma kuryāt | </p>
                    <p>māyūrīṃ mahāmāyūrīmāryāratnaketudhāriṇīṃ cobhayakālaṃ vācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.20"> hiṅguvacāturuṣkarakṣoghnaiḥ
                        poṭalikāmuttaradehalyāmāsajjet | </p>
                    <p>kumārasya ca saha mātrā kaṇṭhe ucchīrṣake ca | </p>
                    <p>tadvadāryāparṇaśabarīmāryāparājitāṃ ca gorocanābhilikhitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.21"> dvāre ca dehalīmanutiryaṅmusalaṃ nidhāpayet | </p>
                    <p>kaṇakaṇḍakatindukendhanāgniṃ naktaṃ divaṃ ca jāgṛyāt | </p>
                    <p>tathānuraktāḥ striyaḥ suhṛdaśca | </p>
                    <p>prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.22"> athāsya samānavarṇā madhyamavayāḥ śuciralolupā
                        nibhṛtānāturā jīvadvatsā vatsalā dakṣiṇā brahmacāriṇyavyaṅgā bahukṣīrā
                        śuklāmbarācarā dīrghadrasvādidehadoṣāṣṭakarahitā
                        alambordhvacucūkātipīnahanistanadoṣamuktā yuktacūcukā dhātrī syāttasyā eva
                        stanyaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.23"> taccodakapātre duhyamānamekatāṃ yadudakena saha
                        gacchati vakṣyamāṇadoṣarahitaṃ ca tacchuddhamārogyabalajananam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.24"> atha dhātrī snātānuliptā nityamahatavāsāḥ sumanāḥ
                        prajāsthāpanauṣadhīḥ śirasā bibhrāṇā prāṅmukhī stanaṃ prāgdakṣiṇaṃ
                        dhautamīṣatparisrutaṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.25"> nānāstanyasya hyasātmyatvānnānāvidhā vyāpado bhavanti | </p>
                    <p>aparisrute cātistanyapūrṇastanapānenotsnehanāt kāsaśvāsajvaracchardiṣāṃ
                        sambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.26"> rukṣānnapānakarśanakrodhaśokakāmādibhiḥ stanyanāśaḥ | </p>
                    <p>stanyajananāni tu madyāni śīdhuvarjyānyānūpamāṃsāni dravāḥ
                        svādvamlalavaṇaprāyāścāhārāḥ kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ kṣīrapānamanāyāsaḥ
                        saumanasyaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.27"> na tu
                        kṣudhitaśokārtaśrāntakruddhapraduṣṭadhātuṃgarbhiṇīviruddhāhārabhuktānāṃ
                        stanyaṃ pāyayennājīrṇauṣadhaṃ ca bālamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.28"> ṣaṣṭīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ | </p>
                    <p>jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.29"> daśame dvādaśe vāhni gotrācāraiḥ śubhaiḥ śubhe | </p>
                    <p>sūtā snānotsavaṃ kuryāt pitāpatyasya nāma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.30"> dine śatatame vākhyāṃ pūrṇe saṃvatsare 'thavā | </p>
                    <p>bibhrato 'ṅgairmanohvālarocanāgarucandanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.31"> pūjyaṃ tripuruṣānūkamādau ghoṣavadakṣaram | </p>
                    <p>avṛddhaṃ kṛtamūṣmāntamanarātipratiṣṭhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.32"> nakṣatradevatāyuktaṃ tadeva tu na kevalam | </p>
                    <p>maṅgalyamantarantasthaṃ na duṣṭaṃ na ca taddhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.33"> puṃso visarjanīyāntaṃ samavarṇaṃ striyāḥ punaḥ | </p>
                    <p>viṣamākṣaramakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam | </p>
                    <p>sukhodyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.34"> tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam | </p>
                    <p>prāgudakśirasaḥkuryāt bālasyajñānavānbhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.35"> praśastavāstuśaraṇaṃ sajjopakaraṇaṃ śuci | </p>
                    <p>nirvātaṃ ca pravātaṃ ca vṛddhastrīvaidyasevitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.36"> nirmatkuṇākhumaśakamatamaskaṃ ca śasyate | </p>
                    <p>śucidhautopavānāni nirvalīni mṛdūni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.37"> śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca | </p>
                    <p>kāko 'viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ | </p>
                    <p>vacājyakuṣṭhaśrīveṣṭasarṣapairdhūpayet sadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.38"> bodhayet sahasā suptaṃ no na cainaṃ samutkṣipet | </p>
                    <p>tathāhyasya samutrāso vegarodhaśca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.39"> mākṣikāmalakavyoṣabṛhatīmūlasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>lālāpanodarucyarthaṃ mukhamantaḥ parāmṛśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.40"> jīvatkhaḍgādiśṛṅgeṣu samāsaktāñchubhān maṇīn | </p>
                    <p>dhārayeddaśa caindryādīñjīvakarṣabhakāvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.41"> hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām | </p>
                    <p>āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣaṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.42"> stanyadoṣāt gadāstasya yathoktaṃ tat pibedyataḥ | </p>
                    <p>pīno 'tikandharāstambhaṃ kuryādūrdhvākṣamūrdhvagaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.43"> ucchvāsarodhāt laṃbo 'tistano jīvitasaṃśayam | </p>
                    <p>na garbhiṇyāḥ pibet stanyaṃ pārigarbhikakṛddhi tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.44"> stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet | </p>
                    <p>mūlaiḥsiddhaṃ bṛhatyādyaiḥ sthirābhyāṃ vā sitāyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.45"> caturthe sūtikāgārādagniskandapurogamān | </p>
                    <p>māse niṣkrāmayeddevān namaskartuṃ svalaṅkṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.46"> pañcame māsi puṇye 'hni dharaṇyāmupaveśayet | </p>
                    <p>dvikiṣkumātraṃ liptāyāṃ baliṃ datvā caturdiśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.47"> dharaṇyaśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk | </p>
                    <p>ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.48"> carācarāṇāṃ lokānāṃ pratiṣṭhāsyavyayāsi ca | </p>
                    <p>kumāraṃ pāhi māteva brahmā tadanumanyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.49"> svāheti mantreṇānena pratyahaṃ ca tataḥ param | </p>
                    <p>sāśrayaṃ sāvalambaṃ ca kaṭyādīn mardayedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.50"> ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi kramāttacca prayojayet | </p>
                    <p>cirānniṣevamāṇo 'nnaṃ bālo nāturyamaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.51"> bhajedyathā yathācānnaṃ stanyaṃ tyājyaṃ tathā tathā | </p>
                    <p>ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe 'hani | </p>
                    <p>karṇau himāgame vighyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.52"> prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ | </p>
                    <p>dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīmanyena pāṇinā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.53"> madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcit gaṇḍāśayaṃ prati | </p>
                    <p>jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.54"> dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite | </p>
                    <p>vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.55"> nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirāstatra hi saṃśritāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.56"> kālikāmarmarīraktāstadvyadhādrāgarugjvarāḥ | </p>
                    <p>saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ | </p>
                    <p>teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.57"> sthānavyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ | </p>
                    <p>snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtra cānu nidhāpayet | </p>
                    <p>āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.58"> vidhyet pālīṃ hitabhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī | </p>
                    <p>varti stryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ | </p>
                    <p>sveditodvartiṃtaṃ karṇamabhyaktaṃ bṛṃhaṇaiḥ punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.59"> nājīṇa na malodreke na cātyuṣṇe 'pi vardhayet | </p>
                    <p>sadā ca yuñjyādabhyaṅgānkarṇapālīgadoditān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.60"> puṣṭinīruktvajananāniti saṃvardhite dṛḍhe | </p>
                    <p>kaladhautāvabaddhāni karṇe ratnāni nikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.61"> bhindyādavṛddhau strīṇāntu pālīmantarapāṅgataḥ | </p>
                    <p>naiva cāpāṅgayorbāhyāṃ vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.62"> jihmasūcīvyadhādvartigāḍhatvādathavā malaiḥ | </p>
                    <p>jāte mahati saṃrambhe vartimāśvapanīya tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.63"> yavairaṇḍajaṭāyaṣṭīmañjiṣṭhajyaiḥ pralepayet | </p>
                    <p>surūḍhaṃ ca punarvidhyat tvarayā tu vivardhanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.64"> chidyeta pālī śuddhasya śuddhāsrāṃ sandadhīta tām | </p>
                    <p>karṇāmayaniṣedhoktasandhānavidhinā bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.65"> varṣaṃ svavasaterbāhyaṃ kumārasya na darśayet | </p>
                    <p>dīpamātapamagniṃ ca rūpamanyacca bhāsuram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.66"> athainaṃ jātadaśanaṃ kramaśo 'panayet stanāt | </p>
                    <p>pūrvoktaṃ yojayet kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.67"> kuryādapastanaṃ snehasaṅkrāntyā stanalepanaiḥ | </p>
                    <p>bībhatsairyāvakāsekakṛtrimakṣatadarśanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.68"> priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ | </p>
                    <p>apastanyasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.69"> dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ | </p>
                    <p>saṅgrāhī dhātakīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.70"> bubhukṣā cet prabalatāmapastanyasya gacchati | </p>
                    <p>atyagnijiddhitaṃ tasya vidhānaṃ pārigarbhikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.71"> abhiyuktaḥ sadācāro nātisthūlo na lolupaḥ | </p>
                    <p>kumāradhāraḥ katavyastatrādyo bālacittavit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.72"> aghārmikaṃ durācāraḥ sthūlo vikaṭagāminam | </p>
                    <p>karoti lolupo bālaṃ ghasmaratvena rogiṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.73"> rogāṃścāsya jayet saumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ | </p>
                    <p>anyatrātyayikādvyādhervirekaṃ sutarāṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.74"> trāsayennāvidheyaṃ ca trastaṃ gṛhvanti hi grahāḥ | </p>
                    <p>vastrapātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.75"> krīḍābhūmiḥ samā kāryā niśśastropalaśarkarā | </p>
                    <p>velloṣaṇakaṇāmbhobhiḥ siktā nimbodakena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.76"> jātuṣaṃ ghoṣavaccitramatrāsaṃ ramaṇaṃ bṛhat | </p>
                    <p>atīkṣṇāgraṃ gavāśvādimaṅgalyamatha vā phalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.77"> śaktimantaṃ yathāvarṇaṃ vidyāmadhyāpayettataḥ | </p>
                    <p>anuśiṣyāt sadā cainaṃ dharmāya vinayāya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.78"> yathā nendriyaduṣṭāśvairdriyate yauvanāgame | </p>
                    <p>abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ pratyahaṃ ca samācaret | </p>
                    <p>sahadevāsthirākauntīkumudotpalacandanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.79"> bṛhatīphalatarkārīsarṣapākuṣṭhasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>aśvagandhābalairaṇḍatilāpāmārgataṇḍulaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.80"> sātmaguptāphalaistailaṃ sājakṣīraṃ vipācitam | </p>
                    <p>rakṣoghnaḥ puṣṭido 'bhyaṅgastadvadudvartanaṃ ca taiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.81"> dadhimākṣikasaṃyuktaistriguṇīkṛtacikkasaiḥ | </p>
                    <p>mūrvāmūladvirajanīyavaiścodvartanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.82"> kulatthacūrṇamekaṃ vā vājigandhārajo 'pi vā | </p>
                    <p>snāne sarvauṣadhīkalko jīvanīyāmbu ceṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.83"> āragvadhādiniryūhe śṛtaṃ śītavasantayoḥ | </p>
                    <p>vatsakādipratīvāpaṃ kumāraṃ prāśayet ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.84"> grīṣme vātātapasvedairbālaḥ klāmyatyato himam | </p>
                    <p>prātareva pibeddugdhaṃ jīvanīyagaṇaiḥ śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.85"> sitāghṛtāḍhyān saktūṃśca lihyānnatveva pītakam | </p>
                    <p>nātyambupāyī lihyādvā ghṛtasātmyo ghṛtaṃ śṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.86"> kākolīśarkarāmedātugāyaṣṭyāhvajīvakaiḥ | </p>
                    <p>kaṭunnaṭena mūrdhānaṃ limpedanyaiśca śītalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.87"> rāsnāsaralavarṣābhūhiṅgusaindhavadārubhiḥ | </p>
                    <p>sarpirvidāryādijale sādhitaṃ lehayecchiśum ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.88"> prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ sūpyaparṇyau durālabhā | </p>
                    <p>priyālamajjākākolīvidārīkaṭphalāmṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.89"> drākṣājaśṛṅgī dugdhīkā kṣīraśuklā hayāhvayā | </p>
                    <p>śṛṅgīmadhūkakusumamedarṣabhakajīvakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.90"> ebhiḥ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ lihyāt bālo ghanātyaye | </p>
                    <p>brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.91"> sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛt ghṛtam | </p>
                    <p>āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.92"> triphalā lakṣmaṇānantā samaṅgā sārivā vacā | </p>
                    <p>brāhmī pāṭhā dvibṛhatī dvisthirā dvipunarnavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.93"> sahadevā ravervallī payasyā girikarṇikā | </p>
                    <p>toyakumbhe pacedetat palāṃśaṃ pādaśeṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.94"> tena kauntīvacākuṣṭhakṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>nīruksarūpavatsāyāḥ saṃyuktaṃ payasā ca goḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.95"> puṣyayoge ghṛtaprasthaṃ sahemaśakalaṃ śṛtam | </p>
                    <p>pānābhyañjanato medhāsmṛtyāyuḥpuṣṭibuddhidam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.96"> rakṣoghnaṃ ca viṣaghnaṃ ca sārasvatamidaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>līḍhaṃ vā saghṛtakṣaudraṃ vacāhemarajo 'lpaśaḥ | </p>
                    <p>saṃvatsaraṃ paraṃ medhyaṃ rakṣoghnaṃ vāgvivardhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.97"> vayasthā pippalī kuṣṭhaṃ haridrā sārivā vacā | </p>
                    <p>māṃsī kaiḍaryamityetaccūrṇaṃ brāhmīrajaḥsamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.98"> līḍhvājyena śiśurvarṣaṃ bhavatyapalito 'vyathaḥ | </p>
                    <p>balavān śrutasampannaḥ śatāyuḥ sthirayauvanaḥ | </p>
                    <p>prātaḥ prātarimaṃ lehaṃ dhātrīṃ cāsyāvalehayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.99"> brāhmīvadyojayeddūrvāṃ mūrvāṃ brahmasuvarcalām | </p>
                    <p>lakṣmaṇāṃ śvetatarkārīmavyaṇḍāṃ gaurasarṣapām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.100"> sahasravīryāṃ phalinīṃ pakvaṃ ca bṛṃhatīphalam | </p>
                    <p>rohiṣaṃ cetyamīprāśāḥ pṛthagdvādaśa kīrtitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.101"> mahatāpyupayoktavyā nareṇa niyatātmanā | </p>
                    <p>nityaṃ mṛdbhakṣaṇādrakṣettayā syurniyataṃ gadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.102"> pāṇḍutvaśvayathuśvāsakāsātīsārajantavaḥ | </p>
                    <p>chardiṃmūrchāgnisadanastanyadveṣāṅgarugbhramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.103"> bhakṣayeddantapavanaṃ nāsthiradvijabbandhanaḥ | </p>
                    <p>tasya tatghaṭṭanāt kruddhaḥ kuryāddantāmayānmarut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.1.104"> śūrairāyudhibhirguptamadhṛṣyaṃ nagaraṃ paraiḥ | </p>
                    <p>yathā śiśorvapustadvadyathoktairvidhibhirgrahaiḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti prathamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvitīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.2.1"> athāto bālāmayapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.2"> trividho hi bālaḥ prāguktastatra kṣīrapasya
                        kṣīramaduṣṭaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>annādasya hitamannam | </p>
                    <p>ubhayavṛtterubhayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.3"> kṣīraṃ hi yathoktairdoṣakopanairāhāravihārairdhātryā
                        vyāpannaṃ vividhāmayodayāya bālasya prakalpate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.4"> tatra śyāvāruṇavarṇaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ viśadaṃ
                        rūkṣamalakṣyagandhaṃ phenilamatṛptikaramādhmānamūtravarcovibandhakṛt
                        karśanamapsu visarpati vicchinnaṃ ca plavate vātaduṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.5"> kṛṣṇanīlatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ
                        kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇamapsu pītarājimadvidāhakaraṃ ca pittaduṣṭam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.6"> atyarthaśuklamadhuraṃ lavaṇānurasaṃ
                        ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ bahalaṃ tantumat guru salile 'vasīdati
                        nidrābahulaṃ ca śleṣmaduṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.7"> tadupayujyamānaṃ yathāsvaliṅgān vyādhīnabhinirvartayati
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.8"> sa yaṃ pradeśamabhīkṣṇaṃ spṛśati sparśaṃ ca na kṣamate
                        tatra rujamupalakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.9"> nimīlitākṣatayā mūrdhni rujam | </p>
                    <p>jihvauṣṭhadaṃśaśvāsamuṣṭivandhordhvekṣaṇairhṛdaye | </p>
                    <p>viṇmūtracchardyādhmānāntrakūjanastanadaṃśaveṣṭanapṛṣṭhavinamanajaṭharonnamanairjaṭhare
                        | </p>
                    <p>mūtrasaṅgatṛṇmūrcchotrāsadigvīkṣaṇakhallīhastapādastambhakubjībhavanakeśaluñcanairbastau
                        guhye ca sarvatra ca svabhā vātiriktarodanena mukhavikūṇanena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.10"> atha yathāmayaṃ yathādoṣaṃ ca dhātryāḥ śamanaśodhanāni
                        prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.11"> tatra vātadūṣite stanye
                        devadārusaralakaṭurohiṇīvacākuṣṭhapāṭhābhārṅgīmāgadhikāvṛścikālīcitrakājamodaśuṇṭhīmarīcānāṃ
                        kvāthaṃ daśamūlakvāthaṃ vā trirātraṃ pāyayitvā vātavyādhivihitānāṃ
                        sarpiṣāmanyatamaṃ nigadamadirānupānaṃ dadyādvātaharadravyasiddhaṃ vā | </p>
                    <p>tataḥ snigdhāṃ mṛdu virecya bastikarmaṇopacaret | </p>
                    <p>vātaghnaiścābhyaṅgasvedopadehonmardanaiḥ | </p>
                    <p>saralarāsnājamodādevadārucūrṇaṃ sarpiṣā bālamavalehayet | </p>
                    <p>evaṃvidhaireva ca vipakvaṃ saśarkaraṃ sarpiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.12"> api ca | </p>
                    <p>tiktānurasaṃ stanyaṃ mudgamāṣapalāśābhyāṃ kākolīyugalena ca śodhayet | </p>
                    <p>priyaṅgudhātakīpuṣpapadmakadevadārukṣaudrairvā | </p>
                    <p>kaṣāyānurasaṃ hiṅgusaindhavavatā ghṛtena | </p>
                    <p>phenilaṃ vicchinnaṃ plavamānaṃ ca bilvāgnimanthaśṛtena payasā haviṣā ca | </p>
                    <p>sūpyaparṇī kākolībṛhatyavalgujaphalairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.13"> pitte 'mṛtāpaṭolapatrasārivāśatāvarīnimbacandanakvāthaṃ
                        dhātrī bālaśca pibet | </p>
                    <p>triphalābhūnimbakaṭukāmustakvāthaṃ vā | </p>
                    <p>jīvakarṣabhakadvikākolīmadhukakaṭphalakarkaṭaśṛṅgīkvāthaṃ vā | </p>
                    <p>sakṣaudraṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ vā | </p>
                    <p>sārivādiṃ nyagrodhādiṃ vā | </p>
                    <p>ebhireva ca dravyaiḥ sarpīṣi pittaghnāni ca virecanāni
                        śītāṃścābhyaṅgapradehasekān kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.14"> api ca | </p>
                    <p>tāmrāvabhāsaṃ payo hṛdayamudveṣṭayati | </p>
                    <p>tatpriyaṅgumustāśābaraloddhraiḥ śodhayet | </p>
                    <p>amlānurasamamlapittakaram | </p>
                    <p>tat drākṣāmadhukapayasyāśrīparṇībhiḥ | </p>
                    <p>kaṭukānurasaṃ chardyatīsārakāsaśvāsakaram | </p>
                    <p>tat kākolīvidārībhyāṃ madhuparṇyā ca | </p>
                    <p>bhṛśoṣṇamanāmadāhajvarakaraṃ virecanaṃ ca taccandanotpalakamalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.15"> kaphe tu saindhavapippalīyuktaṃ sarpirbālaṃ pāyayet | </p>
                    <p>saindhavamadhukasaṃsṛṣṭaṃ vā madanapuṣpakalkena ca sakṣaudreṇa stanaṃ bālasya
                        coṣṭhamālimpet | </p>
                    <p>tena sukhaṃ vamati | </p>
                    <p>dhātrīṃ tu tīkṣṇairvāmayet | </p>
                    <p>tataḥ kṛtasaṃsarjanāṃ pañcamūlaghanavacātiviṣākvāthaṃ pāyayet | </p>
                    <p>tagarasuradārusurendrayavapṛthvīkāvṛścikālīkvāthaṃ vā | </p>
                    <p>āragvadhādiṃ mustādiṃ vā | </p>
                    <p>rūkṣoṣṇāṃśca nasyadhūmagaṇḍūṣapradehapariṣekān śīlayet | </p>
                    <p>aviruddhaṃ cānnapānaṃ yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.16"> api ca | </p>
                    <p>lavaṇānurasaṃ visarpakoṭhakaṇḍūkaram | </p>
                    <p>tat picumandapaṭolīkṣīrīvṛkṣaiḥ śodhayet | </p>
                    <p>tantumaddaurbalyaśvāsakāsakaram | </p>
                    <p>tat pippalīnāgaracūrṇena samadhughṛtena | </p>
                    <p>guru sadanātmakaṃ pratiśyāyasiṅghāṇakakṣīrālasakakaram | </p>
                    <p>tat pāṭhāvyoṣakalkena pañcakolacūrṇena vā kṣaudraghṛtāplutena | </p>
                    <p>doṣopakramaṇīyaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.17"> yadā punardhātrī sannipātaprakopanānyāseveta
                        tadasyāstrayo malā yugapadvakṣo 'bhiprapannāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ
                        samanusṛtya saṅgīrṇaliṅgaṃ stanyamāvahanti | </p>
                    <p>taccedavijñānāt satatamapratyavekṣaṇāt pramādādvā mātuḥ kumāraḥ pibati tataḥ
                        sa tena salilopamamacchaṃ vicchinnamāmaṃ durgandhi nānāvarṇavedanaṃ
                        phenilamatisāryate | </p>
                    <p>pītaśvetamūtratāviṣṭambhatṛṣṇājvaracchardivijṛmbhikāśuṣkodgārārucibhramāṅgabhaṅgavikṣepakūjanaghrāṇākṣimukhapākadṛṣṭyupaplavasvarasādādayaścāsya
                        prādurbhavanti | </p>
                    <p>taṃ kṣīrālasakamatyayaṃ cācakṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.18"> tatra dhātrīṃ bālaṃ ca pūrvamevāśu vāmayet | </p>
                    <p>vihitasaṃsargayośca mustāpāṭhātiviṣākuṣṭhakaṭukānāṃ kvāthaṃ pānāya dadyāt | </p>
                    <p>rāsnājamodāpriyaṅgubhadradārūṇāṃ vā | </p>
                    <p>pāṭhātejovatīpunarnavavṛścikālīnāṃ vā | </p>
                    <p>bhūnimbāmṛtākuṭajaphalasārivāṇāṃ vā | </p>
                    <p>vacāharidrādigaṇayorvā | </p>
                    <p>pāṭhādimahākaṣāyasya vā | </p>
                    <p>jambvāmratindukakapitthapatrāṇāṃ vā | </p>
                    <p>bilvabhaṅgasya vā | </p>
                    <p>anubandhe ca yathāvyādhi pratikurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.19"> dantodbhedaśca sarvarogāyatanam | </p>
                    <p>viśeṣeṇa tu tanmūlā
                        jvaraśirobhitāpatṛṣṇābhramābhiṣyandakukūṇakapothakīvamathukāsaśvāsātīsāravisarpāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.20"> sa dīrghāyuṣo 'ṣṭamānmāsāt parato vā pravartate | </p>
                    <p>itareṣāṃ tu caturthāt | </p>
                    <p>tehyatibālye dantotpādavedanayātipīḍitā na samyak sampūrṇadhātubalā bhavanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.21"> tatrāsthimajjānau dantotpattihetū | </p>
                    <p>tadā ca tayorasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntareṇa dantānāṃ
                        patanamāpūryamāṇadhātutvācca punarutthānamata eva ca vṛddhānāṃ na
                        punardantotpattiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.22"> balānnipatitānāṃ tu sahasā
                        tadadhiṣṭhānagatadhātubījabhraṃśāt
                        santativyucchedācchoṇitātipravṛtyābhighātācca nissāritatvāt | </p>
                    <p>sirāṇāṃ punaranutpādaḥ etena rogacyutā api prāyaśo vyākhyātāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.23"> tau tu dhātū kālakrameṇa pacyamānau yadā
                        dantāśayamanuprapadyete tadāsya
                        kiñcidutsedhenordhvādhodantamāṃsasaṅghaṭṭanādaṅgaharṣo jāyate | </p>
                    <p>tadgatena ca śleṣmaṇā kaṇḍūstayā cūcukaṃ daśyate | </p>
                    <p>yadyadālabhate tattadāsyamānayati | </p>
                    <p>mārutaścāsya dantamūleṣu mūrchati | </p>
                    <p>tataḥ sa kaphānuviddho 'sthimajjasthitaḥ sarvato visaran saha pittena dhātūn
                        malāṃśca dūṣayan vividhānyathoditānupadravānabhinirvartayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.24"> yadā punardantamāṃsāśrayī kevalo vikṛtaḥ prabalo 'nilaḥ
                        sapitto vāsthimajjānau śoṣayati tadā dvijānāmasambhava eveti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.25"> pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame | </p>
                    <p>dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.26"> yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābalam | </p>
                    <p>vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.27"> ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat | </p>
                    <p>atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī | </p>
                    <p>saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.28"> snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt | </p>
                    <p>sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimānmṛdu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.29"> bastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam | </p>
                    <p>yuñjyādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathocitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.30"> mūrvāvyoṣavarākolajambūtvagdārusarṣapāḥ | </p>
                    <p>sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.31"> ikṣumūlakaśervākhyayaṣṭyāhvaistanu śudhyati | </p>
                    <p>sāndraṃ tu kṣaudrakāśmaryaguḍūcītaṇḍulāmbubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.32"> śṛtairvā surasaśvetasarṣapābṛhatīdvayaiḥ | </p>
                    <p>grathitaṃ padmakośīraphalinīśvetacandanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.33"> dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet | </p>
                    <p>pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.34"> vādhrīṇasakapotottharajastadvacca yojitam | </p>
                    <p>lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.35"> drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham | </p>
                    <p>vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ | </p>
                    <p>madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.36"> bhadradāru ghanaṃ yaṣṭī samaṅgā sasitopalā | </p>
                    <p>vātajvaraparītāṅgaḥ pibedantarapānakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.37"> surāhvaghanayaṣṭyāhvapayasyāṃśumatīdvayam | </p>
                    <p>nāgaraṃ maricaṃ bhārṅgī vṛścikālī śatāvarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.38"> ghṛtaṃ tatkvāthadugdhābhyāṃ siddhaṃ hantyanilajvaram | </p>
                    <p>bālasya pānābhyaṅgābhyāmebhiśconmardanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.39"> haridrākuṣṭhaṣaṅgranthāśatapuṣpāhareṇubhiḥ | </p>
                    <p>bhārṅgyelāsuṣavīrāsnāvarṣābhūnatasarṣapaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.40"> akṣāṃśaiḥ sāmbusauvīrairmastupiṣṭairmarujjvare | </p>
                    <p>tailaprasthaṃ surāmaṇḍatulyamabhyañjanaṃ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.41"> lājanīlotpalakaṇāmadhukāñjanaśarkaram | </p>
                    <p>pittajvaramatīsāraṃ madhulīḍhaṃ nivartayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.42"> lājadvipippalīkvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ | </p>
                    <p>pīto jvaramatīsāraṃ tṛṣṇāṃ chardiṃ ca nāśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.43"> āmātisāre rakte ca kalkitāṃ gajapippalīm | </p>
                    <p>pāyayeccharkaropetāṃ cūrṇaṃ vā devadārujam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.44"> śirobhitāpe saghṛtaiḥ śiraḥ śītaiḥ pralepayet | </p>
                    <p>patraiḥ kapitthacāṅgerībadarīkākamācijaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.45"> śirorukcchardyatīsāranāśanaṃ mūrdhalepanam | </p>
                    <p>gavādanīṃ dāḍimaṃ ca tṛḍvān koṣṇāmbhasā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.46"> kuryāt kukūṇapothakyoryathoktaṃ svaṃ svamauṣadham | </p>
                    <p>manaśśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyo madhuyaṣṭikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.47"> kṣaudreṇa ghṛṣṭā gulikā śiśoḥ sarvākṣirogajit | </p>
                    <p>pippalītaṇḍulairmudgaiḥ sumanaḥkorakairyavaiḥ | </p>
                    <p>nīlotpalasya patraiśca śreṣṭhā vartiḥ śatonmitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.48"> priyaṅgvañjanamustānāṃ cūrṇastaṇḍulavāriṇā | </p>
                    <p>tṛṣṇātīsāravamathūn hanti pītaḥ samākṣikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.49"> paṭolanimbakuṭajasaptaparṇaṃ sadīpyakam | </p>
                    <p>devadāruviḍaṅgāni saralo mākṣikaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.50"> līḍhaṃ jvaramatīsāraṃ kāsaṃ pāṇḍvāmayaṃ vamim | </p>
                    <p>hanyācca mātṛkādoṣān rogānanyāṃśca tadvidhān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.51"> madhukavyoṣaṣaḍgranthāgranthikāspṛṣṭarodikāḥ | </p>
                    <p>kṣīriṇāṃ ca pravālāni pāṭhā ca vipacet ghṛtam | </p>
                    <p>tat pītaṃ samadhu śleṣmajvaraghnaṃ dīpanaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.52"> rāsnailānatatarkārīmadhuśigrusurāhvayaiḥ | </p>
                    <p>sabilvakuṣṭhavaraṇareṇukāmisibhiḥ kṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.53"> śleṣmajvaraharo lepastailamabhyañjanaṃ ca taiḥ | </p>
                    <p>maṇḍalāni tu sājyena gajamūtreṇa lepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.54"> rajanī dāru saralaśreyasī bṛhatīdvayam | </p>
                    <p>pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā | </p>
                    <p>grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.55"> atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsajit | </p>
                    <p>bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.56"> bilvapeśīgajakaṇādhātakīlodhravālakam | </p>
                    <p>hanti līḍhamatīsāraṃ śiśoḥ kṣaudradrutaṃ drutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.57"> triphalādhātakīpuṣpapadmabilvaśalāṭubhiḥ | </p>
                    <p>sakṭvaṅgairghṛtaṃ siddhamudarāmayanāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.58"> pathyāsauvarcalakṣāravellavyoṣāgnihiṅgubhiḥ | </p>
                    <p>tiktayā ca ghṛtaṃ siddhaṃ samakṣīraṃ vyapohati | </p>
                    <p>śūlānāhagudabhraṃśaśvāsakāsavilambikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.59"> samaṅgādhātakīlodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ | </p>
                    <p>mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.60"> sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>kṣāramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān | </p>
                    <p>vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.61"> dantodbhedottharogeṣu na bālamatiyantrayet | </p>
                    <p>svayamāpyupaśāmyanti jātadantasya yat gadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.62"> yāvanmāsasya yo jātastāvadvarṣasya sa dvijaḥ | </p>
                    <p>patati prāyaśo 'ṣṭānāṃ teṣāṃ pūrveṣu sambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.63"> atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ | </p>
                    <p>śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotassu rasavāhiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.64"> arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate | </p>
                    <p>kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.65"> saindhavavyoṣaśāarṅgeṣṭAapāṭhāgirikadambakān | </p>
                    <p>śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.66"> aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam | </p>
                    <p>badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.67"> aśvaliṇḍarasakṣaudrayuktāṃ vā madhuyaṣṭikām | </p>
                    <p>dvivārtākīphalarasaṃ kevalaṃ vāśvaviḍrasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.68"> madhunā vā ghanavyoṣapāṭhā mūrvā śatāvarī | </p>
                    <p>sapayasyā pṛthakparṇī ghṛtaṃ vā mākṣikānvitam | </p>
                    <p>sthirāmarataruvyoṣadvipunarnavasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.69"> sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ | </p>
                    <p>niculotpalavarṣābhūbhārṅgīmustaiśca kārṣikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.70"> siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param | </p>
                    <p>siṃhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.71"> yaṣṭyāhvapippalīlodhrapadmakotpalacandanaiḥ | </p>
                    <p>tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajit ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.72"> rāsnāmadhūlikābhārṅgīpippalīdevadārubhiḥ | </p>
                    <p>aśvagandhādvikākolī śṛṅgyarṣabhakajīvaikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.73"> sūpyaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛt param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.74"> vacāvayasthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam | </p>
                    <p>bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.75"> dve bale tumburucchallī vacā girikadambakaḥ | </p>
                    <p>surāpiṣṭaḥ pradehaḥ syādadhaḥkāye viśuṣyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.76"> siṃhaskandīsiṃhavallīkaramardītrikaṇṭakaiḥ | </p>
                    <p>bhaṅgaiḥ kvāthaḥ kumārāṇāṃ śuṣyatāṃ pariṣecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.77"> sāśokarohiṇīṃ kṛṣṇāṃ madhvājyena lihanjayet | </p>
                    <p>śiśuḥ śoṣaṃ śarīrasya sasitacchāgadugdhabhuk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.78"> śuṣkakāse kumārasya dhātryāḥ stanyaviśodhanaḥ | </p>
                    <p>māṣayūṣaḥ prayoktavyaḥ sakṛṣṇo ghṛtabharjitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.79"> madhunātiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum | </p>
                    <p>ekāṃvātiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.80"> kāsatṛṭcchardyatīsārairarditaṃ lājatarpaṇam | </p>
                    <p>lājatālīsapatraṃ vā bījāni kamalasya vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.81"> lodhrapriyaṅgukalkaṃ vā pāyayettaṇḍulāmbhasā | </p>
                    <p>śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājakustumbarīrajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.82"> bṛhatīphalamūlatvakpippalīgranthikaiḥ kṛtaḥ | </p>
                    <p>tavakṣīrīyutaiḥ kvātho madhunā hanti śīlitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.83"> chardimūrchājvaraśvāsakāsātīsārapīnasān | </p>
                    <p>pañcakoladvivārtākīmūlabhārṅgītugāhvayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.84"> kṣaudrājyalīḍhāḥ śvasanakāsapīnasarukcchidaḥ | </p>
                    <p>śyāmātimuktātarkārīkusumakvāthasādhitam | </p>
                    <p>yaṣṭīgarbhaṃ ghṛtaṃ tṛṣṇāhidhmāśvāsāsrapittanut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.85"> pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā | </p>
                    <p>dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.86"> pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijit pāribhadrakam | </p>
                    <p>tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām | </p>
                    <p>lābhataḥśalyakaśvāviḍgodharṣyaśikhijanmanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.87"> khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase | </p>
                    <p>sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.88"> kṣīrīpravālamadhukadarbhamūlabisotpalaiḥ | </p>
                    <p>tṛṣṇādāhajvaraharaḥ kaṣāyaḥ sasitāmadhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.89"> śarkarādāḍimakaṇānāgakesarajīvakam | </p>
                    <p>lihan kumāraḥ kṣaudreṇa tṛṭcchardibhyāṃ vimucyāte ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.90"> lājaiḥ sacandanośīrayaṣṭīmadhukapadmakaiḥ | </p>
                    <p>lipto dhautaḥ stanaḥ pīto bhramatṛḍdāhamohahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.91"> asnehalavaṇaṃ pītvā saṃskṛtaṃ lāvajaṃ rasam | </p>
                    <p>saśarkaraṃ vijayate bālo laṅghanajān gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.92"> visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | </p>
                    <p>padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.93"> śākhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet | </p>
                    <p>sadanto jāyate yastu dantāḥ prāgyasya cottarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.94"> kurvīta tasminnutpāte śāntiṃ taṃ ca dvijataye | </p>
                    <p>dadyāt sadakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.95"> vatsasya madhulājānāmāpūryaprāṅmukho mukham | </p>
                    <p>cumbetkumārastrīn vārān prāyaścittamidaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.96"> nāvamārohayet bālaṃ snātaṃ skandhaṃ gajasya vā | </p>
                    <p>bhojayet brāhmaṇāṃścātra pāyasaṃ madhusarpiṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.97"> mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyo 'pibannapi | </p>
                    <p>kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.98"> yujyate koṣṭhavṛdhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | </p>
                    <p>rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.99"> pippalīpippalīmūlakaṭukādevadārubhiḥ | </p>
                    <p>kṣāradvayabiḍājājībilvamadhyāgnidīpyakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.100"> dadhisauvīrakasurāmaṇḍaiśca vipacet ghṛtam | </p>
                    <p>hanti prayuktaṃ tat kāle rogān pāribhavāśrayān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.101"> annenopahitaṃ stanyaṃ pibato vihitāt param | </p>
                    <p>imāneva gadān kuryāt kuryātteṣvetadeva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.102"> pītaṃ pītaṃ ca yaḥ stanyaṃ savātamatisaryate | </p>
                    <p>tasyāpyetat paraṃ pathyaṃ dīpanaṃ balavarṇakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.103"> atyudriktakṣudhaṃ bālaṃ paribhūtaṃ tu lehayet | </p>
                    <p>vidārīyavagodhūmakaṇācūrṇaṃ ghṛtāplutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.104"> pāyayedanu ca kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram | </p>
                    <p>akṣamajjādvikākolīyaṣṭīmadhukamoraṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.105"> śrapayet kṣīramājyaṃ vā bījairikṣurakasya ca | </p>
                    <p>tat prayojyaṃ guru snigdhaṃ yaccātyagnau pureritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.106"> śvavāyasabiḍālānāmucchiṣṭena jalena ca | </p>
                    <p>snāpayettaṃ nacedevaṃ kṣuttasya praśamaṃ varajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.107"> kṣīripādapamūlasthaṃ vidhinā snāpitaṃ tataḥ | </p>
                    <p>vastraratnādyalaṅkāraiḥ kumāraṃ bhūṣayet sitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.108"> vṛkṣaṃ cānu tataḥ kuryāt bhūṣaṇavyatyayaṃ tayoḥ | </p>
                    <p>etadāyuḥpradaṃ dhanyaṃ snapanaṃ sarvarogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.109"> jaṭībhūtakacākṣyādipakṣmāṇamatilolupam | </p>
                    <p>gomūtragandhiṃ snapayetīrthe gavyaśakṛdrasaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.110"> vacāpuṣpaśilākuṣṭhavayasthāhiṅgukaṭphalaiḥ | </p>
                    <p>sabastamūtramadiraistailamabhyañjanaṃ pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.111"> balāvidārītrikaṭukakuṣṭhośīrakucandanaiḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ pītaṃ havirhanti taṃ vikāramaśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.112"> śiraḥ pṛṣṭhaṃ tato muṣkau tataḥ pādau ca yo rujet | </p>
                    <p>hastābhyāmutthito vāyuḥ saparvānuplavaḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.113"> gaurīvacāsadāpuṣpīhayagandhākaṭutrayaiḥ | </p>
                    <p>sakṭphaladvivārtākīvayasthāhiṅgurohiṣaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.114"> bastamūtrasurāyuktaiḥ sādhitaṃ tasya yojayet | </p>
                    <p>tailamabhyañjane śeṣaṃ vātavyādhivadācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.115"> tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | </p>
                    <p>tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.116"> tālpātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam | </p>
                    <p>tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.117"> tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet | </p>
                    <p>tālu tadvat kṛaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.118"> śṛṅgiveraniśākuṣṭhaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ | </p>
                    <p>badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.119"> rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet | </p>
                    <p>harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam | </p>
                    <p>pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.120"> mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet | </p>
                    <p>tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam | </p>
                    <p>pānābhyañjanayoryojyamudvegaścahimāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.121"> malopalepāt svedādvā gude raktakaphodbhavaḥ | </p>
                    <p>tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.122"> kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye tu pautanam | </p>
                    <p>pṛṣṭhārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.123"> tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ | </p>
                    <p>sitaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.124"> sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet | </p>
                    <p>triphalābadarīplakṣatvakvāthapariṣecitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.125"> kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ | </p>
                    <p>lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvāvacūrṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.126"> suślakṣṇairasthavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ | </p>
                    <p>sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacātha vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.127"> rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā | </p>
                    <p>sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.128"> anāmasthaulyapittāsrakaṇḍūgaṇḍagalāmaye | </p>
                    <p>udarātyunnatau ceṣṭaṃ tārkṣyamantarapānakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.129"> gṛhṇāti sūtikāgāre na stanaṃ cet spṛśettataḥ | </p>
                    <p>pathyādhātrīphalakaṇairjihvāṃ saghṛtamākṣikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.130"> pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudrapariplutam | </p>
                    <p>rudate trasyate vāpi lehaṃ dadyāt sukhāvaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.131"> pradīptāṅgārarajasā praśāntenāvacūrṇayet | </p>
                    <p>pañcame 'hnyapātannālaṃ lepayedvā guḍāmbhasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.132"> sāndreṇa bhūmau ghṛṣṭena nālapāte 'pi connatām | </p>
                    <p>nābhiṃ chāgena śakṛtā dagdhenāntarvicūrṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.133"> aśvagandhājjanājāviviḍyaṣṭīmadhukādibhiḥ | </p>
                    <p>ropayeccūrṇitairnābhiṃ snehayuktairanunnatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.134"> yaṣṭīlodhraniśāśyāmākalkapakvena secayet | </p>
                    <p>nābhiṃ pāke tu tailena taccūrṇeścāvacūrṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.135"> vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām | </p>
                    <p>mārutaghnaiḥ praśamyet snehasvedopanāhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.136"> asamyakkalpanānnābheḥ syādvināmo vijṛmbhikā | </p>
                    <p>vātapittaharaṃ karma tatrāntarbahirācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.137"> garbhāmbhasāmavamanācśleṣmaṇaḥ kaṇṭhagasya vā | </p>
                    <p>samparkāddhṛdaye duṣṭo mārgānāvṛṇute rasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.138"> baddhamuṣṭistato muhyanrogairbālo 'bhibhūyate | </p>
                    <p>hṛdrogākṣepakaśvāsakāsacchardijvarādibhiḥ | </p>
                    <p>ulbakaṃ sahajaṃ vyādhimambupūrṇaṃ ca taṃ vadet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.139"> srotoviśodhanaṃ prātastasminnantarapānakam | </p>
                    <p>vidadhyācchāgalaṃ mūtraṃ snānābhyaṅgau ca varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.140"> bilvādimūlabṛhatīpañcakolaṃ palāṃśakam | </p>
                    <p>dhanvamāṃsapalānyaṣṭau śaśamūrdhnaḥ palāṣṭakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.141"> sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile 'ṣṭāṃśaśeṣitam | </p>
                    <p>tena kvāthena karṣāṃśairghṛtaprasthaṃ vipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.142"> chagalīmūtramadirādadhikṣīrasamāṃśakam | </p>
                    <p>viḍaṅgasaindhavājājīcavikādevadārubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.143"> sahiṃsrāhiṅgulaśunaiḥ savyoṣaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ | </p>
                    <p>tat pānāddhanti sahajagulmahidhmānilāmayān | </p>
                    <p>pāṇḍurogaṃ ca vātotthaṃ svasthavṛtte ca puṣṭidam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.144"> paridagdhacchaviṃ bālaṃ dihyāddūrvātilotpalaiḥ | </p>
                    <p>śamīpatraśirīṣatvaksārivāmadhukābhayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.145"> mūrvādhātrīniśācūrṇaṃ mūtreṇa madhumat pibet | </p>
                    <p>pāṇḍurogī śṛtaṃ sarpirvarābhṛṅgarasena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.146"> pāṭhāvelladvirajanīmustābhārṅgīpunarnavaiḥ | </p>
                    <p>sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpirvṛścikālīyutaiḥ śṛtam | </p>
                    <p>lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.147"> vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stastena pralepitaḥ | </p>
                    <p>sthito muhūrtaṃ dhauto 'nu pītastaṃ taṃ jayet gadam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.2.148"> grahairapi hi jāyante pracchannairvyādhayaḥ śiśoḥ | </p>
                    <p>karma śastamatasteṣu daivayuktyāśrayaṃ sadā ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.3.1"> athāto bālagrahavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.2"> purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā | </p>
                    <p>manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.3"> skando viśākho meṣāsyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ | </p>
                    <p>śakuniḥ pūtanā śītapūtanādṛṣṭipūtanā | </p>
                    <p>mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.4"> te kāmarūpiṇaḥ skandamupaceruḥ samāhitāḥ | </p>
                    <p>skandasya bāladhāratvātteṣāṃ skando 'graṇīrabhūt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.5"> skande 'tha yauvanaṃ prāpte senāpatyaṃ ca tān grahān | </p>
                    <p>raudrān rudro 'nujagrāha prahvān vṛttyabhilāṣiṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.6"> na tithiṣvapyatithayo devatāḥ pitaro 'pi vā | </p>
                    <p>yeṣu veśmasu pūjyante nivṛttācāravartmasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.7"> utsannabalihomeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu | </p>
                    <p>haradhvaṃ teṣu bālānāmārogyaṃ dhāri śarma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.8"> śūlineti niyuktāste balipūjābhikāṅkṣiṇaḥ | </p>
                    <p>kruddhān bhītān vimanasaḥ śūnyasthānaikacāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.9"> paropabhuktakusumavastrābharaṇadhāriṇaḥ | </p>
                    <p>bālānkaśmaladhātrīkānsandhyāsu rudato 'śucīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.10"> ṛkṣolūkabiḍālādirūpairanyaistathādbhutaiḥ | </p>
                    <p>santrāsayantaḥśayitānkadācijjāgrato 'pi vā | </p>
                    <p>prāyaḥ parvasu gṛhṇanti grahāśchidraprahāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.11"> āviśantaśca lakṣyante kevalaṃ śāstracakṣuṣā | </p>
                    <p>śuddhena dehaṃ bālānāṃ gandharvā iva yoṣitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.12"> teṣāṃ grahiṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.13"> sāmānyaṃ rūpamutrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ | </p>
                    <p>phenasrāvordhvadṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.14"> rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam | </p>
                    <p>nakhairakasmāt paritaḥ svadhātryaṅgavilekhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.15"> tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ | </p>
                    <p>hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.16"> dantakhādī stanadveṣī trasyanroditi visvaram | </p>
                    <p>vakravaktro vamanlālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.17"> vasāsragandhirudvigro baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ | </p>
                    <p>calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ | </p>
                    <p>skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaveddhruvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.18"> saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ | </p>
                    <p>vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛnmūtrapravartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.19"> phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam | </p>
                    <p>stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ | </p>
                    <p>pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.20"> ādhmānaṃ pāṇipādasya spandana phenanirvamiḥ | </p>
                    <p>tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.21"> kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ | </p>
                    <p>auṣṭhadaṃśāṃsasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.22"> ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ | </p>
                    <p>mūrchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.23"> kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam | </p>
                    <p>bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo 'ntaḥkaṇṭhakūjanam | </p>
                    <p>dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.24"> romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ | </p>
                    <p>kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭcchavagandhitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.25"> aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ | </p>
                    <p>muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.26"> srastāggatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ | </p>
                    <p>sphoṭāḥsadāharukpākāḥsandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.27"> niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pivā | </p>
                    <p>bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.28"> pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ | </p>
                    <p>hidhmādhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ | </p>
                    <p>srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavat pūtigandhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.29"> śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam | </p>
                    <p>tṛṣṇāntrakūjo 'tīsāro vasāvadvisragandhitā | </p>
                    <p>pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.30"> andhapūtanayā cchardirjvaraḥ kāso 'lpanidratā | </p>
                    <p>varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.31"> dṛṣṭisādo 'kṣirukkaṇḍūḥ pothakījanma śūnatā | </p>
                    <p>hidhmodvegaḥ stanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ | </p>
                    <p>vepathurmatsyagandhitvamathavā sāmlagandhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.32"> mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā | </p>
                    <p>sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ | </p>
                    <p>arocako 'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.33"> revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam | </p>
                    <p>kāsahidhmākṣivikṣepavaktravakratvaraktatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.34"> bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam | </p>
                    <p>jāyate śuṣkarevatyāṃ kramāt sarvāṅgasaṅkṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.35"> keśaśāto 'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā | </p>
                    <p>nānāvarṇapurīṣatvamudare granthayaḥ sirāḥ | </p>
                    <p>rodanaṃ gṛddhragandhitvaṃ dīrghakālānuvartanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.36"> udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt | </p>
                    <p>jihvāyā nimnatāmadhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.37"> bhuñjāno 'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate | </p>
                    <p>tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.38"> hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.39"> tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ | </p>
                    <p>kṣatajihvaḥ kvaṇan bāḍhamasukhī sāsralocanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.40"> durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate | </p>
                    <p>kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.41"> hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathāparam | </p>
                    <p>tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.42"> apsu majjet patet kūpe kuryādanyacca tadvidham | </p>
                    <p>tṛṭdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet | </p>
                    <p>rakaṃ ca sarvamārgebhyo 'riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.43"> rahaḥstrīratisaṃllāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ | </p>
                    <p>hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādho ratikāmena pīḍitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.44"> dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ | </p>
                    <p>śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti bhītatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.45"> annamannābhilāṣe 'pi dattaṃ nāti bubhukṣate | </p>
                    <p>gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyāt sukhasādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.3.46"> hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ siddhamantrapravartitaiḥ | </p>
                    <p>itarau tu yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturtho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.4.1"> athāto bālagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.2"> graheṣu sādhyeṣu śiśuṃ vivikte śaraṇe sthitam | </p>
                    <p>trirahnā mṛṣṭasaṃsikte sadā sannihitānale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.3"> vikīrṇabhūtikusumabījapatrānnasarṣape | </p>
                    <p>rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.4"> vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake | </p>
                    <p>purāṇasarpiṣābhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.5"> sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ | </p>
                    <p>pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaraṇakattṛṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.6"> kapotavaṅkāpāmārgapāṭalīmadhuśigrubhiḥ | </p>
                    <p>kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.7"> sakadambakarañjaiśca dhūpaṃ snātasya cācaret | </p>
                    <p>dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.8"> pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ | </p>
                    <p>sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.9"> sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurādvacā | </p>
                    <p>bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanibarhaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.10"> anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ | </p>
                    <p>śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet | </p>
                    <p>daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajit param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.11"> rāsnādvyaṃśumatīvaḍhrapañcamūlabalāghanāt | </p>
                    <p>kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.12"> pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ | </p>
                    <p>sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostat satataṃ hitam | </p>
                    <p>sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.13"> sārivāsurabhibrāhmaśiṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>vacāśvagandhāsurasāyuktaiḥ sarpirvipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.14"> tannāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca | </p>
                    <p>yojayed bhūtavidyāyāṃ yānyuktāni ghṛtāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.15"> hastamātraṃ śucau deśe gomayenopalepayet | </p>
                    <p>tatrākṣatānāṃ cokṣāṇāṃ sthāpyaṃ pātraṃ sadakṣiṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.16"> nirdhūmaścānalastoyaṃ gugguluḥ sarpirāhutiḥ | </p>
                    <p>śuklaṃ puṣpaṃ balirdhūpo dūrvā śvetāśca sarṣapāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.17"> prāṅmukho 'tha śucirvaidyastrivarṇāmathavā sitām | </p>
                    <p>upaviṣṭaḥ pratisarāṃ gṛhītvā veṣṭayettayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.18"> bhūrje rocanayā vidyāṃ likhitāmaparājitām | </p>
                    <p>vidhinā sādhitāṃ bhūtaiḥ sarvairapyaparājitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.19"> lakṣmaṇādiparīvārāṃ nityānusmṛtisevitām | </p>
                    <p>lakṣmaṇā sahadevākhyā nāgadantī kaṭambharā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.20"> markaṭī karkaṭī lambā bṛhatī kaṇṭakārikā | </p>
                    <p>kharanāsā mṛgorvārurmahāśvetā śatāvarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.21"> udaṅmukhasya bālasya badhnīyāttāṃ tato gale | </p>
                    <p>tadabhāve dṛḍhaṃ kṣaumasūtraṃ mantramidaṃ japan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.22"> badhnāmyahaṃ pratisarāṃ namaskṛtvā svayambhuve | </p>
                    <p>bālānāṃ rakṣaṇārthāya śivāṃ pūrvarṣinirmitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.23"> indro 'numanyatāṃ tubhyaṃ ye ca tasyānucāriṇaḥ | </p>
                    <p>vajrāśanidharā bhūtā meghavṛndānusāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.24"> airāvataskandhagataṃ ye 'nuyānti purandaram | </p>
                    <p>yamo vaivasvato rājā ye ca tasyānucāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.25"> meṣasūkarasiṃhoṣṭrakharavājisamānanāḥ | </p>
                    <p>kālā kālāyasaiḥpāśaiḥstabdhākṣā bhrukuṭīmukhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.26"> śaktimudgarahastāśca khaḍgapāśadharāśca ye | </p>
                    <p>pāśabhṛdvaruṇo rājā toyabhūḥ sāgarālayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.27"> śāradābhraghanākārā ye ca tasyānucāriṇaḥ | </p>
                    <p>mahormimantaṃ vegena kṣobhayanti saritpatim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.28"> dhanādhipo vaiśravaṇaḥ sarvayakṣādhipo vibhuḥ | </p>
                    <p>nānākārāśca ye bhūtāstasyaivānucarāḥ sadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.29"> ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapi | </p>
                    <p>ete sarve 'numanyantāmimāṃ pratisarakriyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.30"> dīrghamāyurarogaṃ ca tava dāsyanti svasti te | </p>
                    <p>svasti te bhagavān brāhmā svasti nāradaparvatau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.31"> svasti vedāśca yajñāśca agnīṣomau ca svasti te | </p>
                    <p>svasti te śrīrdhṛtiḥkīrtirlakṣmīrmedhā kṣamā dyutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.32"> svasti tuṣṭiśca puṣṭiśca vapurdrīrbuddhireva ca | </p>
                    <p>svasti rudro viśākhaśca skandaḥ śaktidharaśca te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.33"> svasti dhātā vidhātā ca suparṇaśca mahābalaḥ | </p>
                    <p>svasti devāśca yakṣāśca mā ca te pāpamāgamat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.34"> durvyādṛtāni dusvapnaṃ manasā cintitāni ca | </p>
                    <p>duṣṭādīnāṃ bhayakṛto vācaḥ pratihatā mayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.35"> rakṣā pratisarā tubhyaṃ baddheyaṃ pāpaghātinī | </p>
                    <p>nirvṛtastvaṃ nirudvego jīva varṣaśataṃ sukhī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.36"> apūpapūpasaṃyāvasvastikālopikādayaḥ | </p>
                    <p>pāyaso miśrakaḥ siddho guḍapūro haridrakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.37"> kṛsaro yāvakaḥ kṣaudraṃ palalaṃ lavaṇaṃ haviḥ | </p>
                    <p>dadhikulmāṣaniṣpāvo rakto bhūtaudanaḥ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.38"> pakvāmamāṃsarudhiramatsyasaktu surāsavāḥ | </p>
                    <p>gandhaṃ mālyaṃ phalaṃ hema dhūpaḥ sapurakunduruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.39"> surasārjakanirguṇḍīkusumaṃ ca sapallavam | </p>
                    <p>baliḥ suśastairdeyaḥ syād bhavanasya caturdiśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.40"> catuṣkacaityatripathadevāyatanagopure | </p>
                    <p>rekhāvṛkṣodapāne ca sandhyayordīpavān niśi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.41"> athāpatitagovarcaḥ pralipte darbhasaṃstṛte | </p>
                    <p>vṛtte vā caturasre vā maṇḍale kusumojvale ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.42"> nānāgrahaparīvāraṃ bhiṣagbhūtapatiṃ likhet | </p>
                    <p>taṃ prati prāṅmukho vidyāṃ paṭhannupaharet balim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.43"> namovimārakasya | </p>
                    <p>namaḥ kumāraṅgāya | </p>
                    <p>namaḥ saptānāṃ mātṛṛṇām | </p>
                    <p>namaḥ skandāya | </p>
                    <p>eṣa parigrahamantraḥ | </p>
                    <p>mātṛṛṇāmāvāhanaṃ ca | </p>
                    <p>hilihilinimāpaṭalini svāhā | </p>
                    <p>anena saptakṛtvaḥ parijapitena pānīyacalukenātmābhyukṣayitavyaḥ | </p>
                    <p>evamātmarakṣā kṛtā bhavati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.44"> grahāṇāṃ sannidhānāya baleśca pratipattaye | </p>
                    <p>satyasādhanasaṃyuktamimaṃ mantraṃ paṭhedanu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.45"> prajāpatau ca yat satyaṃ yat satyamamareśvare | </p>
                    <p>dharmarāje ca yat satyaṃ yacca satyaṃ tapasviṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.46"> dhanādhite ca yat satyaṃ yacca satyaṃ jalādhite | </p>
                    <p>yat satyamagnihotreṣu satyaṃ yacchrotriyeṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.47"> pativratāsu yatsatyamīśvare ca mahātmani | </p>
                    <p>etaistu satyasamayairguhyakāḥ satyavādinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.48"> darśayadhvaṃ svarūpāṇi satyaṃ rakṣata sarvataḥ | </p>
                    <p>āmantritā mayā saumyāḥ saumyarūpāḥ pratīcchatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.49"> baliṃ copahṛtaṃ sarvaṃ sarve kaumārakā grahāḥ | </p>
                    <p>darśayadhvaṃ svarūpāṇi baliśca pratigṛhyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.50"> tataścānu paṭhedenāṃ kulavidyāṃ samāhitaḥ | </p>
                    <p>aulā nīlā khalā kālā nakulā grahakārikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.51"> senā susenā mātā ca mahāsenā yaśasvinī | </p>
                    <p>kṛtamālākṣataśirā etāstu grahamātaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.52"> kumāravacanācchīghraṃ pramuñcantu śiśuntvimam | </p>
                    <p>kālakalpā jvalacchaktiḥ kiṅkiṇījālabhūṣitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.53"> kumāravacanāddūtī samprāptā mucyatāṃ śiśuḥ | </p>
                    <p>patākā kukkuṭaḥ chatraṃ ghaṇṭābarhadharaḥ śikhī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.54"> śarastambhaśca te mudrā mucyatāṃ mātaraḥ śiśuḥ | </p>
                    <p>gandhaṃ dhūpaṃ ca mālyaṃ ca kumāraste prayacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.55"> na sthātavyaṃ tadāghrāya svāṃ gatiṃ gaccha mā ciram | </p>
                    <p>dhātryaḥ sarvāḥ kumārasya saṅgatā gandhamādane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.56"> raktadhvajapatākasya raktāṃśukanivāsinaḥ | </p>
                    <p>kumārasyālayaṃ tatra yāta bālaṃ vimuñcata ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.57"> ṣammukho dvādaśākṣo vai tasmin kāle vṛto varam | </p>
                    <p>vīraḥ kumārādhipatistava putro 'bhiṣicyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.58"> brāhmaṇo brāhmaṇānāntu sarvavedavidāṃ varaḥ | </p>
                    <p>yakṣarākṣasanāgānāṃ gandharvāsurayorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.59"> piśācabhūtasaṅghānāṃ vyādhīnāṃ ca sa īśvaraḥ | </p>
                    <p>ājñāpayati vaḥ skando gamyatāṃ gandhamādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.60"> graho yaḥ kopayedājñāṃ kumārasya yaśasvinaḥ | </p>
                    <p>sthānāt cyutaḥ sa vai kṣipraṃ bāhyaḥ pariṣado bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.61"> baleranantaraṃ kuryāddhomamabhyarcya pāvakam | </p>
                    <p>puṣpairbhakṣyaiśca vividhaiścaruṇā lohitaistathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.62"> gandhairgugguludhūpaiśca samidhaḥ khadirādatha | </p>
                    <p>śatamaṣṭottaraṃ havyamathavā candanadrumāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.63"> agnidaṇḍaṃ pravakṣyāmi sarvagrahavimokṣaṇam | </p>
                    <p>brahmaṇyantvanalaṃ devaṃ havyakavyapratīcchakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.64"> devānāṃ prāṅmukhaṃ svastisvāhāpaharatidrutam | </p>
                    <p>sahasravidyo dahanaḥ pāvakaḥ sarvabhakṣaṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.65"> tvaṃ hi yajñaśca yūpaśca tvaṃ hi dharmavatāṃ gatiḥ | </p>
                    <p>hiraṇyaretā devastvaṃ tvaṃ hi vedavidāṃ gatiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.66"> durvṛttānāṃ vināśāya tvaṃ samutpāditaḥ suraiḥ | </p>
                    <p>dahasaṅgrahadevatvamidaṃ duṣṭasya nigraham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.67"> agnaye svāhā | </p>
                    <p>mahāgnaye svāhā | </p>
                    <p>tvaṃ hi śāntikaro vahnistvaṃ mārutaharodanaḥ | </p>
                    <p>haripradhānagatirāsīdimaṃ nigṛhya guhyakamutsādaya tejasā tvaṃ mama vaśyaṃ ca
                        taṃ kuru duṣṭagrahanivāraṇaṃ sarvopadraveṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.68"> tvayā kṛtena homena śīghraṃ śāntiḥ prajāyate | </p>
                    <p>āyāhi vahne devānāṃ tvaṃ hi vaktraṃ purātanam | </p>
                    <p>tena satyena deveśa imaṃ sādhaya me graham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.69"> namo 'stute havyavāhana daṇḍaṃ pradarśaya daha daha
                        darśa darśa teja teja moṭaya moṭaya apasmāramudghāṭaya kumāra
                        piśācarevatīrodanatrāsana vitrāsana kampana utkampana vijṛmbhaṇa
                        devayakṣagandharvabhūtanāgarākṣasasantajana
                        daṇḍanāvidhūsārayabhagavannagnidaṇḍa agnivīrya
                        namastejasāsvenatyaktamutsādaya svāhā | </p>
                    <p>bhūrbhuvassvaḥ svāhā | </p>
                    <p>dīptatejase svāhā | </p>
                    <p>havyavāhanāya svāhā | </p>
                    <p>yamāya svāhā | </p>
                    <p>naśyantyanena homena samastā bālakagrahāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.70"> tatrāgnāvaruṇe tāmre taptahemasamārciṣi | </p>
                    <p>tārāvaidūryasadṛśe śaśividyutsamaprabhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.71"> ghṛtamaṇḍābhavarṇe vā gandhena ca ghṛtopame | </p>
                    <p>ketakotpaladadhyābhe druvamārogyamādiśet | </p>
                    <p>anārogyaṃ tu nīle 'gnau kapile bhasmaniṣprabhe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.4.72"> kṛṣṇe kapote durgandhe matsyapūyāsragandhike | </p>
                    <p>vacālaśunagandhābhe visre kardamagandhike ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti caturtho 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.5.1"> athātaḥ snapanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.2"> saritsaṅgamagotīrthagajendraskandhagokule | </p>
                    <p>catuṣpathe ca snapayed bālaṃ sastanyamātaram | </p>
                    <p>śmaśāne dīrgharogārtaṃ mṛtāpatyāṃ ca yoṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.3"> dūrvākṣīridrumavatī prāgudakpravaṇā mahī | </p>
                    <p>snigdhanīrujapuṣpāḍhyapādapā snapane śubhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.4"> revatīśravaṇasvātīprājāpatyottaraindave | </p>
                    <p>puṣye mūle ca bālasya snānaṃ parvadineṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.5"> caturhastāṣṭahastaṃ vā dvātriṃśaddhastameva vā | </p>
                    <p>nalvamātrapramāṇaṃ vā trivarṇaṃ maṇḍalaṃ likhet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.6"> gocarmacāpeṣumitastrividho nalva ucyate | </p>
                    <p>caturasraṃ caturdvāraṃ patākābhiralaṅkṛtam | </p>
                    <p>ākīrṇaṃ parito dūrvāsiddhārthakayavāṅkuraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.7"> kramāt prācyādiṣu likhed gajārūḍhaṃ purandaram | </p>
                    <p>dharmarājaṃ mahiṣagaṃ cakrāhvasthamapāṃ patim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.8"> dhanadaṃ ca gadāpāṇiṃ yamasthānamatītya ca | </p>
                    <p>mātṛsthānaṃ likhettasmin savṛṣaṃ nandikeśvaram | </p>
                    <p>savadhvanucaraṃ cādau mṛnmayaṃ ca vināyakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.9"> atītya varuṇāvāsaṃ sahasrāraṃ niveśayet | </p>
                    <p>viṣṇupraharaṇaṃ cakraṃ sarvavighnanivāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.10"> surayakṣeśayormadhye padmahastālayāṃ śriyam | </p>
                    <p>nandyāvartāṅkuśādarśamatsyasvastikatoraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.11"> śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ śrīvatsaṃ mālyadāma ca | </p>
                    <p>indrādīnāṃ parīvāramaiśānyādi vidikṣuca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.12"> lambodarī lambabhujā lambakarṇī ca rākṣasī | </p>
                    <p>indradvāre niveśyāḥ syuryamadvāre pralambinī | </p>
                    <p>lambakeśyappatidvāre kaubere lambanāsikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.13"> ṣaṭkīlānāyasānkuryātsapta trailohikān bhiṣak | </p>
                    <p>dvau cātra khādirau śaṅkū candanāmbusamukṣitau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.14"> aṣṭau ghaṭāḥ ṣoḍaśa vā dvātriṃśadviguṇā api | </p>
                    <p>svastikāṅkāḥ pravālābhā raṅgairaśleṣakaiḥ kṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.15"> yathārhauṣadhasaṃyuktaśucitoyaprapūritāḥ | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣapalāśābjagandhamālyopaśobhitāḥ | </p>
                    <p>maṇḍalasya caturdvāre kartavyāḥ suniveśitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.16"> pūrveṣu prakṣipeddhema tataśca maṇimauktikam | </p>
                    <p>apareṣvauṣadhībījānudakṣvakṣatasarṣapān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.17"> mṛdaḥ pavitrā rakṣoghnīrāhareta surālayāt | </p>
                    <p>hastiśālāśvaśālābhyāṃ śṛṅgāṭakacatuṣpathāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.18"> valmīkāgrānnadītīrādveśyākośanṛpālayāt | </p>
                    <p>guptidvārāt samudrācca samiddhaṃ cāgnimāharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.19"> samidhaḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ gandhamālyaṃ ghṛtaṃ madhu | </p>
                    <p>akṣatāṃstaṇḍulānalājānpañcavarṇaudanaṃtilān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.20"> tato madhyasthite padme saha dhātryopaveśayet | </p>
                    <p>bālamaudumbare pīṭhe pālāśe vāpyudaṅmukham | </p>
                    <p>āstṛte haritairdarbhairna tu prācyādidiṅmukham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.21"> udāhariṣyate mantro yaḥ skandabalikarmaṇi | </p>
                    <p>juhuyāttena tatrāgnimudīcyāṃ sthāpitaṃ diśi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.22"> trirātropoṣito vaidyaḥ śuklavāsā jitendriyaḥ | </p>
                    <p>sarṣapākṣatayuktābhirmṛdbhirgātrāṇi mārjayan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.23"> yathoditābhiḥsnapayetghaṭaiḥprācyādidiksthitaiḥ | </p>
                    <p>kramāt pradakṣiṇotkṣiptaiḥ tatra mantraṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.24"> amṛtāt pūrvamutpannamimaṃ te kalaśaṃ śubham | </p>
                    <p>dadātu bhagavānindro vijayaṃ nāma nāmataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.25"> raktapītāmbaradharairbhūtairbahubhiranvitaḥ | </p>
                    <p>rākṣasoragagandharvapiśācaiścānusevitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.26"> vajraghaṇṭāśanidharairmeghaiśca vividhasvanaiḥ | </p>
                    <p>devasaṅghaiḥ parivṛto gajendraskandhasaṃśritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.27"> ebhiḥ sārdhaṃ mahānindraḥ snapanaṃ tenumanyatām | </p>
                    <p>pūrvadvāre sthitaṃ divyaṃ vajramindrājñayā śubham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.28"> tava sarvāṇi pāpāni nihantā cāparājitaḥ | </p>
                    <p>indrāya namaḥ svāhā | </p>
                    <p>indrāṇyai namaḥ svāhā | </p>
                    <p>aparājitāya svāhā | </p>
                    <p>meghādhipataye svāhā | </p>
                    <p>devādhipataye svāhā | </p>
                    <p>śatakratave svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.29"> dvitīyaṃ kalaśaṃ puṇyamādityasadṛśaprabham | </p>
                    <p>yamo dadātu bhagavān vaijayantaṃ tu nāmataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.30"> kṛṣṇāñjananibhirghoraiḥ kṛṣṇāmbaradharaistathā | </p>
                    <p>vṛtaḥ karālairvikṛtai rākṣasairugravikramaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.31"> śmaśānāraṇyanilayairmṛtavastrāntrabhūṣaṇaiḥ | </p>
                    <p>tvagasthimajjamāṃsādaiḥ pretairbahubhirāvṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.32"> dharmarājo yamaḥ śrīmān satyasandho mahātapāḥ | </p>
                    <p>divyaṃ mahiṣamāruhya snapanaṃ tenumanyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.33"> dakṣiṇadvārasaṃsthaste yamadaṇḍaḥ pratāpavān | </p>
                    <p>duḥsvapnaṃ duṣkṛtaṃ pāpaṃ sarvamadya haniṣyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.34"> yamāya namaḥ svāhā | </p>
                    <p>yamadaṇḍāya namaḥ svāhā | </p>
                    <p>mahiṣavāhanāya svāhā | </p>
                    <p>pretādhipataye svāhā | </p>
                    <p>dharmādhipataye svāhā | </p>
                    <p>vaijayantāya svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.35"> jayantaṃ jayavṛdhyardhaṃ tṛtīyaṃ kalaśaṃ śubham | </p>
                    <p>dadātu madhurājaste bhagavān varuṇaḥ svayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.36"> śvetamālyāmbaradharaiḥ śvetagandhānulepanaiḥ | </p>
                    <p>gandharvaiḥ pannagendraiśca bhagavānanuśobhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.37"> tīrthakūpanadīvṛkṣaniṣkuṭodyānavāsibhiḥ | </p>
                    <p>prabalaiḥ kāpilairmuṇḍairvikaṭairvāmanaistathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.38"> vṛtaḥ pariṣadairbhūtaiḥ pāśamudgarapāṇibhiḥ | </p>
                    <p>ebhiḥ sahādya bhagavān varuṇastvābhiṣiñcatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.39"> varuṇasya mahāpāśopyaparadvāramāśritaḥ | </p>
                    <p>tava pāpaṃ nihantvāśu sarvavighnanivāraṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.40"> varuṇāya namaḥ svāhā | </p>
                    <p>śvetāmbaradharāya svāhā | </p>
                    <p>makaravāhanāya svāhā | </p>
                    <p>jayantāya svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.41"> caturthaṃ kalaśaṃ puṇyaṃ pradhānamaparājitam | </p>
                    <p>dhaneśvaro mahābāhuḥ prayacchatvalakādhipaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.42"> citramālyāmbaradharauścitragandhānulepanaiḥ | </p>
                    <p>citramadyamadonmattairyakṣaiḥ samupasevitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.43"> muditodgītagandhairvaiḥ sevitaścāpsarogaṇaiḥ | </p>
                    <p>sa te vaiśravaṇaḥ śrīmān snapanantvanumanyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.44"> sarvavyādhiharā dīptā dvāramuttaramāśritā | </p>
                    <p>gadā te nāśayatvadya sarvapāpaṃ diśo daśa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.45"> dhanādhipataye svāhā | </p>
                    <p>gadāpāṇaye svāhā | </p>
                    <p>aparājitāya svāhā | </p>
                    <p>citrāmbaradharāya svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.46"> āpaḥ pavitraṃ lokesminnāpo vai paramaṃ śuciḥ | </p>
                    <p>āpo vai devatāḥ sarvā āpastvāmabhiṣicyatām | </p>
                    <p>brahmābrahmarṣibhiḥ sārdhaṃ bhagavāṃstvābhiṣiñca tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.47"> svāhā | </p>
                    <p>sāṅgopāṅgāstathā vedāḥ kīrtirlakṣmīḥ sarasvatī | </p>
                    <p>bālā dākṣāyaṇī sītā sāvitrī saramā dyutiḥ | </p>
                    <p>ākāśagaṅgā gaṅgādyā mahānadyo mahodadhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.48"> nadīnāṃ saṅgamāstīrthā nirjharāḥ sāgarāstathā | </p>
                    <p>merurmahendro himavān jagacca sthāvaratrayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.49"> skandādayo grahāścaiva toṣitā balikarmaṇā | </p>
                    <p>adya tvāmabhiṣiñcantu nīrujo bhava dāraka ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.50"> namo bhagavate pitāmahāya | </p>
                    <p>oṃ maṃ oṃ maṃ lmi lmi libhuk libhuk lipibhavanebhyaḥ svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.51"> namo bhagavate rudrāya hilimili</p>
                    <p>melli</p>
                    <p>melli</p>
                    <p>velli velli</p>
                    <p>mmilimmili svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.52"> rākṣasāca palāyantu bhūtāśca trastamānasāḥ | </p>
                    <p>mṛtāśanā mahājihvāstathā vighnavināyakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.53"> namo bhagavate kumārāya pili</p>
                    <p>pili</p>
                    <p>khilli</p>
                    <p>khilli</p>
                    <p>khiṇi</p>
                    <p>khiṇi</p>
                    <p>svāhā ||</p>


                    <p xml:id="AS.Utt.5.54"> puṣkaraṃ puṣkarāraṇyaṃ naimiṣaṃ ca tathā gayā | </p>
                    <p>prabhāsaṃ pravaraṃ tīrthaṃ tathā piṇḍārakāhvayam | </p>
                    <p>tīrthānyetāni sarvāṇi abhiṣiñcantu svasti te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.55"> namo bhagavatībhyo mahāyogīśvarībhyo | </p>
                    <p>niminimi menumenu turuturu svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.56"> yāśca jātāpahāriṇyo rākṣasyo vikṛtānanāḥ | </p>
                    <p>api tā nihatāḥ sarvā yāścānyāḥ pāpacintakāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.57"> satīnāṃ kapilānāṃ ca siddhānāṃ caiva tejasā | </p>
                    <p>tejasā carṣiviprāṇāṃ mayādya snapito bhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.58"> prabhurmṛtyuralakṣmīśca kālarātriśca sārathiḥ | </p>
                    <p>lambā ca lohaśaṅkuśca pūtanā kūṭapūtanā | </p>
                    <p>aśubhaṃ yacca te kiñcit sarvaṃ pratihataṃ mayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.59"> ādityā vasavo rudrā aśvināvauṣadhīgaṇāḥ | </p>
                    <p>gāvontarikṣaṃ sandhye ca nakṣatragrahavatsarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.60"> viśvāvasuśca hāhā ca nāradastumburustathā | </p>
                    <p>dhanvantariragastyaśca susnātaṃ pradiśantu te ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.61"> snāto dvijabhiṣagbhṛtyānyathāvibhavamarcayet | </p>
                    <p>māṃsavyavāyāhaḥsvapnān pañcarātraṃ vivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.62"> snapanaṃ pāpmajit puṇyaṃ nīrujāmapi puṣṭikṛt | </p>
                    <p>rogiṇāṃ sarvarogaghnaṃ vandhyānāmapi putradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.63"> vidhinā vidhihīnantu savaidyaṃ hanti bālakam | </p>
                    <p>naitadaśraddadhānāya yojyaṃ nānupasīdate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.64"> pūtīkarañjatvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi | </p>
                    <p>tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.5.65"> sthālyāmutkvāthya tattoyaṃ bālānāṃ snapanaṃ śivam | </p>
                    <p>rātrau prasuptalokāyāṃ puṣṭidaṃ sarvarogajit ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti pañcamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.6.1"> athātaḥ pratyekagrahapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.2"> skandagrahe
                        guggulvelavālukamanaśśilāharitālamañjiṣṭhośīrarāsnāgarudevadāruśrīveṣṭakahareṇūgirikadambakacandanaiḥ
                        ślakṣṇapiṣṭaiḥ pradeho vātaharavṛkṣapatrakvāthena kavoṣṇena
                        pariṣekasteṣāmeva ca mūlakvāthe sarvagandhasurāmaṇḍakaiḍaryāvāpavattailaṃ
                        vipakvamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.3">
                        bṛṃhatīdvayadvipurnanavareṇukopakulyāmustakhadiravacāśaṅkhanābhisaralasarpasugandhāsurāhvakalkavipakvaṃvā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.4"> kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa kṣīreṇa ca siddhamardhapalikaiśca
                        piṣṭaiḥ sārivādvikākolīdvibalāṃśumatīdvayahastikarṇaparṇairghṛtaprasthaṃ
                        pānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.5"> rāsnādevadārvanyatarakalkena vā sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.6">
                        vacākākādanīsarpakañcukasarṣapairuṣṭrājāvyaśvagoromabhiśca saghṛtairdhūpaiḥ
                        | </p>
                    <p>siddhārthakasarjarasakuṣṭhahiṅguguggulubhirvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.7"> somavallīndravallīśamībilvavṛndākamṛgādinīmūlāni sūtreṇa
                        grathitāni kaṇṭhena śirasā vā dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.8"> raktamālyānulepanavastrapatākāmaṇibījairvividhaiśca
                        bhakṣyaiḥ sadadhighṛtamadhulājakulmāṣamāṃsamatsyasurāsavaṃ samayūrakukkuṭaṃ
                        saghaṇṭākaṃ saśūrpavyajanaṃ ca kumāragrahe raktaudanena balimupoṣito
                        nivedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.9"> tatra ca rātrāvagniṃ jvālayitvā mantramimaṃ paṭhan
                        madhusarpiṣā juhuyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.10"> agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti cāntataḥ | </p>
                    <p>namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.11"> śirasā tvābhivandehaṃ pratigṛhṇīṣva me balim | </p>
                    <p>nīrujo nirvikāraśca śiśurbhavatu sarvadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.12"> sarveṣveva graheṣu trikālamagniṃ pūjayettarpayecca | </p>
                    <p>viśeṣataḥ skandagrahe trirātraṃ ca rātrau rātrau gāyatryabhimantritodakena
                        catvare dhātrīkumārayoḥ snapanamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.13"> trikālaṃ ca mantreṇānena bālamapamārjayet pratisarāṃ ca
                        badhnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.14"> tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā | </p>
                    <p>vidhātā yo 'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.15"> grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ | </p>
                    <p>devasenāripuharaḥ pātu tvā bhagavān guhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.16"> devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ | </p>
                    <p>gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchutu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.17"> raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ | </p>
                    <p>raktādityavapurdevaḥ pātu tvā krauñcasūdana iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.18"> viśākhe skandagrahokto vacākuṣṭhānvitaḥ pradeho
                        golomībilvaśirīṣamustasurasādikvāthena pariṣekaḥ | </p>
                    <p>sarpasugandhādevadārukuṣṭhamustākalkena sagomūtrabastamūtreṇa siddhaṃ
                        tailamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.19"> kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa jīvanīyagarbhaṃ sapayaskaṃ sarpiḥ
                        siddhaṃ pānam | </p>
                    <p>jīvakarṣabhakṣīriṇībṛhatīharidrāṃśumatīdvayamadhukairvā
                        vidārīdvayatavakṣīrīmṛdvīkāmadhukarāsnānīlotpalakandavacāvyoṣairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.20">
                        gṛddhrolūkapurīṣavṛṣabharomakeśahastinakhairghṛtāktairdhūpaḥ | </p>
                    <p>anantākukkuṭīmarkaṭībimbīsamaṅgāśvetagirikarṇīkāḥ pūrvoktāni ca
                        pūrvavaddhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.21"> pakvāmamāṃsarudhiradadhivāruṇīyukto vaṭavṛkṣe
                        baliścatuṣpathe snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.22"> skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | </p>
                    <p>viśākhasaṃjñaḥ sa śiśoḥ śivostu vikṛtānanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.23"> naigameṣe viśākhoktaḥ
                        pradehognimanthavaruṇanalarohiṣapūtīkapāribhadrakaiḥ pariṣeko dhānyāmlena
                        sabījena guggulvaśvagandhāsarṣapośīraśvetākuṣṭhaśatāhvāvipakvaṃ
                        tailamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.24"> daśamūlakvāthe madhuraskandhagarbhaṃ sakṣīraṃ sarpiḥ
                        pānam | </p>
                    <p>sarpagandhābastanakharomabhirdhūpaḥ | </p>
                    <p>sarpagandhābastagandhātumbīmṛgorvāruśatāvarīsahadevāpunarnavabījāni dhārayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.25">
                        vicitramālyaphalaśuklavilepanaudanadadhighṛtaguḍakṣīrairmahāpathe kṣīridrume
                        vā baliḥ | </p>
                    <p>nadītīre snānam mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.26"> ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ | </p>
                    <p>bālaṃ bālahito devo naigameṣo 'bhirakṣatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.27"> svāhā | </p>
                    <p>śvagrahe
                        gavākṣībrahmadattābṛhatīdvayasārivāddrīverakuṣṭhabhūmikadambasurasamañjarīkaravīrapuṣpaiḥ
                        pradehaḥ | </p>
                    <p>mayūro lūkāśvamahiṣīpurīṣaromabhiśca | </p>
                    <p>bilvairaṇḍanaktamālāralukapatrakvāthaḥ pariṣekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.28">
                        vayasthāśatāvarīsārivāpayasyairaṇḍasahadevātrikaṭukakalkakṣīrasiddhaṃ
                        tailamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>tathaiva ca ghṛtaṃ pānam | </p>
                    <p>gobastamūtrabhāvitaśuṣkamatsyacūrṇo niśīthe dhūpaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.29">
                        vacāvayasthābrāhmījaṭilāgolomīlambāpūtanākeśīgirikadambakekaiṣīkāsahadevīrdhārayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.30"> saghṛtasurāmāṃsadadhirudhirapalalaścatvare baliḥ | </p>
                    <p>saṅkarakūṭe snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.31"> rakṣārthaṃ kārtikeyasya kṛttikomāgniśūlibhiḥ | </p>
                    <p>yosau śvavigrahaḥ sṛṣṭaḥ sa devastvābhirakṣatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.32"> svāhā | </p>
                    <p>pitṛgrahe pūrvoktaḥ pradeho
                        vacāvayasthājīvantīdhātakīpriyaṅguguggulurāsnāmanaśśilālairvā | </p>
                    <p>vacādibhireva siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.33">
                        bilvakapitthakarañjatarkārīsurasapāṭalīvaraṇapāribhadrakapārijātamātuluṅgapatrakvāthena
                        rātrau pariṣeko bilvādibhireva ca tailaṃ surābastamūtrayuktaṃ
                        sādhitamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.34"> triphalāṃśumatīdvayapayasyāmadhukakalkena
                        daśamūlaniryūhe sakṣīraṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam | </p>
                    <p>devadārubhārṅgīviḍaṅga candanakākolīdvayajīvakarṣabhakairvā sakṣāraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.35"> lakṣmīpurakuṣṭhagolomījaṭilogragandhābhiḥ siddhaṃ
                        tailaṃ nāvanam | </p>
                    <p>ebhireva ca surāpiṣṭairlepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.36"> gṛddhrolūkavānararomāṇi saghṛtāni tatpurīṣaṃ vā
                        suptajane dhūpo vacādibhirvā pradehoktaiḥ pūrvokto vā | </p>
                    <p>pūrvoktā eva ca dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.37"> surāsavaguḍāpūpapiṣṭatilakṛtabhakṣo vṛkṣamūle
                        savṛṣabhaḥ kāñcanākṣiyugayuktaḥ svayaṃ pitrā kumārasya nirvāpaṇīyo baliḥ | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣasamīpe snānam | </p>
                    <p>mantraśva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.38"> yaḥ pitā sarvabālānāṃ grahāṇāṃ pūjito varaḥ | </p>
                    <p>vṛkṣamūle kṛtāvāsaḥ sa tvāṃ pātu pitā sadā ||</p>

                    <p>svāhā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.39"> śakunyāṃ
                        madhukadrīberośīrasārivāpadmakotpalamañjiṣṭāloddhrapriyaṅgugairikaiḥ
                        pradehaḥ | </p>
                    <p>surāmūtrapiṣṭairvā lodhrayaṣṭīmadhukamañjiṣṭhāharītakīdevadārubhirvraṇoktāśca
                        pradehāḥ | </p>
                    <p>vetasāmlakapitthaiḥ sapañcamūlairvā | </p>
                    <p>śuktiśaṅkhaśambūkabhasmamañjiṣṭhābhayāmadhukaistailaṃ pakvaṃ vraṇaropaṇam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.40"> kṣīritarubhiḥ pariṣeko
                        mārkavamūlakāmalakītvakpatrapriyaṅgumanaśśilālailādvayayaṣṭīkramukalodhradhātakīsārivāñjanotpalapataṅgasamaṅgādviharidrāmāṃsīmañjiṣṭhācandanapadmakasuvarṇagaurikaistailaṃ
                        sapayaskaṃ pakvamabhyaṅgo grahahā vraṇaropaṇaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.41"> arjunaphalalodhramadhukodumbaravacācūrṇaṃ kṣaudrayukto
                        mukhapāke mukhodgharṣaḥ | </p>
                    <p>viśākhoktaṃ sāpaḥ pānam | </p>
                    <p>skandokto dhūpaḥ | </p>
                    <p>kākapicchena vā gobālogragandhārakṣoghnaghṛtamayūracandrakairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.42"> kaṭambharākukkuṭīmarkaṭīlambāsahadevīhrīberośīrāṇi
                        dhārayet | </p>
                    <p>nāgadantī lakṣmaṇābṛhatīdvayamṛgorvāruśatāvarīsahadevyo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.43">
                        tilataṇḍulamatsyamanaśiśalāharitālasampṛktastilapiṣṭakṛtaśakunikaiḥ karañje
                        balirniṣkuṭe snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.44"> antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | </p>
                    <p>ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.45"> durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā | </p>
                    <p>lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.46"> pūtanāyāṃ hiṅguvacāgirikadambakuṣṭhailādvayasurāhvaiḥ
                        pradehaḥ | </p>
                    <p>kapitthaśirīṣanyagrodhabilvairaṇḍabakuladhava vaṃśāgnimanthapatrakvāthaḥ
                        sarvagandhodakayuktaḥ pariṣeko
                        varaṇakaṭvaṅgāsphotakapotavaṅkāpāribhadradairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.47"> kuṣṭhasarjarasavacāgolomīvayasthāmanaśśilālaistailaṃ
                        sādhitamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pānam | </p>
                    <p>elādvayakuṣṭhavacāhiṅgudevadārugirikadambakairdhūpaḥ | </p>
                    <p>bimbīguñjākākādanīnadravāruṇīcitrapalā dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.48"> vicitramālyamatsyodanakṛsarapalalavān baliḥ saṅkarakūṭe
                        | </p>
                    <p>tadvaccharāvasampuṭasthaḥ śūnyagrahe caturdiśaṃ prakṣepyaḥ | </p>
                    <p>tatra cocchiṣṭena srapanam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.49"> malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā | </p>
                    <p>śūnyāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.50"> durdarśanā mahākāyā karālā meghakālikā | </p>
                    <p>bhinnāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.51"> śītapūtanāyāṃ pūtanoktaḥ pradeho dhāraṇīyāni ca | </p>
                    <p>varaṇakapitthatulasīpāśikāvaṃśībilvapāṭalīnandībhallātakapatraniryūheṇa
                        pariṣekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.52"> mustāmaradārukuṣṭhasarpagandhairgobastamūtrayuktaṃ
                        tailaṃ vipakvamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>kāśmaryapṛśniparṇīlodhramadhukairmadhuravargeṇa ca samakṣīraṃ sarpiḥ śṛtaṃ
                        prāśyamānaṃ śītapūtanāṃ chardihidhmākāsaśvāsāṃśca śamayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.53"> sātisārāyāṃ tu
                        khadirapalāśasarjārjunarohiṇītvakkvāthena tulyapayaḥ sarpiḥ | </p>
                    <p>gṛdhrolūkaviḍbastagandhāhinirmokanimbapatrairdhūpaḥ | </p>
                    <p>jīrṇagocarmasarṣapabhikṣusaṅghāṭīsarpakañcukairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.54"> mudgaudanaprāyo jalāśayasamīpe balistatraiva ca snānam
                        | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.55"> mudgaudanāśanā devī surāśoṇitapāyinī | </p>
                    <p>jalāśayālayaratā pātu tvā śītapūtanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.56"> andhapūtanāyāṃ sarvagandhaiḥ saśirovaktrasya pradehaḥ | </p>
                    <p>varuṇāsphotapāribhadrakavṛkṣādanīnāgabalāgairikaśatāvarībhiḥ pariṣekaḥ | </p>
                    <p>haritālamanaśśilākuṣṭhasarjarasasurāsauvīrakasaṃskṛtaṃ tailamabhyaṅgaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.57"> syandanasyonākakāśmaryakhadirakuṣṭhairmadhuravargeṇa ca
                        kṣīrivṛkṣakaṣāye sakṣīraṃ śṛtaṃ ghṛtaṃ madhuyuktaṃ cakṣuḥkāmopasṛṣṭānāṃ
                        prāśaḥ | </p>
                    <p>chardikāsātīsāravatāṃ tu tadeva pippalīpippalīmūlasālaparṇībṛhatīkalkopetam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.58"> rakṣoghraruṣkarasarjarasamadhubhirdhūpaḥ | </p>
                    <p>jīrṇābhikṣusaṅghāṭīkṛkavākupurīṣāhitvakkeśacarmabhirvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.59"> anantā kukkuṭī markaṭī bimbīrdhārayet | </p>
                    <p>tumbī citraphalāmṛgorvārujālinīkākādanīrvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.60"> pakvāmamāṃsaśoṇitaiścatuṣpathe balirgṛhe snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.61"> karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī | </p>
                    <p>devī bālamimaṃ prītā pālayatvandhapūtanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.62"> mukhamaṇḍitikāyāṃ vāruṇyā ślakṣṇapiṣṭaiḥ
                        sarvagandhairlepaḥ | </p>
                    <p>bilvairaṇḍakapitthāgnimanthavaṃśīkuberākṣīpatrakvāthena pariṣekasteṣāmeva ca
                        svarasena madhukavājigandhāgarbhamaikadhyaṃ tailaṃ vasā ca pakvamabhyaṅgaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.63"> hrasvapañcamūlamadhuravargasiddhaṃ ghṛtaṃ
                        samadhuśarkaraṃ prāśaḥ | </p>
                    <p>pāṭhāketakasūcīnimbaphalapippalīviḍaṅgaharītakībhasmavacācorakacūrṇo vā
                        madhusarpirbhyām | </p>
                    <p>ṛkṣaromamaṣīpāṭhāmaricapippalīcūrṇo vā devadārubhasmayukto
                        mūrvāvyoṣamustarāsnāgirikadambakāśvagandhācūrṇo vāśokarohiṇīcūrṇo vā | </p>
                    <p>ebhireva ca vipakvamājaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.64"> ebhireva ca
                        yogairdhūpopadehābhyaṅganasyatailākṣipūraṇapariṣekān kuryāt | </p>
                    <p>yavakuṣṭhasarjarasairdhūpaḥ | </p>
                    <p>sarpacāṣakīrarallakajihvā dhārayet | </p>
                    <p>mātuścāsya śleṣmaharamauṣadhaṃ pāne stanodvartane ca yuñjyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.65"> vividhagandhadhūpamālyāñjanapāradamanaśśilāyukto
                        goṣṭhamadhye balirgavāṃ madhye snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.66"> alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī | </p>
                    <p>goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvā mukhamaṇḍitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.67"> revatyāṃ sarvagandhaiḥ kulatthamāṣacūrṇena ca pradehaḥ
                        | </p>
                    <p>aśvagandhājaśṛṅgīsārivādvipunarnavadvisahāvidārībhiḥ pariṣekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.68"> kuṣṭhasarjarasasāṃdhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>dhavāśvakarṇadhātakīkakubhatindukairjīvanīyaiśca piṣṭairghṛtaṃ śṛtaṃ prāśaḥ | </p>
                    <p>yavayavaphalolūkagṛdhraśakṛdbhiḥ saghṛtairdhūpaḥ | </p>
                    <p>varaṇāriṣṭasindukānvitaścāvikamūtreṇa kaṇḍako lepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.69"> śuklamālyavilepanalājaudanapāyasairgotīrthe baliḥ | </p>
                    <p>nadīsaṅgame kṣīrivṛkṣasamīpe vā snapanam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.70"> nānāvastradharādevī citramālyānulepanā | </p>
                    <p>calatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.71"> śuṣkarevatyāṃ dhūpavarjyaḥ skandagrahokto vidhiḥ | </p>
                    <p>vacāśvagandhāhiṅgulājasiddhārthakairudvartanam | </p>
                    <p>sarṣapatailaṃ vacāsiddhaṃ netrapūraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.72"> kākagṛdhragardabhaśakṛdbhirlepaḥ | </p>
                    <p>kulīrakapālaśalyakaśuktimeṣaśṛṅgahayakharajāhakahastinakhanakularomabhirdhūpaḥ
                        sarvagrahaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.73"> kulmāṣairmadyena śuṣkamāṃsena ca śuṣkavṛkṣe baliḥ | </p>
                    <p>tatraiva ca snānam | </p>
                    <p>mantraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.74"> upāsate yā satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ | </p>
                    <p>lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā | </p>
                    <p>revatī śuṣkanāmā ca sā te devī prasīdatu iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.6.75"> bhavati cātra | </p>
                    <p>anubandhānyathākṛcchraṃ grahāpāyepyupadravān | </p>
                    <p>bālāmayaniṣedhoktabheṣajaiḥ samupācaret ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||</p>
                    <p>dvitīyaṃ kaumāratantraṃ sampūrṇam | </p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha saptamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.7.1"> athāto bhūtavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.2"> aṣṭādaśa bhūtādhipatayaḥ | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>surāsuragandharvoragayakṣabrahmarākṣasarākṣasapiśācapretakūṣmāṇḍakākhordamaukiraṇavetālapitaraḥ
                        ṛṣiguruvṛddhasiddhāśca | </p>
                    <p>te punaḥ pṛthak koṭiparivārāḥ | </p>
                    <p>teṣāmapi cāparisaṅkhyeyaḥ parivāra ityananto bhūtalokaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.3"> sarvo 'pi ca prāyeṇāhārakāmā niśārdhavicāriṇo bhayānakā
                        māṃsāsṛgvasāśinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.4"> api ca | </p>
                    <p>surāsurādisaṃvāsasaṃsargāttacchīlācārakarmatayā ca tatsaṃjñāṃ labhante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.5"> teṣāṃ punaranupraveśe kāraṇaṃ sadyaḥ pūrvakṛto vā
                        viśeṣeṇa prajñāparādhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.6"> tena hi kāmakrodhalobhamohādijanitena
                        praluptadhamabhinnavratācāraśauco malīmasaḥ pūjyānatikrāmannātmānamupahanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.7"> tatastamātmahanamavatāragaveṣiṇo devādigrahā
                        apyanughnanti | </p>
                    <p>tadvadunmādāpasmāropaplutacittaṃ tathā jvarādyāmayopahatamapi | </p>
                    <p>viśeṣataśca vraṇinaḥ pūyāsṛksnehagandhena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.8"> evaṃvidhāṃstu puruṣāneṣvāghātakāleṣvabhigacchanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.9"> tadyathā | </p>
                    <p>pāpasya karmaṇaḥ samārambhe | </p>
                    <p>pūrvakṛtasya vā pariṇāmakāle | </p>
                    <p>ekasya vā śūnyagṛhanivāse | </p>
                    <p>catuṣpathādhiṣṭhāne vā | </p>
                    <p>sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā pakṣasandhiṣu vā mithunībhāve | </p>
                    <p>rajasvalābhigamane vā | </p>
                    <p>viguṇe vādhyāpanahomabalimaṅgalaprayoge | </p>
                    <p>niyamabrahmacaryavratabhaṅge vā | </p>
                    <p>mahāhave vā | </p>
                    <p>deśapurakulavināśe vā | </p>
                    <p>mahāgrahopagamane vā | </p>
                    <p>striyā vā prajananakāle | </p>
                    <p>vividhabhūtāśucisaṃsparśe vā | </p>
                    <p>vamanavirecanarudhirasrāve vā | </p>
                    <p>aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā | </p>
                    <p>māṃsamadhuguḍatilamadyocchiṣṭe vā | </p>
                    <p>digvāsasi vā | </p>
                    <p>niśi nagaracatuṣpathopavanaśmaśānābhigamane vā | </p>
                    <p>dvijagurusurayatipūjyavyatikrame vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.10"> tatrāvalokayanto janayanti manovikāraṃ surāsuragrahāḥ | </p>
                    <p>spṛśanto gandharvāḥ | </p>
                    <p>samāviśanto bhujagāḥ | </p>
                    <p>yakṣāścātmagandhamāghrāpayantaḥ | </p>
                    <p>rākṣasā vāhayantodhiruhya | </p>
                    <p>tathaiva piśācādyāḥ | </p>
                    <p>darśayantaḥ pitarobhiśapanta ṛṣiguruvṛddhasiddhāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.11"> tatra śīlavantaṃ cokṣācāraṃ śuklāmbaradharaṃ
                        tapaḥsvādhyāyaparaṃ prāyaḥ śuklapratipaditrayodaśyāṃ caturdaśyāṃ
                        paurṇamāsyāṃ vā devā gṛhṇanti | </p>
                    <p>krodhanaṃ kadaryamātmasambhāvinaṃ kularūpagarvitaṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ
                        kṛṣṇatrayodaśyāṃ sandhyayoścāsurāḥ | </p>
                    <p>priyanṛttagītavāditragandhamālyāmbaraṃ paradārarataṃ cokṣācāraṃ
                        prāyaścaturthyāmaṣṭabhyāṃ dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca gandharvāḥ | </p>
                    <p>svapnaśīlaṃ capalamanimitrakrodhanamarthasiddhaṃ brāhmaṇaṃ prāyaḥ pañcabhyāṃ
                        sandhyayormadhyāhne ca nāgāḥ | </p>
                    <p>satvabalarūpagandharvadhanaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativyākaraṇaṃ
                        prāyaḥ śuklasaptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.12"> svādhyāyatapovratacaryādevayatigurupūjārataṃ
                        bhraṣṭaśaucaṃ vā brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brahmavādinaṃ śūraṃ māninaṃ
                        devāgārasalilakrīḍanapriyaṃ ca skhalitabrahmacaryaṃ prāyaḥ
                        śuklapañcamyāmaṣṭamyāṃ pūrṇacandradarśane sandhyāsu ca | </p>
                    <p>brahmarākṣasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.13"> hīnasatvaṃ piśunaṃ stenaṃ lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo
                        dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu rākṣasapiśācādayaḥ | </p>
                    <p>kalipānapriyamasūyāvantaṃ paruṣabhāṣiṇaṃ bahvāśinaṃ ca
                        kṛṣṇanavamīdvādaśyorniśi ca rākṣasāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.14"> ātmaślāghinaṃ kūṭasākṣyapradaṃ paropatāpinaṃ ca
                        caturdaśyāṃ piśācādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.15"> mātāpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo
                        daśamyāmamāvāsyāṃ ca pitaraḥ | </p>
                    <p>tadvidhameva ca prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ ca guruvṛddhasiddhāḥ | </p>
                    <p>tathaiva ca snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutikāvyakuśalamṛṣayaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.16"> teṣāṃ tu grahīṣyatāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ nṛśasābhiprāyatā
                        kopanatvamaratirojovarṇacchāyābalavapuṣāṃ copataptiḥ svapne
                        devādibhirbhatsanaṃ pravartanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.17"> tatra saumyadṛṣṭiṃ gambhīramapradhṛṣyamakopanaṃ
                        śucimanidraṃ bhojanānabhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavācaṃ saṃskṛtavādinaṃ
                        devadvijagurubhaktaṃ
                        śuklamālyāmbarasaritpulinaśailoccabhavanadadhikṣīrasurabhipriyaṃ cirādakṣiṇī
                        nimīlayantaṃ varapradātāraṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ phullapadmopamamukhaṃ
                        devagraheṇa gṛhītaṃ vidyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.18"> tatrāpi govṛṣamiva nadantaṃ dīptamukhanayanamādīptena
                        svareṇa sarvamābhāṣamāṇamīśvareṇa | </p>
                    <p>medhastanitavidyudvṛṣṭīrvācā visṛjantamindreṇa | </p>
                    <p>dhanāni vācā prayacchantamācchindantaṃ ca dhanadena | </p>
                    <p>surāsavasamagandhaṃ kāṣṭhatṛṇarajjvādi sarvaṃ pāśamabhimanyamānaṃ varuṇena
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.19"> jihmadṛṣṭiṃ duṣṭātmānaṃ krodhanamatṛptaṃ sasvedagātraṃ
                        devabrāhmaṇagurudveṣiṇaṃ nirbhayamabhimāninaṃ śūraṃ vyavasāyinaṃ rudro
                        'hamindrohamupendro 'haṃ skando 'haṃ viśākho 'hamityādi bhāṣamāṇaṃ
                        vikṛtavācamasakṛddhasantaṃ surāmiṣaruciṃ dantairnakhaiśca parān
                        hiṃsantamasureṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.20"> svācāraṃ hṛṣṭātmānaṃ śubhagandhamalpavyavahāraṃ
                        nṛtyantaṃ gāyantaṃ mukhavādyāni kurvantaṃ
                        priyodyānapulinaraktavastrasnānamālyānulepanadhūpānnapānahāsalīlāśṛṅgārakathāgāndharvaṃ
                        gandharveṇa | </p>
                    <p>tatrāpi śiro dhunānaṃ kalahaṃ kurvantaṃ saṃrambheṇa jāgarūkaṃ paṭhantaṃ
                        hasantaṃ hasanena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.21"> krodhanamaniśaṃ viśvasantaṃ bhramantamātapatrāt
                        trasyantaṃ raktākṣaṃ stabdhadṛṣṭiṃ jihvāṃ lolayantaṃ sṛkviṇyau
                        lihānamadhomukhaśāyinaṃ calaṃ vakragāminaṃ bilamavalokya sarpavadūrdhvaṃ
                        prasarantaṃ jalaughaghanadundubhisvanairhṛṣyantaṃ
                        kṣīraghṛtaguḍamadhusnānamālyapriyaṃ gātrāṇi kampayantaṃ dantaiḥ khādantaṃ
                        jale 'vatīrṇamuttaraṇamanicchantamurageṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.22"> asakṛt
                        svapnarodanahāsanṛtyagītapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharaktavastraratiṃ
                        raktatrastaviplutākṣaṃ drutaṃ sagarvaṃ mattamiva gacchantaṃ
                        vastrāntamutkarṣayantaṃ calitāgrahastaṃ bahubhāṣiṇaṃ strīlolupaṃ
                        madyāmiṣapriyaṃ sannahya śastraṃ mṛgayamāṇamatibalamavyathaṃ hṛṣṭaṃ
                        tuṣṭamalparoṣaṃ kiṃ kasmai dadāmīti vādinaṃ śubhagandhaṃ varcasvinaṃ
                        dvijātivaidyaparibhāvinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ yakṣeṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.23"> tatrāpi hṛṣitaromāṇamūrdhvekṣaṇaṃ prahṛṣṭanayanaṃ
                        caṇḍaṃ paruṣaṃ mahāninādaṃ maṇivareṇa | </p>
                    <p>rahohasitanṛtyagītānyācarantamākīrṇe maunamāsevamānaṃ vikaṭena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.24"> hāsanṛttapriyamākrośinaṃ pradhāvinaṃ
                        devadvijabhiṣagdveṣiṇaṃ mantravedaśāstrābhidhāyinaṃ
                        kāṣṭhaśastrādibhiścātmānamāghnantaṃ chidraprahāriṇaṃ vaidyarandhrānveṣiṇaṃ
                        bhoḥśabdavādinaṃ paruṣaṃ raudraceṣṭaṃ śīghragāminaṃ brahmarākṣasena | </p>
                    <p>tatrāpi vikṛtasvaraṃ bhāṣayantamutrāsayantaṃ brahmavādinaṃ saṃskṛtabhāṣiṇaṃ
                        bahuśastoyaṃ yācantaṃ yajñasenena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.25"> sakrodhadṛṣṭiṃ bhrukuṭimudvahantaṃ bhairavāsyaṃ
                        tvaritamabhidhāvantaṃ ruvantaṃ sasaṃbhramaṃ praharantaṃ naṣṭanidraṃ
                        niśāvicāriṇamannadveṣiṇamanāhāramapyatibalinamannakāle hasantaṃ nirlajjaṃ
                        śūraṃ roṣaṇamapriyavādinamaśuciṃ srīmadyamāṃsaraktamālyapriyaṃ raktamāmiṣaṃ
                        vā dṛṣṭvoṣṭhau parilihantaṃ dīnaṃ śaṅkitaṃ dhāvantamakasmādrudantaṃ hasantaṃ
                        gāyantaṃ nṛtyantaṃ nirarthakaṃ paribhāṣamāṇaṃ rākṣasena | </p>
                    <p>tatrāpi paruṣacchaviṃ bhūmiṃ tāḍayantamakasmādrudantaṃ viśākhena | </p>
                    <p>bhinnagadgadakaṇṭhamaṅgāni bhañjayantaṃ jihvāṃ parilihānamakṣamālayā
                        japamānaṃ śaucamabhīkṣṇaṃ kurvāṇaṃ saṅgamena | </p>
                    <p>meghavidyududayāyāsate krudhyantaṃ jalavṛṣṭiṃ samantānmanyamānaṃ
                        śakaṭaniṣpīḍinaṃ vidyunmālinā | </p>
                    <p>āmamāṃsapalalamūlakāpūpaparamānnayācinaṃ rūkṣacchaviṃ virūpākṣeṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.26"> asvasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinaṃ
                        dayitanṛtyagītahāsocchiṣṭamadyamāṃsaśūnyanivāsaratiṃ purastādabhighnantaṃ
                        nirbhatsanāddīnaśaṅkitavadanaṃ nakhairātmavapuṣi likhantaṃ naṣṭasmṛtiṃ
                        baddhābaddhabhāṣiṇamakasmādrudantaṃ
                        duḥkhānyāvedayamānamudhvastarūkṣadehasvaraṃ durgandhamaśuciṃ nagnaṃ malinaṃ
                        rathyācailatṛṇābharaṇaṃ saṅkarakūṭakāṣṭhāśvārohiṇaṃ lolaṃ bahvāśinaṃ
                        piśācena | </p>
                    <p>tatrāpi bhojanaṃ dṛṣṭvā hasantaṃ visvaraṃ krośantaṃ nityabhītaṃ kaśmalena | </p>
                    <p>sarvagātrāṇi spandayantaṃ muhurmuhurdhāvantaṃ bhīṣayamāṇaṃ kuśena | </p>
                    <p>vaidyaṃ dṛṣṭvā kupyantaṃ bhramadbhojinaṃ bahvāśinaṃ bhasmaguṇṭhanaśayanaṃ
                        striyo mārge rundhānaṃ mūtrapurīṣavimardinaṃ nistejasā | </p>
                    <p>pretākṛticeṣṭāgandhaṃ tṛṇacchedinaṃ bhītamāhāradveṣiṇaṃ pretena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.27"> bahupralāpamugravākyaṃ vilambitagatiṃ kṛṣṇavadanaṃ
                        śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.28"> nagnaṃ dhāvantamakasmādaśmakāṣṭhādi gṛhītvā bhramantaṃ
                        tṛṇacīramālyanivasanamutrastadṛṣṭiṃ paruṣābhidhāyinaṃ
                        śmaśānaśūnyaikavṛkṣarathyāniṣeviṇaṃ tilānnamadyāmiṣasaktadṛṣṭiṃ kākhordena
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.29"> ugravādinaṃ raktatrastanetramannābhilāṣiṇamudakaṃ
                        prārthayamānaṃ maukiraṇena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.30"> satyavādinaṃ parivepinaṃ
                        dhūpagandhamālyaratimatinidrāluṃ vetālena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.31"> aprasannadṛṣṭiṃ calannetrapakṣmāṇaṃ śaṅkitekṣaṇaṃ
                        dīnavadanaṃ saṃśuṣkatāluṃ nidrāluṃ
                        pratihatavācamapasavyavastramalpāgnimarocakinaṃ tilaguḍapāyasamāṃsaruciṃ ca
                        pitṛgraheṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.32">
                        ṛṣiguruvṛddhasiddhānāmābhiśāpānudhyānānurūpavihāravyāhārāhāraṃ tadgraheṇa
                        gṛhītaṃ vidyāditi | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.33"> lakṣayet jñānavijñānavākceṣṭābalapauruṣam | </p>
                    <p>puruṣe 'pauruṣaṃ yatra tatra bhūtagrahaṃ vadet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.7.34"> kumāravṛndānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam | </p>
                    <p>asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti saptamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.8.1"> athāto bhūtapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.2"> bhūtaṃ jayedahiṃsecchuṃ japahomabalivrataiḥ | </p>
                    <p>tapaḥśīlasamādhānajñānadānadayādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.3"> hiṅguvyoṣālanaipālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ | </p>
                    <p>ajalomīsagolomī bhūtakeśī vacā latā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.4"> kukkuṭīsarpagandhākhyātilāḥ kāṇavikāṇike | </p>
                    <p>vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.5"> srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham | </p>
                    <p>kharāśvaśvāviḍuṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.6"> dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasatvataḥ | </p>
                    <p>carmapittadvijanakhā varge 'smin sādhayet ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.7"> purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ | </p>
                    <p>abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.8"> ebhiśca gulikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane | </p>
                    <p>pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane | </p>
                    <p>prayogo 'yaṃ grahonmādān sāpasmārān śamaṃ nayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.9"> gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān | </p>
                    <p>godhānakulamārjāraśaśapittaprapeṣitān | </p>
                    <p>nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.10"> aśvaśvāśvatarolūkakaṅkagṛdhnaśṛgālajā | </p>
                    <p>viṭkharoṣṭravarāhācca tayā tailaṃ vipācitam | </p>
                    <p>piṣṭayā bastamūtreṇa nāvanādiṣu pūjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.11"> śirīṣapuṣpaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām | </p>
                    <p>mañjiṣṭhāṃ dve niśe kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet | </p>
                    <p>chāyāśuṣkā kṛtā vartiḥ matsyapittadrutāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.12"> naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilvasyonākayorjaṭā | </p>
                    <p>haridre ca kṛtā vartiḥ pūrvavannayanāñjanam | </p>
                    <p>vayasthā hiṅgu kaṭukā ṣaḍgranthā saindhavaṃ tathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.13"> siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam | </p>
                    <p>mañjiṣṭhāśvetakaṭabhīvarāśvetādrikarṇikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.14"> nimbasya patraṃ bajiṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ | </p>
                    <p>surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.15"> siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam | </p>
                    <p>grahān sarvān nihantyāśu viśeṣādāsurān grahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.16"> kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpmajit | </p>
                    <p>ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito 'gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.17"> pānanasyāñjanālepasnānodgharṣaṇayojitaḥ | </p>
                    <p>guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.18"> siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā niśādvayaṃ
                        hiṅgupalāṇḍukandam | </p>
                    <p>bījaṃ karañjāt kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.19"> samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī
                        sitā ca | </p>
                    <p>bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.20"> duṣṭagrahonmādatamoniśāndhānudbandhakān
                        vārinimagradehān | </p>
                    <p>digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ stesādhayantyañjananasyalepaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.21"> kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka | </p>
                    <p>tvagvāṃśībṛṣadaṃśaviṭ tuṣavacākeśāhinirmocanaiḥ | </p>
                    <p>nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ | </p>
                    <p>skandonmādapiśācarākṣasasurāveśagrahaghnaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.22"> trikaṭukadalakuṃkumagranghikakṣārasiṃhī
                        niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ | </p>
                    <p>sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.23"> viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitaiḥ | </p>
                    <p>ghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśāsiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastadgrahaghnaṃ
                        param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.24"> natamadhukakarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā | </p>
                    <p>pāṭalīhiṃgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.25"> badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukrimighnājagandhāmarā | </p>
                    <p>ṅkolakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.26"> gadaśukatrupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhāgni | </p>
                    <p>bilvaiḥsabhaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.27"> vidhivinirhitamāśu sarvaiḥkramairyojitaṃ
                        hantisarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.28"> grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ | </p>
                    <p>dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.29"> snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca | </p>
                    <p>rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.30"> ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī | </p>
                    <p>bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.31"> suraṣirguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye | </p>
                    <p>diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharet balin ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.32"> paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare | </p>
                    <p>gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.33"> pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe | </p>
                    <p>yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.34"> catuṣpathe rākṣasayorbhīmeṣu gahaneṣu vā | </p>
                    <p>rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām ||</p>

                    <p>śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.35"> śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam | </p>
                    <p>dadhicchatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.36"> hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ | </p>
                    <p>caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet | </p>
                    <p>tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.37"> nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.38"> daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.39"> nāgānāṃsumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ | </p>
                    <p>paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ | </p>
                    <p>vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.40"> śvetapatraṃ ca lodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ | </p>
                    <p>śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.41"> yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu | </p>
                    <p>devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.42"> hiraṇyaṃ ca baliryojyo mūtrājyakṣīramekataḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.43"> harītakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā | </p>
                    <p>nimbapatraṃ ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.44"> brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam | </p>
                    <p>toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.45"> gāyatrīviṃśatipalakvāthe 'rdhapalikaiḥ pacet | </p>
                    <p>tryūṣaṇatriphalāhiṅguṣaḍgranthāmisisarṣapaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.46"> sanimbapatralaśunaiḥ kuḍavān sapta sarpiṣaḥ | </p>
                    <p>gomūtre triguṇe pānanasyābhyaṅgeṣu taddhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.47"> rakṣasāṃ palalaṃ śuklaṃ kusumaṃ miśrakaudanam | </p>
                    <p>baliḥ pakvāmamāṃsāni niṣpāvā rudhirokṣitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.48"> naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca | </p>
                    <p>tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.49"> hiṅgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam | </p>
                    <p>nāvanāñjanayoryojyo bastamūtradruto 'gadaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.50"> ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe | </p>
                    <p>rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.51"> piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi | </p>
                    <p>mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.52"> haridrādvayamañjiṣṭhāmisisaindhavanāgaram | </p>
                    <p>hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalāvacāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.53"> pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam | </p>
                    <p>gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.54"> bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.55"> devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet | </p>
                    <p>sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.56"> ṛte piśācāt sarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret | </p>
                    <p>savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.57"> īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam | </p>
                    <p>sarvavyādhicikitsāṃ ca japansarvagrahānjayet | </p>
                    <p>tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.58"> mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śucistaṃ śrāvayet sadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.59"> bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān | </p>
                    <p>japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.8.60"> yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate 'dhyāyayorhitam | </p>
                    <p>yaccoktamiha tat sarvaṃ prayuñjīta parasparam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha navamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.9.1"> athāta unmādapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyamaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.2"> ṣaḍunmādā bhavanti
                        vātapittakaphasannipātādhiviṣanimittāḥ | </p>
                    <p>tatronmādo nāma ya unmārgagaiḥ śārīramānasairdoṣairmanaso madaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.3"> teṣāṃ punarunmārgagatve hetuḥ śamalaṃ
                        vikṛtopahitamahitamanucitamannapānavidhinirapekṣamāhārajātamatyupakṣīṇadehānāṃ
                        vyavāyavyādhivegasamudgame viṣamaśarīraceṣṭopasevā devadvijagurūllaṅghanaṃ
                        vā rāgadveṣajanitābhirādhibhirmanovighāto viṣopaviṣagaropayogo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.4"> ebhirhīnasatvasya manasyupahate buddhau
                        pracalitāyāmatyudīrṇatvāddoṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni
                        srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.5"> tatra śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣorasvasthatvaṃ svanaḥ
                        karṇayorucchvāsādhikyamāsyasaṃsravaṇamannānabhilāṣo 'rocako 'vipāko
                        hṛdayagraho 'sthāne dhyānāyāsasammohodvegāḥ satataṃ romaharṣo jvaro
                        'bhīkṣṇamunmattacittatvamudarditvamarditākṛtikaraṇaṃ vyādheḥ svapne ca
                        darśanamabhīkṣṇaṃ bhrāntacittacalitānavasthitānāmapraśastānāṃ rūpāṇāṃ
                        tilapīḍakavaccakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhirunmathanaṃ nimajjanaṃ
                        kaluṣāṇāmambhasāmāvarteṣu cakṣuṣoścāpasarpaṇāmiti doṣanimittānāmunmādānāṃ
                        pūrvarūpāṇi | </p>
                    <p>tato 'nantaramunmādābhinirvṛttireva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.6"> sāmānyaliṅgaṃ manobuddhismṛtyādisampramoṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.7"> tataśca deho hatasārathiriva ratho 'karṇadhāra iva cāpsu
                        plavaḥ sukhaduḥkhācāradharmādharmapralupto 'kasmād bhramati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.8">
                        tatravātādasthānasmitahasitanṛttagītavāditravāgaṅgavikṣepavāgbhedabhrū
                        vikṣeparodanakrośanāsphoṭanāni paryaṭanamajasramāsyāt phenāgamo
                        yānamayānairalaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyairlobho 'bhyavahāryeṣu labdheṣu
                        cāvamānastīvraṃ mātsaryaṃ kārśyaṃ pāruṣyamutpiṇḍitāruṇākṣatā jīrṇe 'nne
                        cātibalavatvam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.9"> pittāt krodhaḥ
                        santarjanamakasmānmuṣṭiloṣṭakāṣṭhaśastrairabhidravaṇaṃ nagnatā
                        pracchāyaśiśirābhirātirudakābhilāṣaḥ santāpaḥ
                        pītāvasraṃsanamanimittamanalajvalanopaśaṅkāhni tārakādarśanaṃ
                        tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatvaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.10"> kaphādalpavākceṣṭāhāratvamarocako vamathuruṣṇasevā
                        lālāsiṅghaṇakasravaṇaṃ rahaḥ kāmatā strīpriyatvaṃ nidrābībhatsatvaṃ
                        śaucadveṣaḥ śvayathurāsye śuklastimitamalāvilākṣatā bhukte rātrau ca
                        balavatvamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.11"> sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam | </p>
                    <p>unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāttaṃ bhiṣak parivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.12"> dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān | </p>
                    <p>pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.13"> rodityakasmāt smayate tadguṇān bahumanyate | </p>
                    <p>śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.14"> viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyo 'balendriyaḥ | </p>
                    <p>vegāntare 'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.15"> athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet | </p>
                    <p>pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛduśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.16"> kaphapittodbhave 'pyādau vamanaṃ savirecanam | </p>
                    <p>snigdhāsvinnasya bastīṃśca śirasaśca virecanam | </p>
                    <p>tathāsya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.17"> snehakāle ca vātotthe tailaṃ śarīṣamiṣyate | </p>
                    <p>mahākalyāṇakaṃ paitte pañcagavyaṃ kaphodbhave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.18"> ithamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam | </p>
                    <p>harṣaṇāśvāsanotrāsabhayatāḍanatarjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.19"> abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ | </p>
                    <p>yuñjyāttāṃni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.20"> hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam | </p>
                    <p>siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranut param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.21"> dvau prasthau svarasātbrahmyā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam
                        | </p>
                    <p>vyoṣaśyāmātrivṛdbimbīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.22"> sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ | </p>
                    <p>palavṛdhyā prayuñjīta paraṃ mātrācatuṣpalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.23"> unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam | </p>
                    <p>vāksvarasmṛtimedhākṛddhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.24"> varāviśālāvaḍhrailādevadārvelavālukaiḥ | </p>
                    <p>dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.25"> bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ | </p>
                    <p>vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.26"> sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet | </p>
                    <p>prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārasūdanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.27"> pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mehe mohe jvare gare | </p>
                    <p>aretasyalparajasi daivopahatacetasi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.28"> amedhasi skhaladvāci smṛtikāme 'lpapāvake | </p>
                    <p>balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam | </p>
                    <p>kalyāṇakāmidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavanaṣe ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.29"> ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim | </p>
                    <p>jale tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.30"> vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ | </p>
                    <p>sūpyaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param | </p>
                    <p>bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.31"> jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā | </p>
                    <p>trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.32"> kāyasthā sūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā | </p>
                    <p>mahāpuruṣadantā ca vayasthā nākulīdvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.33"> kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam | </p>
                    <p>siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.34"> mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathāmṛtam | </p>
                    <p>buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānāṃ cāṅgavardhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.35"> laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayātryūṣaṇāt palam | </p>
                    <p>gavyacarmamaṣīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.36"> purāṇasarpiṣaḥprasthamebhiḥ siddhaṃ prayojayet | </p>
                    <p>hiṅgucūrṇapalaṃ śīte datvā ca madhumānikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.37"> taddoṣagantusambhūtānunmādān viṣamajvarān | </p>
                    <p>apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.38"> kevalaṃ siddhamebhirvā ghṛtamuttamamātrayā | </p>
                    <p>purāṇaṃ pāyayitvainaṃ śvabhre rundhyāt gṛhe 'thavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.39"> etānauṣadhavargānvā vidheyatvamagacchati | </p>
                    <p>añjanodvartanālepanāvanādiṣu yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.40"> aśvagandhājagandhogragandhālaśunasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>rāsnākāyasthagolomīyuktaistailaṃ vipācitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.41"> gomūtrasadṛśaṃ pānanasyābhyaṅgānuvāsainaiḥ | </p>
                    <p>sarvonmādagrahālakṣmīpāpmāpasmāranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.42"> śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunastagaraṃ vacā | </p>
                    <p>kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.43"> tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ | </p>
                    <p>śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.44"> brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgujaṭāṃ muram | </p>
                    <p>rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasaṃ vacām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.45"> jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm | </p>
                    <p>kāmlīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā | </p>
                    <p>vartinasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.46"> piṣṭvā phalānyapāmārgāddhiṅgulaṃ hiṅgupatrikām | </p>
                    <p>vartirgokroṣṭupittena maricārdhāṃśakāñjanam | </p>
                    <p>unmādabhūtāpasmāre nṛṣu goṣu ca gocare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.47"> avapīḍāśca vividhāḥ sarṣapasnehasaṃyutāḥ | </p>
                    <p>kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.48"> sahiṅgutīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ | </p>
                    <p>śṛgālaśalyakolūkajatukāvṛkabastajaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.49"> mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret | </p>
                    <p>dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.50"> dhūpayet satataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ | </p>
                    <p>vātaśleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.51"> tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.52"> śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca | </p>
                    <p>vidhyet sirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā | </p>
                    <p>nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.53"> prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā | </p>
                    <p>āśvāsayet suhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.54"> brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā | </p>
                    <p>baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyastaṃ cottānamātape ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.55"> kapikacchvāthavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet | </p>
                    <p>kaśābhistāḍayitvā vā badhvā śvabhre vinikṣipet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.56"> athavā vītaśastrāśmajane santamase gṛhe | </p>
                    <p>sarpeṇodghṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam | </p>
                    <p>trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.57"> athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam | </p>
                    <p>bhīṣayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.58"> dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam | </p>
                    <p>tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ | </p>
                    <p>siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.59"> iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate | </p>
                    <p>tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ prasādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.60"> kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān | </p>
                    <p>parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.61"> bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim | </p>
                    <p>yadyunmāde tataḥ kuryāt bhūtanirdiṣṭamauṣadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.62"> baliṃ ca dadyāt palalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām | </p>
                    <p>snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.63"> pakvāmakānimāṃsāni surāṃ maireyamāsavam | </p>
                    <p>atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca | </p>
                    <p>catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.64"> nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ | </p>
                    <p>nijāgantubhirunmādaiḥ satvavān na sa yujyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.9.65"> prasādaścendriyārthānāṃ budhyātmamanasāṃ tathā | </p>
                    <p>dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti navamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha daśamo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.10.1"> athāto 'pasmārapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.2"> smṛtyapāyo hyapasmāraḥ sa dhīsattvābhisamplavāt | </p>
                    <p>jāyate 'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.3"> unmādavat prakupitaiścittadehagatairmalaiḥ | </p>
                    <p>hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.4"> tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ | </p>
                    <p>dantānkhādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.5"> paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau | </p>
                    <p>vijihmākṣibhruvo doṣavege 'tīte vibudhyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.6"> kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate | </p>
                    <p>apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.7"> rūpamutpatsyamāne 'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ | </p>
                    <p>tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso 'kṣivaikṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.8"> aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ | </p>
                    <p>avipāko 'rucirmūrchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.9"> nidrānāśo 'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam | </p>
                    <p>pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.10"> tatra vātāt sphuratsakthiḥ pratataṃ ca muhurmuhuḥ | </p>
                    <p>apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.11"> utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate | </p>
                    <p>āvidhyati śiro dantān daśatyādhmātakandharaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.12"> parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ | </p>
                    <p>rūkṣaśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate | </p>
                    <p>capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.13"> apasmarati pittena muhuḥ saṃjñāṃ ca vindati | </p>
                    <p>pītaphenākṣivaktratvagāsphālayati medinīm | </p>
                    <p>bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.14"> kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam | </p>
                    <p>śuklābharūpadarśitvaṃ sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.15"> athāvṛtānāṃ dhīcittahṛdkhānāṃ prākprabodhanam | </p>
                    <p>tīkṣṇaiḥ kuryādapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.16"> vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ | </p>
                    <p>ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.17"> vamanaṃ madanaṃ lambā viśālāriṣṭakauṭajam | </p>
                    <p>reko mūtratrivṛcchyāmā dravantī saptalā snuhī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.18"> daśamūlabalārāsnāsaralāmaradārubhiḥ | </p>
                    <p>yavakolakulatthaiśca samūtrakṣārasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>āsthāpanaṃ prayuñjīta hiṅgusnehasamanvitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.19"> ebhiranyaiśca vātaghnaiḥ kaṭutailaṃ prasādhitam | </p>
                    <p>vātāpasmāraśamanaṃ nasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.20"> sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca | </p>
                    <p>apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.21"> gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ | </p>
                    <p>apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.22"> dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ | </p>
                    <p>saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.23"> śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ | </p>
                    <p>dvipalāḥsaliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.24"> bhārṅgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ | </p>
                    <p>mūrvābhūtīkābhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.25"> madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet | </p>
                    <p>prasthaṃ tadvaddravaiḥ pūrvaiḥ pañcagavyamidaṃ mahat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.26"> jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param | </p>
                    <p>śophārśaḥ kāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.27"> śirīṣapuṣpapatratvaksāramūlatulādvayam | </p>
                    <p>varaṇairaṇḍaśamyākadaśamūlāṭarūṣakam | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.10.28"> śatāvarībalārāsnāsuṣavīpāribhadrakam | </p>
                    <p>muruṅgīṃ vañculaṃ dantīṃ kakubhaṃ sapunarnavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.29"> rohiṣasya jaṭāṃ puṣpaṃ karaghāṭamayūrakam | </p>
                    <p>śatārdhāṃśaṃ pṛthagdrākṣālākṣāmisivarāyavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.30"> sakolān sakulatthāṃśca pṛthagardhāḍhakonmitān | </p>
                    <p>dviśataṃ piśitāt gavyāt chāgādvā tatpacedapām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.31"> droṇairdvātriṃśatāṣṭāṃśaśeṣeṇa ca vipācayet | </p>
                    <p>tailadroṇaṃ dadhivahe ślakṣṇapiṣṭaiśca pālikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.32"> pāṭhāsamaṅgāsuṣavīdviniśācandanadvayaiḥ | </p>
                    <p>elājalotpalabalāśvadaṃṣṭrāsārivāghanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.33"> mañjiṣṭhākuṣṭhamadhukalodhrarāsnākuṭannaṭaiḥ | </p>
                    <p>śaṭhīśirīṣakusumanatanāgāmarāhvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.34"> varāṅgajoṅgapattaṅgaviḍaṅgaiḥ sapriyaṅgubhiḥ | </p>
                    <p>muruḍgīpatranaladasevyakundanakhadvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.35"> tilaparṇyā ca tatpānabastyabhyañjananāvanaiḥ | </p>
                    <p>apasmāragrahonmādān saśoṣaviṣamajvarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.36"> yoniśukrāmayān gulmaṃ pramehaṃ pāṇḍutāṃ madam | </p>
                    <p>vātaśoṇitavīsarpapakṣāghātārditādikān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.37"> sarvān mārutajānrogānviśeṣādviṣavātajān | </p>
                    <p>nihanti kārmaṇaṃ kṛtyāṃ mūladaṃṣṭrāviṣaṃ garam | </p>
                    <p>rasāyanānāṃ pravaraṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.38"> brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāpmajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.39"> tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ | </p>
                    <p>kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravimokṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.40"> kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye 'ṣṭaguṇe rase | </p>
                    <p>kārṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet | </p>
                    <p>vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.41"> tadvat kāśāvidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.42"> madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt | </p>
                    <p>siddhaṃ siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.43"> kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam | </p>
                    <p>yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.44"> kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam | </p>
                    <p>śvaśṛgālaviḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.45"> godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi | </p>
                    <p>pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye 'bhyaṅge ca śasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.46"> triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ | </p>
                    <p>śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ prasādhitam | </p>
                    <p>bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vādhmāpayet bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.47"> vṛścikālībalākuṣṭhabhāṅrjīlavaṇapañcakam | </p>
                    <p>kāyasthāṃ śāradāṃ mudgamuśīraṃ jaladaṃ yavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.48"> vyoṣaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭvā vartīṃ prakalpayet | </p>
                    <p>apasmāragaronmādasarpadaṣṭaviṣāśite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.49"> mustāvayasthātriphalākāyasthāhiṅguśādvalaiḥ | </p>
                    <p>vyoṣamāṣayavairmūtrairbastameṣarṣabhodbhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.50"> hanti vartirapasmārakilāsaviṣamajvarān | </p>
                    <p>puṣyodghṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam | </p>
                    <p>tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.51"> kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase | </p>
                    <p>siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.52"> palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.53"> laśunātirasācchatrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām | </p>
                    <p>māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre vipācitam | </p>
                    <p>tailamabhyañjanaṃ kāryaṃ taiśca dhūpanalepanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.54"> nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ | </p>
                    <p>tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.55"> kākolīśigrulavaṇahiṅguśivāṭikāḥ | </p>
                    <p>kaiḍaryaṃ candanaṃ kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ sasarṣapām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.56"> śunaḥ skandhākṣinakharān parśukāṃśceti peṣayet | </p>
                    <p>bastamūtreṇa puṣyarkṣe tairdihyāddhūpayecca taiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.57"> gopucchalomabhirdagdhairathavā bastaromabhiḥ | </p>
                    <p>kharāsthibhirhastinakhaistadvadvā mūtrakalkitaiḥ | </p>
                    <p>udvartanaṃ sadā kuryācchṛtaiśca pariṣecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.58"> ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabhucyate | </p>
                    <p>srotāṃsi cāsya śudhyanti smṛtiṃ saṃjñāṃ ca vindati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.59"> bhūtānubandhepasmāre doṣaliṅgādhikākṛtau | </p>
                    <p>yuñjyādyathāsvaṃ bhūtoktāṃ kriyāṃ daivavyapāśrayām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.60"> śīlayettailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm | </p>
                    <p>brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.61"> samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ | </p>
                    <p>yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.62"> tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaret | </p>
                    <p>tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamāt pālayet sadā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.63"> muktaṃ manovikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti | </p>
                    <p>na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto 'sya bṛṃhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.10.64"> grahopaśliṣṭadehānāṃ vibhrāntasmṛticetasām | </p>
                    <p>mahāsnehaṃ praśaṃsanti pānābhyañjanabastiṣu ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti daśamo 'dhyāyaḥ ||</p>
                    <p>(tṛtīyaṃ bhūtatantraṃ sampūrṇam)</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha ekādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.11.1"> athāto vartmarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.2"> sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ | </p>
                    <p>acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.3"> sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ | </p>
                    <p>vartmasandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.4"> rogān kuryuḥ calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ | </p>
                    <p>suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.5"> pāṃsupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca | </p>
                    <p>vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tamū ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.6"> cālayanvartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ | </p>
                    <p>karotyaruṅnimeṣo 'sau vartma yattu nimīlyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.7"> vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.8"> kṛṣṇāḥ pittena bahvyontarvartma kumbhīkabījavat | </p>
                    <p>ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭakāḥ kumbhisaṃjñikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.9"> sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam | </p>
                    <p>pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.10"> karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāśritam | </p>
                    <p>pakṣmaṇāṃ śatanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.11"> pothakyaḥ piṭakāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kkaphāt | </p>
                    <p>śophopadeharukkaṇḍūpicchilāsrasamanvitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.12"> kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.13"> granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmānkaṭhinaḥkaphāt | </p>
                    <p>kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato 'thavā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.14"> raktā raktena piṭakā tattulyapiṭakācitā | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.11.15"> utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṃ rājimat sparśanākṣamam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.16"> arśo 'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk
                        | </p>
                    <p>raktaṃ raktena tatsrāvi cchinnaṃ cchinnaṃ ca vardhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.17"> madhye vā vartmano 'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā | </p>
                    <p>mudgamātrāsṛjā tāmrā piṭAkāñjananāmikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.18"> doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam | </p>
                    <p>sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.19"> yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt | </p>
                    <p>raktadoṣatrayotkleśāt bhavatyutkliṣṭavartma tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.20"> śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.21"> śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.22"> vartmāntaḥ piṭakā rūkṣāḥ karkaśāḥ sikatopamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.23"> sikatāvartmakṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.24"> bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.25"> kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ | </p>
                    <p>syāttena śiśurucchūnatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ | </p>
                    <p>savartmaśūlapaicchilyakarṇanāsākṣimardanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.26"> pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanorjāyate tataḥ | </p>
                    <p>kharatāntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.27"> kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate | </p>
                    <p>ūṣyate cānilādidviḍalpāhaṃ śāntiruddhṛtaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.28"> kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ | </p>
                    <p>tāmraḥ pakvosrapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.29"> vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito 'rujaḥ | </p>
                    <p>sāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.30"> caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.31"> ādyo 'trabheṣajaiḥ sādhyo dvau tatorśaśca varjayet | </p>
                    <p>pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastrauṣadhairjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.32"> kuṭṭayet pakṣmāśatanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam | </p>
                    <p>bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.11.33"> pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam | </p>
                    <p>sakardamaṃ sabahalaṃ vilikhet sukukūṇakam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>

                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha dvādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.12.1"> athāto vartmarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.2"> kṛchrabodhe purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkakvāthasiddhaṃ
                        śarkarāvacūrṇitaṃ rātrau pāyayet | </p>
                    <p>snigdhāṃśca nasyadhūmāñjanatarpaṇapuṭapākān prayojayet | </p>
                    <p>vātaharadravyakalpitāṃśca bastīn kṣīrasvinnaireraṇḍapallavaiḥ svedaṃ ca
                        vartmanām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.3"> evamaśāntau mudgamātrāntaraiḥ padairagninā tvagdāhaṃ
                        bindubhirācaret ||</p>
                    <p>1AS.Utt.12.4 kumbhīkāpiṭakāsu vartma likhitvā saindhavenānupratisārya
                        paṭolāmalakamadhukakvāthena secayet ghṛtena ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.5"> pittaraktokliṣṭayormadhurauṣadhasiddhena sarpiṣā
                        snigdhasya sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>virecayeccainaṃ trivṛtkvāthavatā triphalākalkena | </p>
                    <p>triphalākvāthayuktena vā brāhmīcūrṇena | </p>
                    <p>candanośīramadhukamṛdvīkāpunarnavabṛhatīmūlasiddhaṃ tailaṃ nāvayet | </p>
                    <p>likhite ca vartmani srutarakte yaṣṭyāhvaniryūheṇa prakṣālanam | </p>
                    <p>candanaśṛtaṃ payaḥ pariṣekaḥ | </p>
                    <p>śītasnigdhāśca śirovaktralepāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.6"> pakṣmaśāte romakūpān sūcyagreṇa kuṭṭAyejjalaukobhirvā
                        grāhayet | </p>
                    <p>payasekṣurasena vā vamanam | </p>
                    <p>svāduśītaskandhasādhitaṃ sarpirnāvanam | </p>
                    <p>kākajaṅghā rohita matsyamāṃsaṃ ca kākaśoṇitabhāvitamantardhūmaṃ dagdhaṃ
                        cūrṇāñjanaṃ kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.7"> sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayet surasārasaiḥ | </p>
                    <p>tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.8"> pothakīrvilikhya śuṇṭhīsaindhavamāgadhikācūrṇaiḥ
                        pratisārya prakṣālya coṣṇāmbhasā khadirasārāḍhakīśigrupatrakaṣāyeṇa secayet
                        | </p>
                    <p>tataścāmrajambūpravālakvāthenāścyotanam | </p>
                    <p>triphalākhadirasārodakena vā madhusaṃyuktena | </p>
                    <p>viḍaṅgalākṣādārvītvaggairikālamanohvācūrṇaḥ kṣaudrānvito 'ñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.9"> evamapyanupaśame jalaukaso yojayet | </p>
                    <p>punaḥ punarvā lekhayet | </p>
                    <p>pariṣekaṃ ca triphalāmadhukadviharidrākaṣāyeṇa madhuyuktena kuryāt | </p>
                    <p>mustaśarkarākapitthapatrāmbunā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.10"> kaphotkliṣṭaṃ vartma likhitvā
                        saindhavakāsīsapippalīmanaśśilārasāñjanacūrṇairmadhumadbhiḥ pratisārayet | </p>
                    <p>kaphaghnāni ca vamanadhūmanāvanāñjanānyāhāravidhiśca | </p>
                    <p>vartmāpaklede kāsīsalavaṇasumanomukularasāñjanairvartirañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.11"> lagaṇaṃ kaphotkliṣṭavat sādhayet | </p>
                    <p>aśāmyatyagninā dāho vamanaṃ virecanaṃ ca | </p>
                    <p>pippalīmadhukanimbajyotiṣmatīdevadāruviḍaṅgapriyaṅgutriphalākuṣṭhaśatāhvāsaidhavaiḥ
                        siddhaṃ tailaṃ nāvayet | </p>
                    <p>tīkṣṇāvapīḍāñjanakavalāṃśca vidadhyāduṣṇopacāraṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.12"> utsaṅgapiṭakāmañjananāmikāṃ ca bhitvā niṣpīḍya
                        collikhitāṃ tagarailāsaindhavanepālīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet | </p>
                    <p>haridrāmadhukapaṭolalodhraḥ samākṣikaḥ pariṣekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.13"> bisavartmādiṣu bahalavartmānteṣu saidhavaṃ
                        pratisāraṇam | </p>
                    <p>bisaśliṣṭavartmanostathānupaśame 'gninā kṣāreṇa vā dahanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.14"> kukūṇake nimbapatratriphalākhadiramūlakalkavipakvaṃ
                        sarpirdhātrīṃ pāyayitvā saindhavasarṣapopakulyāyaṣṭyāhvavatoṣṇāmbhasā
                        vāmayet | </p>
                    <p>pippalīdrākṣābhayāniryūheṇa virecayet | </p>
                    <p>stanau cāsyā māgadhikāmustādvirajanaḥkalkenālipyodvartayet | </p>
                    <p>dhūpayecca saghṛtaiḥ siddhārthakaḥ | </p>
                    <p>pāyayeccaināṃ paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalākaṣāyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.15"> bālasya vartmanī likhitvā madhusaindhavarasāñjanaiḥ
                        pratisāryāmalakyaśmantakajambūpallavakvāthena prakṣālayet | </p>
                    <p>jalaukobhirvā grāhayet | </p>
                    <p>vedanāyāṃ tu kuṣṭhaguḍūcīkalkodakena saguḍakṣaudreṇa pariṣeko mūrdhānaṃ
                        cāsyakaṭutailenābhyajya pāṭhākalkena
                        pralipyārjunabilvanirguṇḍīmārkavatarkārīsairyakakārpāsīmālatīpatraniryūheṇa
                        secayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.16"> maricaviḍaṅgaharidrākalkasiddhaṃ tailaṃ pratimarśaḥ | </p>
                    <p>mūrvātāmrarajasī stanyapiṣṭe piṇḍāñjanam | </p>
                    <p>śaṅkhamanaśśilāsaindhavarasāñjanakṣaudrairvā rasakriyā | </p>
                    <p>lohaśivāṭikāmṛdaḥ kapāle 'nekaśaḥ prataptāḥ stanyenanirvāpitāḥ
                        ślakṣṇacūrṇamañjanam | </p>
                    <p>lākṣāvellamanaśśilālagairikadārvītvagbhirvā | </p>
                    <p>punaḥ punaśca dhātrīṃ vamanavirecanairupapādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.17"> pakṣmoparodhe samupacitaṃ vartma lekhanenotkliṣṭaṃ
                        raktaṃ visrāvaṇena saśophaṃ śirovirekakavalavamanairyāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.18"> pravṛddheṣu tu romasu viśuddhadehasya
                        sahiṣṇorbhruvodhastāddvau bhāgau pakṣmāntāt bhāgamekaṃ samutsṛjya yavamātraṃ
                        tadākṛti tiryak chedayedārdravāsasā ca raktaṃ gṛhṇīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.19"> tatstanubhūte rakte kṣaumasūtreṇa bālena vā
                        dhanurvakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet | </p>
                    <p>tato 'sya lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatsīvanasūtraṃ tatra
                        sūcīpadairnātigāḍhaślathamāsajjet | </p>
                    <p>śatadhautaghṛtena cāsya sakṣaudreṇa kavalikāṃ dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.20"> na caitat badhnīyāt | </p>
                    <p>vraṇavedanāyāṃ vastrabaddhena yaṣṭīmadhukacūrṇena saṃskṛtaṃ sarpiḥ pariṣeko
                        vaṭādikvaṣāyāśca sakṣīrāḥ | </p>
                    <p>pañcame ṣaṣṭhe vāhani sthirībhūteṣu śastrapadeṣu
                        sīvanasūtramavalambakācchitvāpanayet | </p>
                    <p>vraṇaṃ ca svarṇagairikarajasāvacūrṇayet | </p>
                    <p>tīkṣṇanasyāñjanāni cāvacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.21"> atyutkṣipte tu sūtre śvayathuḥ syāt | </p>
                    <p>tatra mṛduḥ svedaḥ snaihikaṃ ca nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.22"> nirbhujya vā vartmadoṣopahatāṃ valīṃ vilikhya
                        tumburuvakrakuśābhayābījānyatamakalkena pratisārayet kṣāreṇa vā dahettaprayā
                        vā śalākayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.23"> upapakṣmāṇi tu lākṣārasena lakṣayitvā
                        sandaṃśenoddhṛtya tanusūcyagreṇāgnivarṇena romakūpān dahet | </p>
                    <p>tataśca pūrvavat pariṣeko nāvanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.24"> bāhyālajerbhinnālikhitasya kṣāreṇāgninā vā dāho
                        vraṇavaccopacāraḥ | </p>
                    <p>arbudasya ca svinnasyāmūlacchinnasya likhitapratisāritasya ceti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.25"> nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ | </p>
                    <p>bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.26"> nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam | </p>
                    <p>na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.27"> maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam | </p>
                    <p>likhettenaiva patraivā śākaśephālikādijaiḥ | </p>
                    <p>phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.28"> sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet | </p>
                    <p>yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.29"> ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā | </p>
                    <p>ūrdhvādhaḥkarṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.30"> tṛtīye 'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham | </p>
                    <p>kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.31"> samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam | </p>
                    <p>vidyāt sulikhitaṃ vartma likhedbhūyo viparyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.32"> rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt | </p>
                    <p>snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.33"> abhyajya navanītena śvetalodhraṃ pralepayet | </p>
                    <p>eraṇḍamūlakalkena puṭapākaṃ pacettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.34"> svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭṭalīkṛtam | </p>
                    <p>striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.35"> śālitaṇḍulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam | </p>
                    <p>kuryānnetre 'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā | </p>
                    <p>kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.12.36"> medyāṃstu vrīhivaktreṇa vibhidya kaṭhinonnatān | </p>
                    <p>niṣpīḍayedanu vidhiḥ śeṣaḥ syātatra pūrvavat ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti dvādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayodaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.13.1"> athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ nāmā dhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.2"> vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ | </p>
                    <p>aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt | </p>
                    <p>tena netramarugrāgaśophaṃ syāt sa jalāsravaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.3"> kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.4"> kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ | </p>
                    <p>pṛthumūlaścalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ | </p>
                    <p>mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.5"> raktādraktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.6"> vartmasandhyāśrayā śukle piṭakā dāhaśūlinī | </p>
                    <p>tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.7"> pūyāsrāve malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt | </p>
                    <p>srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsṛk tvaṅmāṃsapākataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.8"> pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ | </p>
                    <p>kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.9"> kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.10"> apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān | </p>
                    <p>pūyāsrāvī kṛmigranthiḥ granthiḥ kṛmiyuto 'rtimān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.11"> upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ | </p>
                    <p>śastreṇa sādhayet pañca sālajīnāsravāṃstyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.12"> pittaṃ kuryāt site bindūnasitaśyāvapītakān | </p>
                    <p>malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklamadāharuk | </p>
                    <p>rogo 'yaṃ śuktikāsaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.13"> kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛdhyadhimāṃsakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.14"> śuklārmaśophastvarujaḥ savarṇo bahalo mṛduḥ | </p>
                    <p>guruḥ snigdhombubindvābho balāsagrathitaḥ smṛtaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.15"> bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.16"> raktarājītataṃ śuklamūṣyate yat savedanam | </p>
                    <p>saśophāśrūpadehaṃ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.17"> upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan | </p>
                    <p>kuryāt sāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.18"> sirājālaṃ sirājālaṃ bṛhadraktaṃ ghanonnatam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.19"> śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamādhimāṃsakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.20"> nīrukślakṣṇorjuno binduḥ śaśalohitalohitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.21"> mṛdvāśuvṛdhyaruṅmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.22"> prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ snāvarma snāvasannibham
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.23"> śuṣkāsṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.24"> adhimāṃsārma tat dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ | </p>
                    <p>kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭakāḥ sarṣapopamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.25"> śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam | </p>
                    <p>sādhayedauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.26"> navotthaṃ tadapi dravyairarmoktaṃ yattu pañcadhā | </p>
                    <p>tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtam | </p>
                    <p>carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ tu varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.27"> pittaṃ kṛṣṇe 'thavā dṛṣṭau śuklaṃ todāśrurāgavat | </p>
                    <p>chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.28"> pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam | </p>
                    <p>tat kṛcchrasādhyaṃ yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.29"> tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā | </p>
                    <p>tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.30"> śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.31"> ātāmrapicchilāsrasrudātāsrapiṭakātiruk | </p>
                    <p>ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyāsṛjājakā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.32"> sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam | </p>
                    <p>satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate ||</p>

                    <p>animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.33"> doṣaiḥ sāsraiḥ sadṛkkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām | </p>
                    <p>dhavalāsropaliptābhaṃ niṣpāvārdhadalākṛti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.34"> atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam | </p>
                    <p>pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.35"> yasya vā liṅganāśo 'ntaḥśyāvaṃ yadvā salohitam | </p>
                    <p>atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāsranāḍīvraṇāvṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.13.36"> purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam | </p>
                    <p>pañcetyuktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyāsādhyavibhāgataḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti trayodaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturdaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.14.1"> athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.2"> upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ vrīhimukhena bhitvā
                        maṇḍalāgreṇa samantāllekhayet | </p>
                    <p>tataḥ saidhavapippalīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet | </p>
                    <p>pūrvavacca badhnīyāt | </p>
                    <p>paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.3"> parvaṇāmuttarasandhitribhāge baḍiśenāvalambya
                        vṛddhipatreṇārdhamātre chindyāt | </p>
                    <p>anyathāśrunāḍī syāt | </p>
                    <p>madhusaindhavapratisāritāṃ cārmavaccikitset ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.4"> pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayedakṣipākoktaṃ
                        cakṣeta | </p>
                    <p>saindhavārdrakakāsīsāyastāmraiḥ susūkṣmaiḥ sakṣaudrairañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.5"> kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhitvā vilikhya ca
                        kāsīsasaindhavatriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.6"> śuktikāṃ pittābhiṣyandavat sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.7"> balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhavarjaṃ
                        kaphābhiṣyandavat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.8"> viśeṣatastilanālān yavanālān vā
                        haritaśalākānardhamāsamajākṣīreṇa bhāvayitvā śoṣayitvā ca dāhayet | </p>
                    <p>tatastadbhasma kṣārakalpena parisrāvyādarvīpralepādvipacet | </p>
                    <p>rasakriyeyaṃ balāsagrathitaśophopadehaharā | </p>
                    <p>ayameva ca kalpaḥ
                        phaṇijjāarjakāsphotabilvakapitthanirguṇḍyeraṇḍakumudotpalajātīkusumeṣu
                        pṛthak kāryaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.9"> saindhavālamaricakaṭphalaśaṅkhasamudraphenairvartiḥ
                        piṣṭake 'ñjanam | </p>
                    <p>śuṇṭhīśigruphalapippalīsaindhavacūrṇo bījapūrakarasāpluto 'ñjanaṃ
                        piṣṭakamapaharati | </p>
                    <p>tadvattrikaṭukakaṭphalacūrṇo balāsagrathitaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.10"> bṛhatīphalaṃ pippalītaṇḍulapūritaṃ puṭapākena pacet | </p>
                    <p>taistaṇḍulaiścūrṇāñjanaṃ balāsagrathitapiṣṭakaghnam | </p>
                    <p>atyarthaśophe haritālasaindhavaśuṇṭhīdevadārupunarnavairbiḍālakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.11"> sirotpātaharṣajālārjuneṣu raktābhiṣyandavat
                        pratikuryāt | </p>
                    <p>viśeṣeṇa sirāharṣe svarṇagairiko madhuyukto 'ñjanam | </p>
                    <p>stanyānvitaṃ vā kāsīsaṃ kṣaudradrutaṃ vā kāsīsasaindhavamarjune
                        mātuluṅgarasena saśarkareṇāścyotanaṃ mastunā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.12"> śaṅkhanābhirmākṣikeṇa yuktā sitayā vā
                        samudraphenakoñjanam | </p>
                    <p>sphaṭikakuṅkumaśaṅkhanābhimadhuyaṣṭikā vā kṣaudrārdrāstadvadvā rasāñjanaṃ
                        kāsīsaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.13"> arma tu pañcavidhamapi yattanuraktaṃ dhūmāvilaṃ
                        dadhinibhaṃ vā tacchukravat kāyaśirovirekalekhanāñjanairupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.14"> athetarasmin snigdhasyāturasya
                        peyāvilepijāṅgalarasānyatamāśitasya kṛtasvastyayanasya
                        sukhaśayanagatasyottānadehasya kiñcidavākśirasaḥ
                        sukhoṣṇāmbuplutatāntavasvinnanayanasya saindhavena
                        sabījapūrakarasenāñjayitvāṅguṣṭhakena nimīlitamakṣi
                        vimṛdgīyādābalāsagrathitarūpotpatteḥ | </p>
                    <p>itthaṃ ca saṃroṣitākṣasya pracalite 'rmādhimāṃsake niścalaṃ paricārakaḥ
                        śirodhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.15"> anyaśca vāmadakṣiṇānyatarapārśve 'nukūlaṃ sthito
                        dṛḍhavastragarbhābhyāmaṅguṣṭhābhyāṃ vartmanī nikṣipet | </p>
                    <p>atha vaidyaḥ kanīnakāt pravṛddhe 'rmaṇyapāṅgamakṣimāṇasya yatra yatra valī
                        jāyate tatra tatrārma baḍiśena mucuṭyā vā nātyāyataṃ gṛhītvā kiñcidunnamya
                        kṛṣṇaśuklamaṇḍalābhyāṃ sarvataḥ sūcyagreṇa mokṣayitvā kiñcidāñchet | </p>
                    <p>atha tīkṣṇena maṇḍalāgreṇa vṛddhipatreṇa vā vilikhya kanīnakaṃ copānīya
                        kanīnakasamameva caturbhāgaśeṣaṃ chindyāt | </p>
                    <p>varjayecca kanīnakaṃ sirāścāśruvahāḥ | </p>
                    <p>tathā hi nākṣi vyāpadyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.16"> yattu jālavadarma vyāpi tadeṣiṇyā
                        yāvatkanīnakamanusarannunmocyonnamayya pūrvavat chindyāt | </p>
                    <p>tadvadapāṅgāt pravṛddhe kanīnakamīkṣamāṇasya yāvadapāṅgaṃ
                        copanīyāpāṅgasamameva tathā yāvadvarjayedapāṅgaṃ sirāścetyādi | </p>
                    <p>tataḥ plotena raktaṃ viśodhya samyak chinnamavekṣya saindhavacūrṇena punaḥ
                        punaḥ pratisārayedyavanālabhasmanā vā plotaśuddhaṃ ca punarmadhunā | </p>
                    <p>tataḥ śītāmbu pariṣiktaṃ sarpiṣā sukhoṣṇena pariṣicya madhughṛtāktaṃ pūrvavat
                        badhnīyāt | </p>
                    <p>mūrdhni pādayoścāsmai śatadhautaghṛtaṃ śītāṃśca pradehān dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.17"> snehoktaṃ cācāramādiśet | </p>
                    <p>dvitīye cāhni sāyaṃ prātarmadhukasarpiṣā koṣṇena śirastathāvabaddhameva cākṣi
                        siñcet | </p>
                    <p>pañcāhaṃ coṣṇodakānupānaṃ sarpiḥ pītvā jīrṇe pathyamaśnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.18"> tṛtīye divase vimucya karañjabījasiddhena kṣīreṇākṣi
                        svedayet | </p>
                    <p>lodhramadhukakiṃśukapaṭoladviharidrākoraṇḍamukulakvāthena
                        madhumiśreṇāścyotayet saptame 'hani sarvathā muñcet ātapākāśadarśanaṃ ca
                        pariharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.19"> saśophe tu netre dhūmaḥ śirovirecanaṃ ca | </p>
                    <p>anupaśāntarāge sirāvisrāvaṇam | </p>
                    <p>sāsrāve nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.20"> tilān sulikhitān
                        madhukakākolīsuniṣaṇṇakapañcamūlaśarkarāśrutaśīte payasi saptāhaṃ
                        bhāvitāṃstenaiva payasā pīḍayet | </p>
                    <p>madhukaśatāhvāsārivānantāgarukākolīhareṇukailāvālukacūrṇaṃ ca pīḍyamāneṣu
                        ṣoḍaśabhāgena prakṣipet | </p>
                    <p>tattailamebhirevauṣadhaiḥ payasā cāṣṭaguṇena siddhaṃ nāvanādaśrurāgaghnaṃ
                        dṛṣṭiprasādanaṃ ca kṛṣṇagate tu vraṇe vraṇaśukravat kriyā | </p>
                    <p>armaśeṣe ca lekhanāñjanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.21"> tatra samyakchinne varṇaviśuddhiḥ | </p>
                    <p>svasthatā ca | </p>
                    <p>hīnacchedāt punarvṛddhī rāgāśrupātaprakāśadarśanākṣamatvādi ca | </p>
                    <p>aticchedādakṣipākastambhasphuraṇāsrasrutitimirasaṃrambhavibaddhavartmāni | </p>
                    <p>teṣu yathāsvaṃ doṣodrekāt pratikuryāt | </p>
                    <p>nāgaramanaśśilālailāsaindhavaśarkarābhirardhakarṣāṃśābhiryuktaṃ
                        rasāñjanārdhapalaṃ kṣaudradrutamañjanādarmaśeṣaśleṣmatimirapillāmayaghram
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.22"> sirājāle sirā yāstu sthūlāḥ kaṭhināścatā baḍiśena
                        gṛhītvā maṇḍalāgreṇollikhet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.23"> sirāpiṭakāḥ sūcyagreṇāvalambitāḥ kṛṣṇamanupaghnan
                        chindyāt | </p>
                    <p>sūkṣmāstvavalikhet | </p>
                    <p>armavaccaitayoḥ śeṣamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.24"> śukrakeṣu yathāsvadoṣānusāreṇa
                        triphalāghṛtapānaraktamokṣavirecanāścyotanamukhālepanasyatarpaṇapuṭa | </p>
                    <p>pākān prayuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.25"> tatra vraṇaśukre trivṛnniryūheṇa trirvipakvaṃ sarpiḥ
                        pāyayet | </p>
                    <p>sirāṃ ca vidhyet | </p>
                    <p>duṣṭaśeṣaṃ ca piṇḍitamakṣigamasṛk jalaukobhirapaharet | </p>
                    <p>madhukakākolīmṛdvīkotpalavidārīkvāthena
                        mañjiṣṭhākṣīrakākolīmadhukakvathitājakṣīreṇa vā saśarkareṇāścyotayet
                        śītaiścāsya śirovaktraṃ dihyāt siñcecca | </p>
                    <p>evamapyanubaddhavedanaṃ śatāhvāyaṣṭyāhvavatā ghṛtamaṇḍenānuvāsayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.26"> aśrurāgarujāśāntiṃ yadā yasyopalakṣayet | </p>
                    <p>tadātadāñjanaiḥ śukraṃ lekhanīyairupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.27">
                        vaiḍūryasphaṭikaśaṅkhamuktāvidrumarūpyāyastraputtāmrasīsālamanaśśilākukkuṭāṇḍatvaksamudraphenarasāñjanasaindhavairajāpayaḥpiṣṭairvartayaśchyāyāśuṣkāḥ
                        kṣaudraghṛṣṭāḥ prātaḥ sāyaṃ ca prayuktā vraṇaśukranudaḥ | </p>
                    <p>karivarāhagogardabhāśvājoṣṭradaśanāḥśaṅkhamuktāsamudraphenāśca marica
                        caturthāṃśayutā jalapiṣṭā vartayaḥ kṣataśukraharāḥ | </p>
                    <p>lākṣāsuvarṇagairikacandanajātīmukulairvartirasṛkūpittaprasādanī
                        vraṇaśukraharā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.28"> nimnaṃ ca śukraṃ sarujamunnamayet
                        snehapānanasyajāṅgalarasaiḥ | </p>
                    <p>nīrujaṃ tarpaṇapuṭapākābhyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.29"> tatra tarpaṇaṃ mṛgaviṣkirapiśitaṃ
                        kāśmaryasuniṣaṇṇotpalamṛṇālaśṛṅgāṭakaśerudrākṣākṣīravidārījīvanīyāṃśca
                        kṣīreṇa pācayet tasmānnavanītamuddhṛtya
                        candanamadhuśarkarānantānīlotpalakalkairaṣṭaguṇena ca payasā vipakvaṃ
                        pūrvavadyojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.30"> puṭapākaṃ ca kukkuṭamuddhṛtāntraṃ veśavārīkṛtya
                        candanasārivāmadhukaśarkarānantānīlotpalaprapauṇḍarīka jīvanīyakalkaiḥ
                        samadhughṛtaiḥ saṃsṛjya prāgiva kalpayet | </p>
                    <p>dvitvakchinnamevaṃ yāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.31"> śuddhaśukre
                        haridrāmadhukasārivālodhraniryūheṇāścyotanam | </p>
                    <p>lodhracūrṇeṇa vā tāntavabaddhenoṣṇāmbumṛditena | </p>
                    <p>śuddhakoṣṭhasya ca dantījyotiṣmatīkalko 'vapīḍakaḥ | </p>
                    <p>śirovirecanadravyavipakvaṃ vā tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.32">
                        śuṇṭhīsaindhavamadhuyaṣṭikābṛhatīmūlatāmrarajobhirāmalakarasapiṣṭaistāmrapātraṃ
                        pralepayet | </p>
                    <p>tacca saghṛtairyavairāmalakapatraiśca bahuśo dhūpayet | </p>
                    <p>vartireṣā mahānīlā madhutoyaghṛṣṭā śuddhaśukraṃ nāśayati | </p>
                    <p>pūrvoktā ca dantavartiḥ | </p>
                    <p>aśāmyati tu śukre sarvatra punaḥ punaryathoktameva paryāyeṇa yojayet | </p>
                    <p>antarāntarā ca raktaṃ visrāvayet | </p>
                    <p>abhiṣyandapratiṣedhaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.33"> athotsādanārthaṃ śuddhaśukre sampraharṣaṇāni dadyāt | </p>
                    <p>triphalārasena tryahaṃ bhāvitena saindhavenāñjayet | </p>
                    <p>tadvat pippalībhirvā | </p>
                    <p>maricapippalīśirīṣabījabalāsagrathitoktakṣārāñjanairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.34"> sampraharṣaṇādrāgāśruvedanāsu sandhāvāñjanāni yuñjyāt
                        | </p>
                    <p>śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ saghṛtairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpayet anena
                        sandhāvāñjanenāñjayet | </p>
                    <p>tadvat suvarṇaṃ rūpyamayo va ghṛṣṭaṃ saghṛtairbadarīpatrairdhūpitamañjanam | </p>
                    <p>śaṅkho nistuṣāśca haritamudgāḥ piṣṭā vartiśrūrṇo vā madhuyukto 'ñjanaṃ
                        śukragharṣaṇam | </p>
                    <p>madhūkasāraśca madhunā bibhītakāsthimajjā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.35"> masūrā nistuṣāḥ stanyapiṣṭāstaruṇadarbhāṅkurā
                        ghṛtamājaṃ gokṣīraṃ śaraścāyase tāmreṇa ghṛṣṭaṃ pratyañjanaṃ vedanāghnam | </p>
                    <p>yavagodhūmajīvanīyamāṃsīcūrṇena saghṛtaśarkarotkārikā svedopanāhe praṇītā
                        vedanāmapanayati śukraṃ cotsādayati | </p>
                    <p>tadvadānūpamāṃsaveśavāro vasāpayaḥ sarpirvimiśraḥ siddhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.36"> athaivamupanāhapracalitasyāñjanam | </p>
                    <p>gokharāśvoṣṭradantāḥ samudraphenaḥ śaṅkhaścārjunakaṣāyapiṣṭā vartirlekhanī | </p>
                    <p>samudraphenaśaṅkhakharparaśukāsthikharanāgāśvagobālāstindukakaṣāyapiṣṭā vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.37"> pratyañjanaṃ ca
                        taruṇabadarakhadiratindukāsthnāmantardhūmadagdhānāṃ cūrṇam | </p>
                    <p>utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ bālādibhirlikhet puṭapākena vā | </p>
                    <p>balāsagrathitoktakṣārarasakriyayā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.38"> sirāśukre tvadṛṣṭighne taruṇe vraṇaśukravat kuryāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.39"> añjanaṃ cāsya
                        prapauṇḍarīkamadhukaharidrāloharajoñjanabṛhatīkṣīrakākolīrajāpayaḥpiṣṭā
                        yavairghṛtayuktairāmalakīpatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.40"> apraśāntameva marmavat sādhayet | </p>
                    <p>samākṣikaṃ tu rasāñjanaṃ pratisāraṇam | </p>
                    <p>saptame divase
                        kukkuṭāṇḍakapālasphaṭikacandanamanaśśilālairaśvavarāhadaśanaiśca vartiṃ
                        kṛtvāñjayet | </p>
                    <p>udadhikaphaśaṅkhacandanairajāpayaḥpiṣṭairvartirmadhughṛṣṭā pratyaṃjanaṃ
                        sirāśukrajit | </p>
                    <p>anupaśame paśyati cāture kiñcididamevāsakṛt kurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.41"> ajakāmadṛṣṭyupaghātinīṃ
                        kṛṣṇāntajāmasravisrāvaṇairmadhuravirecanaiḥ kṣīrabastibhiñca sādhayet | </p>
                    <p>sirāśukravacca śastrakarmādividhineti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.42"> ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre 'nyatra ca tadvidhe | </p>
                    <p>vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ | </p>
                    <p>kuryāt bībhatsatāṃ jetuṃ śukratvotsedhasādhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.43"> nārikelāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam | </p>
                    <p>bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayet karabhāsthijam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.44"> cūrṇaṃ śukreṣvāsādhyeṣu tadvaivarṇyaghramañjanam | </p>
                    <p>sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.45"> ajakāṃ pārśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam | </p>
                    <p>samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.46"> vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca | </p>
                    <p>saptarātrādvraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāṃge same sthite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.47"> snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā | </p>
                    <p>tathāpi punarādhmāte bhedacchedādikāṃ kriyām | </p>
                    <p>yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.14.48"> nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca
                        ghṛtaṃ vidadhyāt | </p>
                    <p>na hīyate labdhabalā tathāntastīkṣṇāñjanairdṛk pratataṃ prayuktaiḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti caturdaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.15.1"> athāto dṛṣṭirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.2"> sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite | </p>
                    <p>avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.3"> prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati | </p>
                    <p>bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmañca nekṣate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.4"> dūrāntikasthaṃ rūpañca viparyāsena manyate | </p>
                    <p>doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.5"> dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhā sthite | </p>
                    <p>dṛṣṭerabhyantaragate drasvavaḍhraviparyayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.6"> nāntikasthamadhassaṃsthe dūragaṃ noparisthite | </p>
                    <p>pārśve paśyenna pārśvasthe timirākhyoyamāmayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.7"> prāptoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite | </p>
                    <p>tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam | </p>
                    <p>yathāvarṇañca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.8"> tathāpyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ | </p>
                    <p>liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.9"> tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati | </p>
                    <p>calāvilāruṇābhāsaṃ prasannañcekṣate muhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.10"> jālāni keśān maśakānnaśmīṃścopokṣitetra ca | </p>
                    <p>kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.11"> candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate | </p>
                    <p>vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajo dhūmāvṛtāmiva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.12"> spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām | </p>
                    <p>saliṅganāśo vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ | </p>
                    <p>dṛṅmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasau smṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.13"> pittaje timire vidyutkhadyotodyotadīpitam | </p>
                    <p>śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlañca paśyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.14"> kāce dṛkkāṃsyanīlābhā tādṛgeva ca paśyati | </p>
                    <p>arkendupariveṣāgnimarīcīndradhanūṃṣi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.15"> bhṛṅganīlā nirālokā dṛksnigdhā liṅganāśataḥ | </p>
                    <p>dṛṣṭiḥ pittena drasvākhyā sā drasvā drasvadarśinī | </p>
                    <p>bhavet pittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.16"> kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetañca paśyati | </p>
                    <p>śaṅkhendukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.17"> kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam | </p>
                    <p>sitābhāsā ca dṛṣṭissyālliṅganāśe tu dṛśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.18"> mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ | </p>
                    <p>bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃśritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.19"> uṣṇe saṅkocamāyāti cchāyāyāṃ parisarpati | </p>
                    <p>śaṅkhakundedukumudasphaṭikopamaśuklimā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.20"> raktena timire raktaṃ tamobhūtañca paśyati | </p>
                    <p>kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistādṛk ca paśyati | </p>
                    <p>liṅganāśepi dṛk tādṛṅniṣprabhā hatadarśanā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.21"> saṃsargasannipāteṣu vidyāt saṅkīrṇalakṣaṇān | </p>
                    <p>timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ | </p>
                    <p>timire śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.22"> dyotate nakulasyeva yasya dṛṅnicitā malaiḥ | </p>
                    <p>nakulāndhaḥsa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.23"> arke 'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ | </p>
                    <p>sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gadoparaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.24"> divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ | </p>
                    <p>vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.25"> uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt | </p>
                    <p>tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tatokṣiṇī | </p>
                    <p>dāhoṣe malinaṃ śukramahanyāviladarśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.26"> rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.27"> bhṛśamamlāśanāddoṣaissāsrairyā dṛṣṭirācitā | </p>
                    <p>sakledakaṇḍūḥ kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.28"> śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ | </p>
                    <p>dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.29"> sahasaivālpasatvasya paśyato rūpamadbhutam | </p>
                    <p>bhāsvaraṃ bhāskarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.30"> kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām | </p>
                    <p>vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām | </p>
                    <p>aupasargika ityeṣa liṅganāśaḥ atra varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.31"> vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ drasvajāmapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.15.32"> ṣaṭkācā nakulāndhaśca yāpyāśśeṣāṃstu sādhayet | </p>
                    <p>dvādaśeti gadā dṛṣṭau nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.16.1"> athātastimirapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.2"> timiraṃ kācatāṃ yāti kāco 'pyāndhyamupekṣayā | </p>
                    <p>netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayet drutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.3"> tulāṃ paceta jīvantyā droṇe 'pāṃ pādaśeṣite | </p>
                    <p>tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.4"> prapauṇḍarīkakākolīpippalīlodhrasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>śatāhvāmadhukadrākṣā sitādāruphalatrayaiḥ | </p>
                    <p>kārṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.5"> drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ | </p>
                    <p>sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.6"> pacejjīrṇaghṛtapasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ | </p>
                    <p>hanti tacchrukratimiraraktarājīśirorujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.7"> paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam | </p>
                    <p>sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.8"> prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayedarmaṇe 'mbhasaḥ | </p>
                    <p>tadāḍhakerdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.9"> mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭayodīcyacandanaiḥ | </p>
                    <p>savyoṣacavyaistatsarpirghrāṇakarṇākṣirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.10"> vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut | </p>
                    <p>viśeṣācchrukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.11"> triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake | </p>
                    <p>tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.12"> ardhaprastho ghṛtātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā | </p>
                    <p>yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.13"> yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ | </p>
                    <p>pālikaiḥ sasitādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacet samaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.14"> ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak | </p>
                    <p>mahātraiphalamityetat paraṃ dṛṣṭivikārajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.15"> traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi | </p>
                    <p>yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.16"> māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam | </p>
                    <p>sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavān nimiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.17"> gavyaṃ ghṛtaṃ loharajo bhājane bādare sthitam | </p>
                    <p>triphalācūrṇasahitaṃ pītaṃ timiranāśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.18"> purāṇaṃ ca sitābhīruyaṣṭīmadhukacūrṇavat | </p>
                    <p>niṣiktamagnivarṇairvā jīrṇaṃ sarpirayoguḍaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.19"> hemarūpyāyasaiścūrṇairyuktāṃ vā triphalāṃ pṛthak | </p>
                    <p>ghṛtakṣaudrānvitāmadyāt kevalāṃ vā vicūrṇitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.20"> tāpyāyastriphalācūrṇaṃ madhujīrṇaghṛtadrutam | </p>
                    <p>lohapātre sthitaṃ māsaṃ māṣarāśau ca bhakṣayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.21"> saktūn vādyātsasarpiṣkāṃstriphalācūrṇasaṃyutān | </p>
                    <p>bhuñjīta vā susiddhena sūpenāmalakaiḥ saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.22"> prātarbhaktasya vā pūrvamadyāt pathyāṃ pṛthak pṛthak | </p>
                    <p>mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.23"> kvāthosanāt bhṛṅgarasastailaṃ kālatilodbhavam | </p>
                    <p>lohapātre tadekatra sādhitaṃ nāvanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.24"> srotojāṃśāṃścatuṣṣaṣṭiṃ hemāyorūpyatāmrakaiḥ | </p>
                    <p>yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.25"> dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet | </p>
                    <p>rasaskandhakaṣāyeṇa saptakṛtvaḥ pṛtthak pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.26"> vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ | </p>
                    <p>cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.27"> nirdagdhaṃ badarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam | </p>
                    <p>kramādajāpayaḥ sarpiḥ kṣaudraistasmāt paladvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.28"> kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ | </p>
                    <p>paṭulodhraśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.29"> yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam | </p>
                    <p>hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlitaḥ | </p>
                    <p>cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.30"> manohvāsaindhhavavyoṣaśaṅkhanābhīrasāñjanam | </p>
                    <p>katakaṃ candanaṃ pheno viḍaṅgāni sitopalā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.31"> kukkuṭāṇḍakapālaṃ ca jalapiṣṭā sukhāvatī | </p>
                    <p>hantyeṣā madhunā ghṛṣṭā kācataimiryaśuklakān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.32"> triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ | </p>
                    <p>nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.33"> ājena payasā piṣṭvā lepayettāmrabhājanam | </p>
                    <p>saptarātre gate bhūyaḥ piṣṭaṃ kṣīreṇa vartayet | </p>
                    <p>eṣā dṛṣṭipradā vartirapi syādbhinnacakṣuṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.34"> añjanaṃ kṛṣṇasarpāsye nihitaṃ kuśaveṣṭite | </p>
                    <p>tatastataḥ samudvṛtya māsāt sañcūrṇayet saha ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.35"> sumanaḥkṣārakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca | </p>
                    <p>prayojayedrāgavati timire tadvarāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.36"> payasā trayametacca cūrṇayitvā subhāvitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.37"> sāmānyaṃ sādhanaṃ tvetatpratidoṣamataḥ śṛṇu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.38"> vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam | </p>
                    <p>kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.39"> triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam | </p>
                    <p>eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayeta virecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.40"> śaṅkhinītilvakaśyāmādantīrniṣkāthya vā jale | </p>
                    <p>trivṛtkalkapratīvāpaṃ tena pakvaṃ ghṛtaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.41"> prapauṇḍarīkabṛhatībalānaladasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>dārubilvāḍakīkṛṣṇā hariddrāmadhuyaṣṭibhiḥ | </p>
                    <p>siddhaṃ caturguṇakṣīraṃ tailaṃ nasto niṣecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.42"> sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruniśānataiḥ | </p>
                    <p>śatāhvābilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payo 'nvitam | </p>
                    <p>nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtiṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.43"> vasāñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate | </p>
                    <p>gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.44"> pratyañjanaṃ ca srotojaṃ rasakṣīraghṛtaiḥ kramāt | </p>
                    <p>niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.45"> nacedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.46"> śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayayaṣṭibhiḥ | </p>
                    <p>prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ | </p>
                    <p>sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.47"> prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.48"> vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.49"> pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ | </p>
                    <p>vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām | </p>
                    <p>śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.50"> mañjiṣṭhālodhramadhukasārivācandanaiḥ śṛtam | </p>
                    <p>jalaṃ saśarkarāstanyaṃ netraseke praśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.51"> stanyaṃ vā padmakośīrakṣīrivṛkṣāṅkuraiḥ śṛtam | </p>
                    <p>taptairnirvāpitaṃ sarpirasakṛllohapiṇḍakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.52"> vimarditasitādrākṣaṃ himaṃ taccākṣisecanam | </p>
                    <p>śītānālepasekādīn mukhe mūrdhni ca śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.53"> sārivāpadmakośīramustāśābaracandanaiḥ | </p>
                    <p>vartiḥ śastāñjane cūrṇastathā padmotpalāñjanaiḥ | </p>
                    <p>sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagaurikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.54"> lodhramūrvāprapuṇḍrāhvamāṃsīyaṣṭyāhvacandanaiḥ | </p>
                    <p>sośīraiḥ sādhitaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ tarpaṇaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.55"> ebhirevauṣadhaiśchāge pakve yakṛti tadrase | </p>
                    <p>pūrvavat puṭapākaśca kāryastimiranāśanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.56"> śleṣmodbhave 'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam | </p>
                    <p>vidhyet sirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam | </p>
                    <p>kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.57"> karañjakaṭphalavacātriphalāpañcakolakaiḥ | </p>
                    <p>sadārvīkaiḥ payo yuktaṃ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.58"> śaṅkhapriyaṅgunaipālīkaṭutrikaphatrikaiḥ | </p>
                    <p>dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt kokilā punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.59"> kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ | </p>
                    <p>pītākhyā dviniśākuṣṭhanatapatrakaṇoṣaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.60"> patrapītāvarāvyoṣaśilālanatasaindhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.61"> manohvāśaṅkhasindhūtthamaricaistimiraṃ jayet | </p>
                    <p>vartiḥ pragāḍhamapyāśu śukrapillāmayārma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.62"> tālīsapāṭhākiṇihīvellamāṃsīniśābhayaiḥ | </p>
                    <p>piṣṭaiḥ kṣīridrumakvāthe ghṛtaṃ siddhaṃ ca tarpaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.63"> puṭapākaṃ ca piśitairjāṅgalaiḥ saindhavānvitaiḥ | </p>
                    <p>sapippalīmadhughṛtaiḥ kalkitaiḥ prāgivācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.64"> śigrupatrairjalasvinnaiḥ kāryaḥ svedaśca mātrayā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.65"> raktaje pittavat kāryaṃ sannipāte yatholbaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.66"> vyāghrarṣyagośikhivasā yavakvāthapayoyutā | </p>
                    <p>dūrvāmadhukakalkena vipakvā tarpaṇe hitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.67"> yaṣṭyanantādvibṛhatīpippalīlavaṇadvayaiḥ | </p>
                    <p>salohacandanaiḥ pakvaṃ yakṛtā śalyakasya ca | </p>
                    <p>mṛgagodhāśaśānāṃ ca puṭapākaṃ prakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.68"> dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam | </p>
                    <p>tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacet kṣaudraṃ kṣipeddhane | </p>
                    <p>śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire 'ñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.69"> kuṣṭhaṃ vā śarkaropetamāntarikṣeṇa vāriṇā | </p>
                    <p>niṣkāthyaṃ sarpiḥkṣaudrābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ prāgivāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.70"> sroto 'ñjanaṃ sasauvīraṃ veṣṭayitvājamedasā | </p>
                    <p>vaṭapatrairanu tathā darbhaiḥ kṛṣṇamṛdānu ca | </p>
                    <p>gomayānalapakvaṃ tat praśastaṃ cūrṇamañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.71"> urabhraśalyakaśvāviṇmārjāraśikhijanmamiḥ | </p>
                    <p>vasābhirvidhinānena yogā yojyāḥ pṛthak pṛthak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.72"> vaṭaprarohamadhukadūrvālodhratilotpalaiḥ | </p>
                    <p>vayombupiṣṭaiḥ saghṛtaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.73"> kuryācchiraḥ parīṣekamebhireva payaḥśṛtaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.74"> sannipāte yaduditaṃ doṣodrekaṃ vibhajya tat | </p>
                    <p>saṃsarge 'pi prayuñjīta kāce timiravat kriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.75"> na tu tatra sirāṃ vidhyet dṛksthitā yantrapīḍanāt | </p>
                    <p>kuryurāndhyaṃ malā dadyāt sravye tvasre jalaukasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.76"> dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā | </p>
                    <p>snigdhaṃ virecayecchītaiśśītairdihyā ca sarvataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.77"> gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate 'ñjanam | </p>
                    <p>svarṇagaurikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.78"> purāṇaguḍakāsīsapippalīkaṭphalādrajaḥ | </p>
                    <p>bhāvitaṃ triphalāmbhobhiḥ śuṣkaṃ goviḍrasāplutam | </p>
                    <p>niśāndhvatimire sadyo guṭikā hanti tatkṛtā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.79"> dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhāṃjanamuttamam | </p>
                    <p>bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.80"> kārañjikotpalasvarṇagaurikāmbhojakesaraiḥ | </p>
                    <p>goviḍrasena piṣṭeyaṃ vartirnaktāndhyanāśinī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.81"> kṣaudrajātīrasābhyāṃ vā dviharidrārasāñjanaiḥ | </p>
                    <p>ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāstrotojasaindhavaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.82"> gośakṛdrasapiṣṭairvā dviniśāpippalīyutaiḥ | </p>
                    <p>kālānusārītālīsapatrayaṣṭyāhvanāgaraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.83"> kaṇā vā kāpile pitte māsārdhaṃ paribhāvitā | </p>
                    <p>yakṛtpitteṣu vā godhāśaśarṣyarurubarhiṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.84"> khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā | </p>
                    <p>ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet | </p>
                    <p>tathātimuktakairaṇḍasohalābhīrujāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.85"> vraṇavaccākṣirogeṣu bhojyābhojyāni nirdiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.86"> avidhāritavegasya bhajato 'ñjananāvanam | </p>
                    <p>tyajataḥ krodhaśokau ca timiraṃ nāśnute 'ntaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.87"> triphalāmaśnato rātrau saṃskṛtaṃ pibato ghṛtam | </p>
                    <p>bhuktvā cāpibatastoyaṃ timiraṃ laghu śāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.88"> suṣabhavyaṃ sukanyāṃ ca skandaṃ cyavanamaśvinau | </p>
                    <p>paḍetān yaḥ smarennityaṃ tasya cakṣurna hīyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.89"> cintābhighātabhīśokaraukṣyāmotkuṭikāsanāt | </p>
                    <p>virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.90"> vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt | </p>
                    <p>akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.91"> sūryoparāgānalavidyudādivilokanenopahatekṣaṇasya | </p>
                    <p>santarpaṇaṃ snigdhahimādi yojyaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.92"> cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyairyatnaḥ kartavyo
                        jīvite yāvadicchā | </p>
                    <p>vyārtho loko 'yaṃ tulyarātrindivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyāmāne 'pi vitte
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.93"> triphalārudhirasrutirviśuddhirmanaso nirvṛtirañjanaṃ
                        sanasyam | </p>
                    <p>śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.94"> ahitādaśanāt sadā
                        nivṛttirbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca | </p>
                    <p>muninā niminopadiṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.16.95"> tamālatṛṭikuṅkumānyasitamutpalaṃ pippalī
                        sitāñjanamayorajo maricakākamācītvacaḥ | </p>
                    <p>sayaṣṭimadhukāñjanānyudadhiphenamakṣyāmayeṣvanuttamamato 'ñjanaṃ vimalamāśu
                        taimiryahṛt ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptadaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.17.1"> athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.2"> liṅganāśe nīlikā paṭalamāndhyamiti paryāyāḥ | </p>
                    <p>saḥ ślaiṣmika eva prāk sādhyo 'bhihitaḥ | </p>
                    <p>tasya punaḥ ṣaḍupadravāḥ | </p>
                    <p>āvartakī</p>
                    <p>śarkarā</p>
                    <p>rājīmatī</p>
                    <p>chinnāṃśukā</p>
                    <p>candrakī</p>
                    <p>chatrakī ceti ||</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.17.3"> tatra śvetāruṇāvartavadanavasthitā dṛṣṭirāvartakī | </p>
                    <p>arkakṣīraleśeneva kūrcikāpiṇḍeneva cācitā śarkarā | </p>
                    <p>śāliśūkābharājyāvṛtā rājīmatī | </p>
                    <p>chinnaviṣamadagdhābhā saruk chinnāṃśukā | </p>
                    <p>kāṃsyasamacchāyā candrakasaṃsthānā candrakī | </p>
                    <p>naikavarṇā chatranibhā chatrakī | </p>
                    <p>tā na vidhyet | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.4"> na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām | </p>
                    <p>nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām | </p>
                    <p>nātyuṣṇaśītavātābhre nāsampūrṇāṃ ca nīlikām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.5"> asañjātā hi viṣamā dadhimastutanuśca sā | </p>
                    <p>śalākayāvaghṛṣṭāpi punarūrdhvaṃ prapadyate | </p>
                    <p>karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.6"> sā ca sampūryate śīghraṃ śleṣmalarvātapittalaiḥ | </p>
                    <p>cirātsopadravā ca syānniṣprekṣyātvarhati vyadham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.7"> atha snigdhasya viriktasya ghṛtaiḥ sambhojitasya niśi
                        rasena prīṇitottamāṅgasyābhuktavataḥ sajjopakaraṇasya vimale 'hani sādhake
                        ca kṛtasvastyayanasya vihitādityavidehādhipatipraṇāmasya pūrvāhṇe
                        nivātaprakāśadeśasthasya pratyādityamāstaraṇena labdhamārdavāyāṃ bhāmau
                        prasāritacaraṇayugmamupaviṣṭasya kṣititalagatasamatalobhayapāṇeḥ pṛṣṭhataḥ
                        sukhopaviṣṭena paricārakeṇa hastābhyāṃ niścalamavalambitaśirasaḥ
                        kiściduttānāsyasya svāṃ nāsāmitaraccekṣaṇamīkṣamāṇasyāturasya
                        jaṅghayorupariṣṭānnātyucchritāsananiviṣṭo bhiṣag dakṣiṇahastānulomamakṣi
                        mukhabāṣpasvinnaṃ nimīlitamīṣadaṅguṣṭhodaravimṛditatārakatayā pariplutadoṣaṃ
                        savyāṅguṣṭhapradeśinībhyāmunmīlya
                        dakṣiṇamadhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairniṣkampaṃ gṛhītayā śalākayā
                        kṛṣṇabhāgādbhāgadvayasyāpāṅgādekabhāgasya ca saṅgame dṛṣṭerārjavaṃ
                        nātyūrdhvamadho vā netrasahajanmani sandhau vidhyet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.8"> evameva dakṣiṇaṃ
                        dakṣiṇāṅguṣṭhapradeśinyunmīlitamitareṇa kareṇaiva cāturasya dakṣiṇapārśve
                        sthitvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.9"> atha śabdavadavedanaṃ sāmbubindusruti ca samyagviddhaṃ
                        vidyāt | </p>
                    <p>praviṣṭamātrāṃ ca śalākāṃ dhārayet | </p>
                    <p>rāgāśruvedanānutpādanārthaṃ ca stanyena secayet | </p>
                    <p>tataḥ punarāturamāśvāsya bhramayan śalākāmā dṛṣṭimadhyāt praveśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.10"> adhaścāsyāvalikayato
                        liṅganāśamadrutamavilambitamanusukhamadhomukhamapanayeducchiṅkhayeccainam | </p>
                    <p>tathā hi dṛk srastakaphasya viśudhyati | </p>
                    <p>viśuddhadṛṣṭeścāṅguliṃ tantūn jñātīn santatīṃśca darśayet | </p>
                    <p>prekṣamāṇasya cānimīlitānnetrācchannaiḥ śanaiḥ bhramayanneva śalākāmapakarṣet
                        | </p>
                    <p>atha vyapagatadoṣasya yathāvat paśyataḥ sukhoṣṇaghṛtāplutaṃ
                        picumīkṣaṇasyopari datvā badhnīyāt | </p>
                    <p>tato nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya ca sopadhāne mṛduśayane śayānaṃ
                        dakṣiṇe 'kṣiṇi viddhe vāmena pārśvena vāme
                        dakṣiṇenobhayasminnuttānamanukūlābhiḥ kathābhirupācaret | </p>
                    <p>yathāśakti cainamupavāsayet | </p>
                    <p>udgārakṣavathukāsaniṣṭhīvanotkṣepaṇāni tryahaṃ pariharet | </p>
                    <p>snānāmbupānadantadhāvanādhomukhāvasthānānisaptāham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.11"> snehavidhiṃ cekṣeta | </p>
                    <p>mūrdhni pādayośca ghṛtābhyaṅgamācaret | </p>
                    <p>tṛtīye cāhni muktvākṣi pariṣecayederaṇḍapallavaśṛtena dugdhoṣṇena dugdhena | </p>
                    <p>jīvanīyairvā siddhena payasā haviṣā vā | </p>
                    <p>tadvallaghunā pañcamūlena | </p>
                    <p>tataḥ pūrvavad badhnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.12"> tataḥ prabhṛtyevameva pratyahamāsaptāham | </p>
                    <p>saptame tu divase sarvathā mokṣayet | </p>
                    <p>daśame vā | </p>
                    <p>bhojayeccainaṃ vyoṣāmalakayuktaṃ dravamīṣatsnehalavaṇaṃ
                        vāṭyamuṣṇodakadvitīyaṃ vilepīṃ vā | </p>
                    <p>evamācarato rujārāgādayo nānuvartante ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.13"> tadanuvṛttau tu yaṣṭīmadhukalodhramṛdvīkāsaindhavaiḥ
                        siddhena sasitenājapayasā nayanamāścyotayet | </p>
                    <p>madhukakuṣṭhotpaladrākṣālākṣāśarkarābhirvā | </p>
                    <p>pṛśniparṇīmustamadhukaśatāvarīpaṃdmakasaindhavairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.14"> śirovaktralepaṃ ca sārivāgairikayavadūrvāghṛtaiḥ
                        kuryāt | </p>
                    <p>mātuluṅgarasāplutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>ajākṣīradrutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ | </p>
                    <p>ajākṣīradrutairvā payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairhimaḥ sukhoṣṇo vā
                        lepaḥ | </p>
                    <p>tadvaddevadārunāgaramadmakairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.15"> jāṅgalarasena ca jīvanīyakvāthavatā bhojayet | </p>
                    <p>vātaharavargasiddhena ca payasā | </p>
                    <p>padmakādigarbhasiddhaṃ sarpiḥ pānanāvanasekeṣu vidadhyāt | </p>
                    <p>tathānupaśame sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>adhimanthasādhanaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.16"> yathoktācārātikramāttu vyadhaḥ pākamupayāti | </p>
                    <p>abhiṣyandādhimanthādayaḥ syurvyadhadoṣācca | </p>
                    <p>tānyathāsvamupatrameta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.17"> vyadhadoṣāḥ punaradha ūrdhvaṃ kṛṣṇāsannamapāṅgāsannaṃ
                        sirāvyadhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.18"> tatrādhovyadhādatyarthaśūlāsrasrutirāgāḥ
                        śalākāyāṃścopalepo bahalapicchilaḥ kṛṣṇāṃ valibhirupacīyate nayanaṃ sravati
                        tadvarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.19"> ūrdhvavyadhādatimātraruk | </p>
                    <p>tatrātyuṣṇaghṛtapariṣeko vātaharaṃ ca karma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.20"> kṛṣṇāsannavyadhānnasukhamapanīyate paṭalam | </p>
                    <p>kṛṣṇe ca rujā | </p>
                    <p>dṛṣṭirapi ca raktāvacchāditā kṛṣṇamaṇḍalābhā bhavati | </p>
                    <p>tatra sarpissekavirekaraktamokṣaiḥ siddhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.21"> apāṅgāsannavyadhācchophaśūlatodabhedāḥ sāsrāḥ srutayaḥ
                        | </p>
                    <p>tatra ghṛtasekopavāsau bhruvorantare ca dāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.22"> sirāvyadhādraktāgamo vividhāśca vedanāḥ | </p>
                    <p>tatra stanyamadhukavipakvena sarpiṣā pariṣeko 'pāṅge vā dāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.23"> sirājālavati tu netre prāk sirājālamapanayet | </p>
                    <p>tato labdhabalaṃ snigdhaṃ ca vidhyet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.24"> atha śalākābhramaṇadoṣāḥ | </p>
                    <p>kṣobhaṇamūrdhvamadho 'tyarthadṛṣṭighaṭṭanamatidṛṣṭipreraṇaṃ ca | </p>
                    <p>śalākākṣobhaṇāddhispandanatodabhedaparimanthāḥ | </p>
                    <p>tasminyaṣṭīmadhukapoṭṭalyā ghṛtamṛditayā seko jalaukasaśca | </p>
                    <p>ūrdhvapraṇayanādrāgo 'tivedanā ca | </p>
                    <p>tatropavāso ghṛtasekaśca sparśasukhaḥ | </p>
                    <p>adhonayanācchūlaṃ raktāgamaśca | </p>
                    <p>tatra kṣobhaṇavat siddhiḥ | </p>
                    <p>atyarthadṛṣṭighaṭṭanāddṛṣṭyākulatā | </p>
                    <p>tatra sarpirmaṇḍonuvāsanaṃ nāvanaṃ ca | </p>
                    <p>atītya dṛṣṭiṃ śalākāyāḥ preraṇādraktasravaṇaṃ raktābharūpadarśanaṃ ca | </p>
                    <p>tatra sarpissekopavāsajalaukasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.25"> liṅganāśadoṣāstu sphuṭanamavagalanaṃ
                        vistaraṇamutplavanaṃ līnatā ca | </p>
                    <p>tatra śalākayā spṛṣṭo liṅganāśo yaḥ sphuṭati tameraṇḍapatrasvinnaṃ khaṇḍaśaḥ
                        śodhayet | </p>
                    <p>tataḥ kṛṣṇāsaindhavamadhubhiravapīḍanam | </p>
                    <p>avagalati tu śalākāmapanīya stanyasekaṃ dadyādavapīḍanaṃ ca śuṇṭhīguḍaṃ
                        jalaukasaśca | </p>
                    <p>vistīryamāṇe sukhoṣṇāmbuplutena vāsasā svedo ghṛtamaṇḍaśca pratimarśaḥ | </p>
                    <p>tadvadutplavamāne vitrāsanaṃ śītāmbhasā pratataṃ cocchiṅkhanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.26"> sthire cale ca doṣe patrabhaṅgasvedaḥ | </p>
                    <p>tathāpyanapagacchati śalākāpagamane vā punarutplavane
                        snehapānanasyādibhirupapādya punarvidhyet | </p>
                    <p>evamapi punarutplavane bhruvorantare dāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.27"> yastvapakṛṣyamāṇo dṛṣṭimaṇḍale līyate tatra kṣīreṇa
                        nāḍīsvedaṃ dadyāt | </p>
                    <p>śatāhvāmadhukacūrṇasaṃsṛṣṭaṃ ca ghṛtaṃ pratimarśa iti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.28"> svedadāhapratīmarśān sadyoviddhe tu secanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.29"> avapīḍaṃ tṛtīye 'hni yuñjyāttadvajjalaukasaḥ | </p>
                    <p>saptāhānte sirāmokṣaṃ virekaṃ bastikarma ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.30"> yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerā sthairyalābhataḥ | </p>
                    <p>rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.31"> kuryācchlākāsthūlāgrā viśālavraṇatāṃ tanuḥ | </p>
                    <p>paṭalotplavanaṃ tīkṣṇā kṣatamantaḥ kharārujaḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhā ca viṣamāśrūṇi drasvā dīrghā ca durgrahā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.32"> āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ | </p>
                    <p>viddhe 'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.33"> jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇaṣuṣpavaiḍūryamauktikaphalaṃ
                        payasā supiṣṭam | </p>
                    <p>ājena tāmramamunā pratanupradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.17.34"> piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe
                        prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ | </p>
                    <p>srotojavidrumaśilāppatiphenatīkṣṇairasyaiva tulyamuditaṃ guṇakalpanābhiḥ
                        ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti saptadaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.18.1"> athātaḥ sarvagākṣirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.2"> vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpaśophatā | </p>
                    <p>śaṅkhākṣibhrūlalāṭāsyatodasphuraṇabhedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.3"> śuṣkālpā dūṣikā śītamalpaṃ cāśru calā rujaḥ | </p>
                    <p>nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.4"> akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiśśalyairivācitam | </p>
                    <p>snigdhoṣṇaiścopaśamanam sobhiṣyanda upekṣitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.5"> adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ | </p>
                    <p>araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.6"> hatādhimanthaḥ sopi syāt pramādāttena vedanāḥ | </p>
                    <p>anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.7"> manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayet | </p>
                    <p>vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam | </p>
                    <p>saṅgocayati paryaśru sonyatovātasaṃjñitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.8"> tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.9"> dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmanorbahiḥ | </p>
                    <p>antaḥkledo 'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam | </p>
                    <p>kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.10"> jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham | </p>
                    <p>adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.11"> adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave | </p>
                    <p>jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrānnānabhinandanam | </p>
                    <p>sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.12"> adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam | </p>
                    <p>praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsupūrṇamivekṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.13"> raktāśrurājīdūṣīkā raktamaṇḍaladarśanam | </p>
                    <p>raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.14"> manthe 'kṣitāmraparyantamutpāṭanasamānaruk | </p>
                    <p>rāgeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati śparśanākṣamam | </p>
                    <p>asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.15"> adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syandādhikavyathāḥ | </p>
                    <p>śaṅkhadantakapholeṣu kapāle cātirukkarāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.16"> vātapittāturaṃ gharṣatodabhedopadehavat | </p>
                    <p>rūkṣadāruṇavartmākṣikṛcchronmīlanimīlanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.17"> vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat | </p>
                    <p>uktaḥ śuṣkākṣipāko 'yam saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.18"> saraktaistatra śopho 'tirugdāhaṣṭhīvanādimān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.19"> aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.20"> alpaśopho 'lpaśophastu pāko 'nyairlakṣaṇaistathā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.21"> akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā | </p>
                    <p>kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat | </p>
                    <p>dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.22"> annasāro 'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ | </p>
                    <p>sirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.23"> saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam | </p>
                    <p>amloṣito 'yamityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.24"> hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.18.25"> vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto
                        'dhimanthaḥ | </p>
                    <p>raktotpanno hanti tadvattrirātrānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.19.1"> athāto 'bhiṣyandapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.2"> atha khalu sarvagākṣirogāṇāṃ pūrvarūpa eva
                        śirovirekakavaladhūmopavāsānāsevetānyatra mārutodrekāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.3"> sarvatra tu
                        candanamaricapatrailāsvarṇagairikatagararasāñjanalavaṇayaṣṭyāhvairbiḍālakaṃ
                        kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.4"> tathā dārvītutthaharītakībhirvātapitte | </p>
                    <p>kaphe tu harītakīnāgararasāñjanasvarṇagairikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.5"> api ca | </p>
                    <p>kuṣṭhāmisipippalīcandanotpalairbiḍālako vedanāghnaḥ | </p>
                    <p>mustāgarucandanaiḥ kṣaudrayutaiḥ śūladāharāgaghnaḥ | </p>
                    <p>sandhavāgarutrijātakatrikaṭukasvarṇagairikakuṣṭhatagaraśaileyakaiḥ
                        śūlaśvayathudāharāganut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.6"> śigruphalamanohvāśābaralodhraiḥ
                        kramāccaturguṇapravṛddhaiḥ ślakṣṇarajobhiḥ
                        sūkṣmatāntavasthairnayanamavacūrṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.7"> śvetalodhratvacaṃ bahirvilikhitāṃ nimbapatrakalkena
                        pradigdhāṃ puṭapāke vipakvāmardhapalonmitāṃ maricacatuṣṭayayuktāṃ
                        ślakṣṇarajīkṛtāṃ vastrabaddhāmakṣṇyavakiret | </p>
                    <p>etadavaguṇṭhanaṃ śūladāhāśruśvayathukaṇḍūṣāpākakledopadehaharam | </p>
                    <p>tayaiva ca poṭṭalikayāścyotanakāle 'vantisomāplutayāścyotayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.8"> pūrvavadvā lodhravalkalakalkamupaskṛtaṃ tanmātrameva
                        maricadvayena manaśśilāpādenāṣṭāṃśakaiśca yaṣṭīmadhukaśatapuṣpāñjanairyuktaṃ
                        prakalpayet | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.9"> āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā
                        nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ | </p>
                    <p>taccūrṇaṃ sakṛcūdavarṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.10"> atha dāruharidrāpalamudakārdhaprasthenāṣṭāṃśaśeṣaṃ
                        kvathitaṃ mākṣikayuktamāścyotanaṃ kurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.11"> evaṃ cānupaśame vātābhiṣyandinamādāveva
                        jāṅgalarasairbhejayitvā daśamūlarāsnātriphalākvāthena jīvanīyakalkena ca
                        payoyutaṃ siddhamitaradvā purāṇasarpiḥ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.12"> āścyotanaṃ cāsyairaṇḍamūlapallavaiḥ śṛtamajākṣīraṃ
                        kuryāt | </p>
                    <p>sālaparṇīpṛśniparṇīdvibṛhatīmadhukorupūgairvā | </p>
                    <p>tadvattagaradrīberaśārṅgeṣṭhodumbaramadhukapippalībṛhatīdvayairaṇḍamūlairvā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.13"> aṃśumatīdvayabṛhatīkaṇṭakārikābhirvā
                        tāntavāvabaddhābhiḥ surāmadyadhānyāmlānyatamāplutābhirānūpamāṃsāmlakvāthena
                        vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.14"> taireva ca
                        māṃsairveśavārīkṛtasvinnairmahāsnehavadbhiryavacūrṇalavaṇapragāḍhāmutkārikāṃ
                        kṛtvā lalāṭagaṇḍādīn svedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.15"> athavā
                        rāsnābhīrudaśamūlabalākolakulatthayavānāmajākṣīrasvinnānāṃ bāṣpeṇa | </p>
                    <p>rāsnādibhireva siddhaṃ tailaṃ sarpirvā nāvanam | </p>
                    <p>evaṃvidhaireva nāḍīsvedaṃ kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.16">
                        saralasurabhighanadevadāruhiṃsrākarañjaphalabilvasarṣapaiśca sabhṛṣṭatilaiḥ
                        payasā piṣṭaiḥ sukhoṣṇairmukhālepo 'kṣivedanāstambhapraśamanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.17"> evamasyānupaśāntarujaḥ sirāṃ mokṣayet | </p>
                    <p>snehasvedaviṣyandaṃ hi vātaduṣṭamasṛṅnirdriyamāṇaṃ nānilaprakopāya | </p>
                    <p>punaśca snigdhāya tilvakena saṃyuktaṃ vā tilvakakaṣāyānupānaṃ sarpirvirecanaṃ
                        dadyāt | </p>
                    <p>śuddhaṃ ca vātapratiśyāyavadāsthāpayedanuvāsayecca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.18"> atha tilān nistuṣān bilvaphalakvāthena bhāvayenniśi
                        divā śoṣayedevaṃ pañcāham | </p>
                    <p>tebhyastailaṃ gṛhītvā varāhamedoyuktaṃ bilvamūlamadhuyaṣṭikākalkena payasā ca
                        pacet | </p>
                    <p>tena nasyaṃ śirobastiṃ ca kuryāt | </p>
                    <p>sarvagandhaniryūheṇa vā madhukagarbhaṃ sakṣīraṃ tailam | </p>
                    <p>snaihikaṃ ca dhūmaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.19"> upaśāntarujo 'sya ca tarpaṇam | </p>
                    <p>kāśmaryamadhukaḥ
                        kumudotpalorupūgakuṣṭhabṛhatītamālamāṃsīsārivāprapauṇḍarīkadarbhamūlakaśerukābhiḥ
                        payaḥ sādhayet tattarpaṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.20"> kṛṣṇasarpaśiro vā kṣīre kvāthayet | </p>
                    <p>tataḥ snehamuddhṛtya candanośīraśarkarotpalakalkena kṣīravatā pakvaṃ tarpaṇam
                        | </p>
                    <p>athavā pañcamūlajīvanīyakukkuṭamāṃsaiḥpayo vipacet</p>
                    <p>tato navanītaṃ ghanānantāsārivośīracandanaiḥ sapayaskaiḥ sādhayet ||</p>


                    <p xml:id="AS.Utt.19.21"> puṭapākaṃ ca chāgorabhravarāhāṇāmanyatamasya yakṛt
                        pippalīsaindhavamadhughṛtopetaṃ kuryāt | </p>
                    <p>añjanaṃ cāsya dṛkprasādanārtham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.22"> kṛṣṇatilān nistuṣān kṛtvā stanyena saptāhaṃ
                        bhāvayecchoṣayecca | </p>
                    <p>taccūrṇaṃ sitopalāsamaṃ kṛtvā madhukārdhabhāgena saindhavāṃśena
                        kṛṣṇasarpaśirasaścāntardhūmadagdhasya bhāgena saṃsṛṣṭaṃ divyodakapiṣṭāṃ
                        guṭikāṃ kārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.23"> godhāsarpavasāyāmājamedasi ca saindhavapippalīcūrṇaṃ
                        rasāñjanaṃ cāvapet | </p>
                    <p>eṣā māsaṃ sthitā rasakriyā dṛṣṭiprasādanī rujāharā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.24"> uddhṛtasareṇa gavyena dadhnāmlena rājataṃ
                        bhājanamālimpet | </p>
                    <p>nīlībhūtaṃ ca tadviśuṣkaṃ mastunā vartayaḥ kṛtāḥ chāyāviśoṣitā vātākṣirogaṃ
                        jayanti | </p>
                    <p>māgadhikākaṇṭakārikādvayamūlatvaṅmadhukasitāsaindhavatāmrarajāṃsyajākṣīreṇa
                        piṣṭvā tāmrapātramālepayet | </p>
                    <p>saptāhāt saptāhādapanīya punastathaiva piṣṭvā lepayet | </p>
                    <p>saptabhiḥ saptarātrairguṭikā kṛtāḥ paraṃ
                        vātākṣirogavedanārāgaśophatimirakācanaktāndhyatāpādhimanthābhighātaharāḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.25"> pratyañjanaṃ cātra
                        sphaṭikaśaṅkhanābhimadhukagairikairikṣurasapiṣṭairvarttiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.26"> ayameva ca sarvo vidhiradhimandhādiṣvapi prayojyaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.27"> viśeṣatastvadhimanthe
                        sahacarasphūrjātakakatakabījabilvavṛkṣādanīniryūheṇa sapayaskaṃ sarpiḥ
                        siddhaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.28"> sarpiṣānupaśame tailaṃ vasāṃ majjānaṃ
                        pūrvoktavidhivadvyatyāsena kuryāt | </p>
                    <p>sarvathānupaśāntāvuparibhruvoryathokto dāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.29"> pittābhiṣyandādhimanthayoḥ śarkarāvacūrṇitaṃ sarpiḥ
                        pānam | </p>
                    <p>tiktakānāmanyatamaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.30">
                        prapauṇḍarīkāmalakadvibṛhatīdarbhadaśamūlaśatāvarītālīsapatramañjiṣṭhānīlotpalakvāthaḥ
                        sitāstanyenāścyotanam | </p>
                    <p>madhukakaṭaṅkaṭerīniryūho vā | </p>
                    <p>sakṣaudraścandanamadhukalodhramañjiṣṭhāsvarṇagairikakvāthastīvraśūladāhaharaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.31"> lodhradārvīmadhukaprapauṇḍarīkānyāpothya nantakena
                        badhnīyāt | </p>
                    <p>tena kṣaudrasalilāplutena seko vedanāghnaḥ | </p>
                    <p>tenaiva ca saśarkarastrīstanye cchāgadugdhe vā dāharāgaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.32"> śvetalodhraṃ madhukaṃ ca samaṃ ghṛtena bharjayitvā
                        cūrṇayet | </p>
                    <p>tataḥ poṭṭalikāvabaddhaṃ stanyena toyena vā mṛditamāśu
                        śūladāharāgaśophānapohati | </p>
                    <p>candananalinakumudanaladādibhirvā kṣīrasaṃskṛtaiḥ | </p>
                    <p>taiśca śirovaktrapralepapariṣekāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.33"> evamasiddhau sirāvyadhaḥ punaḥ snigdhasya ca
                        triphalākāśmaryakvāthaśarkarātrivṛccūrṇaurvirekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.34"> śaṅkhamadhukasaindhavabṛhatīmūlatvacaḥ payasājena
                        piṣṭvā tāmrapātraṃ paralepayet | </p>
                    <p>punaḥ saptāhādevaṃ saptabhiḥ saptarātrairguṭikāḥ kuryāt | </p>
                    <p>tāḥ stanyaghṛṣṭāḥ pittāmayeṣvañjanādrujamapaharanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.35"> suvarṇagairikaṃ niśāṃ devyembhāsi sthitamahaḥ śoṣayet
                        saptāha mevameva ca suśītena madhuravargakaṣāyeṇa bhāvayedetaccūrṇāñjanaṃ
                        dāharāgaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.36"> pañcāśaddārvīpalāni palikāni ca
                        sārivāmadhukakākolīdviniśāmṛdvīkākāśmaryasuniṣaṇṇakamañjiṣṭhālodhrośīracandāni
                        jaladroṇeṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pacet | </p>
                    <p>parisrutaṃ ca punarādarvīlepādavatārya ca sitopalāsamāṃśaṃ madhughṛtadvipalaṃ
                        prakṣipet | </p>
                    <p>rasakriyeyaṃ madhurā sarvākṣirogeṣu hitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.37"> kāśmaryasvarasapiṣṭaḥ sārivāśarkarākalko
                        nasyamikṣurasapiṣṭaṃ vā yaṣṭyāhvam | </p>
                    <p>kṣataśukroktaṃ cātra tarpaṇaṃ puṭapākaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.38"> śleṣmābhiṣyandedhimanthe ca tryahamupavāsastīkṣṇāni
                        dhūmakavalanāvanāni | </p>
                    <p>śārṅgeṣṭhākuṣṭhatagaramuruṅgīvyoṣailādārubhirbiḍālakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.39">
                        tilvakabṛhatīnidigdhikālodhrāragvadhamūlatvagbhirgomūtrakvathitairāścyotanaṃ
                        śophopadehakaṇḍūghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.40"> nimbapatrakalkadigdhaṃ vā lodhramaṅgārasveditaṃ
                        cūrṇitaṃ tāntavāvabaddhamuṣṇāmbumṛditam | </p>
                    <p>tadvadevābhayāmalakopakulyāpāṭalīcūrṇāni | </p>
                    <p>śigrupallavaraso vā madhumiśraḥ | </p>
                    <p>madhuśigrupāṭalībilvamūlaśuṇṭhīkvātho vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.41"> nimbapaṭolajātipatralodhradvayamahauṣadhaiḥ khaṇḍaśaḥ
                        kalpitairvastrabaddhaiḥ sakṣaudrairgauḍe sīdhau vā pariplutaiḥ sekaḥ paraṃ
                        śleṣmaśūladhraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.42">
                        rohiṣapūtīkakarañjakapitthāsphotapīlubilvapatraśigrusurasārkanimbapatrairgomūtrakvathitaiḥ
                        svedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.43"> tathāpi śophagharṣānubandhe
                        yavamadanabhūrjaśamīpatraiḥ saghṛtairghṛtenaiva vā nāḍyākṣi dhūpayet | </p>
                    <p>laghvaśitaṃ ca dvitīyehni prātarvyoṣavipakvaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ sarpiḥ
                        pāyayet | </p>
                    <p>tataḥ sirāvyadho virekaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.44"> bṛhatītvakśuṇṭhītāmrakāṃsyarajāṃsi dadhimastunā piṣṭvā
                        tāsrapātre pralepayet | </p>
                    <p>tathaiva ca saptāhe | </p>
                    <p>saptasaptāhe ca gate vartayaḥ kāryāḥ maricaharidrābhayāñjanairvā jalapiṣṭā
                        vartiḥ | </p>
                    <p>trikaṭukatriphalāviḍaṅgasāraharidrābhirvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.45"> harītakī tutthaṃ ca samabhāgaṃ tutthādaṣṭāṃśena
                        maricameṣā vartiḥ kumārī sarvaśleṣmākṣirogaghnī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.46"> viḍaṅgacūrṇo vā vāruṇyā bhāvitaḥ śaṅkho bījapūrarasena
                        madhukaṃ triphalārasena pṛthagaikadhyaṃ vā cūrṇāñjanaṃ vā piṇḍo vā
                        pothakībahalakaphotkleśābhiṣyandānapaharati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.47">
                        svarṇagairikasaindhavamanaśśilālākṣānatakarañjikāsurasaśaṅkhavyoṣatālīsakuṣṭhakaliṅgakadevadārunaladajātīmukularasāñjanaiḥ
                        surāmaṇḍapiṣṭairvarttiḥ sarvaśleṣmākṣirogavikāraharā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.48"> puṣpakāsīsacūrṇaṃ tāmrasamudge surasapatrasvarasena
                        saptāhaṃ bhāvayet | </p>
                    <p>taccūrṇāñjanaṃ vartmopacayapakṣmaśātaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.49">
                        saindhavavyoṣavarāviḍaṅgalodhraprapauṇḍarīkamadhukatutthakatārkṣyaśailatāmracūrṇaiḥ
                        chāgapayaḥpiṣṭairmārkavasvarasaparipītairvarttiḥ kāṇḍacitrākhyā
                        sarvākṣirogān jayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.50"> kaṇḍvāṃ
                        manaśśilāsaindhavaśvetamaricairmātuluṅgarasapiṣṭairvarttiḥ | </p>
                    <p>saśophāyāṃ nāgaradevadārusaindhavajātikṣārakaiḥ surāmaṇḍapiṣṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.51"> naktamālalaśunaśigruśigrukabījairvā rasakriyā | </p>
                    <p>tarpaṇaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.52"> yakṛdājamagarupriyaṅgunaladadevadāruyutaṃ payasi
                        kvāthayettasmin śīte khajamathite yannavanītaṃ tadebhirevauṣadhairvipakvam | </p>
                    <p>puṭapākaśca kuṣṭhatagaradārvīsarvagandhairājena yakṛtā saha
                        piṣṭairmadhughṛtayutaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.53"> raktajaṃ punarabhiṣyandamadhimanthaṃ ca
                        pittavadupatramet | </p>
                    <p>stanyekṣurasaśarkarodakānyatamena vāścyotayet | </p>
                    <p>punaḥpunaścāsya rudhiramavasecayet sirāvyadhena jalaukobhiśca | </p>
                    <p>tīvravedanāyāṃ mahatīṃ ghṛtamātrāṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.54">
                        āḍhakīkuryaṭapāṭalīśrīparṇīvidulārjunabṛhatīcampakamālatīmūlāni
                        kharjūrarasapiṣṭāni guṭikāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.55"> keśairjalārdraiḥ kāṃsyamudgharṣayet tān
                        kāṃsyamaladigdhānantardhūmaṃ dagdhvā tat bhasma triphalākvāthe surasāsvarase
                        kṣīre ca chāge pañcāhaṃ bhāvayet | </p>
                    <p>etaccūrṇaṃ srotojatulyaṃ pratyañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.56"> kṛṣṇasarpaṃ payasi kvāthayettataḥ pūtaśītamathitāt
                        snehamupoṣitāya kṛkavākave dadyāt | </p>
                    <p>tasya yat purīṣaṃ tat snehāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.57"> kṛṣṇasarpamukhamañjanasarpiṣoḥ pūrṇaṃ darbhaveṣṭitaṃ
                        mṛdavaliptamadhomukhaṃ gomayenāgninādagdhvā tatoñjanamādāya
                        patranaladanīlotpalatulyaṃ cūrṇīkṛtaṃ paraṃ dṛkprasādajananamañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.58"> ghṛtamaṇḍaśca
                        śarkarāmadhukanīlotpalairmānuṣīdugdhayuktaiḥ siddho nasyamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.59"> sarvekṣirogā yat prāyo jāyante syandapūrvakāḥ | </p>
                    <p>yataśca raktaṃ sandūṣya tānatastvarayā jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.60"> sarvordhvajatrugasrotasyandanāt syanda ucyate | </p>
                    <p>tatsthānāṃ tadvadaṅgānāmadhimantho 'timanthanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.61"> vāte 'kṣisekassairaṇḍabṛhatīmadhuśigruṇā | </p>
                    <p>siddhena pañcamūlena sasitaiḥ pittaraktayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.62"> dārvīlākṣotpaladrākṣāmañjiṣṭhāmadhukadvayaiḥ | </p>
                    <p>śleṣmaṇi triphalāśuṇṭhīnimbalodhrāṭarūṣakaiḥ | </p>
                    <p>samastaissannipātotthe kuryāt syande 'kṣisecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.63"> tutthavyoṣābhayālodhrayaṣṭyāhvaistāmrasaṃsthitaiḥ | </p>
                    <p>dhānyāmlapiṣṭaiḥ sekoyaṃ sarvābhiṣyandarukpraṇut ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.64"> tadvatutthābhayālodhrayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ | </p>
                    <p>śatāhvārddhāṃśasaṃyuktaiḥ sekaḥ sarvākṣiśūlajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.65"> puṣpāñjanasitākṣaudraistāmrasaṃsthaistilāmbhasā | </p>
                    <p>secanaṃ hanti rugrāgadāhaśvayathugharṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.66"> dviniśātriphalāmustaiḥ pramadādugdhakalkitaiḥ | </p>
                    <p>sekaḥ saśarkarākṣaudrairabhighātarujāpahaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.67"> niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān gorjale pañcaviṃśatim | </p>
                    <p>stanye vā chāgadugdhe vā sadyaḥkope tadañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.68"> badarīdalayaṣṭyāhvatutthadhātrīphalaiḥ samaiḥ | </p>
                    <p>puṭAantarbādarāgnīddhairdṛgutkopaghnamañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.69"> bṛhatyairaṇḍamūlatvakśigrumūlaiḥ sasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>varttirājapayaḥpiṣṭaissarvavātākṣirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.70"> sumanaḥkṣārakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā | </p>
                    <p>pittaraktāpahā varttiḥ piṣṭā divyena vāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.71"> saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhissamudrajaḥ | </p>
                    <p>phenaḥ śaileyakaṃ sarjo varttiḥ śleṣmākṣirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.72"> śaṅkhavidrumavaiḍūryalohitākṣaplavāsthibhiḥ | </p>
                    <p>srotojaśvetamaricairvarttiḥ sarvākṣirogajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.73"> pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saidhavam | </p>
                    <p>ghṛtaṃ ca jīrṇaṃ sarvākṣivikāraghnī rasakriyā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.74"> kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyā | </p>
                    <p>śastā sarvākṣirogeṣu kācārmapaṭaleṣu ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.75"> rasāñjanaṃ śṛṅgaveramabhayā tutthakaṃ śubham | </p>
                    <p>yathottaraṃ dviguṇitaistairvarttiraparājitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.76"> ṛte vātādabhiṣyandāttimirāṇi kukūṇakam | </p>
                    <p>pothakīpiṭakāḥ pillānarmāṇi ca niyacchati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.77"> tāmre mastusamudghṛṣṭaṃ tutthakaṃ śyāvatāṃ gatam | </p>
                    <p>sarvābhiṣyandaśuklārmasirājālajidañjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.78"> maricavaralavaṇabhāgo bhāgau dvau
                        kaṇasamudraphenābhyām | </p>
                    <p>sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.79"> maricāmalakajalodbhavatutthāñjanatāpyadhātubhiḥ
                        kramavṛddhaiḥ | </p>
                    <p>ṣaṇmākṣika iti yogastimirārmakledakācakaṇḍūghraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.19.80"> pippalīṃ satagarotpalapatrā varttayet samadhukāṃ
                        saharidrāṃ | </p>
                    <p>etayā satatamañjayitavyaṃ yaḥ suparṇasamamicchati cakṣuḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha viṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.20.1"> athātaḥ akṣipākapillapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.2"> śuṣkākṣipāke vātābhiṣyandavihitaṃ sarpiḥ pibet | </p>
                    <p>kulīrarasakṣīrasiddhaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.3"> dārvīprapauṇḍarīkayoḥ kvātha āścyotanamakṣipākaghnam | </p>
                    <p>mañjiṣṭhāmadhukakālānusārīsārivālodhralākṣāprapauṇḍarīkāṇāmakṣipākaraktarājīghnam
                        | </p>
                    <p>mṛdvīkācandanakalkastaṇḍulāmbuparisruto madhumānaśrudāhaharaḥ | </p>
                    <p>lodhrakoraṇḍakapuṣpakvātho vedanāharaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.4"> aṇutailaṃ nasyam | </p>
                    <p>sārivāvidārībalāmadhukotpaladrākṣāṭarūṣakajīvakacandanairjāṅgalarasakṣīropetaṃ
                        tailaṃ sādhitaṃ nāvanāt sarvordhvajatrujān gadān vātapittottarān nihanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.5"> sngidhāścātra tarpaṇapuṭapākāḥ | </p>
                    <p>vātapittānyatarodrekataśca yathāsvamabhiṣyandavidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.6"> ādarśamaṇḍale ghṛtāktakeśān ghṛṣṭvāntardhūmaṃ dahet sā
                        maṣī ghṛtapiṣṭāyasabhājanasthitākṣipākamañjanā dapaharati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.7"> mañjiṣṭhāphalatrikakaṭaṅkaṭerīniṣkvāthe
                        lohasrotoñjanacūrṇamāpiṇḍībhāvāt pacet | </p>
                    <p>etaccūrṇāñjanamabhayaṃ dāhoṣārāgāśruharam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.8">
                        tāmrarajassairyakapuṣpapuṇḍrāhvamadhukakālānusārīsārivāḥ chāgena payasā
                        piṣṭāḥ piṇḍāñjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.9"> ānūṣavasā śuṇṭhīsaindhavacūrṇānvitā snehāñjanam | </p>
                    <p>evamapyaśāntau madhukasiddhaḥ śatāhvācūrṇayukto ghṛtamaṇḍastathā payo vā
                        bastiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.10"> saśophālpaśophayostu snigdhasvinnasyānu sirāvidhyet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.11"> drākṣābhayākvāthastrivṛtkalkavān saghṛto virekaḥ | </p>
                    <p>viriktasya yathādoṣodayamāsthāpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.12"> tataḥ piṇḍasvinnaśirasaḥ sarṣapatailena
                        saindhavayutena vā sarpiṣā phaṇijjakayuktena vā aṇutailena śiṃrovirekaḥ | </p>
                    <p>viriktaśiraso 'nuvāsanaṃ kṣīrasarpiṣā dhūmapānaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.13"> śironetraṃ cāsya suniṣaṇṇakapattūrairaṇḍapatraiḥ
                        kṣīrāmbusvinnaiḥ saṃsvedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.14"> ghṛtabhṛṣṭaṃ lodhracūrṇaṃ
                        sūkṣmavāsasthamuṣṇodakavimṛditamāścyotanam | </p>
                    <p>śuṣkākṣipākoktaṃ ca vedanāghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.15"> evamaśāntavedanaṃ sandhāvairupakramet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.16"> śaśaśiraḥkapālaṃ saindhavaṃ kāṃsye stanyaghṛṣṭaṃ
                        sandhāvo vedanāghnaḥ | </p>
                    <p>tadvattāmraṃ ca lohe gomūtraghṛṣṭaṃ ghṛtadhūpitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.17"> śigrupallavarasaśca tāmraghṛṣṭo ghṛtadhūpitaḥ | </p>
                    <p>śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ ghṛtābhyaktayavaśamīpatradhūpitaṃ
                        gharṣavedanāghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.18"> udumbaraphalaṃ lohe stanyaghṛṣṭaṃ
                        ghṛtābhyaktaśamīpatradhūpitaṃ śūlarāgāśrugharṣaghnam | </p>
                    <p>dadhisaraḥ pippalīsaindhavayuktastāmre ghṛṣṭaśśophagharṣāśruvedanāghnaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.19"> mṛtkapālaṃ kāṃsye tilodakaghṛṣṭaṃ
                        ghṛtāktanimbapatradhūpitaṃ śophakaṇḍūgharṣāśruśūlarāgaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.20"> sandhāvāñjitaṃ cākṣi stanyenānusiñcet | </p>
                    <p>triḥparaṃ ca tairnnāñjayet | </p>
                    <p>athāñjanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.21"> madhukabṛhatītvaktāmrarajāṃsyajākṣīrapiṣṭāni
                        śamyāmalakapatrairghṛtāplutairanekaśo dhūpitāni piṇḍāñjanaṃ śophavedanāghnam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.22">
                        tālīsapatrapippalīloharrajoñjanakāsīsatagarajātīmukulasaindhavairgomūtrapiṣṭaistāmramāliptaṃ
                        saptarātraṃ sthāpayitvā punastadvadevapiṣṭairguṭikāḥ kāryāstāḥ stanyaghṛṣṭāḥ
                        stambhaśvayathuharṣagharṣāśrukaṇḍūghnyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.23"> abaddhāsthisahakāramāṃsaṃ vigatatvacaṃ
                        samatāmracūrṇamīṣat saindhavopetaṃ gavyena dadhnā piṣṭvā tāmramālepayet | </p>
                    <p>śuṣkaṃ śuṣkaṃ tathaiva ca piṣṭvā punarlepayet | </p>
                    <p>etat saptabhiḥ saptāhaiḥ piṇḍāñjanaṃ kṛtaṃ
                        sarvākṣipākāśrugharṣaśopharāgavartmopacayaghnam | </p>
                    <p>aśmantakāmlavetasaparūṣakakoladāḍimaiḥ kṛtā rasakriyā
                        saśophālpaśophapūyālasān nāśayati | </p>
                    <p>itthamapi śophānuvṛttau punarasrāvasekaḥ śirovirekaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.24"> amloṣitaṃ pittābhiṣyandavadupācaret | </p>
                    <p>pillasādhanaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.25">
                        pittakapharaktanicayotkliṣṭavartmapothakībisākhyakukūṇakapakṣmoparodhapūyālasaśuṣkākṣipākālpaśophāmloṣitā
                        vātavarjyāścasyandādhimanthā ityaṣṭādaśadīrghakālānubandhino rogāḥ
                        pillasaṃjñāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.26"> eṣāṃ kriyā yathāsvamupadiṣṭaiva | </p>
                    <p>punaśca pillībhūtānāṃ sāmānyenopadiśyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.27"> atha pillākṣirogiṇaṃ snehayitvā vāmayet | </p>
                    <p>kṛtakramasya sirāvyadhastato virekaḥ | </p>
                    <p>kṛtavirekasya vartmanī likhet | </p>
                    <p>sakṛllekhanādaśuddhau punarlekhayet jalaukobhiśca grāhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.28"> priyaṅgulodhrapadmakesaracandanamadhukakalkena
                        samākṣikeṇa biḍālakaḥ | </p>
                    <p>tuvarikāphalatrikarocanākvāthena madhumatā sāyaṃ prātaḥ sadā
                        prakṣālanamañjanānte ca kaṣāyavṛkṣapallavakaṣāyeṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.29"> taireva ca patrairuṣṇāpriyatāyāmantarāntarā svedaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.30"> tutthakapalaṃ viṃśatiśca śvetamaricāni dhānyāmla
                        piṣṭāni tatpalaistriṃśatā tāmrapātre samāloḍitāni bahuvarṇāmapi pillānāṃ
                        paramamāścyotanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.31"> añjanaṃ cāsyāmradhātakīpuṣpatilaparṇīkalkena ca
                        varttiḥ harītakyāḍhakīścāṣṭaguṇembhāsyaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayet punaśca
                        parisrāvyādarvīpralepādrasakriyeyaṃ pillākṣiropaṇī | </p>
                    <p>palāśaśākhāsvarase kvāthyamāne bṛhatyuśīrarajodadyāt tatghanībhūtaṃ
                        śītamañjanam | </p>
                    <p>surasārasapiṣṭairvā vacaladevadārubhiḥ | </p>
                    <p>gopittapiṣṭābhyāṃ vā vyoṣarasāñjanābhyām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.32"> haritālasauvīrakāñjanasamāṃśaṃ vā tāmracūrṇamañjanam | </p>
                    <p>paripelavakāsīsaharidrādvayasarṣapapriyaṅgutagarapippalīkalkena
                        tāmrabhājanamantarlepayitvā sauvīrakakumbhedhomukhaṃ saptāhaṃ vāsayet tato
                        guṭikāścūrṇaṃ vā kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.33"> tutthagairikacūrṇaṃ chagalīpayaḥpiṣṭaṃ guṭikā
                        pratyañjanam | </p>
                    <p>cūrṇa eva vā divyodakabhāvitaḥ | </p>
                    <p>sa eva vā tadāpluto netrāścyotanamiti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.34"> vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam | </p>
                    <p>punaḥ punarvirekaṃ ca pillarogāturo bhajet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.35"> pūyālasetvaśāntente dāhaḥ sūkṣmaśalākayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.36"> caturnavatirityakṣṇorhetulakṣaṇasādhanaiḥ | </p>
                    <p>parasparamasaṅkīrṇāḥkārtsnyena gaditā gadāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.37"> sarvadā ca niṣeveta svasthopi nayanapriyaḥ | </p>
                    <p>purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.38"> mudgādīnkaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān | </p>
                    <p>śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.39"> saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam | </p>
                    <p>ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.40"> varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca | </p>
                    <p>krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān | </p>
                    <p>vidāhaviṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.41"> dve pādamadhye pṛthusanniveśe sire gate te bahudhā ca
                        netre | </p>
                    <p>tāmraṅkṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktān nayanaṃ nayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.20.42"> maloṣṇasaṅghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣyante nayanāni
                        duṣṭāḥ | </p>
                    <p>bhajet sadā dṛṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti viṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.21.1"> athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.2"> pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut | </p>
                    <p>mithyāyogena śabdasya kupitonyaiśca kopanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.3"> prāpya śrotrasirāḥ kuryācchūlaṃ srotasi vegavat | </p>
                    <p>ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirānabhinandanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.4"> cirācca pākaḥ pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet | </p>
                    <p>śrotraṃ śūnyamakasmācca syāt sañcāravicāravat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.5"> śūlaṃ pittāt sadāhoṣā śītecchāśvathathujvaram | </p>
                    <p>āśupākaṃ prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti | </p>
                    <p>sā lasīkāspṛśodyadyattatpākamupaiti ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.6"> kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūḥśvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.7"> karoti śravaṇe śūlamabhighātādidūṣitam | </p>
                    <p>raktaṃ pittasamānārti kiñcidvādhikalakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.8"> śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ saśophajvaratīvraruk | </p>
                    <p>paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat | </p>
                    <p>pakvaṃ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.9"> śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ | </p>
                    <p>nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ vadanti tam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.10"> śleṣmaṇānugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ | </p>
                    <p>uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ kuryāt badhiratvaṃ krameṇa ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.11"> votana śoṣitaḥ śleṣmā sroto limpettato bhavet | </p>
                    <p>rug gauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāhasaṃjñitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.12"> kaṇḍūśophau kaphācchrutre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.13"> kapho vidagdhaḥ pittena sarujaṃ nīrujaṃ tathā | </p>
                    <p>ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.14"> vātādidūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛkledajā rujam | </p>
                    <p>khādanto jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.15"> śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate syāt pūrvalakṣaṇaḥ | </p>
                    <p>vidradhiḥ pūrvavaccānyaḥ śophorśorbudamīritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.16"> teṣu rukpūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ krameṇa ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.17"> garbhe 'nilāt saṅkucitā śaṣkulī kūcikarṇakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.18"> eko nīruganeko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ | </p>
                    <p>pippalīpippalīmānaḥ sannipātādvidārikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.19"> sarvaṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayaghuḥ sa upekṣitaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.20"> kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati | </p>
                    <p>saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.21"> sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.22"> kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī vātena tantrikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.23"> sukumāre cirotsargāt sahasaiva pravardhite | </p>
                    <p>karṇe śophaḥ sarukpālyāmaruṇaḥ paripoṭavān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.24"> paripoṭaścapavanāt utpātaḥ pittaśoṇitāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.25"> gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo rugdāhapākavān | </p>
                    <p>śvayathuḥ sphoṭapiṭakārāgoṣākledasaṃyutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.26"> pālyāṃ śophonilakaphāt sarvato nirvyathaḥ sthiraḥ | </p>
                    <p>stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.27"> durviddhe vardhite karṇe sakaṇḍūdāhapākaruk | </p>
                    <p>śvayathuḥ sannipātotthaḥ sa nāmrā duḥkhavardhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.28"> kaphāsṛkkṛmijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūkledavedanāḥ | </p>
                    <p>lihyākhyāḥ piṭakāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.29"> pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī kūcikarṇakaḥ | </p>
                    <p>eṣāmasādhyā yāpyaikā tantrikānyāṃstu sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.21.30"> pañcaviṃśatirityuktāḥ karṇarogā vibhāgataḥ ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>dvāviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p>karṇarogapratiṣedhaḥ</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.22.1"> athātaḥ karṇarogamapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti hasmāhurātreyādayomaharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.2"> vātaje karṇaśūle rātrau rātrau rasabhojanottaraṃ
                        vātaharadravyasiddhaṃ sarpiḥ pibonniranno vā payonupānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.3"> tato daśamūlasiddhe chāge payasi gośṛṅganihite
                        'gnivarṇān pāṣāṇān sandaṃśena gṛhītvāvapet | </p>
                    <p>tenoṣmaṇā nāḍīsvedena ca svabhyaktaṃ svedayet | </p>
                    <p>bilvayavakolakulatthamāṣārkaśigrupatrairvā sānūpamāṃsaiḥ kvathitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.4"> svinnaṃ ca pūrayet
                        kuṣṭharāsnāmadhukavaṃśāvalekhaśuṇṭhīśikhicandrakamāṣasaralapayovipakvena
                        tailena | </p>
                    <p>jīvakamadhukakuṣṭhamaṇḍūkīdevadārumahauṣadhakalkāṣṭaguṇakṣīrisiddhena vā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.5">
                        mayūranālakulatthāgarumāṣadevadārukalkakṣāraśuktāmlasādhitābhyāṃ vā
                        tailavasābhyām | </p>
                    <p>madhukakṣīrakākolīmāṣaśatāvarīkalkasarvagandhodakakṣīravipakvayā vā
                        varāhavasayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.6"> rāsnāmadhukakākolīdevadārukalkapayovipācitayā vā
                        śiṃśumāravasayā | </p>
                    <p>māṃsīkuṣṭhamedāsaralasurabhimadhukakṣīravipakvayā vā godhāvasayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.7"> jīvakaśatāhvāmadhukamāṃsīkṣīrasiddhāṃ
                        kukkuṭamayūravasāṃ karṇapūraṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt | </p>
                    <p>madhukakṣīrakākolīkalkena
                        caturguṇaśigruhrasvapañcamūlakairaṇḍapatrarasamaṣṭaguṇakṣīrasādhitaṃ tailaṃ
                        vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.8"> ghṛtatailavasābhyaktāni taruṇānyaśvatthapatrāṇi
                        puṭapāksvinnāni prapīḍya tadrasena karṇaṃ pūrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.9"> tadvacca
                        tailalavaṇābhyaktānyarkorupūgamūlakāralukabilvamahāvṛkṣānyatamapatrāṇi
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.10">
                        mahāpañcamūlasaralāgarudevadārvyanyatamakāṣṭhamaṣṭādaśāṅgulaṃ tribhāge
                        kṣaumeṇāveṣṭya tailena siktvāgre pradīpayet | </p>
                    <p>tato dahyamānādyaḥ snehaḥ patati sa sadyaḥ karṇarujamapaharati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.11">
                        madhūcchiṣṭakaiḍaryamadhuśigruphalavacāyavanaladailāguggulubhiḥ
                        ślakṣṇapiṣṭaiḥ kṣaumavastraṃ dhūmavarttipramāṇapariṇāhaṃ lepayettataḥ
                        sūtreṇāveṣṭya ḍuṇḍukanālena dhūmaṃ pātuṃ dadyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.12"> ḍuṇḍukanālamevavānena kalkenābhyajya viśoṣayitvā
                        dhūmaṃ vidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.13"> śreyasīdevadārukākolīkuṣṭhaniculabījaiḥ
                        kṣīrapiṣṭaistilayutaiḥ karṇaṃ bahirlepayet | </p>
                    <p>sarvadhānyasnehagokṣīrasiddhāmutkārikāmeraṇḍapatrāvacchādite karṇe svedārthaṃ
                        praṇayet | </p>
                    <p>punaḥ punaśca nāḍīsvedān piṇḍasvedāṃśca | </p>
                    <p>vātavyādhipratiśyāyārditāvidhānaṃ ca sanirūhānuvāsanaṃ kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.14"> parihāryāṇi ca pariharedviśeṣataḥ pravātaṃ
                        śītāmbupānaṃ śiraḥsnānaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.15"> pittaje tu śūle prātaḥ śarkarāyutaṃ sarpiḥ pāyayet | </p>
                    <p>tataḥ snigdhaṃ virecayet | </p>
                    <p>drākṣāmadhukasiddhaṃ stanyaṃ karṇapūraṇaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>mākṣikaṃ vā | </p>
                    <p>madhukapadmakakalkastanysiddhaṃ vā sarpiḥ | </p>
                    <p>sitāmadhukakharjūramṛdvīkābhirvā sakṣīrekṣurasaṃ priyālakatailaṃ
                        pācitamabhyaṅganasyakarṇapūraṇaiḥ śūladāhaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.16"> madhukakuḍavaṃ ṣoḍaśaguṇenāmbhasāṣṭāvaśeṣaṃ sādhayitvā
                        tena tailārddhakuḍavamaṣṭaguṇakṣīraṃ
                        yaṣṭīsadhukośīrasārivākākolījīvakānantāmṛṇālamañjiṣṭhālodhracandanabisagarbhaṃ
                        pacet | </p>
                    <p>tacca pūrvavat praṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.17"> eṣāmeva ca kalkena saghṛtena karṇa parito lepayet | </p>
                    <p>svedayecca | </p>
                    <p>tathā kṣīrasarpirnasyaṃ śirobhyaṅgaśca | </p>
                    <p>evamapyanupaśame tu punarvirekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.18"> kaphaje pippalīvipakvaṃ ghṛtamathavā sakṣaudraṃ
                        pāyayitvā taṃ vāmayet | </p>
                    <p>tatastīkṣṇaṃ dhūmaṃ pāyayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.19"> karṇaṃ cāsya pūrayet
                        saraladevadāruhiṃsrāpaṭolapatrasurasasiddhena tailena | </p>
                    <p>devadārupippalīmālatīpatrakvāthaharidrākuṣṭhatriphalailākvāthakalkasiddhena
                        vā | </p>
                    <p>rasāñjanamārkavavaijayantīśigrulaśunārdrakamūlakadalīnāṃ vā pṛthak samastānāṃ
                        vā rasena madhunā vā rakṣoghnatailena vā | </p>
                    <p>tathā śūlaśophagauravāṇi praśāmyanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.20"> dhānyāmlakvathitadaśamūlabāṣpeṇa nāḍīsvedamācaret | </p>
                    <p>svinnaṃ kuśāmratrivṛnnaladaśuṇṭhīmustasādhitena tailena pūrayet | </p>
                    <p>kaphaghnāṃśca gaṇḍūṣān dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.21"> raktaje paittikavat siddhiḥ sirāvyadhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.22"> pakveṣu karṇaśūleṣu pūyapravāhiṣu yathāsvaṃ
                        dhūmanasyagaṇḍūṣavamanānyācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.23"> upadigdhaṃ ca srotaḥ sāyaṃprātaḥ picuvartibhiḥ
                        pramṛjya yavāgarumadanaiḥ saghṛtairguggulunā vā dhūpayitvā madhunā pūrayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.24"> palāśadhavatiniśakakubhasarjatvakkvātha rasakriyayā
                        svabhyaktāṃ picuvartiṃ srotasi dadyāt | </p>
                    <p>badarīsallakījambūdhātakīvaṭaplakṣodumbarakvāthenaivameva ca rasakriyayā | </p>
                    <p>haridrādhātakītriphalājambūsallakīkiṃśukakvāthena ca | </p>
                    <p>tathā saurāṣṭrikāpadmakadhātakīsamaṅgāśvatthadhavalodhrarasāñjanakvāthena
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.25"> ebhirevauṣadhaiḥ sūkṣmacūrṇīkṛtaiḥ srotaso
                        'vakiraṇamevaṃ kledaśūlagauravāṇi śāmyanti | </p>
                    <p>eṣāmeva ca kaṣāyeṇa sakṣaudreṇa kapitthasvarasena vā prakṣālanam | </p>
                    <p>tathā surasādivargaḥ prakṣālanāvacūrṇanayoḥ prayojyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.26"> nādabādhiryayorvātaśūloktaḥ sarvo vidhiḥ | </p>
                    <p>śleṣmānubandhe tu prākśleṣmāṇamapaharedvamananāvanābhyāṃ tīkṣṇadhūmaiśca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.27"> bādhiryaṃ ca bālavṛddhakṣīṇakāsaśoṣiṇāṃ cirotthitaṃ ca
                        varjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.28"> itarattu
                        snehasvedanasyaśirobastibastikarmaprabhṛtibhirdoṣānubandhamavekṣya sādhayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.29"> tatra prāgeva purāṇasarpiṣā vā vātaharatailena vā
                        snigdhaṃ snehenaiva virecayet | </p>
                    <p>kṛtasaṃsarjanasya punaḥ snigdhasya śoṇitamapaharet | </p>
                    <p>karṇāsannaṃ jalaukobhistato bastikarmamūrdhatailanasyadhūmān karṇapūraṇaṃ ca
                        śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.30"> taruṇabilvaphalāni gomūtreṇa kvāthayettena kvāthena
                        sitāmadhukabījakabījakalkena ca payoyuktaṃ tailaṃ pācayet | </p>
                    <p>tattailamuṣṇaṃ śīte bilvakvāthe prakṣipya manthayet yāvat piṇḍībhūtamuddhṛtya
                        caitatpunaranyatra bilvodake manthayet | </p>
                    <p>tataścoddhṛtyāṣṭaguṇe payasi madhukagandhacandanagarbhaṃ sādhitamāśu
                        karṇapūraṇāt bādhiryaṃ nāśayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.31"> tilān navapralūnān vastrabaddhān vahantīṣvapsu
                        rātrimuṣitān divā śoṣayet pañcarātram | </p>
                    <p>evaṃ gate pañcarātre
                        madhuyaṣṭikākṣīrakākolīmahāpañcamūladevadāruśatāhvājīvakakvathite payasi
                        pañcāhamevaṃ vāsayecchoṣayecca | </p>
                    <p>tatonenaiva kṣīreṇaiṣāmeva ca dravyāṇāṃ cūrṇamātrayā yuktān prapīḍayet | </p>
                    <p>tattailaṃ
                        nīlotpalānantācandanāgarumadhukajīvakakākolīsuniṣaṇṇakamūlakalkairaṣṭaguṇena
                        payasā pacet | </p>
                    <p>etannasye karṇapūraṇe śirasi cābhyañjane praṇītamāśu śūlanādabādhiryāṇi
                        sarvavātavikārāṃśca pittānubandhānapohati bhagnāsthisandhānajananaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.32">
                        śuṣkamūlakabhasmakṣāradvayahiṅguśuṇṭhīmisivacākuṣṭhamaradārusaubhāñjanabhūrjagranthimustālavaṇatrayaiḥ
                        sodbhidaistailaṃ śuktakadalībījapūrakarasasaṃyuktaṃ siddhaṃ
                        śūlanādabādhiryakaṇḍūśophakledopadehakṛmipūtikarṇeṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.33"> atha karṇau suptāviva bhavatastatsamīpe yathoktāṃ
                        sirāṃ mokṣayet | </p>
                    <p>saśvayathuparisrāve mandaśrutervamanamācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.34"> pratīnāhe snehasvedaklinnaṃ karṇaṃ karṇaśodhanena
                        viśodhya tailasya pūrayenmātuluṅgarasasya vā saśuktakṣaudrasaindhavasya
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.35"> śodhyamāne vedanā raktāgamo vā yadi bhavettato
                        ghṛtamaṇḍena pūrayennasyaṃ ca śīlayet | </p>
                    <p>malapūrṇepyeṣa eva vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.36"> kaṇḍvāṃ tīkṣṇanasyadhūmādīn kaphaghnānvitaret | </p>
                    <p>rūkṣatiktakaṭuścāhāraḥ | </p>
                    <p>śophepyevameva vidhiḥ | </p>
                    <p>kaṭutīkṣṇoṣṇāśca pradehapariṣekāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.37"> pūtikarṇe karṇasrāvokto vidhiḥ kṛmikarṇe ca | </p>
                    <p>viśeṣataścātra kṛmighnaḥ | </p>
                    <p>tathā sarṣapatailena pūraṇam | </p>
                    <p>haritālacūrṇavatā gomūtreṇa vā | </p>
                    <p>vārtākabījena dhūpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.38"> karṇavidradhiṃ vamanapūrvaṃ vidradhivadāmaṃ pakvaṃ ca
                        cikitset | </p>
                    <p>kṣatavidradhiṃ pittakarṇaśūlavadarśāṃsi nāsārśovadarbudāni ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.39"> vidārikāmāmāṃ karṇavidradhivadyathādoṣodayaṃ ca
                        sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.40"> pālīśoṣe vātaśūlavannasyamālepaṃ svedaṃca kuryāt | </p>
                    <p>svinnamudvarttayettilapriyālabījamadhukayavāśvagandhhākalkena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.41"> udvartitaṃ ca
                        madhukapayasyāśatapuṣpāśvagandhākalkāṣṭaguṇavājigandhābṛhatyabhīrukvāthakṣīrasādhitena
                        tailenābhyajyāt | </p>
                    <p>śatāvaryaśvagandhairaṇḍApayasyājīvakakṣīrasiddhena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.42"> godhāpratudaviṣkirānūpaudakamāṃsavasāmajjānaṃ
                        sarpissarṣapatailaṃ ca yathālābhaṃ
                        saṅgṛhyārkālarkabalātibalānantāvidārigandhājalaśūkamadhuravargapratīvāpaṃ
                        vipacedayamabhyaṅgaḥ pālyāḥ paraṃ māṃsajananaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.43"> evamapi tu yā kṣīyate pālī tasyā yadduṣṭaṃ tacchitvā
                        vidhivat sandhāya yathoktena krameṇopacaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.44"> tantrikāmapi caivameva nasyābhyaṅgādibhiryāpayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.45"> paripoṭakepyayameva vidhiḥ | </p>
                    <p>tathā
                        madhukakharamañjarīsaindhavāśvagandhādevadārumūlakāvalgujaphalamūlamadhūcchiṣṭaiḥ
                        sakṣīrairmahāsnehaḥ siddhobhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>tilamadhukaprapauṇḍarīkasiddhārthakaghṛtakṣīrakṛtayotkārikayopanāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.46"> utpāte jalaukobhirapanītarakte śītaiḥ pradehaḥ | </p>
                    <p>tilamadhukasārivotpalalodhrakadambabalāmrajambūpallavaissadhānyāmlaṃ tailaṃ
                        sādhitamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>tathā kṣīrasarpirvisarpoktāni ca ghṛtāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.47"> unmanthe tīkṣṇaiḥ śirovirekaḥ | </p>
                    <p>tilasarṣapalodhraharidrādvayairudvartitāyāḥ
                        karṇapālyāstālīsatamālailākaṭphalarasāñjanairlepaḥ
                        tālapatryaśvagandhārkasaindhavāvalgujabījasurasalāṅgalikābhirgodhākulīravasāyuktaṃ
                        tailaṃ vipakvamabhyañjanam | </p>
                    <p>tailameva vā paṭolakaṭurohiṇīrasāñjanīśarīṣaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.48"> duḥkhavarddhane jambvāmrāśmantakapatrakvāthapariṣiktāṃ
                        karṇapālīṃ tailenābhyajya
                        yaṣṭīmadhukaharidrāprapauṇḍarīkamañjiṣṭhācūrṇenāvacūrṇayet | </p>
                    <p>lākṣāviḍaṅgapakvena tailenābhyañjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.49"> lehikāpiṭakāsu karṇapālīṃ bahuśo
                        gāmayāpaṇḍasvinnāmurabhrīmūtrapiṣṭaiḥ kṛmighnairālimpet | </p>
                    <p>kuṭajakarañjeṅgudabījāragvadhatvagbhirvā | </p>
                    <p>ebhireva ca sarvaissamaricanimbapatramadhūcchiṣṭaissarṣapatailaṃ siddhaṃ
                        lehikāvraṇaghno 'bhyaṅgaḥ paridahane jalajābhirasṛk srāvayet | </p>
                    <p>śītaiśca pradihyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.50"> sarveṣu ca pālīrogeṣu
                        snehasvedaśodhanābhyaṅgapradehanasyāsravisravaṇāni yathārhaṃ prayuñjīta | </p>
                    <p>prakopakāraṇāni ca pariharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.51"> utpacyamānāyāṃ tu pālyāṃ
                        sarjarasāpāmārgapaṭolanimbaniculatvagbhirālepaḥ | </p>
                    <p>utpuṭantyāṃ śigruśamyākapūtīkagovarāhapittagodhāvasāsapirbhiḥ | </p>
                    <p>śyāvāyāṃ gaurīsugandhāśyāmānantātaṇḍulīyakamūlaiḥ | </p>
                    <p>kaṇḍūmatyāṃ pāṭhānantātārkṣyaśaileyamākṣikaiḥ | </p>
                    <p>dahyamānāyāṃ kṣīrivṛkṣajīvanīyakalkamadhughṛtaiḥ | </p>
                    <p>vraṇitāyāṃ kṣaudrajīvanīyaiḥ | </p>
                    <p>kṛśāyāṃ godhāvarāhavasābhiḥ | </p>
                    <p>grathitāyāṃ granthiṃ pāṭayitvā vilikhya ca kṛṣṇāsaindhavamadhubhiḥ
                        pratisārayet | </p>
                    <p>snāvavatyāṃ madhumadhukamadhūkamadhuparṇībhirlepaḥ | </p>
                    <p>ebhireva ca yathāsvaṃ snehānabhyaṅgārthaṃ prakalpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.52"> atha rogato balādvā vicchinnaṃ karṇamanusandadhyāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.53"> samāsatastu pañcadaśa karṇasandhayaḥ prāyo
                        nāmānugatasaṃsthānasthānaviśeṣatayā sambhavanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.54"> tadyathā | </p>
                    <p>pṛthulāyatasamobhayapālīścakranebhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.55"> vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.56"> abhyantaradīrghapāliḥ kavāṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.57"> viparītorddhakavāṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.58"> hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.59"> aṇusthūlasamaviṣamapālirvyāyojimaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.60"> bāhyapālirgaṇḍādhāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.61"> atoviparītastvāsaṅgimaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.62"> apālirāhāryaḥ | </p>
                    <p>sa eva māṃsalapīṭho nirvedhimaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.63"> śuṣkaśaṣkulirutsannapāliḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.64"> itarālpapāliḥ saṅkṣiptaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.65"> anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayośca kṣīṇamāṃso hīnaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.66"> tanuviṣamapālavāllaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.67"> grathitanirmāṃsastabdhasirāvṛtasūkṣmapāliryaṣṭī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.68"> nirmāṃsasaṅkṣiptāgrāśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.69"> eṣāmādyā daśa sidhyanti | </p>
                    <p>na tvitare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.70"> tatra bāhyāyāṃ pālyāṃ dīrghāyāmābhyantaraḥ sandhiḥ | </p>
                    <p>tathetarāyāṃ bāhyaḥ | </p>
                    <p>samaḥ samayośca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.71"> aṇvādiviṣamayostu parasparaviparyayau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.72"> yā tvekaiva pālī sthūlā pṛthvī sthirā ca syāt tāṃ
                        dvidhā pāṭayitvopari chitvā sandadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.73"> gaṇḍotkṛttena vā saśoṇitena sānubandhena māṃsena pālīṃ
                        kalpayet | </p>
                    <p>yasya pālīdvayamapi nāsti tasyāpyeṣa eva vidhiḥ | </p>
                    <p>athavā samānavayodoṣādeḥ sañcārya karṇapīṭhaṃ samaṃ madhya niveśya varddhayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.74"> sandhānavidhiḥ punarāture grathitakeśānte
                        bandhanamupaghārite chedyabhedyalekhyairupapannairupapādya karṇaṃ
                        śoṇitamavekṣeta duṣṭamaduṣṭaṃ veti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.75"> tato vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe
                        kṣīraśītodakābhyāṃ śleṣmaduṣṭe vāruṇīsalilābhyāṃ prakṣālya
                        punaścāvalikhyānunnatamahīnaviṣamaṃ sandhiṃ niveśya tato
                        madhughṛtābhyāmabhyajya picuplotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇa
                        nātigāḍhamaśithilaṃ ca badhvā sirāvyathoktena kapālasya vā
                        cūrṇenāvakīryācārikamupadiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.76"> sandhimaśliṣyantaṃ kṣaumasūtreṇa sīvyet | </p>
                    <p>atikṣīṇapālikaṃ vā śoṇitāktena picunā veṣṭayet | </p>
                    <p>vraṇavaccainamupācaret | </p>
                    <p>tryahāccaturahādvā salilena pariṣicya picuṃ sūtraṃ cāpanayet | </p>
                    <p>na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā karṇaṃ sandadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.77"> tasya hi svayamapi sandhirviśliṣyate ādhmāyate
                        śyāvatāmupaiti pacyate śuṣyati cirādrohati rūḍhopyābharaṇaṃ na kṣamate | </p>
                    <p>saśophakaṇḍūsantāpo granthimāṃśca bhavati | </p>
                    <p>tatra ca yathāsvaṃ pratikurvīta | </p>
                    <p>duṣṭarakte ca raktamavasecayet | </p>
                    <p>kṣīṇaraktaṃ snehapānanasyamāṃsarasāśanābhyaṅgairbṛṃhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.78"> sarvatra caivamapi sopadravasandhau sandhiṃ vimucya
                        pūrvāpacāropasthāpitasmṛtiḥ samyaksandadhīteti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.79"> na karṇe śopharāgādiyukte sandhānamācaret | </p>
                    <p>na ghasmarasya nātyuṣṇe nāviśuddhatanorapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.80"> surūḍhaṃ jātaromāṇaṃ śliṣṭasandhiṃ samaṃ sthiram | </p>
                    <p>suvarṣmāṇamarogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivarddhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.81"> anyathā dāharuktodaśophāḥ syustatra kārayet | </p>
                    <p>śītānpradehasekādīn śuddhiṃ ca kledanāśinīm ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.82"> snehāvānūpajau tailaṃ sarpirlākṣārasaṃ samam | </p>
                    <p>sādhayenmadhuraskandhahayagandhāmayūrakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.83"> piṣṭairdaśaguṇakṣīre tatparaṃ karṇavarddhanam | </p>
                    <p>kaṭhināḥ sarujaḥ kṣāmāḥ pālyaḥ sveditamardditāḥ | </p>
                    <p>abhyaktāstena jāyante mṛdavo nīrujaḥ sthirāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.84"> bṛhatyau kacchurāṃ vāriśūkamarkajaṭāṃ ghṛtam | </p>
                    <p>mākṣikaṃ śaṅkhinīṃ tailaṃ saptāhaṃ tāmrabhājane | </p>
                    <p>thāpayet tatparaṃ karṇamālepāt poṣayet kṛśam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.85"> carmacaṭikā jalauko hayabandhā śabarakandakaṃ tulyam | </p>
                    <p>māhiṣanavanītayutaṃ kapitthagaṃ karṇavardhanaṃ sākṣāt | </p>
                    <p>kuryāccābhyañjanālepān paliśoṣe prakīrtitān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.86"> atha kuryādvayasthasya cchinnāṃ śuddhasya nāsikām | </p>
                    <p>chindyānnāsāsamaṃ patraṃ tattulyaṃ ca kapolataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.87"> tvaṅmāṃsaṃ nāsikāsanne rakṣastattanutāṃ nayet | </p>
                    <p>sīvyet gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sīvanyā picuyuktayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.88"> nāsācchedetha likhite parivartyopari tvacam | </p>
                    <p>kapolavadhraṃ sandadhyāt sīvyennāsāṃ ca yatnataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.89"> nāḍībhyāmutkṣipedantaḥ sukhocchvāsapravṛttaye | </p>
                    <p>āmatailena siktvānu pataṅgamadhukāñjanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.90"> śoṇitasthāpanaiścānyaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayet | </p>
                    <p>tato madhughṛtābhyaktaṃ badhvācārikamādiśet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.91"> jñātvāvasthāntaraṃ kuryāt sadyovraṇavidhiṃ tataḥ | </p>
                    <p>chindyādrūḍhedhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntācca carma tat | </p>
                    <p>sīvyettataśca suślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayet punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.92"> niveśite yathānyāsaṃ sadyaḥcchinnepyayaṃ vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.22.93"> nāḍīyogādvinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhiḥ ||</p>

                    <p>iti dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha trayoviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.23.1"> athāto nāsārogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.2"> avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ | </p>
                    <p>nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.3"> atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ | </p>
                    <p>kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ | </p>
                    <p>janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.4"> tatra vātāt pratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ | </p>
                    <p>ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.5"> kīṭakā iva sarpanti manyate parito bhruvau | </p>
                    <p>svarasādaścirāt pākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.6"> pittāttṛṣṇājvaraghrāṇāpiṭakāsambhavabhramāḥ | </p>
                    <p>nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.7"> kaphāt kāsoruciḥ śvāso vamathurgātragauravam | </p>
                    <p>mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.8"> sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.9"> duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk | </p>
                    <p>urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā | </p>
                    <p>kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.10"> sarva eva pratiśyāyā duṣṭatā yāntyupekṣitāḥ | </p>
                    <p>yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriyatāpanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.11"> sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ | </p>
                    <p>kupyatyakasmād bahuśo mukhadaurgandhyaśoṣakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.12"> nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ | </p>
                    <p>pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ | </p>
                    <p>mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.13"> pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ | </p>
                    <p>śleṣmā sucikkaṇaḥ pīto jñānaṃ ca rasagandhayoḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.14"> tīkṣṇāgrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ | </p>
                    <p>vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.15"> vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajam | </p>
                    <p>nivṛttaḥ kurute 'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.16"> śoṣayan nāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute 'nilaḥ | </p>
                    <p>śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ | </p>
                    <p>smṛto 'sau nāsikāśoṣaḥ nāsānāhe tu jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.17"> naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā | </p>
                    <p>niśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.18"> pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat | </p>
                    <p>sa ghrāṇapākaḥ srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.19"> accho jalopamo 'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.20"> kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ rudhvā srotāṃsyavīnasam | </p>
                    <p>kuryāt saghurghuraśvāsaṃ pīnasādhikavedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.21"> averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā | </p>
                    <p>ajasraṃ picchilaṃ śītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.22"> raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā | </p>
                    <p>bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīrptidahatīva ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.23"> tālumūle malairduṣṭe māruto mukhanāsikāt | </p>
                    <p>śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.24"> nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet | </p>
                    <p>tatpūyaraktamākhyātaṃ śirodāharujākaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.25"> pittaśleṣmāvaruddhontarnāsāyāṃ śoṣayenmarut | </p>
                    <p>kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.26"> arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.23.27"> sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaṃ pratataṃ kṣutam | </p>
                    <p>sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā | </p>
                    <p>aṣṭādaśānāmityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam ||</p>

                    <p>iti trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.1"> athāto nāsārogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.2"> sarveṣvādau pīnaseṣu
                        snehasvedavamanadhūmagaṇḍūṣasnigdhoṣṇabhojananivātaśayanāsanāni seveta
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.3"> pācanārthaṃ ca
                        guḍārdrakakṣīratrikaṭukājamāṃsamadyāmlabhojanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.4"> rohiṣājājīvacācorakopakuñcikātarkārīcāturjātakarajo
                        vastrāvabaddhaṃ muhurmuhurupajighnet | </p>
                    <p>ghṛtāktasaktūn mallakasampuṭe kṛtvā dhūmaṃ ca pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.5"> pakve tu śirovirecanamavapīḍaṃ ca yuñjyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.6"> nidānoktāni ca varjayet | </p>
                    <p>viśeṣeṇa śītāmbusnānapānātyuccopadhānānupadhānakrodhaśokān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.7"> atha vātapratiśyāye pūrvameva vātaharadravyavipakvaṃ
                        sasaindhavaṃ prātaḥ sarpiḥ pibenmahāṣaṭpalaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.8"> daśamūlakulatthakolayavaśuṣkamūlakavyoṣalavaṇapañcakaiḥ
                        sadadhi dhānyāmlaṃ sarpiḥ siddhamāhāre pāne ca praṇītaṃ
                        pratiśyāyayakṣmākāsaśvāsagrahaṇīgulmavibandhaghnam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.9"> jīrṇasnehaṃ jāṅgalarasena vyoṣadāḍimasaindhavavatā
                        bālamūlakarasena sarvadhānyayūṣeṇa vā bhojayet | </p>
                    <p>nāgaraṃ vā payasā pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.10"> kṛṣṇādaśamūlaśuṇṭhīyavairaṇḍamūlakkāthāsiddhena
                        payasottamāṅgaṃ svedayet | </p>
                    <p>tadeva ca pānabhojanayorvidadhyāt | </p>
                    <p>arditoktāṃśca svedān | </p>
                    <p>evamaparipacyamāne punaḥ punarnāḍīsvedaṃ vātaharaṃ cāsthāpanamanuvāsanaṃ
                        śirobastiṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.11"> pakve tu tailaṃ kṣavakacūrṇayuktaṃ sasaindhavaṃ
                        sarpirvā śirovirecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.12"> pittapratiśyāye
                        padmakośīrapaṭolasārivāvidārīśatāvarīkṣīridrumaśuṅgaśaṭhīkarkaṭākhyādurālabhānāmarddhaḍhakamaṣṭaguṇembhāsi
                        vipācya pādāvaśeṣe
                        madhukamṛdvīkācandanaśṛṅgāṭakakaśerukaśvetapākānyakṣamātrāṇi datvā
                        ghṛtaprasthaṃ payasā saha sādhayet | </p>
                    <p>tat prātaḥ pānāya yuñjyāt | </p>
                    <p>jīrṇe sukhoṣṇatoyapariṣiktaṃ sasaindhavena rasena bhojayet | </p>
                    <p>susnigdhaṃ virecayet drākṣāpaṭolaśrīparṇīmūrvātrivṛtkvāthena
                        trivṛtpathyāpūgaphalacūrṇānvitena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.13"> viriktabhuktasya śītaiḥ
                        śirovaktralepapariṣekakavalagrahān vitaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.14"> vyajanapavanavidhūyamānaśca
                        nīlaśādvalopavanaśiśirakarakiraṇadhārāgṛhāṇi seveta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.15"> tatra ca pakve doṣe śirovirekaṃ purāṇaghṛtena
                        sasaindhavena ghṛtamaṇḍena vā kaṭphalānvitena kuryāt | </p>
                    <p>viśuddhasrotasaśca jāṅgalarasena kṣīreṇa vā śītena bhojanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.16"> kaphaje tu yavakṣārāvacūrṇitamuṣṇodakānupānaṃ ghṛtaṃ
                        pāyayet | </p>
                    <p>jīrṇe ca tilamāṣapalalavatīṃ yavāgūm | </p>
                    <p>tato vāmanīyauṣadhakvāthasiddhayā sasarpiṣkayā saindhavamāṣacūrṇapragāḍhayā
                        peyayoṣṇāmbhasā ca vāmayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.17">
                        tatastīkṣṇadhūmakavalayavānnacaṇakaprāyāhāranāḍīsvaderupācaret | </p>
                    <p>arucigauravayostu viśodhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.18"> pakve kṣavakaviḍaṅgasaindhavādībhirnasyam | </p>
                    <p>tailāpluto nāgaracūrṇānuviddho mudga āhāro yathāsātmyaṃ ca rūkṣatīkṣṇoṣṇam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.19"> śuddhaghrāṇapathasya
                        devadārusaralakākolījīvakamadhukapippalyanantākṣīravipakvaṃ tailaṃ nasyam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.20"> sānnipātike doṣabalataḥ pratikuryāt | </p>
                    <p>rasāñjanātiviṣāmustabhadradārusādhitaṃ cātra tailaṃ nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.21"> raktaje paittiko raktapittoktaśca vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.22"> duṣṭapratiśyāye
                        vyoṣacitrakayavakṣārabījakaviḍaṅgapūtīkarañjatvaglavaṇatrayairmāṃsarasapratīvāpavipakvaṃ
                        sakṣaudraṃ sarpiḥ pāyayet | </p>
                    <p>jīrṇe ghṛte jāṅgalarasena talopasekaṃ bhojayet | </p>
                    <p>snigdhaṃ ca kaphapratiśyāyavadupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.23"> pakve 'vapīḍaṃ
                        vyoṣendrayavaviḍaṅgasārajīrakasaindhavairbastamūtrapiṣṭairdadyāt | </p>
                    <p>viśuddhaghrāṇasrotasaṃ ca punarupasnehya virecayet | </p>
                    <p>bhṛṣṭānyavān bhūstṛṇakāmrātakajīrakatrivṛtāyuktān gomūtreṇa kvāthayet | </p>
                    <p>taṃ kvāthamabhayānāgaramaricakramukasaindhavayāvaśūkacūrṇayuktaṃ
                        sabījapūrakarasaṃ pāyayet | </p>
                    <p>koṣṇodakaṃ cānukaṇṭhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.24"> viriktaṃ ca kāle
                        mustaharidrānāgarayavakṣārapūtīkarañjareṇukābhirajāvigotradadhibhiśca
                        siddhaṃ sarpirupayojayet | </p>
                    <p>tīkṣṇāni ca nirūhānuvāsanāni | </p>
                    <p>ariṣṭāṃśca pānārtham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.25"> evamapyaśāntau hiṅgukṣārāmaradāruvipakvaṃ ghṛtaṃ
                        māṃsarasānupānaṃ pibet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.26"> kośāmrapallavamūrvā
                        tarkārīṅgudīphalaphaṇijjakamahāpañcamūlakaṇṭakārikāsārivorupūgahiṃsrānimbaśigruphalarakṣoghnakṛmighnadantī
                        pūtikarañjapippalīvārtākabījāhimārakamūlatvakpatrapuṣpaphalairajāmūtrapiṣṭairajāśvaśakṛdrasayuktairdhūmavartiṃ
                        kṛtvā ghṛtābhyaktāṃ pātuṃ prayacchet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.27"> pippalīvardhamānaṃ copayuñjīta | </p>
                    <p>kṛmighnaiśca yogairyāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.28"> bhṛśakṣavathau puṭake ca
                        nimbakaṭphalakuṣṭhamaricacūrṇaiḥ kledanāya pradhamanam | </p>
                    <p>pippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgamṛdvīkākaṣāyakalkavipakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā nāvanam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.29"> nāsāśoṣe balātailaṃ pāne śirobastau ca | </p>
                    <p>snigdhasya svedaḥ | </p>
                    <p>kṣīrasarpirnasyaṃ madhuravargasādhitaṃ vā tailam | </p>
                    <p>snehiko dhūmaḥ | </p>
                    <p>tathā nāsānāhe 'pi | </p>
                    <p>evamanupaśame śirovirekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.30"> nāsāpāke dīptau ca jālaukobhirasravisrāvaṇam | </p>
                    <p>śītairūrdhvādhovirekalepasekāḥ | </p>
                    <p>nāsāsrāve tīkṣṇaṃ nasyaṃ dhūmaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.31"> avīnase pūtināse ca
                        guḍamaricahiṅguśivāṭikāviḍaṅgairajāmūtrapiṣṭairnasyam | </p>
                    <p>kaphapratiśyāyavacca snehasvedavamanāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.32"> vamitavato
                        nirguṇḍīśigrutarkārīphaṇijjakakṣavakasurasārjakapatrasvarasena sārṣapaṃ
                        pīlujaṃ vā tailaṃ vipācya nasyaṃ vidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.33">
                        lākṣāviḍaṅgapippalīlavaṅgakṣavakaniśākuṣṭhavacākarañjikākalkairvā tilatailam
                        | </p>
                    <p>śigrubṛhatīdantīmūlabilvavyoṣasurasasaindhavairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.34"> utpannamātraṃ pūyaraktaṃ raktapratiśyāyavaccikitset | </p>
                    <p>pravṛddhaṃ nāḍīvraṇavat | </p>
                    <p>kṛtavamanasya cāsya nasyadhūmau prayojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.35"> arśāṃsi vidhivat kṣāreṇāgninā vā dahet | </p>
                    <p>sthūlāni tu śastreṇa spṛṣṭvā dāhānantaraṃ śītāṃ kriyāṃ yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.36"> vartiṃ ca nāsāyāṃ
                        kumbhanikumbhāgnikasaindhavapippalīmanaśśilālakalkamadhughṛtapradigdhām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.37">
                        tuvarikābibhītakaharidrālodhrapriyaṅgukarañjikākalkaguḍodakavipakvaṃ tailaṃ
                        nāvanam | </p>
                    <p>karañjakalodhrotpalamadhukatindukāsthitriphalākhadirasāravipakvaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.38"> yathādoṣaṃ ca snehavamanavirekādīn praṇidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.39"> arbudaṃ baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa mūle samaṃ
                        chindyāt | </p>
                    <p>chinnaṃ cocchiṅkhayet | </p>
                    <p>calapramṛṣṭaṃ ca vraṇaṃ śalākayā dahettailena vā | </p>
                    <p>agnidagdhaṃ mraṅkṣayettataḥ śiśiraiḥ pradehaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.40"> uparūḍhavraṇasya lodhrāvāpaṃ
                        tīkṣṇoṣṇalavaṇadravyagomūtrayuktaṃ sārṣapaṃ kārañjaṃ vā tailaṃ nāvanam | </p>
                    <p>pittaje raktaje vārbude godantasaindhavālakāsīsakāṃsyanīlairambupiṣṭairālepaḥ
                        | </p>
                    <p>tataśca śītāḥ pradehasekāḥ | </p>
                    <p>śītaireva ca sādhitāni ghṛtānyabhyaṅganasyapānāni ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.41"> māṃsamedaḥ sannipātārśorbudāni caivaṃ sādhayediti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.24.42"> upasaṃharati | </p>
                    <p>hīnacchedāt punarbṛddhiraticchedāt svarakṣayaḥ | </p>
                    <p>gandhājñānaṃ ca vīsarpo mūrcchā chindyādataḥ samam ||</p>

                    <p>iti caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.25.1"> athāto mukharogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.2"> mātsyamahiṣavārāhapiśitāmakamūlakam | </p>
                    <p>māṣasūpadadhikṣīraśuktekṣurasaphāṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.3"> avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam | </p>
                    <p>dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham | </p>
                    <p>kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.4"> tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhākṛtaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.5"> oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau | </p>
                    <p>dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.6"> pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau | </p>
                    <p>piṭakābhirbahukledāvāśupākau #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.25.7"> kaphāt punaḥ | </p>
                    <p>śītāsahau gurū śūnau savarṇapiṭakācitau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.8"> sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau | </p>
                    <p>akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.9"> raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau | </p>
                    <p>kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakterbudaṃ bhavet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.10"> māṃsapiṇḍopamau māṃsāt syātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.11"> tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.12"> kṣatajāvavadīryete pāṭyete cāsakṛt punaḥ | </p>
                    <p>grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.13"> jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.14"> gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāharujānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.15"> vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ | </p>
                    <p>dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.16"> dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ | </p>
                    <p>bhavantyamlāśanenaiva sarujaścalitā iva ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.17"> dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ | </p>
                    <p>cālaśvaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.18"> karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudbhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.19"> dantodhikodhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalavarddhanaḥ | </p>
                    <p>jāyamāne 'tirugdante jāte tatra tu śāmyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.20"> adhāvanānmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ | </p>
                    <p>pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.25.21"> sāpyupekṣitā | </p>
                    <p>śātayatyaṇuśo dantakapālāni kapālikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.22"> śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.25.23"> samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ | </p>
                    <p>śoṣite majjñi suṣire dantennamalapūrite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.24"> pūtitvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ | </p>
                    <p>ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambhositaścalaḥ | </p>
                    <p>pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.25"> śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam | </p>
                    <p>śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca | </p>
                    <p>śītādosau #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.25.26"> upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ | </p>
                    <p>dantamāṃsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.27"> kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantesṛjisthite | </p>
                    <p>calā mandarujo dantāḥ pūtivaktraṃ ca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.28"> dantayostriṣu vā śopho badarasthinibho ghanaḥ | </p>
                    <p>kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.29"> dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ | </p>
                    <p>sarugdāhaḥ sravet bhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.30"> śvayathurdantamūleṣu rujāvānraktapittajaḥ | </p>
                    <p>lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.31"> sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ | </p>
                    <p>mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.32"> dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ | </p>
                    <p>pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā sodhimāṃsakaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.33"> ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | </p>
                    <p>yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbhobhighātajaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.34"> dantamāṃsāśritānrogān yaḥ sādhyānapyupekṣate | </p>
                    <p>antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim | </p>
                    <p>pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.35"> tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.36"> śākapatrakharāsrastā sphuṭitā vātadūṣitā | </p>
                    <p>jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāṃsāṅkuraiścitā | </p>
                    <p>śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.37"> kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ | </p>
                    <p>matsyagandhirbhavet pakvaḥ solaso māṃsaśātanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.38"> prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ | </p>
                    <p>sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ | </p>
                    <p>adhijihvaḥ sarukkaṇḍūvākyāhāravighātakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.39"> tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.40"> tālumāṃsenilādduṣṭe piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ | </p>
                    <p>bahvyo ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.41"> tālumūle kaphātsāsrānmatsyabastinibho mṛduḥ | </p>
                    <p>pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāramīrayan | </p>
                    <p>kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.42"> tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.43"> padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.44"> kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.45"> kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.46"> pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.47"> vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.48"> jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ | </p>
                    <p>māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.49"> kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī | </p>
                    <p>pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.50"> kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā | </p>
                    <p>kaphena picchilā pāṇḍurasṛjā sphoṭakācitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.51"> taptāṅgāranibhā karṇarukvarī pittajākṛtiḥ | </p>
                    <p>gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.52"> doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavat grathitonnataḥ | </p>
                    <p>śūkakaṇṭakavat kaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.53"> vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛt galapārśvagaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.54"> hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ | </p>
                    <p>picchilo mandarukśophaḥ kaṭhinastuṇḍikerikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.55"> bāhyāntaḥśvavathurghoro galamārgārgalopamaḥ | </p>
                    <p>galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.56"> valayaṃ nātirukśophastadvadevāyatonnataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.57"> māṃsakīlo gale doṣairekonekothavālparuk | </p>
                    <p>kṛcchrochvāsobhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.58"> bhūrimāṃsākuṅravṛtā tīvratṛṅjvaramūrddharuk | </p>
                    <p>śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.59"> vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ | </p>
                    <p>pūtipūyanibhāsnāvī śvayathurgalavidradhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.60"> jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ | </p>
                    <p>janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.61"> pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavet bahiḥ | </p>
                    <p>varddhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate niruk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.62"> kṛṣṇāruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇarājimān | </p>
                    <p>vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.63"> sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt | </p>
                    <p>vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.64"> medasā śleṣmavaddhānivṛdhyoḥ sonuvidhīyate | </p>
                    <p>dehaṃ vṛddhasya kurute gale śabdaṃ svare 'lpatā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.65"> śleṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ | </p>
                    <p>tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahānilāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.66"> karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro 'nilaḥ | </p>
                    <p>sañcāriṇo 'ruṇānrūkṣāno ṣṭhau tāmrau calatvacau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.67"> jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā | </p>
                    <p>vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.68"> adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ | </p>
                    <p>yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.69"> mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā | </p>
                    <p>kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktaje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.70"> kvaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.71"> antaḥ kapolamāśritya śyāvapāṇḍu kaphorbudam | </p>
                    <p>kuryāttat ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.72"> mukhapāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.73"> pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.74"> auṣṭhe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale | </p>
                    <p>vaktre sarvatra cetyuktā pañcasaptatirāmayāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.75"> ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ | </p>
                    <p>aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt teṣvanupakramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.76"> karālo māṃsaraktoṣṭhāvarbudāni jalādvinā | </p>
                    <p>kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣiro mahān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.77"> svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ | </p>
                    <p>nāḍyoṣṭhakopau nicayādraktāt sarvaiśca rohiṇī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.25.78"> daśane svarabhraṃśī kṛcchrocchavāso 'tivatsaraḥ | </p>
                    <p>yāpyastu harṣo bhedaśca śeṣān śastrauṣadhairjayet ||</p>

                    <p>iti pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ṣaṭviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.26.1"> athāto mukharogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.2"> snigdhasvinnasya khaṇḍauṣṭhasyauṣṭhāntau vilikhya
                        suśliṣṭau kṣaumasūtreṇa sīvyet | </p>
                    <p>śatadhautaghṛtābhyaktāṃ cāsmai kabalikāṃ vraṇasyopari dadyāt | </p>
                    <p>praklinnaṃ ca vraṇaṃ vraṇacikitsayā sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.3">
                        jyotiṣmatīlodhramadhukapaṭolotpalakākamācīśrāvaṇīsārivābhistailaṃ
                        vipakvamabhyañjanācchodhanaropaṇam | </p>
                    <p>tathā vātaharamadhurauṣadhasiddhaṃ tailaṃ nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.4"> vātaja auṣṭhakope
                        devadāruguggulusarjarasamadhūcchiṣṭasiddhena mahāsnehenābhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>tenaiva samadhukacūrṇena pratisāraṇām | </p>
                    <p>tadabhyaktena picunā pracchādanam | </p>
                    <p>eraṇḍapallavaiḥ kṣīrakvathitairnāḍīsvedaḥ khaṇḍauṣṭhoktaṃ nāvanaṃ śiro
                        'bhyaṅgaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.5"> pittotthe 'bhighātaje ca jālaukobhirvisrāvaṇam | </p>
                    <p>pattaṅgayaṣṭīchinnaruhāvipakvaṃ sarpirabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>madhumadhukalodhrasarjarasaiḥ pratisāraṇam | </p>
                    <p>pittavidradhivacca cikitsā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.6"> raktajepyacirotthite paittikavat pratikuryāt | </p>
                    <p>kaphaje jalaukobhiḥ śākādipatrairvā raktaṃ visrāvya
                        vyoṣapāṭhāyavakṣārasvarjikākṣāraiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet | </p>
                    <p>kuṣṭhatagaradantīśyāmābiḍaharitālaviḍaṅgairvā | </p>
                    <p>svedanasyadhūmakavalāṃśca kaphaghnānavacārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.7"> medoje dantacchadaṃ svedayitvā vṛddhipatreṇa vipāṭya
                        śuddhamedasamagninānupacaret | </p>
                    <p>kaphajoktaiśca pratisāraṇam | </p>
                    <p>jalārbudoktaṃ tailaṃ ropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.8"> jalārbudaṃ bhitvā viśodhya
                        trikaṭukaṭukātejovatīyavakṣārasvarjikāsaindhavakāsīsacūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ
                        pratisārayet | </p>
                    <p>avagāḍhamativṛddhaṃ vā kṣāreṇāgninā vā dahet
                        haridrālodhramadhukamālatīhareṇutagarairvipakvaṃ tailaṃ ropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.9"> gaṇḍālajīmapakvāṃ śophavadvidagdhāmupanāhya pakvāṃ
                        vidārya vraṇavat sādhayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.10"> śītadantasyoṣṇāmubusvinnasya vrīhimukhena pālīṃ
                        likhitvā picutailena dahet | </p>
                    <p>pratisārayecca
                        priyaṅgujambvasthidāḍimatvaktriphalārasāñjanasaindhavaśuṇṭhīmustacūrṇaiḥ
                        samadhughṛtaiḥ | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣakaṣāyo gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>aṇutailaṃ nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.11"> dantaharṣe bhede ca vātaharasiddhaṃ
                        tailamelākuṣṭhapāṭalīsvagvipakvo majjā vā gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>snigdhāśca nasyādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.12"> dantacāle daśamūlakvāthena tailasarpirvasākṣaudraiśca
                        kavalaḥ | </p>
                    <p>pippalīsaindhavatutthalodhrapataṅgasrotojamustātriphalāḥ pratisāraṇam | </p>
                    <p>niyataṃ ca snaihikadhūmapāyī snigdhamadhurāhāro visrāvaṇaparaḥ syāt | </p>
                    <p>candanapadmakamadhukavidārīkaśerukanīlotpalamṛdvīkājīvakarṣabhakaśarkarāṇāṃ
                        pratyekaṃ palena kṣīreṇa ca māṃsarasadviguṇena tailaprasthaṃ vipācayet | </p>
                    <p>etannasyagaṇḍūṣaprayogāt paraṃ daśananayanaśravaṇabalakaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.13"> adhidantakaṃ kṣāreṇālipya jarjaraṃ vijñāya
                        kṛmidantakavidhinotpāḍya tadvadevopacaret | </p>
                    <p>anavasthitaśoṇitaṃ ca dagdhvā vraṇavadupakrameta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.14"> dantaśarkarāṃ dantamūlānyapīḍayan dantalekhanena
                        vilikhya kṣāratailenāvasecayet | </p>
                    <p>mūṣākūrpapāṭalītvakcūrṇena pratisāraṇam | </p>
                    <p>sadā ca dantadhāvanādīn seveta | </p>
                    <p>dantaharṣoktaṃ ca kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.15"> kapālikāyāmetadeva viśeṣataḥ śīlayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.16"> kṛmidantake suṣiraṃ guḍena madhūcchiṣṭena sarpiṣa
                        vāpūrayitvā taptayā kubjaśalākayā dahet | </p>
                    <p>saptacchardākakṣīraṃ vā pūraṇam | </p>
                    <p>sarṣapakarañjatailaṃ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.17">
                        hiṅguviḍaṅgasvarjikākaṭphalakāsīsakuṣṭhacūrṇastāntavabaddho dantasyopari
                        tiṣṭhan rujamapaharati | </p>
                    <p>kunduruṣkacūrṇo vā | </p>
                    <p>ebhireva ca siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>dṛḍhagūḍhamūlamāṃse saruje visrāvaṇam | </p>
                    <p>bhagnasphuṭitavivarṇasuptacalasya sarujasya ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.18"> evamanupaśame sandaṃśayantreṇa dantamāyataṃ gṛhītvā
                        vicālya śasreṇa pārśvebhyo mokṣayitvoddharet | </p>
                    <p>dantanirghātanenotpīḍya mudgareṇāśmanā vā nirghātayet | </p>
                    <p>na tūttaraṃ dantam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.19"> tasyoddharaṇācchoṇitātyayastataścendriyabhraṃśo vāta
                        vyādhirvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.20"> prakṣālitamukhaśca samadhukacūrṇaṃ tailaṃ madhu vā
                        gaṇḍūṣaṃ dhārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.21"> vidārīmadhukaśṛṅgāṭakakaśerukābhistailaṃ daśaguṇe
                        payasi siddhaṃ nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.22"> uttaradantoddharaṇepyayameva pratīkāraḥ | </p>
                    <p>śītopacāraśca sutarām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.23"> śītāde śoṇitaṃ visrāvya
                        rasāñjanamustatriphalārjunatvakpriyaṅgumahauṣadhakaṣāyaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet | </p>
                    <p>ebhireva ca sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ | </p>
                    <p>madhuravargasiddhaṃ tailaṃ nasyam | </p>
                    <p>tejovatīvyoṣaharidrādvayakuṣṭhapāṭhākaṭurohiṇīlodhrasamaṅgāmustaiḥ
                        pratisāraṇaṃ sarvadantamāṃsāmayeṣu kaṇḍūśvayathuvedanāraktasrutiharam | </p>
                    <p>tathā vyāṣayavakṣāramanaśśilāsaindhavadārvītvagbhiḥ ebhirevāṣairdhaguṭikā
                        sarvamukharogaharā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.24"> upakuśe sukhoṣṇāmbusvinnānyutsannāni
                        dantamāṃsānyavalikhenmaṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā | </p>
                    <p>tataḥ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>maricakuṣṭhamadhukapriyaṅgulākṣāpataṅgagairikarasāñjanaśuṇṭhīsaindhavairmadhughṛtamaṇḍayuktaiḥ
                        pratisāraṇam | </p>
                    <p>pṛthakparṇīviḍaṅgavidārīmadhukapayasyāsuradāruvipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ
                        ca | </p>
                    <p>madhuravargasiddhameva vā sarpiḥ punaḥ punaśca rudhirāvasekaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.25"> dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite
                        svarjikāmadhukaśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.26"> dantavidradhau tiktakaṭukaṣāyoṣṇaiḥ samūtraiḥ kabalo
                        lepaśca | </p>
                    <p>vṛścikālīkuṣṭhakaṭukāyavakṣāraiḥ pratisāraṇam | </p>
                    <p>taṃ ca pākato rūkṣaśītairantarbahiḥ prayuktairvārayet | </p>
                    <p>pakve tu pāṭanamavagāḍhe dāhaḥ | </p>
                    <p>triphalāsumanoriṣṭhakvātho gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>yaṣṭīmadhukasiddhaḥ sarpirmaṇḍo nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.27"> suṣire chinnalikhite
                        lodhramustatriphalākiṃśukapataṅgatārkṣyaśailaśatapuṣpākaṭphalairavagharṣaḥ | </p>
                    <p>teṣāmeva kvātho gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>kṣīrivṛkṣakiṃśukāmalakānāṃ vā | </p>
                    <p>gairikotpalamadhūkasārivācandanaprapauṇḍakaśarkarānantālodhrāgarusiddhaṃ
                        tailaṃ nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.28"> adhimāṃsakamacirotthitaṃ srāvayet | </p>
                    <p>vivṛddhantu baḍiśena macuṭyā vā gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chitvā tīkṣṇaiḥ
                        pratisārayet | </p>
                    <p>kaṭutīkṣṇaiḥ kavalastailaṃ vā yavakṣārāvacūrṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.29"> vidarbhe dantamūlāni śastreṇa viśodhya kṣāraṃ prayujya
                        ghṛtamaṇḍaṃ gaṇḍūṣe dadyāt | </p>
                    <p>lodhrapataṅgamañjiṣṭhāmadhukacūrṇaḥ pratisāraṇam | </p>
                    <p>kākolīyaṣṭīmadhuśarkarāvipakvaṃ tailaṃ nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.30"> dantanāḍīmeṣayitvā saṃvṛtāṃ śastreṇa vivṛtayitvā
                        tadāśritaṃ dantamaśeṣamuddhṛtya śalākayā dahet | </p>
                    <p>kubjāmavagāḍhāmanekagatiṃ vā guḍamadhusikthānyatamapūrṇām | </p>
                    <p>tataḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa gaṇḍūṣaṃ dhārayet | </p>
                    <p>tatsiddhena vā tailena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.31"> dantīkhadirasāramadanasvādukaṇṭakakvāthe
                        lodhravālakośīradevadārumañjiṣṭhāmadhukakalkavipakvaṃ tailaṃ sarṣapatailaṃ
                        vā nāḍīśodhanaropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.32">
                        prapauṇḍarīkaharidrādvayamadhukamadhūcchiṣṭalodhrakaṭukīśarkarāpadmakacandanamūrvopodakāvāstukataṇḍulīyakamañjiṣṭhāmlīkākapitthapatrairvā
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.33"> nasyaṃ ca
                        viḍaṅgamadhukamustanirguṇḍīkhadiramañjiṣṭhośīrasuratarusiddhaṃ tailaṃ | </p>
                    <p>dhūmāsṛksrāvaṇanāvanāni śīlayet | </p>
                    <p>nāḍīsādhanaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.34"> vātajeṣu jihvākaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopokto vidhiḥ | </p>
                    <p>pittajeṣu vighṛṣṭasrutarudhireṣu svādubhirdravyairavagharṣaṇagaṇḍūṣanāvanāni
                        kuryāt | </p>
                    <p>tadvat kaphajeṣu tīkṣṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.35"> jihvālase navotthite tīkṣṇāḥ pratisāraṇādayaḥ | </p>
                    <p>na cātra śastramavacārayet | </p>
                    <p>sirāṃ tu vidhyet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.36"> adhijihvāmunnamya baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa
                        chidyāt | </p>
                    <p>tīkṣṇāśca nasyādayaḥ | </p>
                    <p>upajihvāṃ śākapatreṇāṅguliśastreṇa vā visrāvya yavakṣāreṇa pratisārayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.37"> galaśuṇḍikāṃ kaphaghnairupācaret | </p>
                    <p>vṛddhāyāṃ tūrvārubījanibhamasirātatamagramuparijivhāyāniviṣṭaṃ baḍiśena
                        mucuṭyā vā vastraveṣṭitābhyāṃ vāmāṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ gṛhītvā maṇḍalāgreṇa
                        nātyagre nātimūle chindyāt | </p>
                    <p>agracchedādanupaśamaḥ śopho lālādivṛddhirvā | </p>
                    <p>aticchedācchoṇitakṣayeṇa maraṇam | </p>
                    <p>samyakcchinnāyāṃ pūrvavat pratisāraṇādayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.38"> tālusaṅghāte puppuṭe kacchape ca nave vidhirayam | </p>
                    <p>śastrakarmaṇi tu viśeṣaḥ | </p>
                    <p>atra hi vilekhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.39"> tālupāke tvapakvasya śvaythoḥ kāsīsarasāñjanakṣaudraiḥ
                        pratisāraṇam | </p>
                    <p>madhurakaṣāyaiḥ śītairgaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>pakvasya maṇḍalāgreṇāṣṭāpadavat bhedanam tīkṣṇairavagharṣaṇam | </p>
                    <p>paṭolāriṣṭajātīkaravīraguḍūcīvṛṣakaṭukāharidrādvayavetrāgrakaṇṭakārikākvāthaḥ
                        kavalo madhu tailaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.40"> tāluśoṣe madhukapippalīnāgarasiddhaṃ sarpiruttaraṃ
                        bhaktikaṃ satṛṣṇaḥ pibet | </p>
                    <p>amlaiścāsya gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>payasyāmadhūkamadhūlikāvipakvaṃ kṣīrasarpirnasyam | </p>
                    <p>snigdho dhūmaḥ | </p>
                    <p>tṛṣṇāghnamannapānam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.41"> kaṇṭharogeṣu tu jvarādyanupadruteṣu
                        kaṭunīkṣṇairnasyāvagharṣaṇagaṇḍūṣādayaḥ sirāvyadho
                        rasāñjanendrayavadārvīnimbakvāthaḥ pānam | </p>
                    <p>vyoṣayavakṣāradārvīrasāñjanatejovatīpāṭhānimbatvaktriphalācitrakaiḥ
                        śuktagomūtrakvathitaiḥ kavalo guṭikā vā pratisāraṇam | </p>
                    <p>tālīsapatragṛhadhūmapañcakolakailāmaricapalāśamuṣkakakṣārayavakṣārairyavakvāthena
                        guṭikāḥ kṛtāḥ sarvakaṇṭharogeṣvamṛtopamāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.42"> atha vātarohiṇīkāmantarbahiḥ svinnāmaṅguliśastrakeṇa
                        madhulavaṇagarbheṇa vā nakhena visrāvya tīkṣṇaiḥ pratisārayet | </p>
                    <p>mahāpañcamūlakvātho gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>elāpunarnavasiṃhīkapitthakalkapayovipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nāvanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.43"> pittajāmapyevaṃ visrāvya
                        pataṅgaśarkarālodhrapriyaṅgubhiḥ pratisārayet | </p>
                    <p>eṣāmeva kaṣāyo gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>drākṣāparūṣakośīramadhukacandanakvātho vā | </p>
                    <p>triphalātilvakaśyāmāśrīparṇītvaṅmadhuyaṣṭikābhirdaśaguṇe payasi siddhaṃ
                        sarpirnasyakavalabhojaneṣu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.44"> raktajāmapyevaṃ pratyākhyāyopakramet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.45"> ślaiṣmikīṃ svedayitvā vilikhya
                        kaṭukavargeṇāgāradhūmatriphalāsaindhavayuktena pratisārayet | </p>
                    <p>tadvidhāśca gaṇḍūṣāḥ | </p>
                    <p>nimbajātyapāmārgaviḍaṅgavipakvaṃ tailaṃ nasyam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.46"> śālūkavṛndatuṇḍikerīgilāyuṣvapyeṣa eva vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.47"> galavidradhau visrāvitāyāṃ
                        lodhravarārasāñjanapataṅgagairikarocanāpippalīsaindhavacūrṇairavagharṣaṇam | </p>
                    <p>ebhireva kvathitairgaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>kirātatiktakalodhradārvī
                        śatapuṣpānimbapatrakuṣṭhailāguḍūcīcitrakatagaramustākvātha kalkavipakvaṃ
                        tailaṃ nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.48"> galagaṇḍamanilajaṃ svedayitvā visrāvayet rūḍhavraṇa ca
                        tilapriyālalaṭvāmūlakaśaṇātasībījairupanāhayet | </p>
                    <p>tilvakāgnimanthapunarnavakālāmṛtāsaubhāñjanaka
                        gajapippalyekaiṣikārkamūlakaraghāṭakapuṣpaiḥ surāmlapiṣṭaiḥ punaḥ
                        punarlepayet | </p>
                    <p>nimbaguḍūcīkuṭajahaṃsapādīkṛṣṇābalādvayadevadārusiddhaṃ ca tailaṃ pāyayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.49"> ślaiṣmikepyayameva vidhiḥ tīkṣṇatarāśca
                        svedapralepādayaḥ | </p>
                    <p>viśalyātiviṣāviṣāṇikāśukanāsājagandhāguñjāphalakaṭukālābubhiḥ | </p>
                    <p>palāśakṣārambupiṣṭaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ | </p>
                    <p>vatsakādinā pañcalavaṇayuktena siddhaṃ tailaṃ pānam | </p>
                    <p>tīkṣṇāṃśca vamanādīn śīlayet | </p>
                    <p>paryāyataśca svedaṃ śoṇitāvasecanaṃ ca | </p>
                    <p>tathānupaśame pācayitvā vraṇavadubhāvapyupācaret | </p>
                    <p>yavānnamudgādiyūṣāṃca vyoṣotkaṭān pānabhojanayorvidadhyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.50"> medāja svinnasya sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>pūrvoktāḥ pralepāḥ prātaḥ prātaścāsanādisārarajo gomūtreṇa pibet | </p>
                    <p>evamapyaśāntau śastreṇa vidārya medo viśodhya sīvyet | </p>
                    <p>dāhayogyaṃ vā vasāghṛtakṣaudrānyatamena yathāvaddahet | </p>
                    <p>rocanākāsīsatutthakacūrṇitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanaropaṇam | </p>
                    <p>asanādisāragopurīṣabhasmayuktaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.51"> mukhapākeṣu sāmānyatastriphalākvātho madhumānanye ca
                        tiktakaṭukakaṣāyā mukhadhāvanāḥ | </p>
                    <p>mṛdvīkāpāṭhājātīmātuluṅgārjunapatrajīvakapallavānāmanabhyavaharatā carvaṇam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.52"> dāruharidrārdhatulāṃ viṃśatiguṇe 'mbhasi śrapayitvā
                        taṃ kvāthaṃ sagairikamādarvīpralepāt sādhitaṃ kṣaudrayuktaṃ ghṛtabhājane
                        nidadhyāt | </p>
                    <p>etanniṣṭhīvanaṃ sarvamukhāmayanāḍīghnam | </p>
                    <p>ayameva ca pṛthakkalpo
                        yaṣṭīmadhukapaṭolīnimbāṭarūṣakajātīlodhrārimedatriphalājambūkhadiratvacām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.53"> yavakṣārabhāgāḥ sapta suvarṇagairikāt bhāgadvayaṃ
                        mūrvākaṭukātiviṣāmalakānāmeko bhāgastat sarvaṃ kutalakṣārodakapiṣṭaṃ guṭikāḥ
                        kṛtvā khādenniṣṭhīvecca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.54"> khadirasāratulāmarimedatulādvayaṃ ca toyavahe
                        'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayedavatāritaṃ parisrutaṃ ca punarāghanībhāvāt | </p>
                    <p>ghanībhūte śīte ca kārṣikāṇi ślakṣṇīkṛtāni
                        prakṣipeccandanapadmakośīravālakamañjiṣṭhādhātakīmustaprapauṇḍarīkamadhukatriphalācāturjātakalākṣānaladatārkṣyaśailalodhradvirajanīsamaṅgāpāṭhākaṭphalaileyapataṅgāgarugairikāñjanāni
                        | </p>
                    <p>pālikāṃśca jātīphalalavaṅgakaṅkolakebukān | </p>
                    <p>karppūrārddhakuḍavaṃ ca | </p>
                    <p>tā guṭikā vadanasthāḥ sarvān mukharogān jayanti | </p>
                    <p>saurabhaṃ saumanasyaṃ ruciṃ ca janayanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.55"> eṣāmeva ca kalkakaṣāyaistailaṃ sādhitaṃ kavale
                        niyuñjyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.56"> tatra vātaje mukhapāke
                        daśamūlakākolīrāsnāmadhukasārivākvāthena kuṣṭhakalkena ca siddhaṃ tailaṃ
                        nasyaṃ gaṇḍūṣaśca | </p>
                    <p>snaihiko dhūmaḥ | </p>
                    <p>pippalyelālavaṇottamaiḥ pratisārayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.57"> paittike kṣīrekṣurasadrākṣāśarkarodakairgaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>madhuradravyasiddhaṃ payaḥ pānaṃ kavalo nasyaṃ ca | </p>
                    <p>padmakasamaṅgāmañjiṣṭhālodhradhātakīvipakvaḥ sarpirmaṇḍo nāvanam | </p>
                    <p>madayantikāpatairniṣṭhīvanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.58"> kaphaje kaṭukakṣāralavaṇaiḥ pratisāraṇam | </p>
                    <p>sthirāsu tu piṭakāsu prākśākādipatreṇa lekhanam | </p>
                    <p>muṣkakapalāśāmalakīkṣāragomūtrairgaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>tadvipakvaṃ ca tailam | </p>
                    <p>nirguṇḍīphaṇijjakārjakasurasapatrairniṣṭīvanam | </p>
                    <p>devadārupāṭhātiviṣādantīndrayavakaṭukāgomūtreṇa kalkatāḥ kvathitā vā pītāḥ
                        sarvakaphāmayān nighnanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.59"> raktaje pittavat siddhiḥ | </p>
                    <p>sarvaje yathādoṣodayam | </p>
                    <p>rocanākāsīsasaurāṣṭrikārasāñjanāni mocaraso madhu caikato vipakvaṃ
                        lohabhājanasthaṃ kalkaṃ viśuṣkaṃ curṇīkṛtaṃ madhunā vraṇalepaṃ kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.60"> atha sarvasaramarbudamacirotthitamavṛddhaṃ
                        maṇḍalāgreṇa chitvā muṣkakabhasmanā madhumiśreṇa pratisārayet
                        svarjikāśuṇṭhīcūrṇena vā | </p>
                    <p>madhutailaṃ nimbaguḍūcīkvāthaśca gaṇḍūṣaḥ | </p>
                    <p>yavānnabhojī tīkṣṇāni kavalābhyaṅganasyānyācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.61"> pūtimukhaṃ snigdhasvinnaṃ vāmayitvā
                        śirovirekairupācaret | </p>
                    <p>tataḥ svarjikāhiṅgugṛhadhūmamanaśśilailāśuṇṭhīviḍaṅgatejovatībhirguṭikāḥ
                        kṛtvā madhudrutā mukhapariśodhanārthaṃ dadyāt | </p>
                    <p>samaṅgādhātakīpadmalodhrapriyaṅgucūrṇaiḥ salilamavacūrṇitaṃ mukhadhāvanam | </p>
                    <p>śītādopakuśoktaṃ ca kuryāt nasyadhūmakavalāṃśca śīlayet | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.62"> mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ | </p>
                    <p>tasmātteṣāmasakṛdrudhiraṃ visrāvayedduṣṭam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.63"> kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāḥ kaṭukatiktāḥ | </p>
                    <p>prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.64"> yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥkṣāroṣitairapasnehāḥ | </p>
                    <p>yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.26.65"> prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate
                        pramādavataḥ | </p>
                    <p>kaṇṭhāmayāścikitsitamato drutaṃ teṣu kurvīta ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.27.1"> athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.2"> dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ | </p>
                    <p>utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.3"> atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ | </p>
                    <p>upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥ pratatekṣaṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.4"> asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ | </p>
                    <p>janayantyāmayān doṣāḥ #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.27.5"> tatra mārutakopataḥ ||</p>

                    <p>nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā | </p>
                    <p>bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.6"> bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī | </p>
                    <p>ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.7"> sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ | </p>
                    <p>prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo 'kasmādvyathāśamau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.8"> mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate | </p>
                    <p>śirastāpo 'yam #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.27.9"> ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ | </p>
                    <p>pakṣāt kupyati māsādvā svayamevopaśāmyati | </p>
                    <p>ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.10"> śirobhitāpe pittotthe śirodhūmāyanaṃ jvaraḥ | </p>
                    <p>svedo 'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.11"> aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā | </p>
                    <p>sirāniṣpandatālasyaṃ ruṅmandāhnyadhikā niśi | </p>
                    <p>tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.12"> raktātpittādhikarujaḥ sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇaḥ | </p>
                    <p>saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kledite rudhirāmiṣe | </p>
                    <p>kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.13"> śirasaste pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ | </p>
                    <p>cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.14"> raukṣyaśophavyathacchedadāhasphuraṇapūtitāḥ | </p>
                    <p>kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ | </p>
                    <p>tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.15"> vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.16"> pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ | </p>
                    <p>tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛṅbhramāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.17"> tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ | </p>
                    <p>trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.18"> pittānubandhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ | </p>
                    <p>rujāṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.19"> āmādhyāhnaṃ vivarddhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ | </p>
                    <p>avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ prama | </p>
                    <p>sūryāvartaḥ saḥ #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.27.20"> ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.21"> śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.22"> kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate | </p>
                    <p>savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.23"> yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭakārbudavidradhīn ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.24"> kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ | </p>
                    <p>kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭakāḥ syurarūṃṣikāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.25"> kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ | </p>
                    <p>susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāraṇakaṃ tu tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.26"> romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam | </p>
                    <p>pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.27"> romakūpān ruṇadhdyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ | </p>
                    <p>tadindraluptaṃ rujjā ca prāhuścāceti cāpare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.28"> khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.29"> sā vātādagnidagdhābhā pittātsvedasirāvṛtā | </p>
                    <p>kaphāt ghanatvagvarṇāṃśca yathāsvaṃ nirdiśettvaci ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.30"> doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā | </p>
                    <p>dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.31"> śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | </p>
                    <p>keśān sadoṣaḥ pacati pālitaṃ sambhavatyataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.32"> tadvātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jvalatprabham
                        | </p>
                    <p>pittāt sadāhaṃ pītābhaṃ kaphātsnigdhaṃ vivṛddhimat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.33"> sthūlaṃ suśuklaṃ sarvestu vidyādvyāmiśralakṣaṇam | </p>
                    <p>śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.27.34"> asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca | </p>
                    <p>śarīrapariṇāmotthānyapekṣante rasāyanam ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti saptaviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>


                <div2 type="section">
                    <p>aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.28.1"> athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.2"> vātaje śirobhitāpe vātavyādhivihitaṃ kuryāt | </p>
                    <p>nivātasthaṃ ca naktamabhyaktaśirasaṃ sarpiḥ payonupānaṃ tailaṃ vā pāyayet | </p>
                    <p>māṣān vā sasarpiṣkānuṣṇapayonupānān bhakṣayet | </p>
                    <p>tadvadvā mudgān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.3"> ānūpapiśitaveśavāreṇa
                        yavatilamudgamāṣakulatthakuṣṭhadāruharidrātasīsaindhavarvā
                        mahāsnehavatīmutkārikāṃ datvā śiro veṣṭayet | </p>
                    <p>tataḥ pratyūṣe daśamūlasiddhena payasā kavoṣṇena pariṣekaṃ kuryāt | </p>
                    <p>tatsiddhaiśca pāyasaiḥ piṇḍasvedaṃ lepaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.4"> kūrmamahiṣavarāhakukkuṭaśallakīnāṃ vasā sasaindhavā
                        nasyaṃ śiraḥkarṇapūraṇaṃ ca | </p>
                    <p>tathaiva ca pañcamūlabalāsārivādvayakvāthe
                        madhukajīvakarṣabhakapunarnavagarbhaṃ sapayaḥ sarpistailaṃ caikato vipakvam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.5"> kārpāsamajjatvaṅmustāsumanaḥkorakāṇyuṣṇāmbupiṣṭāni
                        nāvanaṃ sarvaśirorujāghnam | </p>
                    <p>tadvat tvakpatraśarkarāśigrukarañjabījāni | </p>
                    <p>tathā candanotpalatagarakuṣṭhaiḥ saghṛtairlepaḥ | </p>
                    <p>devadārukuṣṭhacorakayaṣṭīmadhukakamalanīlotpalailāprapauṇḍarīkaiśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.6"> kuṅkumaśarkarāsaṃskṛtamājyaṃ raktapittānubandhe marśaḥ
                        | </p>
                    <p>na cātra raktamavasecayedvātodrekabhayāt | </p>
                    <p>snaihikaṃ dhūmaṃ pibet | </p>
                    <p>śirobastiṃ ca śīlayet | </p>
                    <p>bastikarma cācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.7"> evamasiddhau vātaje śleṣmaje ca yathokto dāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.8"> ardhāvabhedakepyayameva vidhiḥ | </p>
                    <p>nirguṇḍīpatrarasaśca saghṛtamaṇḍasaindhavo nasyam | </p>
                    <p>śirīṣamūlaphalāni vā | </p>
                    <p>sārivotpalakuṣṭhavacāmadhukapippalībhiḥ satailāmlo lepaḥ | </p>
                    <p>aśāmyati doṣānubandhamavekṣya pratikurvīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.9"> sūryāvartetvayameva vidhiḥ viśeṣatastu sirāmokṣaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.10"> pittaje raktaje ca śirobhitāpe snigdhasya sirāṃ
                        vidhyet | </p>
                    <p>kāyaṃ ca virecayet | </p>
                    <p>suśītaiḥ śatadhautaghṛtānvitaiḥ śiro vaktraṃ siñcet pradihyācca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.11">
                        candanasārivāmadhukadūrvotpalaprapauṇḍarīkamañjiṣṭhāvidārībhiḥ sakṣīraṃ
                        sarpirvipācitaṃ nāvanaṃ śirobastiśca | </p>
                    <p>jīvanīyavipakvāt payaso navanītamuddhṛtya jīvanīyakvāthakalkābhyāṃ pācitaṃ
                        pānabhojananasyābhyaṅgabastiṣu praṇītaṃ pittaraktajān sarvānvikārān
                        sādhayati | </p>
                    <p>jīvanīyagarbhaṃ ṣoḍaśaguṇe payasi siddhamājyaṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.12"> kṣīrekṣujāṅgalarasakharjūradrākṣākaśerukamṛṇālasiddhaḥ
                        sarpirmaṇḍo 'nuvāsanam | </p>
                    <p>añjanādivargaśṛtaṃ kṣīramāsthāpanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.13"> śaṅkhakaṃ pratyākhyāyaivamevopacaret | </p>
                    <p>visarpavacca | </p>
                    <p>viśeṣatastu kṛṣṇatilaśatāvarīnīlotpalamūrvāpunarnavairlepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.14"> kaphaje śirobhitāpe laṅghayet | </p>
                    <p>purāṇasarpisnigdhaṃ vā vāmayet | </p>
                    <p>svedaḥ piṇḍena rūkṣeṇa | </p>
                    <p>śigrunimbairaṇḍakvāthena vā nāḍīsvedaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.15"> devakāṣṭhakuṣṭhaśārṅgeṣṭāsaralarohiṣaiḥ salavaṇaiḥ
                        sukhoṣṇairālepaḥ | </p>
                    <p>yavacūrṇamadhukacandanaharidrākuṣṭhapriyaṅguśatapuṣpāsuradārubhistailājakṣīrayuktaiḥ
                        sasaindhavairupanāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.16"> viḍaṅgatailaṃ nasyaṃ sārṣapaṃ vā tadeva vā
                        vyoṣasiddham madhūkasārakalko vā madhuyutastvagvā meṣaśṛṅgyā iṅgudasya vā | </p>
                    <p>ebhireva ca dhūmavartiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.17"> śirovirecanadravyairvā sūtrasthānauktaiḥ pradhamanam | </p>
                    <p>taireva ca pakvaṃ tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.18"> śirovirecanānte karṇanādoktaṃ snehanasyam | </p>
                    <p>tīkṣṇāḥ kavalāḥ manaśśilānaladatutthakāsīsacūrṇaḥ sasarpiṣko dhūmaḥ | </p>
                    <p>naladacūrṇasya ca muhurmuhurāghrāṇanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.19"> sannipāte vyāmiśro vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.20"> kṛmije
                        durālabhāsuradārurohiṣapūtīkatriphalākaṭphalavacātrikaṭukairajāmūtryuktaṃ
                        sarpiḥ pakvaṃ pānam | </p>
                    <p>upasnigdhasvinnasya devadārupūtīkakaṭabhīsarṣapaviḍaṅgatilakaṇṭakavipakvena
                        tailena śiraḥ karṇau cābhyajya svedayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.21"> tataḥ kṛmimūrcchanārthamasṛṅnastovasecayet | </p>
                    <p>tato rudhiragandhamadena prāvisṛtāḥ saptacchadasya tvagrasena puṣparasena
                        vānantaraniṣiktena kṛmayaḥ patanti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.22">
                        saraladevadārukaṭphalasarṣapāpāmārgakṣavakakaṭukālābusurasabījapippalītaṇḍulacūrṇaṃstatpakvaṃ
                        vā tailaṃ sadyaḥ kṛmīn nirasyati | </p>
                    <p>viḍaṅgataṇḍulā vājimūtrapiṣṭāḥ śirīṣabījāni vā chāgamūtrapiṣṭāni | </p>
                    <p>puṣkaramadhyabījāni vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.23"> gomāṃsena chāgamāṃsena vā vasāpiṣṭena yavāgūṃ kṛtvā
                        śiro vilepayet | </p>
                    <p>tato nimbārkavaṃśasurasakuṭajakarañjakaravīrapatrakvāthena secayet | </p>
                    <p>ajāmūtreṇa vā kavoṣṇena | </p>
                    <p>pūtimatsyayutāśca dhūmāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.24"> evaṃ kṛmiṣvapagateṣu
                        tejovatīpūtīkabimbīsurasanaktamālaviḍaṅgaharītakīsarṣapārkakaravīramūlamālatīdevadārukṣavakamustaphaṇijjakapippalīśatapuṣpāmadhūkaśaṇanimbasārakalkairajāmūtrayutaiḥ
                        sārṣapaṃ tailamaiṅgudaṃ pailukaṃ vā vipakvaṃ yuktyā nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.25"> na tu jāturudhiramavasecayet | </p>
                    <p>jantubhiḥ pītaśoṇite hi śirasi punarasrāvasekādakāṇḍe mṛtyuḥ syāt | </p>
                    <p>kṛmicikitsitaṃ cekṣet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.26"> śiraḥ kampamakṣīṇasyānyavyādhyanupadrutasya
                        dāhavarjyaṃ mārutavidhānenopakrameta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.27"> upaśīrṣake janmottarakālajāte navotthite
                        vātavyādhivihitān snehān pānanāvanābhyañjaneṣu yojayet | </p>
                    <p>abhyaktaṃ ca svedayitvopanāhayedyathā vidāho na bhavati | </p>
                    <p>vidāhe vidradhivat karma ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.28"> piṭakārbudavidradhiṣu yathāsvamācaret | </p>
                    <p>vraṇībhūtāsu piṭakāsu nimbaniśāmadhukadhātrīphalairvipakvaṃ tailaṃ
                        śodhanaropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.29">
                        mūrvācandanasārivādhātakīkāntālodhramadhukasamaṅgāpadmakesaraśataparvakaṃmūlairvidradhiṣu
                        | </p>
                    <p>ebhireva ca siddhaṃ sarpirnasyam | </p>
                    <p>rūḍhaṃ tu vidradhau yadi tvak supteva bhavati tato vāmayet | </p>
                    <p>upasnigdhaṃ ca virecayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.30"> arūṃṣikāsu jalaukopahṛtaśoṇitaṃ śiraḥ kṣurāmṛṣṭaṃ vā
                        nimbodakena pariṣicyāśvaśakṛdrasena lavaṇapragāḍhena lepayet | </p>
                    <p>kiñcit kālaṃ sthitaṃ coṣṇodakāmlakāñjikānyataradhautaṃ
                        viḍaṅgavyoṣalākṣāgāradhūmamanohvālavacārasāñjanaharidrādvayairālimpet | </p>
                    <p>tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā | </p>
                    <p>madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrairvā | </p>
                    <p>śigrumūlakasarṣapabījairvā gomūtrapiṣṭaiḥ | </p>
                    <p>vālakāmalakanāgaramūlakasarṣapabījairvā kṣīrapiṣṭaiḥ | </p>
                    <p>śirīṣatvagyaṣṭīmadhukābhyāṃ vā | </p>
                    <p>purāṇapiṇyākakukkuṭapurīṣābhyāṃ vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.31"> kapālabhṛṣṭakuṣṭhacūrṇaṃ tailayuktaṃ
                        kaṇḍūkledadāhasvedavedanāghnam | </p>
                    <p>tathā cācoktaṃ citrakāditailamabhyañjanam | </p>
                    <p>dantīpāṭhākośātakīcitrakātiviṣāmahālāṅgalakīsiddhaṃ tailaṃ vraṇābhyaṅgaḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.32">
                        manaśśilailāharitālapippalīkuṣṭhakāsīsaharidrākarañjamustātagaraviḍaṅgaṃcitrakasiddhārthakakaravīramūlacūrṇagarbhaṃ
                        tailamādityapākaṃ vraṇaropaṇam | </p>
                    <p>evamanupaśame vamanadhūmakāyaśirovirekān kuryāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.33"> dāraṇake lalāṭe sirāṃ vidhyet | </p>
                    <p>abhyaṅgasnānanāvanāni ca śīlayet priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣasarṣapaiḥ
                        sakṣaudrairlepaḥ | </p>
                    <p>kodravatṛṇakṣārāmbhaḥ prakṣālanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.34"> indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā
                        tutthakāsīsamanaśśilāmaricairlepayet | </p>
                    <p>bhadradārukuṭannaṭābhyāṃ vā citrakakaravīranaktamālamālatīsiddhena vā
                        tailenābhyajyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.35"> avagāḍhapadaṃ vā sūcīkūrcakena pracchāya bhūyobhūyaḥ
                        pradihyāt kapotapaṅkāmūlena lāṅgīlakāmūlena vā mahiṣīkṣīrapiṣṭena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.36"> ghṛṣṭaliptameraṇḍapatrāvacchāditaṃ rātrimuṣitaṃ
                        māhiṣanavanītena limpet | </p>
                    <p>mārkavapatrasahacarapuṣpapakvaṃ vā | </p>
                    <p>vārtākaphalaistailaṃ pakvaṃ kṣaudrāñjanayuktamālepaḥ | </p>
                    <p>sakṣaudro vā kṣudravārtākarasaḥ | </p>
                    <p>jalaśūlo vā palāśakṣārasāndraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.37"> gośakṛtā vā
                        ghṛṣṭamindraluptamaruṣkararasenāvalipyāntardhūmadagdhakūrmamaṣyāvacūrṇayet | </p>
                    <p>kūrmakapālabhasmanā vā surasārasāktena pradihyāt | </p>
                    <p>hastidantamaṣyā vā tailānvitayā | </p>
                    <p>pūtīkarañjapratrāṇi vā sasaindhavāni lepaḥ | </p>
                    <p>pippalyañjanarasāñjanabākucikāphalaloharajāṃsi vā gomūtrapiṣṭāni | </p>
                    <p>khalativihitāni cācaret | </p>
                    <p>salilasekamāromodgamāt pariharet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.38"> khalatāvindraluptoktaḥ kramo yathādoṣaṃ ca saṃśuddhiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.39">
                        triphalārjunasairyakatvakpuṣpakṛṣṇapiṇḍītakaphalamūlanīlotpalalohacūrṇakāsīsajamvūmārkavamañjiṣṭhāmeṣaśṛṅgīkhadirarajaḥ
                        sakardamamarditoktāṇutailayuktamasana sārasamudgake nyastaṃ kardame māsaṃ
                        nikhātaṃ sthitamuddhṛtaṃ sūcīkūrcapracchitāyāḥ khalaterlepaḥ paraṃ
                        romasañjananaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.40">
                        raktāgnimanthapuṣpakiṃśukanaladamūlamadhukahastidantabhasmānyavikṣīrapiṣṭāni
                        lepaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.41">
                        jambūdvayatvakpatramadhukabhṛṅgarajāstriphalāśleṣmātakamañjiṣṭhāphaṇijjakabalādrākṣājaśṛṅgīcapalātiviṣākaṭphalakalkena
                        kṣīrivṛkṣakkāthena ca tilatailamakṣatailaṃ caikadhyaṃ sādhayet tannasye
                        'bhyaṅge ca niyuñjyāt | </p>
                    <p>evameva madhuravargakalkena ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.42"> khalatipalitayośca prayogān parasparaṃ vidadhyāt | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.28.43"> akālapaliteṣu vātādīnavekṣya snehasvedasaṃśo
                        dhanāsravisrāvaṇāni kuryāt | </p>
                    <p>tatosyārditaproktamaṇutailaṃ nasyamabhyañjanaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.44"> madhukāmalakamākṣikaiḥ keśamūlāni limpet | </p>
                    <p>tilāmalakakṣaudratailairvā | </p>
                    <p>tutthakāmrajambvasthikāsīsakiṭṭaśarkarābhirvā | </p>
                    <p>sairyakapuṣpanīlinītriphalābhṛṅgarajobhirvā kṛṣṇājamūtrapiṣṭaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.45"> asanapuṣpapatramaye pātre bahirāmalakīkalkapradigdhe
                        nihitamakṣatailaṃ ṣaṇmāsaṃ vrīhipalle sthitamabhyaṅgānnāvanācca palitaṃ
                        jayati | </p>
                    <p>ayameva kalpaḥ sairīyakepi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.46"> kapikacchūphalamūlagarbhamakṣatailaṃ siddhamayaḥpātre
                        pūrvavat sthitaṃ samānaṃ pūrveṇa ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.47"> rāmataraṇīmūlapaladvayaṃ yaṣṭīmadhukapalaṃ
                        sārivārdhapalamekatrajarjarīkṛtamakṣatailapalairdaśabhirāplutaṃ lohabhājane
                        daśāhaṃ divasakarakaraprataptaṃ nāvanāt palitaghnaṃ sarvendriyadārḍhyāvahaṃ
                        ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.48">
                        kṛṣṇātilatilaparṇītriphalāmadhukakāsīsapadmakakardamamāṃsīmārkavamasanapatrasvarasapiṣṭaṃ
                        trirātramayaḥ pātre sthāpayet | </p>
                    <p>tataḥ pūrvoktarasadrutena padminīkardamapraliptaptadhautān keśān kapālaṃ ca
                        lepayet | </p>
                    <p>tataḥ padminīkardamaiḥ pracchādya kauśeyena veṣṭayet | </p>
                    <p>tṛtīye cāhni prakṣālyaivameva kuryāt | </p>
                    <p>evamalikulanīlāḥ keśāḥ śiro vibhūṣayanti | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.49"> khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam | </p>
                    <p>nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.50"> siddhaṃ taile bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.51"> kṣīrātsāhacarāt bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt | </p>
                    <p>prasthastailasya kuḍavo yaṣṭīmadhupalānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.52"> siddhaśśailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ | </p>
                    <p>nasyaṃ syāt #</p>
                    <p xml:id="AS.Utt.28.53"> kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau | </p>
                    <p>utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.54"> ādityavalyā mūlāni kṛṣṇasaireyakasya ca | </p>
                    <p>phalaṃ kṛṣṇaśaṇātpatraṃ surasādyaṣṭimārkavam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.55"> surāhvaṃ kākamācī ca pṛthagdaśapalāṃśikam | </p>
                    <p>prapauṇḍarīkamañjiṣṭhālodhrakṛṣṇāgarūtpalam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.56"> āmrāsthikardamaḥkṛṣṇo mṛṇālī raktacandanam | </p>
                    <p>nīlībhallātakāsthīni kāsasiṃ madayantikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.57"> somarājyasanaṃ śastraṃ kṛṣṇaṃ piṇḍītacitrakau | </p>
                    <p>puṣpāṇyarjunakāśmaryā āmajambūphalājjanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.58"> pratyekaṃ pañcapalikaṃ piṣṭaṃ satriphalākaṇam | </p>
                    <p>akṣatailāḍhakaṃ tena paceddhātrīrasārmaṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.59"> kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ | </p>
                    <p>lohapātre tataḥ pūtaṃ mahānīlaṃ prayojitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.60"> tatpāne nāvane 'bhyaṅge śuddhasya niyatātmanaḥ | </p>
                    <p>sarvajatrūrdhvarogaghnaṃ palitaghnaṃ viśeṣataḥ | </p>
                    <p>ebhireva ca bhaiṣajyaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.61"> kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ | </p>
                    <p>kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.62"> tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjilko madhukaṃ madhu | </p>
                    <p>bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrdhnaḥ pralepanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.63"> pacet saindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam | </p>
                    <p>tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśām | </p>
                    <p>tatprātastriphalaudhātaṃ syātkṛṣṇasnigdhamūrddhajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.64"> ayaścūrṇo 'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.65"> kanyāyāstilanimbavījamadhukaśreṣṭhāvacāmārkavāt | </p>
                    <p>cūrṇachāgalagavyamāhiṣapalasnehena samplāvitam | </p>
                    <p>pātre sthāpitamāyase kṣititale māsaṃ nidhāyoddhṛtaṃ | </p>
                    <p>pālityaṃ khalatiṃ ca darpaṇanibhāṃ hantyetadabhyañjanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.66"> bījaiḥśleṣmātakasya
                        vyapagamitatuṣaiḥkāñjikaślakṣṇapiṣṭairyalliptāllohadaṇḍāddinakarakiraṇaistāpitāt
                        pracyaveta | </p>
                    <p>tattailaṃ keśakārṣṇyaṃ janayati paramaṃ nāvanābhyañjanābhyāṃ
                        mūrddhaghrāṇākṣidantaśravaṇagalarujaṃ hanti niśśeṣataśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.67"> balāmadhūkamadhukavidārīcandanotpalaiḥ | </p>
                    <p>jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.68"> prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase | </p>
                    <p>nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.69"> mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam | </p>
                    <p>daśamūlabalārāsnāmadhukaistriphalairyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.70"> jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet | </p>
                    <p>kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvaroganit | </p>
                    <p>tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.71"> etenaivakaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet | </p>
                    <p>caturguṇenapayasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.72"> jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūpakaiḥ | </p>
                    <p>samaṅgācavikābhārṅgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.73"> ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ | </p>
                    <p>mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.74"> śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsāribāyugaiḥ | </p>
                    <p>mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.75"> rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ | </p>
                    <p>punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.76"> madhukākṣoḍavātāmamuñjātābhiṣukairapi | </p>
                    <p>mahāmādhūramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.77"> dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham | </p>
                    <p>yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.78"> ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.79"> jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam | </p>
                    <p>parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.80"> ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ | </p>
                    <p>mūlaprahāriṇastasmādrogān śīghrataraṃ jayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.28.81"> sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ | </p>
                    <p>tena tasyottamāggasya rakṣāyāmādṛto bhavet ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.29.1"> athāto vraṇavibhaktiparijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurāttreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.2"> yāvadāyurvṛṇīte vivṛṇoti vā śarīramitivraṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.3"> sa ca dvividho nija āgantuśca | </p>
                    <p>tatra nijo doṣasamutthaḥ | </p>
                    <p>āgantuḥ śastrānuśastropalalaguḍanakhadaśanaviṣāṇaviṣāruṣkarādinimittaḥ | </p>
                    <p>so 'pi punarvātādibhiradhiṣṭhito nijatāṃ labhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.4"> punaśca dvedhā vraṇo duṣṭaḥ śuddhaśca | </p>
                    <p>tatradoṣadūṣito duṣṭaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.5"> tasya
                        sāmānyaliṅgamatisaṃvṛtavivṛtatvamatimṛdukaṭhinatātyutsādāvasādāvatiśītoṣṇabhāvotiraktakṛṣṇapāṇḍutā
                        pūtīmāṃsasirāsnāyupraticchannatvaṃ putīpūyāsrāvaḥ sotsaṅgitā
                        dāhapākakaṇḍūśvayathuvedanāsaṃrambhapiṭakopadravopadrutatvaṃ
                        dīrghakālānubandhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.6"> viśeṣatastu pañcadaśadhā bhidyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.7"> tatra śyāvo 'ruṇaḥ kṛṣṇo
                        bhasmāsthikapotagalānyatamavarṇo vā
                        dadhimastukṣārāmbumāṃsadhāvanapulākodakanibhālpasrāvo
                        rūkṣaścaṭacaṭāyamānaśīlo 'kasmādvividhaśūlasphuraṇāyāmatodabhedasvāpabahulo
                        nirmāṃsaśca vātāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.8"> kṣiprajaḥ pītanīlaharitakṛṣṇakapilapiṅgalo
                        gomūtrabhasmaśaṅkhakiṃśukodakamārdvīkatailābhoṣṇabhūrikledo
                        dāhoṣājvararāgapākāvadaraṇadhūmāyanānvitaḥ kṣārokṣitakṣatopamavedanaḥ
                        piṭakājuṣṭaśca pittāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.9"> snigdhaḥ sthūlauṣṭhāḥ
                        pāṇḍuścaṇḍakaṇḍūrnavanītavasāmajjapiṣṭatilanārikelāmbusadṛśaśvetaśītabahalapicchilakledaḥ
                        svāpastambhastaimityagauravopadehayuktaḥ sirāsnāyujālāvatato mandavedanaḥ
                        kaṭhinaśca kaphāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.10"> pravālaraktaḥ kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacito
                        vājisthānagāndhiḥ | </p>
                    <p>saraktapūyasrāvī pittaliṅgaśca raktāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.11"> yathāsvaliṅgasaṅkare dvābhyāṃ tribhiḥ sarvaiśca duṣṭaṃ
                        vidyāt | </p>
                    <p>api ca | </p>
                    <p>ghṛtamaṇḍābho matsyadhāvanagandhirmudurviṃsarpī kṛṣṇapūyaśca pittaraktābhyām
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.12"> vātādibhireva ca vraṇasyānadhiṣṭhānaṃ śuddhiḥ | </p>
                    <p>tatra yathoktaduṣṭaliṅgābhāvāt saṃrambharahitatvaṃ jihvāvarṇatā ślakṣṇatvaṃ
                        nīrujatvaṃ nirāsrāvatā śyāvaparyantatvaṃ samauṣṭhamadhyatā
                        kiñcidunnatamadhyatā vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.13"> tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇyaṣṭau
                        vraṇāśayāḥ | </p>
                    <p>āśayaviśeṣāccāsrāvaviśeṣaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.14"> tatra ghṛṣṭāsu vā tvakṣu sphoṭeṣu vā bhinneṣu
                        salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ | </p>
                    <p>kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.15"> māṃsagataḥ sarpiḥprakāśo bahalaḥ picchilaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.16"> sirāgatastu sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ | </p>
                    <p>pakvāsu ca toyanāḍībhirivāmbhasaḥ pūyasyāgamanam | </p>
                    <p>sa ca tanurvicchinnaḥ picchilo 'valambī śyāvaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.17"> snāvagataḥ snighdo ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ
                        saraktaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.18"> sandhigataḥ samantāt prapīḍyamāno na pravartate
                        tathākuñcanaprasāraṇonnamananamanapravāhaṇeṣu sravati picchilo 'valambī sa
                        phenarudhironmiśraśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.19"> asthi tvabhihataṃ sphuṭitaṃ bhinnaṃ doṣāvadāritaṃ vā
                        doṣabhakṣitatvānnissāraṃ bhavati | </p>
                    <p>āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.20"> koṣṭhaśritastu vraṇo mūtrpurīṣarudhirapūyodakāni
                        sravati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.21"> marmagatastu nocyate tvagādiṣvevāvaruddhatvāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.22"> teṣu yathāpūrvaṃ sukhasādhyatvam | </p>
                    <p>tathāyataścaturasro vṛttastripuṭakaśca vraṇaḥ | </p>
                    <p>śoṣāstu vikṛtākṛtayo durupacārāḥ | </p>
                    <p>te ca prāyaśo bhavantyāgantavaḥ | </p>
                    <p>svayaṃ vidīrṇāśca doṣajā na tu vaidyakṛtāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.23"> vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatāmātmavatāṃ
                        dīptāgnīnāṃ ca vraṇāḥ sucikitsyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.24"> tatra vayasthānāṃ pratyagradhātutvādāśuvraṇasaṃroho
                        bhavati | </p>
                    <p>dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn na prāpnoti | </p>
                    <p>prāṇavatāṃ vedanāhāravihārayantraṇādibhirna glāniḥ | </p>
                    <p>satvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati | </p>
                    <p>ātmavatāṃ suniyamitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathā bhavati dīptāgnīnām
                        praklinnadehatvāt | </p>
                    <p>prakṛtitaścāpraklediśarīrāṇāṃ tadvadhayośca
                        deśakālayorāsrāvadairgandhyābhāvādāśu viśuddhena māṃsenānupadravamāpūraṇam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.25"> eta eva guṇā
                        vṛddhakṛśālpaprāṇabhīrumandāgniprakledidehadeśakāleṣu viparītāḥ
                        śiṣyopanayanīyaṃ cekṣeta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.26"> tathā
                        sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakośodarajatrumukhābhyantarasthāḥ
                        sukharopaṇīyāḥ | </p>
                    <p>viparītāsttvakṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
                        | </p>
                    <p>saphenapūyaraktānilavāhinontaḥśalyāścādhobhāgāccordhvabhāganirvamanā
                        romāntopanakhamarmajaṅghāsthighrāṇāśritāśca | </p>
                    <p>bhagndaraścāntarmukhaḥ sevanīkaṭyasthisaṃśritaḥ | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.27"> kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām | </p>
                    <p>vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.28"> yāpyāstvavapāṭikā
                        niruddhamaṇiruddhagudavraṇagranthiprabhṛtayaḥ sarvāsthikṣataṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.29"> asādhyāḥ punarmāṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekinontaḥpūyā
                        vedanāvantaśca pāyuvadudvṛttauṣṭhāḥ kaṭhinā gośṛṅgavadunnatamāṃsaprarohā
                        duṣṭaśoṇitāsrāviṇastanupicchilāsrāvasrāviṇo vā madhyonnatāḥ
                        samavasannasuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavatsnāyujālavanto durdarśanā
                        medomajjavasāmastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ
                        pītāsitāmūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ raktaśayajāśca
                        kṣārodakasamāsrāvāḥ pakvāśayajāśca pulākodakamiva sravantaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca
                        sarvatogatayastvaṇumukhamāṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca
                        śiraḥkaṭhasthā visarpajvarapipāsārocakāvipākakāsaśvāsātīsāracchardiyuktāḥ
                        bhinno ca śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādubhāvo vā
                        syāditi | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.30"> snāyukledāt sirācchedāt gāmbhīryāt kṛmibhakṣaṇāt | </p>
                    <p>asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvādatarkiṃtāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.31"> mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt | </p>
                    <p>kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvāt sauhityādatikarśanāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.32"> madyapānāddivāsvapnādvyāyāmādrātrijāgarāt | </p>
                    <p>vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyopi sidhyati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.29.33"> kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ | </p>
                    <p>sthirāśca piṭakāvanto rohatīti tamādiśet ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha triṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.30.1"> athāto vraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.2"> vraṇasya śophāvasthāyāṃ śastrakarmavidhau
                        śvayathucikitsite ca sādhanamuddiṣṭam | </p>
                    <p>tatrāpatarpaṇamevādau pradhānatamam | </p>
                    <p>api ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.3"> doṣocchrāyopaśāntyarthamupadiṣṭaṃ yathāyatham | </p>
                    <p>avekṣya dehaprāṇādīn kartavyamapatarpaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.4"> rāgasaṃrambharahitāḥ parimlānā hṛtāśrayāḥ | </p>
                    <p>sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṃ vraṇāḥ śophāśca dehinām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.5"> lepābhyaṅgaparīṣekān yathoktāṃśca prayojayet | </p>
                    <p>yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati | </p>
                    <p>doṣāgnirevaṃ sahasā pralepādyaiḥ prayojitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.6"> pratilomameva cānulipennānulomam | </p>
                    <p>tathāhyauṣadhaṃ samyagavatiṣṭhate | </p>
                    <p>anupraviśati ca romakūpān | </p>
                    <p>na tu śuṣyadupekṣitavyamanyatrapīḍayitavyāt | </p>
                    <p>śuṣkaṃ hi dāhoṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.7"> yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyate sa pradeho
                        raktapittatvacāṃ prasādakṛt | </p>
                    <p>pralepastūṣṇaḥ śīto vā bahalaśca tathā vātaśleṣmapraśamanastasyopayogaḥ
                        kṣatākṣateṣu | </p>
                    <p>yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.8"> daśavidhaśca samāsādālepaḥ | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>snaihiko nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhano vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śodhano
                        ropaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.9"> tatra vāte snigdhadravyaiḥ snehāḍhyaiḥ snehenaiva vā
                        snaihikaḥ | </p>
                    <p>pitte pittaprāye ca śophe viṣāgnikṣāradagdhe ca śītairnirvāpaṇaḥ | </p>
                    <p>sa eva cāntarduṣṭe rakte prasādanaḥ | </p>
                    <p>sa eva ca punarasrātipravṛttau stambhanasaṃjñaḥ | </p>
                    <p>śleṣmamedobhūyiṣṭhe śītaiścāvidagdhe piṣṭalabdhe grathite vā rūkṣairvilāyanaḥ
                        | </p>
                    <p>taireva ca vidagdhe pācanaḥ | </p>
                    <p>sūkṣmāsye vraṇe rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ | </p>
                    <p>aśuddhe yathāsvamupadiṣṭaiḥ śodhanaḥ | </p>
                    <p>śuddhe ropaṇaḥ | </p>
                    <p>rūḍhe ca savarṇīkaraṇaḥ | </p>
                    <p>nāmabhirevacaiṣāṃ svarūpamākhyātam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.10"> na ca pradehaṃ rātrau prayuñjīta | </p>
                    <p>mābhūcchaityapihitasyoṣmaṇo bahiranissaraṇādvikāraparivṛddhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.11"> puṣkalāvatastu paṭhati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.12"> tamasā pihitohyūṣmā romakūpairanāvṛtaiḥ | </p>
                    <p>lepāṃdvinaiva niryāti rātrau nālepayedataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.13"> na ca paryuṣitaṃ lepaṃ dadyāt bhūyastameva vā | </p>
                    <p>vyamlaḥ paryuṣito hi syāt bhraṣṭavīryastathetaraḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.14"> śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite | </p>
                    <p>saviṣe ca viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk | </p>
                    <p>vedanāyāḥpraśāntyarthaṃ pākasyāprāptayepi ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.15"> nirvāpaṇān punaścātra nyagrodhādyaiḥ suśītalān | </p>
                    <p>kuryāt pradehasekādīn saghṛtakṣīraśarkarān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.16"> nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ | </p>
                    <p>pradeho bhūrisarpirbhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param | </p>
                    <p>pradehaḥ sasitastadvat saktavo madhukaṃ ghṛtam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.17"> vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām | </p>
                    <p>srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi cedṛśām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.18"> grāmyānūpaudakāmiṣaveśavārakṛsarāpāyasotkārikābhiḥ
                        svedo yojyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.19"> sadāhaśūlāṃstu tilānatasīśca bhṛṣṭvā payasi nirvāpya
                        tenaiva kṣīreṇa piṣṭvā pralepayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.20">
                        balāmadhukapṛśniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnehasiddhotkārikā
                        kavoṣṇā śūladāhaharā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.21"> tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ koṣṇa ālepaḥ | </p>
                    <p>tathā satilo mudgapāyasamupanāhaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.22"> daśamūlasiddhena sukhoṣṇenāmbhasā payasā vā
                        ghṛtatailābhyāṃ vā pariṣekaḥ śophe vraṇe vā dāhaśūlaghnaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.23"> sthirāṇāṃ mandavedanānāṃ śophānāṃ vimlāpanaṃ kāryam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.24"> abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ | </p>
                    <p>vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāttalenāṅguṣṭhakena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.25"> tathāsphotapatramasūrakalkenālepaḥ | </p>
                    <p>susiddhapiṣṭaiḥ saghṛtairmudgayavagodhūmairvā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.26"> vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet | </p>
                    <p>āvadagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśnute ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.27">
                        śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukolagṛhadhūmairamlapiṣṭaiḥ
                        sukhoṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṃ kṛtvā tathā
                        pralipyairaṇḍapatreṇāvacchādyabadhnīyāt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.28"> pākābhimukhe ca śophe yatheṣṭamāturaṃ bhojayet
                        pācanārthaṃ pākavedanāśastrakarmasahanārthaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.29"> pakve tu yathoktena vidhinā śastramavacārayet | </p>
                    <p>supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite | </p>
                    <p>dāraṇaṃ dāraṇāarhasya doṣapākoddhate hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.30">
                        citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapotapaṅkagṛdhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakṛnmukūlakairvā
                        kṣārauṣadhairvā kṣāreṇa vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.31"> pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgān marmagānapi | </p>
                    <p>niḥsrehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.32"> śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati | </p>
                    <p>na mukhe cainamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.33"> kalāyayavagodhūmamudgamāṣahareṇavaḥ | </p>
                    <p>dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.34"> vivarṇān picchilān pūtigandhīn kledarujāvataḥ | </p>
                    <p>vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanairobhirācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.35"> śaṅkhinyaṅkolasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ | </p>
                    <p>triphalā khadiro dārvī kolapatraṃ palaṅkaṣā | </p>
                    <p>prakṣālane kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.36"> paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam | </p>
                    <p>nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.37"> ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā | </p>
                    <p>pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭolīvellareṇukāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.38"> kaṭutrayaṃ yavakṣāro lavaṇāni surāṣṭrajā | </p>
                    <p>nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ | </p>
                    <p>kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bheṣajam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.39"> tatra gambhīreṣu pittātmakeṣu dāhapākavatsu
                        vraṇeṣvatīkṣṇoṣṇairebhiḥ kārpāsīphalamiśraṃ kalkaṃ ghṛtaṃ ca sādhayitvā
                        yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.40"> utsannamāṃseṣvalpasrāveṣu rūkṣeṣu
                        tilāpāmārgabṛhatīdvayayuktaiḥ pūrvoktaiḥ pūtīkādibhiḥ sarṣapaṃ tailaṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.41"> pracalapradeśajeṣu kledabahuleṣūtsannasthiramāṃseṣu
                        tailena cāsidhyatsu rasakriyāṃ kuryāt | </p>
                    <p>yathoktānāṃ saṃśodhanauṣadhānāṃ kaṣāye punaḥ parisrāvyādhiśṛte
                        manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṃ ca mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāṃ
                        yuñjīta ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.42"> medoyukteṣu gambhīreṣu klediṣu kalkaiścāsidhyassu
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.43"> vacāyāṃ saindhave kiṇve kāsīse rajanīdvaye | </p>
                    <p>śodhanāgryeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.44"> antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṃsasaṃśritān | </p>
                    <p>sandhimarmaniviṣṭāṃśca śodhayedvartibhirvraṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.45"> vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān | </p>
                    <p>śrīveṣṭakasarjarasasāladevavāruśiṃśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpirbhiḥ
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.46"> nirvāpayet bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.47"> śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.48">
                        aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ
                        padmakādivargeṇa nyagrodhādinā ca kalkastathā sarpīṃṣyabhyañjanārthe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.49"> adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca | </p>
                    <p>māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.50"> utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.51">
                        manthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍAtvakkapotakalaviṅkapurīṣanepālīharitālacūrṇāni
                        sakṣaudrāṇi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.52"> saruje kaṭhine stabdhe rūkṣe śuṣyati ca vraṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.53"> mārdavajananārthaṃ vraṇāvirodhi vātaghnasiddhasya
                        sarpiṣaḥ pānam | </p>
                    <p>tadvidhaireva ca siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ | </p>
                    <p>pūrvoktāśca svedāḥ | </p>
                    <p>tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ
                        susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakṛsarapāyasānūpaveśavārāḥkiñciduṣṇā
                        bahuśaḥ pralepāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.54"> pittavidradhivīsarpaśophakuṣṭhaghṛtāni ca | </p>
                    <p>sarvavraṇeṣu yojyāni pānasekapralepane ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.55"> atimṛdumāṃseṣu vraṇeṣu dāruṇīkaraṇārthaṃ
                        triphalālodhrāmrasarjajambūpriyaṅgvaśokavalkalāni | </p>
                    <p>saurāṣṭrīkāsīsarocanāvacūrṇanam | </p>
                    <p>sārairgandhaiśca dhūpaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.56"> utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān | </p>
                    <p>vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.57"> sravanto 'śmarijā mūtraṃ cānye raktavāhinaḥ | </p>
                    <p>chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca sādhanaiḥ | </p>
                    <p>sādhyamānā na sidhyanti śodhyāḥsyuste 'gnikarmaṇā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.58"> vraṇānāmatha śuddhānāṃ ropaṇāni prayojayet | </p>
                    <p>asanādinyagrodhādivargadhavasallakīkuṭajatvaco
                        mañjiṣṭhāsamaṅgāmṛtāśvagandhāragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca
                        prakṣālanādiṣu saptasu prayojyā iti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.59"> utsannaduṣṭapiśite saṅkliṣṭadhyāmaśoṇite | </p>
                    <p>vraṇe pracchardanaṃ śastaṃ kaphaduṣṭe viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.60"> virecanaṃ pittaduṣṭe dīrghakālānubandhini | </p>
                    <p>rūkṣe savedane bastiradhaḥkāye viśeṣataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.61"> jatrūrdhvaje ca śvayathau kaṇḍvāḍhye tīkṣṇanāvanam | </p>
                    <p>tajja evānilāḍhye tu śvayathau snehanāvanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.62"> tathā saśopharuksrāve dhūmo vātakapholbaṇe | </p>
                    <p>rujādimati vaktrasthe yathāsvaṃ kavalo hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.63"> dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇo yaścānilāpahaḥ | </p>
                    <p>te vraṇe vātike yojyāḥ kaṣāyādiṣu sapptasu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.64"> nyagrodhapadmakādyau tu paitte vargaśca pittajit | </p>
                    <p>āragvadhādiḥ śleṣmaghraḥ kaphe miśrāstu miśraje ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.65"> piṣṭomlairvātike lepastailasarpirvasāyutaḥ | </p>
                    <p>ghanaḥ koṣṇaśca paitte tu payaḥpiṣṭo ghṛtānvitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.66"> tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇo gomūtrapeṣitaḥ | </p>
                    <p>rūkṣastailena vā snigdho bahalaḥ kaphaje hitaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.67"> apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām | </p>
                    <p>kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam | </p>
                    <p>snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.68"> sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaḥ param | </p>
                    <p>pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ | </p>
                    <p>tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.69"> sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān | </p>
                    <p>kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet | </p>
                    <p>ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.70"> abadhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ vā praduṣyatām | </p>
                    <p>yathāsvaṃ ropaṇaiḥ kuryādrasajāṃ saniśādvayaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.71"> samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate | </p>
                    <p>nīrujāmavagāḍhānāṃ śuddhānāṃ vartayo hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.72"> samaṅgāmocasaralasomavalkāḥ sacandanāḥ | </p>
                    <p>padmakādiśca kalkoyaṃ paramaṃ ropaṇo 'thavā | </p>
                    <p>puṇḍrāhvatilajīvantīgojihvādhātakībalāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.73"> praprauṇḍarīkamadhukakākolīdvayacandanaḥi | </p>
                    <p>sādhitaṃ tailamājyaṃ vā tadvat kampillakena vā | </p>
                    <p>dūrvārasena vā dārvyāstvacā vā vraṇaropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.74"> paṭolanimbapatrāṇi lodhramustāpriyaṅgavaḥ | </p>
                    <p>sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.75"> kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalā balā | </p>
                    <p>kalkairebhirghṛtaṃ siddhaṃ tailaṃ vā ropaṇaṃ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.76"> padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dārvī mūrvā tilotpalam | </p>
                    <p>medā samaṅgā yaṣṭyāhvaṃ pralepo varṇasādhanaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.77"> kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalalodhrajaiḥ | </p>
                    <p>tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.78"> lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ | </p>
                    <p>pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.79"> dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣālagairikam | </p>
                    <p>sahemaścāmṛtāsaṅgaḥkāsīsaṃ ceti varṇakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.80"> kāleyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ | </p>
                    <p>lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.81"> ayorajaḥsakāsīsaṃ triphalākusumāni ca | </p>
                    <p>pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ sadya eva navatvaci ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.82"> dagdhayānūpasatvānāṃ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā | </p>
                    <p>bhallātatailaplutayā śuklamālepayedvraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.83"> saptarātristhataṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam | </p>
                    <p>taineva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇamālepayedvraṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.84"> navaṃ kapālikāmūlaṃ vaidulaṃ sasthirāhvayam | </p>
                    <p>kāsīsaṃ madhukaṃ lepo vraṇe kṛṣṇe madhudrutaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.85"> kapitthānmāṃsamudhdṛtya mūtrasyājyasya pūraṇam | </p>
                    <p>kṣipeccātra manohvālavaṃśanirlekharocanāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.86"> kāsīsaṃ prapunāṭañca māsaṃ nyastaṃ tato bhuvi | </p>
                    <p>adho 'rjunasya tacchuklavraṇālepaḥ savarṇakṛt ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.87"> dagdho vāraṇadanto 'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam | </p>
                    <p>romasañjanano lepastadvattailapariplutā | </p>
                    <p>catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.30.88"> jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram | </p>
                    <p>bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati ||</p>

                    <p>||</p>
                    <p>iti triṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha ekatriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.31.1"> athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.2"> āgantorvraṇasya prāgupadiṣṭaḥ sambhavaḥ | </p>
                    <p>tatra tatra yathāyathaṃ pratīkāraśca | </p>
                    <p>vividhābhighātajanitaistu subahvākṛtibhirapi sadyovraṇairadhiṣṭhitamaṅgaṃ
                        samāsāt trividhaṃ bhavati chinnaṃ viddhaṃ piccitaṃ ca | </p>
                    <p>trividhamapi caitattvagādikṣaṇanāt kṣatamityucyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.3"> tatra chinnaṃ pañcadhā bhidyate | </p>
                    <p>tadyathā tvakchede ghṛṣṭam | </p>
                    <p>kiñcinmāṃsasyāpyavakṛttam | </p>
                    <p>tasyaivāvagāḍhasya viśeṣeṇa viśālamāyataṃ ca vicchinnam | </p>
                    <p>kiñciccheṣeṣvasthisnāyvādiṣu vilambitam | </p>
                    <p>aśeṣāṅgachede pātitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.4"> viddhaṃ tvaṣṭavidham | </p>
                    <p>tatra māṃsamanuprāpte śalye 'nuviddham | </p>
                    <p>dvitīye pārśve tvacamunnāmyottuṇḍitam | </p>
                    <p>kiñcinnissṛte 'tividdham | </p>
                    <p>sarvathā nissṛte nirviddham | </p>
                    <p>etadeva caturvidhaṃ koṣṭhe pṛthumukhairvā praharaṇaiḥ
                        kuntādibhirviddhamanubhinnaṃ bhinnottuṇḍitamatibhinnaṃ nirbhinnamiti ca
                        saṃjñāṃ labhate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.5"> yat punaḥ prahāreṇa pīḍanena vā
                        gātramasthiyuktamasṛṅmajjaplutaṃ pṛthutāmāpadyate tat piccitam | </p>
                    <p>tat dvividham | </p>
                    <p>savraṇamavraṇaṃ ca | </p>
                    <p>tatra savraṇamuktam | </p>
                    <p>avraṇaṃ punarbhaṅgeṣūpadekṣyate | </p>
                    <p>bhavati cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.6"> sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedyaṣṭīmadhukasarpiṣā | </p>
                    <p>tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.7"> kṣatoṣmāṇo nigrahārthaṃ tatkālavisṛtasya ca | </p>
                    <p>kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.8"> sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ | </p>
                    <p>madhusarpiḥprayuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.9"> sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam | </p>
                    <p>upavāso hitaṃ bhaktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.10"> ghṛṣṭapiccitayoreṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ | </p>
                    <p>tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.11"> atyarthamasraṃ sravati prāyaśo 'nyatra vikṣate | </p>
                    <p>tato raktakṣayādgvāyau kupite 'tirujākare ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.12"> snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam | </p>
                    <p>snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.13"> iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ | </p>
                    <p>saptāhāt gatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.14"> kṣālanābhyaṅgalepeṣu tasmin duṣṭe prayojayet | </p>
                    <p>āragdvadhādikaṃ vargaṃ surasādiṃ ca śodhanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.15"> kalkastrivṛttilairaṇḍapatrairyojyaḥ sasaindhavaiḥ | </p>
                    <p>vātike paittike kumbhayaṣṭyāhvarajanītilaiḥ | </p>
                    <p>ślaiṣmike tilatejohvānikumbhasvarjikāgnikaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.16"> eṣa duṣṭavraṇavidhiḥ kuṣṭhamehavraṇeṣvapi ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.17"> prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.18"> ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu varṇe cūrṇāni nikṣipet | </p>
                    <p>kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ | </p>
                    <p>sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānupīḍanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.19"> asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramudīrṇaṃ lambate tu yat | </p>
                    <p>sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.20"> pīḍayet pāṇinā padmapatravyavahitena tat | </p>
                    <p>tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.21"> vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ | </p>
                    <p>sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.22"> galapīḍāvasannekṣṇi vamano 'tkāsanakṣavāḥ | </p>
                    <p>prāṇāyāmo 'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.23"> karṇe sthānātucyute syūte srotastailena pūrayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.24"> kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute | </p>
                    <p>samaṃ niveśya badhnīyāt syūtva śīghraṃ nirantaram ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.25"> ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate | </p>
                    <p>uttānonnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.26"> ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite | </p>
                    <p>syūtvā vellitabandhena badhnīyāt ghanavāsasā | </p>
                    <p>carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.27"> pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā | </p>
                    <p>praveśya vṛṣaṇau sīvyet sīvanyā tunnasaṃjñayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.28"> kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam | </p>
                    <p>snehasekaṃ na kurvīta tena klidyati hi vraṇaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.29"> kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ | </p>
                    <p>śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.30"> chinnāṃ niśśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā teilena yuktitaḥ | </p>
                    <p>badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.31"> kāryaḥ śalyāhṛte viddhe kramo bhaṅgāttu piccite ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.32"> śiraso 'pahṛte śalye bālavartiṃ praveśayet | </p>
                    <p>mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo 'nyathā | </p>
                    <p>vraṇe rohati caikeikaṃ śanairapanayet kacam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.33"> mastuluṅgastrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān | </p>
                    <p>śalye hṛteṅgādanyasmāt snehavartiṃ nidhāpayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.34"> dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ | </p>
                    <p>secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.35"> bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrcchā hṛtpārśvavedanāḥ | </p>
                    <p>jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.36"> saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedokṣiraktatā | </p>
                    <p>lohagandhitvamāsye 'sya syāt gātre ca vigandhitā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.37"> āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi | </p>
                    <p>ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.38"> pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet | </p>
                    <p>nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.39"> abhinnopyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate | </p>
                    <p>asṛjā syandamānena pārśvairmūtreṇa bastivat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.40"> tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam | </p>
                    <p>raktākṣaṃ paṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.41"> āmāśayasthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite | </p>
                    <p>virecanaṃ nirūhaśca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.42"> yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ | </p>
                    <p>bhuñjītānnaṃyavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.43"> atinissṛtaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.44"> kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ | </p>
                    <p>mūrcchādayo 'lpāḥ prathame dvitīyetvatibādhakāḥ | </p>
                    <p>kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī chinnāntro naiva jīvati ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.45"> yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ | </p>
                    <p>vyupadravaḥ sabhinne 'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.46"> abhinnamāntraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ natvatonyathā | </p>
                    <p>uluṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.47"> prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa śoṇita pāṃsubhiḥ | </p>
                    <p>praveśayet klṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ | </p>
                    <p>kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥ pariplutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.48"> aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayecca tam | </p>
                    <p>tathāntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayeta ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.49"> vraṇasaukṣmyāt bahutvādvā koṣṭhamāntramanāviśat | </p>
                    <p>tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.31.50"> yathāsthānasthite samyagāntre sīvyedanu vraṇam | </p>
                    <p>sthānādapetamādatte jīvitaṃ gupitaṃ ca tat ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.51"> veṣṭayitvānupaṭṭena ghṛtena pariṣecayet | </p>
                    <p>pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ | </p>
                    <p>mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥ pravṛttaye ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.52"> tvagaśvakarṇakakubhabadarīsallakīdhavāt | </p>
                    <p>tatkalkasādhitaṃ tailaṃ pradhānaṃ vraṇaropaṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.53"> anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.54"> udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā | </p>
                    <p>avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūle tataḥ samam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.55"> dṛḍhaṃ ca badhvā sūtreṇa varddhayet kuśalo bhiṣak | </p>
                    <p>tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.56"> syādatyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.57"> sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇenne ghṛtaṃ pibet | </p>
                    <p>kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam | </p>
                    <p>rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.58"> medogranthyuditaṃ cātra tailamabhyañjane hitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.59"> tālīsaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagarucandanam | </p>
                    <p>haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ | </p>
                    <p>pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.60"> mūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ | </p>
                    <p>kāryaṃ vātāsrajittṛptimardanābhyaṅgasecanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.61"> viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmahataṃ hatam | </p>
                    <p>vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.31.62"> prahartṛyatnāyudhaghātagātraiḥ sadyovraṇāḥ
                        kāmamanantarūpāḥ | </p>
                    <p>tathāpi na tritvamatikramante cayādibhedairiva mārutādyāḥ ||</p>

                    <p>iti ekatriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>
                </div2>

                <div2 type="section">
                    <p>atha dvātriṃśo 'dhyāyaḥ | </p>
                    <p xml:id="AS.Utt.32.1"> athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | </p>
                    <p>iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.2">
                        patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyāladaṃśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthibhaṅgamupadiśanti
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.3"> tattubhaṅgajātaṃ dvyadhiṣṭhānaṃ sandhāvasandhau ca | </p>
                    <p>tatra sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṃ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṃ
                        tiryakkṣiptaṃ vivartitamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.4"> tasya sāmānyalakṣaṇaṃ prasāraṇākuñcana
                        vivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṃ ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.5"> athotpiṣṭe svasthāna eva sandhāvubhayataḥ śopho vedanā
                        viśeṣataśca rātrau bhavati | </p>
                    <p>viśliṣṭelpaśopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca | </p>
                    <p>avakṣipte sandhiviśleṣastīvrā ca ruk | </p>
                    <p>atikṣipte dvayorapi sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca | </p>
                    <p>tiryak kṣiptetvekasyāsthnaḥ pārśvato gamanamatyarthaṃ vedanā ca | </p>
                    <p>vivartite sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.6"> asandhibhagnaṃ punardvādaśavidham | </p>
                    <p>tadyathā | </p>
                    <p>karkaṭakaṃ vakraṃ sthuṭitaṃ vellitamasthicchallikāśvakarṇaṃ piccitaṃ dāritaṃ
                        cūrṇitamatipātitaṃ śeṣitaṃ majjānugatamiti ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.7"> śvayathubāhulyaṃ spandanaṃ vivartanaṃ sparśāsahiṣṇutā
                        ca pīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vedanātipravṛttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma
                        na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.8"> vaiśeṣikaṃ tu saṃvyūḍhamubhayatosthimadhyabhagnaṃ
                        granthirivonnataṃ karkaṭakānukāri karkaṭakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.9"> ābhugnamavimuktamasthi vakram | </p>
                    <p>śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaikadāri sphuṭitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.10"> dvidhābhūtaṃ vellate prakampamānaṃ vellitakam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.11"> pārśvato 'sthi hīnamudgatamasthicchallikā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.12"> aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.13"> pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ piccitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.14"> aṇubahuvidāri vedanāvacca dāritam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.15"> spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.16"> asthyavayavosthimadhyamanupraviśannatipātitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.17"> anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ śeṣitam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.18"> kṣataṃ bhagnamunnamyamānaṃ majñi majjati majjānugatam
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.19"> eṣāmantyāni pañca kṛcchrasādhyāni
                        kṛśātibālavṛddhāsahānāmatyāśināṃ vātātmakānāṃ kuṣṭhināmupadravavatāṃ ca
                        ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.20"> asādhyaṃ tu bhinnaṃ kaṭīkapālaṃ sandhimuktaṃ vā
                        jaghanamutpiṣṭaṃ kūrparo vivartitastathā lalāṭaṃ cūrṇitamasaṃśliṣṭakapālaṃ
                        ca śiraḥ śaṃkhapṛṣṭhastanāntarabhaṅgaṃ ceti | </p>
                    <p>bhavanti cātra ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.21"> athāvanatamunnāmyamunnataṃ cāvapīḍayet | </p>
                    <p>āñchedadhikṣiptamadhogataṃ copari vartayet | </p>
                    <p>āñchanotpaḍinonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.22"> sandhīn śarīragān sarvāṃścalānapyacalānapi | </p>
                    <p>ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam | </p>
                    <p>paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.23"> kadambodumbarāśvathasarjārjunapalāśajaiḥ | </p>
                    <p>vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.24"> suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi | </p>
                    <p>kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.25"> śithilena hi hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate | </p>
                    <p>gāḍhenātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.26"> tryahāttryahādṛtau gharme saptāhanmokṣayeddhime | </p>
                    <p>sādhāraṇe tu pañcāhāt bhaṅgadoṣavaśena vā ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.27"> nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet | </p>
                    <p>taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.28"> sukhoṣṇaṃ cāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā | </p>
                    <p>vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.29"> pratataṃ lepasekāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān | </p>
                    <p>gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam | </p>
                    <p>prātaḥ prātaḥ pibet bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayāyutam ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.30"> savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ | </p>
                    <p>kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.31"> lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā | </p>
                    <p>sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopapādayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.32"> tānsamānsusthitānjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ | </p>
                    <p>samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.33"> pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ | </p>
                    <p>dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.34"> viśliṣṭotpiṣṭayoḥ sandhimevamevāvighaṭṭayan | </p>
                    <p>upācaredyathāsvaṃ ca visarpādīnupadravān ||</p>

                    <p xml:id="AS.Utt.32.35"> iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime | </p>
                    <p>māṃsalasyālpadoṣasya susādho dāruṇo 'nyathā ||</p>

 
