Vāgbhaṭa's Aṣṭāṅgahṛdayasaṁhitā - SARIT transcript
Compilation and editing by
R.P. Das and R.E. Emmerick
Editing and conversion to TEI markup by
Richard Mahoney, Indica et Buddhica
SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts
London
:
2009
 
Financial support by The British Association for South Asian Studies
Financial support by The British Association for South Asian Studies

Table of contents

1. Part 1 :: Sūtrasthānam

[Page 1 ] [Note: [ K edn 1-176 :: V edn & tr. 44-264]

1.1. Chapter 1 :: Athāyuṣkāmīyādhyāyaḥ prathamaḥ

[Note: [ K edn 1-12 :: V edn & tr. 44-81]
AHS1.1.001a/ rāgādi.rogān satatānuṣaktān a.śeṣa.kāya.prasṛtān a.śeṣān |
AHS1.1.001c/ autsukya.mohā.rati.dāñ jaghāna yo '.pūrva.vaidyāya namo 'stu tasmai || 1 ||
AHS1.1.002a/ āyuḥ.kāmayamānena dharmārtha.sukha.sādhanam |
AHS1.1.002c/ āyur.vedopadeśeṣu vidheyaḥ param ādaraḥ || 2 ||
AHS1.1.003a/ brahmā smṛtvāyuṣo vedaṁ prajāpatim ajigrahat |
AHS1.1.003c/ so 'śvinau tau sahasrākṣaṁ so 'tri.putrādikān munīn || 3 ||
AHS1.1.004a/ te 'gniveśādikāṁs te tu pṛthak tantrāṇi tenire |
AHS1.1.004c/ tebhyo 'ti.viprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sāra.taroccayaḥ || 4 ||
AHS1.1.005a/ kriyate 'ṣṭāṅga.hṛdayaṁ nāti.saṅkṣepa.vistaram |
AHS1.1.005c/ kāya.bāla.grahordhvāṅga.śalya.daṁṣṭrā.jarā.vṛṣān || 5 || [Note: AHS1.1.005v/ 1.5bv nāti.saṅkṣipta.vistṛtam]
AHS1.1.006a/ aṣṭāv aṅgāni tasyāhuś cikitsā yeṣu saṁśritā |
AHS1.1.006c/ vāyuḥ pittaṁ kaphaś ceti trayo doṣāḥ samāsataḥ || 6 ||
AHS1.1.007a/ vikṛtā.vikṛtā dehaṁ ghnanti te vartayanti ca |
AHS1.1.007c/ te vyāpino 'pi hṛn.nābhyor adho.madhyordhva.saṁśrayāḥ || 7 || [Note: AHS1.1.007v/ 1.7bv ghnanti te vardhayanti ca]
AHS1.1.008a/ vayo.'ho.rātri.bhuktānāṁ te 'nta.madhyādi.gāḥ kramāt |
AHS1.1.008c/ tair bhaved viṣamas tīkṣṇo mandaś cāgniḥ samaiḥ samaḥ || 8 ||
AHS1.1.009a/ koṣṭhaḥ krūro mṛdur madhyo madhyaḥ syāt taiḥ samair api |
AHS1.1.009c/ śukrārtava.sthair janmādau viṣeṇeva viṣa.krimeḥ || 9 ||
AHS1.1.010a/ taiś ca tisraḥ prakṛtayo hīna.madhyottamāḥ pṛthak |
AHS1.1.010c/ sama.dhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvi.doṣa.jāḥ || 10 || [Note: AHS1.1.010v/ 1.10cv sama.dhātuḥ samais tāsu]
[Page 2 ]
AHS1.1.011a/ tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaś calo 'nilaḥ |
AHS1.1.011c/ pittaṁ sa.sneha.tīkṣṇoṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam || 11 ||
AHS1.1.012a/ snigdhaḥ śīto gurur mandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ |
AHS1.1.012c/ saṁsargaḥ sannipātaś ca tad.dvi.tri.kṣaya.kopataḥ || 12 ||
AHS1.1.013a/ rasāsṛṅ.māṁsa.medo.'sthi.majja.śukrāṇi dhātavaḥ |
AHS1.1.013c/ sapta dūṣyā malā mūtra.śakṛt.svedādayo 'pi ca || 13 ||
AHS1.1.014a/ vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṁ viparītair viparyayaḥ |
AHS1.1.014c/ rasāḥ svādv.amla.lavaṇa.tiktoṣaṇa.kaṣāyakāḥ || 14 ||
AHS1.1.015a/ ṣaḍ dravyam āśritās te ca yathā.pūrvaṁ balāvahāḥ |
AHS1.1.015c/ tatrādyā mārutaṁ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham || 15 ||
AHS1.1.016a/ kaṣāya.tikta.madhurāḥ pittam anye tu kurvate |
AHS1.1.016c/ śamanaṁ kopanaṁ svastha.hitaṁ dravyam iti tri.dhā || 16 ||
AHS1.1.017a/ uṣṇa.śīta.guṇotkarṣāt tatra vīryaṁ dvi.dhā smṛtam |
AHS1.1.017c/ tri.dhā vipāko dravyasya svādv.amla.kaṭukātmakaḥ || 17 ||
AHS1.1.018a/ guru.manda.hima.snigdha.ślakṣṇa.sāndra.mṛdu.sthirāḥ |
AHS1.1.018c/ guṇāḥ sa.sūkṣma.viśadā viṁśatiḥ sa.viparyayāḥ || 18 ||
AHS1.1.019a/ kālārtha.karmaṇāṁ yogo hīna.mithyāti.mātrakaḥ |
AHS1.1.019c/ samyag.yogaś ca vijñeyo rogārogyaika.kāraṇam || 19 ||
AHS1.1.020a/ rogas tu doṣa.vaiṣamyaṁ doṣa.sāmyam a.roga.tā |
AHS1.1.020c/ nijāgantu.vibhāgena tatra rogā dvi.dhā smṛtāḥ || 20 ||
[Page 3 ]
AHS1.1.021a/ teṣāṁ kāya.mano.bhedād adhiṣṭhānam api dvi.dhā |
AHS1.1.021c/ rajas tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau || 21 || [Note: AHS1.1.021v/ 1.21dv 'tra dvau doṣāv udāhṛtau]
AHS1.1.022a/ darśana.sparśana.praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam |
AHS1.1.022c/ rogaṁ nidāna.prāg.rūpa.lakṣaṇopaśayāptibhiḥ || 22 || [Note: AHS1.1.022v/ 1.22bv samparīkṣeta rogiṇam 1.22bv parīkṣetātha rogiṇam]
AHS1.1.023a/ bhūmi.deha.prabhedena deśam āhur iha dvi.dhā |
AHS1.1.023c/ jāṅgalaṁ vāta.bhūyiṣṭham anūpaṁ tu kapholbaṇam || 23 ||
AHS1.1.024a/ sādhāraṇaṁ sama.malaṁ tri.dhā bhū.deśam ādiśet |
AHS1.1.024c/ kṣaṇādir vyādhy.avasthā ca kālo bheṣaja.yoga.kṛt || 24 ||
AHS1.1.025a/ śodhanaṁ śamanaṁ ceti samāsād auṣadhaṁ dvi.dhā |
AHS1.1.025c/ śarīra.jānāṁ doṣāṇāṁ krameṇa paramauṣadham || 25 ||
AHS1.1.026a/ vastir vireko vamanaṁ tathā tailaṁ ghṛtaṁ madhu |
AHS1.1.026c/ dhī.dhairyātmādi.vijñānaṁ mano.doṣauṣadhaṁ param || 26 ||
AHS1.1.027a/ bhiṣag dravyāṇy upasthātā rogī pāda.catuṣṭayam |
AHS1.1.027c/ cikitsitasya nirdiṣṭaṁ praty.ekaṁ tac catur.guṇam || 27 ||
AHS1.1.028a/ dakṣas tīrthātta.śāstrārtho dṛṣṭa.karmā śucir bhiṣak |
AHS1.1.028c/ bahu.kalpaṁ bahu.guṇaṁ sampannaṁ yogyam auṣadham || 28 ||
AHS1.1.029a/ anuraktaḥ śucir dakṣo buddhi.mān paricārakaḥ |
AHS1.1.029c/ āḍhyo rogī bhiṣag.vaśyo jñāpakaḥ sat.tva.vān api || 29 ||
AHS1.1.029+(1)a/ sādhyo '.sādhya iti vyādhir dvi.dhā tau tu punar dvi.dhā |
AHS1.1.029+(1)c/ su.sādhyaḥ kṛcchra.sādhyaś ca yāpyo yaś cān.upakramaḥ || 29+(1) ||
[Page 4 ]
AHS1.1.030a/ sarvauṣadha.kṣame dehe yūnaḥ puṁso jitātmanaḥ |
AHS1.1.030c/ a.marma.go 'lpa.hetv.agra.rūpa.rūpo 'n.upadravaḥ || 30 ||
AHS1.1.031a/ a.tulya.dūṣya.deśartu.prakṛtiḥ pāda.sampadi |
AHS1.1.031c/ graheṣv anu.guṇeṣv eka.doṣa.mārgo navaḥ sukhaḥ || 31 ||
AHS1.1.032a/ śastrādi.sādhanaḥ kṛcchraḥ saṅkare ca tato gadaḥ |
AHS1.1.032c/ śeṣa.tvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye || 32 ||
AHS1.1.033a/ an.upakrama eva syāt sthito 'ty.anta.viparyaye |
AHS1.1.033c/ autsukya.mohā.rati.kṛd dṛṣṭa.riṣṭo 'kṣa.nāśanaḥ || 33 ||
AHS1.1.034a/ tyajed ārtaṁ bhiṣag.bhūpair dviṣṭaṁ teṣāṁ dviṣaṁ dviṣam |
AHS1.1.034c/ hīnopakaraṇaṁ vyagram a.vidheyaṁ gatāyuṣam || 34 ||
AHS1.1.035a/ caṇḍaṁ śokāturaṁ bhīruṁ kṛta.ghnaṁ vaidya.māninam |
AHS1.1.035c/ tantrasyāsya paraṁ cāto vakṣyate 'dhyāya.saṅgrahaḥ || 35 ||
AHS1.1.036a/ āyuṣ.kāma.dinartv.īhā.rogān.utpādana.dravāḥ |
AHS1.1.036c/ anna.jñānānna.saṁrakṣā.mātrā.dravya.rasāśrayāḥ || 36 ||
AHS1.1.037a/ doṣādi.jñāna.tad.bheda.tac.cikitsā.dvy.upakramāḥ |
AHS1.1.037c/ śuddhy.ādi.snehana.sveda.rekāsthāpana.nāvanam || 37 ||
AHS1.1.038a/ dhūma.gaṇḍūṣa.dṛk.seka.tṛpti.yantraka.śastrakam |
AHS1.1.038c/ sirā.vidhiḥ śalya.vidhiḥ śastra.kṣārāgni.karmikau || 38 || [Note: AHS1.1.038v/ 1.38cv sirā.vyadhaḥ śalya.vidhiḥ]
AHS1.1.039a/ sūtra.sthānam ime 'dhyāyās triṁśac chārīram ucyate |
AHS1.1.039c/ garbhāvakrānti.tad.vyāpad.aṅga.marma.vibhāgikam || 39 ||
[Page 5 ]
AHS1.1.040a/ vikṛtir dūta.jaṁ ṣaṣṭhaṁ nidānaṁ sārvarogikam |
AHS1.1.040c/ jvarāsṛk.śvāsa.yakṣmādi.madādy.arśo.'tisāriṇām || 40 ||
AHS1.1.041a/ mūtrāghāta.pramehāṇāṁ vidradhy.ādy.udarasya ca |
AHS1.1.041c/ pāṇḍu.kuṣṭhānilārtānāṁ vātāsrasya ca ṣo.ḍaśa || 41 ||
AHS1.1.042a/ cikitsitaṁ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi |
AHS1.1.042c/ vamau madātyaye 'rśaḥsu viṣi dvau dvau ca mūtrite || 42 ||
AHS1.1.043a/ vidradhau gulma.jaṭhara.pāṇḍu.śopha.visarpiṣu |
AHS1.1.043c/ kuṣṭha.śvitrānila.vyādhi.vātāsreṣu cikitsitam || 43 ||
AHS1.1.044a/ dvā.viṁśatir ime 'dhyāyāḥ kalpa.siddhir ataḥ param |
AHS1.1.044c/ kalpo vamer virekasya tat.siddhir vasti.kalpanā || 44 ||
AHS1.1.045a/ siddhir vasty.āpadāṁ ṣaṣṭho dravya.kalpo 'ta uttaram |
AHS1.1.045c/ bālopacāre tad.vyādhau tad.grahe dvau ca bhūta.ge || 45 ||
AHS1.1.046a/ unmāde 'tha smṛti.bhraṁśe dvau dvau vartmasu sandhiṣu |
AHS1.1.046c/ dṛk.tamo.liṅga.nāśeṣu trayo dvau dvau ca sarva.ge || 46 ||
AHS1.1.047a/ karṇa.nāsā.mukha.śiro.vraṇe bhaṅge bhagandare |
AHS1.1.047c/ granthy.ādau kṣudra.rogeṣu guhya.roge pṛthag dvayam || 47 ||
AHS1.1.048a/ viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane |
AHS1.1.048c/ catvāriṁśo 'n.apatyānām adhyāyo bīja.poṣaṇaḥ || 48 || [Note: AHS1.1.048v/ 1.48dv adhyāyo bīja.poṣaṇe]
AHS1.1.048ū̆/ ity adhyāya.śataṁ viṁśaṁ ṣaḍbhiḥ sthānair udīritam || 48ū̆ ||

1.2. Chapter 2 :: Athadinacaryādhyāyo dvitīyaḥ

[Note: [ K edn 12-18 :: V edn & tr. 82-120] [Page 6 ]
AHS1.2.001a/ brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ |
AHS1.2.001c/ śarīra.cintāṁ nirvartya kṛta.śauca.vidhis tataḥ || 1 ||
AHS1.2.002a/ arka.nyagrodha.khadira.karañja.kakubhādi.jam |
AHS1.2.002c/ prātar bhuktvā ca mṛdv.agraṁ kaṣāya.kaṭu.tiktakam || 2 ||
AHS1.2.003a/ kanīny.agra.sama.sthaulyaṁ praguṇaṁ dvā.daśāṅgulam |
AHS1.2.003c/ bhakṣayed danta.pavanaṁ danta.māṁsāny a.bādhayan || 3 || [Note: AHS1.2.003v/ 2.3cv bhakṣayed danta.dhavanaṁ]
AHS1.2.004a/ nādyād a.jīrṇa.vamathu.śvāsa.kāsa.jvarārditī |
AHS1.2.004c/ tṛṣṇāsya.pāka.hṛn.netra.śiraḥ.karṇāmayī ca tat || 4 ||
AHS1.2.005a/ sauvīram añjanaṁ nityaṁ hitam akṣṇos tato bhajet |
AHS1.2.005c/ cakṣus tejo.mayaṁ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam || 5 || [Note: AHS1.2.005v/ 2.5dv viśeṣāc chleṣmaṇo bhayam]
AHS1.2.005.1+1a/ bhukta.vāṁś ca śiraḥ.snātaḥ śrāntaḥ chardana.nāvanaiḥ |
AHS1.2.005.1+1c/ rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+1 ||
AHS1.2.006a/ yojayet sapta.rātre 'smāt srāvaṇārthaṁ rasāñjanam |
AHS1.2.006c/ tato nāvana.gaṇḍūṣa.dhūma.tāmbūla.bhāg bhavet || 6 || [Note: AHS1.2.006v/ 2.6bv srāvaṇārthe rasāñjanam]
AHS1.2.007a/ tāmbūlaṁ kṣata.pittāsra.rūkṣotkupita.cakṣuṣām |
AHS1.2.007c/ viṣa.mūrchā.madārtānām a.pathyaṁ śoṣiṇām api || 7 ||
AHS1.2.008a/ abhyaṅgam ācaren nityaṁ sa jarā.śrama.vāta.hā |
AHS1.2.008c/ dṛṣṭi.prasāda.puṣṭy.āyuḥ.svapna.su.tvak.tva.dārḍhya.kṛt || 8 ||
AHS1.2.009a/ śiraḥ.śravaṇa.pādeṣu taṁ viśeṣeṇa śīlayet |
AHS1.2.009c/ varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha.grasta.kṛta.saṁśuddhy.a.jīrṇibhiḥ || 9 ||
[Page 7 ]
AHS1.2.010a/ lāghavaṁ karma.sāmarthyaṁ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ |
AHS1.2.010c/ vibhakta.ghana.gātra.tvaṁ vyāyāmād upajāyate || 10 ||
AHS1.2.011a/ vāta.pittāmayī bālo vṛddho '.jīrṇo ca taṁ tyajet |
AHS1.2.011c/ ardha.śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha.bhojibhiḥ || 11 ||
AHS1.2.012a/ śīta.kāle vasante ca mandam eva tato 'nya.dā |
AHS1.2.012c/ taṁ kṛtvānu.sukhaṁ dehaṁ mardayec ca samantataḥ || 12 ||
AHS1.2.013a/ tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta.pittaṁ śramaḥ klamaḥ |
AHS1.2.013c/ ati.vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate || 13 ||
AHS1.2.014a/ vyāyāma.jāgarādhva.strī.hāsya.bhāṣyādi.sāhasam |
AHS1.2.014c/ gajaṁ siṁha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati || 14 || [Note: AHS1.2.014v/ 2.14dv bhajan yato 'ti naśyati]
AHS1.2.015a/ udvartanaṁ kapha.haraṁ medasaḥ pravilāyanam |
AHS1.2.015c/ sthirī.karaṇam aṅgānāṁ tvak.prasāda.karaṁ param || 15 ||
AHS1.2.016a/ dīpanaṁ vṛṣyam āyuṣyaṁ snānam ūrjā.bala.pradam |
AHS1.2.016c/ kaṇḍū.mala.śrama.sveda.tandrā.tṛḍ.dāha.pāpma.jit || 16 || [Note: AHS1.2.016v/ 2.16bv snānam ojo.bala.pradam]
AHS1.2.017a/ uṣṇāmbunādhaḥ.kāyasya pariṣeko balāvahaḥ |
AHS1.2.017c/ tenaiva tūttamāṅgasya bala.hṛt.keśa.cakṣuṣām || 17 || [Note: AHS1.2.017v/ 2.17cv tenaiva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva tūttamāṅgasya]
AHS1.2.018a/ snānam ardita.netrāsya.karṇa.rogātisāriṣu |
AHS1.2.018c/ ādhmāna.pīnasā.jīrṇa.bhukta.vatsu ca garhitam || 18 ||
AHS1.2.019a/ jīrṇe hitaṁ mitaṁ cādyān na vegān īrayed balāt |
AHS1.2.019c/ na vegito 'nya.kāryaḥ syān nā.jitvā sādhyam āmayam || 19 ||
[Page 8 ]
AHS1.2.020a/ sukhārthāḥ sarva.bhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ |
AHS1.2.020c/ sukhaṁ ca na vinā dharmāt tasmād dharma.paro bhavet || 20 ||
AHS1.2.021a/ bhaktyā kalyāṇa.mitrāṇi sevetetara.dūra.gaḥ |
AHS1.2.021c/ hiṁsā.steyān yathā.kāmaṁ paiśunyaṁ paruṣān.ṛte || 21 ||
AHS1.2.022a/ sambhinnālāpaṁ vyāpādam abhidhyāṁ dṛg.viparyayam |
AHS1.2.022c/ pāpaṁ karmeti daśa.dhā kāya.vāṅ.mānasais tyajet || 22 ||
AHS1.2.023a/ a.vṛtti.vyādhi.śokārtān anuvarteta śaktitaḥ |
AHS1.2.023c/ ātma.vat satataṁ paśyed api kīṭa.pipīlikam || 23 ||
AHS1.2.024a/ arcayed deva.go.vipra.vṛddha.vaidya.nṛpātithīn |
AHS1.2.024c/ vi.mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet || 24 ||
AHS1.2.025a/ upakāra.pradhānaḥ syād apakāra.pare 'py arau |
AHS1.2.025c/ sampad.vipatsv eka.manā hetāv īrṣyet phale na tu || 25 ||
AHS1.2.026a/ kāle hitaṁ mitaṁ brūyād a.visaṁvādi peśalam |
AHS1.2.026c/ pūrvābhibhāṣī su.mukhaḥ su.śīlaḥ karuṇā.mṛduḥ || 26 ||
AHS1.2.027a/ naikaḥ sukhī na sarva.tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ |
AHS1.2.027c/ na kañ.cid ātmanaḥ śatruṁ nātmānaṁ kasya.cid ripum || 27 ||
AHS1.2.028a/ prakāśayen nāpamānaṁ na ca niḥ.sneha.tāṁ prabhoḥ |
AHS1.2.028c/ janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati || 28 || [Note: AHS1.2.028v/ 2.28av prakāśayen nāvamānaṁ]
AHS1.2.029a/ taṁ tathaivānuvarteta parārādhana.paṇḍitaḥ |
AHS1.2.029c/ na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet || 29 ||
[Page 9 ]
AHS1.2.030a/ tri.varga.śūnyaṁ nārambhaṁ bhajet taṁ cā.virodhayan |
AHS1.2.030c/ anuyāyāt prati.padaṁ sarva.dharmeṣu madhyamām || 30 ||
AHS1.2.031a/ nīca.roma.nakha.śmaśrur nir.malāṅghri.malāyanaḥ |
AHS1.2.031c/ snāna.śīlaḥ su.surabhiḥ su.veṣo 'n.ulbaṇojjvalaḥ || 31 || [Note: AHS1.2.031v/ 2.31cv snāna.śīlaḥ sa.surabhiḥ]
AHS1.2.032a/ dhārayet satataṁ ratna.siddha.mantra.mahauṣadhīḥ |
AHS1.2.032c/ sātapa.tra.pada.trāṇo vicared yuga.mātra.dṛk || 32 ||
AHS1.2.033a/ niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya.vān |
AHS1.2.033c/ caitya.pūjya.dhvajā.śasta.cchāyā.bhasma.tuṣā.śucīn || 33 ||
AHS1.2.034a/ nākrāmec charkarā.loṣṭa.bali.snāna.bhuvo na ca |
AHS1.2.034c/ nadīṁ taren na bāhubhyāṁ nāgni.skandham abhivrajet || 34 ||
AHS1.2.035a/ sandigdha.nāvaṁ vṛkṣaṁ ca nārohed duṣṭa.yāna.vat |
AHS1.2.035c/ nā.saṁvṛta.mukhaḥ kuryāt kṣuti.hāsya.vijṛmbhaṇam || 35 || [Note: AHS1.2.035v/ 2.35dv kṣutiṁ hāsyaṁ vijṛmbhaṇam 2.35dv kṣut.hāsyaṁ ca vijṛmbhaṇam]
AHS1.2.036a/ nāsikāṁ na vikuṣṇīyān nā.kasmād vilikhed bhuvam |
AHS1.2.036c/ nāṅgaiś ceṣṭeta vi.guṇaṁ nāsītotkaṭakaś ciram || 36 || [Note: AHS1.2.036v/ 2.36bv nā.kasmād vilikhen mahīm 2.36dv nāsītotkaṭaka.sthitaḥ]
AHS1.2.037a/ deha.vāk.cetasāṁ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet |
AHS1.2.037c/ nordhva.jānuś ciraṁ tiṣṭhen naktaṁ seveta na drumam || 37 ||
AHS1.2.038a/ tathā catvara.caityāntaś.catuṣ.patha.surālayān |
AHS1.2.038c/ sūnāṭavī.śūnya.gṛha.śmaśānāni divāpi na || 38 ||
AHS1.2.038+1a/ a.sammārjitam ādarśam an.upaskṛta.kāminīm |
AHS1.2.038+1c/ rajasvalāṁ ca nekṣeta sadā prātar a.maṅgalam || 38+1 ||
[Page 10 ]
AHS1.2.039a/ sarva.thekṣeta nādityaṁ na bhāraṁ śirasā vahet |
AHS1.2.039c/ nekṣeta pratataṁ sūkṣmaṁ dīptā.medhyā.priyāṇi ca || 39 ||
AHS1.2.040a/ madya.vikraya.sandhāna.dānādānāni nācaret |
AHS1.2.040c/ puro.vātātapa.rajas.tuṣāra.paruṣānilān || 40 ||
AHS1.2.041a/ an.ṛjuḥ kṣavathūdgāra.kāsa.svapnānna.maithunam |
AHS1.2.041c/ kūla.cchāyāṁ nṛpa.dviṣṭaṁ vyāla.daṁṣṭri.viṣāṇinaḥ || 41 ||
AHS1.2.042a/ hīnān.āryāti.nipuṇa.sevāṁ vigraham uttamaiḥ |
AHS1.2.042c/ sandhyāsv abhyavahāra.strī.svapnādhyayana.cintanam || 42 ||
AHS1.2.043a/ śatru.sattra.gaṇākīrṇa.gaṇikā.paṇikāśanam |
AHS1.2.043c/ gātra.vaktra.nakhair vādyaṁ hasta.keśāvadhūnanam || 43 ||
AHS1.2.044a/ toyāgni.pūjya.madhyena yānaṁ dhūmaṁ śavāśrayam |
AHS1.2.044c/ madyāti.saktiṁ viśrambha.svātantrye strīṣu ca tyajet || 44 ||
AHS1.2.045a/ ācāryaḥ sarva.ceṣṭāsu loka eva hi dhī.mataḥ |
AHS1.2.045c/ anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ || 45 ||
AHS1.2.046a/ ārdra.santāna.tā tyāgaḥ kāya.vāk.cetasāṁ damaḥ |
AHS1.2.046c/ svārtha.buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad.vratam || 46 ||
AHS1.2.047a/ naktan.dināni me yānti katham.bhūtasya samprati |
AHS1.2.047c/ duḥkha.bhāṅ na bhavaty evaṁ nityaṁ sannihita.smṛtiḥ || 47 ||
AHS1.2.047+1a/ evaṁ kṛtsna.dinaṁ nītvā rātrau yāme gṛhe gate |
AHS1.2.047+1c/ devān ṛṣīn gurūn smṛtvā tataḥ śayanam ācaret || 47+1 || [Note: AHS1.2.047+1v/ 2.47+1bv rātrer yāme gate sati]
[Page 11 ]
AHS1.2.048a/ ity ācāraḥ samāsena yaṁ prāpnoti samācaran |
AHS1.2.048c/ āyur ārogyam aiśvaryaṁ yaśo lokāṁś ca śāśvatān || 48 ||

1.3. Chapter 3 :: Athaṛtucaryādhyāyas tṛtīyaḥ

[Note: [ K edn 18-26 :: V edn & tr. 121-170]
AHS1.3.001a/ māsair dvi.saṅkhyair māghādyaiḥ kramāt ṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ |
AHS1.3.001c/ śiśiro 'tha vasantaś ca grīṣmo varṣā.śarad.dhimāḥ || 1 ||
AHS1.3.002a/ śiśirādyās tribhis tais tu vidyād ayanam uttaram |
AHS1.3.002c/ ādānaṁ ca tad ādatte nṛṇāṁ prati.dinaṁ balam || 2 ||
AHS1.3.003a/ tasmin hy aty.artha.tīkṣṇoṣṇa.rūkṣā mārga.sva.bhāvataḥ |
AHS1.3.003c/ āditya.pavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ || 3 ||
AHS1.3.004a/ tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt |
AHS1.3.004c/ tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam || 4 ||
AHS1.3.005a/ varṣādayo visargaś ca yad balaṁ visṛjaty ayam |
AHS1.3.005c/ saumya.tvād atra somo hi bala.vān hīyate raviḥ || 5 ||
AHS1.3.006a/ megha.vṛṣṭy.anilaiḥ śītaiḥ śānta.tāpe mahī.tale |
AHS1.3.006c/ snigdhāś cehāmla.lavaṇa.madhurā balino rasāḥ || 6 ||
AHS1.3.007a/ śīte 'gryaṁ vṛṣṭi.gharme 'lpaṁ balaṁ madhyaṁ tu śeṣayoḥ |
AHS1.3.007c/ balinaḥ śīta.saṁrodhād dhemante prabalo 'nalaḥ || 7 ||
AHS1.3.008a/ bhavaty alpendhano dhātūn sa paced vāyuneritaḥ |
AHS1.3.008c/ ato hime 'smin seveta svādv.amla.lavaṇān rasān || 8 ||
AHS1.3.009a/ dairghyān niśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ |
AHS1.3.009c/ avaśya.kāryaṁ sambhāvya yathoktaṁ śīlayed anu || 9 ||
[Page 12 ]
AHS1.3.010a/ vāta.ghna.tailair abhyaṅgaṁ mūrdhni tailaṁ vimardanam |
AHS1.3.010c/ niyuddhaṁ kuśalaiḥ sārdhaṁ pādāghātaṁ ca yuktitaḥ || 10 || [Note: AHS1.3.010v/ 3.10bv mūrdha.tailaṁ vimardanam]
AHS1.3.011a/ kaṣāyāpahṛta.snehas tataḥ snāto yathā.vidhi |
AHS1.3.011c/ kuṅkumena sa.darpeṇa pradigdho 'guru.dhūpitaḥ || 11 ||
AHS1.3.012a/ rasān snigdhān palaṁ puṣṭaṁ gauḍam accha.surāṁ surām |
AHS1.3.012c/ godhūma.piṣṭa.māṣekṣu.kṣīrottha.vikṛtīḥ śubhāḥ || 12 ||
AHS1.3.013a/ navam annaṁ vasāṁ tailaṁ śauca.kārye sukhodakam |
AHS1.3.013c/ prāvārājina.kauśeya.praveṇī.kaucavāstṛtam || 13 || [Note: AHS1.3.013v/ 3.13dv .praveṇī.kuthakāstṛtam]
AHS1.3.014a/ uṣṇa.sva.bhāvair laghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṁ bhajet |
AHS1.3.014c/ yuktyārka.kiraṇān svedaṁ pāda.trāṇaṁ ca sarva.dā || 14 ||
AHS1.3.015a/ pīvaroru.stana.śroṇyaḥ sa.madāḥ pramadāḥ priyāḥ |
AHS1.3.015c/ haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpa.kuṅkuma.yauvanaiḥ || 15 ||
AHS1.3.016a/ aṅgāra.tāpa.santapta.garbha.bhū.veśma.cāriṇaḥ |
AHS1.3.016c/ śīta.pāruṣya.janito na doṣo jātu jāyate || 16 ||
AHS1.3.017a/ ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ |
AHS1.3.017c/ tadā hi śītam adhikaṁ raukṣyaṁ cādāna.kāla.jam || 17 ||
AHS1.3.018a/ kaphaś cito hi śiśire vasante 'rkāṁśu.tāpitaḥ |
AHS1.3.018c/ hatvāgniṁ kurute rogān atas taṁ tvarayā tyajet || 18 ||
AHS1.3.019a/ tīkṣṇair vamana.nasyādyair laghu.rūkṣaiś ca bhojanaiḥ |
AHS1.3.019c/ vyāyāmodvartanāghātair jitvā śleṣmāṇam ulbaṇam || 19 ||
[Page 13 ]
AHS1.3.020a/ snāto 'nuliptaḥ karpūra.candanāguru.kuṅkumaiḥ |
AHS1.3.020c/ purāṇa.yava.godhūma.kṣaudra.jāṅgala.śūlya.bhuk || 20 ||
AHS1.3.021a/ sahakāra.rasonmiśrān āsvādya priyayārpitān |
AHS1.3.021c/ priyāsya.saṅga.surabhīn priyā.netrotpalāṅkitān || 21 ||
AHS1.3.022a/ saumanasya.kṛto hṛdyān vayasyaiḥ sahitaḥ pibet |
AHS1.3.022c/ nirgadān āsavāriṣṭa.sīdhu.mārdvīka.mādhavān || 22 ||
AHS1.3.023a/ śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhv.ambu jaladāmbu ca |
AHS1.3.023c/ dakṣiṇānila.śīteṣu parito jala.vāhiṣu || 23 || [Note: AHS1.3.023v/ 3.23bv madhv.ambu jaladāmbu vā]
AHS1.3.024a/ a.dṛṣṭa.naṣṭa.sūryeṣu maṇi.kuṭṭima.kāntiṣu |
AHS1.3.024c/ parapuṣṭa.vighuṣṭeṣu kāma.karmānta.bhūmiṣu || 24 || [Note: AHS1.3.024v/ 3.24av a.dṛṣṭā.naṣṭa.sūryeṣu]
AHS1.3.025a/ vicitra.puṣpa.vṛkṣeṣu kānaneṣu su.gandhiṣu |
AHS1.3.025c/ goṣṭhī.kathābhiś citrābhir madhyāhnaṁ gamayet sukhī || 25 ||
AHS1.3.026a/ guru.śīta.divā.svapna.snigdhāmla.madhurāṁs tyajet |
AHS1.3.026c/ tīkṣṇāṁśur ati.tīkṣṇāṁśur grīṣme saṅkṣipatīva yat || 26 || [Note: AHS1.3.026v/ 3.26cv sneham arko 'ti.tīkṣṇāṁśur]
AHS1.3.027a/ praty.ahaṁ kṣīyate śleṣmā tena vāyuś ca vardhate |
AHS1.3.027c/ ato 'smin paṭu.kaṭv.amla.vyāyāmārka.karāṁs tyajet || 27 ||
AHS1.3.028a/ bhajen madhuram evānnaṁ laghu snigdhaṁ himaṁ dravam |
AHS1.3.028c/ su.śīta.toya.siktāṅgo lihyāt saktūn sa.śarkarān || 28 ||
AHS1.3.029a/ madyaṁ na peyaṁ peyaṁ vā sv.alpaṁ su.bahu.vāri vā |
AHS1.3.029c/ anya.thā śoṣa.śaithilya.dāha.mohān karoti tat || 29 || [Note: AHS1.3.029v/ 3.29cv anya.thā śopha.śaithilya.]
[Page 14 ]
AHS1.3.030a/ kundendu.dhavalaṁ śālim aśnīyāj jāṅgalaiḥ palaiḥ |
AHS1.3.030c/ pibed rasaṁ nāti.ghanaṁ rasālāṁ rāga.khāṇḍavau || 30 || [Note: AHS1.3.030v/ 3.30av kundendu.dhavalāñ chālīn 3.30dv rasālāṁ rāga.khāḍavau 3.30dv rasālāṁ rāga.ṣāḍavau]
AHS1.3.031a/ pānakaṁ pañca.sāraṁ vā nava.mṛd.bhājane sthitam |
AHS1.3.031c/ moca.coca.dalair yuktaṁ sāmlaṁ mṛn.maya.śuktibhiḥ || 31 || [Note: AHS1.3.031v/ 3.31bv nava.mṛd.bhājana.sthitam]
AHS1.3.032a/ pāṭalā.vāsitaṁ cāmbhaḥ sa.karpūraṁ su.śītalam |
AHS1.3.032c/ śaśāṅka.kiraṇān bhakṣyān rajanyāṁ bhakṣayan pibet || 32 ||
AHS1.3.033a/ sa.sitaṁ māhiṣaṁ kṣīraṁ candra.nakṣatra.śītalam |
AHS1.3.033c/ abhraṅ.kaṣa.mahā.śāla.tāla.ruddhoṣṇa.raśmiṣu || 33 ||
AHS1.3.034a/ vaneṣu mādhavī.śliṣṭa.drākṣā.stabaka.śāliṣu |
AHS1.3.034c/ su.gandhi.hima.pānīya.sicyamāna.paṭālike || 34 ||
AHS1.3.035a/ kāyamāne cite cūta.pravāla.phala.lumbibhiḥ |
AHS1.3.035c/ kadalī.dala.kalhāra.mṛṇāla.kamalotpalaiḥ || 35 ||
AHS1.3.036a/ komalaiḥ kalpite talpe hasat.kusuma.pallave |
AHS1.3.036c/ madhyan.dine 'rka.tāpārtaḥ svapyād dhārā.gṛhe 'tha.vā || 36 ||
AHS1.3.037a/ pusta.strī.stana.hastāsya.pravṛttośīra.vāriṇi |
AHS1.3.037c/ niśā.kara.karākīrṇe saudha.pṛṣṭhe niśāsu ca || 37 ||
AHS1.3.038a/ āsanā svastha.cittasya candanārdrasya mālinaḥ |
AHS1.3.038c/ nivṛtta.kāma.tantrasya su.sūkṣma.tanu.vāsasaḥ || 38 ||
AHS1.3.039a/ jalārdrās tāla.vṛntāni vistṛtāḥ padminī.puṭāḥ |
AHS1.3.039c/ utkṣepāś ca mṛdūtkṣepā jala.varṣi.himānilāḥ || 39 ||
[Page 15 ]
AHS1.3.040a/ karpūra.mallikā.mālā hārāḥ sa.hari.candanāḥ |
AHS1.3.040c/ mano.hara.kalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ || 40 ||
AHS1.3.041a/ mṛṇāla.valayāḥ kāntāḥ protphulla.kamalojjvalāḥ |
AHS1.3.041c/ jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam || 41 ||
AHS1.3.042a/ ādāna.glāna.vapuṣām agniḥ sanno 'pi sīdati |
AHS1.3.042c/ varṣāsu doṣair duṣyanti te 'mbu.lambāmbu.de 'mbare || 42 || [Note: AHS1.3.042v/ 3.42av ādāna.mlāna.vapuṣām]
AHS1.3.043a/ sa.tuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca |
AHS1.3.043c/ bhū.bāṣpeṇāmla.pākena malinena ca vāriṇā || 43 ||
AHS1.3.044a/ vahninaiva ca mandena teṣv ity anyo.'nya.dūṣiṣu |
AHS1.3.044c/ bhajet sādhāraṇaṁ sarvam ūṣmaṇas tejanaṁ ca yat || 44 ||
AHS1.3.045a/ āsthāpanaṁ śuddha.tanur jīrṇaṁ dhānyaṁ rasān kṛtān |
AHS1.3.045c/ jāṅgalaṁ piśitaṁ yūṣān madhv.ariṣṭaṁ ciran.tanam || 45 ||
AHS1.3.046a/ mastu sauvarcalāḍhyaṁ vā pañca.kolāvacūrṇitam |
AHS1.3.046c/ divyaṁ kaupaṁ śṛtaṁ cāmbho bhojanaṁ tv ati.dur.dine || 46 || [Note: AHS1.3.046v/ 3.46av mastu sauvarcalāḍhyaṁ ca]
AHS1.3.047a/ vyaktāmla.lavaṇa.snehaṁ saṁśuṣkaṁ kṣaudra.val laghu |
AHS1.3.047c/ a.pāda.cārī surabhiḥ satataṁ dhūpitāmbaraḥ || 47 ||
AHS1.3.048a/ harmya.pṛṣṭhe vased bāṣpa.śīta.sīkara.varjite |
AHS1.3.048c/ nadī.jaloda.manthāhaḥ.svapnāyāsātapāṁś tyajet || 48 ||
AHS1.3.049a/ varṣā.śītocitāṅgānāṁ sahasaivārka.raśmibhiḥ |
AHS1.3.049c/ taptānāṁ sañcitaṁ vṛṣṭau pittaṁ śaradi kupyati || 49 ||
[Page 16 ]
AHS1.3.050a/ taj.jayāya ghṛtaṁ tiktaṁ vireko rakta.mokṣaṇam |
AHS1.3.050c/ tiktaṁ svādu kaṣāyaṁ ca kṣudhito 'nnaṁ bhajel laghu || 50 ||
AHS1.3.051a/ śāli.mudga.sitā.dhātrī.paṭola.madhu.jāṅgalam |
AHS1.3.051c/ taptaṁ taptāṁśu.kiraṇaiḥ śītaṁ śītāṁśu.raśmibhiḥ || 51 ||
AHS1.3.052a/ samantād apy aho.rātram agastyodaya.nir.viṣam |
AHS1.3.052c/ śuci haṁsodakaṁ nāma nir.malaṁ mala.jij jalam || 52 ||
AHS1.3.053a/ nābhiṣyandi na vā rūkṣaṁ pānādiṣv amṛtopamam |
AHS1.3.053c/ candanośīra.karpūra.muktā.srag.vasanojjvalaḥ || 53 ||
AHS1.3.054a/ saudheṣu saudha.dhavalāṁ candrikāṁ rajanī.mukhe |
AHS1.3.054c/ tuṣāra.kṣāra.sauhitya.dadhi.taila.vasātapān || 54 ||
AHS1.3.055a/ tīkṣṇa.madya.divā.svapna.puro.vātān parityajet |
AHS1.3.055c/ śīte varṣāsu cādyāṁs trīn vasante 'ntyān rasān bhajet || 55 ||
AHS1.3.056a/ svāduṁ nidāghe śaradi svādu.tikta.kaṣāyakān |
AHS1.3.056c/ śarad.vasantayo rūkṣaṁ śītaṁ gharma.ghanāntayoḥ || 56 ||
AHS1.3.057a/ anna.pānaṁ samāsena viparītam ato 'nya.dā |
AHS1.3.057c/ nityaṁ sarva.rasābhyāsaḥ sva.svādhikyam ṛtāv ṛtau || 57 ||
AHS1.3.058a/ ṛtvor antyādi.saptāhāv ṛtu.sandhir iti smṛtaḥ |
AHS1.3.058c/ tatra pūrvo vidhis tyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt || 58 || [Note: AHS1.3.058v/ 3.58av ṛtvor antyādi.saptāhād]
AHS1.3.002/ a.sātmya.jā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāga.śīlanāt || 58ū̆ ||

1.4. Chapter 4 :: Atharogānutpādanīyādhyāyaś caturthaḥ

[Note: [ K edn 26-30 :: V edn & tr. 171-197] [Page 17 ]
AHS1.4.001a/ vegān na dhārayed vāta.viṇ.mūtra.kṣava.tṛṭ.kṣudhām |
AHS1.4.001c/ nidrā.kāsa.śrama.śvāsa.jṛmbhāśru.cchardi.retasām || 1 ||
AHS1.4.002a/ adho.vātasya rodhena gulmodāvarta.ruk.klamāḥ |
AHS1.4.002c/ vāta.mūtra.śakṛt.saṅga.dṛṣṭy.agni.vadha.hṛd.gadāḥ || 2 ||
AHS1.4.002+1a/ sneha.sveda.vidhis tatra vartayo bhojanāni ca |
AHS1.4.002+1c/ pānāni vastayaś caiva śastaṁ vātānulomanam || 2+1 ||
AHS1.4.003a/ śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa.pratiśyāya.śiro.rujaḥ |
AHS1.4.003c/ ūrdhva.vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam || 3 || [Note: AHS1.4.003v/ 4.3cv ūrdhvaṁ vāyuḥ parīkarto]
AHS1.4.004a/ mukhena viṭ.pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ |
AHS1.4.004c/ aṅga.bhaṅgāśmarī.vasti.meḍhra.vaṅkṣaṇa.vedanāḥ || 4 ||
AHS1.4.005a/ mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad.auṣadham |
AHS1.4.005c/ varty.abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṁ vasti.karma ca || 5 ||
AHS1.4.006a/ anna.pānaṁ ca viḍ.bhedi viḍ.rodhottheṣu yakṣmasu |
AHS1.4.006c/ mūtra.jeṣu tu pāne ca prāg.bhaktaṁ śasyate ghṛtam || 6 || [Note: AHS1.4.006v/ 4.6cv mūtra.jeṣu ca pānaṁ tu 4.6cv mūtra.jeṣu prayuñjīta 4.6dv sarpiṣaś cāvapīḍakam]
AHS1.4.007a/ jīrṇāntikaṁ cottamayā mātrayā yojanā.dvayam |
AHS1.4.007c/ avapīḍakam etac ca sañjñitaṁ dhāraṇāt punaḥ || 7 ||
AHS1.4.008a/ udgārasyā.ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ |
AHS1.4.008c/ ādhmāna.kāsa.hidhmāś ca hidhmā.vat tatra bheṣajam || 8 ||
AHS1.4.009a/ śiro.'rtīndriya.daurbalya.manyā.stambhārditaṁ kṣuteḥ |
AHS1.4.009c/ tīkṣṇa.dhūmāñjanāghrāṇa.nāvanārka.vilokanaiḥ || 9 ||
[Page 18 ]
AHS1.4.010a/ pravartayet kṣutiṁ saktāṁ sneha.svedau ca śīlayet |
AHS1.4.010c/ śoṣāṅga.sāda.bādhirya.sammoha.bhrama.hṛd.gadāḥ || 10 ||
AHS1.4.011a/ tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ |
AHS1.4.011c/ aṅga.bhaṅgā.ruci.glāni.kārśya.śūla.bhramāḥ kṣudhaḥ || 11 || [Note: AHS1.4.011v/ 4.11dv .kārśya.śūla.śrama.bhramāḥ]
AHS1.4.012a/ tatra yojyaṁ laghu snigdham uṣṇam alpaṁ ca bhojanam |
AHS1.4.012c/ nidrāyā moha.mūrdhākṣi.gauravālasya.jṛmbhikāḥ || 12 || [Note: AHS1.4.012v/ 4.12av vaivarṇyaṁ ca kṣudhas tatra 4.12bv snigdhoṣṇaṁ laghu bhojanam]
AHS1.4.013a/ aṅga.mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṁvāhanāni ca |
AHS1.4.013c/ kāsasya rodhāt tad.vṛddhiḥ śvāsā.ruci.hṛd.āmayāḥ || 13 ||
AHS1.4.014a/ śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa.hā su.tarāṁ vidhiḥ |
AHS1.4.014c/ gulma.hṛd.roga.sammohāḥ śrama.śvāsād vidhāritāt || 14 || [Note: AHS1.4.014v/ 4.14dv śrama.śvāsā.vidhāraṇāt]
AHS1.4.015a/ hitaṁ viśramaṇaṁ tatra vāta.ghnaś ca kriyā.kramaḥ |
AHS1.4.015c/ jṛmbhāyāḥ kṣava.vad rogāḥ sarvaś cānila.jid vidhiḥ || 15 || [Note: AHS1.4.015v/ 4.15cc jṛmbhāyāḥ kṣuti.vad rogāḥ]
AHS1.4.016a/ pīnasākṣi.śiro.hṛd.ruṅ.manyā.stambhā.ruci.bhramāḥ |
AHS1.4.016c/ sa.gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṁ priyāḥ kathāḥ || 16 ||
AHS1.4.017a/ visarpa.koṭha.kuṣṭhākṣi.kaṇḍū.pāṇḍv.āmaya.jvarāḥ |
AHS1.4.017c/ sa.kāsa.śvāsa.hṛl.lāsa.vyaṅga.śvayathavo vameḥ || 17 ||
AHS1.4.018a/ gaṇḍūṣa.dhūmān.āhārā rūkṣaṁ bhuktvā tad.udvamaḥ |
AHS1.4.018c/ vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṁ cātra virecanam || 18 || [Note: AHS1.4.018v/ 4.18av gaṇḍūṣa.dhūmān.āhāraṁ 4.18av gaṇḍūṣa.dhūmān.āhārān 4.18bv rūkṣaṁ bhuktvā tad udvamet 4.18bv rūkṣān bhuktvā tad udvamet]
AHS1.4.019a/ sa.kṣāra.lavaṇaṁ tailam abhyaṅgārthaṁ ca śasyate |
AHS1.4.019c/ śukrāt tat.sravaṇaṁ guhya.vedanā.śvayathu.jvarāḥ || 19 || [Note: AHS1.4.019v/ 4.19bv abhyaṅgārthe ca śasyate]
[Page 19 ]
AHS1.4.020a/ hṛd.vyathā.mūtra.saṅgāṅga.bhaṅga.vṛddhy.aśma.ṣaṇḍha.tāḥ |
AHS1.4.020c/ tāmra.cūḍa.surā.śāli.vasty.abhyaṅgāvagāhanam || 20 ||
AHS1.4.021a/ vasti.śuddhi.karaiḥ siddhaṁ bhajet kṣīraṁ priyāḥ striyaḥ |
AHS1.4.021c/ tṛṭ.śūlārtaṁ tyajet kṣīṇaṁ viḍ.vamaṁ vega.rodhinam || 21 ||
AHS1.4.022a/ rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa.dhāraṇaiḥ |
AHS1.4.022c/ nirdiṣṭaṁ sādhanaṁ tatra bhūyiṣṭhaṁ ye tu tān prati || 22 ||
AHS1.4.023a/ tataś cāneka.dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati |
AHS1.4.023c/ anna.pānauṣadhaṁ tasya yuñjītāto 'nulomanam || 23 ||
AHS1.4.024a/ dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca |
AHS1.4.024c/ lobherṣyā.dveṣa.mātsarya.rāgādīnāṁ jitendriyaḥ || 24 ||
AHS1.4.025a/ yateta ca yathā.kālaṁ malānāṁ śodhanaṁ prati |
AHS1.4.025c/ aty.artha.sañcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita.cchidaḥ || 25 ||
AHS1.4.026a/ doṣāḥ kadā.cit kupyanti jitā laṅghana.pācanaiḥ |
AHS1.4.026c/ ye tu saṁśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṁ punar.udbhavaḥ || 26 || [Note: AHS1.4.026v/ 4.26cv ye tu saṁśodhanaiḥ śuddhās 4.26dv teṣāṁ na punar.udbhavaḥca]
AHS1.4.027a/ yathā.kramaṁ yathā.yogam ata ūrdhvaṁ prayojayet |
AHS1.4.027c/ rasāyanāni siddhāni vṛṣya.yogāṁś ca kāla.vit || 27 || [Note: AHS1.4.027v/ 4.27av yathā.kramaṁ yathā.yogyam]
AHS1.4.028a/ bheṣaja.kṣapite pathyam āhārair bṛṁhaṇaṁ kramāt |
AHS1.4.028c/ śāli.ṣaṣṭika.godhūma.mudga.māṁsa.ghṛtādibhiḥ || 28 || [Note: AHS1.4.028v/ 4.28dv .mudga.māṁsa.rasādibhiḥ]
AHS1.4.029a/ hṛdya.dīpana.bhaiṣajya.saṁyogād ruci.pakti.daiḥ |
AHS1.4.029c/ sābhyaṅgodvartana.snāna.nirūha.sneha.vastibhiḥ || 29 ||
[Page 20 ]
AHS1.4.030a/ tathā sa labhate śarma sarva.pāvaka.pāṭavam |
AHS1.4.030c/ dhī.varṇendriya.vaimalyaṁ vṛṣa.tāṁ dairghyam āyuṣaḥ || 30 ||
AHS1.4.031a/ ye bhūta.viṣa.vāyv.agni.kṣata.bhaṅgādi.sambhavāḥ |
AHS1.4.031c/ rāga.dveṣa.bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ || 31 || [Note: AHS1.4.031v/ 4.31cv kāma.krodha.bhāyādyāś]
AHS1.4.032a/ tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ |
AHS1.4.032c/ deśa.kālātma.vijñānaṁ sad.vṛttasyānuvartanam || 32 ||
AHS1.4.033a/ atharva.vihitā śāntiḥ pratikūla.grahārcanam |
AHS1.4.033c/ bhūtādya.sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak || 33 ||
AHS1.4.034a/ an.utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ |
AHS1.4.034c/ nijāgantu.vikārāṇām utpannānāṁ ca śāntaye || 34 || [Note: AHS1.4.034v/ 4.34av an.utpattau samāsena]
AHS1.4.035a/ śītodbhavaṁ doṣa.cayaṁ vasante viśodhayan grīṣma.jam abhra.kāle |
AHS1.4.035c/ ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu.jān na jātu || 35 ||
AHS1.4.036a/ nityaṁ hitāhāra.vihāra.sevī samīkṣya.kārī viṣayeṣv a.saktaḥ |
AHS1.4.036c/ dātā samaḥ satya.paraḥ kṣamā.vān āptopasevī ca bhavaty a.rogaḥ || 36 ||

1.5. Chapter 5 :: Athadravyavijñānīyādhyāyaḥ pañcamaḥ

[Note: [ K edn 30-42 :: V edn & tr. 198-264]
AHS1.5.001a/ jīvanaṁ tarpaṇaṁ hṛdyaṁ hlādi buddhi.prabodhanam |
AHS1.5.001c/ tanv a.vyakta.rasaṁ mṛṣṭaṁ śītaṁ laghv amṛtopamam || 1 ||
AHS1.5.002a/ gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṁ spṛṣṭaṁ tv arkendu.mārutaiḥ |
AHS1.5.002c/ hitā.hita.tve tad bhūyo deśa.kālāv apekṣate || 2 ||
AHS1.5.003a/ yenābhivṛṣṭam a.malaṁ śāly.annaṁ rājate sthitam |
AHS1.5.003c/ a.klinnam a.vi.varṇaṁ ca tat peyaṁ gāṅgam anya.thā || 3 || [Note: AHS1.5.003v/ 5.3bv śāly.annaṁ rājata.sthitam 5.3cv a.klinnam a.vi.varṇaṁ syāt 5.3cv a.klinnam a.vivarṇaṁ vā 5.3dv tat toyaṁ gāṅgam anya.thā]
[Page 21 ]
AHS1.5.004a/ sāmudraṁ tan na pātavyaṁ māsād āśvayujād vinā |
AHS1.5.004c/ aindram ambu su.pātra.stham a.vipannaṁ sadā pibet || 4 ||
AHS1.5.005a/ tad.a.bhāve ca bhūmi.ṣṭham āntarikṣānukāri yat |
AHS1.5.005c/ śuci.pṛthv.asita.śvete deśe 'rka.pavanāhatam || 5 || [Note: AHS1.5.005v/ 5.5av tad.a.bhāve ca bhūyiṣṭham 5.5av tad.a.bhāve pibed bhaumam]
AHS1.5.006a/ na pibet paṅka.śaivāla.tṛṇa.parṇāvilāstṛtam |
AHS1.5.006c/ sūryendu.pavanā.dṛṣṭam abhivṛṣṭaṁ ghanaṁ guru || 6 ||
AHS1.5.007a/ phenilaṁ jantu.mat taptaṁ danta.grāhy ati.śaityataḥ |
AHS1.5.007c/ an.ārtavaṁ ca yad divyam ārtavaṁ prathamaṁ ca yat || 7 ||
AHS1.5.008a/ lūtādi.tantu.viṇ.mūtra.viṣa.saṁśleṣa.dūṣitam |
AHS1.5.008c/ paścimoda.dhi.gāḥ śīghra.vahā yāś cā.malodakāḥ || 8 ||
AHS1.5.009a/ pathyāḥ samāsāt tā nadyo viparītās tv ato 'nya.thā |
AHS1.5.009c/ upalāsphālanākṣepa.vicchedaiḥ kheditodakāḥ || 9 || [Note: AHS1.5.009v/ 5.9av pathyāḥ samāsato nadyo]
AHS1.5.010a/ himavan.malayodbhūtāḥ pathyās tā eva ca sthirāḥ |
AHS1.5.010c/ kṛmi.ślīpada.hṛt.kaṇtha.śiro.rogān prakurvate || 10 ||
AHS1.5.011a/ prācyāvanty.aparāntotthā dur.nāmāni mahendra.jāḥ |
AHS1.5.011c/ udara.ślīpadātaṅkān sahya.vindhyodbhavāḥ punaḥ || 11 || [Note: AHS1.5.011v/ 5.11bv sahya.vindhya.bhavāḥ punaḥ ]
AHS1.5.012a/ kuṣṭha.pāṇḍu.śiro.rogān doṣa.ghnyaḥ pāriyātra.jāḥ |
AHS1.5.012c/ bala.pauruṣa.kāriṇyaḥ sāgarāmbhas tri.doṣa.kṛt || 12 || [Note: AHS1.5.012v/ 5.12dv sāgarāmbu tri.doṣa.kṛt]
AHS1.5.012+1a/ āvilaṁ sa.malaṁ nīlaṁ ghanaṁ pītam athāpi ca |
AHS1.5.012+1c/ sa.kṣāraṁ picchilaṁ caiva sāmudraṁ tan nigadyate || 12+1 ||
[Page 22 ]
AHS1.5.013a/ vidyāt kūpa.taḍāgādīn jāṅgalānūpa.śailataḥ |
AHS1.5.013c/ nāmbu peyam a.śaktyā vā sv.alpam alpāgni.gulmibhiḥ || 13 ||
AHS1.5.014a/ pāṇḍūdarātisārārśo.grahaṇī.śoṣa.śothibhiḥ |
AHS1.5.014c/ ṛte śaran.nidāghābhyāṁ pibet svastho 'pi cālpa.śaḥ || 14 || [Note: AHS1.5.014v/ 5.14bv .grahaṇī.doṣa.śothibhiḥ]
AHS1.5.015a/ sama.sthūla.kṛśā bhukta.madhyānta.prathamāmbu.pāḥ |
AHS1.5.015c/ śītaṁ madātyaya.glāni.mūrchā.chardi.śrama.bhramān || 15 || [Note: AHS1.5.015v/ 5.15av sama.sthūla.kṛśā bhakta.]
AHS1.5.016a/ tṛṣṇoṣṇa.dāha.pittāsra.viṣāṇy ambu niyacchati |
AHS1.5.016c/ dīpanaṁ pācanaṁ kaṇṭhyaṁ laghūṣṇaṁ vasti.śodhanam || 16 || [Note: AHS1.5.016v/ 5.16av tṛṣṇoṣma.dāha.pittāsra.]
AHS1.5.017a/ hidhmādhmānānila.śleṣma.sadyaḥ.śuddhi.nava.jvare |
AHS1.5.017c/ kāsāma.pīnasa.śvāsa.pārśva.rukṣu ca śasyate || 17 || [Note: AHS1.5.017v/ 5.17bv .sadyaḥ.śuddhe nava.jvare]
AHS1.5.018a/ an.abhiṣyandi laghu ca toyaṁ kvathita.śītalam |
AHS1.5.018c/ pitta.yukte hitaṁ doṣe vyuṣitaṁ tat tri.doṣa.kṛt || 18 || [Note: AHS1.5.018v/ 5.18av rūkṣam an.abhiṣyandi 5.18bv laghu kvathita.śītalam 5.18cv 'dhyuṣitaṁ tat tri.doṣa.kṛt]
AHS1.5.019a/ nārikelodakaṁ snigdhaṁ svādu vṛṣyaṁ himaṁ laghu |
AHS1.5.019c/ tṛṣṇā.pittānila.haraṁ dīpanaṁ vasti.śodhanam || 19 ||
AHS1.5.020a/ varṣāsu divya.nādeye paraṁ toye varāvare |
AHS1.5.020c/ svādu.pāka.rasaṁ snigdham ojasyaṁ dhātu.vardhanam || 20 ||
AHS1.5.021a/ vāta.pitta.haraṁ vṛṣyaṁ śleṣmalaṁ guru śītalam |
AHS1.5.021c/ prāyaḥ payo 'tra gavyaṁ tu jīvanīyaṁ rasāyanam || 21 ||
AHS1.5.022a/ kṣata.kṣīṇa.hitaṁ medhyaṁ balyaṁ stanya.karaṁ saram |
AHS1.5.022c/ śrama.bhrama.madā.lakṣmī.śvāsa.kāsāti.tṛṭ.kṣudhaḥ || 22 || [Note: AHS1.5.022v/ 5.22dv .śvāsa.kāsārti.tṛṭ.kṣudhaḥ 5 .22dv .śvāsa.kāsādhi.tṛṭ.kṣudhaḥ]
[Page 23 ]
AHS1.5.023a/ jīrṇa.jvaraṁ mūtra.kṛcchraṁ rakta.pittaṁ ca nāśayet |
AHS1.5.023c/ hitam aty.agny.a.nidrebhyo garīyo māhiṣaṁ himam || 23 ||
AHS1.5.024a/ alpāmbu.pāna.vyāyāma.kaṭu.tiktāśanair laghu |
AHS1.5.024c/ ājaṁ śoṣa.jvara.śvāsa.rakta.pittātisāra.jit || 24 ||
AHS1.5.025a/ īṣad.rūkṣoṣṇa.lavaṇam auṣṭrākam dīpanaṁ laghu |
AHS1.5.025c/ śastaṁ vāta.kaphānāha.kṛmi.śophodarārśasām || 25 ||
AHS1.5.026a/ mānuṣaṁ vāta.pittāsṛg.abhighātākṣi.roga.jit |
AHS1.5.026c/ tarpaṇāścyotanair nasyair a.hṛdyaṁ tūṣṇam āvikam || 26 ||
AHS1.5.027a/ vāta.vyādhi.haraṁ hidhmā.śvāsa.pitta.kapha.pradam |
AHS1.5.027c/ hastinyāḥ sthairya.kṛd bāḍham uṣṇaṁ tv aikaśaphaṁ laghu || 27 ||
AHS1.5.028a/ śākhā.vāta.haraṁ sāmla.lavaṇaṁ jaḍa.tā.karam |
AHS1.5.028c/ payo 'bhiṣyandi gurv āmaṁ yuktyā śṛtam ato 'nya.thā || 28 ||
AHS1.5.028+1ab/ vinā tu vanitā.stanyam āmam eva hitaṁ hi tat || 28+1ab ||
AHS1.5.029a/ bhaved garīyo 'ti.śṛtaṁ dhāroṣṇam amṛtopamam |
AHS1.5.029c/ amla.pāka.rasaṁ grāhi gurūṣṇaṁ dadhi vāta.jit || 29 ||
AHS1.5.030a/ medaḥ.śukra.bala.śleṣma.pitta.raktāgni.śopha.kṛt |
AHS1.5.030c/ rociṣṇu śastam a.rucau śītake viṣama.jvare || 30 ||
AHS1.5.031a/ pīnase mūtra.kṛcchre ca rūkṣaṁ tu grahaṇī.gade |
AHS1.5.031c/ naivādyān niśi naivoṣṇaṁ vasantoṣṇa.śaratsu na || 31 || [Note: AHS1.5.031v/ 5.31cv śarad.grīṣma.vasanteṣu 5.31dv nādyān noṣṇaṁ na rātriṣu]
[Page 24 ]
AHS1.5.032a/ nā.mudga.sūpaṁ nā.kṣaudraṁ tan nā.ghṛta.sitopalam |
AHS1.5.032c/ na cān.āmalakaṁ nāpi nityaṁ no mandam anya.thā || 32 ||
AHS1.5.033a/ jvarāsṛk.pitta.vīsarpa.kuṣṭha.pāṇḍu.bhrama.pradam |
AHS1.5.033c/ takraṁ laghu kaṣāyāmlaṁ dīpanaṁ kapha.vāta.jit || 33 ||
AHS1.5.034a/ śophodarārśo.grahaṇī.doṣa.mūtra.grahā.rucīḥ |
AHS1.5.034c/ plīha.gulma.ghṛta.vyāpad.gara.pāṇḍv.āmayāñ jayet || 34 ||
AHS1.5.035a/ tad.van mastu saraṁ srotaḥ.śodhi viṣṭambha.jil laghu |
AHS1.5.035c/ nava.nītaṁ navaṁ vṛṣyaṁ śītaṁ varṇa.balāgni.kṛt || 35 ||
AHS1.5.036a/ saṅgrāhi vāta.pittāsṛk.kṣayārśo.'rdita.kāsa.jit |
AHS1.5.036c/ kṣīrodbhavaṁ tu saṅgrāhi rakta.pittākṣi.roga.jit || 36 ||
AHS1.5.037a/ śastaṁ dhī.smṛti.medhāgni.balāyuḥ.śukra.cakṣuṣām |
AHS1.5.037c/ bāla.vṛddha.prajā.kānti.saukumārya.svarārthinām || 37 ||
AHS1.5.038a/ kṣata.kṣīṇa.parīsarpa.śastrāgni.glapitātmanām |
AHS1.5.038c/ vāta.pitta.viṣonmāda.śoṣā.lakṣmī.jvarāpaham || 38 ||
AHS1.5.039a/ snehānām uttamaṁ śītaṁ vayasaḥ sthāpanaṁ param |
AHS1.5.039c/ sahasra.vīryaṁ vidhibhir ghṛtaṁ karma.sahasra.kṛt || 39 || [Note: AHS1.5.039v/ 5.39cv sahasra.vīryaṁ vidhi.vad]
AHS1.5.040a/ madāpasmāra.mūrchāya.śiraḥ.karṇākṣi.yoni.jān |
AHS1.5.040c/ purāṇaṁ jayati vyādhīn vraṇa.śodhana.ropaṇam || 40 ||
AHS1.5.041a/ balyāḥ kilāṭa.pīyūṣa.kūrcikā.moraṇādayaḥ |
AHS1.5.041c/ śukra.nidrā.kapha.karā viṣṭambhi.guru.doṣalāḥ || 41 || [Note: AHS1.5.041v/ 5.41bv .kūcikā.moraṇādayaḥ]
[Page 25 ]
AHS1.5.042a/ gavye kṣīra.ghṛte śreṣṭhe nindite cāvi.sambhave |
AHS1.5.042c/ ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṁhaṇaḥ kapha.mūtra.kṛt || 42 ||
AHS1.5.043a/ vṛṣyaḥ śīto 'sra.pitta.ghnaḥ svādu.pāka.raso rasaḥ |
AHS1.5.043c/ so 'gre sa.lavaṇo danta.pīḍitaḥ śarkarā.samaḥ || 43 ||
AHS1.5.044a/ mūlāgra.jantu.jagdhādi.pīḍanān mala.saṅkarāt |
AHS1.5.044c/ kiñ.cit.kālaṁ vidhṛtyā ca vikṛtiṁ yāti yāntrikaḥ || 44 || [Note: AHS1.5.044v/ 5.44cv kiñ.cit.kāla.vidhṛtyā ca]
AHS1.5.045a/ vidāhī guru.viṣṭambhī tenāsau tatra pauṇḍrakaḥ |
AHS1.5.045c/ śaitya.prasāda.mādhuryair varas tam anu vāṁśikaḥ || 45 || [Note: AHS1.5.045v/ 5.45av gurur vidāhī viṣṭambhī]
AHS1.5.046a/ śataparvaka.kāntāra.naipālādyās tataḥ kramāt |
AHS1.5.046c/ sa.kṣārāḥ sa.kaṣāyāś ca soṣṇāḥ kiñ.cid.vidāhinaḥ || 46 || [Note: AHS1.5.046v/ 5.46av śātaparvaka.kāntāra. 5.46bv .nepālādyās tataḥ kramāt]
AHS1.5.047a/ phāṇitaṁ gurv abhiṣyandi caya.kṛn mūtra.śodhanam |
AHS1.5.047c/ nāti.śleṣma.karo dhautaḥ sṛṣṭa.mūtra.śakṛd guḍaḥ || 47 ||
AHS1.5.048a/ prabhūta.kṛmi.majjāsṛṅ.medo.māṁsa.kapho 'paraḥ |
AHS1.5.048c/ hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaś ca navaḥ śleṣmāgni.sāda.kṛt || 48 ||
AHS1.5.049a/ vṛṣyāḥ kṣīṇa.kṣata.hitā rakta.pittānilāpahāḥ |
AHS1.5.049c/ matsyaṇḍikā.khaṇḍa.sitāḥ krameṇa guṇa.vat.tamāḥ || 49 ||
AHS1.5.050a/ tad.guṇā tikta.madhurā kaṣāyā yāsa.śarkarā |
AHS1.5.050c/ dāha.tṛṭ.chardi.mūrchāsṛk.pitta.ghnyaḥ sarva.śarkarāḥ || 50 ||
AHS1.5.051a/ śarkarekṣu.vikārāṇāṁ phāṇitaṁ ca varāvare |
AHS1.5.051c/ cakṣuṣyaṁ chedi tṛṭ.śleṣma.viṣa.hidhmāsra.pitta.nut || 51 ||
[Page 26 ]
AHS1.5.052a/ meha.kuṣṭha.kṛmi.cchardi.śvāsa.kāsātisāra.jit |
AHS1.5.052c/ vraṇa.śodhana.sandhāna.ropaṇaṁ vātalaṁ madhu || 52 ||
AHS1.5.053a/ rūkṣaṁ kaṣāya.madhuraṁ tat.tulyā madhu.śarkarā |
AHS1.5.053c/ uṣṇam uṣṇārtam uṣṇe ca yuktaṁ coṣṇair nihanti tat || 53 ||
AHS1.5.053.1+1/ yakṣmārśo.'rdita.pittāsṛṅ.nāśanaṁ grāhi dīpanam || 53.1+1 ||
AHS1.5.054a/ pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṁ na nivāryate |
AHS1.5.054c/ a.labdha.pākam āśv eva tayor yasmān nivartate || 54 || [Note: AHS1.5.054v/ 5.54cv a.labdha.pākam evāśu]
AHS1.5.055a/ tailaṁ sva.yoni.vat tatra mukhyaṁ tīkṣṇaṁ vyavāyi ca |
AHS1.5.055c/ tvag.doṣa.kṛd a.cakṣuṣyaṁ sūkṣmoṣṇaṁ kapha.kṛn na ca || 55 ||
AHS1.5.056a/ kṛśānāṁ bṛṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya ca |
AHS1.5.056c/ baddha.viṭkaṁ kṛmi.ghnaṁ ca saṁskārāt sarva.roga.jit || 56 || [Note: AHS1.5.056v/ 5.56dv saṁskārāt sarva.doṣa.jit]
AHS1.5.057a/ sa.tiktoṣaṇam airaṇḍaṁ tailaṁ svādu saraṁ guru |
AHS1.5.057c/ vardhma.gulmānila.kaphān udaraṁ viṣama.jvaram || 57 ||
AHS1.5.058a/ ruk.śophau ca kaṭī.guhya.koṣṭha.pṛṣṭhāśrayau jayet |
AHS1.5.058c/ tīkṣṇoṣṇaṁ picchilaṁ visraṁ raktairaṇḍodbhavaṁ tv ati || 58 ||
AHS1.5.059a/ kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tīkṣṇaṁ kapha.śukrānilāpaham |
AHS1.5.059c/ laghu pittāsra.kṛt koṭha.kuṣṭhārśo.vraṇa.jantu.jit || 59 ||
AHS1.5.060a/ ākṣaṁ svādu himaṁ keśyaṁ guru pittānilāpaham |
AHS1.5.060c/ nāty.uṣṇaṁ nimba.jaṁ tiktaṁ kṛmi.kuṣṭha.kapha.praṇut || 60 ||
[Page 27 ]
AHS1.5.061a/ umā.kusumbha.jaṁ coṣṇaṁ tvag.doṣa.kapha.pitta.kṛt |
AHS1.5.061c/ vasā majjā ca vāta.ghnau bala.pitta.kapha.pradau || 61 ||
AHS1.5.061.1+1/ kaṣāya.tikta.kaṭukaṁ kārañjaṁ vraṇa.śodhanam || 61.1+1 ||
AHS1.5.062a/ māṁsānuga.sva.rūpau ca vidyān medo 'pi tāv iva |
AHS1.5.062c/ dīpanaṁ rocanaṁ madhyaṁ tīkṣṇoṣṇaṁ tuṣṭi.puṣṭi.dam || 62 ||
AHS1.5.063a/ sa.svādu.tikta.kaṭukam amla.pāka.rasaṁ saram |
AHS1.5.063c/ sa.kaṣāyaṁ svarārogya.pratibhā.varṇa.kṛl laghu || 63 ||
AHS1.5.064a/ naṣṭa.nidrāti.nidrebhyo hitaṁ pittāsra.dūṣaṇam |
AHS1.5.064c/ kṛśa.sthūla.hitaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ sroto.viśodhanam || 64 ||
AHS1.5.065a/ vāta.śleṣma.haraṁ yuktyā pītaṁ viṣa.vad anya.thā |
AHS1.5.065c/ guru tad.doṣa.jananaṁ navaṁ jīrṇam ato 'nya.thā || 65 ||
AHS1.5.065.1+1a/ drākṣekṣavaḥ sa.kharjūrāḥ śāli.piṣṭam yavasya ca |
AHS1.5.065.1+1c/ pañca madyākārāḥ śreṣṭhā drākṣā teṣāṁ viśiṣyate || 65.1+1 || [Note: AHS1.5.065.1+1v/ 5.65.1+1bv śāleḥ piṣṭam yavasya ca]
AHS1.5.066a/ peyaṁ noṣṇopacāreṇa na virikta.kṣudhāturaiḥ |
AHS1.5.066c/ nāty.artha.tīkṣṇa.mṛdv.alpa.sambhāraṁ kaluṣaṁ na ca || 66 ||
AHS1.5.067a/ gulmodarārśo.grahaṇī.śoṣa.hṛt snehanī guruḥ |
AHS1.5.067c/ surānila.ghnī medo.'sṛk.stanya.mūtra.kaphāvahā || 67 ||
AHS1.5.068a/ tad.guṇā vāruṇī hṛdyā laghus tīkṣṇā nihanti ca |
AHS1.5.068c/ śūla.kāsa.vami.śvāsa.vibandhādhmāna.pīnasān || 68 ||
[Page 28 ]
AHS1.5.069a/ nāti.tīvra.madā laghvī pathyā vaibhītakī surā |
AHS1.5.069c/ vraṇe pāṇḍv.āmaye kuṣṭhe na cāty.arthaṁ virudhyate || 69 ||
AHS1.5.070a/ viṣṭambhinī yava.surā gurvī rūkṣā tri.doṣalā |
AHS1.5.070c/ yathā.dravya.guṇo 'riṣṭaḥ sarva.madya.guṇādhikaḥ || 70 ||
AHS1.5.071a/ grahaṇī.pāṇḍu.kuṣṭhārśaḥ.śopha.śoṣodara.jvarān |
AHS1.5.071c/ hanti gulma.kṛmi.plīhnaḥ kaṣāya.kaṭu.vātalaḥ || 71 || [Note: AHS1.5.071v/ 5.71dv kaṣāyaḥ kaṭu.vātalaḥ]
AHS1.5.072a/ mārdvīkaṁ lekhanaṁ hṛdyaṁ nāty.uṣṇaṁ madhuraṁ saram |
AHS1.5.072c/ alpa.pittānilaṁ pāṇḍu.mehārśaḥ.kṛmi.nāśanam || 72 ||
AHS1.5.073a/ asmād alpāntara.guṇaṁ khārjūraṁ vātalaṁ guru |
AHS1.5.073c/ śārkaraḥ surabhiḥ svādu.hṛdyo nāti.mado laghuḥ || 73 || [Note: AHS1.5.073v/ 5.73cv śārkaraṁ surabhi svādu 5.73dv hṛdyaṁ nāti.madaṁ laghu]
AHS1.5.074a/ sṛṣṭa.mūtra.śakṛd.vāto gauḍas tarpaṇa.dīpanaḥ |
AHS1.5.074c/ vāta.pitta.karaḥ sīdhuḥ sneha.śleṣma.vikāra.hā || 74 ||
AHS1.5.075a/ medaḥ.śophodarārśo.ghnas tatra pakva.raso varaḥ |
AHS1.5.075c/ chedī madhv.āsavas tīkṣṇo meha.pīnasa.kāsa.jit || 75 ||
AHS1.5.076a/ rakta.pitta.kaphotkledi śuktaṁ vātānulomanam |
AHS1.5.076c/ bhṛśoṣṇa.tīkṣṇa.rūkṣāmlaṁ hṛdyaṁ ruci.karaṁ saram || 76 || [Note: AHS1.5.076v/ 5.76dv hṛdyaṁ ruci.karaṁ param]
AHS1.5.077a/ dīpanaṁ śiśira.sparśaṁ pāṇḍu.dṛk.kṛmi.nāśanam |
AHS1.5.077c/ guḍekṣu.madya.mārdvīka.śuktaṁ laghu yathottaram || 77 || [Note: AHS1.5.077v/ 5.77bv pāṇḍu.hṛt kṛmi.nāśanam 5.77cv guḍekṣu.madya.mādhvīka.]
AHS1.5.078a/ kanda.mūla.phalādyaṁ ca tad.vad vidyāt tad.āsutam |
AHS1.5.078c/ śāṇḍākī cāsutaṁ cānyat kālāmlaṁ rocanaṁ laghu || 78 ||
[Page 29 ]
AHS1.5.079a/ dhānyāmlaṁ bhedi tīkṣṇoṣṇaṁ pitta.kṛt sparśa.śītalam |
AHS1.5.079c/ śrama.klama.haraṁ rucyaṁ dīpanaṁ vasti.śūla.nut || 79 ||
AHS1.5.080a/ śastam āsthāpane hṛdyaṁ laghu vāta.kaphāpaham |
AHS1.5.080c/ ebhir eva guṇair yukte sauvīraka.tuṣodake || 80 ||
AHS1.5.080.1+1/ gaṇḍūṣa.dhāraṇād vaktra.mala.daurgandhya.śoṣa.jit || 80.1+1 ||
AHS1.5.081a/ kṛmi.hṛd.roga.gulmārśaḥ.pāṇḍu.roga.nibarhaṇe |
AHS1.5.081c/ te kramād vi.tuṣair vidyāt sa.tuṣaiś ca yavaiḥ kṛte || 81 || [Note: AHS1.5.081v/ 5.81av kṛmi.hṛd.roga.gulmārśo. 5.81bv .grahaṇī.pāṇḍu.nāśane]
AHS1.5.082a/ mūtraṁ go.'jāvi.mahiṣī.gajāśvoṣṭra.kharodbhavam |
AHS1.5.082c/ pittalaṁ rūkṣa.tīkṣṇoṣṇaṁ lavaṇānu.rasaṁ kaṭu || 82 ||
AHS1.5.083a/ kṛmi.śophodarānāha.śūla.pāṇḍu.kaphānilān |
AHS1.5.083c/ gulmā.ruci.viṣa.śvitra.kuṣṭhārśāṁsi jayel laghu || 83 || [Note: AHS1.5.083v/ 5.83bv .śūla.pāṇḍu.kaphāmayān]
AHS1.5.084a/ toya.kṣīrekṣu.tailānāṁ vargair madyasya ca kramāt |
AHS1.5.084c/ iti dravaika.deśo 'yaṁ yathā.sthūlam udāhṛtaḥ || 84 ||

1.6. Chapter 6 :: Athānnasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ

[Note: [ K edn 42-60]
AHS1.6.001a/ rakto mahān sa.kalamas tūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ |
AHS1.6.001c/ sārā.mukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ || 1 ||
AHS1.6.002a/ puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaura.śārivau |
AHS1.6.002c/ kāñcano mahiṣaḥ śūkaḥ dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ || 2 || [Note: AHS1.6.002v/ 6.2av pāṇḍukaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2av pauṇḍrakaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2bv pramodo gaura.śālikaḥ]
AHS1.6.003a/ lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ |
AHS1.6.003c/ pataṅgās tapanīyāś ca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ || 3 || [Note: AHS1.6.003v/ 6.3av jāṅgalā lohavālākhyāḥ 6.3av lāṅgalā lohavālāś ca 6.3av lāṅgalo lohavālākhyaḥ 6.3bv kardamaḥ śītabhīrukaḥ]
[Page 30 ]
AHS1.6.004a/ svādu.pāka.rasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpa.varcasaḥ |
AHS1.6.004c/ kaṣāyānu.rasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ || 4 ||
AHS1.6.005a/ śūka.jeṣu varas tatra raktas tṛṣṇā.tri.doṣa.hā |
AHS1.6.005c/ mahāṁs tam anu kalamas taṁ cāpy anu tataḥ pare || 5 || [Note: AHS1.6.005v/ 6.5cv mahāṁs tasyānu kalamas]
AHS1.6.006a/ yavakā hāyanāḥ pāṁsu.bāṣpa.naiṣadhakādayaḥ |
AHS1.6.006c/ svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣma.pittalāḥ || 6 || [Note: AHS1.6.006v/ 6.6bv .vāpya.naiṣadhakādayaḥ]
AHS1.6.007a/ sṛṣṭa.mūtra.purīṣāś ca pūrvaṁ pūrvaṁ ca ninditāḥ |
AHS1.6.007c/ snigdho grāhī laghuḥ svādus tri.doṣa.ghnaḥ sthiro himaḥ || 7 ||
AHS1.6.008a/ ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraś cāsita.gaurataḥ |
AHS1.6.008c/ tataḥ kramān mahā.vrīhi.kṛṣṇa.vrīhi.jatūmukhāḥ || 8 ||
AHS1.6.009a/ kukkuṭāṇḍaka.lāvākhya.pārāvataka.śūkarāḥ |
AHS1.6.009c/ varakoddālakojjvāla.cīna.śārada.dardurāḥ || 9 || [Note: AHS1.6.009v/ 6.9av kukkuṭāṇḍaka.pālākṣa. 6.9av kukkuṭāṇḍaka.pālākhya. 6.9av kukkuṭāṇḍaka.lāvākṣa. 6.9dv .cīna.śārada.durdarāḥ]
AHS1.6.010a/ gandhanāḥ kuruvindāś ca guṇair alpāntarāḥ smṛtāḥ |
AHS1.6.010c/ svādur amla.vipāko 'nyo vrīhiḥ pitta.karo guruḥ || 10 ||
AHS1.6.011a/ bahu.mūtra.purīṣoṣmā tri.doṣas tv eva pāṭalaḥ |
AHS1.6.011c/ kaṅgu.kodrava.nīvāra.śyāmākādi himaṁ laghu || 11 ||
AHS1.6.012a/ tṛṇa.dhānyaṁ pavana.kṛl lekhanaṁ kapha.pitta.hṛt |
AHS1.6.012c/ bhagna.sandhāna.kṛt tatra priyaṅgur bṛṁhaṇī guruḥ || 12 ||
AHS1.6.013a/ koradūṣaḥ paraṁ grāhī sparśo śīto viṣāpahaḥ |
AHS1.6.013c/ rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍ.vāta.kṛd yavaḥ || 13 || [Note: AHS1.6.013v/ 6.13bv sparśo śīto garāpahaḥ 6.13bv sparśa.śīto viṣāpahaḥ]
[Page 31 ]
AHS1.6.014a/ vṛṣyaḥ sthairya.karo mūtra.medaḥ.pitta.kaphāñ jayet |
AHS1.6.014c/ pīnasa.śvāsa.kāsoru.stambha.kaṇṭha.tvag.āmayān || 14 ||
AHS1.6.015a/ nyūno yavād anu.yavo rūkṣoṣṇo vaṁśa.jo yavaḥ |
AHS1.6.015c/ vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vāta.pitta.hā || 15 || [Note: AHS1.6.015v/ 6.15av nyūno yāvad anya.yavo]
AHS1.6.016a/ sandhāna.kārī madhuro godhūmaḥ sthairya.kṛt saraḥ |
AHS1.6.016c/ pathyā nandīmukhī śītā kaṣāya.madhurā laghuḥ || 16 ||
AHS1.6.016+1/ niḥ.sārā vātalā rūkṣā jūrṇādhmāna.karā sarā || 16+1 ||
AHS1.6.017a/ mudgāḍhakī.masūrādi śimbī.dhānyaṁ vibandha.kṛt |
AHS1.6.017c/ kaṣāyaṁ svādu saṅgrāhi kaṭu.pākaṁ himaṁ laghu || 17 ||
AHS1.6.018a/ medaḥ.śleṣmāsra.pitteṣu hitaṁ lepopasekayoḥ |
AHS1.6.018c/ varo 'tra mudgo 'lpa.calaḥ kalāyas tv ati.vātalaḥ || 18 ||
AHS1.6.018.1+1/ asṛk.pitta.haro rūkṣo vātalaś caṇakaḥ smṛtaḥ || 18.1+1 ||
AHS1.6.019a/ rāja.māṣo 'nila.karo rūkṣo bahu.śakṛd guruḥ |
AHS1.6.019c/ uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke 'mlāḥ śukrāśma.śvāsa.pīnasān || 19 ||
AHS1.6.020a/ kāsārśaḥ.kapha.vātāṁś ca ghnanti pittāsra.dāḥ param |
AHS1.6.020c/ niṣpāvo vāta.pittāsra.stanya.mūtra.karo guruḥ || 20 || [Note: AHS1.6.020v/ 6.20cv niṣpāvo vāta.pittāsṛk.]
AHS1.6.021a/ saro vidāhī dṛk.śukra.kapha.śopha.viṣāpahaḥ |
AHS1.6.021c/ māṣaḥ snigdho bala.śleṣma.mala.pitta.karaḥ saraḥ || 21 ||
[Page 32 ]
AHS1.6.022a/ gurūṣṇo 'nila.hā svāduḥ śukra.vṛddhi.vireka.kṛt |
AHS1.6.022c/ phalāni māṣa.vad vidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ || 22 ||
AHS1.6.023a/ uṣṇas tvacyo himaḥ sparśe keśyo balyas tilo guruḥ |
AHS1.6.023c/ alpa.mūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgni.kapha.pitta.kṛt || 23 || [Note: AHS1.6.023v/ 6.23av uṣṇas tvacyo hima.sparśaḥ]
AHS1.6.024a/ snigdhomā svādu.tiktoṣṇā kapha.pitta.karī guruḥ |
AHS1.6.024c/ dṛk.śukra.hṛt kaṭuḥ pāke tad.vad bījaṁ kusumbha.jam || 24 ||
AHS1.6.025a/ māṣo 'tra sarveṣv avaro yavakaḥ śūka.jeṣu ca |
AHS1.6.025c/ navaṁ dhānyam abhiṣyandi laghu saṁvatsaroṣitam || 25 || [Note: AHS1.6.025v/ 6.25bv yavakaḥ śūka.jeṣv api 6.25dv laghu varṣoṣitaṁ ca yat]
AHS1.6.026a/ śīghra.janma tathā sūpyaṁ nis.tuṣaṁ yukti.bharjitam |
AHS1.6.026c/ maṇḍa.peyā.vilepīnām odanasya ca lāghavam || 26 ||
AHS1.6.026.1+1a/ yava.godhūma.māṣāś ca tilāś cābhinavā hitāḥ |
AHS1.6.026.1+1c/ purāṇā vi.rasāḥ sūkṣmā na tathārtha.karā matāḥ || 26.1+1 ||
AHS1.6.027a/ yathā.pūrvaṁ śivas tatra maṇḍo vātānulomanaḥ |
AHS1.6.027c/ tṛḍ.glāni.doṣa.śeṣa.ghnaḥ pācano dhātu.sāmya.kṛt || 27 ||
AHS1.6.028a/ sroto.mārdava.kṛt svedī sandhukṣayati cānalam |
AHS1.6.028c/ kṣut.tṛṣṇā.glāni.daurbalya.kukṣi.roga.jvarāpahā || 28 ||
AHS1.6.029a/ malānulomanī pathyā peyā dīpana.pācanī |
AHS1.6.029c/ vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇā.ghnī dīpanī hitā || 29 ||
AHS1.6.030a/ vraṇākṣi.roga.saṁśuddha.dur.bala.sneha.pāyinām |
AHS1.6.030c/ su.dhautaḥ prasrutaḥ svinno '.tyaktoṣmā caudano laghuḥ || 30 ||
[Page 33 ]
AHS1.6.031a/ yaś cāgneyauṣadha.kvātha.sādhito bhṛṣṭa.taṇḍulaḥ |
AHS1.6.031c/ viparīto guruḥ kṣīra.māṁsādyair yaś ca sādhitaḥ || 31 || [Note: AHS1.6.031v/ 6.31av yaś cāgneyauṣadha.kvāthe 6.31bv sādhito bhṛṣṭa.taṇḍulaiḥ]
AHS1.6.032a/ iti dravya.kriyā.yoga.mānādyaiḥ sarvam ādiśet |
AHS1.6.032c/ bṛṁhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaś cakṣuṣyo vraṇa.hā rasaḥ || 32 ||
AHS1.6.033a/ maudgas tu pathyaḥ saṁśuddha.vraṇa.kaṇṭhākṣi.rogiṇām |
AHS1.6.033c/ vātānulomī kaulattho gulma.tūṇī.pratūṇi.jit || 33 ||
AHS1.6.033+1a/ a.kṛtaṁ kṛta.yūṣaṁ ca tanu saṁskāritaṁ rasam |
AHS1.6.033+1c/ sūpam amlam an.amlaṁ ca guru vidyād yathottaram || 33+1 ||
AHS1.6.034a/ tila.piṇyāka.vikṛtiḥ śuṣka.śākaṁ virūḍhakam |
AHS1.6.034c/ śāṇḍākī.vaṭakaṁ dṛṅ.ghnaṁ doṣalaṁ glapanaṁ guru || 34 ||
AHS1.6.035a/ rasālā bṛṁhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā ruci.pradā |
AHS1.6.035c/ śrama.kṣut.tṛṭ.klama.haraṁ pānakaṁ prīṇanaṁ guru || 35 ||
AHS1.6.036a/ viṣṭambhi mūtralaṁ hṛdyaṁ yathā.dravya.guṇaṁ ca tat |
AHS1.6.036c/ lājās tṛṭ.chardy.atīsāra.meha.medaḥ.kapha.cchidaḥ || 36 ||
AHS1.6.037a/ kāsa.pittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ |
AHS1.6.037c/ pṛthukā guravo balyāḥ kapha.viṣṭambha.kāriṇaḥ || 37 ||
AHS1.6.038a/ dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ |
AHS1.6.038c/ saktavo laghavaḥ kṣut.tṛṭ.śrama.netrāmaya.vraṇān || 38 || [Note: AHS1.6.038v/ 6.38dv .śrama.netra.galāmayān]
AHS1.6.039a/ ghnanti santarpaṇāḥ pānāt sadya eva bala.pradāḥ |
AHS1.6.039c/ nodakāntaritān na dvir na niśāyāṁ na kevalān || 39 ||
[Page 34 ]
AHS1.6.040a/ na bhuktvā na dvi.jaiś chittvā saktūn adyān na vā bahūn |
AHS1.6.040c/ piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭi.dūṣaṇaḥ || 40 ||
AHS1.6.040+1a/ raukṣyād viṣṭambhate koṣṭhe viṣṭambhi.tvād vidahyate |
AHS1.6.040+1c/ vidāhāt kurute glāniṁ piṇyāko niśi sevitaḥ || 40+1 ||
AHS1.6.041a/ vesavāro guruḥ snigdho balopacaya.vardhanaḥ |
AHS1.6.041c/ mudgādi.jās tu guravo yathā.dravya.guṇānugāḥ || 41 ||
AHS1.6.042a/ kukūla.karpara.bhrāṣṭra.kandv.aṅgāra.vipācitān |
AHS1.6.042c/ eka.yonīl̐ laghūn vidyād apūpān uttarottaram || 42 || [Note: AHS1.6.042v/ 6.42av kukūla.kharpara.bhrāṣṭra. 6.42bv .kaṭv.aṅgāra.vipācitān 6.42dv apūpāṁs tu yathottaram]
AHS1.6.043a/ hariṇaiṇa.kuraṅgarkṣa.gokarṇa.mṛgamātṛkāḥ |
AHS1.6.043c/ śaśa.śambara.cāruṣka.śarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ || 43 ||
AHS1.6.044a/ lāva.vārtīka.vartīra.raktavartmaka.kukkubhāḥ |
AHS1.6.044c/ kapiñjalopacakrākhya.cakora.kurubāhavaḥ || 44 || [Note: AHS1.6.044v/ 6.44bv .raktavartmaka.kurkubhāḥ]
AHS1.6.045a/ vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī |
AHS1.6.045c/ tāmra.cūḍākhya.bakara.gonarda.giri.vartikāḥ || 45 || [Note: AHS1.6.045v/ 6.45cv kukkuṭo bakaraḥ kaṅka. 6.45cv tāmra.cūḍākhya.varaka.]
AHS1.6.046a/ tathā śārapadendrābha.varaṭādyāś ca viṣkirāḥ |
AHS1.6.046c/ jīvañjīvaka.dātyūha.bhṛṅgāhva.śuka.sārikāḥ || 46 || [Note: AHS1.6.046v/ 6.46bv .vāraṭādyāś ca viṣkirāḥ 6.46bv .vāraṭāś ceti viṣkirāḥ 6.46bv .varaṭāś ceti viṣkirāḥ]
AHS1.6.047a/ laṭvā.kokila.hārīta.kapota.caṭakādayaḥ |
AHS1.6.047c/ pratudā bheka.godhāhi.śvāvid.ādyā bile.śayāḥ || 47 ||
AHS1.6.048a/ go.kharāśvataroṣṭrāśva.dvīpi.siṁharkṣa.vānarāḥ |
AHS1.6.048c/ mārjāra.mūṣaka.vyāghra.vṛka.babhru.tarakṣavaḥ || 48 ||
[Page 35 ]
AHS1.6.049a/ lopāka.jambuka.śyena.cāṣa.vāntāda.vāyasāḥ |
AHS1.6.049c/ śaśaghnī.bhāsa.kurara.gṛdhrolūka.kuliṅgakāḥ || 49 || [Note: AHS1.6.049v/ 6.49cv śaśāri.bhāsa.kurara.]
AHS1.6.050a/ dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛga.pakṣiṇaḥ |
AHS1.6.050c/ varāha.mahiṣa.nyaṅku.ruru.rohita.vāraṇāḥ || 50 ||
AHS1.6.051a/ sṛmaraś camaraḥ khaḍgo gavayaś ca mahā.mṛgāḥ |
AHS1.6.051c/ haṁsa.sārasa.kādamba.baka.kāraṇḍava.plavāḥ || 51 ||
AHS1.6.052a/ balākotkrośa.cakrāhva.madgu.krauñcādayo 'p.carāḥ |
AHS1.6.052c/ matsyā rohita.pāṭhīna.kūrma.kumbhīra.karkaṭāḥ || 52 ||
AHS1.6.053a/ śukti.śaṅkhodra.śambūka.śapharī.varmi.candrikāḥ |
AHS1.6.053c/ culūkī.nakra.makara.śiśumāra.timiṅgilāḥ || 53 || [Note: AHS1.6.053v/ 6.53av śukti.śaṅkhodru.śambūka. 6.53cv cullakī.nakra.makara.]
AHS1.6.054a/ rājī.cilicimādyāś ca māṁsam ity āhur aṣṭa.dhā |
AHS1.6.054c/ yoniṣv ajāvī vyāmiśra.go.cara.tvād a.niścite || 54 ||
AHS1.6.054.1+1a/ mṛgyaṁ vaiṣkirikaṁ kiṁ ca prātudaṁ ca bile.śayam |
AHS1.6.054.1+1c/ prāsahaṁ ca mahā.mṛgyam ap.caraṁ mātsyam aṣṭa.dhā || 54.1+1 ||
AHS1.6.055a/ ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau |
AHS1.6.055c/ tatra baddha.malāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ || 55 ||
AHS1.6.056a/ pittottare vāta.madhye sannipāte kaphānuge |
AHS1.6.056c/ dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ || 56 ||
AHS1.6.057a/ īṣad.uṣṇa.guru.snigdhā bṛṁhaṇā vartakādayaḥ |
AHS1.6.057c/ tittiris teṣv api varo medhāgni.bala.śukra.kṛt || 57 ||
[Page 36 ]
AHS1.6.058a/ grāhī varṇyo 'nilodrikta.sannipāta.haraḥ param |
AHS1.6.058c/ nāti.pathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotra.svara.vayo.dṛśām || 58 ||
AHS1.6.059a/ tad.vac ca kukkuṭo vṛṣyo grāmyas tu śleṣmalo guruḥ |
AHS1.6.059c/ medhānala.karā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ || 59 ||
AHS1.6.060a/ guruḥ sa.lavaṇaḥ kāṇa.kapotaḥ sarva.doṣa.kṛt |
AHS1.6.060c/ caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vāta.ghnāḥ śukralāḥ param || 60 || [Note: AHS1.6.060v/ 6.60dv vāta.ghnāḥ śukralāḥ bhṛśam]
AHS1.6.061a/ gurūṣṇa.snigdha.madhurā vargāś cāto yathottaram |
AHS1.6.061c/ mūtra.śukra.kṛto balyā vāta.ghnāḥ kapha.pittalāḥ || 61 ||
AHS1.6.062a/ śītā mahā.mṛgās teṣu kravyāda.prasahāḥ punaḥ |
AHS1.6.062c/ lavaṇānu.rasāḥ pāke kaṭukā māṁsa.vardhanāḥ || 62 || [Note: AHS1.6.062v/ 6.62bv kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ]
AHS1.6.063a/ jīrṇārśo.grahaṇī.doṣa.śoṣārtānāṁ paraṁ hitāḥ |
AHS1.6.063c/ nāti.śīta.guru.snigdhaṁ māṁsam ājam a.doṣalam || 63 || [Note: AHS1.6.063v/ 6.63cv nāti.śītaṁ guru snigdhaṁ]
AHS1.6.064a/ śarīra.dhātu.sāmānyād an.abhiṣyandi bṛṁhaṇam |
AHS1.6.064c/ viparītam ato jñeyam āvikaṁ bṛṁhaṇaṁ tu tat || 64 ||
AHS1.6.065a/ śuṣka.kāsa.śramāty.agni.viṣama.jvara.pīnasān |
AHS1.6.065c/ kārśyaṁ kevala.vātāṁś ca go.māṁsaṁ sanniyacchati || 65 ||
AHS1.6.066a/ uṣṇo garīyān mahiṣaḥ svapna.dārḍhya.bṛhat.tva.kṛt |
AHS1.6.066c/ tad.vad varāhaḥ śrama.hā ruci.śukra.bala.pradaḥ || 66 ||
AHS1.6.067a/ matsyāḥ paraṁ kapha.karāś cilicīmas tri.doṣa.kṛt |
AHS1.6.067c/ lāva.rohita.godhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param || 67 ||
[Page 37 ]
AHS1.6.067.1+1a/ matsyādi.pakṣiṇāṁ caiva gurūṇy aṇḍāni cādiśet |
AHS1.6.067.1+1c/ tāni snigdhāni vṛṣyāṇi svādu.pāka.rasāni ca || 67.1+1 || [Note: AHS1.6.067.1+1v/ 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāny ato diśet 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāni cānyato]
AHS1.6.068a/ māṁsaṁ sadyo.hataṁ śuddhaṁ vayaḥ.sthaṁ ca bhajet tyajet |
AHS1.6.068c/ mṛtaṁ kṛśaṁ bhṛśaṁ medyaṁ vyādhi.vāri.viṣair hatam || 68 ||
AHS1.6.069a/ puṁ.striyoḥ pūrva.paścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ |
AHS1.6.069c/ laghur yoṣic catuṣ.pātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān || 69 ||
AHS1.6.070a/ śiraḥ.skandhoru.pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoś ca gauravam |
AHS1.6.070c/ tathāma.pakvāśayayor yathā.pūrvaṁ vinirdiśet || 70 ||
AHS1.6.071a/ śoṇita.prabhṛtīnāṁ ca dhātūnām uttarottaram |
AHS1.6.071c/ māṁsād garīyo vṛṣaṇa.meḍhra.vṛkka.yakṛd.gudam || 71 ||
AHS1.6.072a/ śākaṁ pāṭhā.śaṭhī.sūṣā.suniṣaṇṇa.satīna.jam |
AHS1.6.072c/ tri.doṣa.ghnaṁ laghu grāhi sa.rāja.kṣava.vāstukam || 72 || [Note: AHS1.6.072v/ 6.72av śākaṁ pāṭhā.śaṭhī.śūṣā.]
AHS1.6.073a/ suniṣaṇṇo 'gni.kṛd vṛṣyas teṣu rāja.kṣavaḥ param |
AHS1.6.073c/ grahaṇy.arśo.vikāra.ghno varco.bhedi tu vāstukam || 73 ||
AHS1.6.074a/ hanti doṣa.trayaṁ kuṣṭhaṁ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī |
AHS1.6.074c/ kākamācī sarā svaryā cāṅgery amlāgni.dīpanī || 74 || [Note: AHS1.6.074v/ 6.74bv vṛṣyā soṣṇā rasāyanam]
AHS1.6.075a/ grahaṇy.arśo.'nila.śleṣman.hitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ |
AHS1.6.075c/ paṭola.saptalāriṣṭa.śārṅgaṣṭāvalgujāmṛtāḥ || 75 || [Note: AHS1.6.075v/ 6.75cv paṭolaṁ saptalāriṣṭa.]
AHS1.6.076a/ vetrāgra.bṛhatī.vāsā.kutilī.tilaparṇikāḥ |
AHS1.6.076c/ maṇḍūkaparṇī.karkoṭa.kāravellaka.parpaṭāḥ || 76 || [Note: AHS1.6.076v/ 6.76av vetrāgraṁ bṛhatī.vāsā. 6.76bv .kuntilī.tilaparṇikāḥ 6.76bv .kuntalī.tilaparṇikāḥ]
[Page 38 ]
AHS1.6.077a/ nāḍī.kalāya.gojihvā.vārtākaṁ vanatiktakam |
AHS1.6.077c/ karīraṁ kulakaṁ nandī kucailā śakulādanī || 77 ||
AHS1.6.078a/ kaṭhillaṁ kembukaṁ śītaṁ sa.kośātaka.karkaśam |
AHS1.6.078c/ tiktaṁ pāke kaṭu grāhi vātalaṁ kapha.pitta.jit || 78 || [Note: AHS1.6.078v/ 6.78av kaṭhilla.kembukaṁ śītaṁ]
AHS1.6.079a/ hṛdyaṁ paṭolaṁ kṛmi.nut svādu.pākaṁ ruci.pradam |
AHS1.6.079c/ pittalaṁ dīpanaṁ bhedi vāta.ghnaṁ bṛhatī.dvayam || 79 ||
AHS1.6.080a/ vṛṣaṁ tu vami.kāsa.ghnaṁ rakta.pitta.haraṁ param |
AHS1.6.080c/ kāravellaṁ sa.kaṭukaṁ dīpanaṁ kapha.jit param || 80 ||
AHS1.6.081a/ vārtākaṁ kaṭu.tiktoṣṇaṁ madhuraṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.081c/ sa.kṣāram agni.jananaṁ hṛdyaṁ rucyam a.pittalam || 81 ||
AHS1.6.082a/ karīram ādhmāna.karaṁ kaṣāyaṁ svādu tiktakam |
AHS1.6.082c/ kośātakāvalgujakau bhedināv agni.dīpanau || 82 || [Note: AHS1.6.082v/ 6.82dv bhedanāv agni.dīpanau]
AHS1.6.083a/ taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādu.pāka.raso laghuḥ |
AHS1.6.083c/ mada.pitta.viṣāsra.ghno muñjātaṁ vāta.pitta.jit || 83 ||
AHS1.6.084a/ snigdhaṁ śītaṁ guru svādu bṛṁhaṇaṁ śukra.kṛt param |
AHS1.6.084c/ gurvī sarā tu pālaṅkyā mada.ghnī cāpy upodakā || 84 ||
AHS1.6.085a/ pālaṅkyā.vat smṛtaś cañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ |
AHS1.6.085c/ vidārī vāta.pitta.ghnī mūtralā svādu.śītalā || 85 || [Note: AHS1.6.085v/ 6.85av pālaṅkyā.vat smṛtaś cuccuḥ 6.85av pālaṅkyā.vat smṛtaś cuñcuḥ]
AHS1.6.086a/ jīvanī bṛṁhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam |
AHS1.6.086c/ cakṣuṣyā sarva.doṣa.ghnī jīvantī madhurā himā || 86 ||
[Page 39 ]
AHS1.6.087a/ kūṣmāṇḍa.tumba.kāliṅga.karkārv.ervāru.tiṇḍiśam |
AHS1.6.087c/ tathā trapusa.cīnāka.cirbhaṭaṁ kapha.vāta.kṛt || 87 ||
AHS1.6.088a/ bhedi viṣṭambhy abhiṣyandi svādu.pāka.rasaṁ guru |
AHS1.6.088c/ vallī.phalānāṁ pravaraṁ kūṣmāṇḍaṁ vāta.pitta.jit || 88 ||
AHS1.6.089a/ vasti.śuddhi.karaṁ vṛṣyaṁ trapusaṁ tv ati.mūtralam |
AHS1.6.089c/ tumbaṁ rūkṣa.taraṁ grāhi kāliṅgairvāru.cirbhaṭam || 89 ||
AHS1.6.090a/ bālaṁ pitta.haraṁ śītaṁ vidyāt pakvam ato 'nya.thā |
AHS1.6.090c/ śīrṇavṛntaṁ tu sa.kṣāraṁ pittalaṁ kapha.vāta.jit || 90 ||
AHS1.6.091a/ rocanaṁ dīpanaṁ hṛdyam aṣṭhīlānāha.nul laghu |
AHS1.6.091c/ mṛṇāla.bisa.śālūka.kumudotpala.kandakam || 91 ||
AHS1.6.092a/ nandī.māṣaka.kelūṭa.śṛṅgāṭaka.kaserukam |
AHS1.6.092c/ krauñcādanaṁ kaloḍyaṁ ca rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru || 92 ||
AHS1.6.093a/ kadamba.nālikā.mārṣa.kuṭiñjara.kutumbakam |
AHS1.6.093c/ cillī.laṭvāka.loṇīkā.kurūṭaka.gavedhukam || 93 || [Note: AHS1.6.093v/ 6.93av kalambu.nālikā.mārṣa. 6.93bv .kuṭiñjara.kurumbakam 6.93bv .kuliñjara.kurumbakam 6.93dv .kurūḍhaka.gavedhukāḥ 6.93dv .kuraṇṭaka.gavedhukāḥ 6.93dv .kuraṇṭaka.gavedhukam]
AHS1.6.094a/ jīvanta.jhuñjhv.eḍagaja.yava.śāka.suvarcalāḥ |
AHS1.6.094c/ ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam || 94 || [Note: AHS1.6.094v/ 6.94bv .yava.śāka.suvarcalam 6.94dv tathā sūpyāni lākṣmaṇam 6.94dv tathā sūpyāni lakṣmaṇā]
AHS1.6.095a/ svādu rūkṣaṁ sa.lavaṇaṁ vāta.śleṣma.karaṁ guru |
AHS1.6.095c/ śītalaṁ sṛṣṭa.viṇ.mūtraṁ prāyo viṣṭabhya jīryati || 95 ||
AHS1.6.096a/ svinnaṁ niṣpīḍita.rasaṁ snehāḍhyaṁ nāti.doṣalam |
AHS1.6.096c/ laghu.pattrā tu yā cillī sā vāstuka.samā matā || 96 ||
[Page 40 ]
AHS1.6.097a/ tarkārī.varuṇaṁ svādu sa.tiktaṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.097c/ varṣābhvau kāla.śākaṁ ca sa.kṣāraṁ kaṭu.tiktakam || 97 || [Note: AHS1.6.097v/ 6.97av tarkārī.varaṇaṁ svādu]
AHS1.6.098a/ dīpanaṁ bhedanaṁ hanti gara.śopha.kaphānilān |
AHS1.6.098c/ dīpanāḥ kapha.vāta.ghnāś ciribilvāṅkurāḥ sarāḥ || 98 ||
AHS1.6.098.1+1/ saṅgrāhi śālmalī.puṣpaṁ pittāsra.ghnaṁ viśeṣataḥ || 98.1+1 ||
AHS1.6.099a/ śatāvary.aṅkurās tiktā vṛṣyā doṣa.trayāpahāḥ |
AHS1.6.099c/ rūkṣo vaṁśa.karīras tu vidāhī vāta.pittalaḥ || 99 ||
AHS1.6.100a/ pattūro dīpanas tiktaḥ plīhārśaḥ.kapha.vāta.jit |
AHS1.6.100c/ kṛmi.kāsa.kaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ || 100 ||
AHS1.6.101a/ rūkṣoṣṇam amlaṁ kausumbhaṁ guru pitta.karaṁ saram |
AHS1.6.101c/ gurūṣṇaṁ sārṣapaṁ baddha.viṇ.mūtraṁ sarva.doṣa.kṛt || 101 ||
AHS1.6.102a/ yad bālam a.vyakta.rasaṁ kiñ.cit.kṣāraṁ sa.tiktakam |
AHS1.6.102c/ tan mūlakaṁ doṣa.haraṁ laghu soṣṇaṁ niyacchati || 102 ||
AHS1.6.103a/ gulma.kāsa.kṣaya.śvāsa.vraṇa.netra.galāmayān |
AHS1.6.103c/ svarāgni.sādodāvarta.pīnasāṁś ca mahat punaḥ || 103 ||
AHS1.6.104a/ rase pāke ca kaṭukam uṣṇa.vīryaṁ tri.doṣa.kṛt |
AHS1.6.104c/ gurv abhiṣyandi ca snigdha.siddhaṁ tad api vāta.jit || 104 || [Note: AHS1.6.104v/ 6.104dv .svinnaṁ tad api vāta.jit]
AHS1.6.105a/ vāta.śleṣma.haraṁ śuṣkaṁ sarvam āmaṁ tu doṣalam |
AHS1.6.105c/ kaṭūṣṇo vāta.kapha.hā piṇḍāluḥ pitta.vardhanaḥ || 105 ||
[Page 41 ]
AHS1.6.106a/ kuṭhera.śigru.surasa.sumukhāsuri.bhūstṛṇam |
AHS1.6.106c/ phaṇijjārjaka.jambīra.prabhṛti grāhi śālanam || 106 ||
AHS1.6.107a/ vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṁ hṛdyaṁ dīpana.rocanam |
AHS1.6.107c/ dṛk.śukra.kṛmi.hṛt tīkṣṇaṁ doṣotkleśa.karaṁ laghu || 107 ||
AHS1.6.108a/ hidhmā.kāsa.viṣa.śvāsa.pārśva.ruk.pūti.gandha.hā |
AHS1.6.108c/ surasaḥ sumukho nāti.vidāhī gara.śopha.hā || 108 || [Note: AHS1.6.108v/ 6.108av hidhmā.kāsa.vami.śvāsa. 6.108av hidhmā.kāsa.śrama.śvāsa.]
AHS1.6.109a/ ārdrikā tikta.madhurā mūtralā na ca pitta.kṛt |
AHS1.6.109c/ laśuno bhṛśa.tīkṣṇoṣṇaḥ kaṭu.pāka.rasaḥ saraḥ || 109 ||
AHS1.6.110a/ hṛdyaḥ keśyo gurur vṛṣyaḥ snigdho rocana.dīpanaḥ |
AHS1.6.110c/ bhagna.sandhāna.kṛd balyo rakta.pitta.pradūṣaṇaḥ || 110 || [Note: AHS1.6.110v/ 6.110bv snigdho dīpana.pācanaḥ]
AHS1.6.111a/ kilāsa.kuṣṭha.gulmārśo.meha.kṛmi.kaphānilān |
AHS1.6.111c/ sa.hidhmā.pīnasa.śvāsa.kāsān hanti rasāyanam || 111 || [Note: AHS1.6.111v/ 6.111dv .kāsān hanty asra.pitta.kṛt]
AHS1.6.112a/ palāṇḍus tad.guṇa.nyūnaḥ śleṣmalo nāti.pittalaḥ |
AHS1.6.112c/ kapha.vātārśasāṁ pathyaḥ svede 'bhyavahṛtau tathā || 112 ||
AHS1.6.113a/ tīkṣṇo gṛñjanako grāhī pittināṁ hita.kṛn na saḥ |
AHS1.6.113c/ dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kapha.ghno viśado laghuḥ || 113 ||
AHS1.6.114a/ viśeṣād arśasāṁ pathyo bhū.kandas tv ati.doṣalaḥ |
AHS1.6.114c/ pattre puṣpe phale nāle kande ca guru.tā kramāt || 114 || [Note: AHS1.6.114v/ 6.114cv puṣpe pattre phale nāle]
AHS1.6.115a/ varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṁ tv avaraṁ param |
AHS1.6.115c/ drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭa.mūtra.viṭ || 115 || [Note: AHS1.6.115v/ 6.115bv sārṣapas tv avaraḥ param 6.115bv sarṣapās tv avarāḥ param]
[Page 42 ]
AHS1.6.116a/ svādu.pāka.rasā snigdhā sa.kaṣāyā himā guruḥ |
AHS1.6.116c/ nihanty anila.pittāsra.tiktāsya.tva.madātyayān || 116 || [Note: AHS1.6.116v/ 6.116cv nihanty anila.pittāsṛk.]
AHS1.6.117a/ tṛṣṇā.kāsa.śrama.śvāsa.svara.bheda.kṣata.kṣayān |
AHS1.6.117c/ udrikta.pittāñ jayati trīn doṣān svādu dāḍimam || 117 ||
AHS1.6.118a/ pittā.virodhi nāty.uṣṇam amlaṁ vāta.kaphāpaham |
AHS1.6.118c/ sarvaṁ hṛdyaṁ laghu snigdhaṁ grāhi rocana.dīpanam || 118 ||
AHS1.6.119a/ moca.kharjūra.panasa.nārikela.parūṣakam |
AHS1.6.119c/ āmrāta.tāla.kāśmarya.rājādana.madhūka.jam || 119 ||
AHS1.6.120a/ sauvīra.badarāṅkolla.phalgu.śleṣmātakodbhavam |
AHS1.6.120c/ vātāmābhiṣukākṣoṭa.mukūlaka.nikocakam || 120 ||
AHS1.6.121a/ urumāṇaṁ priyālaṁ ca bṛṁhaṇaṁ guru śītalam |
AHS1.6.121c/ dāha.kṣata.kṣaya.haraṁ rakta.pitta.prasādanam || 121 ||
AHS1.6.122a/ svādu.pāka.rasaṁ snigdhaṁ viṣṭambhi kapha.śukra.kṛt |
AHS1.6.122c/ phalaṁ tu pittalaṁ tālaṁ saraṁ kāśmarya.jaṁ himam || 122 || [Note: AHS1.6.122v/ 6.122bv śleṣmalaṁ vāta.pitta.jit]
AHS1.6.123a/ śakṛn.mūtra.vibandha.ghnaṁ keśyaṁ medhyaṁ rasāyanam |
AHS1.6.123c/ vātāmādy uṣṇa.vīryaṁ tu kapha.pitta.karaṁ saram || 123 ||
AHS1.6.124a/ paraṁ vāta.haraṁ snigdham an.uṣṇaṁ tu priyāla.jam |
AHS1.6.124c/ priyāla.majjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ || 124 ||
AHS1.6.125a/ kola.majjā guṇais tad.vat tṛṭ.chardiḥ.kāsa.jic ca saḥ |
AHS1.6.125c/ pakvaṁ su.dur.jaraṁ bilvaṁ doṣalaṁ pūti.mārutam || 125 ||
[Page 43 ]
AHS1.6.126a/ dīpanaṁ kapha.vāta.ghnaṁ bālaṁ grāhy ubhayaṁ ca tat |
AHS1.6.126c/ kapittham āmaṁ kaṇṭha.ghnaṁ doṣalaṁ doṣa.ghāti tu || 126 || [Note: AHS1.6.126v/ 6.126bv bālaṁ grāhy ubhayaṁ tu tat]
AHS1.6.127a/ pakvaṁ hidhmā.vamathu.jit sarvaṁ grāhi viṣāpaham |
AHS1.6.127c/ jāmbavaṁ guru viṣṭambhi śītalaṁ bhṛśa.vātalam || 127 ||
AHS1.6.128a/ saṅgrāhi mūtra.śakṛtor a.kaṇṭhyaṁ kapha.pitta.jit |
AHS1.6.128c/ vāta.pittāsra.kṛd bālaṁ baddhāsthi kapha.pitta.kṛt || 128 || [Note: AHS1.6.128v/ 6.128bv a.kaṇṭhyaṁ kapha.pitta.nut]
AHS1.6.129a/ gurv āmraṁ vāta.jit pakvaṁ svādv amlaṁ kapha.śukra.kṛt |
AHS1.6.129c/ vṛkṣāmlaṁ grāhi rūkṣoṣṇaṁ vāta.śleṣma.haraṁ laghu || 129 ||
AHS1.6.129.1+1/ tṛṣṇā.ghnam uṣṇam amlāyāḥ phalaṁ pitta.karaṁ saram || 129.1+1 ||
AHS1.6.130a/ śamyā gurūṣṇaṁ keśa.ghnaṁ rūkṣaṁ pīlu tu pittalam |
AHS1.6.130c/ kapha.vāta.haraṁ bhedi plīhārśaḥ.kṛmi.gulma.nut || 130 ||
AHS1.6.131a/ sa.tiktaṁ svādu yat pīlu nāty.uṣṇaṁ tat tri.doṣa.jit |
AHS1.6.131c/ tvak tikta.kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vāta.jit || 131 ||
AHS1.6.132a/ bṛṁhaṇaṁ madhuraṁ māṁsaṁ vāta.pitta.haraṁ guru |
AHS1.6.132c/ laghu tat.kesaraṁ kāsa.śvāsa.hidhmā.madātyayān || 132 ||
AHS1.6.133a/ āsya.śoṣānila.śleṣma.vibandha.cchardy.a.rocakān |
AHS1.6.133c/ gulmodarārśaḥ.śūlāni mandāgni.tvaṁ ca nāśayet || 133 ||
AHS1.6.133+1a/ madhuraṁ kiñ.cid amlaṁ ca hṛdyaṁ bhakta.prarocakam |
AHS1.6.133+1c/ guru vāta.praśamanaṁ vidyān nāraṅga.jaṁ phalam || 133+1 ||
[Page 44 ]
AHS1.6.134a/ bhallātakasya tvaṅ.māṁsaṁ bṛṁhaṇaṁ svādu śītalam |
AHS1.6.134c/ tad.asthy.agni.samaṁ medhyaṁ kapha.vāta.haraṁ param || 134 ||
AHS1.6.135a/ svādv amlaṁ śītam uṣṇaṁ ca dvi.dhā pālevataṁ guru |
AHS1.6.135c/ rucyam aty.agni.śamanaṁ rucyaṁ madhuram ārukam || 135 || [Note: AHS1.6.135v/ 6.135dv hṛdyaṁ madhuram ārukam]
AHS1.6.136a/ pakvam āśu jarāṁ yāti nāty.uṣṇa.guru.doṣalam |
AHS1.6.136c/ drākṣā.parūṣakaṁ cārdram amlaṁ pitta.kapha.pradam || 136 || [Note: AHS1.6.136v/ 6.136bv nāty.uṣṇaṁ guru doṣalam]
AHS1.6.137a/ gurūṣṇa.vīryaṁ vāta.ghnaṁ saraṁ sa.karamardakam |
AHS1.6.137c/ tathāmlaṁ kola.karkandhu.likucāmrātakārukam || 137 || [Note: AHS1.6.137v/ 6.137cv tad.vac ca kola.karkandhu. 6.137dv .likucāmrātam ārukam]
AHS1.6.138a/ airāvataṁ dantaśaṭhaṁ sa.tūdaṁ mṛgaliṇḍikam |
AHS1.6.138c/ nāti.pitta.karaṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca karamardakam || 138 ||
AHS1.6.139a/ dīpanaṁ bhedanaṁ śuṣkam amlīkā.kolayoḥ phalam |
AHS1.6.139c/ tṛṣṇā.śrama.klama.cchedi laghv iṣṭaṁ kapha.vātayoḥ || 139 ||
AHS1.6.139.1+1/ svādv amlaṁ laghu kolaṁ tu śuṣkaṁ jīrṇaṁ ca dīpanam || 139.1+1 ||
AHS1.6.140a/ phalānām avaraṁ tatra likucaṁ sarva.doṣa.kṛt |
AHS1.6.140c/ himānaloṣṇa.dur.vāta.vyāla.lālādi.dūṣitam || 140 || [Note: AHS1.6.140v/ 6.140cv himāniloṣṇa.dur.vāta. ]
AHS1.6.140.1+1a/ vāta.ghnaṁ dur.jaraṁ proktaṁ nāraṅgaṁ kapha.kṛd guru |
AHS1.6.140.1+1c/ tṛṣṇā.śūla.kaphotkleda.cchardi.śvāsa.nivāraṇam || 140.1+1 ||
AHS1.6.140.1+2a/ nārikelaṁ guru snigdhaṁ pitta.ghnaṁ svādu śītalam |
AHS1.6.140.1+2c/ bala.māṁsa.karaṁ hṛdyaṁ bṛṁhaṇaṁ vasti.śodhanam || 140.1+2 ||
[Page 45 ]
AHS1.6.141a/ jantu.juṣṭaṁ jale magnam a.bhūmi.jam an.ārtavam |
AHS1.6.141c/ anya.dhānya.yutaṁ hīna.vīryaṁ jīrṇa.tayāti ca || 141 || [Note: AHS1.6.141v/ 6.141dv .vīryaṁ jīrṇa.tayāpi ca]
AHS1.6.142a/ dhānyaṁ tyajet tathā śākaṁ rūkṣa.siddham a.komalam |
AHS1.6.142c/ a.sañjāta.rasaṁ tad.vac chuṣkaṁ cānya.tra mūlakāt || 142 ||
AHS1.6.143a/ prāyeṇa phalam apy evaṁ tathāmaṁ bilva.varjitam |
AHS1.6.143c/ viṣyandi lavaṇaṁ sarvaṁ sūkṣmaṁ sṛṣṭa.malaṁ viduḥ || 143 || [Note: AHS1.6.143v/ 6.143dv sūkṣmaṁ sṛṣṭa.malaṁ mṛdu]
AHS1.6.144a/ vāta.ghnaṁ pāki tīkṣṇoṣṇaṁ rocanaṁ kapha.pitta.kṛt |
AHS1.6.144c/ saindhavaṁ tatra sa.svādu vṛṣyaṁ hṛdyaṁ tri.doṣa.nut || 144 ||
AHS1.6.145a/ laghv an.uṣṇaṁ dṛśaḥ pathyam a.vidāhy agni.dīpanam |
AHS1.6.145c/ laghu sauvarcalaṁ hṛdyaṁ su.gandhy udgāra.śodhanam || 145 ||
AHS1.6.146a/ kaṭu.pākaṁ vibandha.ghnaṁ dīpanīyaṁ ruci.pradam |
AHS1.6.146c/ ūrdhvādhaḥ.kapha.vātānulomanaṁ dīpanaṁ viḍam || 146 || [Note: AHS1.6.146v/ 6.146av kaṭu pāke vibandha.ghnaṁ]
AHS1.6.147a/ vibandhānāha.viṣṭambha.śūla.gaurava.nāśanam |
AHS1.6.147c/ vipāke svādu sāmudraṁ guru śleṣma.vivardhanam || 147 ||
AHS1.6.148a/ sa.tikta.kaṭuka.kṣāraṁ tīkṣṇam utkledi caudbhidam |
AHS1.6.148c/ kṛṣṇe sauvarcala.guṇā lavaṇe gandha.varjitāḥ || 148 ||
AHS1.6.149a/ romakaṁ laghu pāṁsūtthaṁ sa.kṣāraṁ śleṣmalaṁ guru |
AHS1.6.149c/ lavaṇānāṁ prayoge tu saindhavādi prayojayet || 149 || [Note: AHS1.6.149v/ 6.149dv saindhavādīn prayojayet]
AHS1.6.150a/ gulma.hṛd.grahaṇī.pāṇḍu.plīhānāha.galāmayān |
AHS1.6.150c/ śvāsārśaḥ.kapha.kāsāṁś ca śamayed yava.śūka.jaḥ || 150 || [Note: AHS1.6.150v/ 6.150cv śvāsārśaḥ.kapha.vātāṁś ca 6.150dv śamayed yāva.śūka.jaḥ]
[Page 46 ]
AHS1.6.151a/ kṣāraḥ sarvaś ca paramaṁ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmi.jil laghuḥ |
AHS1.6.151c/ pittāsṛg.dūṣaṇaḥ pākī chedy a.hṛdyo vidāraṇaḥ || 151 ||
AHS1.6.152a/ a.pathyaḥ kaṭu.lāvaṇyāc chukraujaḥ.keśa.cakṣuṣām |
AHS1.6.152c/ hiṅgu vāta.kaphānāha.śūla.ghnaṁ pitta.kopanam || 152 ||
AHS1.6.153a/ kaṭu.pāka.rasaṁ rucyaṁ dīpanaṁ pācanaṁ laghu |
AHS1.6.153c/ kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vi.lavaṇā laghuḥ || 153 ||
AHS1.6.154a/ dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param |
AHS1.6.154c/ uṣṇa.vīryā sarāyuṣyā buddhīndriya.bala.pradā || 154 ||
AHS1.6.155a/ kuṣṭha.vaivarṇya.vaisvarya.purāṇa.viṣama.jvarān |
AHS1.6.155c/ śiro.'kṣi.pāṇḍu.hṛd.roga.kāmalā.grahaṇī.gadān || 155 ||
AHS1.6.156a/ sa.śoṣa.śophātīsāra.meda.moha.vami.kṛmīn |
AHS1.6.156c/ śvāsa.kāsa.prasekārśaḥ.plīhānāha.garodaram || 156 || [Note: AHS1.6.156v/ 6.156bv .meha.moha.vami.kṛmīn]
AHS1.6.157a/ vibandhaṁ srotasāṁ gulmam ūru.stambham a.rocakam |
AHS1.6.157c/ harītakī jayed vyādhīṁs tāṁs tāṁś ca kapha.vāta.jān || 157 ||
AHS1.6.158a/ tad.vad āmalakaṁ śītam amlaṁ pitta.kaphāpaham |
AHS1.6.158c/ kaṭu pāke himaṁ keśyam akṣam īṣac ca tad.guṇam || 158 || [Note: AHS1.6.158v/ 6.158cv kaṭu pāke '.himaṁ keśyam]
AHS1.6.159a/ iyaṁ rasāyana.varā tri.phalākṣy.āmayāpahā |
AHS1.6.159c/ ropaṇī tvag gada.kleda.medo.meha.kaphāsra.jit || 159 ||
AHS1.6.160a/ sa.kesaraṁ catur.jātaṁ tvak.pattrailaṁ tri.jātakam |
AHS1.6.160c/ pitta.prakopi tīkṣṇoṣṇaṁ rūkṣaṁ rocana.dīpanam || 160 ||
[Page 47 ]
AHS1.6.160.1+1a/ su.gandhi sarva.peyānāṁ vyañjanānāṁ ca vāsanam |
AHS1.6.160.1+1c/ lehānāṁ khādya.pākānāṁ cūrṇānāṁ ca prayojayet || 160.1+1 ||
AHS1.6.161a/ rase pāke ca kaṭukaṁ kapha.ghnaṁ maricaṁ laghu |
AHS1.6.161c/ śleṣmalā svādu.śītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī || 161 ||
AHS1.6.162a/ sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ |
AHS1.6.162c/ svādu.pākānila.śleṣma.śvāsa.kāsāpahā sarā || 162 ||
AHS1.6.163a/ na tām aty upayuñjīta rasāyana.vidhiṁ vinā |
AHS1.6.163c/ nāgaraṁ dīpanaṁ vṛṣyaṁ grāhi hṛdyaṁ vibandha.nut || 163 ||
AHS1.6.164a/ rucyaṁ laghu svādu.pākaṁ snigdhoṣṇaṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.164c/ tad.vad ārdrakam etac ca trayaṁ tri.kaṭukaṁ jayet || 164 ||
AHS1.6.165a/ sthaulyāgni.sadana.śvāsa.kāsa.ślīpada.pīnasān |
AHS1.6.165c/ cavikā.pippalī.mūlaṁ maricālpāntaraṁ guṇaiḥ || 165 ||
AHS1.6.166a/ citrako 'gni.samaḥ pāke śophārśaḥ.kṛmi.kuṣṭha.hā |
AHS1.6.166c/ pañca.kolakam etac ca maricena vinā smṛtam || 166 || [Note: AHS1.6.166v/ 6.166cv pañca.kolakam etat tu]
AHS1.6.167a/ gulma.plīhodarānāha.śūla.ghnaṁ dīpanaṁ param |
AHS1.6.167c/ bilva.kāśmarya.tarkārī.pāṭalā.ṭuṇṭukair mahat || 167 || [Note: AHS1.6.167v/ 6.167bv .śūla.ghnaṁ dīpanaṁ laghu]
AHS1.6.168a/ jayet kaṣāya.tiktoṣṇaṁ pañca.mūlaṁ kaphānilau |
AHS1.6.168c/ hrasvaṁ bṛhaty.aṁśumatī.dvaya.gokṣurakaiḥ smṛtam || 168 || [Note: AHS1.6.168v/ 6.168av jayet kaṣāya.tīkṣṇoṣṇaṁ]
AHS1.6.169a/ svādu.pāka.rasaṁ nāti.śītoṣṇaṁ sarva.doṣa.jit |
AHS1.6.169c/ balā.punarnavairaṇḍa.śūrpaparṇī.dvayena tu || 169 || [Note: AHS1.6.169v/ 6.169cv balā.punarnavairaṇḍaiḥ 6.169dv .śūrpaparṇī.dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī.dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī.dvayena tu]
[Page 48 ]
AHS1.6.170a/ madhyamaṁ kapha.vāta.ghnaṁ nāti.pitta.karaṁ saram |
AHS1.6.170c/ abhīru.vīrā.jīvantī.jīvakarṣabhakaiḥ smṛtam || 170 ||
AHS1.6.171a/ jīvanākhyaṁ tu cakṣuṣyaṁ vṛṣyaṁ pittānilāpaham |
AHS1.6.171c/ tṛṇākhyaṁ pitta.jid darbha.kāśekṣu.śara.śālibhiḥ || 171 || [Note: AHS1.6.171v/ 6.171av jīvanākhyaṁ ca cakṣuṣyaṁ]
AHS1.6.172a/ śūka.śimbī.ja.pakvānna.māṁsa.śāka.phalauṣadhaiḥ |
AHS1.6.172c/ vargitair anna.leśo 'yam ukto nityopayogikaḥ || 172 || [Note: AHS1.6.172v/ 6.172dv ukto nityaupayogikaḥ]

1.7. Chapter 7 :: Athānnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ

[Note: [ K edn 60-68]
AHS1.7.001a/ rājā rāja.gṛhāsanne prāṇācāryaṁ niveśayet |
AHS1.7.001c/ sarva.dā sa bhavaty evaṁ sarva.tra pratijāgṛviḥ || 1 ||
AHS1.7.002a/ anna.pānaṁ viṣād rakṣed viśeṣeṇa mahī.pateḥ |
AHS1.7.002c/ yoga.kṣemau tad.āyattau dharmādyā yan.nibandhanāḥ || 2 || [Note: AHS1.7.002v/ 7.2dv dharmādyās tan.nibandhanāḥ]
AHS1.7.003a/ odano viṣa.vān sāndro yāty a.visrāvya.tām iva |
AHS1.7.003c/ cireṇa pacyate pakvo bhavet paryuṣitopamaḥ || 3 ||
AHS1.7.004a/ mayūra.kaṇṭha.tulyoṣmā moha.mūrchā.praseka.kṛt |
AHS1.7.004c/ hīyate varṇa.gandhādyaiḥ klidyate candrikā.citaḥ || 4 || [Note: AHS1.7.004v/ 7.4dv klidyate candrikānvitaḥ 7.4dv klidyate candrakācitaḥ 7.4dv klidyate candrakānvitaḥ]
AHS1.7.005a/ vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāma.kvāthāni tatra ca |
AHS1.7.005c/ hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā || 5 || [Note: AHS1.7.005v/ 7.5dv chāyā dṛśyeta vā na vā]
AHS1.7.006a/ phenordhva.rāji.sīmanta.tantu.budbuda.sambhavaḥ |
AHS1.7.006c/ vicchinna.vi.rasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam || 6 || [Note: AHS1.7.006v/ 7.6cv vicchinna.vi.rasā rāga. 7.6cv vicchinnā vi.rasā rāgāḥ 7.6dv .khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam ]
AHS1.7.007a/ nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate |
AHS1.7.007c/ śyāvā.pītāsitā takre ghṛte pānīya.sannibhā || 7 || [Note: AHS1.7.007v/ 7.7bv kṣīre dadhni ca dṛśyate]
[Page 49 ]
AHS1.7.008a/ mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake |
AHS1.7.008c/ kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harit taile 'ruṇopamā || 8 ||
AHS1.7.009a/ pākaḥ phalānām āmānāṁ pakvānāṁ parikothanam |
AHS1.7.009c/ dravyāṇām ārdra.śuṣkāṇāṁ syātāṁ mlāni.vivarṇa.te || 9 ||
AHS1.7.010a/ mṛdūnāṁ kaṭhinānāṁ ca bhavet sparśa.viparyayaḥ |
AHS1.7.010c/ mālyasya sphuṭitāgra.tvaṁ mlānir gandhāntarodbhavaḥ || 10 || [Note: AHS1.7.010v/ 7.10cv mālyānāṁ sphuṭitāgra.tvaṁ 7.10dv glānir gandhāntarodbhavaḥ 7.10dv mlāni.gandhāntarodbhavaḥ]
AHS1.7.011a/ dhyāma.maṇḍala.tā vastre śadanaṁ tantu.pakṣmaṇām |
AHS1.7.011c/ dhātu.mauktika.kāṣṭhāśma.ratnādiṣu malākta.tā || 11 || [Note: AHS1.7.011v/ 7.11bv śātanaṁ tantu.pakṣmaṇām]
AHS1.7.012a/ sneha.sparśa.prabhā.hāniḥ sa.prabha.tvaṁ tu mṛn.maye |
AHS1.7.012c/ viṣa.daḥ śyāva.śuṣkāsyo vi.lakṣo vīkṣate diśaḥ || 12 ||
AHS1.7.013a/ sveda.vepathu.māṁs trasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate |
AHS1.7.013c/ prāpyānnaṁ sa.viṣaṁ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati || 13 || [Note: AHS1.7.013v/ 7.13dv ekāvartaḥ sphuṭaty api]
AHS1.7.014a/ śikhi.kaṇṭhābha.dhūmārcir an.arcir vogra.gandha.vān |
AHS1.7.014c/ mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāma.svaro bhavet || 14 ||
AHS1.7.015a/ utkrośanti ca dṛṣṭvaitac chuka.dātyūha.sārikāḥ |
AHS1.7.015c/ haṁsaḥ praskhalati glānir jīvañjīvasya jāyate || 15 ||
AHS1.7.016a/ cakorasyākṣi.vairāgyaṁ krauñcasya syān madodayaḥ |
AHS1.7.016c/ kapota.parabhṛd.dakṣa.cakravākā jahaty asūn || 16 ||
AHS1.7.017a/ udvegaṁ yāti mārjāraḥ śakṛn muñcati vānaraḥ |
AHS1.7.017c/ hṛṣyen mayūras tad.dṛṣṭyā manda.tejo bhaved viṣam || 17 || [Note: AHS1.7.017v/ 7.17av udvejayati mārjāraḥ 7.17cv hṛṣyen mayūras tad dṛṣṭvā ]
[Page 50 ]
AHS1.7.018a/ ity annaṁ viṣa.vaj jñātvā tyajed evaṁ prayatnataḥ |
AHS1.7.018c/ yathā tena vipadyerann api na kṣudra.jantavaḥ || 18 || [Note: AHS1.7.018v/ 7.18av ity annaṁ sa.viṣaṁ jñātvā 7.18bv tyajed eva prayatnataḥ]
AHS1.7.019a/ spṛṣṭe tu kaṇḍū.dāhoṣā.jvarārti.sphoṭa.suptayaḥ |
AHS1.7.019c/ nakha.roma.cyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣa.nāśanāḥ || 19 ||
AHS1.7.020a/ śastās tatra pralepāś ca sevya.candana.padmakaiḥ |
AHS1.7.020c/ sa.somavalka.tālīśa.pattra.kuṣṭhāmṛtā.nataiḥ || 20 ||
AHS1.7.021a/ lālā jihvauṣṭhayor jāḍyam ūṣā cimicimāyanam |
AHS1.7.021c/ danta.harṣo rasā.jña.tvaṁ hanu.stambhaś ca vaktra.ge || 21 || [Note: AHS1.7.021v/ 7.21av lālā jihvauṣṭhayor jāḍyaṁ 7.21bv mukhe cimicimāyanam]
AHS1.7.022a/ sevyādyais tatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṁ ca viṣa.jid dhitam |
AHS1.7.022c/ āmāśaya.gate sveda.mūrchādhmāna.mada.bhramāḥ || 22 ||
AHS1.7.023a/ roma.harṣo vamir dāhaś cakṣur.hṛdaya.rodhanam |
AHS1.7.023c/ bindubhiś cācayo 'ṅgānāṁ pakvāśaya.gate punaḥ || 23 ||
AHS1.7.024a/ aneka.varṇaṁ vamati mūtrayaty atisāryate |
AHS1.7.024c/ tandrā kṛśa.tvaṁ pāṇḍu.tvam udaraṁ bala.saṅkṣayaḥ || 24 ||
AHS1.7.025a/ tayor vānta.viriktasya haridre kaṭabhīṁ guḍam |
AHS1.7.025c/ sindhuvārita.niṣpāva.bāṣpikā.śataparvikāḥ || 25 ||
AHS1.7.026a/ taṇḍulīyaka.mūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam |
AHS1.7.026c/ nāvanāñjana.pāneṣu yojayed viṣa.śāntaye || 26 ||
AHS1.7.027a/ viṣa.bhuktāya dadyāc ca śuddhāyordhvam adhas tathā |
AHS1.7.027c/ sūkṣmaṁ tāmra.rajaḥ kāle sa.kṣaudraṁ hṛd.viśodhanam || 27 ||
[Page 51 ]
AHS1.7.028a/ śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṁ hema.cūrṇasya dāpayet |
AHS1.7.028c/ na sajjate hema.pāṅge padma.pattre 'mbu.vad viṣam || 28 ||
AHS1.7.029a/ jāyate vipulaṁ cāyur gare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ |
AHS1.7.029c/ viruddham api cāhāraṁ vidyād viṣa.garopamam || 29 || [Note: AHS1.7.029v/ 7.29dv vidyād gara.viṣopamam]
AHS1.7.030a/ ānūpam āmiṣaṁ māṣa.kṣaudra.kṣīra.virūḍhakaiḥ |
AHS1.7.030c/ virudhyate saha bisair mūlakena guḍena vā || 30 ||
AHS1.7.031a/ viśeṣāt payasā matsyā matsyeṣv api cilīcimaḥ |
AHS1.7.031c/ viruddham amlaṁ payasā saha sarvaṁ phalaṁ tathā || 31 ||
AHS1.7.032a/ tad.vat kulattha.caṇaka.kaṅgu.valla.makuṣṭakāḥ |
AHS1.7.032c/ bhakṣayitvā haritakaṁ mūlakādi payas tyajet || 32 || [Note: AHS1.7.032v/ 7.32av tad.vat kulattha.varaka. 7.32cv bhakṣayitvā harit.kanda. 7.32dv .mūlakādi payas tyajet]
AHS1.7.033a/ vārāhaṁ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣata.kukkuṭau |
AHS1.7.033c/ āma.māṁsāni pittena māṣa.sūpena mūlakam || 33 || [Note: AHS1.7.033v/ 7.33av varāhaṁ śvāvidhā nādyād]
AHS1.7.034a/ aviṁ kusumbha.śākena bisaiḥ saha virūḍhakam |
AHS1.7.034c/ māṣa.sūpa.guḍa.kṣīra.dadhy.ājyair lākucaṁ phalam || 34 ||
AHS1.7.035a/ phalaṁ kadalyās takreṇa dadhnā tāla.phalena vā |
AHS1.7.035c/ kaṇoṣaṇābhyāṁ madhunā kākamācīṁ guḍena vā || 35 ||
AHS1.7.036a/ siddhāṁ vā matsya.pacane pacane nāgarasya vā |
AHS1.7.036c/ siddhām anya.tra vā pātre kāmāt tām uṣitāṁ niśām || 36 || [Note: AHS1.7.036v/ 7.36bv pacane nāgarasya ca 7.36dv kāmāt tām uṣitāṁ niśi 7.36dv kapotām uṣitāṁ niśām 7.36dv nādyāt tām uṣitāṁ niśām 7.36dv kāmātām uṣitāṁ niśām 7.36dv kāmācīm uṣitāṁ niśām]
AHS1.7.037a/ matsya.nistalana.snehe sādhitāḥ pippalīs tyajet |
AHS1.7.037c/ kāṁsye daśāham uṣitaṁ sarpir uṣṇaṁ tv aruṣkare || 37 || [Note: AHS1.7.037v/ 7.37av matsya.nistalana.sneha. 7.37bv .sādhitāḥ pippalīs tyajet 7.37dv sarpir uṣṇaṁ tv aruṣkaraiḥ]
[Page 52 ]
AHS1.7.038a/ bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillas takra.sādhitaḥ |
AHS1.7.038c/ aikadhyaṁ pāyasa.surā.kṛśarāḥ parivarjayet || 38 ||
AHS1.7.039a/ madhu.sarpir.vasā.taila.pānīyāni dvi.śaś tri.śaḥ |
AHS1.7.039c/ eka.tra vā samāṁśāni virudhyante paras.param || 39 ||
AHS1.7.040a/ bhinnāṁśe api madhv.ājye divya.vāry anu.pānataḥ |
AHS1.7.040c/ madhu.puṣkara.bījaṁ ca madhu.maireya.śārkaram || 40 ||
AHS1.7.041a/ manthānu.pānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭu.taila.vān |
AHS1.7.041c/ upodakātisārāya tila.kalkena sādhitā || 41 ||
AHS1.7.042a/ balākā vāruṇī.yuktā kulmāṣaiś ca virudhyate |
AHS1.7.042c/ bhṛṣṭā varāha.vasayā saiva sadyo nihanty asūn || 42 ||
AHS1.7.043a/ tad.vat tittiri.pattrāḍhya.godhā.lāva.kapiñjalāḥ |
AHS1.7.043c/ airaṇḍenāgninā siddhās tat.tailena vimūrchitāḥ || 43 ||
AHS1.7.044a/ hārīta.māṁsaṁ hāridra.śūlaka.prota.pācitam |
AHS1.7.044c/ haridrā.vahninā sadyo vyāpādayati jīvitam || 44 || [Note: AHS1.7.044v/ 7.44cv hāridra.vahninā sadyo]
AHS1.7.045a/ bhasma.pāṁsu.paridhvastaṁ tad eva ca sa.mākṣikam |
AHS1.7.045c/ yat kiñ.cid doṣam utkleśya na haret tat samāsataḥ || 45 ||
AHS1.7.046a/ viruddhaṁ śuddhir atreṣṭā śamo vā tad.virodhibhiḥ |
AHS1.7.046c/ dravyais tair eva vā pūrvaṁ śarīrasyābhisaṁskṛtiḥ || 46 ||
AHS1.7.047a/ vyāyāma.snigdha.dīptāgni.vayaḥ.stha.bala.śālinām |
AHS1.7.047c/ virodhy api na pīḍāyai sātmyam alpaṁ ca bhojanam || 47 || [Note: AHS1.7.047v/ 7.47av vyāyāmi.snigdha.dīptāgni.]
[Page 53 ]
AHS1.7.048a/ pādenā.pathyam abhyastaṁ pāda.pādena vā tyajet |
AHS1.7.048c/ niṣeveta hitaṁ tad.vad eka.dvi.try.antarī.kṛtam || 48 ||
AHS1.7.049a/ a.pathyam api hi tyaktaṁ śīlitaṁ pathyam eva vā |
AHS1.7.049c/ sātmyā.sātmya.vikārāya jāyate sahasānya.thā || 49 || [Note: AHS1.7.049v/ 7.49cv sātmyā.sātmyaṁ vikārāya]
AHS1.7.050a/ krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ |
AHS1.7.050c/ santo yānty a.punar.bhāvam a.prakampyā bhavanti ca || 50 || [Note: AHS1.7.050v/ 7.50cv nāpnuvanti punar.bhāvam]
AHS1.7.051a/ aty.anta.sannidhānānāṁ doṣāṇāṁ dūṣaṇātmanām |
AHS1.7.051c/ a.hitair dūṣaṇaṁ bhūyo na vidvān kartum arhati || 51 ||
AHS1.7.052a/ āhāra.śayanā.brahma.caryair yuktyā prayojitaiḥ |
AHS1.7.052c/ śarīraṁ dhāryate nityam āgāram iva dhāraṇaiḥ || 52 || [Note: AHS1.7.052v/ 7.52bv .caryair yuktyā niṣevitaiḥ]
AHS1.7.053a/ āhāro varṇitas tatra tatra tatra ca vakṣyate |
AHS1.7.053c/ nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balā.balam || 53 || [Note: AHS1.7.053v/ 7.53bv tatra tatra ca lakṣyate]
AHS1.7.054a/ vṛṣa.tā klība.tā jñānam a.jñānaṁ jīvitaṁ na ca |
AHS1.7.054c/ a.kāle 'ti.prasaṅgāc ca na ca nidrā niṣevitā || 54 ||
AHS1.7.055a/ sukhāyuṣī parākuryāt kāla.rātrir ivāparā |
AHS1.7.055c/ rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā || 55 ||
AHS1.7.056a/ a.rūkṣam an.abhiṣyandi tv āsīna.pracalāyitam |
AHS1.7.056c/ grīṣme vāyu.cayādāna.raukṣya.rātry.alpa.bhāvataḥ || 56 || [Note: AHS1.7.056v/ 7.56cv grīṣme vāta.cayādāna.]
AHS1.7.057a/ divā.svapno hito 'nyasmin kapha.pitta.karo hi saḥ |
AHS1.7.057c/ muktvā tu bhāṣya.yānādhva.madya.strī.bhāra.karmabhiḥ || 57 ||
[Page 54 ]
AHS1.7.058a/ krodha.śoka.bhayaiḥ klāntān śvāsa.hidhmātisāriṇaḥ |
AHS1.7.058c/ vṛddha.bālā.bala.kṣīṇa.kṣata.tṛṭ.śūla.pīḍitān || 58 || [Note: AHS1.7.058v/ 7.58dv .kṣut.tṛṭ.śūla.nipīḍitān]
AHS1.7.059a/ a.jīrṇy.abhihatonmattān divā.svapnocitān api |
AHS1.7.059c/ dhātu.sāmyaṁ tathā hy eṣāṁ śleṣmā cāṅgāni puṣyati || 59 || [Note: AHS1.7.059v/ 7.59av a.jīrṇābhihatonmattān]
AHS1.7.060a/ bahu.medaḥ.kaphāḥ svapyuḥ sneha.nityāś ca nāhani |
AHS1.7.060c/ viṣārtaḥ kaṇṭha.rogī ca naiva jātu niśāsv api || 60 ||
AHS1.7.061a/ a.kāla.śayanān moha.jvara.staimitya.pīnasāḥ |
AHS1.7.061c/ śiro.ruk.śopha.hṛl.lāsa.sroto.rodhāgni.manda.tāḥ || 61 ||
AHS1.7.062a/ tatropavāsa.vamana.sveda.nāvanam auṣadham |
AHS1.7.062c/ yojayed ati.nidrāyāṁ tīkṣṇaṁ pracchardanāñjanam || 62 ||
AHS1.7.063a/ nāvanaṁ laṅghanaṁ cintāṁ vyavāyaṁ śoka.bhī.krudhaḥ |
AHS1.7.063c/ ebhir eva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmāti.saṅkṣayāt || 63 ||
AHS1.7.064a/ nidrā.nāśād aṅga.marda.śiro.gaurava.jṛmbhikāḥ |
AHS1.7.064c/ jāḍya.glāni.bhramā.pakti.tandrā rogāś ca vāta.jāḥ || 64 || [Note: AHS1.7.064v/ 7.64cv jāḍyaṁ glāni.bhramā.pakti.]
AHS1.7.064+1a/ kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ sannirudhya tu |
AHS1.7.064+1c/ kuryāt sañjñāpahāṁ tandrāṁ dāruṇāṁ moha.kāriṇīm || 64+1 ||
AHS1.7.064+2a/ unmīlita.vinirbhugne parivartita.tārake |
AHS1.7.064+2c/ bhavatas tatra nayane srute lulita.pakṣmaṇī || 64+2 ||
AHS1.7.064+3ab/ ardha.tri.rātrāt sā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param || 64+3ab ||
[Page 55 ]
AHS1.7.065a/ yathā.kālam ato nidrāṁ rātrau seveta sātmyataḥ |
AHS1.7.065c/ a.sātmyāj jāgarād ardhaṁ prātaḥ svapyād a.bhukta.vān || 65 || [Note: AHS1.7.065v/ 7.65cv a.sātmya.jāgarād ardhaṁ]
AHS1.7.066a/ śīlayen manda.nidras tu kṣīra.madya.rasān dadhi |
AHS1.7.066c/ abhyaṅgodvartana.snāna.mūrdha.karṇākṣi.tarpaṇam || 66 ||
AHS1.7.067a/ kāntā.bāhu.latāśleṣo nirvṛtiḥ kṛta.kṛtya.tā |
AHS1.7.067c/ mano.'nukūlā viṣayāḥ kāmaṁ nidrā.sukha.pradāḥ || 67 ||
AHS1.7.068a/ brahma.carya.rater grāmya.sukha.niḥ.spṛha.cetasaḥ |
AHS1.7.068c/ nidrā santoṣa.tṛptasya svaṁ kālaṁ nātivartate || 68 ||
AHS1.7.069a/ grāmya.dharme tyajen nārīm an.uttānāṁ rajasvalām |
AHS1.7.069c/ a.priyām a.priyācārāṁ duṣṭa.saṅkīrṇa.mehanām || 69 ||
AHS1.7.070a/ ati.sthūla.kṛśām sūtāṁ garbhiṇīm anya.yoṣitam |
AHS1.7.070c/ varṇinīm anya.yoniṁ ca guru.deva.nṛpālayam || 70 || [Note: AHS1.7.070v/ 7.70bv garbhiṇīm anya.yoṣitām]
AHS1.7.071a/ caitya.śmaśānāyatana.catvarāmbu.catuṣ.patham |
AHS1.7.071c/ parvāṇy an.aṅgaṁ divasaṁ śiro.hṛdaya.tāḍanam || 71 ||
AHS1.7.072a/ aty.āśito '.dhṛtiḥ kṣud.vān duḥ.sthitāṅgaḥ pipāsitaḥ |
AHS1.7.072c/ bālo vṛddho 'nya.vegārtas tyajed rogī ca maithunam || 72 ||
AHS1.7.073a/ seveta kāmataḥ kāmaṁ tṛpto vājī.kṛtām hime |
AHS1.7.073c/ try.ahād vasanta.śaradoḥ pakṣād varṣā.nidāghayoḥ || 73 || [Note: AHS1.7.073v/ 7.73bv tṛpto vājī.karair hime 7.73bv tṛpto vājī.kṛtair hime 7.73cv dvy.ahād vasanta.śaradoḥ 7.73dv pakṣād vṛṣṭi.nidāghayoḥ]
AHS1.7.074a/ bhrama.klamoru.daurbalya.bala.dhātv.indriya.kṣayāḥ |
AHS1.7.074c/ a.parva.maraṇaṁ ca syād anya.thā gacchataḥ striyam || 74 || [Note: AHS1.7.074v/ 7.74av bhrama.klamoru.daurbalyaṁ 7.74bv bala.dhātv.indriya.kṣayaḥ]
[Page 56 ]
AHS1.7.075a/ smṛti.medhāyur.ārogya.puṣṭīndriya.yaśo.balaiḥ |
AHS1.7.075c/ adhikā manda.jaraso bhavanti strīṣu saṁyatāḥ || 75 || [Note: AHS1.7.075v/ 7.75dv bhavanti strīṣu saṁyutāḥ]
AHS1.7.076a/ snānānulepana.himānila.khaṇḍa.khādya.śītāmbu.dugdha.rasa.yūṣa.surā.prasannāḥ |
AHS1.7.076c/ seveta cānu śayanaṁ viratau ratasya tasyaivam āśu vapuṣaḥ punar eti dhāma || 76 ||
AHS1.7.077a/ śruta.carita.samṛddhe karma.dakṣe dayālau bhiṣaji nir.anubandhaṁ deha.rakṣāṁ niveśya |
AHS1.7.077c/ bhavati vipula.tejaḥ.svāsthya.kīrti.prabhāvaḥ sva.kuśala.phala.bhogī bhūmi.pālaś cirāyuḥ || 77 ||

1.8. Chapter 8 :: Athamātrāśitīyādhyāyo 'ṣṭamaḥ

[Note: [ K edn 68-74]
AHS1.8.001a/ mātrāśī sarva.kālaṁ syān mātrā hy agneḥ pravartikā |
AHS1.8.001c/ mātrāṁ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api || 1 ||
AHS1.8.002a/ gurūṇām ardha.sauhityaṁ laghūnāṁ nāti.tṛpta.tā |
AHS1.8.002c/ mātrā.pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ sukhaṁ yāvad vijīryati || 2 || [Note: AHS1.8.002v/ 8.2dv sukhaṁ yāvad dhi jīryate]
AHS1.8.003a/ bhojanaṁ hīna.mātraṁ tu na balopacayaujase |
AHS1.8.003c/ sarveṣāṁ vāta.rogāṇāṁ hetu.tāṁ ca prapadyate || 3 ||
AHS1.8.004a/ ati.mātraṁ punaḥ sarvān āśu doṣān prakopayet |
AHS1.8.004c/ pīḍyamānā hi vātādyā yuga.pat tena kopitāḥ || 4 || [Note: AHS1.8.004v/ 8.4cv sampīḍyamānā vātādyā]
AHS1.8.005a/ āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate |
AHS1.8.005c/ viṣṭambhayanto 'lasakaṁ cyāvayanto viṣūcikām || 5 ||
AHS1.8.006a/ adharottara.mārgābhyāṁ sahasaivā.jitātmanaḥ |
AHS1.8.006c/ prayāti nordhvaṁ nādhas.tād āhāro na ca pacyate || 6 ||
AHS1.8.007a/ āmāśaye 'lasī.bhūtas tena so 'lasakaḥ smṛtaḥ |
AHS1.8.007c/ vividhair vedanodbhedair vāyv.ādi.bhṛśa.kopataḥ || 7 ||
[Page 57 ]
AHS1.8.008a/ sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā |
AHS1.8.008c/ tatra śūla.bhramānāha.kampa.stambhādayo 'nilāt || 8 ||
AHS1.8.009a/ pittāj jvarātisārāntar.dāha.tṛṭ.pralayādayaḥ |
AHS1.8.009c/ kaphāc chardy.aṅga.guru.tā.vāk.saṅga.ṣṭhīvanādayaḥ || 9 ||
AHS1.8.010a/ viśeṣād dur.balasyālpa.vahner vega.vidhāriṇaḥ |
AHS1.8.010c/ pīḍitaṁ mārutenānnaṁ śleṣmaṇā ruddham antarā || 10 ||
AHS1.8.011a/ alasaṁ kṣobhitaṁ doṣaiḥ śalya.tvenaiva saṁsthitam |
AHS1.8.011c/ śūlādīn kurute tīvrāṁś chardy.atīsāra.varjitān || 11 || [Note: AHS1.8.011v/ 8.11bv śalya.tveneva saṁsthitam]
AHS1.8.012a/ so 'laso 'ty.artha.duṣṭās tu doṣā duṣṭāma.baddha.khāḥ |
AHS1.8.012c/ yāntas tiryak tanuṁ sarvāṁ daṇḍa.vat stambhayanti cet || 12 ||
AHS1.8.013a/ daṇḍakālasakaṁ nāma taṁ tyajed āśu.kāriṇam |
AHS1.8.013c/ viruddhādhyaśanā.jīrṇa.śīlino viṣa.lakṣaṇam || 13 ||
AHS1.8.014a/ āma.doṣaṁ mahā.ghoraṁ varjayed viṣa.sañjñakam |
AHS1.8.014c/ viṣa.rūpāśu.kāri.tvād viruddhopakrama.tvataḥ || 14 ||
AHS1.8.015a/ athāmam alasī.bhūtaṁ sādhyaṁ tvaritam ullikhet |
AHS1.8.015c/ pītvā sogrā.paṭu.phalaṁ vāry uṣṇaṁ yojayet tataḥ || 15 ||
AHS1.8.016a/ svedanaṁ phala.vartiṁ ca mala.vātānulomanīm |
AHS1.8.016c/ nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṁ svinnāni veṣṭayet || 16 || [Note: AHS1.8.016v/ 8.16bv mala.doṣānulomanīm]
AHS1.8.016.1+1a/ madanaṁ pippalī kuṣṭhaṁ vacā gaurāś ca sarṣapāḥ |
AHS1.8.016.1+1c/ guḍa.kṣāra.samāyuktā phala.vartiḥ praśasyate || 16.1+1 ||
[Page 58 ]
AHS1.8.017a/ viṣūcyām ati.vṛddhāyāṁ pārṣṇyor dāhaḥ praśasyate |
AHS1.8.017c/ tad.ahaś copavāsyainaṁ virikta.vad upācaret || 17 ||
AHS1.8.018a/ tīvrārtir api nā.jīrṇī pibec chūla.ghnam auṣadham |
AHS1.8.018c/ āma.sanno 'nalo nālaṁ paktuṁ doṣauṣadhāśanam || 18 ||
AHS1.8.019a/ nihanyād api caiteṣāṁ vibhramaḥ sahasāturam |
AHS1.8.019c/ jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṁ yuñjyāt stabdha.gurūdare || 19 || [Note: AHS1.8.019v/ 8.19bv vyāpattiḥ sahasāturam]
AHS1.8.020a/ doṣa.śeṣasya pākārtham agneḥ sandhukṣaṇāya ca |
AHS1.8.020c/ śāntir āma.vikārāṇāṁ bhavati tv apatarpaṇāt || 20 ||
AHS1.8.021a/ tri.vidhaṁ tri.vidhe doṣe tat samīkṣya prayojayet |
AHS1.8.021c/ tatrālpe laṅghanaṁ pathyaṁ madhye laṅghana.pācanam || 21 || [Note: AHS1.8.021v/ 8.21bv tat samīkṣya prakalpayet]
AHS1.8.022a/ prabhūte śodhanaṁ tad dhi mūlād unmūlayen malān |
AHS1.8.022c/ evam anyān api vyādhīn sva.nidāna.viparyayāt || 22 ||
AHS1.8.023a/ cikitsed anubandhe tu sati hetu.viparyayam |
AHS1.8.023c/ tyaktvā yathā.yathaṁ vaidyo yuñjyād vyādhi.viparyayam || 23 ||
AHS1.8.024a/ tad.artha.kāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake |
AHS1.8.024c/ hitam abhyañjana.sneha.pāna.vasty.ādi yuktitaḥ || 24 || [Note: AHS1.8.024v/ 8.24bv doṣe vṛddhe ca pāvake 8.24bv doṣe tv ṛddhe tu pāvake]
AHS1.8.025a/ a.jīrṇaṁ ca kaphād āmaṁ tatra śopho 'kṣi.gaṇḍayoḥ |
AHS1.8.025c/ sadyo.bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśa.gauravam || 25 ||
AHS1.8.026a/ viṣṭabdham anilāc chūla.vibandhādhmāna.sāda.kṛt |
AHS1.8.026c/ pittād vidagdhaṁ tṛṇ.moha.bhramāmlodgāra.dāha.vat || 26 || [Note: AHS1.8.026v/ 8.26dv .bhramāmlodgāra.dāha.kṛt]
[Page 59 ]
AHS1.8.027a/ laṅghanaṁ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṁ bhṛśam |
AHS1.8.027c/ vidagdhe vamanaṁ yad vā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavet || 27 || [Note: AHS1.8.027v/ 8.27dv yathāvasthaṁ hitaṁ bhajet]
AHS1.8.028a/ garīyaso bhavel līnād āmād eva vilambikā |
AHS1.8.028c/ kapha.vātānubaddhāma.liṅgā tat.sama.sādhanā || 28 || [Note: AHS1.8.028v/ 8.28cv kapha.vātānuviddhāma.]
AHS1.8.029a/ a.śraddhā hṛd.vyathā śuddhe 'py udgāre rasa.śeṣataḥ |
AHS1.8.029c/ śayīta kiñ.cid evātra sarvaś cān.āśito divā || 29 || [Note: AHS1.8.029v/ 8.29dv sarvaś cān.aśito divā]
AHS1.8.030a/ svapyād a.jīrṇī sañjāta.bubhukṣo 'dyān mitaṁ laghu |
AHS1.8.030c/ vibandho 'ti.pravṛttir vā glānir māruta.mūḍha.tā || 30 || [Note: AHS1.8.030v/ 8.30dv glānir māruta.śūla.tā]
AHS1.8.031a/ a.jīrṇa.liṅgaṁ sāmānyaṁ viṣṭambho gauravaṁ bhramaḥ |
AHS1.8.031c/ na cāti.mātram evānnam āma.doṣāya kevalam || 31 ||
AHS1.8.032a/ dviṣṭa.viṣṭambhi.dagdhāma.guru.rūkṣa.himā.śuci |
AHS1.8.032c/ vidāhi śuṣkam aty.ambu.plutaṁ cānnaṁ na jīryati || 32 ||
AHS1.8.033a/ upataptena bhuktaṁ ca śoka.krodha.kṣud.ādibhiḥ |
AHS1.8.033c/ miśraṁ pathyam a.pathyaṁ ca bhuktaṁ samaśanaṁ matam || 33 || [Note: AHS1.8.033v/ 8.33bv śoka.krodha.kṣudhādibhiḥ 8.33bv krodha.śoka.bhayādibhiḥ]
AHS1.8.034a/ vidyād adhyaśanaṁ bhūyo bhuktasyopari bhojanam |
AHS1.8.034c/ a.kāle bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam || 34 ||
AHS1.8.035a/ trīṇy apy etāni mṛtyuṁ vā ghorān vyādhīn sṛjanti vā |
AHS1.8.035c/ kāle sātmyaṁ śuci hitaṁ snigdhoṣṇaṁ laghu tan.manāḥ || 35 ||
AHS1.8.036a/ ṣaḍ.rasaṁ madhura.prāyaṁ nāti.druta.vilambitam |
AHS1.8.036c/ snātaḥ kṣud.vān vivikta.stho dhauta.pāda.karānanaḥ || 36 ||
[Page 60 ]
AHS1.8.037a/ tarpayitvā pitṝn devān atithīn bālakān gurūn |
AHS1.8.037c/ pratyavekṣya tiraśco 'pi pratipanna.parigrahān || 37 ||
AHS1.8.038a/ samīkṣya samyag ātmānam a.nindann a.bruvan dravam |
AHS1.8.038c/ iṣṭam iṣṭaiḥ sahāśnīyāc chuci.bhakta.janāhṛtam || 38 ||
AHS1.8.039a/ bhojanaṁ tṛṇa.keśādi.juṣṭam uṣṇī.kṛtaṁ punaḥ |
AHS1.8.039c/ śākāvarānna.bhūyiṣṭham aty.uṣṇa.lavaṇaṁ tyajet || 39 ||
AHS1.8.040a/ kilāṭa.dadhi.kūcīkā.kṣāra.śuktāma.mūlakam |
AHS1.8.040c/ kṛśa.śuṣka.varāhāvi.go.matsya.mahiṣāmiṣam || 40 || [Note: AHS1.8.040v/ 8.40bv .kṣāra.śuktāmla.mūlakam]
AHS1.8.041a/ māṣa.niṣpāva.śālūka.bisa.piṣṭa.virūḍhakam |
AHS1.8.041c/ śuṣka.śākāni yavakān phāṇitaṁ ca na śīlayet || 41 || [Note: AHS1.8.041v/ 8.41bv .tila.piṣṭa.virūḍhakam]
AHS1.8.042a/ śīlayec chāli.godhūma.yava.ṣaṣṭika.jāṅgalam |
AHS1.8.042c/ suniṣaṇṇaka.jīvantī.bāla.mūlaka.vāstukam || 42 ||
AHS1.8.043a/ pathyāmalaka.mṛdvīkā.paṭolī.mudga.śarkarāḥ |
AHS1.8.043c/ ghṛta.divyodaka.kṣīra.kṣaudra.dāḍima.saindhavam || 43 ||
AHS1.8.044a/ tri.phalāṁ madhu.sarpirbhyāṁ niśi netra.balāya ca |
AHS1.8.044c/ svāsthyānuvṛtti.kṛd yac ca rogoccheda.karaṁ ca yat || 44 ||
AHS1.8.045a/ bisekṣu.moca.cocāmra.modakotkārikādikam |
AHS1.8.045c/ adyād dravyaṁ guru snigdhaṁ svādu mandaṁ sthiraṁ puraḥ || 45 ||
AHS1.8.046a/ viparītam ataś cānte madhye 'mla.lavaṇotkaṭam |
AHS1.8.046c/ annena kukṣer dvāv aṁśau pānenaikaṁ prapūrayet || 46 ||
[Page 61 ]
AHS1.8.047a/ āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturtham avaśeṣayet |
AHS1.8.047c/ anu.pānaṁ himaṁ vāri yava.godhūmayor hitam || 47 ||
AHS1.8.048a/ dadhni madye viṣe kṣaudre koṣṇaṁ piṣṭa.mayeṣu tu |
AHS1.8.048c/ śāka.mudgādi.vikṛtau mastu.takrāmla.kāñjikam || 48 || [Note: AHS1.8.048v/ 8.48bv koṣṇaṁ piṣṭa.mayeṣu ca]
AHS1.8.049a/ surā kṛśānāṁ puṣṭy.arthaṁ sthūlānāṁ tu madhūdakam |
AHS1.8.049c/ śoṣe māṁsa.raso madyaṁ māṁse sv.alpe ca pāvake || 49 || [Note: AHS1.8.049v/ 8.49bv sthūlānāṁ ca madhūdakam 8.49dv māṁseṣv alpe ca pāvake]
AHS1.8.050a/ vyādhy.auṣadhādhva.bhāṣya.strī.laṅghanātapa.karmabhiḥ |
AHS1.8.050c/ kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṁ yathāmṛtam || 50 || [Note: AHS1.8.050v/ 8.50av vyādhy.auṣadhādhva.bhāra.strī.]
AHS1.8.051a/ viparītaṁ yad annasya guṇaiḥ syād a.virodhi ca |
AHS1.8.051c/ anu.pānaṁ samāsena sarva.dā tat praśasyate || 51 ||
AHS1.8.052a/ anu.pānaṁ karoty ūrjāṁ tṛptiṁ vyāptiṁ dṛḍhāṅga.tām |
AHS1.8.052c/ anna.saṅghāta.śaithilya.viklitti.jaraṇāni ca || 52 ||
AHS1.8.053a/ nordhva.jatru.gada.śvāsa.kāsoraḥ.kṣata.pīnase |
AHS1.8.053c/ gīta.bhāṣya.prasaṅge ca svara.bhede ca tad dhitam || 53 ||
AHS1.8.054a/ praklinna.deha.mehākṣi.gala.roga.vraṇāturāḥ |
AHS1.8.054c/ pānaṁ tyajeyuḥ sarvaś ca bhāṣyādhva.śayanaṁ tyajet || 54 ||
AHS1.8.055ab/ pītvā bhuktvātapaṁ vahniṁ yānaṁ plavana.vāhanam || 55ab ||
AHS1.8.055c/ prasṛṣṭe viṇ.mūtre hṛdi su.vi.male doṣe sva.patha.ge || 55c ||
AHS1.8.055d/ viśuddhe codgāre kṣud.upagamane vāte 'nusarati || 55d ||
AHS1.8.055e/ tathāgnāv udrikte viśada.karaṇe dehe ca su.laghau || 55e ||
AHS1.8.055f/ prayuñjītāhāraṁ vidhi.niyamitaṁ kālaḥ sa hi mataḥ || 55f || [Note: AHS1.8.055v/ 8.55fv prayuñjītāhāraṁ vidhi.niyamitaḥ kālaḥ sa hi mataḥ]

1.9. Chapter 9 :: Athadravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ

[Note: [ K edn 74-80]
AHS1.9.001a/ dravyam eva rasādīnāṁ śreṣṭhaṁ te hi tad.āśrayāḥ |
AHS1.9.001c/ pañca.bhūtātmakaṁ tat tu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate || 1 ||
[Page 62 ]
AHS1.9.002a/ ambu.yony.agni.pavana.nabhasām samavāyataḥ |
AHS1.9.002c/ tan.nirvṛttir viśeṣaś ca vyapadeśas tu bhūyasā || 2 || [Note: AHS1.9.002v/ 9.2dv vyapadeśaś ca bhūyasā]
AHS1.9.003a/ tasmān naika.rasaṁ dravyaṁ bhūta.saṅghāta.sambhavāt |
AHS1.9.003c/ naika.doṣās tato rogās tatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ || 3 || [Note: AHS1.9.003v/ 9.3av tan naika.bhūta.jaṁ dravyaṁ]
AHS1.9.004a/ a.vyakto 'nu.rasaḥ kiñ.cid ante vyakto 'pi ceṣyate |
AHS1.9.004c/ gurv.ādayo guṇā dravye pṛthivy.ādau rasāśraye || 4 ||
AHS1.9.005a/ raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ |
AHS1.9.005c/ tatra dravyaṁ guru.sthūla.sthira.gandha.guṇolbaṇam || 5 ||
AHS1.9.006a/ pārthivaṁ gaurava.sthairya.saṅghātopacayāvaham |
AHS1.9.006c/ drava.śīta.guru.snigdha.manda.sāndra.rasolbaṇam || 6 || [Note: AHS1.9.006v/ 9.6dv .manda.sāndra.guṇolbaṇam]
AHS1.9.007a/ āpyaṁ snehana.viṣyanda.kleda.prahlāda.bandha.kṛt |
AHS1.9.007c/ rūkṣa.tīkṣṇoṣṇa.viśada.sūkṣma.rūpa.guṇolbaṇam || 7 ||
AHS1.9.008a/ āgneyaṁ dāha.bhā.varṇa.prakāśa.pavanātmakam |
AHS1.9.008c/ vāyavyaṁ rūkṣa.viśada.laghu.sparśa.guṇolbaṇam || 8 ||
AHS1.9.009a/ raukṣya.lāghava.vaiśadya.vicāra.glāni.kārakam |
AHS1.9.009c/ nābhasaṁ sūkṣma.viśada.laghu.śabda.guṇolbaṇam || 9 || [Note: AHS1.9.009v/ 9.9bv .vicāra.glapanātmakam]
AHS1.9.010a/ sauṣirya.lāghava.karaṁ jagaty evam an.auṣadham |
AHS1.9.010c/ na kiñ.cid vidyate dravyaṁ vaśān nānārtha.yogayoḥ || 10 ||
AHS1.9.011a/ dravyam ūrdhva.gamaṁ tatra prāyo 'gni.pavanotkaṭam |
AHS1.9.011c/ adho.gāmi ca bhūyiṣṭhaṁ bhūmi.toya.guṇādhikam || 11 ||
[Page 63 ]
AHS1.9.012a/ iti dravyaṁ rasān bhedair uttara.tropadekṣyate |
AHS1.9.012c/ vīryaṁ punar vadanty eke guru snigdhaṁ himaṁ mṛdu || 12 || [Note: AHS1.9.012v/ 9.12av iti dravyaṁ raso bhedair]
AHS1.9.013a/ laghu rūkṣoṣṇa.tīkṣṇaṁ ca tad evaṁ matam aṣṭa.dhā |
AHS1.9.013c/ carakas tv āha vīryaṁ tat kriyate yena yā kriyā || 13 || [Note: AHS1.9.013v/ 9.13cv carakas tv āha vīryaṁ tu 9.13dv yena yā kriyate kriyā]
AHS1.9.014a/ nā.vīryaṁ kurute kiñ.cit sarvā vīrya.kṛtā hi sā |
AHS1.9.014c/ gurv.ādiṣv eva vīryākhyā tenānv.artheti varṇyate || 14 ||
AHS1.9.015a/ samagra.guṇa.sāreṣu śakty.utkarṣa.vivartiṣu |
AHS1.9.015c/ vyavahārāya mukhya.tvād bahv.agra.grahaṇād api || 15 || [Note: AHS1.9.015v/ 9.15av samagra.guṇa.sāra.tvāc 9.15bv chakty.utkarṣa.vivartanāt]
AHS1.9.016a/ ataś ca viparīta.tvāt sambhavaty api naiva sā |
AHS1.9.016c/ vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṁ gurv.ādayo hy ataḥ || 16 ||
AHS1.9.017a/ uṣṇaṁ śītaṁ dvi.dhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca |
AHS1.9.017c/ nānātmakam api dravyam agnī.ṣomau mahā.balau || 17 ||
AHS1.9.018a/ vyaktā.vyaktaṁ jagad iva nātikrāmati jātu cit |
AHS1.9.018c/ tatroṣṇaṁ bhrama.tṛḍ.glāni.sveda.dāhāśu.pāki.tāḥ || 18 || [Note: AHS1.9.018v/ 9.18av vyaktā.vyaktaṁ jagad idaṁ 9.18av vyaktāvyaktaṁ yathā viśvaṁ]
AHS1.9.019a/ śamaṁ ca vāta.kaphayoḥ karoti śiśiraṁ punaḥ |
AHS1.9.019c/ hlādanaṁ jīvanaṁ stambhaṁ prasādaṁ rakta.pittayoḥ || 19 ||
AHS1.9.020a/ jāṭhareṇāgninā yogād yad udeti rasāntaram |
AHS1.9.020c/ rasānāṁ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ || 20 ||
AHS1.9.021a/ svāduḥ paṭuś ca madhuram amlo 'mlaṁ pacyate rasaḥ |
AHS1.9.021c/ tiktoṣaṇa.kaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāya.śaḥ kaṭuḥ || 21 ||
[Page 64 ]
AHS1.9.022a/ rasair asau tulya.phalas tatra dravyaṁ śubhā.śubham |
AHS1.9.022c/ kiñ.cid rasena kurute karma pākena cāparam || 22 ||
AHS1.9.023a/ guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñ.ca.na |
AHS1.9.023c/ yad yad dravye rasādīnāṁ bala.vat.tvena vartate || 23 ||
AHS1.9.024a/ abhibhūyetarāṁs tat tat kāraṇa.tvaṁ prapadyate |
AHS1.9.024c/ viruddha.guṇa.saṁyoge bhūyasālpaṁ hi jīyate || 24 ||
AHS1.9.025a/ rasaṁ vipākas tau vīryaṁ prabhāvas tāny apohati |
AHS1.9.025c/ bala.sāmye rasādīnām iti naisargikaṁ balam || 25 || [Note: AHS1.9.025v/ 9.25bv prabhāvas tān vyapohati]
AHS1.9.026a/ rasādi.sāmye yat karma viśiṣṭaṁ tat prabhāva.jam |
AHS1.9.026c/ dantī rasādyais tulyāpi citrakasya virecanī || 26 ||
AHS1.9.027a/ madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṁ kṣīrasya dīpanam |
AHS1.9.027c/ iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṁ punaś ca tat || 27 ||
AHS1.9.028a/ vicitra.pratyayārabdha.dravya.bhedena bhidyate |
AHS1.9.028c/ svādur guruś ca godhūmo vāta.jid vāta.kṛd yavaḥ || 28 ||
AHS1.9.028ū̆/ uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṁ kaṭuḥ siṁho na śūkaraḥ || 28ū̆ ||

1.10. Chapter 10 :: Atharasabhedīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 80-84]
AHS1.10.001a/ kṣmāmbho.'gni.kṣmāmbu.tejaḥ.kha.vāyv.agny.anila.go.'nilaiḥ |
AHS1.10.001c/ dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi.rasodbhavaḥ || 1 ||
AHS1.10.002a/ teṣāṁ vidyād rasaṁ svāduṁ yo vaktram anulimpati |
AHS1.10.002c/ āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa.prasādanaḥ || 2 || [Note: AHS1.10.002v/ 10.2bv yo vaktram upalimpati]
[Page 65 ]
AHS1.10.003a/ priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham |
AHS1.10.003c/ harṣaṇo roma.dantānām akṣi.bhruva.nikocanaḥ || 3 || [Note: AHS1.10.003v/ 10.3bv amlaḥ srāvayate mukham]
AHS1.10.004a/ lavaṇaḥ syandayaty āsyaṁ kapola.gala.dāha.kṛt |
AHS1.10.004c/ tikto viśadayaty āsyaṁ rasanaṁ pratihanti ca || 4 || [Note: AHS1.10.004v/ 10.4dv rasanāṁ pratihanti ca]
AHS1.10.005a/ udvejayati jihvāgraṁ kurvaṁś cimicimāṁ kaṭuḥ |
AHS1.10.005c/ srāvayaty akṣi.nāsāsyaṁ kapolaṁ dahatīva ca || 5 ||
AHS1.10.006a/ kaṣāyo jaḍayej jihvāṁ kaṇṭha.sroto.vibandha.kṛt |
AHS1.10.006c/ rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ || 6 ||
AHS1.10.007a/ ā.janma.sātmyāt kurute dhātūnāṁ prabalaṁ balam |
AHS1.10.007c/ bāla.vṛddha.kṣata.kṣīṇa.varṇa.keśendriyaujasām || 7 ||
AHS1.10.008a/ praśasto bṛṁhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya.sandhāna.kṛd guruḥ |
AHS1.10.008c/ āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila.viṣāpahaḥ || 8 ||
AHS1.10.009a/ kurute 'ty.upayogena sa medaḥ.śleṣma.jān gadān |
AHS1.10.009c/ sthaulyāgni.sāda.sannyāsa.meha.gaṇḍārbudādikān || 9 || [Note: AHS1.10.009v/ 10.9bv sa medaḥ.kapha.jān gadān]
AHS1.10.010a/ amlo 'gni.dīpti.kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana.rocanaḥ |
AHS1.10.010c/ uṣṇa.vīryo hima.sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ || 10 || [Note: AHS1.10.010v/ 10.10cv uṣṇa.vīryo himaḥ sparśe 10.10dv prīṇano bhedano laghuḥ]
AHS1.10.011a/ karoti kapha.pittāsraṁ mūḍha.vātānulomanaḥ |
AHS1.10.011c/ so 'ty.abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṁ timiraṁ bhramam || 11 || [Note: AHS1.10.011v/ 10.11bv mūḍha.vātānulomanam]
AHS1.10.012a/ kaṇḍū.pāṇḍu.tva.vīsarpa.śopha.visphoṭa.tṛḍ.jvarān |
AHS1.10.012c/ lavaṇaḥ stambha.saṅghāta.bandha.vidhmāpano 'gni.kṛt || 12 ||
[Page 66 ]
AHS1.10.013a/ snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda.bheda.kṛt |
AHS1.10.013c/ so 'ti.yukto 'sra.pavanaṁ khalatiṁ palitaṁ valīm || 13 ||
AHS1.10.014a/ tṛṭ.kuṣṭha.viṣa.vīsarpān janayet kṣapayed balam |
AHS1.10.014c/ tiktaḥ svayam a.rociṣṇur a.ruciṁ kṛmi.tṛḍ.viṣam || 14 ||
AHS1.10.015a/ kuṣṭha.mūrchā.jvarotkleśa.dāha.pitta.kaphāñ jayet |
AHS1.10.015c/ kleda.medo.vasā.majja.śakṛn.mūtropaśoṣaṇaḥ || 15 ||
AHS1.10.016a/ laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya.kaṇṭha.viśodhanaḥ |
AHS1.10.016c/ dhātu.kṣayānila.vyādhīn ati.yogāt karoti saḥ || 16 || [Note: AHS1.10.016v/ 10.16cv dhātu.kṣayaṁ cala.vyādhīn]
AHS1.10.017a/ kaṭur galāmayodarda.kuṣṭhālasaka.śopha.jit |
AHS1.10.017c/ vraṇāvasādanaḥ sneha.medaḥ.kledopaśoṣaṇaḥ || 17 ||
AHS1.10.018a/ dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ |
AHS1.10.018c/ chinatti bandhān srotāṁsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ || 18 || [Note: AHS1.10.018v/ 10.18bv śodhano 'nnasya hāṣaṇaḥ]
AHS1.10.019a/ kurute so 'ti.yogena tṛṣṇāṁ śukra.bala.kṣayam |
AHS1.10.019c/ mūrchām ākuñcanaṁ kampaṁ kaṭī.pṛṣṭhādiṣu vyathām || 19 || [Note: AHS1.10.019v/ 10.19av kurute so 'ti.vegena]
AHS1.10.020a/ kaṣāyaḥ pitta.kapha.hā gurur asra.viśodhanaḥ |
AHS1.10.020c/ pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda.medo.viśoṣaṇaḥ || 20 ||
AHS1.10.021a/ āma.saṁstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak.prasādanaḥ |
AHS1.10.021c/ karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna.hṛd.rujaḥ || 21 ||
AHS1.10.022a/ tṛṭ.kārśya.pauruṣa.bhraṁśa.sroto.rodha.mala.grahān |
AHS1.10.022c/ ghṛta.hema.guḍākṣoṭa.moca.coca.parūṣakam || 22 || [Note: AHS1.10.022v/ 10.22bv .sroto.rodha.gala.grahān 10.22bv .sroto.bandha.mala.grahān]
[Page 67 ]
AHS1.10.023a/ abhīru.vīrā.panasa.rājādana.balā.trayam |
AHS1.10.023c/ mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau || 23 ||
AHS1.10.024a/ madhūkaṁ madhukaṁ bimbī vidārī śrāvaṇī.yugam |
AHS1.10.024c/ kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe || 24 || [Note: AHS1.10.024v/ 10.24cv kṣīraśuklā tavakṣīrī]
AHS1.10.025a/ kṣīrekṣu.gokṣura.kṣaudra.drākṣādir madhuro gaṇaḥ |
AHS1.10.025c/ amlo dhātrī.phalāmlīkā.mātuluṅgāmla.vetasam || 25 ||
AHS1.10.026a/ dāḍimaṁ rajataṁ takraṁ cukraṁ pālevataṁ dadhi |
AHS1.10.026c/ āmram āmrātakaṁ bhavyaṁ kapitthaṁ karamardakam || 26 ||
AHS1.10.026+1a/ vṛkṣāmla.kola.likuca.kośāmlātaka.dhanvanam |
AHS1.10.026+1c/ mastu.dhānyāmla.madyāni jambīraṁ tila.kaṇṭakam || 26+1 ||
AHS1.10.027a/ varaṁ sauvarcalaṁ kṛṣṇaṁ viḍaṁ sāmudram audbhidam |
AHS1.10.027c/ romakaṁ pāṁsu.jaṁ sīsaṁ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ || 27 || [Note: AHS1.10.027v/ 10.27dv kṣārāś ca lavaṇo gaṇaḥ]
AHS1.10.028a/ tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra.candanam |
AHS1.10.028c/ bhūnimba.nimba.kaṭukā.tagarāguru.vatsakam || 28 ||
AHS1.10.029a/ naktamāla.dvi.rajanī.musta.mūrvāṭarūṣakam |
AHS1.10.029c/ pāṭhāpāmārga.kāṁsyāyo.guḍūcī.dhanvayāsakam || 29 ||
AHS1.10.030a/ pañca.mūlaṁ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā |
AHS1.10.030c/ kaṭuko hiṅgu.marica.kṛmijit.pañca.kolakam || 30 || [Note: AHS1.10.030v/ 10.30cv kaṭuko hiṅgu.maricaṁ 10.30dv kṛmijit.pañca.kolakam]
AHS1.10.031a/ kuṭherādyā haritakāḥ pittaṁ mūtram aruṣkaram |
AHS1.10.031c/ vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṁ śirīṣaḥ khadiro madhu || 31 || [Note: AHS1.10.031v/ 10.31bv pittaṁ mūtram aruṣkaraḥ 10.31cv vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaḥ]
[Page 68 ]
AHS1.10.032a/ kadambodumbaraṁ muktā.pravālāñjana.gairikam |
AHS1.10.032c/ bālaṁ kapitthaṁ kharjūraṁ bisa.padmotpalādi ca || 32 || [Note: AHS1.10.032v/ 10.32dv bisa.padmotpalāni ca]
AHS1.10.033a/ madhuraṁ śleṣmalaṁ prāyo jīrṇāc chāli.yavād ṛte |
AHS1.10.033c/ mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt || 33 ||
AHS1.10.034a/ prāyo 'mlaṁ pitta.jananaṁ dāḍimāmalakād ṛte |
AHS1.10.034c/ a.pathyaṁ lavaṇaṁ prāyaś cakṣuṣo 'nya.tra saindhavāt || 34 ||
AHS1.10.035a/ tiktaṁ kaṭu ca bhūyiṣṭham a.vṛṣyaṁ vāta.kopanam |
AHS1.10.035c/ ṛte 'mṛtā.paṭolībhyāṁ śuṇṭhī.kṛṣṇā.rasonataḥ || 35 ||
AHS1.10.036a/ kaṣāyaṁ prāya.śaḥ śītaṁ stambhanaṁ cābhayāṁ vinā |
AHS1.10.036c/ rasāḥ kaṭv.amla.lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram || 36 || [Note: AHS1.10.036v/ 10.36bv stambhanaṁ cābhayāmṛte]
AHS1.10.037a/ tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad.vad eva ca śītalāḥ |
AHS1.10.037c/ tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha.malās tathā || 37 ||
AHS1.10.038a/ paṭv.amla.madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa.viṇ.mūtra.mārutāḥ |
AHS1.10.038c/ paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṁ guruḥ || 38 ||
AHS1.10.039a/ laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ |
AHS1.10.039c/ saṁyogāḥ sapta.pañcāśat kalpanā tu tri.ṣaṣṭi.dhā || 39 ||
AHS1.10.039.1+1a/ lavaṇād amla.madhurau kāryau syātāṁ yathā.kramam |
AHS1.10.039.1+1c/ vāyor nir.anubandhasya pāka.śānti.pravṛttaye || 39.1+1 || [Note: AHS1.10.039.1+1v/ 10.39.1+1dv pāka.śānti.prasaktaye]
AHS1.10.039.1+2a/ prāk tikto madhuraḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
AHS1.10.039.1+2c/ taiḥ pittaṁ śamam abhyeti pakvācchī.kṛta.piṇḍitam || 39.1+2 ||
[Page 69 ]
AHS1.10.039.1+3a/ kaṭuḥ prāk tiktakaḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
AHS1.10.039.1+3c/ taiḥ śleṣmā śamam abhyeti pakvācchī.kṛta.piṇḍitaḥ || 39.1+3 || [Note: AHS1.10.039.1+3v/ 10.39.1+3av kaṭukaḥ prāk tatas tiktaḥ 10.39.1+3dv pakvo 'cchī.kṛta.piṇḍitaḥ]
AHS1.10.040a/ rasānāṁ yaugika.tvena yathā.sthūlaṁ vibhajyate |
AHS1.10.040c/ ekaika.hīnās tān pañca.daśa yānti rasā dvike || 40 || [Note: AHS1.10.040v/ 10.40cv ekaika.hīnās te pañca. 10.40dv .pañca yānti rasā dvike]
AHS1.10.040+1a/ svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam |
AHS1.10.040+1c/ dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṁ yāti pañca.daśeti tu || 40+1 ||
AHS1.10.041a/ trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam |
AHS1.10.041c/ catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt || 41 || [Note: AHS1.10.041v/ 10.41cv catuṣke tu daśa svāduś]
AHS1.10.042a/ pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate |
AHS1.10.042c/ dravyam ekaṁ ṣaḍ.āsvādam a.saṁyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ || 42 ||
AHS1.10.043a/ ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur.dvikau pañca.daśa.prakārau |
AHS1.10.043c/ bhedās trikā viṁśatir ekam eva dravyaṁ ṣaḍ.āsvādam iti tri.ṣaṣṭiḥ || 43 ||
AHS1.10.044a/ te rasānu.rasato rasa.bhedās tāratamya.parikalpanayā ca |
AHS1.10.044c/ sambhavanti gaṇanāṁ samatītā doṣa.bheṣaja.vaśād upayojyāḥ || 44 ||

1.11. Chapter 11 :: Athadoṣādivijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 84-89]
AHS1.11.001a/ doṣa.dhātu.malā mūlaṁ sadā dehasya taṁ calaḥ |
AHS1.11.001c/ utsāhocchvāsa.niśvāsa.ceṣṭā.vega.pravartanaiḥ || 1 ||
AHS1.11.002a/ samyag.gatyā ca dhātūnām akṣāṇāṁ pāṭavena ca |
AHS1.11.002c/ anugṛhṇāty a.vikṛtaḥ pittaṁ pakty.ūṣma.darśanaiḥ || 2 ||
AHS1.11.003a/ kṣut.tṛḍ.ruci.prabhā.medhā.dhī.śaurya.tanu.mārdavaiḥ |
AHS1.11.003c/ śleṣmā sthira.tva.snigdha.tva.sandhi.bandha.kṣamādibhiḥ || 3 ||
[Page 70 ]
AHS1.11.004a/ prīṇanaṁ jīvanaṁ lepaḥ sneho dhāraṇa.pūraṇe |
AHS1.11.004c/ garbhotpādaś ca dhātūnāṁ śreṣṭhaṁ karma kramāt smṛtam || 4 ||
AHS1.11.005a/ avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kleda.vāhanam |
AHS1.11.005c/ svedasya kleda.vidhṛtir vṛddhas tu kurute 'nilaḥ || 5 || [Note: AHS1.11.005v/ 11.5cv svedasya keśa.vidhṛtir 11.5dv vṛddhaś ca kurute 'nilaḥ]
AHS1.11.006a/ kārśya.kārṣṇyoṣṇa.kāma.tva.kampānāha.śakṛd.grahān |
AHS1.11.006c/ bala.nidrendriya.bhraṁśa.pralāpa.bhrama.dīna.tāḥ || 6 || [Note: AHS1.11.006v/ 11.6av kārśya.kārṣṇyoṣṇa.kāmi.tva.]
AHS1.11.007a/ pīta.viṇ.mūtra.netra.tvak.kṣut.tṛḍ.dāhālpa.nidra.tāḥ |
AHS1.11.007c/ pittaṁ śleṣmāgni.sadana.prasekālasya.gauravam || 7 ||
AHS1.11.008a/ śvaitya.śaitya.ślathāṅga.tvaṁ śvāsa.kāsāti.nidra.tāḥ |
AHS1.11.008c/ raso 'pi śleṣma.vad raktaṁ visarpa.plīha.vidradhīn || 8 ||
AHS1.11.009a/ kuṣṭha.vātāsra.pittāsra.gulmopa.kuśa.kāmalāḥ |
AHS1.11.009c/ vyaṅgāgni.nāśa.sammoha.rakta.tvaṅ.netra.mūtra.tāḥ || 9 || [Note: AHS1.11.009v/ 11.9cv vyaṅgāgni.sāda.sammoha]
AHS1.11.010a/ māṁsaṁ gaṇḍārbuda.granthi.gaṇḍorūdara.vṛddhi.tāḥ |
AHS1.11.010c/ kaṇṭhādiṣv adhi.māṁsaṁ ca tad.van medas tathā śramam || 10 || [Note: AHS1.11.010v/ 11.10bv .gaṇḍorūdara.vṛddha.tāḥ]
AHS1.11.011a/ alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṁ sphik.stanodara.lambanam |
AHS1.11.011c/ asthy adhy.asthy adhi.dantāṁś ca majjā netrāṅga.gauravam || 11 ||
AHS1.11.012a/ parvasu sthūla.mūlāni kuryāt kṛcchrāṇy arūṁṣi ca |
AHS1.11.012c/ ati.strī.kāma.tāṁ vṛddhaṁ śuktaṁ śukrāśmarīm api || 12 ||
AHS1.11.013a/ kukṣāv ādhmānam āṭopaṁ gauravaṁ vedanāṁ śakṛt |
AHS1.11.013c/ mūtraṁ tu vasti.nistodaṁ kṛte 'py a.kṛta.sañjña.tām || 13 || [Note: AHS1.11.013v/ 11.13cv mūtraṁ tu vaster nistodaṁ]
[Page 71 ]
AHS1.11.014a/ svedo 'ti.sveda.daurgandhya.kaṇḍūr evaṁ ca lakṣayet |
AHS1.11.014c/ dūṣikādīn api malān bāhulya.guru.tādibhiḥ || 14 ||
AHS1.11.015a/ liṅgaṁ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṁ bhāṣitehitam |
AHS1.11.015c/ sañjñā.mohas tathā śleṣma.vṛddhy.uktāmaya.sambhavaḥ || 15 ||
AHS1.11.016a/ pitte mando 'nalaḥ śītaṁ prabhā.hāniḥ kaphe bhramaḥ |
AHS1.11.016c/ śleṣmāśayānāṁ śūnya.tvaṁ hṛd.dravaḥ ślatha.sandhi.tā || 16 || [Note: AHS1.11.016v/ 11.16dv hṛd.gadaḥ ślatha.sandhi.tā]
AHS1.11.017a/ rase raukṣyaṁ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdā.sahiṣṇu.tā |
AHS1.11.017c/ rakte 'mla.śiśira.prīti.sirā.śaithilya.rūkṣa.tāḥ || 17 ||
AHS1.11.018a/ māṁse 'kṣa.glāni.gaṇḍa.sphik.śuṣka.tā.sandhi.vedanāḥ |
AHS1.11.018c/ medasi svapanaṁ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅga.tā || 18 ||
AHS1.11.019a/ asthny asthi.todaḥ śadanaṁ danta.keśa.nakhādiṣu |
AHS1.11.019c/ asthnāṁ majjani sauṣiryaṁ bhramas timira.darśanam || 19 || [Note: AHS1.11.019v/ 11.19av asthny asthi.todaḥ sadanaṁ]
AHS1.11.020a/ śukre cirāt prasicyeta śukraṁ śoṇitam eva vā |
AHS1.11.020c/ todo 'ty.arthaṁ vṛṣaṇayor meḍhraṁ dhūmāyatīva ca || 20 ||
AHS1.11.021a/ purīṣe vāyur antrāṇi sa.śabdo veṣṭayann iva |
AHS1.11.021c/ kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṁ hṛt.pārśve pīḍayan bhṛśam || 21 || [Note: AHS1.11.021v/ 11.21cv kukṣiṁ bhramati yāty ūrdhvaṁ]
AHS1.11.022a/ mūtre 'lpaṁ mūtrayet kṛcchrād vi.varṇaṁ sāsram eva vā |
AHS1.11.022c/ svede roma.cyutiḥ stabdha.roma.tā sphuṭanaṁ tvacaḥ || 22 ||
AHS1.11.023a/ malānām ati.sūkṣmāṇāṁ dur.lakṣyaṁ lakṣayet kṣayam |
AHS1.11.023c/ sva.malāyana.saṁśoṣa.toda.śūnya.tva.lāghavaiḥ || 23 ||
[Page 72 ]
AHS1.11.024a/ doṣādīnāṁ yathā.svaṁ ca vidyād vṛddhi.kṣayau bhiṣak |
AHS1.11.024c/ kṣayeṇa viparītānāṁ guṇānāṁ vardhanena ca || 24 ||
AHS1.11.025a/ vṛddhiṁ malānāṁ saṅgāc ca kṣayaṁ cāti.visargataḥ |
AHS1.11.025c/ malocita.tvād dehasya kṣayo vṛddhes tu pīḍanaḥ || 25 ||
AHS1.11.026a/ tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṁ tu sveda.raktayoḥ |
AHS1.11.026c/ śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ || 26 ||
AHS1.11.027a/ yad ekasya tad anyasya vardhana.kṣapaṇauṣadham |
AHS1.11.027c/ asthi.mārutayor naivaṁ prāyo vṛddhir hi tarpaṇāt || 27 ||
AHS1.11.028a/ śleṣmaṇānugatā tasmāt saṅkṣayas tad.viparyayāt |
AHS1.11.028c/ vāyunānugato 'smāc ca vṛddhi.kṣaya.samudbhavān || 28 ||
AHS1.11.029a/ vikārān sādhayec chīghraṁ kramāl laṅghana.bṛṁhaṇaiḥ |
AHS1.11.029c/ vāyor anya.tra taj.jāṁs tu tair evotkrama.yojitaiḥ || 29 ||
AHS1.11.030a/ viśeṣād rakta.vṛddhy.utthān rakta.sruti.virecanaiḥ |
AHS1.11.030c/ māṁsa.vṛddhi.bhavān rogān śastra.kṣārāgni.karmabhiḥ || 30 ||
AHS1.11.031a/ sthaulya.kārśyopacāreṇa medo.jān asthi.saṅkṣayāt |
AHS1.11.031c/ jātān kṣīra.ghṛtais tikta.saṁyutair vastibhis tathā || 31 || [Note: AHS1.11.031v/ 11.31dv .saṁyuktair vastibhis tathā]
AHS1.11.031+1a/ majja.śukrodbhavān rogān bhojanaiḥ svādu.tiktakaiḥ |
AHS1.11.031+1c/ vṛddhaṁ śukraṁ vyavāyādyair yac cānyac chukra.śoṣikam || 31+1 || [Note: AHS1.11.031+1v/ 11.31+1av praty.anīkauṣadhaṁ majja. 11.31+1bv .śukra.vṛddhi.kṣaye hitam]
AHS1.11.032a/ viḍ.vṛddhi.jān atīsāra.kriyayā viṭ.kṣayodbhavān |
AHS1.11.032c/ meṣāja.madhya.kulmāṣa.yava.māṣa.dvayādibhiḥ || 32 ||
[Page 73 ]
AHS1.11.033a/ mūtra.vṛddhi.kṣayotthāṁś ca meha.kṛcchra.cikitsayā |
AHS1.11.033c/ vyāyāmābhyañjana.sveda.madyaiḥ sveda.kṣayodbhavān || 33 || [Note: AHS1.11.033v/ 11.33av mūtra.vṛddhi.kṣayotthāṁs tu]
AHS1.11.034a/ sva.sthāna.sthasya kāyāgner aṁśā dhātuṣu saṁśritāḥ |
AHS1.11.034c/ teṣāṁ sādāti.dīptibhyāṁ dhātu.vṛddhi.kṣayodbhavaḥ || 34 ||
AHS1.11.035a/ pūrvo dhātuḥ paraṁ kuryād vṛddhaḥ kṣīṇaś ca tad.vidham |
AHS1.11.035c/ doṣā duṣṭā rasair dhātūn dūṣayanty ubhaye malān || 35 ||
AHS1.11.036a/ adho dve sapta śirasi khāni sveda.vahāni ca |
AHS1.11.036c/ malā malāyanāni syur yathā.svaṁ teṣv ato gadāḥ || 36 ||
AHS1.11.037a/ ojas tu tejo dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smṛtam |
AHS1.11.037c/ hṛdaya.stham api vyāpi deha.sthiti.nibandhanam || 37 ||
AHS1.11.038a/ snigdhaṁ somātmakaṁ śuddham īṣal.lohita.pītakam |
AHS1.11.038c/ yan.nāśe niyataṁ nāśo yasmiṁs tiṣṭhati tiṣṭhati || 38 ||
AHS1.11.039a/ niṣpadyante yato bhāvā vividhā deha.saṁśrayāḥ |
AHS1.11.039c/ ojaḥ kṣīyeta kopa.kṣud.dhyāna.śoka.śramādibhiḥ || 39 ||
AHS1.11.040a/ bibheti dur.balo 'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitendriyaḥ |
AHS1.11.040c/ duś.chāyo dur.manā rūkṣo bhavet kṣāmaś ca tat.kṣaye || 40 || [Note: AHS1.11.040v/ 11.40cv vi.cchāyo dur.manā rūkṣo 11.40dv bhavet kṣāmaś ca tat.kṣayāt]
AHS1.11.041a/ jīvanīyauṣadha.kṣīra.rasādyās tatra bheṣajam |
AHS1.11.041c/ ojo.vṛddhau hi dehasya tuṣṭi.puṣṭi.balodayaḥ || 41 || [Note: AHS1.11.041v/ 11.41cv ojo.vṛddhau ca dehasya 11.41cv ojo.vṛddhau tu dehasya 11.41dv tuṣṭi.puṣṭi.balodayāḥ]
AHS1.11.042a/ yad annaṁ dveṣṭi yad api prārthayetā.virodhi tu |
AHS1.11.042c/ tat tat tyajan samaśnaṁś ca tau tau vṛddhi.kṣayau jayet || 42 || [Note: AHS1.11.042v/ 11.42cv tat tat tyajan samaśnan vā]
[Page 74 ]
AHS1.11.043a/ kurvate hi ruciṁ doṣā viparīta.samānayoḥ |
AHS1.11.043c/ vṛddhāḥ kṣīṇāś ca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayanty a.budhās tu na || 43 || [Note: AHS1.11.043v/ 11.43av kurvanti hi ruciṁ doṣā]
AHS1.11.044a/ yathā.balaṁ yathā.svaṁ ca doṣā vṛddhā vitanvate |
AHS1.11.044c/ rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṁ karma kurvate || 44 ||
AHS1.11.045a/ ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya |
AHS1.11.045c/ yasmād atas te hita.caryayaiva kṣayād vivṛddher iva rakṣaṇīyāḥ || 45 || [Note: AHS1.11.045v/ 11.45dv kṣayād vivṛddher api rakṣaṇīyāḥ]

1.12. Chapter 12 :: Athadoṣabhedīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 89-99]
AHS1.12.001a/ pakvāśaya.kaṭī.sakthi.śrotrāsthi.sparśanendriyam |
AHS1.12.001c/ sthānaṁ vātasya tatrāpi pakvādhānaṁ viśeṣataḥ || 1 ||
AHS1.12.002a/ nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṁ rasaḥ |
AHS1.12.002c/ dṛk sparśanaṁ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ || 2 ||
AHS1.12.003a/ uraḥ.kaṇṭha.śiraḥ.kloma.parvāṇy āmāśayo rasaḥ |
AHS1.12.003c/ medo ghrāṇaṁ ca jihvā ca kaphasya su.tarām uraḥ || 3 ||
AHS1.12.004a/ prāṇādi.bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha.gaḥ |
AHS1.12.004c/ uraḥ.kaṇṭha.caro buddhi.hṛdayendriya.citta.dhṛk || 4 ||
AHS1.12.005a/ ṣṭhīvana.kṣavathūdgāra.niḥśvāsānna.praveśa.kṛt |
AHS1.12.005c/ uraḥ sthānam udānasya nāsā.nābhi.galāṁś caret || 5 || [Note: AHS1.12.005v/ 12.5dv nāsā.nābhi.galāṁś caran]
AHS1.12.006a/ vāk.pravṛtti.prayatnorjā.bala.varṇa.smṛti.kriyaḥ |
AHS1.12.006c/ vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna.deha.cārī mahā.javaḥ || 6 ||
AHS1.12.007a/ gaty.apakṣepaṇotkṣepa.nimeṣonmeṣaṇādikāḥ |
AHS1.12.007c/ prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām || 7 ||
[Page 75 ]
AHS1.12.008a/ samāno 'gni.samīpa.sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ |
AHS1.12.008c/ annaṁ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati || 8 ||
AHS1.12.009a/ apāno 'pāna.gaḥ śroṇi.vasti.meḍhroru.go.caraḥ |
AHS1.12.009c/ śukrārtava.śakṛn.mūtra.garbha.niṣkramaṇa.kriyaḥ || 9 ||
AHS1.12.010a/ pittaṁ pañcātmakaṁ tatra pakvāmāśaya.madhya.gam |
AHS1.12.010c/ pañca.bhūtātmaka.tve 'pi yat taijasa.guṇodayāt || 10 ||
AHS1.12.011a/ tyakta.dravya.tvaṁ pākādi.karmaṇānala.śabditam |
AHS1.12.011c/ pacaty annaṁ vibhajate sāra.kiṭṭau pṛthak tathā || 11 || [Note: AHS1.12.011v/ 12.11dv sāra.kiṭṭe pṛthak tathā]
AHS1.12.012a/ tatra.stham eva pittānāṁ śeṣāṇām apy anugraham |
AHS1.12.012c/ karoti bala.dānena pācakaṁ nāma tat smṛtam || 12 ||
AHS1.12.013a/ āmāśayāśrayaṁ pittaṁ rañjakaṁ rasa.rañjanāt |
AHS1.12.013c/ buddhi.medhābhimānādyair abhipretārtha.sādhanāt || 13 ||
AHS1.12.014a/ sādhakaṁ hṛd.gataṁ pittaṁ rūpālocanataḥ smṛtam |
AHS1.12.014c/ dṛk.stham ālocakaṁ tvak.sthaṁ bhrājakaṁ bhrājanāt tvacaḥ || 14 ||
AHS1.12.015a/ śleṣmā tu pañca.dhoraḥ.sthaḥ sa trikasya sva.vīryataḥ |
AHS1.12.015c/ hṛdayasyānna.vīryāc ca tat.stha evāmbu.karmaṇā || 15 || [Note: AHS1.12.015v/ 12.15av śleṣmāpi pañca.dhoraḥ.sthaḥ]
AHS1.12.016a/ kapha.dhāmnāṁ ca śeṣāṇāṁ yat karoty avalambanam |
AHS1.12.016c/ ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya.saṁsthitaḥ || 16 || [Note: AHS1.12.016v/ 12.16dv yas tv āmāśaya.saṁśritaḥ]
AHS1.12.017a/ kledakaḥ so 'nna.saṅghāta.kledanād rasa.bodhanāt |
AHS1.12.017c/ bodhako rasanā.sthāyī śiraḥ.saṁstho 'kṣa.tarpaṇāt || 17 ||
[Page 76 ]
AHS1.12.018a/ tarpakaḥ sandhi.saṁśleṣāc chleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ |
AHS1.12.018c/ iti prāyeṇa doṣāṇāṁ sthānāny a.vikṛtātmanām || 18 || [Note: AHS1.12.018v/ 12.18bv chleṣakaḥ sandhi.saṁsthitaḥ]
AHS1.12.019a/ vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak |
AHS1.12.019c/ uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti sañcayam || 19 ||
AHS1.12.020a/ śītena kopam uṣṇena śamaṁ snigdhādayo guṇāḥ |
AHS1.12.020c/ śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṁ pittasya kurvate || 20 ||
AHS1.12.021a/ uṣṇena kopaṁ mandādyāḥ śamaṁ śītopasaṁhitāḥ |
AHS1.12.021c/ śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam || 21 ||
AHS1.12.022a/ uṣṇena kopaṁ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam |
AHS1.12.022c/ cayo vṛddhiḥ sva.dhāmny eva pradveṣo vṛddhi.hetuṣu || 22 ||
AHS1.12.023a/ viparīta.guṇecchā ca kopas tūn.mārga.gami.tā |
AHS1.12.023c/ liṅgānāṁ darśanaṁ sveṣām a.svāsthyaṁ roga.sambhavaḥ || 23 ||
AHS1.12.024a/ sva.sthāna.sthasya sama.tā vikārā.sambhavaḥ śamaḥ |
AHS1.12.024c/ caya.prakopa.praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu || 24 ||
AHS1.12.025a/ varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu |
AHS1.12.025c/ cīyate laghu.rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ || 25 || [Note: AHS1.12.025v/ 12.25av varṣādiṣu ca pittasya]
AHS1.12.026a/ tad.vidhas tad.vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati |
AHS1.12.026c/ adbhir amla.vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam || 26 ||
AHS1.12.027a/ pittaṁ yāti cayaṁ kopaṁ na tu kālasya śaityataḥ |
AHS1.12.027c/ cīyate snigdha.śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ || 27 ||
[Page 77 ]
AHS1.12.028a/ tulye 'pi kāle dehe ca skanna.tvān na prakupyati |
AHS1.12.028c/ iti kāla.sva.bhāvo 'yam āhārādi.vaśāt punaḥ || 28 || [Note: AHS1.12.028v/ 12.28bv skanna.tvān na vikupyati]
AHS1.12.029a/ cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu |
AHS1.12.029c/ vyāpnoti sahasā deham ā.pāda.tala.mastakam || 29 ||
AHS1.12.030a/ nivartate tu kupito malo 'lpālpaṁ jalaugha.vat |
AHS1.12.030c/ nānā.rūpair a.saṅkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ || 30 ||
AHS1.12.031a/ tāpayanti tanuṁ tasmāt tad.dhetv.ākṛti.sādhanam |
AHS1.12.031c/ śakyaṁ naikaika.śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate || 31 ||
AHS1.12.032a/ doṣā eva hi sarveṣāṁ rogāṇām eka.kāraṇam |
AHS1.12.032c/ yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ || 32 ||
AHS1.12.033a/ chāyām atyeti nātmīyāṁ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ |
AHS1.12.033c/ vikāra.jātaṁ vividhaṁ trīn guṇān nātivartate || 33 ||
AHS1.12.034a/ tathā sva.dhātu.vaiṣamya.nimittam api sarva.dā |
AHS1.12.034c/ vikāra.jātaṁ trīn doṣān teṣāṁ kope tu kāraṇam || 34 ||
AHS1.12.035a/ arthair a.sātmyaiḥ saṁyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ.kṛtam |
AHS1.12.035c/ hīnāti.mithyā.yogena bhidyate tat punas tri.dhā || 35 ||
AHS1.12.036a/ hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṁyogaḥ svena naiva vā |
AHS1.12.036c/ ati.yogo 'ti.saṁsargaḥ sūkṣma.bhāsura.bhairavam || 36 ||
AHS1.12.037a/ aty.āsannāti.dūra.sthaṁ vi.priyaṁ vikṛtādi ca |
AHS1.12.037c/ yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṁ mithyā.yogaḥ sa dāruṇaḥ || 37 || [Note: AHS1.12.037v/ 12.37dv mithyā.yogaḥ su.dāruṇaḥ]
[Page 78 ]
AHS1.12.038a/ evam aty.ucca.pūty.ādīn indriyārthān yathā.yatham |
AHS1.12.038c/ vidyāt kālas tu śītoṣṇa.varṣā.bhedāt tri.dhā mataḥ || 38 || [Note: AHS1.12.038v/ 12.38dv .varṣa.bhedāt tri.dhā mataḥ]
AHS1.12.039a/ sa hīno hīna.śītādir ati.yogo 'ti.lakṣaṇaḥ |
AHS1.12.039c/ mithyā.yogas tu nirdiṣṭo viparīta.sva.lakṣaṇaḥ || 39 ||
AHS1.12.040a/ kāya.vāk.citta.bhedena karmāpi vibhajet tri.dhā |
AHS1.12.040c/ kāyādi.karmaṇo hīnā pravṛttir hīna.sañjñakaḥ || 40 || [Note: AHS1.12.040v/ 12.40cv kāyādi.karmaṇāṁ hīnā 12.40dv pravṛttir hīna.sañjñikā]
AHS1.12.041a/ ati.yogo 'ti.vṛttis tu vegodīraṇa.dhāraṇam |
AHS1.12.041c/ viṣamāṅga.kriyārambha.patana.skhalanādikam || 41 || [Note: AHS1.12.041v/ 12.41av ati.yogo 'ti.vṛttiś ca]
AHS1.12.042a/ bhāṣaṇaṁ sāmi.bhuktasya rāga.dveṣa.bhayādi ca |
AHS1.12.042c/ karma prāṇātipātādi daśa.dhā yac ca ninditam || 42 ||
AHS1.12.043a/ mithyā.yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu.tra vā kṛtam |
AHS1.12.043c/ nidānam etad doṣāṇāṁ kupitās tena naika.dhā || 43 || [Note: AHS1.12.043v/ 12.43bv iha cāmu.tra vā kṛtam]
AHS1.12.044a/ kurvanti vividhān vyādhīn śākhā.koṣṭhāsthi.sandhiṣu |
AHS1.12.044c/ śākhā raktādayas tvak ca bāhya.rogāyanaṁ hi tat || 44 || [Note: AHS1.12.044v/ 12.44dv bāhya.rogāyanaṁ hi sā]
AHS1.12.045a/ tad.āśrayā maṣa.vyaṅga.gaṇḍālajy.arbudādayaḥ |
AHS1.12.045c/ bahir.bhāgāś ca dur.nāma.gulma.śophādayo gadāḥ || 45 ||
AHS1.12.046a/ antaḥ koṣṭho mahā.srota āma.pakvāśayāśrayaḥ |
AHS1.12.046c/ tat.sthānāḥ chardy.atīsāra.kāsa.śvāsodara.jvarāḥ || 46 ||
AHS1.12.047a/ antar.bhāgaṁ ca śophārśo.gulma.visarpa.vidradhi |
AHS1.12.047c/ śiro.hṛdaya.vasty.ādi.marmāṇy asthnāṁ ca sandhayaḥ || 47 || [Note: AHS1.12.047v/ 12.47dv .marmāṇy asthnāṁ tu sandhayaḥ]
[Page 79 ]
AHS1.12.048a/ tan.nibaddhāḥ sirā.snāyu.kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ |
AHS1.12.048c/ roga.mārgaḥ sthitās tatra yakṣma.pakṣa.vadhārditāḥ || 48 ||
AHS1.12.049a/ mūrdhādi.rogāḥ sandhy.asthi.trika.śūla.grahādayaḥ |
AHS1.12.049c/ sraṁsa.vyāsa.vyadha.svāp a.sāda.ruk.toda.bhedanam || 49 ||
AHS1.12.050a/ saṅgāṅga.bhaṅga.saṅkoca.varta.harṣaṇa.tarpaṇam |
AHS1.12.050c/ kampa.pāruṣya.sauṣirya.śoṣa.spandana.veṣṭanam || 50 ||
AHS1.12.051a/ stambhaḥ kaṣāya.rasa.tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā |
AHS1.12.051c/ karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha.rāgoṣma.pāki.tāḥ || 51 ||
AHS1.12.052a/ svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṁ mūrchanaṁ madaḥ |
AHS1.12.052c/ kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa.varjitaḥ || 52 ||
AHS1.12.053a/ śleṣmaṇaḥ sneha.kāṭhinya.kaṇḍū.śīta.tva.gauravam |
AHS1.12.053c/ bandhopalepa.staimitya.śophā.pakty.ati.nidra.tāḥ || 53 ||
AHS1.12.054a/ varṇaḥ śveto rasau svādu.lavaṇau cira.kāri.tā |
AHS1.12.054c/ ity a.śeṣāmaya.vyāpi yad uktaṁ doṣa.lakṣaṇam || 54 ||
AHS1.12.055a/ darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet |
AHS1.12.055c/ vyādhy.avasthā.vibhāga.jñaḥ paśyann ārtān prati.kṣaṇam || 55 ||
AHS1.12.056a/ abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma.siddhi.prakāśinī |
AHS1.12.056c/ ratnādi.sad.a.saj.jñānaṁ na śāstrād eva jāyate || 56 || [Note: AHS1.12.056v/ 12.56av abhyāsāj jāyate dṛṣṭiḥ 12.56av abhyāsāt kevalaṁ dṛṣṭiḥ]
AHS1.12.057a/ dṛṣṭāpacāra.jaḥ kaś.cit kaś.cit pūrvāparādha.jaḥ |
AHS1.12.057c/ tat.saṅkarād bhavaty anyo vyādhir evaṁ tri.dhā smṛtaḥ || 57 || [Note: AHS1.12.057v/ 12.57bv kaś.cit pūrvāpacāra.jaḥ 12.57dv vyādhir evaṁ tri.dhā mataḥ]
[Page 80 ]
AHS1.12.058a/ yathā.nidānaṁ doṣotthaḥ karma.jo hetubhir vinā |
AHS1.12.058c/ mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa.karma.jaḥ || 58 ||
AHS1.12.059a/ vipakṣa.śīlanāt pūrvaḥ karma.jaḥ karma.saṅkṣayāt |
AHS1.12.059c/ gacchaty ubhaya.janmā tu doṣa.karma.kṣayāt kṣayam || 59 ||
AHS1.12.060a/ dvi.dhā sva.para.tantra.tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi.dhā |
AHS1.12.060c/ pūrva.jāḥ pūrva.rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ || 60 ||
AHS1.12.061a/ yathā.sva.janmopaśayāḥ sva.tantrāḥ spaṣṭa.lakṣaṇāḥ |
AHS1.12.061c/ viparītās tato 'nye tu vidyād evaṁ malān api || 61 ||
AHS1.12.062a/ tān lakṣayed avahito vikurvāṇān prati.jvaram |
AHS1.12.062c/ teṣāṁ pradhāna.praśame praśamo '.śāmyatas tathā || 62 ||
AHS1.12.063a/ paścāc cikitset tūrṇaṁ vā bala.vantam upadravam |
AHS1.12.063c/ vyādhi.kliṣṭa.śarīrasya pīḍā.kara.taro hi saḥ || 63 || [Note: AHS1.12.063v/ 12.63av paścāc cikitset pūrvaṁ vā ]
AHS1.12.064a/ vikāra.nāmā.kuśalo na jihrīyāt kadā.ca.na |
AHS1.12.064c/ na hi sarva.vikārāṇāṁ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ || 64 ||
AHS1.12.065a/ sa eva kupito doṣaḥ samutthāna.viśeṣataḥ |
AHS1.12.065c/ sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn || 65 ||
AHS1.12.066a/ tasmād vikāra.prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca |
AHS1.12.066c/ buddhvā hetu.viśeṣāṁś ca śīghraṁ kuryād upakramam || 66 ||
AHS1.12.067a/ dūṣyaṁ deśaṁ balaṁ kālam analaṁ prakṛtiṁ vayaḥ |
AHS1.12.067c/ sat.tvaṁ sātmyaṁ tathāhāram avasthāś ca pṛthag.vidhāḥ || 67 ||
[Page 81 ]
AHS1.12.068a/ sūkṣma.sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṁ doṣauṣadha.nirūpaṇe |
AHS1.12.068c/ yo vartate cikitsāyāṁ na sa skhalati jātu cit || 68 ||
AHS1.12.069a/ gurv.alpa.vyādhi.saṁsthānaṁ sat.tva.deha.balā.balāt |
AHS1.12.069c/ dṛśyate 'py anya.thā.kāraṁ tasminn avahito bhavet || 69 ||
AHS1.12.070a/ guruṁ laghum iti vyādhiṁ kalpayaṁs tu bhiṣag.bruvaḥ |
AHS1.12.070c/ alpa.doṣākalanayā pathye vipratipadyate || 70 || [Note: AHS1.12.070v/ 12.70bv kalayaṁs tu bhiṣag.bruvaḥ 12.70bv kalpayaṁs tu bhiṣag dhruvam]
AHS1.12.071a/ tato 'lpam alpa.vīryaṁ vā guru.vyādhau prayojitam |
AHS1.12.071c/ udīrayet.tarāṁ rogān saṁśodhanam a.yogataḥ || 71 ||
AHS1.12.072a/ śodhanaṁ tv ati.yogena viparītaṁ viparyaye |
AHS1.12.072c/ kṣiṇuyān na malān eva kevalaṁ vapur asyati || 72 || [Note: AHS1.12.072v/ 12.72dv kevalaṁ vapur apy ati]
AHS1.12.073a/ ato 'bhiyuktaḥ satataṁ sarvam ālocya sarva.thā |
AHS1.12.073c/ tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam || 73 || [Note: AHS1.12.073v/ 12.73dv ārogyāya yathā bhavet]
AHS1.12.074a/ vakṣyante 'taḥ paraṁ doṣā vṛddhi.kṣaya.vibhedataḥ |
AHS1.12.074c/ pṛthak trīn viddhi saṁsargas tri.dhā tatra tu tān nava || 74 || [Note: AHS1.12.074v/ 12.74cv pṛthak trīn viddhi saṁsargaṁ]
AHS1.12.075a/ trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane |
AHS1.12.075c/ trayo.daśa samasteṣu ṣaḍ dvy.ekātiśayena tu || 75 || [Note: AHS1.12.075v/ 12.75dv ṣaḍ dvy.ekātiśayena ca]
AHS1.12.076a/ ekaṁ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya.vikalpanāt |
AHS1.12.076c/ pañca.viṁśatim ity evaṁ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ || 76 || [Note: AHS1.12.076v/ 12.76cv pañca.viṁśatir ity evaṁ]
AHS1.12.077a/ ekaika.vṛddhi.sama.tā.kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ |
AHS1.12.077c/ eka.kṣaya.dvandva.vṛddhyā sa.viparyayayāpi te || 77 ||
[Page 82 ]
AHS1.12.078ab/ bhedā dvi.ṣaṣṭir nirdiṣṭās tri.ṣaṣṭiḥ svāsthya.kāraṇam || 78ab ||
AHS1.12.078c/ saṁsargād rasa.rudhirādibhis tathaiṣāṁ || 78c ||
AHS1.12.078d/ doṣāṁs tu kṣaya.sama.tā.vivṛddhi.bhedaiḥ || 78d ||
AHS1.12.078e/ ānantyaṁ tara.tama.yogataś ca yātān || 78e ||
AHS1.12.078f/ jānīyād avahita.mānaso yathā.svam || 78f || [Note: AHS1.12.078v/ 12.78cv saṁsargād rasa.rudhirādibhis tathaitān 12.78dv doṣāṇāṁ kṣaya.sama.tā.vivṛddhi.bhedaiḥ]

1.13. Chapter 13 :: Athadoṣopakramaṇīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 99-103]
AHS1.13.001a/ vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṁśodhanaṁ mṛdu |
AHS1.13.001c/ svādv.amla.lavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅga.mardanam || 1 ||
AHS1.13.002a/ veṣṭanaṁ trāsanaṁ seko madyaṁ paiṣṭika.gauḍikam |
AHS1.13.002c/ snigdhoṣṇā vastayo vasti.niyamaḥ sukha.śīla.tā || 2 ||
AHS1.13.003a/ dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cāneka.yonayaḥ |
AHS1.13.003c/ viśeṣān medya.piśita.rasa.tailānuvāsanam || 3 ||
AHS1.13.004a/ pittasya sarpiṣaḥ pānaṁ svādu.śītair virecanam |
AHS1.13.004c/ svādu.tikta.kaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca || 4 ||
AHS1.13.005a/ su.gandhi.śīta.hṛdyānāṁ gandhānām upasevanam |
AHS1.13.005c/ kaṇṭhe.guṇānāṁ hārāṇāṁ maṇīnām urasā dhṛtiḥ || 5 ||
AHS1.13.006a/ karpūra.candanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe |
AHS1.13.006c/ pradoṣaś candramāḥ saudhaṁ hāri gītaṁ himo 'nilaḥ || 6 ||
AHS1.13.007a/ a.yantraṇa.sukhaṁ mitraṁ putraḥ sandigdha.mugdha.vāk |
AHS1.13.007c/ chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīla.vibhūṣitāḥ || 7 || [Note: AHS1.13.007v/ 13.7av a.yantraṇa.mukhaṁ mitraṁ]
AHS1.13.008a/ śītāmbu.dhārā.garbhāṇi gṛhāṇy udyāna.dīrghikāḥ |
AHS1.13.008c/ su.tīrtha.vipula.svaccha.salilāśaya.saikate || 8 ||
AHS1.13.009a/ sāmbho.ja.jala.tīrānte kāyamāne drumākule |
AHS1.13.009c/ saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ || 9 || [Note: AHS1.13.009v/ 13.9bv kāyamānaṁ drumākule]
[Page 83 ]
AHS1.13.010a/ śleṣmaṇo vidhinā yuktaṁ tīkṣṇaṁ vamana.recanam |
AHS1.13.010c/ annaṁ rūkṣālpa.tīkṣṇoṣṇaṁ kaṭu.tikta.kaṣāyakam || 10 ||
AHS1.13.011a/ dīrgha.kāla.sthitaṁ madyaṁ rati.prītiḥ prajāgaraḥ |
AHS1.13.011c/ aneka.rūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṁ vimardanam || 11 ||
AHS1.13.012a/ viśeṣād vamanaṁ yūṣaḥ kṣaudraṁ medo.ghnam auṣadham |
AHS1.13.012c/ dhūmopavāsa.gaṇḍūṣā niḥ.sukha.tvaṁ sukhāya ca || 12 ||
AHS1.13.013a/ upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ |
AHS1.13.013c/ saṁsarga.sannipāteṣu taṁ yathā.svaṁ vikalpayet || 13 || [Note: AHS1.13.013v/ 13.13dv taṁ yathā.svaṁ prakalpayet]
AHS1.13.014a/ graiṣmaḥ prāyo marut.pitte vāsantaḥ kapha.mārute |
AHS1.13.014c/ maruto yoga.vāhi.tvāt kapha.pitte tu śāradaḥ || 14 ||
AHS1.13.015a/ caya eva jayed doṣaṁ kupitaṁ tv a.virodhayan |
AHS1.13.015c/ sarva.kope balīyāṁsaṁ śeṣa.doṣā.virodhataḥ || 15 ||
AHS1.13.016a/ prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṁ yo 'nyam udīrayet |
AHS1.13.016c/ nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet || 16 || [Note: AHS1.13.016v/ 13.16av prayogaḥ śamayed vyādhiṁ 13.16bv yo 'nyam anyam udīrayet]
AHS1.13.017a/ vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād a.hitācaraṇād api |
AHS1.13.017c/ koṣṭhāc chākhāsthi.marmāṇi druta.tvān mārutasya ca || 17 ||
AHS1.13.018a/ doṣā yānti tathā tebhyaḥ sroto.mukha.viśodhanāt |
AHS1.13.018c/ vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṁ vāyoś ca nigrahāt || 18 ||
AHS1.13.019a/ tatra.sthāś ca vilamberan bhūyo hetu.pratīkṣiṇaḥ |
AHS1.13.019c/ te kālādi.balaṁ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api || 19 ||
[Page 84 ]
AHS1.13.020a/ tatrānya.sthāna.saṁstheṣu tadīyām a.baleṣu tu |
AHS1.13.020c/ kuryāc cikitsāṁ svām eva balenānyābhibhāviṣu || 20 ||
AHS1.13.021a/ āgantuṁ śamayed doṣaṁ sthāninaṁ pratikṛtya vā |
AHS1.13.021c/ prāyas tiryag.gatā doṣāḥ kleśayanty āturāṁś ciram || 21 ||
AHS1.13.021.1+1/ sādhāraṇaṁ vā kurvīta kriyām ubhaya.yoginīm || 21.1+1 ||
AHS1.13.022a/ kuryān na teṣu tvarayā dehāgni.bala.vit kriyām |
AHS1.13.022c/ śamayet tān prayogeṇa sukhaṁ vā koṣṭham ānayet || 22 ||
AHS1.13.023a/ jñātvā koṣṭha.prapannāṁś ca yathāsannaṁ vinirharet |
AHS1.13.023c/ sroto.rodha.bala.bhraṁśa.gauravānila.mūḍha.tāḥ || 23 || [Note: AHS1.13.023v/ 13.23dv .gauravānila.mūḍha.tā]
AHS1.13.024a/ ālasyā.pakti.niṣṭhīva.mala.saṅgā.ruci.klamāḥ |
AHS1.13.024c/ liṅgaṁ malānāṁ sāmānāṁ nir.āmāṇāṁ viparyayaḥ || 24 ||
AHS1.13.024.1+1a/ viṇ.mūtra.nakha.danta.tvak.cakṣuṣāṁ pīta.tā bhavet |
AHS1.13.024.1+1c/ rakta.tvam atha kṛṣṇa.tvaṁ pṛṣṭhāsthi.kaṭi.sandhi.ruk || 24.1+1 || [Note: AHS1.13.024.1+1v/ 13.24.1+1dv pṛṣṭhāsthi.kaṭi.sandhiṣu]
AHS1.13.024.1+2a/ śiro.ruk jāyate tīvrā nidrā vi.rasa.tā mukhe |
AHS1.13.024.1+2c/ kva.cic ca śvayathur gātre jvarātīsāra.harṣaṇam || 24.1+2 ||
AHS1.13.025a/ ūṣmaṇo 'lpa.bala.tvena dhātum ādyam a.pācitam |
AHS1.13.025c/ duṣṭam āmāśaya.gataṁ rasam āmaṁ pracakṣate || 25 ||
AHS1.13.026a/ anye doṣebhya evāti.duṣṭebhyo 'nyo.'nya.mūrchanāt |
AHS1.13.026c/ kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya sambhavam || 26 ||
[Page 85 ]
AHS1.13.027a/ āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ |
AHS1.13.027c/ sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tad.udbhavāḥ || 27 ||
AHS1.13.027+1a/ vāyuḥ sāmo vibandhāgni.sāda.stambhāntra.kūjanaiḥ |
AHS1.13.027+1c/ vedanā.śopha.nistodaiḥ krama.śo 'ṅgāni pīḍayan || 27+1 ||
AHS1.13.027+2a/ vicared yuga.pac cāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam |
AHS1.13.027+2c/ snehādyair vṛddhim āyāti sūrya.meghodaye niśi || 27+2 ||
AHS1.13.027+3a/ nir.āmo viśado rūkṣo nir.vibandho 'lpa.vedanaḥ |
AHS1.13.027+3c/ viparīta.guṇaiḥ śāntiṁ snigdhair yāti viśeṣataḥ || 27+3 ||
AHS1.13.027+4a/ dur.gandhi haritaṁ śyāvaṁ pittam amlaṁ ghanaṁ guru |
AHS1.13.027+4c/ amlīkā.kaṇṭha.hṛd.dāha.karaṁ sāmaṁ vinirdiśet || 27+4 ||
AHS1.13.027+5a/ ā.tāmra.pītam aty.uṣṇaṁ rase kaṭukam a.sthiram |
AHS1.13.027+5c/ pakvaṁ vi.gandhi vijñeyaṁ ruci.pakti.bala.pradam || 27+5 || [Note: AHS1.13.027+5v/ 13.27+5dv ruci.vahni.bala.pradam]
AHS1.13.027+6a/ āvilas tantulaḥ styānaḥ kaṇṭha.deśe 'vatiṣṭhate |
AHS1.13.027+6c/ sāmo balāso dur.gandhiḥ kṣud.udgāra.vighāta.kṛt || 27+6 ||
AHS1.13.027+7a/ phena.vān piṇḍitaḥ pāṇdur niḥ.sāro '.gandha eva ca |
AHS1.13.027+7c/ pakvaḥ sa eva vijñeyaś cheda.vān vaktra.śuddhi.daḥ || 27+7 ||
AHS1.13.028a/ sarva.deha.pravisṛtān sāmān doṣān na nirharet |
AHS1.13.028c/ līnān dhātuṣv an.utkliṣṭān phalād āmād rasān iva || 28 ||
AHS1.13.029a/ āśrayasya hi nāśāya te syur dur.nirhara.tvataḥ |
AHS1.13.029c/ pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān || 29 ||
[Page 86 ]
AHS1.13.030a/ śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṁ yathā.balam |
AHS1.13.030c/ hanty āśu yuktaṁ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān || 30 ||
AHS1.13.031a/ ghrāṇena cordhva.jatrūtthān pakvādhānād gudena ca |
AHS1.13.031c/ utkliṣṭān adha ūrdhvaṁ vā na cāmān vahataḥ svayam || 31 ||
AHS1.13.032a/ dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi roga.dāḥ |
AHS1.13.032c/ pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ || 32 ||
AHS1.13.033a/ vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā |
AHS1.13.033c/ śrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt || 33 || [Note: AHS1.13.033v/ 13.33bv pācayen nirharet tathā]
AHS1.13.033+1a/ prāvṛṭ.śarad.vasanteṣu māseṣv eteṣu śodhayet |
AHS1.13.033+1c/ sādhāraṇeṣu vidhinā tri.māsāntaritān malān || 33+1 ||
AHS1.13.034a/ grīṣma.varṣā.hima.citān vāyv.ādīn āśu nirharet |
AHS1.13.034c/ aty.uṣṇa.varṣa.śītā hi grīṣma.varṣā.himāgamāḥ || 34 ||
AHS1.13.035a/ sandhau sādhāraṇe teṣāṁ duṣṭān doṣān viśodhayet |
AHS1.13.035c/ svastha.vṛttam abhipretya vyādhau vyādhi.vaśena tu || 35 ||
AHS1.13.035.1+1a/ trayaḥ sādhāraṇās teṣām antare prāvṛṣādayaḥ |
AHS1.13.035.1+1c/ prāvṛṭ śuci.nabhau teṣu śarad ūrja.sahau smṛtau || 35.1+1 ||
AHS1.13.035.1+2a/ tapasyo madhu.māsaś ca vasantaḥ śodhanaṁ prati |
AHS1.13.035.1+2c/ etān ṛtūn vikalpyaivaṁ dadyāt saṁśodhanaṁ bhiṣak || 35.1+2 ||
AHS1.13.036a/ kṛtvā śītoṣṇa.vṛṣṭīnāṁ pratīkāraṁ yathā.yatham |
AHS1.13.036c/ prayojayet kriyāṁ prāptāṁ kriyā.kālaṁ na hāpayet || 36 ||
[Page 87 ]
AHS1.13.037a/ yuñjyād an.annam annādau madhye 'nte kavaḍāntare |
AHS1.13.037c/ grāse grāse muhuḥ sānnaṁ sāmudgaṁ niśi cauṣadham || 37 ||
AHS1.13.038a/ kaphodreke gade 'n.annaṁ balino roga.rogiṇoḥ |
AHS1.13.038c/ annādau vi.guṇe 'pāne samāne madhya iṣyate || 38 ||
AHS1.13.039a/ vyāne 'nte prātar.āśasya sāyam.āśasya tūttare |
AHS1.13.039c/ grāsa.grāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani || 39 ||
AHS1.13.040a/ muhur muhur viṣa.cchardi.hidhmā.tṛṭ.śvāsa.kāsiṣu |
AHS1.13.040c/ yojyaṁ sa.bhojyaṁ bhaiṣajyaṁ bhojyaiś citrair a.rocake || 40 ||
AHS1.13.041a/ kampākṣepaka.hidhmāsu sāmudgaṁ laghu.bhojinām |
AHS1.13.041c/ ūrdhva.jatru.vikāreṣu svapna.kāle praśasyate || 41 ||

1.14. Chapter 14 :: Athadvividhopakramaṇīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 103-107]
AHS1.14.001a/ upakramyasya hi dvi.tvād dvi.dhaivopakramo mataḥ |
AHS1.14.001c/ ekaḥ santarpaṇas tatra dvitīyaś cāpatarpaṇaḥ || 1 ||
AHS1.14.002a/ bṛṁhaṇo laṅghanaś ceti tat.paryāyāv udāhṛtau |
AHS1.14.002c/ bṛṁhaṇaṁ yad bṛhat.tvāya laṅghanaṁ lāghavāya yat || 2 ||
AHS1.14.003a/ dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpam itarac ca te |
AHS1.14.003c/ snehanaṁ rūkṣaṇaṁ karma svedanaṁ stambhanaṁ ca yat || 3 ||
AHS1.14.004a/ bhūtānāṁ tad api dvaidhyād dvitayaṁ nātivartate |
AHS1.14.004c/ śodhanaṁ śamanaṁ ceti dvi.dhā tatrāpi laṅghanam || 4 ||
AHS1.14.005a/ yad īrayed bahir doṣān pañca.dhā śodhanaṁ ca tat |
AHS1.14.005c/ nirūho vamanaṁ kāya.śiro.reko 'sra.visrutiḥ || 5 ||
[Page 88 ]
AHS1.14.006a/ na śodhayati yad doṣān samān nodīrayaty api |
AHS1.14.006c/ samī.karoti viṣamān śamanaṁ tac ca sapta.dhā || 6 ||
AHS1.14.007a/ pācanaṁ dīpanaṁ kṣut.tṛḍ.vyāyāmātapa.mārutāḥ |
AHS1.14.007c/ bṛṁhaṇaṁ śamanaṁ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca || 7 ||
AHS1.14.008a/ bṛṁhayed vyādhi.bhaiṣajya.madya.strī.śoka.karśitān |
AHS1.14.008c/ bhārādhvoraḥ.kṣata.kṣīṇa.rūkṣa.dur.bala.vātalān || 8 ||
AHS1.14.009a/ garbhiṇī.sūtikā.bāla.vṛddhān grīṣme 'parān api |
AHS1.14.009c/ māṁsa.kṣīra.sitā.sarpir.madhura.snigdha.vastibhiḥ || 9 ||
AHS1.14.010a/ svapna.śayyā.sukhābhyaṅga.snāna.nirvṛti.harṣaṇaiḥ |
AHS1.14.010c/ mehāma.doṣāti.snigdha.jvaroru.stambha.kuṣṭhinaḥ || 10 ||
AHS1.14.011a/ visarpa.vidradhi.plīha.śiraḥ.kaṇṭhākṣi.rogiṇaḥ |
AHS1.14.011c/ sthūlāṁś ca laṅghayen nityaṁ śiśire tv aparān api || 11 ||
AHS1.14.012a/ tatra saṁśodhanaiḥ sthaulya.bala.pitta.kaphādhikān |
AHS1.14.012c/ āma.doṣa.jvara.cchardir.atīsāra.hṛd.āmayaiḥ || 12 ||
AHS1.14.013a/ vibandha.gauravodgāra.hṛl.lāsādibhir āturān |
AHS1.14.013c/ madhya.sthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṁ pācana.dīpanaiḥ || 13 ||
AHS1.14.014a/ ebhir evāmayair ārtān hīna.sthaulya.balādhikān |
AHS1.14.014c/ kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣais tv ārtān madhya.balair dṛḍhān || 14 || [Note: AHS1.14.014v/ 14.14cv kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣair 14.14cv kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣaiś 14.14dv cārtān madhya.balair dṛḍhān]
AHS1.14.015a/ samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpa.balair narān |
AHS1.14.015c/ na bṛṁhayel laṅghanīyān bṛṁhyāṁs tu mṛdu laṅghayet || 15 ||
[Page 89 ]
AHS1.14.016a/ yuktyā vā deśa.kālādi.balatas tān upācaret |
AHS1.14.016c/ bṛṁhite syād balaṁ puṣṭis tat.sādhyāmaya.saṅkṣayaḥ || 16 ||
AHS1.14.017a/ vi.malendriya.tā sargo malānāṁ lāghavaṁ ruciḥ |
AHS1.14.017c/ kṣut.tṛṭ.sahodayaḥ śuddha.hṛdayodgāra.kaṇṭha.tā || 17 ||
AHS1.14.018a/ vyādhi.mārdavam utsāhas tandrā.nāśaś ca laṅghite |
AHS1.14.018c/ an.apekṣita.mātrādi.sevite kurutas tu te || 18 ||
AHS1.14.019a/ ati.sthaulyāti.kārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ |
AHS1.14.019c/ rūpaṁ tair eva ca jñeyam ati.bṛṁhita.laṅghite || 19 || [Note: AHS1.14.019v/ 14.19cv rūpaṁ tair eva vijñeyam]
AHS1.14.020a/ ati.sthaulyāpacī.meha.jvarodara.bhagandarān |
AHS1.14.020c/ kāsa.sannyāsa.kṛcchrāma.kuṣṭhādīn ati.dāruṇān || 20 ||
AHS1.14.021a/ tatra medo.'nila.śleṣma.nāśanaṁ sarvam iṣyate |
AHS1.14.021c/ kulattha.jūrṇa.śyāmāka.yava.mudga.madhūdakam || 21 ||
AHS1.14.022a/ mastu.daṇḍāhatāriṣṭa.cintā.śodhana.jāgaram |
AHS1.14.022c/ madhunā tri.phalāṁ lihyād guḍūcīm abhayāṁ ghanam || 22 ||
AHS1.14.023a/ rasāñjanasya mahataḥ pañca.mūlasya gugguloḥ |
AHS1.14.023c/ śilā.jatu.prayogaś ca sāgnimantha.raso hitaḥ || 23 || [Note: AHS1.14.023v/ 14.23cv śilāhvasya prayogaś ca]
AHS1.14.024a/ viḍaṅgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kāla.loha.rajo madhu |
AHS1.14.024c/ yavāmalaka.cūrṇaṁ ca yogo 'ti.sthaulya.doṣa.jit || 24 ||
AHS1.14.025a/ vyoṣa.kaṭvī.varā.śigru.viḍaṅgātiviṣā.sthirāḥ |
AHS1.14.025c/ hiṅgu.sauvarcalājājī.yavānī.dhānya.citrakāḥ || 25 ||
[Page 90 ]
AHS1.14.026a/ niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṁ ca kembukāt |
AHS1.14.026c/ eṣāṁ cūrṇaṁ madhu ghṛtaṁ tailaṁ ca sadṛśāṁśakam || 26 || [Note: AHS1.14.026v/ 14.26dv tailaṁ ca sadṛśāṁśikam]
AHS1.14.027a/ saktubhiḥ ṣo.ḍaśa.guṇair yuktaṁ pītaṁ nihanti tat |
AHS1.14.027c/ ati.sthaulyādikān sarvān rogān anyāṁś ca tad.vidhān || 27 ||
AHS1.14.028a/ hṛd.roga.kāmalā.śvitra.śvāsa.kāsa.gala.grahān |
AHS1.14.028c/ buddhi.medhā.smṛti.karaṁ sannasyāgneś ca dīpanam || 28 ||
AHS1.14.029a/ ati.kārśyaṁ bhramaḥ kāsas tṛṣṇādhikyam a.rocakaḥ |
AHS1.14.029c/ snehāgni.nidrā.dṛk.śrotra.śukraujaḥ.kṣut.svara.kṣayaḥ || 29 || [Note: AHS1.14.029v/ 14.29av ati.kārśyaṁ bhramaḥ śvāsa. 14.29bv .tṛṣṇādhikyam a.rocakaḥ]
AHS1.14.030a/ vasti.hṛn.mūrdha.jaṅghoru.trika.pārśva.rujā jvaraḥ |
AHS1.14.030c/ pralāpordhvānila.glāni.cchardi.parvāsthi.bhedanam || 30 || [Note: AHS1.14.030v/ 14.30dv .cchardiḥ.parvāsthi.bhedanam]
AHS1.14.031a/ varco.mūtra.grahādyāś ca jāyante 'ti.vilaṅghanāt |
AHS1.14.031c/ kārśyam eva varaṁ sthaulyān na hi sthūlasya bheṣajam || 31 || [Note: AHS1.14.031v/ 14.31av viṇ.mūtrādi.grahādyāś ca 14.31dv na hi sthaulyasya bheṣajam]
AHS1.14.032a/ bṛṁhaṇaṁ laṅghanaṁ vālam ati.medo.'gni.vāta.jit |
AHS1.14.032c/ madhura.snigdha.sauhityair yat saukhyena ca naśyati || 32 || [Note: AHS1.14.032v/ 14.32av bṛṁhaṇaṁ laṅghanaṁ nālam 14.32cv madhura.sneha.sauhityair 14.32dv yat saukhyena vinaśyati]
AHS1.14.033a/ kraśimā sthavimāty.anta.viparīta.niṣevaṇaiḥ |
AHS1.14.033c/ yojayed bṛṁhaṇaṁ tatra sarvaṁ pānānna.bheṣajam || 33 ||
AHS1.14.034a/ a.cintayā harṣaṇena dhruvaṁ santarpaṇena ca |
AHS1.14.034c/ svapna.prasaṅgāc ca kṛśo varāha iva puṣyati || 34 || [Note: AHS1.14.034v/ 14.34av a.cintayā praharṣeṇa 14.34cv svapna.prasaṅgāc ca naro]
AHS1.14.035a/ na hi māṁsa.samaṁ kiñ.cid anyad deha.bṛhat.tva.kṛt |
AHS1.14.035c/ māṁsāda.māṁsaṁ māṁsena sambhṛta.tvād viśeṣataḥ || 35 || [Note: AHS1.14.035v/ 14.35dv sambhṛta.tvād viśiṣyate 14.35dv sambhṛta.tvād bṛhat.tva.kṛt]
[Page 91 ]
AHS1.14.036a/ guru cā.tarpaṇaṁ sthūle viparītaṁ hitaṁ kṛśe |
AHS1.14.036c/ yava.godhūmam ubhayos tad.yogyāhita.kalpanam || 36 || [Note: AHS1.14.036v/ 14.36dv tad.yogya.hita.kalpanam 14.36dv tato grāhita.kalpanam]
AHS1.14.037a/ doṣa.gatyātiricyante grāhi.bhedy.ādi.bhedataḥ |
AHS1.14.037c/ upakramā na te dvi.tvād bhinnā api gadā iva || 37 || [Note: AHS1.14.037v/ 14.37cv upakramā na tu dvi.tvād]

1.15. Chapter 15 :: Athaśodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 107-112]
AHS1.15.001a/ madana.madhuka.lambā.nimba.bimbī.viśālā.trapusa.kuṭaja.mūrvā.devadālī.kṛmighnam |
AHS1.15.001c/ vidula.dahana.citrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇa.lavaṇa.vacailā.sarṣapāś chardanāni || 1 ||
AHS1.15.002a/ nikumbha.kumbha.tri.phalā.gavākṣī.snuk.śaṅkhinī.nīlini.tilvakāni |
AHS1.15.002c/ śamyāka.kampillaka.hemadugdhā dugdhaṁ ca mūtraṁ ca virecanāni || 2 ||
AHS1.15.003a/ madana.kuṭaja.kuṣṭha.devadālī.madhuka.vacā.daśa.mūla.dāru.rāsnāḥ |
AHS1.15.003c/ yava.miśi.kṛtavedhanaṁ kulatthā madhu lavaṇaṁ trivṛtā nirūhaṇāni || 3 || [Note: AHS1.15.003v/ 15.3cv yava.miśi.kṛtavedhanaṁ kulattho]
AHS1.15.004a/ vellāpāmārga.vyoṣa.dārvī.surālā bījaṁ śairīṣaṁ bārhataṁ śaigravaṁ ca |
AHS1.15.004c/ sāro mādhūkaḥ saindhavaṁ tārkṣya.śailaṁ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam || 4 ||
AHS1.15.005a/ bhadradāru nataṁ kuṣṭhaṁ daśa.mūlaṁ balā.dvayam |
AHS1.15.005c/ vāyuṁ vīratarādiś ca vidāry.ādiś ca nāśayet || 5 || [Note: AHS1.15.005v/ 15.5bv daśa.mūlaṁ balā.trayam 15.5dv vidāry.ādiś ca śodhayet]
AHS1.15.006a/ dūrvānantā nimba.vāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ |
AHS1.15.006c/ nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṁ vanyaṁ śārivādiś ca pittam || 6 ||
AHS1.15.007a/ āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ |
AHS1.15.007c/ surasādiḥ sa.mustādir vatsakādir balāsa.jit || 7 ||
AHS1.15.008a/ jīvantī.kākolyau mede dve mudga.māṣaparṇyau ca |
AHS1.15.008c/ ṛṣabhaka.jīvaka.madhukaṁ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ || 8 ||
[Page 92 ]
AHS1.15.009a/ vidāri.pañcāṅgula.vṛścikālī.vṛścīva.devāhvaya.śūrpaparṇyaḥ |
AHS1.15.009c/ kaṇḍūkarī jīvana.hrasva.sañjñe dve pañcake gopasutā tripādī || 9 || [Note: AHS1.15.009v/ 15.9bv .vṛścīva.devā.dvaya.śūrpaparṇyaḥ 15.9dv kaṇḍūkarī gopasutā tripādī]
AHS1.15.010a/ vidāry.ādir ayaṁ hṛdyo bṛṁhaṇo vāta.pitta.hā |
AHS1.15.010c/ śoṣa.gulmāṅga.mardordhva.śvāsa.kāsa.haro gaṇaḥ || 10 || [Note: AHS1.15.010v/ 15.10cv śoṣa.gulmāṅga.sādordhva.]
AHS1.15.011a/ śārivośīra.kāśmarya.madhūka.śiśira.dvayam |
AHS1.15.011c/ yaṣṭī parūṣakaṁ hanti dāha.pittāsra.tṛḍ.jvarān || 11 ||
AHS1.15.012a/ padmaka.puṇḍrau vṛddhi.tugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvana.sañjñāḥ |
AHS1.15.012c/ stanya.karā ghnantīraṇa.pittaṁ prīṇana.jīvana.bṛṁhaṇa.vṛṣyāḥ || 12 ||
AHS1.15.013a/ parūṣakaṁ varā drākṣā kaṭphalaṁ katakāt phalam |
AHS1.15.013c/ rājāhvaṁ dāḍimaṁ śākaṁ tṛṇ.mūtrāmaya.vāta.jit || 13 ||
AHS1.15.014a/ añjanaṁ phalinī māṁsī padmotpala.rasāñjanam |
AHS1.15.014c/ sailā.madhuka.nāgāhvaṁ viṣāntar.dāha.pitta.nut || 14 || [Note: AHS1.15.014v/ 15.14dv viṣāntar.dāha.pitta.jit 15.14dv viṣāntar.dāha.pitta.hṛt]
AHS1.15.015a/ paṭola.kaṭu.rohiṇī.candanaṁ madhusrava.guḍūci.pāṭhānvitam |
AHS1.15.015c/ nihanti kapha.pitta.kuṣṭha.jvarān viṣaṁ vamim a.rocakaṁ kāmalām || 15 ||
AHS1.15.016a/ guḍūcī.padmakāriṣṭa.dhānakā.rakta.candanam |
AHS1.15.016c/ pitta.śleṣma.jvara.cchardi.dāha.tṛṣṇā.ghnam agni.kṛt || 16 || [Note: AHS1.15.016v/ 15.16bv .dhānyakā.rakta.candanam 15.16bv .dhānyakaṁ rakta.candanam 15.16bv .dhanikā.rakta.candanam āragvadhendrayava.pāṭali.kākatiktā.nimbāmṛtā.madhurasā.sruva.vṛkṣa.pāṭhāḥ |]
AHS1.15.017c/ bhūnimba.sairyaka.paṭola.karañja.yugma.saptacchadāgni.suṣavī.phala.bāṇa.ghoṇṭāḥ || 17 ||
AHS1.15.018a/ āragvadhādir jayati cchardi.kuṣṭha.viṣa.jvarān |
AHS1.15.018c/ kaphaṁ kaṇḍūṁ pramehaṁ ca duṣṭa.vraṇa.viśodhanaḥ || 18 || [Note: AHS1.15.018v/ 15.18dv medodara.viśodhanaḥ]
[Page 93 ]
AHS1.15.019a/ asana.tiniśa.bhūrja.śvetavāha.prakīryāḥ khadira.kadara.bhaṇḍī.śiṁśipā.meṣaśṛṅgyaḥ |
AHS1.15.019c/ tri.hima.tala.palāśā joṅgakaḥ śāka.śālau kramuka.dhava.kaliṅga.cchāgakarṇāśvakarṇāḥ || 19 ||
AHS1.15.020a/ asanādir vijayate śvitra.kuṣṭha.kapha.krimīn |
AHS1.15.020c/ pāṇḍu.rogaṁ pramehaṁ ca medo.doṣa.nibarhaṇaḥ || 20 || [Note: AHS1.15.020v/ 15.20bv śvitra.kuṣṭha.vami.krimīn]
AHS1.15.021a/ varuṇa.sairyaka.yugma.śatāvarī.dahana.moraṭa.bilva.viṣāṇikāḥ |
AHS1.15.021c/ dvi.bṛhatī.dvi.karañja.jayā.dvayaṁ bahalapallava.darbha.rujākarāḥ || 21 || [Note: AHS1.15.021v/ 15.21av varaṇa.sairyaka.yugma.śatāvarī.]
AHS1.15.022a/ varuṇādiḥ kaphaṁ medo mandāgni.tvaṁ niyacchati |
AHS1.15.022c/ āḍhya.vātaṁ śiraḥ.śūlaṁ gulmaṁ cāntaḥ sa.vidradhim || 22 || [Note: AHS1.15.022v/ 15.22av varaṇādiḥ kaphaṁ medo 15.22cv adho.vātaṁ śiraḥ.śūlaṁ]
AHS1.15.023a/ ūṣakas tutthakaṁ hiṅgu kāsīsa.dvaya.saindhavam |
AHS1.15.023c/ sa.śilā.jatu kṛcchrāśma.gulma.medaḥ.kaphāpaham || 23 || [Note: AHS1.15.023v/ 15.23dv .gulma.meha.kaphāpaham]
AHS1.15.024a/ vellantarāraṇika.būka.vṛṣāśmabheda.gokaṇṭaketkaṭa.sahācara.bāṇa.kāśāḥ |
AHS1.15.024c/ vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guṇṭha.gundrā.bhallūka.moraṭa.kuraṇṭa.karambha.pārthāḥ || 24 || [Note: AHS1.15.024v/ 15.24bv .gokaṇṭakotkaṭa.sahācara.bāṇa.kāśāḥ 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guntha.gundrā. 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guñcha.gundrā. 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guccha.gundrā.]
AHS1.15.025a/ vargo vīratarādyo 'yaṁ hanti vāta.kṛtān gadān |
AHS1.15.025c/ aśmarī.śarkarā.mūtra.kṛcchrāghāta.rujā.haraḥ || 25 || [Note: AHS1.15.025v/ 15.25dv .kṛcchrāghāta.rujāpahaḥ]
AHS1.15.026a/ lodhra.śābaraka.lodhra.palāśā jiṅginī.sarala.kaṭphala.yuktāḥ |
AHS1.15.026c/ kutsitāmba.kadalī.gataśokāḥ sailavālu.paripelava.mocāḥ || 26 || [Note: AHS1.15.026v/ 15.26av lodhra.śābara.kadamba.palāśā 15.26bv jhiñjhiṇī.sarala.kaṭphala.yuktāḥ]
AHS1.15.027a/ eṣa lodhrādiko nāma medaḥ.kapha.haro gaṇaḥ |
AHS1.15.027c/ yoni.doṣa.haraḥ stambhī varṇyo viṣa.vināśanaḥ || 27 ||
AHS1.15.028a/ arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
AHS1.15.028c/ pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetā.yugmaṁ tāpasānāṁ ca vṛkṣaḥ || 28 ||
[Page 94 ]
AHS1.15.029a/ ayam arkādiko vargaḥ kapha.medo.viṣāpahaḥ |
AHS1.15.029c/ kṛmi.kuṣṭha.praśamano viśeṣād vraṇa.śodhanaḥ || 29 || [Note: AHS1.15.029v/ 15.29av ayam arkādiko nāma]
AHS1.15.030a/ surasa.yuga.phaṇijjaṁ kālamālā viḍaṅgaṁ kharabusa.vṛṣakarṇī.kaṭphalaṁ kāsamardaḥ |
AHS1.15.030c/ kṣavaka.sarasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī kulahala.viṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī || 30 || [Note: AHS1.15.030v/ 15.30bv kharabuka.vṛṣakarṇī.kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bv kharabusa.vṛṣakarṇī.kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bc kharamukha.vṛṣakarṇī.kaṭphalaṁ kāsamardaḥ 15.30cv kṣavaka.surasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka.surasi.bhārgī.kāmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka.sarasi.bhārgī.kāmukāḥ kākamācī] [Note: AHS1.15.030v/ 15.30cv kṣavaka.svarasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī]
AHS1.15.031a/ surasādir gaṇaḥ śleṣma.medaḥ.kṛmi.niṣūdanaḥ |
AHS1.15.031c/ pratiśyāyā.ruci.śvāsa.kāsa.ghno vraṇa.śodhanaḥ || 31 ||
AHS1.15.032a/ muṣkaka.snug.varā.dvīpi.palāśa.dhava.śiṁśipāḥ |
AHS1.15.032c/ gulma.mehāśmarī.pāṇḍu.medo.'rśaḥ.kapha.śukra.jit || 32 || [Note: AHS1.15.032v/ 15.32bv .palāśa.dhava.śiṁśipam]
AHS1.15.033a/ vatsaka.mūrvā.bhārgī.kaṭukā marīcaṁ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |
AHS1.15.033c/ elā pāṭhājājī kaṭvaṅga.phalājamoda.siddhārtha.vacāḥ || 33 ||
AHS1.15.034a/ jīraka.hiṅgu.viḍaṅgaṁ paśugandhā pañca.kolakaṁ hanti |
AHS1.15.034c/ cala.kapha.medaḥ.pīnasa.gulma.jvara.śūla.dur.nāmnaḥ || 34 || [Note: AHS1.15.034v/ 15.34dv paśugandhā pañca.kolakaṁ ghnanti]
AHS1.15.035a/ vacā.jalada.devāhva.nāgarātiviṣābhayāḥ |
AHS1.15.035c/ haridrā.dvaya.yaṣṭy.āhva.kalaśī.kuṭajodbhavāḥ || 35 ||
AHS1.15.036a/ vacā.haridrādi.gaṇāv āmātīsāra.nāśanau |
AHS1.15.036c/ medaḥ.kaphāḍhya.pavana.stanya.doṣa.nibarhaṇau || 36 || [Note: AHS1.15.036v/ 15.36bv āmātīsāra.pācanau]
AHS1.15.037a/ priyaṅgu.puṣpāñjana.yugma.padmāḥ padmād rajo yojanavally anantā |
AHS1.15.037c/ mānadrumo moca.rasaḥ samaṅgā punnāga.śītaṁ madanīya.hetuḥ || 37 || [Note: AHS1.15.037v/ 15.37cv sāradrumo moca.rasaḥ samaṅgā 15.37dv punnāma.śītaṁ madanīya.hetuḥ]
AHS1.15.038a/ ambaṣṭhā madhukaṁ namaskarī nandīvṛkṣa.palāśa.kacchurāḥ |
AHS1.15.038c/ lodhraṁ dhātaki.bilva.peśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṁ rajaḥ || 38 ||
[Page 95 ]
AHS1.15.039a/ gaṇau priyaṅgv.ambaṣṭhādī pakvātīsāra.nāśanau |
AHS1.15.039c/ sandhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau || 39 ||
AHS1.15.040a/ mustā.vacāgni.dvi.niśā.dvi.tiktā.bhallāta.pāṭhā.tri.phalā.viṣākhyāḥ |
AHS1.15.040c/ kuṣṭhaṁ truṭī haimavatī ca yoni.stanyāmaya.ghnā mala.pācanāś ca || 40 ||
AHS1.15.041a/ nyagrodha.pippala.sadāphala.lodhra.yugmaṁ jambū.dvayārjuna.kapītana.somavalkāḥ |
AHS1.15.041c/ plakṣāmra.vañjula.piyāla.palāśa.nandī.kolī.kadamba.viralā.madhukaṁ madhūkam || 41 || [Note: AHS1.15.041v/ 15.41av nyagrodha.pippala.sadāphala.lodhra.yugma. 15.41bv .jambū.dvayārjuna.kapītana.somavalkāḥ]
AHS1.15.042a/ nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagna.sādhanaḥ |
AHS1.15.042c/ medaḥ.pittāsra.tṛḍ.dāha.yoni.roga.nibarhaṇaḥ || 42 || [Note: AHS1.15.042v/ 15.42av nyagrodhādir gaṇo varṇyaḥ 15.42dv .yoni.doṣa.nibarhaṇaḥ]
AHS1.15.043a/ elā.yugma.turuṣka.kuṣṭha.phalinī.māṁsī.jala.dhyāmakaṁ || 43a ||
AHS1.15.043b/ spṛkkā.coraka.coca.pattra.tagara.sthauṇeya.jātī.rasāḥ || 43b ||
AHS1.15.043c/ śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṁ || 43c ||
AHS1.15.043d/ caṇḍā.guggulu.deva.dhūpa.khapurāḥ punnāga.nāgāhvayam || 43d || [Note: AHS1.15.043v/ 15.43bv .spṛkkā.coraka.coca.pattra.tagara.sthauṇeya.jātī.rasāḥ 15.43cv śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaṁ kuṅkumaṁ 15.43cv śukti.vyāghranakhau surāhvam aguruḥ śrīveṣṭakaḥ kuṅkumaṁ]
AHS1.15.044a/ elādiko vāta.kaphau viṣaṁ ca viniyacchati |
AHS1.15.044c/ varṇa.prasādanaḥ kaṇḍū.piṭikā.koṭha.nāśanaḥ || 44 || [Note: AHS1.15.044v/ 15.44cv varṇyaḥ prasādanaḥ kaṇḍū. ]
AHS1.15.045a/ śyāmā.dantī.dravantī.kramuka.kuṭaraṇā.śaṅkhinī.carma.sāhvā. || 45a ||
AHS1.15.045b/ .svarṇakṣīrī.gavākṣī.śikhari.rajanaka.cchinnarohā.karañjāḥ || 45b ||
AHS1.15.045c/ bastāntrī vyādhighāto bahala.bahu.rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni || 45c ||
AHS1.15.045d/ śyāmādyo hanti gulmaṁ viṣama.ruci.kaphau hṛd.rujaṁ mūtra.kṛcchram || 45d || [Note: AHS1.15.045v/ 15.45av śyāmā.dantī.dravantī.kramuka.kuṭaraṇī.śaṅkhinī.carma.sāhvā. 15.45cv bastāntrī vyādhighāto bahula.bahu.rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni]
AHS1.15.046a/ trayas.triṁśad iti proktā vargās teṣu tv a.lābhataḥ |
AHS1.15.046c/ yuñjyāt tad.vidham anyac ca dravyaṁ jahyād a.yaugikam || 46 ||
AHS1.15.047a/ ete vargā doṣa.dūṣyādy apekṣya kalka.kvātha.sneha.lehādi.yuktāḥ |
AHS1.15.047c/ pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān su.kṛcchrān || 47 || [Note: AHS1.15.047v/ 15.47av ete vargā doṣa.dūṣyādy avekṣya 15.47dv sekālepair ghnanti rogān su.kṛcchrān 15.47dv svedābhyaṅgair ghnanti rogān su.kṛcchrān]

1.16. Chapter 16 :: Athasnehādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 112-118]
AHS1.16.001a/ guru.śīta.sara.snigdha.manda.sūkṣma.mṛdu.dravam |
AHS1.16.001c/ auṣadhaṁ snehanaṁ prāyo viparītaṁ virūkṣaṇam || 1 ||
[Page 96 ]
AHS1.16.002a/ sarpir majjā vasā tailaṁ sneheṣu pravaraṁ matam |
AHS1.16.002c/ tatrāpi cottamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt || 2 ||
AHS1.16.003a/ mādhuryād a.vidāhi.tvāj janmādy eva ca śīlanāt |
AHS1.16.003c/ pitta.ghnās te yathā.pūrvam itara.ghnā yathottaram || 3 ||
AHS1.16.004a/ ghṛtāt tailaṁ guru vasā tailān majjā tato 'pi ca |
AHS1.16.004c/ dvābhyāṁ tribhiś caturbhis tair yamakas tri.vṛto mahān || 4 ||
AHS1.16.005a/ svedya.saṁśodhya.madya.strī.vyāyāmāsakta.cintakāḥ |
AHS1.16.005c/ vṛddha.bālā.bala.kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsra.retasaḥ || 5 ||
AHS1.16.006a/ vātārta.syanda.timira.dāruṇa.pratibodhinaḥ |
AHS1.16.006c/ snehyā na tv ati.mandāgni.tīkṣṇāgni.sthūla.dur.balāḥ || 6 ||
AHS1.16.007a/ ūru.stambhātisārāma.gala.roga.garodaraiḥ |
AHS1.16.007c/ mūrchā.chardy.a.ruci.śleṣma.tṛṣṇā.madyaiś ca pīḍitāḥ || 7 ||
AHS1.16.008a/ apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane |
AHS1.16.008c/ tatra dhī.smṛti.medhādi.kāṅkṣiṇāṁ śasyate ghṛtam || 8 || [Note: AHS1.16.008v/ 16.8cv tatra dhī.smṛti.medhāgni.]
AHS1.16.009a/ granthi.nāḍī.kṛmi.śleṣma.medo.māruta.rogiṣu |
AHS1.16.009c/ tailaṁ lāghava.dārḍhyārthi.krūra.koṣṭheṣu dehiṣu || 9 ||
AHS1.16.010a/ vātātapādhva.bhāra.strī.vyāyāma.kṣīṇa.dhātuṣu |
AHS1.16.010c/ rūkṣa.kleśa.kṣamāty.agni.vātāvṛta.patheṣu ca || 10 ||
AHS1.16.011a/ śeṣau vasā tu sandhy.asthi.marma.koṣṭha.rujāsu ca |
AHS1.16.011c/ tathā dagdhāhata.bhraṣṭa.yoni.karṇa.śiro.ruji || 11 ||
[Page 97 ]
AHS1.16.012a/ tailaṁ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave |
AHS1.16.012c/ ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vi.male ravau || 12 ||
AHS1.16.013a/ tailaṁ tvarāyāṁ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṁ niśi |
AHS1.16.013c/ niśy eva pitte pavane saṁsarge pitta.vaty api || 13 ||
AHS1.16.014a/ niśy anya.thā vāta.kaphād rogāḥ syuḥ pittato divā |
AHS1.16.014c/ yuktyāvacārayet snehaṁ bhakṣyādy.annena vastibhiḥ || 14 ||
AHS1.16.015a/ nasyābhyañjana.gaṇḍūṣa.mūrdha.karṇākṣi.tarpaṇaiḥ |
AHS1.16.015c/ rasa.bhedaikaka.tvābhyāṁ catuḥ.ṣaṣṭir vicāraṇāḥ || 15 ||
AHS1.16.016a/ snehasyānyābhibhūta.tvād alpa.tvāc ca kramāt smṛtāḥ |
AHS1.16.016c/ yathokta.hetv.a.bhāvāc ca nāccha.peyo vicāraṇā || 16 || [Note: AHS1.16.016v/ 16.16av snehasyānnābhibhūta.tvād 16.16dv nācchaḥ peyo vicāraṇā]
AHS1.16.017a/ snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ sneha.karmāśu.sādhanāt |
AHS1.16.017c/ dvābhyāṁ caturbhir aṣṭābhir yāmair jīryanti yāḥ kramāt || 17 ||
AHS1.16.018a/ hrasva.madhyottamā mātrās tās tābhyaś ca hrasīyasīm |
AHS1.16.018c/ kalpayed vīkṣya doṣādīn prāg eva tu hrasīyasīm || 18 ||
AHS1.16.019a/ hyastane jīrṇa evānne sneho 'cchaḥ śuddhaye bahuḥ |
AHS1.16.019c/ śamanaḥ kṣud.vato 'n.anno madhya.mātraś ca śasyate || 19 ||
AHS1.16.020a/ bṛṁhaṇo rasa.madyādyaiḥ sa.bhakto 'lpo hitaḥ sa ca |
AHS1.16.020c/ bāla.vṛddha.pipāsārta.sneha.dviṇ.madya.śīliṣu || 20 || [Note: AHS1.16.020v/ 16.20bv sa.bhakto 'lpo hitaś ca saḥ]
AHS1.16.021a/ strī.sneha.nitya.mandāgni.sukhita.kleśa.bhīruṣu |
AHS1.16.021c/ mṛdu.koṣṭhālpa.doṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca || 21 ||
[Page 98 ]
AHS1.16.022a/ prāṅ.madhyottara.bhakto 'sāv adho.madhyordhva.deha.jān |
AHS1.16.022c/ vyādhīñ jayed balaṁ kuryād aṅgānāṁ ca yathā.kramam || 22 ||
AHS1.16.023a/ vāry uṣṇam acche 'nupibet snehe tat sukha.paktaye |
AHS1.16.023c/ āsyopalepa.śuddhyai ca taubarāruṣkare na tu || 23 ||
AHS1.16.023+1a/ mūrchā dāho '.ratis tṛṣṇā jṛmbhā moha.bhrama.klamāḥ |
AHS1.16.023+1c/ bhavanti jīryati snehe jīrṇaḥ syāt taiḥ śamaṁ gataiḥ || 23+1 ||
AHS1.16.024a/ jīrṇā.jīrṇa.viśaṅkāyāṁ punar uṣṇodakaṁ pibet |
AHS1.16.024c/ tenodgāra.viśuddhiḥ syāt tataś ca laghu.tā ruciḥ || 24 ||
AHS1.16.025a/ bhojyo 'nnaṁ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pīta.vān api |
AHS1.16.025c/ dravoṣṇam an.abhiṣyandi nāti.snigdham a.saṅkaram || 25 ||
AHS1.16.026a/ uṣṇodakopacārī syād brahma.cārī kṣapāśayaḥ |
AHS1.16.026c/ na vega.rodhī vyāyāma.krodha.śoka.himātapān || 26 ||
AHS1.16.027a/ pravāta.yāna.yānādhva.bhāṣyāty.āsana.saṁsthitīḥ |
AHS1.16.027c/ nīcāty.uccopadhānāhaḥ.svapna.dhūma.rajāṁsi ca || 27 || [Note: AHS1.16.027v/ 16.27bv .bhāṣyābhyāsana.saṁsthitīḥ 16.27bv .bhāṣyāty.aśana.saṁsthitīḥ 16.27bv .bhāṣyāty.āśana.saṁsthitīḥ]
AHS1.16.028a/ yāny ahāni pibet tāni tāvanty anyāny api tyajet |
AHS1.16.028c/ sarva.karmasv ayaṁ prāyo vyādhi.kṣīṇeṣu ca kramaḥ || 28 ||
AHS1.16.029a/ upacāras tu śamane kāryaḥ snehe virikta.vat |
AHS1.16.029c/ try.aham acchaṁ mṛdau koṣṭhe krūre sapta.dinaṁ pibet || 29 ||
AHS1.16.030a/ samyak.snigdho 'tha.vā yāvad ataḥ sātmyī.bhavet param |
AHS1.16.030c/ vātānulomyaṁ dīpto 'gnir varcaḥ snigdham a.saṁhatam || 30 ||
[Page 99 ]
AHS1.16.031a/ snehodvegaḥ klamaḥ samyak.snigdhe rūkṣe viparyayaḥ |
AHS1.16.031c/ ati.snigdhe tu pāṇḍu.tvaṁ ghrāṇa.vaktra.guda.sravāḥ || 31 || [Note: AHS1.16.031v/ 16.31av mṛdu.snigdhāṅga.tā glāniḥ 16.31bv snehodvego 'tha lāghavam 16.31bv snehodvego 'ṅga.lāghavam 16.31cv ati.snigdhe tu pāṇḍu.tva. 16.31cv vi.malendriya.tā samyak. 16.31dv .ghrāṇa.vaktra.guda.sravāḥ 16.31dv .snigdhe rūkṣe viparyayaḥ]
AHS1.16.032a/ a.mātrayā.hito '.kāle mithyāhāra.vihārataḥ |
AHS1.16.032c/ snehaḥ karoti śophārśas.tandrā.stambha.vi.sañjña.tāḥ || 32 ||
AHS1.16.033a/ kaṇḍū.kuṣṭha.jvarotkleśa.śūlānāha.bhramādikān |
AHS1.16.033c/ kṣut.tṛṣṇollekhana.sveda.rūkṣa.pānānna.bheṣajam || 33 || [Note: AHS1.16.033v/ 16.33bv .śūlānāha.bala.kṣayān 16.33cv kṣut.tṛṣṇollekhanaṁ svedo 16.33dv rūkṣaṁ pānānna.bheṣajam]
AHS1.16.034a/ takrāriṣṭa.khaloddāla.yava.śyāmāka.kodravāḥ |
AHS1.16.034c/ pippalī.tri.phalā.kṣaudra.pathyā.go.mūtra.guggulu || 34 || [Note: AHS1.16.034v/ 16.34av takrāriṣṭaṁ khaloddāla. 16.34bv .yava.śyāmāka.kodravam]
AHS1.16.035a/ yathā.svaṁ prati.rogaṁ ca sneha.vyāpadi sādhanam |
AHS1.16.035c/ virūkṣaṇe laṅghana.vat kṛtāti.kṛta.lakṣaṇam || 35 ||
AHS1.16.036a/ snigdha.dravoṣṇa.dhanvottha.rasa.bhuk svedam ācaret |
AHS1.16.036c/ snigdhas try.ahaṁ sthitaḥ kuryād virekaṁ vamanaṁ punaḥ || 36 || [Note: AHS1.16.036v/ 16.36bv .rasa.bhuk svedam ācaran]
AHS1.16.037a/ ekāhaṁ dinam anyac ca kapham utkleśya tat.karaiḥ |
AHS1.16.037c/ māṁsalā medurā bhūri.śleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ || 37 ||
AHS1.16.038a/ snehocitāś ca ye snehyās tān pūrvaṁ rūkṣayet tataḥ |
AHS1.16.038c/ saṁsnehya śodhayed evaṁ sneha.vyāpan na jāyate || 38 ||
AHS1.16.039a/ alaṁ malān īrayituṁ snehaś cā.sātmya.tāṁ gataḥ |
AHS1.16.039c/ bāla.vṛddhādiṣu sneha.parihārā.sahiṣṇuṣu || 39 ||
AHS1.16.040a/ yogān imān an.udvegān sadyaḥ.snehān prayojayet |
AHS1.16.040c/ prājya.māṁsa.rasās teṣu peyā vā sneha.bharjitā || 40 || [Note: AHS1.16.040v/ 16.40dv peyā vā sneha.bharjitāḥ]
[Page 100 ]
AHS1.16.041a/ tila.cūrṇaś ca sa.sneha.phāṇitaḥ kṛśarā tathā |
AHS1.16.041c/ kṣīra.peyā ghṛtāḍhyoṣṇā dadhno vā sa.guḍaḥ saraḥ || 41 || [Note: AHS1.16.041v/ 16.41av tila.cūrṇaṁ ca sa.sneha. 16.41bv .phāṇitaṁ kṛśarā tathā]
AHS1.16.042a/ peyā ca pañca.prasṛtā snehais taṇḍula.pañcamaiḥ |
AHS1.16.042c/ saptaite snehanāḥ sadyaḥ snehāś ca lavaṇolbaṇāḥ || 42 || [Note: AHS1.16.042v/ 16.42dv snehaś ca lavaṇolbaṇaḥ]
AHS1.16.043a/ tad dhy abhiṣyandy a.rūkṣaṁ ca sūkṣmam uṣṇaṁ vyavāyi ca |
AHS1.16.043c/ guḍānūpāmiṣa.kṣīra.tila.māṣa.surā.dadhi || 43 || [Note: AHS1.16.043v/ 16.43av tad dhi viṣyandy a.rūkṣaṁ ca]
AHS1.16.044a/ kuṣṭha.śopha.prameheṣu snehārthaṁ na prakalpayet |
AHS1.16.044c/ tri.phalā.pippalī.pathyā.guggulv.ādi.vipācitān || 44 ||
AHS1.16.045a/ snehān yathā.svam eteṣāṁ yojayed a.vikāriṇaḥ |
AHS1.16.045c/ kṣīṇānāṁ tv āmayair agni.deha.sandhukṣaṇa.kṣamān || 45 || [Note: AHS1.16.045v/ 16.45av kṣīṇānām āmayair agni.]
AHS1.16.046a/ dīptāntarāgniḥ pariśuddha.koṣṭhaḥ pratyagra.dhātur bala.varṇa.yuktaḥ |
AHS1.16.046c/ dṛḍhendriyo manda.jaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ || 46 ||

1.17. Chapter 17 :: Athasvedavidhy adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 118-121]
AHS1.17.001a/ svedas tāpopanāhoṣma.drava.bhedāc catur.vidhaḥ |
AHS1.17.001c/ tāpo 'gni.tapta.vasana.phāla.hasta.talādibhiḥ || 1 ||
AHS1.17.002a/ upanāho vacā.kiṇva.śatāhvā.devadārubhiḥ |
AHS1.17.002c/ dhānyaiḥ samastair gandhaiś ca rāsnairaṇḍa.jaṭāmiṣaiḥ || 2 ||
AHS1.17.003a/ udrikta.lavaṇaiḥ sneha.cukra.takra.payaḥ.plutaiḥ |
AHS1.17.003c/ kevale pavane śleṣma.saṁsṛṣṭe surasādibhiḥ || 3 ||
AHS1.17.004a/ pittena padmakādyais tu śālvaṇākhyaiḥ punaḥ punaḥ |
AHS1.17.004c/ snigdhoṣṇa.vīryair mṛdubhiś carma.paṭṭair a.pūtibhiḥ || 4 || [Note: AHS1.17.004v/ 17.4av pittena padmakādyaiś ca 17.4bv śālvalākhyaiḥ punaḥ punaḥ]
[Page 101 ]
AHS1.17.005a/ a.lābhe vāta.jit pattra.kauśeyāvika.śāṭakaiḥ |
AHS1.17.005c/ baddhaṁ rātrau divā muñcen muñced rātrau divā.kṛtam || 5 ||
AHS1.17.006a/ ūṣmā tūtkārikā.loṣṭa.kapālopala.pāṁsubhiḥ |
AHS1.17.006c/ pattra.bhaṅgena dhānyena karīṣa.sikatā.tuṣaiḥ || 6 ||
AHS1.17.007a/ anekopāya.santaptaiḥ prayojyo deśa.kālataḥ |
AHS1.17.007c/ śigru.vāraṇakairaṇḍa.karañja.surasārjakāt || 7 ||
AHS1.17.008a/ śirīṣa.vāsā.vaṁśārka.mālatī.dīrghavṛntataḥ |
AHS1.17.008c/ pattra.bhaṅgair vacādyaiś ca māṁsaiś cānūpa.vāri.jaiḥ || 8 ||
AHS1.17.009a/ daśa.mūlena ca pṛthak sahitair vā yathā.malam |
AHS1.17.009c/ sneha.vadbhiḥ surā.śukta.vāri.kṣīrādi.sādhitaiḥ || 9 ||
AHS1.17.010a/ kumbhīr galantīr nāḍīr vā pūrayitvā rujārditam |
AHS1.17.010c/ vāsasācchāditaṁ gātraṁ snigdhaṁ siñced yathā.sukham || 10 || [Note: AHS1.17.010v/ 17.10cv vastrāvacchāditaṁ gātraṁ]
AHS1.17.011a/ tair eva vā dravaiḥ pūrṇaṁ kuṇḍaṁ sarvāṅga.ge 'nile |
AHS1.17.011c/ avagāhyāturas tiṣṭhed arśaḥ.kṛcchrādi.rukṣu ca || 11 ||
AHS1.17.012a/ nivāte 'ntar.bahiḥ.snigdho jīrṇānnaḥ svedam ācaret |
AHS1.17.012c/ vyādhi.vyādhita.deśartu.vaśān madhya.varāvaram || 12 || [Note: AHS1.17.012v/ 17.12av nir.vāte 'ntar.bahiḥ.snigdho]
AHS1.17.013a/ kaphārto rūkṣaṇaṁ rūkṣo rūkṣaḥ snigdhaṁ kaphānile |
AHS1.17.013c/ āmāśaya.gate vāyau kaphe pakvāśayāśrite || 13 || [Note: AHS1.17.013v/ 17.13av kaphe taṁ rūkṣaṇai rūkṣo]
AHS1.17.014a/ rūkṣa.pūrvaṁ tathā sneha.pūrvaṁ sthānānurodhataḥ |
AHS1.17.014c/ alpaṁ vaṅkṣaṇayoḥ sv.alpaṁ dṛṅ.muṣka.hṛdaye na vā || 14 || [Note: AHS1.17.014v/ 17.14cv alpaṁ vaṅkṣaṇayoḥ svedaṁ]
[Page 102 ]
AHS1.17.015a/ śīta.śūla.kṣaye svinno jāte 'ṅgānāṁ ca mārdave |
AHS1.17.015c/ syāc chanair mṛditaḥ snātas tataḥ sneha.vidhiṁ bhajet || 15 ||
AHS1.17.016a/ pittāsra.kopa.tṛṇ.mūrchā.svarāṅga.sadana.bhramāḥ |
AHS1.17.016c/ sandhi.pīḍā jvaraḥ śyāva.rakta.maṇḍala.darśanam || 16 ||
AHS1.17.017a/ svedāti.yogāc chardiś ca tatra stambhanam auṣadham |
AHS1.17.017c/ viṣa.kṣārāgny.atīsāra.cchardi.mohātureṣu ca || 17 ||
AHS1.17.018a/ svedanaṁ guru tīkṣṇoṣṇaṁ prāyaḥ stambhanam anya.thā |
AHS1.17.018c/ drava.sthira.sara.snigdha.rūkṣa.sūkṣmaṁ ca bheṣajam || 18 ||
AHS1.17.019a/ svedanaṁ stambhanaṁ ślakṣṇaṁ rūkṣa.sūkṣma.sara.dravam |
AHS1.17.019c/ prāyas tiktaṁ kaṣāyaṁ ca madhuraṁ ca samāsataḥ || 19 ||
AHS1.17.020a/ stambhitaḥ syād bale labdhe yathoktāmaya.saṅkṣayāt |
AHS1.17.020c/ stambha.tvak.snāyu.saṅkoca.kampa.hṛd.vāg.ghanu.grahaiḥ || 20 ||
AHS1.17.021a/ pādauṣṭha.tvak.karaiḥ śyāvair ati.stambhitam ādiśet |
AHS1.17.021c/ na svedayed ati.sthūla.rūkṣa.dur.bala.mūrchitān || 21 ||
AHS1.17.022a/ stambhanīya.kṣata.kṣīṇa.kṣāma.madya.vikāriṇaḥ |
AHS1.17.022c/ timirodara.vīsarpa.kuṣṭha.śoṣāḍhya.rogiṇaḥ || 22 || [Note: AHS1.17.022v/ 17.22dv .kuṣṭha.śophāḍhya.rogiṇaḥ]
AHS1.17.023a/ pīta.dugdha.dadhi.sneha.madhūn kṛta.virecanān |
AHS1.17.023c/ bhraṣṭa.dagdha.guda.glāni.krodha.śoka.bhayārditān || 23 || [Note: AHS1.17.023v/ 17.23dv .krodha.śoka.bhayānvitān 17.23dv .krodha.rakta.kṣayānvitān]
AHS1.17.024a/ kṣut.tṛṣṇā.kāmalā.pāṇḍu.mehinaḥ pitta.pīḍitān |
AHS1.17.024c/ garbhiṇīṁ puṣpitāṁ sūtāṁ mṛdu cātyayike gade || 24 || [Note: AHS1.17.024v/ 17.24dv mṛdu tv ātyayike gade]
[Page 103 ]
AHS1.17.025a/ śvāsa.kāsa.pratiśyāya.hidhmādhmāna.vibandhiṣu |
AHS1.17.025c/ svara.bhedānila.vyādhi.śleṣmāma.stambha.gaurave || 25 ||
AHS1.17.026a/ aṅga.marda.kaṭī.pārśva.pṛṣṭha.kukṣi.hanu.grahe |
AHS1.17.026c/ mahat.tve muṣkayoḥ khalyām āyāme vāta.kaṇṭake || 26 ||
AHS1.17.027a/ mūtra.kṛcchrārbuda.granthi.śukrāghātāḍhya.mārute |
AHS1.17.027c/ svedaṁ yathā.yathaṁ kuryāt tad.auṣadha.vibhāgataḥ || 27 ||
AHS1.17.028a/ svedo hitas tv an.āgneyo vāte medaḥ.kaphāvṛte |
AHS1.17.028c/ nivātaṁ gṛham āyāso guru.prāvaraṇaṁ bhayam || 28 ||
AHS1.17.028ū̆/ upanāhāhava.krodhā bhūri.pānaṁ kṣudhātapaḥ || 28ū̆ || [Note: AHS1.17.028ū̆v/ 17.28ū̆av upanāhāhava.krodha. 17.28ū̆bv .bhūri.pānaṁ kṣudhātapaḥ 17.28ū̆bv bhūri.pāna.kṣud.ātapaḥ]
AHS1.17.028ū̆+1/ svedayanti daśaitāni naram agni.guṇād ṛte || 28ū̆+1 ||
AHS1.17.029a/ sneha.klinnāḥ koṣṭha.gā dhātu.gā vā sroto.līnā ye ca śākhāsthi.saṁsthāḥ |
AHS1.17.029c/ doṣāḥ svedais te dravī.kṛtya koṣṭhaṁ nītāḥ samyak śuddhibhir nirhriyante || 29 ||

1.18. Chapter 18 :: Athavamanavirecanavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 121-125]
AHS1.18.001a/ kaphe vidadhyād vamanaṁ saṁyoge vā kapholbaṇe |
AHS1.18.001c/ tad.vad virecanaṁ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet || 1 ||
AHS1.18.002a/ nava.jvarātisārādhaḥ.pittāsṛg.rāja.yakṣmiṇaḥ |
AHS1.18.002c/ kuṣṭha.mehāpacī.granthi.ślīpadonmāda.kāsinaḥ || 2 ||
AHS1.18.003a/ śvāsa.hṛl.lāsa.vīsarpa.stanya.doṣordhva.rogiṇaḥ |
AHS1.18.003c/ a.vāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nitya.duḥkhitaḥ || 3 || [Note: AHS1.18.003v/ 18.3bv .stanya.rogordhva.rogiṇaḥ 18.3cv a.vāmyā garbhiṇī.rūkṣa. 18.3dv .kṣudhitā nitya.duḥkhitāḥ]
[Page 104 ]
AHS1.18.004a/ bāla.vṛddha.kṛśa.sthūla.hṛd.rogi.kṣata.dur.balāḥ |
AHS1.18.004c/ prasakta.vamathu.plīha.timira.kṛmi.koṣṭhinaḥ || 4 ||
AHS1.18.005a/ ūrdhva.pravṛtta.vāyv.asra.datta.vasti.hata.svarāḥ |
AHS1.18.005c/ mūtrāghāty udarī gulmī dur.vamo 'ty.agnir arśasaḥ || 5 || [Note: AHS1.18.005v/ 18.5av ūrdhva.pravṛtta.vātāsra.]
AHS1.18.006a/ udāvarta.bhramāṣṭhīlā.pārśva.rug.vāta.rogiṇaḥ |
AHS1.18.006c/ ṛte viṣa.garā.jīrṇa.viruddhābhyavahārataḥ || 6 || [Note: AHS1.18.006v/ 18.6av udāvarta.śramāṣṭhīlā.]
AHS1.18.007a/ prasakta.vamathoḥ pūrve prāyeṇāma.jvaro 'pi ca |
AHS1.18.007c/ dhūmāntaiḥ karmabhir varjyāḥ sarvair eva tv a.jīrṇinaḥ || 7 ||
AHS1.18.008a/ vireka.sādhyā gulmārśo.visphoṭa.vyaṅga.kāmalāḥ |
AHS1.18.008c/ jīrṇa.jvarodara.gara.cchardi.plīha.halīmakāḥ || 8 || [Note: AHS1.18.008v/ 18.8cv jīrṇa.jvarodara.cchardi. 18.8dv .plīhānāha.halīmakāḥ 18.8dv .plīha.pāṇḍu.halīmakāḥ]
AHS1.18.009a/ vidradhis timiraṁ kācaḥ syandaḥ pakvāśaya.vyathā |
AHS1.18.009c/ yoni.śukrāśrayā rogāḥ koṣṭha.gāḥ kṛmayo vraṇāḥ || 9 || [Note: AHS1.18.009v/ 18.9cv yoni.śukra.gatā rogāḥ 18.9cv yoni.śukrāśayā rogāḥ]
AHS1.18.010a/ vātāsram ūrdhva.gaṁ raktaṁ mūtrāghātaḥ śakṛd.grahaḥ |
AHS1.18.010c/ vāmyaś ca kuṣṭha.mehādyā na tu recyā nava.jvarī || 10 || [Note: AHS1.18.010v/ 18.10av vātāsṛg ūrdhva.gaṁ raktaṁ 18.10dv na tu recyo nava.jvarī]
AHS1.18.011a/ alpāgny.adho.ga.pittāsra.kṣata.pāyv.atisāriṇaḥ |
AHS1.18.011c/ sa.śalyāsthāpita.krūra.koṣṭhāti.snigdha.śoṣiṇaḥ || 11 || [Note: AHS1.18.011v/ 18.11cv sa.śalyābhihata.krūra.]
AHS1.18.012a/ atha sādhāraṇe kāle snigdha.svinnaṁ yathā.vidhi |
AHS1.18.012c/ śvo.vamyam utkliṣṭa.kaphaṁ matsya.māṣa.tilādibhiḥ || 12 || [Note: AHS1.18.012v/ 18.12dv matsya.māṁsa.tilādibhiḥ 18.12dv māṁsa.māṣa.tilādibhiḥ]
AHS1.18.013a/ niśāṁ suptaṁ su.jīrṇānnaṁ pūrvāhṇe kṛta.maṅgalam |
AHS1.18.013c/ nir.annam īṣat.snigdhaṁ vā peyayā pīta.sarpiṣam || 13 || [Note: AHS1.18.013v/ 18.13av niśāṁ suptaṁ ca jīrṇānnaṁ]
[Page 105 ]
AHS1.18.014a/ vṛddha.bālā.bala.klība.bhīrūn rogānurodhataḥ |
AHS1.18.014c/ ā.kaṇṭhaṁ pāyitān madyaṁ kṣīram ikṣu.rasaṁ rasam || 14 || [Note: AHS1.18.014v/ 18.14cv ā.kaṇṭhaṁ pāyayen madyaṁ]
AHS1.18.015a/ yathā.vikāra.vihitāṁ madhu.saindhava.saṁyutām |
AHS1.18.015c/ koṣṭhaṁ vibhajya bhaiṣajya.mātrāṁ mantrābhimantritām || 15 ||
AHS1.18.016a/ brahma.dakṣāśvi.rudrendra.bhū.candrārkānilānalāḥ |
AHS1.18.016c/ ṛṣayaḥ sauṣadhi.grāmā bhūta.saṅghāś ca pāntu vaḥ || 16 ||
AHS1.18.017a/ rasāyanam ivarṣīṇām a.marāṇām ivāmṛtam |
AHS1.18.017c/ sudhevottama.nāgānāṁ bhaiṣajyam idam astu te || 17 || [Note: AHS1.18.017v/ 18.17av rasāyanam ivarṣīṇāṁ 18.17bv devānām amṛtaṁ yathā]
AHS1.18.017+1/ namo bhaga.vate bhaiṣajya.gurave vaiḍūrya.prabha.rājāya || 17+1 ||
AHS1.18.017+2/ tathā.gatāyārhate samyak.sambuddhāya || 17+2 ||
AHS1.18.017+3/ tad yathā || 17+3 ||
AHS1.18.017+4/ bhaiṣajye bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye samudgate svāhā || 17+4 || [Note: AHS1.18.017+4v/ 18.17+4v bhaiṣajye bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye bhaiṣajya.samudgate svāhā 18.17+4v bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye samudgate svāhā]
AHS1.18.018a/ prāṅ.mukhaṁ pāyayet pīto muhūrtam anupālayet |
AHS1.18.018c/ tan.manā jāta.hṛl.lāsa.prasekaś chardayet tataḥ || 18 || [Note: AHS1.18.018v/ 18.18av prāṅ.mukhaṁ pāyayet pītaṁ 18.18av prāṅ.mukhaṁ pāyayet pīte 18.18dv .prasekaṁ chardayet tataḥ]
AHS1.18.019a/ aṅgulībhyām an.āyasto nālena mṛdunātha.vā |
AHS1.18.019c/ gala.tālv a.rujan vegān a.pravṛttān pravartayan || 19 || [Note: AHS1.18.019v/ 18.19dv nā.pravṛttān pravartayan 18.19dv nā.pravṛttān pravartayet 18.19dv a.pravṛttān pravartayet]
[Page 106 ]
AHS1.18.020a/ pravartayan pravṛttāṁś ca jānu.tulyāsane sthitaḥ |
AHS1.18.020c/ ubhe pārśve lalāṭaṁ ca vamataś cāsya dhārayet || 20 ||
AHS1.18.021a/ prapīḍayet tathā nābhiṁ pṛṣṭhaṁ ca pratilomataḥ |
AHS1.18.021c/ kaphe tīkṣṇoṣṇa.kaṭukaiḥ pitte svādu.himair iti || 21 ||
AHS1.18.022a/ vamet snigdhāmla.lavaṇaiḥ saṁsṛṣṭe marutā kaphe |
AHS1.18.022c/ pittasya darśanaṁ yāvac chedo vā śleṣmaṇo bhavet || 22 ||
AHS1.18.023a/ hīna.vegaḥ kaṇā.dhātrī.siddhārtha.lavaṇodakaiḥ |
AHS1.18.023c/ vamet punaḥ punas tatra vegānām a.pravartanam || 23 ||
AHS1.18.024a/ pravṛttiḥ sa.vibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā |
AHS1.18.024c/ a.yogas tena niṣṭhīva.kaṇḍū.koṭha.jvarādayaḥ || 24 ||
AHS1.18.025a/ nir.vibandhaṁ pravartante kapha.pittānilāḥ kramāt |
AHS1.18.025c/ samyag.yoge 'ti.yoge tu phena.candraka.rakta.vat || 25 || [Note: AHS1.18.025v/ 18.25dv phena.candrika.rakta.vat]
AHS1.18.025.1+(1)a/ manaḥ.prasādaḥ svāsthyaṁ cāvasthānaṁ ca svayaṁ bhavet |
AHS1.18.025.1+(1)c/ vaiparītyam a.yogānāṁ na cāti.mahatī vyathā || 25.1+(1) || [Note: AHS1.18.018.25.1+(1)v/ 18.25.1+(1)av manaḥ.prasādaḥ svāsthyaṁ ca 18.25.1+(1)bv avasthānaṁ svayaṁ bhavet]
AHS1.18.026a/ vamitaṁ kṣāma.tā dāhaḥ kaṇṭha.śoṣas tamo bhramaḥ |
AHS1.18.026c/ ghorā vāyv.āmayā mṛtyur jīva.śoṇita.nirgamāt || 26 ||
AHS1.18.027a/ samyag.yogena vamitaṁ kṣaṇam āśvāsya pāyayet |
AHS1.18.027c/ dhūma.trayasyānya.tamaṁ snehācāram athādiśet || 27 ||
AHS1.18.028a/ tataḥ sāyaṁ prabhāte vā kṣud.vān snātaḥ sukhāmbunā |
AHS1.18.028c/ bhuñjāno rakta.śāly.annaṁ bhajet peyādikaṁ kramam || 28 || [Note: AHS1.18.028v/ 18.28cv purāṇa.rakta.śālīnām 18.28cv bhuñjāno 'nnam apekṣeta 18.28dv a.sneha.lavaṇoṣaṇam 18.28dv peyādikam imaṁ kramam 18.28dv peyādikam imaṁ kramāt 18.28dv peyādikam amuṁ kramam]
[Page 107 ]
AHS1.18.029a/ peyāṁ vilepīm a.kṛtaṁ kṛtaṁ ca yūṣaṁ rasaṁ trīn ubhayaṁ tathaikam |
AHS1.18.029c/ krameṇa seveta naro 'nna.kālān pradhāna.madhyāvara.śuddhi.śuddhaḥ || 29 ||
AHS1.18.030a/ yathāṇur agnis tṛṇa.go.mayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa |
AHS1.18.030c/ mahān sthiraḥ sarva.pacas tathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ || 30 || [Note: AHS1.18.030v/ 18.30dv śuddhasya peyādibhir antar.agniḥ]
AHS1.18.031a/ jaghanya.madhya.pravare tu vegāś catvāra iṣṭā vamane ṣaḍ aṣṭau |
AHS1.18.031c/ daśaiva te dvi.tri.guṇā vireke prasthas tathā syād dvi.catur.guṇaś ca || 31 ||
AHS1.18.032a/ pittāvasānaṁ vamanaṁ virekād ardhaṁ kaphāntaṁ ca virekam āhuḥ |
AHS1.18.032c/ dvi.trān sa.viṭkān apanīya vegān meyaṁ vireke vamane tu pītam || 32 ||
AHS1.18.033a/ athainaṁ vāmitaṁ bhūyaḥ sneha.svedopapāditam |
AHS1.18.033c/ śleṣma.kāle gate jñātvā koṣṭhaṁ samyag virecayet || 33 ||
AHS1.18.034a/ bahu.pitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate |
AHS1.18.034c/ prabhūta.mārutaḥ krūraḥ kṛcchrāc chyāmādikair api || 34 ||
AHS1.18.035a/ kaṣāya.madhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe |
AHS1.18.035c/ snigdhoṣṇa.lavaṇair vāyāv a.pravṛttau tu pāyayet || 35 ||
AHS1.18.036a/ uṣṇāmbu svedayed asya pāṇi.tāpena codaram |
AHS1.18.036c/ utthāne 'lpe dine tasmin bhuktvānye.dyuḥ punaḥ pibet || 36 ||
AHS1.18.037a/ a.dṛḍha.sneha.koṣṭhas tu pibed ūrdhvaṁ daśāhataḥ |
AHS1.18.037c/ bhūyo 'py upaskṛta.tanuḥ sneha.svedair virecanam || 37 ||
AHS1.18.038a/ yaugikaṁ samyag ālocya smaran pūrvam atikramam |
AHS1.18.038c/ hṛt.kukṣy.a.śuddhir a.rucir utkleśaḥ śleṣma.pittayoḥ || 38 || [Note: AHS1.18.038v/ 18.38bv smaran pūrvam anukramam]
[Page 108 ]
AHS1.18.039a/ kaṇḍū.vidāhaḥ piṭikāh pīnaso vāta.viḍ.grahaḥ |
AHS1.18.039c/ a.yoga.lakṣaṇaṁ yogo vaiparītye yathoditāt || 39 || [Note: AHS1.18.039v/ 18.39av kaṇḍū.vidāhaḥ piṭikā]
AHS1.18.040a/ viṭ.pitta.kapha.vāteṣu niḥsṛteṣu kramāt sravet |
AHS1.18.040c/ niḥ.śleṣma.pittam udakaṁ śvetaṁ kṛṣṇaṁ sa.lohitam || 40 ||
AHS1.18.041a/ māṁsa.dhāvana.tulyaṁ vā medaḥ.khaṇḍābham eva vā |
AHS1.18.041c/ guda.niḥsaraṇaṁ tṛṣṇā bhramo netra.praveśanam || 41 || [Note: AHS1.18.041v/ 18.41dv śramo netra.praveśanam]
AHS1.18.042a/ bhavanty ati.viriktasya tathāti.vamanāmayāḥ |
AHS1.18.042c/ samyag.viriktam enaṁ ca vamanoktena yojayet || 42 ||
AHS1.18.043a/ dhūma.varjyena vidhinā tato vamita.vān iva |
AHS1.18.043c/ krameṇānnāni bhuñjāno bhajet prakṛti.bhojanam || 43 ||
AHS1.18.044a/ manda.vahnim a.saṁśuddham a.kṣāmaṁ doṣa.dur.balam |
AHS1.18.044c/ a.dṛṣṭa.jīrṇa.liṅgaṁ ca laṅghayet pīta.bheṣajam || 44 ||
AHS1.18.045a/ sneha.svedauṣadhotkleśa.saṅgair iti na bādhyate |
AHS1.18.045c/ saṁśodhanāsra.visrāva.sneha.yojana.laṅghanaiḥ || 45 ||
AHS1.18.046a/ yāty agnir manda.tāṁ tasmāt kramaṁ peyādim ācaret |
AHS1.18.046c/ srutālpa.pitta.śleṣmāṇaṁ madya.paṁ vāta.paittikam || 46 ||
AHS1.18.047a/ peyāṁ na pāyayet teṣāṁ tarpaṇādi.kramo hitaḥ |
AHS1.18.047c/ a.pakvaṁ vamanaṁ dośān pacyamānaṁ virecanam || 47 || [Note: AHS1.18.047v/ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo mataḥ 18.47bv tarpaṇādi.kramo mataḥ]
AHS1.18.048a/ nirhared vamanasyātaḥ pākaṁ na pratipālayet |
AHS1.18.048c/ dur.balo bahu.doṣaś ca doṣa.pākena yaḥ svayam || 48 ||
[Page 109 ]
AHS1.18.049a/ viricyate bhedanīyair bhojyais tam upapādayet |
AHS1.18.049c/ dur.balaḥ śodhitaḥ pūrvam alpa.doṣaḥ kṛśo naraḥ || 49 || [Note: AHS1.18.049v/ 18.49bv bhojyais taṁ samupācaret]
AHS1.18.050a/ a.parijñāta.koṣṭhaś ca piben mṛdv alpam auṣadham |
AHS1.18.050c/ varaṁ tad a.sakṛt.pītam anya.thā saṁśayāvaham || 50 || [Note: AHS1.18.050v/ 18.50av varaṁ tad a.sakṛt.pītaṁ 18.50bv nānya.thā saṁśayāvaham]
AHS1.18.051a/ hared bahūṁś calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ |
AHS1.18.051c/ dur.balasya mṛdu.dravyair alpān saṁśamayet tu tān || 51 ||
AHS1.18.052a/ kleśayanti ciraṁ te hi hanyur vainam a.nirhṛtāḥ |
AHS1.18.052c/ mandāgniṁ krūra.koṣṭhaṁ ca sa.kṣāra.lavaṇair ghṛtaiḥ || 52 || [Note: AHS1.18.052v/ 18.52bv hanyuś cainam a.nirhṛtāḥ]
AHS1.18.053a/ sandhukṣitāgniṁ vijita.kapha.vātaṁ ca śodhayet |
AHS1.18.053c/ rūkṣa.bahv.anila.krūra.koṣṭha.vyāyāma.śīlinām || 53 ||
AHS1.18.054a/ dīptāgnīnāṁ ca bhaiṣajyam a.virecyaiva jīryati |
AHS1.18.054c/ tebhyo vastiṁ purā dadyāt tataḥ snigdhaṁ virecanam || 54 || [Note: AHS1.18.054v/ 18.54cv tebhyo vastiṁ puro dadyāt]
AHS1.18.055a/ śakṛn nirhṛtya vā kiñ.cit tīkṣṇābhiḥ phala.vartibhiḥ |
AHS1.18.055c/ pravṛttaṁ hi malaṁ snigdho vireko nirharet sukham || 55 ||
AHS1.18.056a/ viṣābhighāta.piṭikā.kuṣṭha.śopha.visarpiṇaḥ |
AHS1.18.056c/ kāmalā.pāṇḍu.mehārtān nāti.snigdhān viśodhayet || 56 || [Note: AHS1.18.056v/ 18.56dv nāti.snigdhān virecayet ]
AHS1.18.057a/ sarvān sneha.virekaiś ca rūkṣais tu sneha.bhāvitān |
AHS1.18.057c/ karmaṇāṁ vamanādīnāṁ punar apy antare 'ntare || 57 || [Note: AHS1.18.057v/ 18.57bv rūkṣaiś ca sneha.bhāvitān]
AHS1.18.058a/ sneha.svedau prayuñjīta sneham ante balāya ca |
AHS1.18.058c/ malo hi dehād utkleśya hriyate vāsaso yathā || 58 ||
[Page 110 ]
AHS1.18.059a/ sneha.svedais tathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanair malaḥ |
AHS1.18.059c/ sneha.svedāv an.abhyasya kuryāt saṁśodhanaṁ tu yaḥ || 59 || [Note: AHS1.18.059v/ 18.59av sneha.svedais tathotkleśya 18.59bv hriyate śodhanair malaḥ]
AHS1.18.059ū̆ab/ dāru śuṣkam ivān.āme śarīraṁ tasya dīryate || 59ū̆ab ||
AHS1.18.060ū̆a/ buddhi.prasādaṁ balam indriyāṇāṁ dhātu.sthira.tvaṁ jvalanasya dīptim |
AHS1.18.060ū̆c/ cirāc ca pākaṁ vayasaḥ karoti saṁśodhanaṁ samyag.upāsyamānam || 60ū̆ || [Note: AHS1.18.060ū̆v/ 18.60ū̆av buddheḥ prasādaṁ balam indriyāṇāṁ 18.60ū̆bv dhātoḥ sthira.tvaṁ jvalanasya dīptim]

1.19. Chapter 19 :: Athabastividhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 125-134]
AHS1.19.001a/ vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā vastir iṣyate |
AHS1.19.001c/ upakramāṇāṁ sarveṣāṁ so 'graṇīs tri.vidhas tu saḥ || 1 || [Note: AHS1.19.001v/ 19.1dv so 'graṇīs tri.vidhaś ca saḥ]
AHS1.19.002a/ nirūho 'nvāsanaṁ vastir uttaras tena sādhayet |
AHS1.19.002c/ gulmānāha.khuḍa.plīha.śuddhātīsāra.śūlinaḥ || 2 ||
AHS1.19.003a/ jīrṇa.jvara.pratiśyāya.śukrānila.mala.grahān |
AHS1.19.003c/ vardhmāśmarī.rajo.nāśān dāruṇāṁś cānilāmayān || 3 ||
AHS1.19.004a/ an.āsthāpyās tv ati.snigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṁ kṛśaḥ |
AHS1.19.004c/ āmātīsārī vami.mān saṁśuddho datta.nāvanaḥ || 4 ||
AHS1.19.005a/ śvāsa.kāsa.prasekārśo.hidhmādhmānālpa.vahnayaḥ |
AHS1.19.005c/ śūna.pāyuḥ kṛtāhāro baddha.cchidrodakodarī || 5 || [Note: AHS1.19.005v/ 19.5dv baddha.cchidra.dakodarī]
AHS1.19.006a/ kuṣṭhī ca madhu.mehī ca māsān sapta ca garbhiṇī |
AHS1.19.006c/ āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣād ati.vahnayaḥ || 6 ||
AHS1.19.007a/ rūkṣāḥ kevala.vātārtā nānuvāsyās ta eva ca |
AHS1.19.007c/ ye 'n.āsthāpyās tathā pāṇḍu.kāmalā.meha.pīnasāḥ || 7 ||
[Page 111 ]
AHS1.19.008a/ nir.anna.plīha.viḍ.bhedi.guru.koṣṭha.kaphodarāḥ |
AHS1.19.008c/ abhiṣyandi.bhṛśa.sthūla.kṛmi.koṣṭhāḍhya.mārutāḥ || 8 || [Note: AHS1.19.008v/ 19.8bv .guru.koṣṭhaḥ kaphodarī 19.8cv abhiṣyandi.kṛśa.sthūla.]
AHS1.19.009a/ pīte viṣe gare 'pacyāṁ ślīpadī gala.gaṇḍa.vān |
AHS1.19.009c/ tayos tu netraṁ hemādi.dhātu.dārv.asthi.veṇu.jam || 9 ||
AHS1.19.010a/ go.pucchākāram a.cchidraṁ ślakṣṇarju guṭikā.mukham |
AHS1.19.010c/ ūne 'bde pañca pūrṇe 'sminn ā.saptabhyo 'ṅgulāni ṣaṭ || 10 ||
AHS1.19.011a/ saptame sapta tāny aṣṭau dvā.daśe ṣo.ḍaśe nava |
AHS1.19.011c/ dvā.daśaiva paraṁ viṁśād vīkṣya varṣāntareṣu ca || 11 ||
AHS1.19.012a/ vayo.bala.śarīrāṇi pramāṇam abhivardhayet |
AHS1.19.012c/ svāṅguṣṭhena samaṁ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā || 12 ||
AHS1.19.013a/ pūrṇe 'bde 'ṅgulam ādāya tad.ardhārdha.pravardhitam |
AHS1.19.013c/ try.aṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ mūle 'gre vahate tu yat || 13 ||
AHS1.19.014a/ mudgaṁ māṣaṁ kalāyaṁ ca klinnaṁ karkandhukaṁ kramāt |
AHS1.19.014c/ mūla.cchidra.pramāṇena prānte ghaṭita.karṇikam || 14 ||
AHS1.19.015a/ vartyāgre pihitaṁ mūle yathā.svaṁ dvy.aṅgulāntaram |
AHS1.19.015c/ karṇikā.dvitayaṁ netre kuryāt tatra ca yojayet || 15 || [Note: AHS1.19.015v/ 19.15bv yathā.svaṁ dvy.aṅgulāntare 19.15dv kuryāt tatra prayojayet 19.15dv kuryāt tatra tu yojayet]
AHS1.19.016a/ ajāvi.mahiṣādīnāṁ vastiṁ su.mṛditaṁ dṛḍham |
AHS1.19.016c/ kaṣāya.raktaṁ niś.chidra.granthi.gandha.siraṁ tanum || 16 || [Note: AHS1.19.016v/ 19.16av go.'jāvi.mahiṣādīnāṁ]
AHS1.19.017a/ grathitaṁ sādhu sūtreṇa sukha.saṁsthāpya.bheṣajam |
AHS1.19.017c/ vasty.a.bhāve 'ṅka.pādaṁ vā nyased vāso 'tha.vā ghanam || 17 || [Note: AHS1.19.017v/ 19.17av granthitaṁ sādhu sūtreṇa]
[Page 112 ]
AHS1.19.018a/ nirūha.mātrā prathame prakuñco vatsare param |
AHS1.19.018c/ prakuñca.vṛddhiḥ praty.abdaṁ yāvat ṣaṭ prasṛtās tataḥ || 18 || [Note: AHS1.19.018v/ 19.18bv prakuñco vatsarāt param]
AHS1.19.019a/ prasṛtaṁ vardhayed ūrdhvaṁ dvā.daśāṣṭā.daśasya tu |
AHS1.19.019c/ ā.saptater idaṁ mānaṁ daśaiva prasṛtāḥ param || 19 || [Note: AHS1.19.019v/ 19.19bv dvā.daśāṣṭā.daśasya ca]
AHS1.19.020a/ yathā.yathaṁ nirūhasya pādo mātrānuvāsane |
AHS1.19.020c/ āsthāpyaṁ snehitaṁ svinnaṁ śuddhaṁ labdha.balaṁ punaḥ || 20 ||
AHS1.19.021a/ anvāsanārhaṁ vijñāya pūrvam evānuvāsayet |
AHS1.19.021c/ śīte vasante ca divā rātrau ke.cit tato 'nya.dā || 21 || [Note: AHS1.19.021v/ 19.21dv rātrau ke.cit tato 'nya.thā]
AHS1.19.022a/ abhyakta.snātam ucitāt pāda.hīnaṁ hitaṁ laghu |
AHS1.19.022c/ a.snigdha.rūkṣam aśitaṁ sānu.pānaṁ dravādi ca || 22 || [Note: AHS1.19.022v/ 19.22dv sānu.pānaṁ dravādi vā]
AHS1.19.023a/ kṛta.caṅkramaṇaṁ mukta.viṇ.mūtraṁ śayane sukhe |
AHS1.19.023c/ nāty.ucchrite na coc.chīrṣe saṁviṣṭaṁ vāma.pārśvataḥ || 23 ||
AHS1.19.024a/ saṅkocya dakṣiṇaṁ sakthi prasārya ca tato 'param |
AHS1.19.024c/ athāsya netraṁ praṇayet snigdhe snigdha.mukhaṁ gude || 24 || [Note: AHS1.19.024v/ 19.24dv snigdhaṁ snigdha.mukhe gude]
AHS1.19.025a/ ucchvāsya vaster vadane baddhe hastam a.kampayan |
AHS1.19.025c/ pṛṣṭha.vaṁśaṁ prati tato nāti.druta.vilambitam || 25 ||
AHS1.19.026a/ nāti.vegaṁ na vā mandaṁ sakṛd eva prapīḍayet |
AHS1.19.026c/ sāvaśeṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati || 26 || [Note: AHS1.19.026v/ 19.26cv sāvaśeṣaṁ prakurvīta]
AHS1.19.027a/ datte tūttāna.dehasya pāṇinā tāḍayet sphijau |
AHS1.19.027c/ tat.pārṣṇibhyāṁ tathā śayyāṁ pādataś ca trir utkṣipet || 27 ||
[Page 113 ]
AHS1.19.028a/ tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike |
AHS1.19.028c/ āhanyān muṣṭināṅgaṁ ca snehenābhyajya mardayet || 28 ||
AHS1.19.029a/ vedanārtam iti sneho na hi śīghraṁ nivartate |
AHS1.19.029c/ yojyaḥ śīghraṁ nivṛtte 'nyaḥ sneho '.tiṣṭhann a.kārya.kṛt || 29 ||
AHS1.19.030a/ dīptāgniṁ tv āgata.snehaṁ sāyāhne bhojayel laghu |
AHS1.19.030c/ nivṛtti.kālaḥ paramas trayo yāmas tataḥ param || 30 ||
AHS1.19.031a/ aho.rātram upekṣeta parataḥ phala.vartibhiḥ |
AHS1.19.031c/ tīkṣṇair vā vastibhiḥ kuryād yatnaṁ sneha.nivṛttaye || 31 ||
AHS1.19.032a/ ati.raukṣyād an.āgacchan na cej jāḍyādi.doṣa.kṛt |
AHS1.19.032c/ upekṣetaiva hi tato 'dhyuṣitaś ca niśāṁ pibet || 32 ||
AHS1.19.033a/ prātar nāgara.dhānyāmbhaḥ koṣṇaṁ kevalam eva vā |
AHS1.19.033c/ anvāsayet tṛtīye 'hni pañcame vā punaś ca tam || 33 ||
AHS1.19.034a/ yathā vā sneha.paktiḥ syād ato 'ty.ulbaṇa.mārutān |
AHS1.19.034c/ vyāyāma.nityān dīptāgnīn rūkṣāṁś ca prati.vāsaram || 34 ||
AHS1.19.034+1a/ ādhmāna.saṅkoca.purīṣa.bandha.kṣīṇendriya.tvā.ruci.bhaṅga.śūlāḥ |
AHS1.19.034+1c/ pāṅgulya.śākhāśrita.vāta.bhagna.bandhāś ca sādhyā hy anuvāsanena || 34+1 || [Note: AHS1.19.034+1v/ 19.34+1dv .vātāś ca sādhyā hy anuvāsanena]
AHS1.19.035a/ iti snehais tri.caturaiḥ snigdhe sroto.viśuddhaye |
AHS1.19.035c/ nirūhaṁ śodhanaṁ yuñjyād a.snigdhe snehanaṁ tanoḥ || 35 ||
AHS1.19.036a/ pañcame 'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe |
AHS1.19.036c/ madhyāhne kiñ.cid.āvṛtte prayukte bali.maṅgale || 36 ||
[Page 114 ]
AHS1.19.037a/ abhyakta.sveditotsṛṣṭa.malaṁ nāti.bubhukṣitam |
AHS1.19.037c/ avekṣya puruṣaṁ doṣa.bheṣajādīni cādarāt || 37 || [Note: AHS1.19.037v/ 19.37cv avetya puruṣaṁ doṣa.]
AHS1.19.038a/ vastiṁ prakalpayed vaidyas tad.vidyair bahubhiḥ saha |
AHS1.19.038c/ kvāthayed viṁśati.palaṁ dravyasyāṣṭau phalāni ca || 38 || [Note: AHS1.19.038v/ 19.38bv tad.vedyair bahubhiḥ saha 19.38bv tad.vidhair bahubhiḥ saha]
AHS1.19.039a/ tataḥ kvāthāc caturthāṁśaṁ snehaṁ vāte prakalpayet |
AHS1.19.039c/ pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṁśam aṣṭamāṁśaṁ kaphe 'dhike || 39 || [Note: AHS1.19.039v/ 19.39bv snehaṁ vāte 'nu kalpayet 19.39bv snehaṁ vāte tu kalpayet]
AHS1.19.040a/ sarva.tra cāṣṭamaṁ bhāgaṁ kalkād bhavati vā yathā |
AHS1.19.040c/ nāty.accha.sāndra.tā vasteḥ pala.mātraṁ guḍasya ca || 40 ||
AHS1.19.041a/ madhu.paṭv.ādi.śeṣaṁ ca yuktyā sarvaṁ tad ekataḥ |
AHS1.19.041c/ uṣṇāmbu.kumbhī.bāṣpeṇa taptaṁ khaja.samāhatam || 41 ||
AHS1.19.042a/ prakṣipya vastau praṇayet pāyau nāty.uṣṇa.śītalam |
AHS1.19.042c/ nāti.snigdhaṁ na vā rūkṣaṁ nāti.tīkṣṇaṁ na vā mṛdu || 42 ||
AHS1.19.043a/ nāty.accha.sāndraṁ nonāti.mātraṁ nā.paṭu nāti ca |
AHS1.19.043c/ lavaṇaṁ tad.vad amlaṁ ca paṭhanty anye tu tad.vidaḥ || 43 || [Note: AHS1.19.043v/ 19.43dv vadanty anye tu tad.vidaḥ ]
AHS1.19.044a/ mātrāṁ tri.palikāṁ kuryāt sneha.mākṣikayoḥ pṛthak |
AHS1.19.044c/ karṣārdhaṁ māṇimanthasya svasthe kalka.pala.dvayam || 44 ||
AHS1.19.045a/ sarva.dravāṇāṁ śeṣāṇāṁ palāni daśa kalpayet |
AHS1.19.045c/ mākṣikaṁ lavaṇaṁ snehaṁ kalkaṁ kvātham iti kramāt || 45 ||
AHS1.19.046a/ āvapeta nirūhāṇām eṣa saṁyojane vidhiḥ |
AHS1.19.046c/ uttāno datta.mātre tu nirūhe tan.manā bhavet || 46 ||
[Page 115 ]
AHS1.19.047a/ kṛtopadhānaḥ sañjāta.vegaś cotkaṭakaḥ sṛjet |
AHS1.19.047c/ āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param || 47 || [Note: AHS1.19.047v/ 19.47bv .vegaś cotkaṭukaḥ sṛjet 19.47bv .vegaś cotkuṭakaḥ sṛjet 19.47dv muhūrto mṛtyave paraḥ]
AHS1.19.048a/ tatrānulomikaṁ sneha.kṣāra.mūtrāmla.kalpitam |
AHS1.19.048c/ tvaritaṁ snigdha.tīkṣṇoṣṇaṁ vastim anyaṁ prapīḍayet || 48 || [Note: AHS1.19.048v/ 19.48av tatrānulomika.sneha.]
AHS1.19.049a/ vidadyāt phala.vartiṁ vā svedanottrāsanādi ca |
AHS1.19.049c/ svayam eva nivṛtte tu dvitīyo vastir iṣyate || 49 || [Note: AHS1.19.049v/ 19.49bv svedanotrāsanādi vā]
AHS1.19.050a/ tṛtīyo 'pi caturtho 'pi yāvad vā su.nirūḍha.tā |
AHS1.19.050c/ virikta.vac ca yogādīn vidyād yoge tu bhojayet || 50 || [Note: AHS1.19.050v/ 19.50bv yāvad vā su.nirūha.tā 19.50dv vidyād yoge tu yojayet]
AHS1.19.051a/ koṣṇena vāriṇā snātaṁ tanu.dhanva.rasaudanam |
AHS1.19.051c/ vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalair malaiḥ || 51 || [Note: AHS1.19.051v/ 19.51av koṣṇena vāriṇā snānaṁ 19.51cv vikārā ye nirūhasya]
AHS1.19.052a/ te sukhoṣṇāmbu.siktasya yānti bhukta.vataḥ śamam |
AHS1.19.052c/ atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet || 52 ||
AHS1.19.053a/ samyag.dhīnāti.yogāś ca tasya syuḥ sneha.pīta.vat |
AHS1.19.053c/ kiñ.cit.kālaṁ sthito yaś ca sa.purīṣo nivartate || 53 || [Note: AHS1.19.053v/ 19.53cv kiñ.cit.kālaṁ sthito yasya]
AHS1.19.054a/ sānulomānilaḥ snehas tat siddham anuvāsanam |
AHS1.19.054c/ ekaṁ trīn vā balāse tu sneha.vastīn prakalpayet || 54 || [Note: AHS1.19.054v/ 19.54dv sneha.vastīn prayojayet]
AHS1.19.055a/ pañca vā sapta vā pitte navaikā.daśa vānile |
AHS1.19.055c/ punas tato 'py a.yugmāṁs tu punar āsthāpanaṁ tataḥ || 55 ||
AHS1.19.056a/ kapha.pittānileṣv annaṁ yūṣa.kṣīra.rasaiḥ kramāt |
AHS1.19.056c/ vāta.ghnauṣadha.niḥkvātha.trivṛtā.saindhavair yutaḥ || 56 ||
[Page 116 ]
AHS1.19.057a/ vastir eko 'nile snigdhaḥ svādv.amloṣṇo rasānvitaḥ |
AHS1.19.057c/ nyagrodhādi.gaṇa.kvātha.padmakādi.sitā.yutau || 57 || [Note: AHS1.19.057v/ 19.57bv svādv.amloṣṇa.rasānvitaḥ]
AHS1.19.058a/ pitte svādu.himau sājya.kṣīrekṣu.rasa.mākṣikau |
AHS1.19.058c/ āragvadhādi.niḥkvātha.vatsakādi.yutās trayaḥ || 58 ||
AHS1.19.059a/ rūkṣāḥ sa.kṣaudra.go.mūtrās tīkṣṇoṣṇa.kaṭukāḥ kaphe |
AHS1.19.059c/ trayas te sannipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt || 59 || [Note: AHS1.19.059v/ 19.59cv trayaś ca sannipāte 'pi]
AHS1.19.060a/ tribhyaḥ paraṁ vastim ato necchanty anye cikitsakāḥ |
AHS1.19.060c/ na hi doṣaś caturtho 'sti punar dīyeta yaṁ prati || 60 || [Note: AHS1.19.060v/ 19.60av nācārya.carakasyāto 19.60bv vastis tribhyaḥ paraṁ mataḥ]
AHS1.19.061a/ utkleśanaṁ śuddhi.karaṁ doṣāṇāṁ śamanaṁ kramāt |
AHS1.19.061c/ tri.dhaiva kalpayed vastim ity anye 'pi pracakṣate || 61 || [Note: AHS1.19.061v/ 19.61cv tri.dhaivaṁ kalpayed vastim]
AHS1.19.062a/ doṣauṣadhādi.balataḥ sarvam etat pramāṇayet |
AHS1.19.062c/ samyaṅ.nirūḍha.liṅgaṁ tu nā.sambhāvya nivartayet || 62 ||
AHS1.19.063a/ prāk sneha ekaḥ pañcānte dvā.daśāsthāpanāni ca |
AHS1.19.063c/ sānvāsanāni karmaivaṁ vastayas triṁśad īritāḥ || 63 ||
AHS1.19.064a/ kālaḥ pañca.daśaiko 'tra prāk sneho 'nte trayas tathā |
AHS1.19.064c/ ṣaṭ pañca.vasty.antaritā yogo 'ṣṭau vastayo 'tra tu || 64 ||
AHS1.19.065a/ trayo nirūhāḥ snehāś ca snehāv ādy.antayor ubhau |
AHS1.19.065c/ sneha.vastiṁ nirūhaṁ vā naikam evātiśīlayet || 65 ||
AHS1.19.066a/ utkleśāgni.vadhau snehān nirūhān maruto bhayam |
AHS1.19.066c/ tasmān nirūḍhaḥ snehyaḥ syān nirūhyaś cānuvāsitaḥ || 66 ||
[Page 117 ]
AHS1.19.067a/ sneha.śodhana.yuktyaivaṁ vasti.karma tri.doṣa.jit |
AHS1.19.067c/ hrasvayā sneha.pānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ || 67 ||
AHS1.19.068a/ mātrā.vastiḥ smṛtaḥ snehaḥ śīlanīyaḥ sadā ca saḥ |
AHS1.19.068c/ bāla.vṛddhādhva.bhāra.strī.vyāyāmāsakta.cintakaiḥ || 68 || [Note: AHS1.19.068v/ 19.68cv bāla.vṛddhādhva.bhāṣya.strī.]
AHS1.19.069a/ vāta.bhagnā.balālpāgni.nṛpeśvara.sukhātmabhiḥ |
AHS1.19.069c/ doṣa.ghno niṣ.parīhāro balyaḥ sṛṣṭa.malaḥ sukhaḥ || 69 || [Note: AHS1.19.069v/ 19.69bv .nṛpaiśvarya.sukhātmabhiḥ]
AHS1.19.070a/ vastau rogeṣu nārīṇāṁ yoni.garbhāśayeṣu ca |
AHS1.19.070c/ dvi.trāsthāpana.śuddhebhyo vidadhyād vastim uttaram || 70 ||
AHS1.19.071a/ āturāṅgula.mānena tan.netraṁ dvā.daśāṅgulam |
AHS1.19.071c/ vṛttaṁ go.puccha.van mūla.madyayoḥ kṛta.karṇikam || 71 ||
AHS1.19.072a/ siddhārthaka.praveśāgraṁ ślakṣṇaṁ hemādi.sambhavam |
AHS1.19.072c/ kundāśvamāra.sumanaḥ.puṣpa.vṛntopamaṁ dṛḍham || 72 ||
AHS1.19.073a/ tasya vastir mṛdu.laghur mātrā śuktir vikalpya vā |
AHS1.19.073c/ atha snātāśītasyāsya sneha.vasti.vidhānataḥ || 73 || [Note: AHS1.19.073v/ 19.73bv mātrā śuktir vikalpya ca 19.73bv mātrā śuktiḥ prakalpya vā]
AHS1.19.074a/ ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānu.same mṛdau |
AHS1.19.074c/ hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ sroto.viśuddhaye || 74 ||
AHS1.19.075a/ sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayet tayā śuddhe anu.sevani |
AHS1.19.075c/ ā.mehanāntaṁ netraṁ ca niṣ.kampaṁ guda.vat tataḥ || 75 || [Note: AHS1.19.075v/ 19.75bv tayā śuddhe anu.sevanīm]
AHS1.19.076a/ pīḍite 'ntar.gate snehe sneha.vasti.kramo hitaḥ |
AHS1.19.076c/ vastīn anena vidhinā dadyāt trīṁś caturo 'pi vā || 76 || [Note: AHS1.19.076v/ 19.76av pīḍite 'nugate snehe]
[Page 118 ]
AHS1.19.077a/ anuvāsana.vac cheṣaṁ sarvam evāsya cintayet |
AHS1.19.077c/ strīṇām ārtava.kāle tu yonir gṛhṇāty apāvṛteḥ || 77 ||
AHS1.19.078a/ vidadhīta tadā tasmād an.ṛtāv api cātyaye |
AHS1.19.078c/ yoni.vibhraṁśa.śūleṣu yoni.vyāpady asṛg.dare || 78 ||
AHS1.19.079a/ netraṁ daśāṅgulaṁ mudga.praveśaṁ catur.aṅgulam |
AHS1.19.079c/ apatya.mārge yojyaṁ syād dvy.aṅgulaṁ mūtra.vartmani || 79 ||
AHS1.19.080a/ mūtra.kṛcchra.vikāreṣu bālānāṁ tv ekam aṅgulam |
AHS1.19.080c/ prakuñco madhyamā mātrā bālānāṁ śuktir eva tu || 80 ||
AHS1.19.081a/ uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī |
AHS1.19.081c/ ūrdhva.jānvās tri.caturān aho.rātreṇa yojayet || 81 ||
AHS1.19.082a/ vastīṁs tri.rātram evaṁ ca sneha.mātrāṁ vivardhayan |
AHS1.19.082c/ try.aham eva ca viśramya praṇidadhyāt punas try.aham || 82 || [Note: AHS1.19.082v/ 19.82bv sneha.mātrāṁ vivardhayet]
AHS1.19.083a/ pakṣād vireko vamite tataḥ pakṣān nirūhaṇam |
AHS1.19.083c/ sadyo nirūḍhaś cānvāsyaḥ sapta.rātrād virecitaḥ || 83 ||
AHS1.19.084a/ yathā kusumbhādi.yutāt toyād rāgaṁ haret paṭaḥ |
AHS1.19.084c/ tathā dravī.kṛtād dehād vastir nirharate malān || 84 ||
AHS1.19.085a/ śākhā.gatāḥ koṣṭha.gatāś ca rogā marmordhva.sarvāvayavāṅga.jāś ca |
AHS1.19.085c/ ye santi teṣāṁ na tu kaś.cid anyo vāyoḥ paraṁ janmani hetur asti || 85 || [Note: AHS1.19.085v/ 19.85cv ye santi teṣāṁ na hi kaś.cid anyo]
AHS1.19.086a/ viṭ.śleṣma.pittādi.maloccayānāṁ vikṣepa.saṁhāra.karaḥ sa yasmāt |
AHS1.19.086c/ tasyāti.vṛddhasya śamāya nānyad vaster vinā bheṣajam asti kiñ.cit || 86 || [Note: AHS1.19.086v/ 19.86av viṭ.śleṣma.pittādi.malācayānāṁ 19.86av viṭ.śleṣma.pittādi.malāśayānā 19.86av viṇ.mūtra.pittādi.malāśayānāṁ 19.86bv vikṣepa.saṁhāra.karo hi vāyuḥ 19.86dv vasteḥ samaṁ bheṣajam asti yasmāt]
[Page 119 ]
AHS1.19.087a/ tasmāc cikitsārdha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsāpi ca vastir ekaiḥ |
AHS1.19.087c/ tathā nijāgantu.vikāra.kāri.raktauṣadha.tvena sirā.vyadho 'pi || 87 || [Note: AHS1.19.087v/ 19.87av tasmāc cikitsārdham iti pradiṣṭaḥ 19.87bv kṛtsnā cikitsāpi ca vastir eke]

1.20. Chapter 20 :: Athanasyavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 134-138]
AHS1.20.001a/ ūrdhva.jatru.vikāreṣu viśeṣān nasyam iṣyate |
AHS1.20.001c/ nāsā hi śiraso dvāraṁ tena tad vyāpya hanti tān || 1 ||
AHS1.20.002a/ virecanaṁ bṛṁhaṇaṁ ca śamanaṁ ca tri.dhāpi tat |
AHS1.20.002c/ virecanaṁ śiraḥ.śūla.jāḍya.syanda.galāmaye || 2 || [Note: AHS1.20.002v/ 20.2bv śamanaṁ ca tri.dhā bhavet ]
AHS1.20.002.1+1/ marśa.dhmānāvapīḍākhyais tat punaḥ ṣaḍ.vidhaṁ smṛtam || 2.1+1 || [Note: AHS1.20.002.1+1v/ 20.2.1+1av marśa.dhmānāvapīḍākhyāt]
AHS1.20.003a/ śopha.gaṇḍa.kṛmi.granthi.kuṣṭhāpasmāra.pīnase |
AHS1.20.003c/ bṛṁhaṇaṁ vāta.je śūle sūryāvarte svara.kṣaye || 3 ||
AHS1.20.003.1+1/ snehena tīkṣṇaiḥ siddhena kalka.kvāthādibhiś ca tat || 3.1+1 ||
AHS1.20.004a/ nāsāsya.śoṣe vāk.saṅge kṛcchra.bodhe 'va.bāhuke |
AHS1.20.004c/ śamanaṁ nīlikā.vyaṅga.keśa.doṣākṣi.rājiṣu || 4 || [Note: AHS1.20.004v/ 20.4dv .keśa.doṣākṣi.rogiṣu 20.4dv .keśa.doṣākṣi.roga.jit]
AHS1.20.005a/ yathā.svaṁ yaugikaiḥ snehair yathā.svaṁ ca prasādhitaiḥ |
AHS1.20.005c/ kalka.kvāthādibhiś cādyaṁ madhu.paṭv.āsavair api || 5 ||
AHS1.20.006a/ bṛṁhaṇaṁ dhanva.māṁsottha.rasāsṛk.khapurair api |
AHS1.20.006c/ śamanaṁ yojayet pūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā || 6 || [Note: AHS1.20.006v/ 20.6dv kṣīreṇa salilena ca 20.6dv kṣīreṇa ca jalena ca]
AHS1.20.007a/ marśaś ca pratimarśaś ca dvi.dhā sneho 'tra mātrayā |
AHS1.20.007c/ kalkādyair avapīḍas tu sa tīkṣṇair mūrdha.recanaḥ || 7 || [Note: AHS1.20.007v/ 20.7dv tīkṣṇair mūrdha.virecanaḥ]
[Page 120 ]
AHS1.20.008a/ dhmānaṁ virecanaś cūrṇo yuñjyāt taṁ mukha.vāyunā |
AHS1.20.008c/ ṣaḍ.aṅgula.dvi.mukhayā nāḍyā bheṣaja.garbhayā || 8 || [Note: AHS1.20.008v/ 20.8av dhmānaṁ virecanaiś cūrṇair 20.8dv nāḍyā bhaiṣajya.garbhayā]
AHS1.20.009a/ sa hi bhūri.taraṁ doṣaṁ cūrṇa.tvād apakarṣati |
AHS1.20.009c/ pradeśiny.aṅgulī.parva.dvayān magna.samuddhṛtāt || 9 ||
AHS1.20.010a/ yāvat pataty asau bindur daśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te |
AHS1.20.010c/ marśasyotkṛṣṭa.madhyonā mātrās tā eva ca kramāt || 10 ||
AHS1.20.011a/ bindu.dvayonāḥ kalkāder yojayen na tu nāvanam |
AHS1.20.011c/ toya.madya.gara.sneha.pītānāṁ pātum icchatām || 11 ||
AHS1.20.012a/ bhukta.bhakta.śiraḥ.snāta.snātu.kāma.srutāsṛjām |
AHS1.20.012c/ nava.pīnasa.vegārta.sūtikā.śvāsa.kāsinām || 12 || [Note: AHS1.20.012v/ 20.12av bhuktābhyakta.śiraḥ.snāta.]
AHS1.20.013a/ śuddhānāṁ datta.vastīnāṁ tathān.ārtava.dur.dine |
AHS1.20.013c/ anya.trātyayikād vyādher atha nasyaṁ prayojayet || 13 ||
AHS1.20.014a/ prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyan.niśoś cale |
AHS1.20.014c/ svastha.vṛtte tu pūrvāhṇe śarat.kāla.vasantayoḥ || 14 ||
AHS1.20.015a/ śīte madhyan.dine grīṣme sāyaṁ varṣāsu sātape |
AHS1.20.015c/ vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake || 15 ||
AHS1.20.016a/ manyā.stambhe svara.bhraṁśe sāyaṁ prātar dine dine |
AHS1.20.016c/ ekāhāntaram anya.tra saptāhaṁ ca tad ācaret || 16 ||
AHS1.20.017a/ snigdha.svinnottamāṅgasya prāk.kṛtāvaśyakasya ca |
AHS1.20.017c/ nivāta.śayana.sthasya jatrūrdhvaṁ svedayet punaḥ || 17 ||
[Page 121 ]
AHS1.20.018a/ athottānarju.dehasya pāṇi.pāde prasārite |
AHS1.20.018c/ kiñ.cid.unnata.pādasya kiñ.cin mūrdhani nāmite || 18 ||
AHS1.20.019a/ nāsā.puṭaṁ pidhāyaikaṁ paryāyeṇa niṣecayet |
AHS1.20.019c/ uṣṇāmbu.taptaṁ bhaiṣajyaṁ praṇāḍyā picunātha.vā || 19 || [Note: AHS1.20.019v/ 20.19dv praṇālyā picunātha.vā]
AHS1.20.020a/ datte pāda.tala.skandha.hasta.karṇādi mardayet |
AHS1.20.020c/ śanair ucchidya niṣṭhīvet pārśvayor ubhayos tataḥ || 20 || [Note: AHS1.20.020v/ 20.20cv śanair ucchindya niṣṭhīvet]
AHS1.20.021a/ ā.bheṣaja.kṣayād evaṁ dvis trir vā nasyam ācaret |
AHS1.20.021c/ mūrchāyāṁ śīta.toyena siñcet pariharan śiraḥ || 21 ||
AHS1.20.022a/ snehaṁ virecanasyānte dadyād doṣādy.apekṣayā |
AHS1.20.022c/ nasyānte vāk.śataṁ tiṣṭhed uttāno dhārayet tataḥ || 22 || [Note: AHS1.20.022v/ 20.22av snehaṁ recana.nasyānte]
AHS1.20.023a/ dhūmaṁ pītvā kavoṣṇāmbu.kavaḍān kaṇṭha.śuddhaye |
AHS1.20.023c/ samyak.snigdhe sukhocchvāsa.svapna.bodhākṣa.pāṭavam || 23 ||
AHS1.20.024a/ rūkṣe 'kṣi.stabdha.tā śoṣo nāsāsye mūrdha.śūnya.tā |
AHS1.20.024c/ snigdhe 'ti kaṇḍū.guru.tā.prasekā.ruci.pīnasāḥ || 24 || [Note: AHS1.20.024v/ 20.24cv snigdhe 'ti kaṇḍūr guru.tā 20.24dv prasekā.ruci.pīnasāḥ]
AHS1.20.025a/ su.virikte 'kṣi.laghu.tā.vaktra.svara.viśuddhayaḥ |
AHS1.20.025c/ dur.virikte gadodrekaḥ kṣāma.tāti.virecite || 25 ||
AHS1.20.026a/ pratimarśaḥ kṣata.kṣāma.bāla.vṛddha.sukhātmasu |
AHS1.20.026c/ prayojyo '.kāla.varṣe 'pi na tv iṣṭo duṣṭa.pīnase || 26 ||
AHS1.20.027a/ madya.pīte '.bala.śrotre kṛmi.dūṣita.mūrdhani |
AHS1.20.027c/ utkṛṣṭotkliṣṭa.doṣe ca hīna.mātra.tayā hi saḥ || 27 || [Note: AHS1.20.027v/ 20.27dv hīna.māna.tayā hi saḥ]
[Page 122 ]
AHS1.20.028a/ niśāhar.bhukta.vāntāhaḥ.svapnādhva.śrama.retasām |
AHS1.20.028c/ śiro.'bhyañjana.gaṇḍūṣa.prasrāvāñjana.varcasām || 28 ||
AHS1.20.029a/ danta.kāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvi.bindukaḥ |
AHS1.20.029c/ pañcasu srotasāṁ śuddhiḥ klama.nāśas triṣu kramāt || 29 ||
AHS1.20.030a/ dṛg.balaṁ pañcasu tato danta.dārḍhyaṁ maruc.chamaḥ |
AHS1.20.030c/ na nasyam ūna.saptābde nātītāśīti.vatsare || 30 ||
AHS1.20.031a/ na conāṣṭā.daśe dhūmaḥ kavaḍo nona.pañcame |
AHS1.20.031c/ na śuddhir ūna.daśame na cātikrānta.saptatau || 31 || [Note: AHS1.20.031v/ 20.31bv kavaḍo nyūna.pañcame]
AHS1.20.032a/ ā.janma.maraṇaṁ śastaḥ pratimarśas tu vasti.vat |
AHS1.20.032c/ marśa.vac ca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt || 32 ||
AHS1.20.033a/ na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśa.vad bhayam |
AHS1.20.033c/ tailam eva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate || 33 || [Note: AHS1.20.033v/ 20.33cv tailam eva ca nasyārthaṁ]
AHS1.20.034a/ śirasaḥ śleṣma.dhāma.tvāt snehāḥ svasthasya netare |
AHS1.20.034c/ āśu.kṛc.cira.kāri.tvaṁ guṇotkarṣāpakṛṣṭa.tā || 34 || [Note: AHS1.20.034v/ 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakṛṣṭa.tā 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakarṣa.tā 20.34dv guṇotkarṣāpakarṣa.tā]
AHS1.20.035a/ marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhaved yadi |
AHS1.20.035c/ ko marśaṁ sa.parīhāraṁ sāpadaṁ ca bhajet tataḥ || 35 || [Note: AHS1.20.035v/ 20.35dv sāpadaṁ ca vadet tataḥ]
AHS1.20.036a/ accha.pāna.vicārākhyau kuṭī.vātātapa.sthitī |
AHS1.20.036c/ anvāsa.mātrā.vastī ca tad.vad eva vinirdiśet || 36 || [Note: AHS1.20.036v/ 20.36dv tad.vad eva ca nirdiśet]
AHS1.20.036+1a/ paṭola.mudga.vārtāka.hrasvamūlaka.jāṅgalaiḥ |
AHS1.20.036+1c/ rasaiḥ śāli.yavān adyān nasya.karmaṇi ṣaḍ.vidhe || 36+1 ||
[Page 123 ]
AHS1.20.036+2a/ uccair.bhāṣaṇam āyāsam a.jīrṇā.sātmya.bhojanam |
AHS1.20.036+2c/ datta.nasyo naraḥ krodhaṁ yānādīṁś ca vivarjayet || 36+2 ||
AHS1.20.037a/ jīvantī.jala.devadāru.jalada.tvak.sevya.gopī.himaṁ || 37a ||
AHS1.20.037b/ dārvī.tvaṅ.madhuka.plavāguru.varī.puṇḍrāhva.bilvotpalam || 37b ||
AHS1.20.037c/ dhāvanyau surabhiṁ sthire kṛmiharaṁ pattraṁ truṭīṁ reṇukāṁ || 37c ||
AHS1.20.037d/ kiñjalkaṁ kamalād balāṁ śata.guṇe divye 'mbhasi kvāthayet || 37d ||
AHS1.20.038a/ tailād rasaṁ daśa.guṇaṁ pariśeṣya tena tailaṁ paceta salilena daśaiva vārān |
AHS1.20.038c/ pāke kṣipec ca daśame samam āja.dugdhaṁ nasyaṁ mahā.guṇam uśanty aṇu.tailam etat || 38 || [Note: AHS1.20.038v/ 20.38bv tailaṁ pacec ca salilena daśaiva vārān]
AHS1.20.039a/ ghanonnata.prasanna.tvak.skandha.grīvāsya.vakṣasaḥ |
AHS1.20.039c/ dṛḍhendriyāsta.palitā bhaveyur nasya.śīlinaḥ || 39 || [Note: AHS1.20.039v/ 20.39cv dṛḍhendriyās tv a.palitā]

1.21. Chapter 21 :: Athadhūmapānavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 138-140]
AHS1.21.001a/ jatrūrdhva.kapha.vātottha.vikārāṇām a.janmane |
AHS1.21.001c/ ucchedāya ca jātānāṁ pibed dhūmaṁ sadātma.vān || 1 || [Note: AHS1.21.001v/ 21.1av jatrūrdhvaṁ kapha.vātottha.]
AHS1.21.002a/ snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaś ca vāte vāta.kaphe kaphe |
AHS1.21.002c/ yojyo na rakta.pittārti.viriktodara.mehiṣu || 2 || [Note: AHS1.21.002v/ 21.2cv yojyo na pitta.raktārta. 21.2cv yojyo na pitta.raktārti.]
AHS1.21.003a/ timirordhvānilādhmāna.rohiṇī.datta.vastiṣu |
AHS1.21.003c/ matsya.madya.dadhi.kṣīra.kṣaudra.sneha.viṣāśiṣu || 3 ||
AHS1.21.004a/ śirasy abhihate pāṇḍu.roge jāgarite niśi |
AHS1.21.004c/ rakta.pittāndhya.bādhirya.tṛṇ.mūrchā.mada.moha.kṛt || 4 ||
AHS1.21.005a/ dhūmo '.kāle 'ti.pīto vā tatra śīto vidhir hitaḥ |
AHS1.21.005c/ kṣuta.jṛmbhita.viṇ.mūtra.strī.sevā.śastra.karmaṇām || 5 || [Note: AHS1.21.005v/ 21.5dv .strī.sevā.śastra.karmiṇām]
AHS1.21.006a/ hāsasya danta.kāṣṭhasya dhūmam ante piben mṛdum |
AHS1.21.006c/ kāleṣv eṣu niśāhāra.nāvanānte ca madhyamam || 6 || [Note: AHS1.21.006v/ 21.6av hāsyasya danta.kāṣṭhasya]
[Page 124 ]
AHS1.21.007a/ nidrā.nasyāñjana.snāna.ccharditānte virecanam |
AHS1.21.007c/ vasti.netra.sama.dravyaṁ tri.kośaṁ kārayed ṛju || 7 ||
AHS1.21.008a/ mūlāgre 'ṅguṣṭha.kolāsthi.praveśaṁ dhūma.netrakam |
AHS1.21.008c/ tīkṣṇa.snehana.madhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca || 8 || [Note: AHS1.21.008v/ 21.8av mūle 'gre 'ṅguṣṭha.kolāsthi.]
AHS1.21.009a/ aṅgulānāṁ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat |
AHS1.21.009c/ ṛjūpaviṣṭas tac.cetā vivṛtāsyas tri.paryayam || 9 || [Note: AHS1.21.009v/ 21.9cv ṛjūpaviṣṭas tac.citto]
AHS1.21.010a/ pidhāya cchidram ekaikaṁ dhūmaṁ nāsikayā pibet |
AHS1.21.010c/ prāk piben nāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇa.śiro.gate || 10 || [Note: AHS1.21.010v/ 21.10dv doṣe nāsā.śiro.gate]
AHS1.21.011a/ utkleśanārthaṁ vaktreṇa viparītaṁ tu kaṇṭha.ge |
AHS1.21.011c/ mukhenaivodvamed dhūmaṁ nāsayā dṛg.vighāta.kṛt || 11 ||
AHS1.21.012a/ ākṣepa.mokṣaiḥ pātavyo dhūmas tu tris tribhis tribhiḥ |
AHS1.21.012c/ ahnaḥ pibet sakṛt snigdhaṁ dvir madhyaṁ śodhanaṁ param || 12 || [Note: AHS1.21.012v/ 21.12bv dhūmas trīṁs trīṁs tribhis tribhiḥ]
AHS1.21.013a/ triś catur vā mṛdau tatra dravyāṇy aguru guggulu |
AHS1.21.013c/ musta.sthauṇeya.śaileya.naladośīra.vālakam || 13 || [Note: AHS1.21.013v/ 21.13av triś catur vā mṛdos tatra]
AHS1.21.014a/ varāṅga.kauntī.madhuka.bilva.majjailavālukam |
AHS1.21.014c/ śrīveṣṭakaṁ sarja.raso dhyāmakaṁ madanaṁ plavam || 14 ||
AHS1.21.015a/ śallakī kuṅkumaṁ māṣā yavāḥ kundurukas tilāḥ |
AHS1.21.015c/ snehaḥ phalānāṁ sārāṇāṁ medo majjā vasā ghṛtam || 15 ||
AHS1.21.016a/ śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam |
AHS1.21.016c/ nyagrodhodumbarāśvattha.plakṣa.lodhra.tvacaḥ sitā || 16 ||
[Page 125 ]
AHS1.21.017a/ yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṁ raktayaṣṭikā |
AHS1.21.017c/ gandhāś cā.kuṣṭha.tagarās tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā || 17 ||
AHS1.21.018a/ daśa.mūla.manohvālaṁ lākṣā śvetā phala.trayam |
AHS1.21.018c/ gandha.dravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdha.virecanaḥ || 18 || [Note: AHS1.21.018v/ 21.18av daśa.mūla.manohvāla. 21.18bv .lākṣā śvetā phala.trayam]
AHS1.21.019a/ jale sthitām aho.rātram iṣīkāṁ dvā.daśāṅgulām |
AHS1.21.019c/ piṣṭair dhūmauṣadhair evaṁ pañca.kṛtvaḥ pralepayet || 19 || [Note: AHS1.21.019v/ 21.19cv piṣṭair dhūmauṣadhair eva]
AHS1.21.020a/ vartir aṅguṣṭhaka.sthūlā yava.madhyā yathā bhavet |
AHS1.21.020c/ chāyā.śuṣkāṁ vi.garbhāṁ tāṁ snehābhyaktāṁ yathā.yatham || 20 || [Note: AHS1.21.020v/ 21.20av vartir aṅguṣṭha.vat sthūlā]
AHS1.21.021a/ dhūma.netrārpitāṁ pātum agni.pluṣṭāṁ prayojayet |
AHS1.21.021c/ śarāva.sampuṭa.cchidre nāḍīṁ nyasya daśāṅgulām || 21 ||
AHS1.21.021ū̆ab/ aṣṭāṅgulāṁ vā vaktreṇa kāsa.vān dhūmam āpibet || 21ū̆ab ||
AHS1.21.022ū̆a/ kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso vi.svara.tvaṁ pūtir gandhaḥ pāṇḍu.tā keśa.doṣaḥ |
AHS1.21.022ū̆c/ karṇāsyākṣi.srāva.kaṇḍv.arti.jāḍyaṁ tandrā hidhmā dhūma.paṁ na spṛśanti || 22ū̆ ||
AHS1.21.022ū̆+1a/ hṛt.kaṇṭhendriya.saṁśuddhir lāghavaṁ śirasaḥ śamaḥ |
AHS1.21.022ū̆+1c/ yatheritānāṁ doṣāṇāṁ samyak.pītasya lakṣaṇam || 22ū̆+1 ||

1.22. Chapter 22 :: Athagaṇḍūṣādividhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 140-143]
AHS1.22.001a/ catuḥ.prakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamana.śodhanau |
AHS1.22.001c/ ropaṇaś ca trayas tatra triṣu yojyāś calādiṣu || 1 ||
AHS1.22.002a/ antyo vraṇa.ghnaḥ snigdho 'tra svādv.amla.paṭu.sādhitaiḥ |
AHS1.22.002c/ snehaiḥ saṁśamanas tikta.kaṣāya.madhurauṣadhaiḥ || 2 ||
[Page 126 ]
AHS1.22.003a/ śodhanas tikta.kaṭv.amla.paṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ |
AHS1.22.003c/ kaṣāya.tiktakais tatra snehaḥ kṣīraṁ madhūdakam || 3 ||
AHS1.22.004a/ śuktaṁ madyaṁ raso mūtraṁ dhānyāmlaṁ ca yathā.yatham |
AHS1.22.004c/ kalkair yuktaṁ vipakvaṁ vā yathā.sparśaṁ prayojayet || 4 ||
AHS1.22.005a/ danta.harṣe danta.cāle mukha.roge ca vātike |
AHS1.22.005c/ sukhoṣṇam atha.vā śītaṁ tila.kalkodakaṁ hitam || 5 ||
AHS1.22.006a/ gaṇḍūṣa.dhāraṇe nityaṁ tailaṁ māṁsa.raso 'tha.vā |
AHS1.22.006c/ ūṣā.dāhānvite pāke kṣate cāgantu.sambhave || 6 || [Note: AHS1.22.006v/ 22.6dv kṣate vāgantu.sambhave]
AHS1.22.007a/ viṣe kṣārāgni.dagdhe ca sarpir dhāryaṁ payo 'tha.vā |
AHS1.22.007c/ vaiśadyaṁ janayaty āśu sandadhāti mukhe vraṇān || 7 || [Note: AHS1.22.007v/ 22.7av viṣa.kṣārāgni.dagdhe ca 22.7cv vaiśadyaṁ janayaty āsye 22.7dv sandadhāti mukha.vraṇān]
AHS1.22.008a/ dāha.tṛṣṇā.praśamanaṁ madhu.gaṇḍūṣa.dhāraṇam |
AHS1.22.008c/ dhānyāmlam āsya.vairasya.mala.daurgandhya.nāśanam || 8 ||
AHS1.22.009a/ tad evā.lavaṇaṁ śītaṁ mukha.śoṣa.haraṁ param |
AHS1.22.009c/ āśu kṣārāmbu.gaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaś cayam || 9 ||
AHS1.22.010a/ sukhoṣṇodaka.gaṇḍūṣair jāyate vaktra.lāghavam |
AHS1.22.010c/ nivāte sātape svinna.mṛdita.skandha.kandharaḥ || 10 ||
AHS1.22.011a/ gaṇḍūṣam a.piban kiñ.cid.unnatāsyo vidhārayet |
AHS1.22.011c/ kapha.pūrṇāsya.tā yāvat sravad.ghrāṇākṣa.tātha.vā || 11 ||
AHS1.22.011ūab/ a.sañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavaḍo 'nya.thā || 11ū̆ab || [Note: AHS1.22.011ūv/ 22.11ū̆av a.sañcāryo mukhe '.pūrṇe]
[Page 127 ]
AHS1.22.012a/ manyā.śiraḥ.karṇa.mukhākṣi.rogāḥ praseka.kaṇṭhāmaya.vaktra.śoṣāḥ |
AHS1.22.012c/ hṛl.lāsa.tandrā.ruci.pīnasāś ca sādhyā viśeṣāt kavaḍa.graheṇa || 12 ||
AHS1.22.013ab/ kalko rasa.kriyā cūrṇas tri.vidhaṁ pratisāraṇam || 13ab || [Note: AHS1.22.013v/ 22.13av kalko rasa.kriyā cūrṇaṁ]
AHS1.22.014a/ yuñjyāt tat kapha.rogeṣu gaṇḍūṣa.vihitauṣadhaiḥ |
AHS1.22.014c/ mukhālepas tri.dhā doṣa.viṣa.hā varṇa.kṛc ca saḥ || 14 || [Note: AHS1.22.014v/ 22.14cv mukha.lepas tri.dhā doṣa.]
AHS1.22.014.1+1a/ vyādher apacayaḥ puṣṭir vaiśadyaṁ vaktra.lāghavam |
AHS1.22.014.1+1c/ indriyāṇāṁ prasādaś ca kavaḍe śuddhi.lakṣaṇam || 14.1+1 ||
AHS1.22.014.1+2a/ hīnāj jāḍya.kaphotkleśāv a.rasa.jñānam eva ca |
AHS1.22.014.1+2c/ ati.yogān mukhe pākaḥ śoṣa.tṛṣṇā.ruci.klamaḥ || 14.1+2 || [Note: AHS1.22.014.1+2v/ 22.14.1+2av hīnād dhmāna.kaphotleśāv]
AHS1.22.015a/ uṣṇo vāta.kaphe śastaḥ śeṣeṣv aty.artha.śītalaḥ |
AHS1.22.015c/ tri.pramāṇaś catur.bhāga.tri.bhāgārdhāṅgulonnatiḥ || 15 ||
AHS1.22.016a/ a.śuṣkasya sthitis tasya śuṣko dūṣayati cchavim |
AHS1.22.016c/ tam ārdrayitvāpanayet tad.ante 'bhyaṅgam ācaret || 16 ||
AHS1.22.017a/ vivarjayed divā.svapna.bhāṣyāgny.ātapa.śuk.krudhaḥ |
AHS1.22.017c/ na yojyaḥ pīnase '.jīrṇe datta.nasye hanu.grahe || 17 || [Note: AHS1.22.017v/ 22.17dv datte nasye hanu.grahe]
AHS1.22.018a/ a.rocake jāgarite sa tu hanti su.yojitaḥ |
AHS1.22.018c/ a.kāla.palita.vyaṅga.valī.timira.nīlikāḥ || 18 || [Note: AHS1.22.018v/ 22.18bv sa ca hanti su.yojitaḥ]
AHS1.22.019a/ kola.majjā vṛṣān mūlaṁ śābaraṁ gaura.sarṣapāḥ |
AHS1.22.019c/ siṁhī.mūlaṁ tilāḥ kṛṣṇā dārvī.tvaṅ nis.tuṣā yavāḥ || 19 ||
[Page 128 ]
AHS1.22.020a/ darbha.mūla.himośīra.śirīṣa.miśi.taṇḍulāḥ |
AHS1.22.020c/ kumudotpala.kalhāra.dūrvā.madhuka.candanam || 20 ||
AHS1.22.021a/ kālīyaka.tilośīra.māṁsī.tagara.padmakam |
AHS1.22.021c/ tālīśa.gundrā.puṇḍrāhva.yaṣṭī.kāśa.natāguru || 21 ||
AHS1.22.022a/ ity ardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ |
AHS1.22.022c/ .mukhālepana.śīlānāṁ dṛḍhaṁ bhavati darśanam || 22 ||
AHS1.22.023a/ vadanaṁ cā.parimlānaṁ ślakṣṇaṁ tāmarasopamam |
AHS1.22.023c/ abhyaṅga.seka.picavo vastiś ceti catur.vidham || 23 ||
AHS1.22.024a/ mūrdha.tailaṁ bahu.guṇaṁ tad vidyād uttarottaram |
AHS1.22.024c/ tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣya.kaṇḍū.malādiṣu || 24 || [Note: AHS1.22.024v/ 22.24dv rūkṣa.kaṇḍū.malādiṣu]
AHS1.22.025a/ arūṁṣikā.śiras.toda.dāha.pāka.vraṇeṣu tu |
AHS1.22.025c/ pariṣekaḥ picuḥ keśa.śāta.sphuṭana.dhūpane || 25 || [Note: AHS1.22.025v/ 22.25bv .dāha.pāka.vraṇeṣu ca]
AHS1.22.026a/ netra.stambhe ca vastis tu prasupty.ardita.jāgare |
AHS1.22.026c/ nāsāsya.śoṣe timire śiro.roge ca dāruṇe || 26 ||
AHS1.22.027a/ vidhis tasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānu.same mṛdau |
AHS1.22.027c/ śuddhākta.svinna.dehasya dinānte gavya.māhiṣam || 27 ||
AHS1.22.028a/ dvā.daśāṅgula.vistīrṇaṁ carma.paṭṭaṁ śiraḥ.samam |
AHS1.22.028c/ ā.karṇa.bandhana.sthānaṁ lalāṭe vastra.veṣṭite || 28 ||
AHS1.22.029a/ caila.veṇikayā baddhvā māṣa.kalkena lepayet |
AHS1.22.029c/ tato yathā.vyādhi śṛtaṁ snehaṁ koṣṇaṁ niṣecayet || 29 ||
[Page 129 ]
AHS1.22.030a/ ūrdhvaṁ keśa.bhuvo yāvad aṅgulaṁ dhārayec ca tam |
AHS1.22.030c/ ā.vaktra.nāsikotkledād daśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu || 30 || [Note: AHS1.22.030v/ 22.30cv ā.vaktra.nāsikā.kledād]
AHS1.22.031a/ mātrā.sahasrāṇy a.ruje tv ekaṁ skandhādi mardayet |
AHS1.22.031c/ mukta.snehasya paramaṁ saptāhaṁ tasya sevanam || 31 || [Note: AHS1.22.031v/ 22.31dv saptāhaṁ tasya secanam]
AHS1.22.032a/ dhārayet pūraṇaṁ karṇe karṇa.mūlaṁ vimardayan |
AHS1.22.032c/ rujaḥ syān mārdavaṁ yāvan mātrā.śatam a.vedane || 32 || [Note: AHS1.22.032v/ 22.32bv karṇa.mūlaṁ vimardayet]
AHS1.22.033a/ yāvat paryeti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānu.maṇḍalam |
AHS1.22.033c/ nimeṣonmeṣa.kālena samaṁ mātrā tu sā smṛtā || 33 || [Note: AHS1.22.033v/ 22.33cv nimeṣonmeṣa.mātreṇa]
AHS1.22.034a/ kaca.sadana.sita.tva.piñjara.tvaṁ pariphuṭanaṁ śirasaḥ samīra.rogān |
AHS1.22.034c/ jayati janayatīndriya.prasādaṁ svara.hanu.mūrdha.balaṁ ca mūrdha.tailam || 34 || [Note: AHS1.22.034v/ 22.34av kaca.śadana.sita.tva.piñjara.tvaṁ 22.34av kaca.śadana.sita.tva.piñjara.tva. 22.34av kaca.sadana.sita.tva.piñjara.tva.]

1.23. Chapter 23 :: Athāścotanāñjanavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 143-145]
AHS1.23.001a/ sarveṣām akṣi.rogāṇām ādāv āścyotanaṁ hitam |
AHS1.23.001c/ ruk.toda.kaṇḍu.gharṣāśru.dāha.rāga.nibarhaṇam || 1 || [Note: AHS1.23.001v/ 23.1dv .dāha.roga.nibarhaṇam]
AHS1.23.002a/ uṣṇaṁ vāte kaphe koṣṇaṁ tac chītaṁ rakta.pittayoḥ |
AHS1.23.002c/ nivāta.sthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam || 2 ||
AHS1.23.003a/ śuktau pralambayānyena picu.vartyā kanīnike |
AHS1.23.003c/ daśa dvā.daśa vā bindūn dvy.aṅgulād avasecayet || 3 ||
AHS1.23.004a/ tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kapha.vātayoḥ |
AHS1.23.004c/ anyena koṣṇa.pānīya.plutena svedayen mṛdu || 4 ||
AHS1.23.005a/ aty.uṣṇa.tīkṣṇaṁ rug.rāga.dṛṅ.nāśāyākṣi.secanam |
AHS1.23.005c/ ati.śītaṁ tu kurute nistoda.stambha.vedanāḥ || 5 ||
[Page 130 ]
AHS1.23.006a/ kaṣāya.vartma.tāṁ gharṣaṁ kṛcchrād unmeṣaṇaṁ bahu |
AHS1.23.006c/ vikāra.vṛddhim aty.alpaṁ saṁrambham a.parisrutam || 6 ||
AHS1.23.007a/ gatvā sandhi.śiro.ghrāṇa.mukha.srotāṁsi bheṣajam |
AHS1.23.007c/ ūrdhva.gān nayane nyastam apavartayate malān || 7 || [Note: AHS1.23.007v/ 23.7av gatvā sandhi.sirā.ghrāṇa.]
AHS1.23.008a/ athāñjanaṁ śuddha.tanor netra.mātrāśraye male |
AHS1.23.008c/ pakva.liṅge 'lpa.śophāti.kaṇḍū.paicchilya.lakṣite || 8 || [Note: AHS1.23.008v/ 23.8cv pakva.liṅge 'lpa.śophārti.]
AHS1.23.009a/ manda.gharṣāśru.rāge 'kṣṇi prayojyaṁ ghana.dūṣike |
AHS1.23.009c/ ārte pitta.kaphāsṛgbhir mārutena viśeṣataḥ || 9 ||
AHS1.23.010a/ lekhanaṁ ropaṇaṁ dṛṣṭi.prasādanam iti tri.dhā |
AHS1.23.010c/ añjanaṁ lekhanaṁ tatra kaṣāyāmla.paṭūṣaṇaiḥ || 10 ||
AHS1.23.011a/ ropaṇaṁ tiktakair dravyaiḥ svādu.śītaiḥ prasādanam |
AHS1.23.011c/ tīkṣṇāñjanābhisantapte nayane tat prasādanam || 11 ||
AHS1.23.012a/ prayujyamānaṁ labhate pratyañjana.samāhvayam |
AHS1.23.012c/ daśāṅgulā tanur madhye śalākā mukulānanā || 12 ||
AHS1.23.013a/ praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāla.loha.jā |
AHS1.23.013c/ aṅgulī ca suvarṇotthā rūpya.jā ca prasādane || 13 ||
AHS1.23.014a/ piṇḍo rasa.kriyā cūrṇas tri.dhaivāñjana.kalpanā |
AHS1.23.014c/ gurau madhye laghau doṣe tāṁ krameṇa prayojayet || 14 || [Note: AHS1.23.014v/ 23.14cv guru.madhya.laghau doṣe 23.14dv tāḥ krameṇa prayojayet]
AHS1.23.014+1a/ piṇḍasya tīkṣṇa.dravyasya mṛdu.dravya.kṛtasya ca |
AHS1.23.014+1c/ hareṇu.mātraṁ dvi.guṇaṁ pramāṇaṁ kathayanty api || 14+1 ||
[Page 131 ]
AHS1.23.014+2a/ rasa.kriyāyām apy evaṁ viḍaṅga.phala.mātrakam |
AHS1.23.014+2c/ śalākāṁ dvi.guṇāṁ tīkṣṇe cūrṇe ca tri.guṇāṁ mṛdau || 14+2 ||
AHS1.23.015a/ hareṇu.mātrā piṇḍasya vella.mātrā rasa.kriyā |
AHS1.23.015c/ tīkṣṇasya dvi.guṇaṁ tasya mṛdunaś cūrṇitasya ca || 15 || [Note: AHS1.23.015v/ 23.15av piṇḍo hareṇu.mātras tu 23.15av hareṇu.mātraṁ piṇḍasya 23.15av hareṇu.mātraḥ piṇḍas tu 23.15bv valla.mātrā rasa.kriyā 23.15dv mṛdoś cūrṇāñjanasya ca]
AHS1.23.016a/ dve śalāke tu tīkṣṇasya tisras tad.itarasya ca |
AHS1.23.016c/ niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇa.gabhastibhiḥ || 16 || [Note: AHS1.23.016v/ 23.16bv tisraḥ syur itarasya ca 23.16cv niśi svapnena madhyāhne 23.16dv pānānnoṣṇa.gabhastibhiḥ]
AHS1.23.017a/ akṣi.rogāya doṣāḥ syur vardhitotpīḍita.drutāḥ |
AHS1.23.017c/ prātaḥ sāyaṁ ca tac.chāntyai vy.abhre 'rke 'to 'ñjayet sadā || 17 ||
AHS1.23.018a/ vadanty anye tu na divā prayojyaṁ tīkṣṇam añjanam |
AHS1.23.018c/ vireka.dur.balaṁ cakṣur ādityaṁ prāpya sīdati || 18 ||
AHS1.23.019a/ svapnena rātrau kālasya saumya.tvena ca tarpitā |
AHS1.23.019c/ śīta.sātmyā dṛg āgneyī sthira.tāṁ labhate punaḥ || 19 ||
AHS1.23.020a/ aty.udrikte balāse tu lekhanīye 'tha.vā gade |
AHS1.23.020c/ kāmam ahny api nāty.uṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet || 20 ||
AHS1.23.021a/ aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇa.tā |
AHS1.23.021c/ upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ || 21 ||
AHS1.23.022a/ na rātrāv api śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṁ hitam |
AHS1.23.022c/ doṣam a.srāvayet stabdhaṁ kaṇḍū.jāḍyādi.kāri tat || 22 || [Note: AHS1.23.022v/ 23.22cv doṣam a.srāvayat stabdhaṁ 23.22cv doṣam a.srāvayat stambha. 23.22cv doṣaṁ na srāvayet stambha. 23.22dv .kaṇḍū.jāḍyādi.kāri tat]
AHS1.23.023a/ nāñjayed bhīta.vamita.viriktāśita.vegite |
AHS1.23.023c/ kruddha.jvarita.tāntākṣi.śiro.ruk.śoka.jāgare || 23 ||
[Page 132 ]
AHS1.23.024a/ a.dṛṣṭe 'rke śiraḥ.snāte pītayor dhūma.madyayoḥ |
AHS1.23.024c/ a.jīrṇe 'gny.arka.santapte divā.supte pipāsite || 24 || [Note: AHS1.23.024v/ 23.24dv divā.svapne pipāsite]
AHS1.23.025a/ ati.tīkṣṇa.mṛdu.stoka.bahv.accha.ghana.karkaśam |
AHS1.23.025c/ aty.artha.śītalaṁ taptam añjanaṁ nāvacārayet || 25 || [Note: AHS1.23.025v/ 23.25cv aty.arthaṁ śītalaṁ taptam]
AHS1.23.026a/ athānumīlayan dṛṣṭim antaḥ sañcārayec chanaiḥ |
AHS1.23.026c/ añjite vartmanī kiñ.cic cālayec caivam añjanam || 26 ||
AHS1.23.027a/ tīkṣṇaṁ vyāpnoti sahasā na conmeṣa.nimeṣaṇam |
AHS1.23.027c/ niṣpīḍanaṁ ca vartmabhyāṁ kṣālanaṁ vā samācaret || 27 ||
AHS1.23.028a/ apetauṣadha.saṁrambhaṁ nirvṛtaṁ nayanaṁ yadā |
AHS1.23.028c/ vyādhi.doṣartu.yogyābhir adbhiḥ prakṣālayet tadā || 28 ||
AHS1.23.029a/ dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṁ sa.vāsasā |
AHS1.23.029c/ ūrdhva.vartmani saṅgṛhya śodhyaṁ vāmena cetarat || 29 ||
AHS1.23.030a/ vartma.prāpto 'ñjanād doṣo rogān kuryād ato 'nya.thā |
AHS1.23.030c/ kaṇḍū.jāḍye 'ñjanaṁ tīkṣṇaṁ dhūmaṁ vā yojayet punaḥ || 30 || [Note: AHS1.23.030v/ 23.30av vartma.prāptāñjanād doṣo 23.30bv rogān kuryāt tato 'nya.thā]
AHS1.23.030ū̆ab/ tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṁ pratyañjanaṁ himam || 30ū̆ab || [Note: AHS1.23.030ū̆v/ 23.30ū̆av tīkṣṇāñjanāti.tapte tu 23.30ū̆av tīkṣṇāñjanāti.yoge tu 23.30ū̆bv cūrṇaṁ pratyañjanaṁ hitam]

1.24. Chapter 24 :: Atha tarpaṇapuṭapākavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 145-147]
AHS1.24.001a/ nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe 'bhighātite |
AHS1.24.001c/ vāta.pittāture jihme śīrṇa.pakṣmāvilekṣaṇe || 1 ||
AHS1.24.002a/ kṛcchronmīla.sirā.harṣa.sirotpāta.tamo.'rjunaiḥ |
AHS1.24.002c/ syanda.manthānyato.vāta.vāta.paryāya.śukrakaiḥ || 2 ||
[Page 133 ]
AHS1.24.003a/ āture śānta.rāgāśru.śūla.saṁrambha.dūṣike |
AHS1.24.003c/ nivāte tarpaṇaṁ yojyaṁ śuddhayor mūrdha.kāyayoḥ || 3 ||
AHS1.24.004a/ kāle sādhāraṇe prātaḥ sāyaṁ vottāna.śāyinaḥ |
AHS1.24.004c/ yava.māṣa.mayīṁ pālīṁ netra.kośād bahiḥ samām || 4 || [Note: AHS1.24.004v/ 24.4bv sāyaṁ cottāna.śāyinaḥ]
AHS1.24.005a/ dvy.aṅguloccāṁ dṛḍhāṁ kṛtvā yathā.svaṁ siddham āvapet |
AHS1.24.005c/ sarpir nimīlite netre taptāmbu.pravilāyitam || 5 || [Note: AHS1.24.005v/ 24.5dv taptāmbu.pravilāpitam]
AHS1.24.006a/ naktāndhya.vāta.timira.kṛcchra.bodhādike vasām |
AHS1.24.006c/ ā.pakṣmāgrād athonmeṣaṁ śanakais tasya kurvataḥ || 6 ||
AHS1.24.007a/ mātrā vigaṇayet tatra vartma.sandhi.sitāsite |
AHS1.24.007c/ dṛṣṭau ca krama.śo vyādhau śataṁ trīṇi ca pañca ca || 7 || [Note: AHS1.24.007v/ 24.7av mātrāṁ vigaṇayet tatra ]
AHS1.24.008a/ śatāni sapta cāṣṭau ca daśa manthe daśānile |
AHS1.24.008c/ pitte ṣaṭ svastha.vṛtte ca balāse pañca dhārayet || 8 || [Note: AHS1.24.008v/ 24.8bv daśa manthe 'nile daśa]
AHS1.24.009a/ kṛtvāpāṅge tato dvāraṁ snehaṁ pātre nigālayet |
AHS1.24.009c/ pibec ca dhūmaṁ nekṣeta vyoma rūpaṁ ca bhāsvaram || 9 || [Note: AHS1.24.009v/ 24.9dv vyoma rūpaṁ ca bhās.karam]
AHS1.24.010a/ itthaṁ prati.dinaṁ vāyau pitte tv ekāntaraṁ kaphe |
AHS1.24.010c/ svasthe tu dvy.antaraṁ dadyād ā.tṛpter iti yojayet || 10 ||
AHS1.24.011a/ prakāśa.kṣama.tā svāsthyaṁ viśadaṁ laghu locanam |
AHS1.24.011c/ tṛpte viparyayo '.tṛpte 'ti.tṛpte śleṣma.jā rujaḥ || 11 || [Note: AHS1.24.011v/ 24.11dv tṛpte 'ti śleṣma.jā rujaḥ]
AHS1.24.012a/ sneha.pītā tanur iva klāntā dṛṣṭir hi sīdati |
AHS1.24.012c/ tarpaṇān.antaraṁ tasmād dṛg.balādhāna.kāriṇam || 12 ||
[Page 134 ]
AHS1.24.013a/ puṭa.pākaṁ prayuñjīta pūrvokteṣv eva yakṣmasu |
AHS1.24.013c/ sa vāte snehanaḥ śleṣma.sahite lekhano hitaḥ || 13 || [Note: AHS1.24.013v/ 24.13bv pūrvokteṣv eṣu yakṣmasu 24.13bv pūrvokteṣu ca yakṣmasu]
AHS1.24.014a/ dṛg.daurbalye 'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ |
AHS1.24.014c/ bhū.śaya.prasahānūpa.medo.majja.vasāmiṣaiḥ || 14 ||
AHS1.24.015a/ snehanaṁ payasā piṣṭair jīvanīyaiś ca kalpayet |
AHS1.24.015c/ mṛga.pakṣi.yakṛn.māṁsa.muktāyas.tāmra.saindhavaiḥ || 15 ||
AHS1.24.016a/ sroto.ja.śaṅkha.phenālair lekhanaṁ mastu.kalkitaiḥ |
AHS1.24.016c/ mṛga.pakṣi.yakṛn.majja.vasāntra.hṛdayāmiṣaiḥ || 16 ||
AHS1.24.017a/ madhuraiḥ sa.ghṛtaiḥ stanya.kṣīra.piṣṭaiḥ prasādanam |
AHS1.24.017c/ bilva.mātraṁ pṛthak piṇḍaṁ māṁsa.bheṣaja.kalkayoḥ || 17 ||
AHS1.24.018a/ urubūka.vaṭāmbho.ja.pattraiḥ snehādiṣu kramāt |
AHS1.24.018c/ veṣṭayitvā mṛdā liptaṁ dhava.dhanvana.go.mayaiḥ || 18 || [Note: AHS1.24.018v/ 24.18bv .pattraiḥ snigdhādiṣu kramāt]
AHS1.24.019a/ pacet pradīptair agny.ābhaṁ pakvaṁ niṣpīḍya tad.rasam |
AHS1.24.019c/ netre tarpaṇa.vad yuñjyāt śataṁ dve trīṇi dhārayet || 19 ||
AHS1.24.020a/ lekhana.snehanāntyeṣu koṣṇau pūrvau himo 'paraḥ |
AHS1.24.020c/ dhūma.po 'nte tayor eva yogās tatra ca tṛpti.vat || 20 ||
AHS1.24.021a/ tarpaṇaṁ puṭa.pākaṁ ca nasyān.arhe na yojayet |
AHS1.24.021c/ yāvanty ahāni yuñjīta dvis tato hita.bhāg bhavet || 21 ||
AHS1.24.021ū̆ab/ mālatī.mallikā.puṣpair baddhākṣo nivasen niśām || 21ū̆ab || [Note: AHS1.24.021ū̆v/ 24.21ū̆bv baddhākṣo nivasen niśi]
[Page 135 ]
AHS1.24.022ū̆a/ sarvātmanā netra.balāya yatnaṁ kurvīta nasyāñjana.tarpaṇādyaiḥ |
AHS1.24.022ū̆c/ dṛṣṭiś ca naṣṭā vividhaṁ jagac ca tamo.mayaṁ jāyata eka.rūpam || 22ū̆ ||

1.25. Chapter 25 :: Atha yantravidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 147-151]
AHS1.25.001a/ nānā.vidhānāṁ śalyānāṁ nānā.deśa.prabodhinām |
AHS1.25.001c/ āhartum abhyupāyo yas tad yantraṁ yac ca darśane || 1 || [Note: AHS1.25.001v/ 25.1bv nānā.deśa.vibādhinām]
AHS1.25.002a/ arśo.bhagandarādīnāṁ śastra.kṣārāgni.yojane |
AHS1.25.002c/ śeṣāṅga.parirakṣāyāṁ tathā vasty.ādi.karmaṇi || 2 ||
AHS1.25.003a/ ghaṭikālābu.śṛṅgaṁ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca |
AHS1.25.003c/ aneka.rūpa.kāryāṇi yantrāṇi vividhāny ataḥ || 3 ||
AHS1.25.004a/ vikalpya kalpayet buddhyā yathā.sthūlaṁ tu vakṣyate |
AHS1.25.004c/ tulyāni kaṅka.siṁharkṣa.kākādi.mṛga.pakṣiṇām || 4 ||
AHS1.25.005a/ mukhair mukhāni yantrāṇāṁ kuryāt tat.sañjñakāni ca |
AHS1.25.005c/ aṣṭā.daśāṅgulāyāmāny āyasāni ca bhūri.śaḥ || 5 ||
AHS1.25.006a/ masūrākāra.pary.antaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ |
AHS1.25.006c/ vidyāt svastika.yantrāṇi mūle 'ṅkuśa.natāni ca || 6 || [Note: AHS1.25.006v/ 25.6dv mūle 'ṅkuśa.nibhāni ca]
AHS1.25.007a/ tair dṛḍhair asthi.saṁlagna.śalyāharaṇam iṣyate |
AHS1.25.007c/ kīla.baddha.vimuktāgrau sandaṁśau ṣo.ḍaśāṅgulau || 7 ||
AHS1.25.008a/ tvak.sirā.snāyu.piśita.lagna.śalyāpakarṣaṇau |
AHS1.25.008c/ ṣaḍ.aṅgulo 'nyo haraṇe sūkṣma.śalyopa.pakṣmaṇām || 8 ||
AHS1.25.009a/ mucuṇḍī sūkṣma.dantarjur mūle rucaka.bhūṣaṇā |
AHS1.25.009c/ gambhīra.vraṇa.māṁsānām armaṇaḥ śeṣitasya ca || 9 || [Note: AHS1.25.009v/ 25.9av mucuṭī sūkṣma.dantarjur ]
[Page 136 ]
AHS1.25.010a/ dve dvā.daśāṅgule matsya.tāla.vat dvy.eka.tālake |
AHS1.25.010c/ tāla.yantre smṛte karṇa.nāḍī.śalyāpahāriṇī || 10 || [Note: AHS1.25.010v/ 25.10bv .tālu.vat dvy.eka.tāluke 25.10cv tālu.yantre smṛte karṇa. 25.10dv .nāḍī.śalyāpahāraṇe 25.10dv .nāḍī.śalyāpakarṣaṇī]
AHS1.25.011a/ nāḍī.yantrāṇi suṣirāṇy ekāneka.mukhāni ca |
AHS1.25.011c/ sroto.gatānāṁ śalyānām āmayānāṁ ca darśane || 11 || [Note: AHS1.25.011v/ 25.11bv ekāneka.mukhāni tu]
AHS1.25.012a/ kriyāṇāṁ su.kara.tvāya kuryād ācūṣaṇāya ca |
AHS1.25.012c/ tad.vistāra.parīṇāha.dairghyaṁ sroto.'nurodhataḥ || 12 ||
AHS1.25.013a/ daśāṅgulārdha.nāhāntaḥ.kaṇṭha.śalyāvalokinī |
AHS1.25.013c/ nāḍī pañca.mukha.cchidrā catuṣ.karṇasya saṅgrahe || 13 || [Note: AHS1.25.013v/ 25.13bv .kaṇṭha.śalyāvalokane]
AHS1.25.014a/ vāraṅgasya dvi.karṇasya tri.cchidrā tat.pramāṇataḥ |
AHS1.25.014c/ vāraṅga.karṇa.saṁsthānānāha.dairghyānurodhataḥ || 14 ||
AHS1.25.015a/ nāḍīr evaṁ.vidhāś cānyā draṣṭuṁ śalyāni kārayet |
AHS1.25.015c/ padma.karṇikayā mūrdhni sadṛśī dvā.daśāṅgulā || 15 ||
AHS1.25.016a/ caturtha.suṣirā nāḍī śalya.nirghātinī matā |
AHS1.25.016c/ arśasāṁ go.stanākāraṁ yantrakaṁ catur.aṅgulam || 16 ||
AHS1.25.017a/ nāhe pañcāṅgulaṁ puṁsāṁ pramadānāṁ ṣaḍ.aṅgulam |
AHS1.25.017c/ dvi.cchidraṁ darśane vyādher eka.cchidraṁ tu karmaṇi || 17 ||
AHS1.25.018a/ madhye 'sya try.aṅgulaṁ chidram aṅguṣṭhodara.vistṛtam |
AHS1.25.018c/ ardhāṅgulocchritodvṛtta.karṇikaṁ ca tad.ūrdhvataḥ || 18 || [Note: AHS1.25.018v/ 25.18dv .karṇikaṁ tu tad.ūrdhvataḥ]
AHS1.25.019a/ śamy.ākhyaṁ tādṛg a.cchidraṁ yantram arśaḥ.prapīḍanam |
AHS1.25.019c/ sarva.thāpanayed oṣṭhaṁ chidrād ūrdhvaṁ bhagandare || 19 ||
[Page 137 ]
AHS1.25.020a/ ghrāṇārbudārśasām eka.cchidrā nāḍy.aṅgula.dvayā |
AHS1.25.020c/ pradeśinī.parīṇāhā syād bhagandara.yantra.vat || 20 ||
AHS1.25.021a/ aṅgulī.trāṇakaṁ dāntaṁ vārkṣaṁ vā catur.aṅgulam |
AHS1.25.021c/ dvi.cchidraṁ go.stanākāraṁ tad.vaktra.vivṛtau sukham || 21 ||
AHS1.25.022a/ yoni.vraṇekṣaṇaṁ madhye suṣiraṁ ṣo.ḍaśāṅgulam |
AHS1.25.022c/ mudrā.baddhaṁ catur.bhittam ambho.ja.mukulānanam || 22 || [Note: AHS1.25.022v/ 25.22cv mudrā.baddhaṁ catur.bhinnam 25.22cv mudrā.baddhaṁ catuṣ.koṇam]
AHS1.25.023a/ catuḥ.śalākam ākrāntaṁ mūle tad vikasen mukhe |
AHS1.25.023c/ yantre nāḍī.vraṇābhyaṅga.kṣālanāya ṣaḍ.aṅgule || 23 ||
AHS1.25.024a/ vasti.yantrākṛtī mūle mukhe 'ṅguṣṭha.kalāya.khe |
AHS1.25.024c/ agrato '.karṇike mūle nibaddha.mṛdu.carmaṇī || 24 ||
AHS1.25.025a/ dvi.dvārā nalikā piccha.nalikā vodakodare |
AHS1.25.025c/ dhūma.vasty.ādi.yantrāṇi nirdiṣṭāni yathā.yatham || 25 ||
AHS1.25.026a/ try.aṅgulāsyaṁ bhavec chṛṅgaṁ cūṣaṇe 'ṣṭā.daśāṅgulam |
AHS1.25.026c/ agre siddhārthaka.cchidraṁ su.naddhaṁ cūcukākṛti || 26 ||
AHS1.25.027a/ syād dvā.daśāṅgulo 'lābur nāhe tv aṣṭā.daśāṅgulaḥ |
AHS1.25.027c/ catus.try.aṅgula.vṛttāsyo dīpto 'ntaḥ śleṣma.rakta.hṛt || 27 ||
AHS1.25.028a/ tad.vad ghaṭī hitā gulma.vilayonnamane ca sā |
AHS1.25.028c/ śalākākhyāni yantrāṇi nānā.karmākṛtīni ca || 28 || [Note: AHS1.25.028v/ 25.28dv nānā.karmākṛtīni tu]
AHS1.25.029a/ yathā.yoga.pramāṇāni teṣām eṣaṇa.karmaṇī |
AHS1.25.029c/ ubhe gaṇḍū.pada.mukhe srotobhyaḥ śalya.hāriṇī || 29 || [Note: AHS1.25.029v/ 25.29bv teṣām eṣaṇa.karmaṇi]
[Page 138 ]
AHS1.25.030a/ masūra.dala.vaktre dve syātām aṣṭa.navāṅgule |
AHS1.25.030c/ śaṅkavaḥ ṣaḍ ubhau teṣāṁ ṣo.ḍaśa.dvā.daśāṅgulau || 30 ||
AHS1.25.031a/ vyūhane 'hi.phaṇā.vaktrau dvau daśa.dvā.daśāṅgulau |
AHS1.25.031c/ cālane śara.puṅkhāsyāv āhārye baḍiśākṛtī || 31 ||
AHS1.25.032a/ nato 'gre śaṅkunā tulyo garbha.śaṅkur iti smṛtaḥ |
AHS1.25.032c/ aṣṭāṅgulāyatas tena mūḍha.garbhaṁ haret striyāḥ || 32 ||
AHS1.25.033a/ aśmary.āharaṇaṁ sarpa.phaṇā.vad vakram agrataḥ |
AHS1.25.033c/ śara.puṅkha.mukhaṁ danta.pātanaṁ catur.aṅgulam || 33 || [Note: AHS1.25.033v/ 25.33av aśmary.āharaṇe sarpa. 25.33bv .phaṇā.vad vaktram agrataḥ]
AHS1.25.034a/ kārpāsa.vihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane |
AHS1.25.034c/ pāyāv āsanna.dūrārthe dve daśa.dvā.daśāṅgule || 34 ||
AHS1.25.035a/ dve ṣaṭ.saptāṅgule ghrāṇe dve karṇe 'ṣṭa.navāṅgule |
AHS1.25.035c/ karṇa.śodhanam aśvattha.pattra.prāntaṁ sruvānanam || 35 ||
AHS1.25.036a/ śalākā.jāmbavauṣṭhānāṁ kṣāre 'gnau ca pṛthak trayam |
AHS1.25.036c/ yuñjyāt sthūlāṇu.dīrghāṇāṁ śalākām antra.vardhmani || 36 ||
AHS1.25.037a/ madhyordhva.vṛtta.daṇḍāṁ ca mūle cārdhendu.sannibhām |
AHS1.25.037c/ kolāsthi.dala.tulyāsyā nāsārśo.'rbuda.dāha.kṛt || 37 ||
AHS1.25.038a/ aṣṭāṅgulā nimna.mukhās tisraḥ kṣārauṣadha.krame |
AHS1.25.038c/ kanīnī.madhyamānāmī.nakha.māna.samair mukhaiḥ || 38 || [Note: AHS1.25.038v/ 25.38cv kaniṣṭhā.madhyamānāmī.]
AHS1.25.039a/ svaṁ svam uktāni yantrāṇi meḍhra.śuddhy.añjanādiṣu |
AHS1.25.039c/ anu.yantrāṇy ayas.kānta.rajjū.vastrāśma.mudgarāḥ || 39 || [Note: AHS1.25.039v/ 25.39cv aṇu.yantrāṇy ayas.kānta.]
[Page 139 ]
AHS1.25.040a/ vadhrāntra.jihvā.vālāś ca śākhā.nakha.mukha.dvi.jāḥ |
AHS1.25.040c/ kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṁ harṣaś ca tat.kriyāḥ || 40 || [Note: AHS1.25.040v/ 25.40av vadhry.antra.jihvā.vālāś ca 25.40av vardhrāntra.jihvā.vālāś ca 25.40bv .śākhā.nakha.mukha.dvi.jāḥ]
AHS1.25.040ū̆ab/ upāya.vit pravibhajed ālocya nipuṇaṁ dhiyā || 40ū̆ab ||
AHS1.25.041ū̆a/ nirghātanonmathana.pūraṇa.mārga.śuddhi.saṁvyūhanāharaṇa.bandhana.pīḍanāni |
AHS1.25.041ū̆c/ ācūṣaṇonnamana.nāmana.cāla.bhaṅga.vyāvartanarju.karaṇāni ca yantra.karma || 41ū̆ ||
AHS1.25.042ū̆a/ vivartate sādhv avagāhate ca grāhyaṁ gṛhītvoddharate ca yasmāt |
AHS1.25.042ū̆c/ yantreṣv ataḥ kaṅka.mukhaṁ pradhānaṁ sthāneṣu sarveṣv adhikāri yac ca || 42ū̆ || [Note: AHS1.25.042ū̆v/ 25.42ū̆av nivartate sādhv avagāhate ca 25.42ū̆dv sthāneṣu sarveṣv a.vikāri yac ca]

1.26. Chapter 26 :: Atha śastravidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 151-156]
AHS1.26.001a/ ṣaḍ.viṁśatiḥ su.karmārair ghaṭitāni yathā.vidhi |
AHS1.26.001c/ śastrāṇi roma.vāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ || 1 ||
AHS1.26.002a/ su.rūpāṇi su.dhārāṇi su.grahāṇi ca kārayet |
AHS1.26.002c/ a.karālāni su.dhmāta.su.tīkṣṇāv artite 'yasi || 2 ||
AHS1.26.003a/ samāhita.mukhāgrāṇi nīlāmbho.ja.cchavīni ca |
AHS1.26.003c/ nāmānugata.rūpāṇi sadā sannihitāni ca || 3 ||
AHS1.26.004a/ svonmānārdha.caturthāṁśa.phalāny ekaika.śo 'pi ca |
AHS1.26.004c/ prāyo dvi.trāṇi yuñjīta tāni sthāna.viśeṣataḥ || 4 || [Note: AHS1.26.004v/ 26.4av sva.mānārdha.caturthāṁśa.]
AHS1.26.004+(1)a/ maṇḍalāgraṁ vṛddhi.pattram utpalādhy.ardha.dhārake |
AHS1.26.004+(1)c/ sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṁ śarāry.āsya.tri.kūrcake || 4+(1) ||
AHS1.26.004+(2)a/ kuśāsyaṁ sāṭa.vadanam antar.vaktrārdha.candrake |
AHS1.26.004+(2)c/ vrīhi.mukhaṁ kuṭhārī ca śalākāṅguli.śastrake || 4+(2) || [Note: AHS1.26.004+(2)v/ 26.4+(2)av kuśāsyā sāṭa.vadanā 26.4+(2)bv antar.vaktrārdha.candrakam 26.4+(2)bv channa.vaktrārdha.candrake 26.4+(2)bv channa.vaktrārdha.candrakam]
[Page 140 ]
AHS1.26.004+(3)a/ baḍiśaṁ kara.pattrākhyaṁ kartarī nakha.śastrakam |
AHS1.26.004+(3)c/ danta.lekhanakaṁ sūcyaḥ kūrco nāma khajāhvayam || 4+(3) ||
AHS1.26.004+(4)ab/ ārā catur.vidhākārā tathā syāt karṇa.vedhanī || 4+(4)ab || [Note: AHS1.26.004+(4)v/ 26.4+(4)bv tathā syāt karṇa.vedhanam]
AHS1.26.005a/ maṇḍalāgraṁ phale teṣāṁ tarjany.antar.nakhākṛti |
AHS1.26.005c/ lekhane chedane yojyaṁ pothakī.śuṇḍikādiṣu || 5 || [Note: AHS1.26.005v/ 26.5av maṇḍalāgraṁ phalaṁ teṣāṁ]
AHS1.26.006a/ vṛddhi.pattraṁ kṣurākāraṁ cheda.bhedana.pāṭane |
AHS1.26.006c/ ṛjv.agram unnate śophe gambhīre ca tad anya.thā || 6 || [Note: AHS1.26.006v/ 26.6dv gambhīre tu tato 'nya.thā]
AHS1.26.007a/ natāgraṁ pṛṣṭhato dīrgha.hrasva.vaktraṁ yathāśrayam |
AHS1.26.007c/ utpalādhy.ardha.dhārākhye bhedane chedane tathā || 7 || [Note: AHS1.26.007v/ 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathāśayam 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathā.kramam 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathā.yatham 26.7bv .hrasva.vaktre yathā.yatham]
AHS1.26.008a/ sarpāsyaṁ ghrāṇa.karṇārśaś.chedane 'rdhāṅgulaṁ phale |
AHS1.26.008c/ gater anveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍū.pada.mukhaiṣaṇī || 8 ||
AHS1.26.009a/ bhedanārthe 'parā sūcī.mukhā mūla.niviṣṭa.khā |
AHS1.26.009c/ vetasaṁ vyadhane srāvye śarāry.āsya.tri.kūrcake || 9 ||
AHS1.26.010a/ kuśāṭā.vadane srāvye dvy.aṅgulaṁ syāt tayoḥ phalam |
AHS1.26.010c/ tad.vad antar.mukhaṁ tasya phalam adhy.ardham aṅgulam || 10 || [Note: AHS1.26.010v/ 26.10ac kuśāṭā vadane srāvye]
AHS1.26.011a/ ardha.candrānanaṁ caitat tathādhy.ardhāṅgulaṁ phale |
AHS1.26.011c/ vrīhi.vaktraṁ prayojya ca tat sirodarayor vyadhe || 11 ||
AHS1.26.012a/ pṛthuḥ kuṭhārī go.danta.sadṛśārdhāṅgulānanā |
AHS1.26.012c/ tayordhva.daṇḍayā vidhyed upary asthnāṁ sthitāṁ sirām || 12 ||
[Page 141 ]
AHS1.26.013a/ tāmrī śalākā dvi.mukhī mukhe kurubakākṛtiḥ |
AHS1.26.013c/ liṅga.nāśaṁ tayā vidhyet kuryād aṅguli.śastrakam || 13 || [Note: AHS1.26.013v/ 26.13av tāmrī śalākā dvi.mukhā]
AHS1.26.014a/ mudrikā.nirgata.mukhaṁ phale tv ardhāṅgulāyatam |
AHS1.26.014c/ yogato vṛddhi.pattreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam || 14 ||
AHS1.26.015a/ tat pradeśiny.agra.parva.pramāṇārpaṇa.mudrikam |
AHS1.26.015c/ sūtra.baddhaṁ gala.sroto.roga.cchedana.bhedane || 15 || [Note: AHS1.26.015v/ 26.15bv .pramāṇārpita.mudrikam]
AHS1.26.016a/ grahaṇe śuṇḍikārmāder baḍiśaṁ su.natānanam |
AHS1.26.016c/ chede 'sthnāṁ karapattraṁ tu khara.dhāraṁ daśāṅgulam || 16 || [Note: AHS1.26.016v/ 26.16bv baḍiśaḥ su.natānanaḥ]
AHS1.26.017a/ vistāre dvy.aṅgulaṁ sūkṣma.dantaṁ su.tsaru.bandhanam |
AHS1.26.017c/ snāyu.sūtra.kaca.cchede kartarī kartarī.nibhā || 17 ||
AHS1.26.018a/ vakrarju.dhāraṁ dvi.mukhaṁ nakha.śastraṁ navāṅgulam |
AHS1.26.018c/ sūkṣma.śalyoddhṛti.ccheda.bheda.pracchāna.lekhane || 18 || [Note: AHS1.26.018v/ 26.18dv .bheda.pracchanna.lekhane]
AHS1.26.019a/ eka.dhāraṁ catuṣ.koṇaṁ prabaddhākṛti caikataḥ |
AHS1.26.019c/ danta.lekhanakaṁ tena śodhayed danta.śarkarām || 19 || [Note: AHS1.26.019v/ 26.19bv pravṛddhākṛti caikataḥ]
AHS1.26.020a/ vṛttā gūḍha.dṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo 'tra sīvane |
AHS1.26.020c/ māṁsalānāṁ pradeśānāṁ try.aśrā try.aṅgulam āyatā || 20 ||
AHS1.26.021a/ alpa.māṁsāsthi.sandhi.stha.vraṇānāṁ dvy.aṅgulāyatā |
AHS1.26.021c/ vrīhi.vaktrā dhanur.vakrā pakvāmāśaya.marmasu || 21 ||
AHS1.26.022a/ sā sārdha.dvy.aṅgulā sarva.vṛttās tāś catur.aṅgulāḥ |
AHS1.26.022c/ kūrco vṛttaika.pīṭha.sthāḥ saptāṣṭau vā su.bandhanāḥ || 22 || [Note: AHS1.26.022v/ 26.22av sā sārdha.dvy.aṅgulā sarvā 26.22bv vṛttās tāś catur.aṅgulāḥ]
[Page 142 ]
AHS1.26.023a/ sa yojyo nīlikā.vyaṅga.keśa.śāteṣu kuṭṭane |
AHS1.26.023c/ ardhāṅgula.mukhair vṛttair aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ || 23 || [Note: AHS1.26.023v/ 26.23bv .keśa.śātana.kuṭṭane]
AHS1.26.024a/ pāṇibhyāṁ mathyamānena ghrāṇāt tena hared asṛk |
AHS1.26.024c/ vyadhanaṁ karṇa.pālīnāṁ yūthikā.mukulānanam || 24 || [Note: AHS1.26.024v/ 26.24cv vyadhane karṇa.pālīnāṁ 26.24dv yūthikā.mukulānanā]
AHS1.26.025a/ ārārdhāṅgula.vṛttāsyā tat.praveśā tathordhvataḥ |
AHS1.26.025c/ catur.aśrā tayā vidhyec chophaṁ pakvāma.saṁśaye || 25 ||
AHS1.26.026a/ karṇa.pālīṁ ca bahalāṁ bahalāyāś ca śasyate |
AHS1.26.026c/ sūcī tri.bhāga.suṣirā try.aṅgulā karṇa.vedhanī || 26 || [Note: AHS1.26.026v/ 26.26bv tasyā eva ca śasyate]
AHS1.26.027a/ jalaukaḥ.kṣāra.dahana.kācopala.nakhādayaḥ |
AHS1.26.027c/ a.lauhāny anu.śastrāṇi tāny evaṁ ca vikalpayet || 27 ||
AHS1.26.028a/ aparāṇy api yantrādīny upayogaṁ ca yaugikam |
AHS1.26.028c/ utpāṭya.pāṭya.sīvyaiṣya.lekhya.pracchāna.kuṭṭanam || 28 || [Note: AHS1.26.028v/ 26.28cv utpāṭya.pāṭya.sevyaiṣya. 26.28dv .lekhya.pracchanna.kuṭṭanam]
AHS1.26.029a/ chedyaṁ bhedyaṁ vyadho mantho graho dāhaś ca tat.kriyāḥ |
AHS1.26.029c/ kuṇṭha.khaṇḍa.tanu.sthūla.hrasva.dīrgha.tva.vakra.tāḥ || 29 ||
AHS1.26.030a/ śastrāṇāṁ khara.dhāra.tvam aṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ |
AHS1.26.030c/ cheda.bhedana.lekhyārthaṁ śastraṁ vṛnta.phalāntare || 30 ||
AHS1.26.031a/ tarjanī.madhyamāṅguṣṭhair gṛhṇīyāt su.samāhitaḥ |
AHS1.26.031c/ visrāvaṇāni vṛntāgre tarjany.aṅguṣṭhakena ca || 31 ||
AHS1.26.032a/ tala.pracchanna.vṛntāgraṁ grāhyaṁ vrīhi.mukhaṁ mukhe |
AHS1.26.032c/ mūleṣv āharaṇārthāni kriyā.saukaryato 'param || 32 || [Note: AHS1.26.032v/ 26.32cv mūleṣv āharaṇārthe tu 26.32cv mūleṣv āharaṇārtheṣu]
[Page 143 ]
AHS1.26.033a/ syān navāṅgula.vistāraḥ su.ghano dvā.daśāṅgulaḥ |
AHS1.26.033c/ kṣauma.pattrorṇa.kauśeya.dukūla.mṛdu.carma.jaḥ || 33 ||
AHS1.26.034a/ vinyasta.pāśaḥ su.syūtaḥ sāntarorṇā.stha.śastrakaḥ |
AHS1.26.034c/ śalākā.pihitāsyaś ca śastra.kośaḥ su.sañcayaḥ || 34 ||
AHS1.26.035a/ jalaukasas tu sukhināṁ rakta.srāvāya yojayet |
AHS1.26.035c/ duṣṭāmbu.matsya.bhekāhi.śava.kotha.malodbhavāḥ || 35 || [Note: AHS1.26.035v/ 26.35cv duṣṭāmbu.matsya.bhekādi.]
AHS1.26.036a/ raktāḥ śvetā bhṛśaṁ kṛṣṇāś capalāḥ sthūla.picchilāḥ |
AHS1.26.036c/ indrāyudha.vicitrordhva.rājayo romaśāś ca tāḥ || 36 ||
AHS1.26.037a/ sa.viṣā varjayet tābhiḥ kaṇḍū.pāka.jvara.bhramāḥ |
AHS1.26.037c/ viṣa.pittāsra.nut kāryaṁ tatra śuddhāmbu.jāḥ punaḥ || 37 || [Note: AHS1.26.037v/ 26.37cv viṣa.pittāsra.jit kāryaṁ 26.37dv tatra śuddhāmbu.sambhavāḥ]
AHS1.26.038a/ nir.viṣāḥ śaivala.śyāvā vṛttā nīlordhva.rājayaḥ |
AHS1.26.038c/ kaṣāya.pṛṣṭhās tanv.aṅgyaḥ kiñ.cit.pītodarāś ca yāḥ || 38 ||
AHS1.26.039a/ tā apy a.samyag.vamanāt pratataṁ ca nipātanāt |
AHS1.26.039c/ sīdantiḥ salilaṁ prāpya rakta.mattā iti tyajet || 39 || [Note: AHS1.26.039v/ 26.39cv sīdanti salilaṁ prāpya]
AHS1.26.040a/ athetarā niśā.kalka.yukte 'mbhasi pariplutāḥ |
AHS1.26.040c/ avanti.some takre vā punaś cāśvāsitā jale || 40 || [Note: AHS1.26.040v/ 26.40cv kāñjike kālaśeye vā]
AHS1.26.041a/ lāgayed ghṛta.mṛt.stanya.rakta.śastra.nipātanaiḥ |
AHS1.26.041c/ pibantīr unnata.skandhāś chādayen mṛdu.vāsasā || 41 || [Note: AHS1.26.041v/ 26.41av lāgayet pala.mṛt.stanya.]
AHS1.26.042a/ sampṛktād duṣṭa.śuddhāsrāj jalaukā duṣṭa.śoṇitam |
AHS1.26.042c/ ādatte prathamaṁ haṁsaḥ kṣīraṁ kṣīrodakād iva || 42 || [Note: AHS1.26.042v/ 26.42av saṁsṛṣṭād duṣṭa.śuddhāsrāj]
[Page 144 ]
AHS1.26.042+(1)a/ gulmārśo.vidradhīn kuṣṭha.vāta.rakta.galāmayān |
AHS1.26.042+(1)c/ netra.rug.viṣa.vīsarpān śamayanti jalaukasaḥ || 42+(1) ||
AHS1.26.043a/ daṁśasya tode kaṇḍvāṁ vā mokṣayed vāmayec ca tām |
AHS1.26.043c/ paṭu.tailākta.vadanāṁ ślakṣṇa.kaṇḍana.rūṣitām || 43 || [Note: AHS1.26.043v/ 26.43bv mokṣayed vāmayec ca tāḥ 26.43cv paṭu.tailākta.vadanāḥ 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūkṣitām 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūṣitāḥ 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūkṣitāḥ]
AHS1.26.044a/ rakṣan rakta.madād bhūyaḥ saptāhaṁ tā na pātayet |
AHS1.26.044c/ pūrva.vat paṭu.tā dārḍhyaṁ samyag.vānte jalaukasām || 44 ||
AHS1.26.045a/ klamo 'ti.yogān mṛtyur vā dur.vānte stabdha.tā madaḥ |
AHS1.26.045c/ anya.trānya.tra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbu.garbhiṇi || 45 ||
AHS1.26.046a/ lālādi.kotha.nāśārthaṁ sa.viṣāḥ syus tad.anvayāt |
AHS1.26.046c/ a.śuddhau srāvayed daṁśān haridrā.guḍa.mākṣikaiḥ || 46 ||
AHS1.26.047a/ śata.dhautājya.picavas tato lepāś ca śītalāḥ |
AHS1.26.047c/ duṣṭa.raktāpagamanāt sadyo rāga.rujāṁ śamaḥ || 47 ||
AHS1.26.048a/ a.śuddhaṁ calitaṁ sthānāt sthitaṁ raktaṁ vraṇāśaye |
AHS1.26.048c/ vy.amlī.bhavet paryuṣitaṁ tasmāt tat srāvayet punaḥ || 48 || [Note: AHS1.26.048v/ 26.48cv amlī.bhavet paryuṣitaṁ]
AHS1.26.049a/ yuñjyān nālābu.ghaṭikā rakte pittena dūṣite |
AHS1.26.049c/ tāsām anala.saṁyogād yuñjyāt tu kapha.vāyunā || 49 || [Note: AHS1.26.049v/ 26.49dv yuñjyāc ca kapha.vāyunā]
AHS1.26.050a/ kaphena duṣṭaṁ rudhiraṁ na śṛṅgeṇa vinirharet |
AHS1.26.050c/ skanna.tvād vāta.pittābhyāṁ duṣṭaṁ śṛṅgeṇa nirharet || 50 || [Note: AHS1.26.050v/ 26.50bv na śṛṅgeṇāti nirharet 26.50bv na śṛṅgeṇābhinirharet]
AHS1.26.051a/ gātraṁ baddhvopari dṛḍhaṁ rajjvā paṭṭena vā samam |
AHS1.26.051c/ snāyu.sandhy.asthi.marmāṇi tyajan pracchānam ācaret || 51 ||
[Page 145 ]
AHS1.26.052a/ adho.deśa pravisṛtaiḥ padair upari.gāmibhiḥ |
AHS1.26.052c/ na gāḍha.ghana.tiryagbhir na pade padam ācaran || 52 || [Note: AHS1.26.052v/ 26.52dv na pade padam ācaret]
AHS1.26.053a/ pracchānenaika.deśa.sthaṁ grathitaṁ jala.janmabhiḥ |
AHS1.26.053c/ harec chṛṅgādibhiḥ suptam asṛg vyāpi sirā.vyadhaiḥ || 53 || [Note: AHS1.26.053v/ 26.53bv granthitaṁ jala.janmabhiḥ]
AHS1.26.054a/ pracchānaṁ piṇḍite vā syād avagāḍhe jalaukasaḥ |
AHS1.26.054c/ tvak.sthe 'lābu.ghaṭī.śṛṅgaṁ siraiva vyāpake 'sṛji || 54 ||
AHS1.26.055a/ vātādi.dhāma vā śṛṅga.jalauko.'lābubhiḥ kramāt |
AHS1.26.055c/ srutāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syād vāyu.kopataḥ || 55 ||
AHS1.26.055ū̆ab/ sa.toda.kaṇḍuḥ śophas taṁ sarpiṣoṣṇena secayet || 55ū̆ab || [Note: AHS1.26.055ū̆v/ 26.55ū̆av sa.toda.kaṇḍū.śophas taṁ]

1.27. Chapter 27 :: Atha sirāvyadhavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 156-160]
AHS1.27.001a/ madhuraṁ lavaṇaṁ kiñ.cid a.śītoṣṇam a.saṁhatam |
AHS1.27.001c/ padmendragopa.hemāvi.śaśa.lohita.lohitam || 1 ||
AHS1.27.002a/ lohitaṁ prabhavaḥ śuddhaṁ tanos tenaiva ca sthitaḥ |
AHS1.27.002c/ tat pitta.śleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate kurute tataḥ || 2 || [Note: AHS1.27.002v/ 27.2av lohitaṁ pravadec chuddhaṁ]
AHS1.27.003a/ visarpa.vidradhi.plīha.gulmāgni.sadana.jvarān |
AHS1.27.003c/ mukha.netra.śiro.roga.mada.tṛḍ.lavaṇāsya.tāḥ || 3 ||
AHS1.27.004a/ kuṣṭha.vātāsra.pittāsra.kaṭv.amlodgiraṇa.bhramān |
AHS1.27.004c/ śītoṣṇa.snigdha.rūkṣādyair upakrāntāś ca ye gadāḥ || 4 ||
AHS1.27.005a/ samyak sādhyā na sidhyanti te ca rakta.prakopa.jāḥ |
AHS1.27.005c/ teṣu srāvayituṁ raktam udriktaṁ vyadhayet sirām || 5 ||
[Page 146 ]
AHS1.27.006a/ na tūna.ṣo.ḍaśātīta.saptaty.abda.srutāsṛjām |
AHS1.27.006c/ a.snigdhā.sveditāty.artha.sveditānila.rogiṇām || 6 || [Note: AHS1.27.006v/ 27.6av na nyūna.ṣo.ḍaśātīta.]
AHS1.27.007a/ garbhiṇī.sūtikā.jīrṇa.pittāsra.śvāsa.kāsinām |
AHS1.27.007c/ atīsārodara.cchardi.pāṇḍu.sarvāṅga.śophinām || 7 ||
AHS1.27.008a/ sneha.pīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu |
AHS1.27.008c/ nā.yantritāṁ sirāṁ vidhyen na tiryaṅ nāpy an.utthitām || 8 || [Note: AHS1.27.008v/ 27.8dv na tiryaṅ nāpy an.ucchritām]
AHS1.27.009a/ nāti.śītoṣṇa.vātābhreṣv anya.trātyayikād gadāt |
AHS1.27.009c/ śiro.netra.vikāreṣu lalāṭyāṁ mokṣayet sirām || 9 || [Note: AHS1.27.009v/ 27.9dv lālāṭyāṁ mokṣayet sirām 27.9dv lālāṭyā mokṣayet sirāḥ 27.9dv lalāṭyā mokṣayet sirāḥ]
AHS1.27.010a/ apāṅgyām upanāsyāṁ vā karṇa.rogeṣu karṇa.jām |
AHS1.27.010c/ nāsā.rogeṣu nāsāgre sthitāṁ nāsā.lalāṭayoḥ || 10 || [Note: AHS1.27.010v/ 27.10av apāṅgyā upanāsyā vā]
AHS1.27.011a/ pīnase mukha.rogeṣu jihvauṣṭha.hanu.tālu.gāḥ |
AHS1.27.011c/ jatrūrdhva.granthiṣu grīvā.karṇa.śaṅkha.śiraḥ.śritāḥ || 11 || [Note: AHS1.27.011v/ 27.11cv jatrūrdhvaṁ granthiṣu grīvā.]
AHS1.27.012a/ uro.'pāṅga.lalāṭa.sthā unmāde 'pasmṛtau punaḥ |
AHS1.27.012c/ hanu.sandhau samaste vā sirāṁ bhrū.madhya.gāminīm || 12 || [Note: AHS1.27.012v/ 27.12av uro.'pāṅga.lalāṭa.sthām 27.12dv sirā bhrū.madhya.gāminīḥ]
AHS1.27.013a/ vidradhau pārśva.śūle ca pārśva.kakṣā.stanāntare |
AHS1.27.013c/ tṛtīyake 'ṁsayor madhye skandhasyādhaś caturthake || 13 ||
AHS1.27.014a/ pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ śroṇito dvy.aṅgule sthitām |
AHS1.27.014c/ śukra.meḍhrāmaye meḍhra ūru.gāṁ gala.gaṇḍayoḥ || 14 ||
AHS1.27.015a/ gṛdhrasyāṁ jānuno 'dhas.tād ūrdhvaṁ vā catur.aṅgule |
AHS1.27.015c/ indra.vaster adho 'pacyāṁ dvy.aṅgule catur.aṅgule || 15 ||
[Page 147 ]
AHS1.27.016a/ ūrdhvaṁ gulphasya sakthy.artau tathā kroṣṭuka.śīrṣake |
AHS1.27.016c/ pāda.dāhe khuḍe harṣe vipādyāṁ vāta.kaṇṭake || 16 || [Note: AHS1.27.016v/ 27.16av ūrdhvaṁ gulphasya sandhy.artau]
AHS1.27.017a/ cipye ca dvy.aṅgule vidhyed upari kṣipra.marmaṇaḥ |
AHS1.27.017c/ gṛdhrasyām iva viśvācyāṁ yathoktānām a.darśane || 17 ||
AHS1.27.018a/ marma.hīne yathāsanne deśe 'nyāṁ vyadhayet sirām |
AHS1.27.018c/ atha snigdha.tanuḥ sajja.sarvopakaraṇo balī || 18 ||
AHS1.27.019a/ kṛta.svasty.ayanaḥ snigdha.rasānna.pratibhojitaḥ |
AHS1.27.019c/ agni.tāpātapa.svinno jānūccāsana.saṁsthitaḥ || 19 ||
AHS1.27.020a/ mṛdu.paṭṭātta.keśānto jānu.sthāpita.kūrparaḥ |
AHS1.27.020c/ muṣṭibhyāṁ vastra.garbhābhyāṁ manye gāḍhaṁ nipīḍayet || 20 || [Note: AHS1.27.020v/ 27.20dv manye gāḍhaṁ prapīḍayet]
AHS1.27.021a/ danta.prapīḍanotkāsa.gaṇḍādhmānāni cācaret |
AHS1.27.021c/ pṛṣṭhato yantrayec cainaṁ vastram āveṣṭayan naraḥ || 21 || [Note: AHS1.27.021v/ 27.21dv vastram āveṣṭayen naraḥ]
AHS1.27.022a/ kandharāyāṁ parikṣipya nyasyāntar vāma.tarjanīm |
AHS1.27.022c/ eṣo 'ntar.mukha.varjyānāṁ sirāṇāṁ yantraṇe vidhiḥ || 22 || [Note: AHS1.27.022v/ 27.22bv tasyāntar vāma.tarjanīm 27.22cv eṣo 'ntar.mukha.varjānāṁ]
AHS1.27.023a/ tato madhyamayāṅgulyā vaidyo 'ṅguṣṭha.vimuktayā |
AHS1.27.023c/ tāḍayed utthitāṁ jñātvā sparśād vāṅguṣṭha.pīḍanaiḥ || 23 || [Note: AHS1.27.023v/ 27.23dv sparśāṅguṣṭha.prapīḍanaiḥ]
AHS1.27.024a/ kuṭhāryā lakṣayen madhye vāma.hasta.gṛhītayā |
AHS1.27.024c/ phaloddeśe su.niṣ.kampaṁ sirāṁ tad.vac ca mokṣayet || 24 ||
AHS1.27.025a/ tāḍayan pīḍayaṁś caināṁ vidhyed vrīhi.mukhena tu |
AHS1.27.025c/ aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikām upa.nāsikām || 25 || [Note: AHS1.27.025v/ 27.25av tāḍayan pīḍayan vaināṁ 27.25av tāḍayan pīḍayec caināṁ]
[Page 148 ]
AHS1.27.026a/ abhyunnata.vidaṣṭāgra.jihvasyādhas tad.āśrayām |
AHS1.27.026c/ yantrayet stanayor ūrdhvaṁ grīvāśrita.sirā.vyadhe || 26 ||
AHS1.27.027a/ pāṣāṇa.garbha.hastasya jānu.sthe prasṛte bhuje |
AHS1.27.027c/ kukṣer ārabhya mṛdite vidhyed baddhordhva.paṭṭake || 27 ||
AHS1.27.028a/ vidhyed dhasta.sirāṁ bāhāv an.ākuñcita.kūrpare |
AHS1.27.028c/ baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭim aṅguṣṭha.garbhiṇam || 28 || [Note: AHS1.27.028v/ 27.28dv muṣṭim aṅguṣṭha.garbhiṇīm]
AHS1.27.029a/ ūrdhvaṁ vedhya.pradeśāc ca paṭṭikāṁ catur.aṅgule |
AHS1.27.029c/ vidhyed ālambamānasya bāhubhyāṁ pārśvayoḥ sirām || 29 ||
AHS1.27.030a/ prahṛṣṭe mehane jaṅghā.sirāṁ jānuny a.kuñcite |
AHS1.27.030c/ pāde tu su.sthite 'dhas.tāj jānu.sandher nipīḍite || 30 || [Note: AHS1.27.030v/ 27.30cv pāde tu bhū.sthite 'dhas.tāj]
AHS1.27.031a/ gāḍhaṁ karābhyām ā.gulphaṁ caraṇe tasya copari |
AHS1.27.031c/ dvitīye kuñcite kiñ.cid.ārūḍhe hasta.vat tataḥ || 31 ||
AHS1.27.032a/ baddhvā vidhyet sirām ittham an.ukteṣv api kalpayet |
AHS1.27.032c/ teṣu teṣu pradeśeṣu tat tad yantram upāya.vit || 32 ||
AHS1.27.033a/ māṁsale nikṣiped deśe vrīhy.āsyaṁ vrīhi.mātrakam |
AHS1.27.033c/ yavārdham asthnām upari sirāṁ vidhyan kuṭhārikām || 33 || [Note: AHS1.27.033v/ 27.33dv sirāṁ vidhyan kuṭhārayā 27.33dv sirāṁ vidhyet kuṭhārayā 27.33dv sirāṁ vidhyet kuṭhārikām]
AHS1.27.034a/ samyag.viddhā sraved dhārāṁ yantre mukte tu na sravet |
AHS1.27.034c/ alpa.kālaṁ vahaty alpaṁ dur.viddhā taila.cūrṇanaiḥ || 34 || [Note: AHS1.27.034v/ 27.34av samyag.viddhe sraved dhārā 27.34bv yantre mukte ca na sravet 27.34dv dur.viddhā taila.cūrṇitaiḥ]
AHS1.27.035a/ sa.śabdam ati.viddhā tu sraved duḥkhena dhāryate |
AHS1.27.035c/ bhī.mūrchā.yantra.śaithilya.kuṇṭha.śastrāti.tṛptayaḥ || 35 ||
[Page 149 ]
AHS1.27.036a/ kṣāma.tva.vegi.tā.svedā raktasyā.sruti.hetavaḥ |
AHS1.27.036c/ a.samyag asre sravati vella.vyoṣa.niśā.nataiḥ || 36 ||
AHS1.27.037a/ sāgāra.dhūma.lavaṇa.tailair dihyāt sirā.mukham |
AHS1.27.037c/ samyak.pravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca || 37 || [Note: AHS1.27.037v/ 27.37dv tailena lavaṇena vā]
AHS1.27.038a/ agre sravati duṣṭāsraṁ kusumbhād iva pītikā |
AHS1.27.038c/ samyak srutvā svayaṁ tiṣṭhec chuddhaṁ tad iti nāharet || 38 ||
AHS1.27.039a/ yantraṁ vimucya mūrchāyāṁ vījite vyajanaiḥ punaḥ |
AHS1.27.039c/ srāvayen mūrchati punas tv apare.dyus try.ahe 'pi vā || 39 ||
AHS1.27.040a/ vātāc chyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vega.srāvy accha.phenilaṁ |
AHS1.27.040c/ pittāt pītāsitaṁ visram a.skandy auṣṇyāt sa.candrikam || 40 || [Note: AHS1.27.040v/ 27.40dv a.skandy auṣṇyāt sa.candrakam]
AHS1.27.040+1a/ vātikaṁ śoṇitaṁ śīghraṁ bhūmiḥ pibati cāvṛtam |
AHS1.27.040+1c/ makṣikāṇām a.kāntaṁ ca raktaṁ bhavati paittikam || 40+1 ||
AHS1.27.040+2ab/ ślaiṣmikaṁ makṣikākrāntaṁ śuṣyaty api na ceṇayat || 40+2ab ||
AHS1.27.041a/ kaphāt snigdham asṛk pāṇḍu tantu.mat picchilaṁ ghanam |
AHS1.27.041c/ saṁsṛṣṭa.liṅgaṁ saṁsargāt tri.doṣaṁ malināvilam || 41 ||
AHS1.27.042a/ a.śuddhau balino 'py asraṁ na prasthāt srāvayet param |
AHS1.27.042c/ ati.srutau hi mṛtyuḥ syād dāruṇā vā calāmayāḥ || 42 || [Note: AHS1.27.042v/ 27.42av a.śuddhaṁ balino 'py asraṁ]
AHS1.27.043a/ tatrābhyaṅga.rasa.kṣīra.rakta.pānāni bheṣajam |
AHS1.27.043c/ srute rakte śanair yantram apanīya himāmbunā || 43 ||
[Page 150 ]
AHS1.27.044a/ prakṣālya taila.plotāktaṁ bandhanīyaṁ sirā.mukham |
AHS1.27.044c/ a.śuddhaṁ srāvayed bhūyaḥ sāyam ahny apare 'pi vā || 44 || [Note: AHS1.27.044v/ 27.44cv a.śuddhau srāvayed bhūyaḥ]
AHS1.27.045a/ snehopaskṛta.dehasya pakṣād vā bhṛśa.dūṣitam |
AHS1.27.045c/ kiñ.cid dhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo 'tivartate || 45 ||
AHS1.27.046a/ sa.śeṣam apy ato dhāryaṁ na cāti.srutim ācaret |
AHS1.27.046c/ harec chṛṅgādibhiḥ śeṣaṁ prasādam atha.vā nayet || 46 ||
AHS1.27.047a/ śītopacāra.pittāsra.kriyā.śuddhi.viśoṣaṇaiḥ |
AHS1.27.047c/ duṣṭaṁ raktam an.udriktam evam eva prasādayet || 47 ||
AHS1.27.048a/ rakte tv a.tiṣṭhati kṣipraṁ stambhanīm ācaret kriyām |
AHS1.27.048c/ lodhra.priyaṅgu.pattaṅga.māṣa.yaṣṭy.āhva.gairikaiḥ || 48 ||
AHS1.27.049a/ mṛt.kapālāñjana.kṣauma.maṣī.kṣīri.tvag.aṅkuraiḥ |
AHS1.27.049c/ vicūrṇayed vraṇa.mukhaṁ padmakādi.himaṁ pibet || 49 ||
AHS1.27.050a/ tām eva vā sirāṁ vidhyed vyadhāt tasmād an.antaram |
AHS1.27.050c/ sirā.mukhaṁ vā tvaritaṁ dahet tapta.śalākayā || 50 || [Note: AHS1.27.050v/ 27.50cv sirā.mukhaṁ ca tvaritaṁ]
AHS1.27.051a/ un.mārga.gā yantra.nipīḍanena sva.sthānam āyānti punar na yāvat |
AHS1.27.051c/ doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṁ prapannās tāvad dhitāhāra.vihāra.bhāk syāt || 51 ||
AHS1.27.052a/ nāty.uṣṇa.śītaṁ laghu dīpanīyaṁ rakte 'panīte hitam anna.pānam |
AHS1.27.052c/ tadā śarīraṁ hy an.avasthitāsṛg agnir viśeṣād iti rakṣitavyaḥ || 52 || [Note: AHS1.27.052v/ 27.52cv tadā śarīraṁ hy an.avasthitāsram 27.52dv agnir viśeṣād iti rakṣaṇīyaḥ 27.52dv agnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ]
AHS1.27.053a/ prasanna.varṇendriyam indriyārthān icchantam a.vyāhata.paktṛ.vegam |
AHS1.27.053c/ sukhānvitaṁ puṣṭi.balopapannaṁ viśuddha.raktaṁ puruṣaṁ vadanti || 53 ||
[Page 151 ]
AHS1.27.053+1a/ rakta.jā vyaṅga.kuṣṭhādyāḥ kaṇṭhāsyākṣi.śiro.gadāḥ |
AHS1.27.053+1c/ palitārūṁṣikābādhāḥ śāmyanty ete sirā.vyadhāt || 53+1 ||
AHS1.27.053+2a/ nir.vyādhi.nīlotpala.pattra.netraṁ su.vyakta.mūlāsita.baddha.keśam |
AHS1.27.053+2c/ candropamaṁ padma.su.gandhi vaktraṁ bhavel lalāṭe tu sirā.vyadhena || 53+2 ||

1.28. Chapter 28 :: Atha śalyāharaṇavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 160-165]
AHS1.28.001a/ vakrarju.tiryag.ūrdhvādhaḥ śalyānāṁ pañca.dhā gatiḥ |
AHS1.28.001c/ dhyāmaṁ śopha.rujā.vantaṁ sravantaṁ śoṇitaṁ muhuḥ || 1 ||
AHS1.28.002a/ abhyudgataṁ budbuda.vat piṭikopacitaṁ vraṇam |
AHS1.28.002c/ mṛdu.māṁsaṁ ca jānīyād antaḥ.śalyaṁ samāsataḥ || 2 || [Note: AHS1.28.002v/ 28.2av abhyunnataṁ budbuda.vat 28.2cv mṛdu.māṁsaṁ vijānīyād]
AHS1.28.003a/ viśeṣāt tvag.gate śalye vi.varṇaḥ kaṭhināyataḥ |
AHS1.28.003c/ śopho bhavati māṁsa.sthe coṣaḥ śopho vivardhate || 3 ||
AHS1.28.004a/ pīḍanā.kṣama.tā pākaḥ śalya.mārgo na rohati |
AHS1.28.004c/ peśy.antara.gate māṁsa.prāpta.vac chvayathuṁ vinā || 4 || [Note: AHS1.28.004v/ 28.4av pīḍane '.kṣama.tā pākaḥ 28.4dv .prāpta.vac chvayathor vinā]
AHS1.28.005a/ ākṣepaḥ snāyu.jālasya saṁrambha.stambha.vedanāḥ |
AHS1.28.005c/ snāyu.ge dur.haraṁ caitat sirādhmānaṁ sirāśrite || 5 || [Note: AHS1.28.005v/ 28.5cv snāva.ge dur.haraṁ caitat]
AHS1.28.006a/ sva.karma.guṇa.hāniḥ syāt srotasāṁ srotasi sthite |
AHS1.28.006c/ dhamanī.sthe 'nile raktaṁ phena.yuktam udīrayet || 6 || [Note: AHS1.28.006v/ 28.6dv phena.yuktam udīrayan]
AHS1.28.007a/ niryāti śabda.vān syāc ca hṛl.lāsaḥ sāṅga.vedanaḥ |
AHS1.28.007c/ saṅgharṣo bala.vān asthi.sandhi.prāpte 'sthi.pūrṇa.tā || 7 || [Note: AHS1.28.007v/ 28.7cv saṁharṣo bala.vān asthi.]
AHS1.28.008a/ naika.rūpā rujo 'sthi.sthe śophas tad.vac ca sandhi.ge |
AHS1.28.008c/ ceṣṭā.nivṛttiś ca bhaved āṭopaḥ koṣṭha.saṁśrite || 8 ||
[Page 152 ]
AHS1.28.009a/ ānāho 'nna.śakṛn.mūtra.darśanaṁ ca vraṇānane |
AHS1.28.009c/ vidyān marma.gataṁ śalyaṁ marma.viddhopalakṣaṇaiḥ || 9 ||
AHS1.28.010a/ yathā.svaṁ ca parisrāvais tvag.ādiṣu vibhāvayet |
AHS1.28.010c/ ruhyate śuddha.dehānām anuloma.sthitaṁ tu tat || 10 || [Note: AHS1.28.010v/ 28.10av yathā.yathaṁ parisrāvais]
AHS1.28.011a/ doṣa.kopābhighātādi.kṣobhād bhūyo 'pi bādhate |
AHS1.28.011c/ tvaṅ.naṣṭe yatra tatra syur abhyaṅga.sveda.mardanaiḥ || 11 ||
AHS1.28.012a/ rāga.rug.dāha.saṁrambhā yatra cājyaṁ vilīyate |
AHS1.28.012c/ āśu śuṣyati lepo vā tat.sthānaṁ śalya.vad vadet || 12 || [Note: AHS1.28.012v/ 28.12bv yatra vājyaṁ vilīyate 28.12cv āśuṣyati pralepo vā]
AHS1.28.013a/ māṁsa.praṇaṣṭaṁ saṁśuddhyā karśanāc chlatha.tāṁ gatam |
AHS1.28.013c/ kṣobhād rāgādibhiḥ śalyaṁ lakṣayet tad.vad eva ca || 13 || [Note: AHS1.28.013v/ 28.13bv karṣaṇāc chlatha.tāṁ gatam]
AHS1.28.014a/ peśy.asthi.sandhi.koṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet |
AHS1.28.014c/ asthnām abhyañjana.sveda.bandha.pīḍana.mardanaiḥ || 14 ||
AHS1.28.015a/ prasāraṇākuñcanataḥ sandhi.naṣṭaṁ tathāsthi.vat |
AHS1.28.015c/ naṣṭe snāyu.sirā.sroto.dhamanīṣv a.same pathi || 15 ||
AHS1.28.016a/ aśva.yuktaṁ rathaṁ khaṇḍa.cakram āropya rogiṇam |
AHS1.28.016c/ śīghraṁ nayet tatas tasya saṁrambhāc chalyam ādiśet || 16 ||
AHS1.28.017a/ marma.naṣṭaṁ pṛthaṅ noktaṁ teṣāṁ māṁsādi.saṁśrayāt |
AHS1.28.017c/ sāmānyena sa.śalyaṁ tu kṣobhiṇyā kriyayā sa.ruk || 17 ||
AHS1.28.018a/ vṛttaṁ pṛthu catuṣ.koṇaṁ tri.puṭaṁ ca samāsataḥ |
AHS1.28.018c/ a.dṛśya.śalya.saṁsthānaṁ vraṇākṛtyā vibhāvayet || 18 ||
[Page 153 ]
AHS1.28.019a/ teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau |
AHS1.28.019c/ arvācīna.parācīne nirharet tad.viparyayāt || 19 || [Note: AHS1.28.019v/ 28.19cv avācīna.parācīne]
AHS1.28.020a/ sukhāhāryaṁ yataś chittvā tatas tiryag.gataṁ haret |
AHS1.28.020c/ śalyaṁ na nirghātyam uraḥ.kakṣā.vaṅkṣaṇa.pārśva.gam || 20 ||
AHS1.28.021a/ pratilomam an.uttuṇḍaṁ chedyaṁ pṛthu.mukhaṁ ca yat |
AHS1.28.021c/ naivāhared vi.śalya.ghnaṁ naṣṭaṁ vā nir.upadravam || 21 ||
AHS1.28.022a/ athāharet kara.prāpyaṁ kareṇaivetarat punaḥ |
AHS1.28.022c/ dṛśyaṁ siṁhāhi.makara.varmi.karkaṭakānanaiḥ || 22 ||
AHS1.28.023a/ a.dṛśyaṁ vraṇa.saṁsthānād grahītuṁ śakyate yataḥ |
AHS1.28.023c/ kaṅka.bhṛṅgāhva.kurara.śarāri.vāyasānanaiḥ || 23 ||
AHS1.28.024a/ sandaṁśābhyāṁ tvag.ādi.sthaṁ tālābhyāṁ suṣiraṁ haret |
AHS1.28.024c/ suṣira.sthaṁ tu nalakaiḥ śeṣaṁ śeṣair yathā.yatham || 24 ||
AHS1.28.025a/ śastreṇa vā viśasyādau tato nir.lohitaṁ vraṇam |
AHS1.28.025c/ kṛtvā ghṛtena saṁsvedya baddhācārikam ādiśet || 25 || [Note: AHS1.28.025v/ 28.25dv baddhācārikam ācaret]
AHS1.28.026a/ sirā.snāyu.vilagnaṁ tu cālayitvā śalākayā |
AHS1.28.026c/ hṛdaye saṁsthitaṁ śalyaṁ trāsitasya himāmbunā || 26 || [Note: AHS1.28.026v/ 28.26av sirā.snāyu.vilagnaṁ ca 28.26av sirā.snāva.vilagnaṁ tu]
AHS1.28.027a/ tataḥ sthānāntaraṁ prāptaṁ āharet tad yathā.yatham |
AHS1.28.027c/ yathā.mārgaṁ dur.ākarṣam anyato 'py evam āharet || 27 ||
AHS1.28.028a/ asthi.daṣṭe naraṁ padbhyāṁ pīḍayitvā vinirharet |
AHS1.28.028c/ ity a.śakye su.balibhiḥ su.gṛhītasya kiṅkaraiḥ || 28 || [Note: AHS1.28.028v/ 28.28av asthi.dṛṣṭe naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.naṣṭe naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.lagnaṁ naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.sthaṁ na paraṁ padbhyāṁ]
[Page 154 ]
AHS1.28.029a/ tathāpy a.śakye vāraṅgaṁ vakrī.kṛtya dhanur.jyayā |
AHS1.28.029c/ su.baddhaṁ vaktra.kaṭake badhnīyāt su.samāhitaḥ || 29 ||
AHS1.28.030a/ su.saṁyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam |
AHS1.28.030c/ tāḍayed iti mūrdhānaṁ vegenonnamayan yathā || 30 || [Note: AHS1.28.030v/ 28.30dv vegenonnamayed yathā]
AHS1.28.031a/ uddharec chalyam evaṁ vā śākhāyāṁ kalpayet taroḥ |
AHS1.28.031c/ baddhvā dur.bala.vāraṅgaṁ kuśābhiḥ śalyam āharet || 31 ||
AHS1.28.032a/ śvayathu.grasta.vāraṅgaṁ śopham utpīḍya yuktitaḥ |
AHS1.28.032c/ mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṁ haret || 32 ||
AHS1.28.033a/ tair eva cānayen mārgam a.mārgottuṇḍitaṁ tu yat |
AHS1.28.033c/ mṛditvā karṇināṁ karṇaṁ nāḍy.āsyena nigṛhya vā || 33 || [Note: AHS1.28.033v/ 28.33av tenaiva vā nayen mārgam 28.33bv a.mārgottuṇḍitaṁ ca yat]
AHS1.28.034a/ ayas.kāntena niṣ.karṇaṁ vivṛtāsyam ṛju.sthitam |
AHS1.28.034c/ pakvāśaya.gataṁ śalyaṁ virekeṇa vinirharet || 34 ||
AHS1.28.035a/ duṣṭa.vāta.viṣa.stanya.rakta.toyādi cūṣaṇaiḥ |
AHS1.28.035c/ kaṇṭha.sroto.gate śalye sūtraṁ kaṇṭhe praveśayet || 35 ||
AHS1.28.036a/ bisenātte tataḥ śalye bisaṁ sūtraṁ samaṁ haret |
AHS1.28.036c/ nāḍyāgni.tāpitāṁ kṣiptvā śalākām ap.sthirī.kṛtām || 36 || [Note: AHS1.28.036v/ 28.36bv jatu.digdham a.jātuṣam]
AHS1.28.037a/ ānayej jātuṣaṁ kaṇṭhāj jatu.digdhām a.jātuṣam |
AHS1.28.037c/ keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakam ākṣipet || 37 || [Note: AHS1.28.037v/ 28.37bv jatu.digdham a.jātuṣam 28.37cv keśāṇḍakena pītena 28.37cv keśāṇḍukena pītena 28.37cv keśoṇḍukena pītena]
AHS1.28.038a/ sahasā sūtra.baddhena vamatas tena cetarat |
AHS1.28.038c/ a.śakyaṁ mukha.nāsābhyām āhartuṁ parato nudet || 38 ||
[Page 155 ]
AHS1.28.039a/ ap.pāna.skandha.ghātābhyāṁ grāsa.śalyaṁ praveśayet |
AHS1.28.039c/ sūkṣmākṣi.vraṇa.śalyāni kṣauma.vāla.jalair haret || 39 ||
AHS1.28.040a/ apāṁ pūrṇaṁ vidhunuyād avāk.śirasam āyatam |
AHS1.28.040c/ vāmayec cā.mukhaṁ bhasma.rāśau vā nikhanen naram || 40 || [Note: AHS1.28.040v/ 28.40cv vāmayed ā.mukhaṁ bhasma. 28.40cv vāmayed vā.mukhaṁ bhasma. 8.40cv vāmayed vā sukhaṁ bhasma.]
AHS1.28.041a/ karṇe 'mbu.pūrṇe hastena mathitvā taila.vāriṇī |
AHS1.28.041c/ kṣiped adho.mukhaṁ karṇaṁ hanyād vācūṣayeta vā || 41 || [Note: AHS1.28.041v/ 28.41dv hanyād vācūṣayet tadā 28.41dv hanyād vācūṣayeta ca]
AHS1.28.042a/ kīṭe sroto.gate karṇaṁ pūrayed lavaṇāmbunā |
AHS1.28.042c/ śuktena vā sukhoṣṇena mṛte kleda.haro vidhiḥ || 42 ||
AHS1.28.043a/ jātuṣaṁ hema.rūpyādi.dhātu.jaṁ ca cira.sthitam |
AHS1.28.043c/ ūṣmaṇā prāya.śaḥ śalyaṁ deha.jena vilīyate || 43 ||
AHS1.28.044a/ mṛd.veṇu.dāru.śṛṅgāsthi.danta.vālopalāni na |
AHS1.28.044c/ viṣāṇa.veṇv.ayas.tāla.dāru.śalyaṁ cirād api || 44 || [Note: AHS1.28.044v/ 28.44bv .danta.vālopalādi na]
AHS1.28.045a/ prāyo nirbhujyate tad dhi pacaty āśu palāsṛjī |
AHS1.28.045c/ śalye māṁsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate || 45 || [Note: AHS1.28.045v/ 28.45cv śalye māṁsāvagāḍhe ca]
AHS1.28.046a/ tatas taṁ mardana.sveda.śuddhi.karṣaṇa.bṛṁhaṇaiḥ |
AHS1.28.046c/ tīkṣṇopanāha.pānānna.ghana.śastra.padāṅkanaiḥ || 46 || [Note: AHS1.28.046v/ 28.46bv .śuddhi.karśana.bṛṁhaṇaiḥ]
AHS1.28.047a/ pācayitvā harec chalyaṁ pāṭanaiṣaṇa.bhedanaiḥ |
AHS1.28.047c/ śalya.pradeśa.yantrāṇām avekṣya bahu.rūpa.tām || 47 ||
AHS1.28.047ūab/ tais tair upāyair mati.mān śalyaṁ vidyāt tathāharet || 47ū̆ab || [Note: AHS1.28.047ūv/ 28.47ū̆bv śalyaṁ vidyāt tato haret]

1.29. Chapter 29 :: Athaśastrakarmavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 165-171] [Page 156 ]
AHS1.29.001a/ vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākāc chvayathu.pūrvakāt |
AHS1.29.001c/ tam evopacaret tasmād rakṣan pākaṁ prayatnataḥ || 1 ||
AHS1.29.002a/ su.śīta.lepa.sekāsra.mokṣa.saṁśodhanādibhiḥ |
AHS1.29.002c/ śopho 'lpo 'lpoṣma.ruk sāmaḥ sa.varṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ || 2 || [Note: AHS1.29.002v/ 29.2av su.śīta.lepa.sekāsṛṅ. 29.2cv śopho 'lpo 'lpoṣma.ruk cāmaḥ]
AHS1.29.003a/ pacyamāno vi.varṇas tu rāgī vastir ivātataḥ |
AHS1.29.003c/ sphuṭatīva sa.nistodaḥ sāṅga.marda.vijṛmbhikaḥ || 3 ||
AHS1.29.004a/ saṁrambhā.ruci.dāhoṣā.tṛḍ.jvarā.nidra.tānvitaḥ |
AHS1.29.004c/ styānaṁ viṣyandayaty ājyaṁ vraṇa.vat sparśanā.sahaḥ || 4 ||
AHS1.29.005a/ pakve 'lpa.vega.tā mlāniḥ pāṇḍu.tā vali.sambhavaḥ |
AHS1.29.005c/ nāmo 'nteṣūnnatir madhye kaṇḍū.śophādi.mārdavam || 5 || [Note: AHS1.29.005v/ 29.5av pakve 'lpa.vega.tā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa.vedanā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa.vedanā mlāniḥ 29.5av pakve 'lpā vedanā mlāniḥ]
AHS1.29.006a/ spṛṣṭe pūyasya sañcāro bhaved vastāv ivāmbhasaḥ |
AHS1.29.006c/ śūlaṁ narte 'nilād dāhaḥ pittāc chophaḥ kaphodayāt || 6 ||
AHS1.29.007a/ rāgo raktāc ca pākaḥ syād ato doṣaiḥ sa.śoṇitaiḥ |
AHS1.29.007c/ pāke 'tivṛtte suṣiras tanu.tvag.doṣa.bhakṣitaḥ || 7 ||
AHS1.29.008a/ valībhir ācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇa.tanū.ruhaḥ |
AHS1.29.008c/ kapha.jeṣu tu śopheṣu gambhīraṁ pākam ety asṛk || 8 || [Note: AHS1.29.008v/ 29.8av valībhir ācitaḥ śyāmaḥ]
AHS1.29.009a/ pakva.liṅgaṁ tato '.spaṣṭaṁ yatra syāc chīta.śopha.tā |
AHS1.29.009c/ tvak.sāvarṇyaṁ rujo 'lpa.tvaṁ ghana.sparśa.tvam aśma.vat || 9 ||
AHS1.29.010a/ rakta.pākam iti brūyāt taṁ prājño mukta.saṁśayaḥ |
AHS1.29.010c/ alpa.sat.tve '.bale bāle pākād vāty.artham uddhate || 10 || [Note: AHS1.29.010v/ 29.10dv pākād aty.artham uddhate 29.10dv pāke vāty.artham uddhate]
[Page 157 ]
AHS1.29.011a/ dāraṇaṁ marma.sandhy.ādi.sthite cānya.tra pāṭanam |
AHS1.29.011c/ āma.cchede sirā.snāyu.vyāpado 'sṛg.ati.srutiḥ || 11 ||
AHS1.29.012a/ rujo 'ti.vṛddhir daraṇaṁ visarpo vā kṣatodbhavaḥ |
AHS1.29.012c/ tiṣṭhann antaḥ punaḥ pūyaḥ sirā.snāyv.asṛg.āmiṣam || 12 ||
AHS1.29.013a/ vivṛddho dahati kṣipraṁ tṛṇolapam ivānalaḥ |
AHS1.29.013c/ yaś chinatty āmam a.jñānād yaś ca pakvam upekṣate || 13 || [Note: AHS1.29.013v/ 29.13bv tṛṇolupam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇopalam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇoccayam ivānalaḥ]
AHS1.29.014a/ śva.pacāv iva vijñeyau tāv a.niścita.kāriṇau |
AHS1.29.014c/ prāk śastra.karmaṇaś ceṣṭaṁ bhojayed annam āturam || 14 || [Note: AHS1.29.014v/ 29.14av śva.pacāv iva jānīyāt 29.14bv dvāv a.niścita.kāriṇau 29.14cv prāk śastra.karmaṇaḥ śreṣṭhaṁ]
AHS1.29.015a/ pāna.paṁ pāyayen madyaṁ tīkṣṇaṁ yo vedanā.kṣamaḥ |
AHS1.29.015c/ na mūrchaty anna.saṁyogān mattaḥ śastraṁ na budhyate || 15 ||
AHS1.29.016a/ anya.tra mūḍha.garbhāśma.mukha.rogodarāturāt |
AHS1.29.016c/ athāhṛtopakaraṇaṁ vaidyaḥ prāṅ.mukham āturam || 16 || [Note: AHS1.29.016v/ 29.16cv athāhṛtopakaraṇo]
AHS1.29.017a/ sammukho yantrayitvāśu nyasyen marmādi varjayan |
AHS1.29.017c/ anulomaṁ su.niśitaṁ śastram ā.pūya.darśanāt || 17 || [Note: AHS1.29.017v/ 29.17av sammukhaṁ yantrayitvāśu]
AHS1.29.018a/ sakṛd evāharec tac ca pāke tu su.mahaty api |
AHS1.29.018c/ pāṭayed dvy.aṅgulaṁ samyag dvy.aṅgula.try.aṅgulāntaram || 18 ||
AHS1.29.019a/ eṣitvā samyag eṣiṇyā paritaḥ su.nirūpitam |
AHS1.29.019c/ aṅgulī.nāla.vālair vā yathā.deśaṁ yathāśayam || 19 ||
AHS1.29.020a/ yato gatāṁ gatiṁ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
AHS1.29.020c/ tatra tatra vraṇaṁ kuryāt su.vibhaktaṁ nir.āśayam || 20 || [Note: AHS1.29.020v/ 29.20bv utsaṅgaṁ yatra yatra ca]
[Page 158 ]
AHS1.29.021a/ āyataṁ ca viśālaṁ ca yathā doṣo na tiṣṭhati |
AHS1.29.021c/ śauryam āśu.kriyā tīkṣṇaṁ śastram a.sveda.vepathū || 21 || [Note: AHS1.29.021v/ 29.21cv śauryam āśu.kriyā tīkṣṇa. 29.21dv .śastram a.sveda.vepathū]
AHS1.29.022a/ a.sammohaś ca vaidyasya śastra.karmaṇi śasyate |
AHS1.29.022c/ tiryak chindyāl lalāṭa.bhrū.danta.veṣṭaka.jatruṇi || 22 ||
AHS1.29.023a/ kukṣi.kakṣākṣi.kūṭauṣṭha.kapola.gala.vaṅkṣaṇe |
AHS1.29.023c/ anya.tra cchedanāt tiryak sirā.snāyu.vipāṭanam || 23 ||
AHS1.29.024a/ śastre 'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiś ca rogiṇam |
AHS1.29.024c/ āśvāsya parito 'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṁ tataḥ || 24 ||
AHS1.29.025a/ kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho 'panīya ca |
AHS1.29.025c/ guggulv.aguru.siddhārtha.hiṅgu.sarja.rasānvitaiḥ || 25 ||
AHS1.29.026a/ dhūpayec paṭu.ṣaḍgranthā.nimba.pattrair ghṛta.plutaiḥ |
AHS1.29.026c/ tila.kalkājya.madhubhir yathā.svaṁ bheṣajena ca || 26 ||
AHS1.29.027a/ digdhāṁ vartiṁ tato dadyāt tair evācchādayec ca tām |
AHS1.29.027c/ ghṛtāktaiḥ saktubhiś cordhvaṁ ghanāṁ kavalikāṁ tataḥ || 27 || [Note: AHS1.29.027v/ 29.27bv tair evācchādayec ca tam]
AHS1.29.028a/ nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena su.samāhitam |
AHS1.29.028c/ pārśve savye 'pa.savye vā nādhas.tān naiva copari || 28 || [Note: AHS1.29.028v/ 29.28bv paṭṭena su.samāhitaḥ]
AHS1.29.029a/ śuci.sūkṣma.dṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ sa.vikeśikāḥ |
AHS1.29.029c/ dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nir.valīkā vraṇe hitāḥ || 29 || [Note: AHS1.29.029v/ 29.29bv kavalyaḥ su.vikeśikāḥ]
AHS1.29.030a/ kurvītān.antaraṁ tasya rakṣāṁ rakṣo.niṣiddhaye |
AHS1.29.030c/ baliṁ copaharet tebhyaḥ sadā mūrdhnā ca dhārayet || 30 || [Note: AHS1.29.030v/ 29.30av kurvītān.antaraṁ samyag. 29.30bv rakṣāṁ rakṣo.nivṛttaye 29.30bv .rakṣāṁ rakṣo.niṣiddhaye 29.30dv sadā mūrdhnāvadhārayet]
[Page 159 ]
AHS1.29.031a/ lakṣmīṁ guhām atiguhāṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīm |
AHS1.29.031c/ vacāṁ chattrām aticchattrāṁ dūrvāṁ siddhārthakān api || 31 ||
AHS1.29.032a/ tataḥ sneha.dinehoktaṁ tasyācāraṁ samādiśet |
AHS1.29.032c/ divā.svapno vraṇe kaṇḍū.rāga.ruk.śopha.pūya.kṛt || 32 || [Note: AHS1.29.032v/ 29.32av tataḥ sneha.vidhānoktaṁ]
AHS1.29.033a/ strīṇāṁ tu smṛti.saṁsparśa.darśanaiś calita.srute |
AHS1.29.033c/ śukre vyavāya.jān doṣān a.saṁsarge 'py avāpnuyāt || 33 ||
AHS1.29.033+(1)a/ vraṇe śvayathur āyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt |
AHS1.29.033+(1)c/ tau ca ruk ca divā.svāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt || 33+(1) ||
AHS1.29.034a/ bhojanaṁ ca yathā.sātmyaṁ yava.godhūma.ṣaṣṭikāḥ |
AHS1.29.034c/ masūra.mudga.tubarī.jīvantī.suniṣaṇṇakāḥ || 34 || [Note: AHS1.29.034v/ 29.34av bhojanaṁ tu yathā.sātmyaṁ]
AHS1.29.035a/ bāla.mūlaka.vārtāka.taṇḍulīyaka.vāstukam |
AHS1.29.035c/ kāravellaka.karkoṭa.paṭola.kaṭukā.phalam || 35 ||
AHS1.29.036a/ saindhavaṁ dāḍimaṁ dhātrī ghṛtaṁ tapta.himaṁ jalam |
AHS1.29.036c/ jīrṇa.śāly.odanaṁ snigdham alpam uṣṇodakottaram || 36 || [Note: AHS1.29.036v/ 29.36dv alpam uṣṇaṁ dravottaram]
AHS1.29.037a/ bhuñjāno jāṅgalair māṁsaiḥ śīghraṁ vraṇam apohati |
AHS1.29.037c/ aśitaṁ mātrayā kāle pathyaṁ yāti jarāṁ sukham || 37 ||
AHS1.29.038a/ a.jīrṇāt tv anilādīnāṁ vibhramo bala.vān bhavet |
AHS1.29.038c/ tataḥ śopha.rujā.pāka.dāhānāhān avāpnuyāt || 38 || [Note: AHS1.29.038v/ 29.38av a.jīrṇe tv anilādīnāṁ]
AHS1.29.039a/ navaṁ dhānyaṁ tilān māṣān madyaṁ māṁsam a.jāṅgalam |
AHS1.29.039c/ kṣīrekṣu.vikṛtīr amlaṁ lavaṇaṁ kaṭukaṁ tyajet || 39 || [Note: AHS1.29.039v/ 29.39bv madyaṁ māṁsaṁ tv a.jāṅgalam]
[Page 160 ]
AHS1.29.040a/ yac cānyad api viṣṭambhi vidāhi guru śītalam |
AHS1.29.040c/ vargo 'yaṁ nava.dhānyādir vraṇinaḥ sarva.doṣa.kṛt || 40 || [Note: AHS1.29.040v/ 29.40dv vraṇināṁ sarva.doṣa.kṛt]
AHS1.29.041a/ madyaṁ tīkṣṇoṣṇa.rūkṣāmlam āśu vyāpādayed vraṇam |
AHS1.29.041c/ vālośīraiś ca vījyeta na cainaṁ parighaṭṭayet || 41 || [Note: AHS1.29.041v/ 29.41cv bālośīraiś ca vījyeta]
AHS1.29.042a/ na tuden na ca kaṇḍūyec ceṣṭamānaś ca pālayet |
AHS1.29.042c/ snigdha.vṛddha.dvi.jātīnāṁ kathāḥ śṛṇvan manaḥ.priyāḥ || 42 || [Note: AHS1.29.042v/ 29.42bv chayānaḥ paripālayet 29.42cv siddha.vṛddha.dvi.jātīnāṁ]
AHS1.29.043a/ āśā.vān vyādhi.mokṣāya kṣipraṁ vraṇam apohati |
AHS1.29.043c/ tṛtīye 'hni punaḥ kuryād vraṇa.karma ca pūrva.vat || 43 ||
AHS1.29.044a/ prakṣālanādi divase dvitīye nācaret tathā |
AHS1.29.044c/ tīvra.vyatho vigrathitaś cirāt saṁrohati vraṇaḥ || 44 ||
AHS1.29.045a/ snigdhāṁ rūkṣāṁ ślathāṁ gāḍhāṁ dur.nyastāṁ ca vikeśikām |
AHS1.29.045c/ vraṇe na dadyāt kalkaṁ vā snehāt kledo vivardhate || 45 ||
AHS1.29.046a/ māṁsa.cchedo 'ti.rug.raukṣyād daraṇaṁ śoṇitāgamaḥ |
AHS1.29.046c/ ślathāti.gāḍha.dur.nyāsair vraṇa.vartmāvagharṣaṇam || 46 || [Note: AHS1.29.046v/ 29.46cv ślathāti.gāḍha.dur.nyastair]
AHS1.29.047a/ sa.pūti.māṁsaṁ sotsaṅgaṁ sa.gatiṁ pūya.garbhiṇam |
AHS1.29.047c/ vraṇaṁ viśodhayec chīghraṁ sthitā hy antar vikeśikā || 47 ||
AHS1.29.048a/ vy.amlaṁ tu pāṭitaṁ śophaṁ pācanaiḥ samupācaret |
AHS1.29.048c/ bhojanair upanāhaiś ca nāti.vraṇa.virodhibhiḥ || 48 || [Note: AHS1.29.048v/ 29.48dv nāti.vraṇa.viśodhibhiḥ]
AHS1.29.049a/ sadyaḥ sadyo.vraṇān sīvyed vivṛtān abhighāta.jān |
AHS1.29.049c/ medo.jāl̐ likhitān granthīn hrasvāḥ pālīś ca karṇayoḥ || 49 ||
[Page 161 ]
AHS1.29.050a/ śiro.'kṣi.kūṭa.nāsauṣṭha.gaṇḍa.karṇoru.bāhuṣu |
AHS1.29.050c/ grīvā.lalāṭa.muṣka.sphiṅ.meḍhra.pāyūdarādiṣu || 50 ||
AHS1.29.051a/ gambhīreṣu pradeśeṣu māṁsaleṣv a.caleṣu ca |
AHS1.29.051c/ na tu vaṅkṣaṇa.kakṣādāv alpa.māṁse cale vraṇān || 51 || [Note: AHS1.29.051v/ 29.51dv alpa.māṁsa.cale vraṇān 29.51dv alpa.māṁsa.calān vraṇān]
AHS1.29.052a/ vāyu.nirvāhiṇaḥ śalya.garbhān kṣāra.viṣāgni.jān |
AHS1.29.052c/ sīvyec calāsthi.śuṣkāsra.tṛṇa.romāpanīya tu || 52 || [Note: AHS1.29.052v/ 29.52dv .tṛṇa.romāpanīya ca]
AHS1.29.053a/ pralambi māṁsaṁ vicchinnaṁ niveśya sva.niveśane |
AHS1.29.053c/ sandhy.asthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ || 53 || [Note: AHS1.29.053v/ 29.53cv sandhy.asthy avasthite rakte 29.53dv snāvnā sūtreṇa valkalaiḥ]
AHS1.29.054a/ sīvyen na dūre nāsanne gṛhṇan nālpaṁ na vā bahu |
AHS1.29.054c/ sāntvayitvā tataś cārtaṁ vraṇe madhu.ghṛta.drutaiḥ || 54 || [Note: AHS1.29.054v/ 29.54dv vraṇe madhu.ghṛta.plutaiḥ]
AHS1.29.055a/ añjana.kṣauma.ja.maṣī.phalinī.śallakī.phalaiḥ | [Note: AHS1.29.055v/ 29.54bv gṛhṇan sv.alpaṁ na vā bahu 29.54cv śāntayitvā tataś cārtaṁ 29.54cv sāntayitvā tataś cārtaṁ]
AHS1.29.055c/ sa.lodhra.madhukair digdhe yuñjyād bandhādi pūrva.vat || 55 ||
AHS1.29.056a/ vraṇo niḥ.śoṇitauṣṭho yaḥ kiñ.cid evāvalikhya tam |
AHS1.29.056c/ sañjāta.rudhiraṁ sīvyet sandhānaṁ hy asya śoṇitam || 56 ||
AHS1.29.057a/ bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca | [Note: AHS1.29.057v/ 29.56bv kiñ.cid eva vilikhya tam]
AHS1.29.057c/ āvikājina.kauśeyam uṣṇaṁ kṣaumaṁ tu śītalam || 57 ||
AHS1.29.058a/ śītoṣṇaṁ tulā.santāna.kārpāsa.snāyu.valka.jam |
AHS1.29.058c/ tāmrāyas.trapu.sīsāni vraṇe medaḥ.kaphādhike || 58 || [Note: AHS1.29.058v/ 29.58bv .kārpāsa.snāva.valka.jam]
AHS1.29.059a/ bhaṅge ca yuñjyāt phalakaṁ carma.valka.kuśādi ca |
AHS1.29.059c/ sva.nāmānugatākārā bandhās tu daśa pañca ca || 59 ||
[Page 162 ]
AHS1.29.060a/ kośa.svastika.muttolī.cīna.dāmānuvellitam |
AHS1.29.060c/ khaṭvā.vibandha.sthagikā.vitānotsaṅga.goṣ.phaṇāḥ || 60 || [Note: AHS1.29.060v/ 29.60dv .vitānotsaṅga.go.phaṇāḥ]
AHS1.29.061a/ yamakaṁ maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgī ceti yojayet |
AHS1.29.061c/ yo yatra su.niviṣṭaḥ syāt taṁ teṣāṁ tatra buddhi.mān || 61 || [Note: AHS1.29.061v/ 29.61cv yo yatra sanniviṣṭaḥ syāt]
AHS1.29.061.1+(1)a/ vidadhyāt teṣu teṣv eva kośam aṅguli.parvasu |
AHS1.29.061.1+(1)c/ svastikaṁ karṇa.kakṣādi.staneṣūktaṁ ca sandhiṣu || 61.1+(1) ||
AHS1.29.061.1+(2)a/ muttolīṁ meḍhra.grīvādau yuñjyāc cīnam apāṅgayoḥ |
AHS1.29.061.1+(2)c/ sambādhe 'ṅge tathā dāma śākhāsv evānuvellitam || 61.1+(2) ||
AHS1.29.061.1+(3)a/ khaṭvāṁ gaṇḍe hanau śaṅkhe vibandhaṁ pṛṣṭhakodare |
AHS1.29.061.1+(3)c/ aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikām antra.vṛddhiṣu || 61.1+(3) ||
AHS1.29.061.1+(4)a/ vitānaṁ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet |
AHS1.29.061.1+(4)c/ vilambini tathotsaṅgaṁ nāsauṣṭha.cibukādiṣu || 61.1+(4) ||
AHS1.29.061.1+(5)a/ goṣ.phaṇaṁ sandhiṣu tathā yamakaṁ yamike vraṇe |
AHS1.29.061.1+(5)c/ vṛtte 'ṅge maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgīṁ cordhva.jatruṣu || 61.1+(5) ||
AHS1.29.062a/ badhnīyād gāḍham ūru.sphik.kakṣā.vaṅkṣaṇa.mūrdhasu |
AHS1.29.062c/ śākhā.vadana.karṇoraḥ.pṛṣṭha.pārśva.galodare || 62 ||
AHS1.29.063a/ samaṁ mehana.muṣke ca netre sandhiṣu ca ślatham |
AHS1.29.063c/ badhnīyāc chithila.sthāne vāta.śleṣmodbhave samam || 63 ||
AHS1.29.064a/ gāḍham eva sama.sthāne bhṛśaṁ gāḍhaṁ tad.āśaye |
AHS1.29.064c/ śīte vasante 'pi ca tau mokṣaṇīyau try.ahāt try.ahāt || 64 || [Note: AHS1.29.064v/ 29.64bv bhṛśaṁ gāḍhaṁ tad.āśraye 29.64cv śīte vasante ca tathā 29.64dv mokṣayet tau try.ahāt try.ahāt 29.64dv mokṣaṇīyas try.ahāt try.ahāt]
[Page 163 ]
AHS1.29.065a/ pitta.raktotthayor bandho gāḍha.sthāne samo mataḥ |
AHS1.29.065c/ sama.sthāne ślatho naiva śithilasyāśaye tathā || 65 ||
AHS1.29.066a/ sāyaṁ prātas tayor mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate |
AHS1.29.066c/ a.baddho daṁśa.maśaka.śīta.vātādi.pīḍitaḥ || 66 ||
AHS1.29.067a/ duṣṭī.bhavec ciraṁ cātra na tiṣṭhet sneha.bheṣajam |
AHS1.29.067c/ kṛcchreṇa śuddhiṁ rūḍhiṁ vā yāti rūḍho vi.varṇa.tām || 67 ||
AHS1.29.068a/ baddhas tu cūrṇito bhagno viśliṣṭaḥ pāṭito 'pi vā |
AHS1.29.068c/ chinna.snāyu.siro 'py āśu sukhaṁ saṁrohati vraṇaḥ || 68 ||
AHS1.29.069a/ utthāna.śayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate |
AHS1.29.069c/ udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'ti.ruk || 69 || [Note: AHS1.29.069v/ 29.69bv sarvehāsu na pīḍayet 29.69cv uddhṛtauṣṭhaḥ samutsanno]
AHS1.29.070a/ samo mṛdur a.ruk śīghraṁ vraṇaḥ śudhyati rohati |
AHS1.29.070c/ sthirāṇām alpa.māṁsānāṁ raukṣyād an.uparohatām || 70 ||
AHS1.29.071a/ pracchādyam auṣadhaṁ pattrair yathā.doṣaṁ yathartu ca |
AHS1.29.071c/ a.jīrṇa.taruṇāc chidraiḥ samantāt su.niveśitaiḥ || 71 || [Note: AHS1.29.071v/ 29.71cv a.jīrṇā.taruṇāc chidraiḥ]
AHS1.29.072a/ dhautair a.karkaśaiḥ kṣīri.bhūrjārjuna.kadamba.jaiḥ |
AHS1.29.072c/ kuṣṭhinām agni.dagdhānāṁ piṭikā madhu.mehinām || 72 ||
AHS1.29.073a/ karṇikāś conduru.viṣe kṣāra.dagdhā viṣānvitāḥ |
AHS1.29.073c/ bandhanīyā na māṁs.pāke guda.pāke ca dāruṇe || 73 || [Note: AHS1.29.073v/ 29.73cv na māṁs.pāke ca badhnīyād 29.73cv māṁsa.pāke na badhnīyād]
AHS1.29.074a/ śīryamāṇāḥ sa.rug.dāhāḥ śophāvasthā.visarpiṇaḥ |
AHS1.29.074c/ a.rakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet kṛmīn || 74 ||
[Page 164 ]
AHS1.29.075a/ te bhakṣayantaḥ kurvanti rujā.śophāsra.saṁsravān |
AHS1.29.075c/ surasādiṁ prayuñjīta tatra dhāvana.pūraṇe || 75 || [Note: AHS1.29.075v/ 29.75bv rujā.śophāsra.visrutīḥ]
AHS1.29.076a/ saptaparṇa.karañjārka.nimba.rājādana.tvacaḥ |
AHS1.29.076c/ go.mūtra.kalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ || 76 || [Note: AHS1.29.076v/ 29.76cv go.mūtra.kalkitālepaḥ]
AHS1.29.077a/ pracchādya māṁsa.peśyā vā vraṇaṁ tān āśu nirharet |
AHS1.29.077c/ na cainaṁ tvaramāṇo 'ntaḥ sa.doṣam uparohayet || 77 ||
AHS1.29.078a/ so 'lpenāpy apacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ |
AHS1.29.078c/ rūḍhe 'py a.jīrṇa.vyāyāma.vyavāyādīn vivarjayet || 78 ||
AHS1.29.079a/ harṣaṁ krodhaṁ bhayaṁ cāpi yāvad ā.sthairya.sambhavāt |
AHS1.29.079c/ ādareṇānuvartyo 'yaṁ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ || 79 || [Note: AHS1.29.079v/ 29.79av harṣaṁ krodhaṁ bhayaṁ vāpi]
AHS1.29.080a/ utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādi.balānusārī |
AHS1.29.080c/ tais tair upāyaiḥ prayataś cikitsed ālocayan vistaram uttaroktam || 80 ||

1.30. Chapter 30 :: Atha kṣārāgnikarmavidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 171-176]
AHS1.30.001a/ sarva.śastrānu.śastrāṇāṁ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat |
AHS1.30.001c/ chedya.bhedyādi.karmāṇi kurute viṣameṣv api || 1 ||
AHS1.30.002a/ duḥkhāvacārya.śāstreṣu tena siddhim a.yātsu ca |
AHS1.30.002c/ ati.kṛcchreṣu rogeṣu yac ca pāne 'pi yujyate || 2 || [Note: AHS1.30.002v/ 30.2bv tena siddhiṁ na yātsu ca]
AHS1.30.003a/ sa peyo 'rśo.'gni.sādāśma.gulmodara.garādiṣu |
AHS1.30.003c/ yojyaḥ sākṣān maṣa.śvitra.bāhyārśaḥ.kuṣṭha.suptiṣu || 3 ||
AHS1.30.004a/ bhagandarārbuda.granthi.duṣṭa.nāḍī.vraṇādiṣu |
AHS1.30.004c/ na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale '.bale || 4 || [Note: AHS1.30.004v/ 30.4av bhagandarāpacī.granthi. 30.4dv pitte rakte bale '.bale]
[Page 165 ]
AHS1.30.005a/ jvare 'tīsāre hṛn.mūrdha.roge pāṇḍv.āmaye '.rucau |
AHS1.30.005c/ timire kṛta.saṁśuddhau śvayathau sarva.gātra.ge || 5 || [Note: AHS1.30.005v/ 30.5dv śvayathau sarva.gātra.je]
AHS1.30.006a/ bhīru.garbhiṇy.ṛtu.matī.prodvṛtta.phala.yoniṣu |
AHS1.30.006c/ a.jīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanī.sandhi.marmasu || 6 ||
AHS1.30.007a/ taruṇāsthi.sirā.snāyu.sevanī.gala.nābhiṣu |
AHS1.30.007c/ deśe 'lpa.māṁse vṛṣaṇa.meḍhra.sroto.nakhāntare || 7 || [Note: AHS1.30.007v/ 30.7cv deśe 'lpa.māṁse vṛṣaṇe 30.7dv meḍhre sroto.nakhāntare]
AHS1.30.008a/ vartma.rogād ṛte 'kṣṇoś ca śīta.varṣoṣṇa.dur.dine |
AHS1.30.008c/ kāla.muṣkaka.śamyāka.kadalī.pāribhadrakān || 8 ||
AHS1.30.009a/ aśvakarṇa.mahāvṛkṣa.palāśāsphota.vṛkṣakān |
AHS1.30.009c/ indravṛkṣārka.pūtīka.naktamālāśvamārakān || 9 ||
AHS1.30.010a/ kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgni.tilvakān |
AHS1.30.010c/ sārdrān sa.mūla.śākhādīn khaṇḍa.śaḥ parikalpitān || 10 ||
AHS1.30.011a/ kośātakīs catasraś ca śūkaṁ nālaṁ yavasya ca |
AHS1.30.011c/ nivāte nicayī.kṛtya pṛthak tāni śilā.tale || 11 || [Note: AHS1.30.011v/ 30.11bv śūka.nālaṁ yavasya ca]
AHS1.30.012a/ prakṣipya muṣkaka.caye sudhāśmāni ca dīpayet |
AHS1.30.012c/ tatas tilānāṁ kutalair dagdhvāgnau vigate pṛthak || 12 || [Note: AHS1.30.012v/ 30.12cv tatas tilānāṁ kutilair 30.12cv tatas tilānāṁ kuntālair]
AHS1.30.013a/ kṛtvā sudhāśmanāṁ bhasma droṇaṁ tv itara.bhasmanaḥ |
AHS1.30.013c/ muṣkakottaram ādāya praty.ekaṁ jala.mūtrayoḥ || 13 || [Note: AHS1.30.013v/ 30.13bv droṇaṁ cetara.bhasmanaḥ]
AHS1.30.014a/ gālayed ardha.bhāreṇa mahatā vāsasā ca tat |
AHS1.30.014c/ yāvat picchila.raktācchas tīkṣṇo jātas tadā ca tam || 14 ||
[Page 166 ]
AHS1.30.015a/ gṛhītvā kṣāra.niṣyandaṁ pacel lauhyāṁ vighaṭṭayan |
AHS1.30.015c/ pacyamāne tatas tasmiṁs tāḥ sudhā.bhasma.śarkarāḥ || 15 ||
AHS1.30.016a/ śuktīḥ kṣīra.pakaṁ śaṅkha.nābhīś cāyasa.bhājane |
AHS1.30.016c/ kṛtvāgni.varṇān bahu.śaḥ kṣārotthe kuḍavonmite || 16 || [Note: AHS1.30.016v/ 30.16bv nnābhīṁś cāyasa.bhājane 30.16cv kṣārācche kuḍavonmite]
AHS1.30.017a/ nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṁ vinikṣipet |
AHS1.30.017c/ ślakṣṇaṁ śakṛd dakṣa.śikhi.gṛdhra.kaṅka.kapota.jam || 17 ||
AHS1.30.018a/ catuṣ.pāt.pakṣi.pittāla.manohvā.lavaṇāni ca |
AHS1.30.018c/ paritaḥ su.tarāṁ cāto darvyā tam avaghaṭtayet || 18 ||
AHS1.30.019a/ sa.bāṣpaiś ca yadottiṣṭhed budbudair leha.vad ghanaḥ |
AHS1.30.019c/ avatārya tadā śīto yava.rāśāv ayo.maye || 19 || [Note: AHS1.30.019v/ 30.19av sa.bāṣpaiś ca yadā tiṣṭhed 30.19cv avatārya tataḥ śīte 30.19cv avatārya tataḥ śīto 30.19cv avatārya tadā śīte]
AHS1.30.020a/ sthāpyo 'yaṁ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipen mṛdau |
AHS1.30.020c/ nirvāpyāpanayet tīkṣṇe pūrva.vat prativāpanam || 20 ||
AHS1.30.021a/ tathā lāṅgalikā.dantī.citrakātiviṣā.vacāḥ |
AHS1.30.021c/ svarjikā.kanakakṣīrī.hiṅgu.pūtika.pallavāḥ || 21 ||
AHS1.30.022a/ tālapattrī viḍaṁ ceti sapta.rātrāt paraṁ tu saḥ |
AHS1.30.022c/ yojyas tīkṣṇo 'nila.śleṣma.medo.jeṣv arbudādiṣu || 22 || [Note: AHS1.30.022v/ 30.22av tālapattrī viḍaṅgaṁ ca]
AHS1.30.023a/ madhyeṣv eṣv eva madhyo 'nyaḥ pittāsra.guda.janmasu |
AHS1.30.023c/ balārthaṁ kṣīṇa.pānīye kṣārāmbu punar āvapet || 23 || [Note: AHS1.30.023v/ 30.23av madhyeṣv eva ca madhyo 'nyaḥ 30.23av madhyeṣv eṣu ca madhyo 'nyaḥ 30.23bv pittāsṛg.guda.janmasu]
AHS1.30.024a/ nāti.tīkṣṇa.mṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghra.gaḥ sitaḥ |
AHS1.30.024c/ śikharī sukha.nirvāpyo na viṣyandī na cāti.ruk || 24 || [Note: AHS1.30.024v/ 30.24av nāti.tīkṣṇo mṛduḥ ślakṣṇaḥ]
[Page 167 ]
AHS1.30.025a/ kṣāro daśa.guṇaḥ śastra.tejasor api karma.kṛt |
AHS1.30.025c/ ācūṣann iva saṁrambhād gātram āpīḍayann iva || 25 ||
AHS1.30.026a/ sarvato 'nusaran doṣān unmūlayati mūlataḥ |
AHS1.30.026c/ karma kṛtvā gata.rujaḥ svayaṁ evopaśāmyati || 26 ||
AHS1.30.027a/ kṣāra.sādhye gade chinne likhite srāvite 'tha.vā |
AHS1.30.027c/ kṣāraṁ śalākayā dattvā plota.prāvṛta.dehayā || 27 || [Note: AHS1.30.027v/ 30.27dv plota.plāvita.dehayā]
AHS1.30.028a/ mātrā.śatam upekṣeta tatrārśaḥsv āvṛtānanam |
AHS1.30.028c/ hastena yantraṁ kurvīta vartma.rogeṣu vartmanī || 28 ||
AHS1.30.029a/ nirbhujya picunācchādya kṛṣṇa.bhāgaṁ vinikṣipet |
AHS1.30.029c/ padma.pattra.tanuḥ kṣāra.lepo ghrāṇārbudeṣu ca || 29 || [Note: AHS1.30.029v/ 30.29dv .lepo ghrāṇārbudeṣu tu]
AHS1.30.030a/ praty.ādityaṁ niṣaṇṇasya samunnamyāgra.nāsikām |
AHS1.30.030c/ mātrā vidhāryaḥ pañcāśat tad.vad arśasi karṇa.je || 30 || [Note: AHS1.30.030v/ 30.30bv samunnasyāgra.nāsikām 30.30cv mātrā vidhārya pañcāśat 30.30cv mātrā vidhāryāḥ pañcāśat]
AHS1.30.031a/ kṣāraṁ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca |
AHS1.30.031c/ su.dagdhaṁ ghṛta.madhv.aktaṁ tat payo.mastu.kāñjikaiḥ || 31 || [Note: AHS1.30.031v/ 30.31av kṣāraṁ pramārjanenāśu]
AHS1.30.032a/ nirvāpayet tataḥ sājyaiḥ svādu.śītaiḥ pradehayet |
AHS1.30.032c/ abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca || 32 ||
AHS1.30.033a/ yadi ca sthira.mūla.tvāt kṣāra.dagdhaṁ na śīryate |
AHS1.30.033c/ dhānyāmla.bīja.yaṣṭy.āhva.tilair ālepayet tataḥ || 33 ||
AHS1.30.034a/ tila.kalkaḥ sa.madhuko ghṛtākto vraṇa.ropaṇaḥ |
AHS1.30.034c/ pakva.jambv.asitaṁ sannaṁ samyag.dagdhaṁ viparyaye || 34 || [Note: AHS1.30.034v/ 30.34cv pakva.jambū.nibhaṁ sannaṁ]
[Page 168 ]
AHS1.30.035a/ tāmra.tā.toda.kaṇḍv.ādyair dur.dagdhaṁ taṁ punar dahet |
AHS1.30.035c/ ati.dagdhe sraved raktaṁ mūrchā.dāha.jvarādayaḥ || 35 || [Note: AHS1.30.035v/ 30.35bv dur.dagdhaṁ tat punar dahet]
AHS1.30.036a/ gude viśeṣād viṇ.mūtra.saṁrodho 'ti.pravartanam |
AHS1.30.036c/ puṁs.tvopaghāto mṛtyur vā gudasya śātanād dhruvam || 36 || [Note: AHS1.30.036v/ 30.36dv gudasya śātanaṁ dhruvam 30.36dv gudasya sadanād dhruvam 30.36dv gudasya sadanaṁ dhruvam]
AHS1.30.037a/ nāsāyāṁ nāsikā.vaṁśa.daraṇākuñcanodbhavaḥ |
AHS1.30.037c/ bhavec ca viṣayā.jñānaṁ tad.vac chrotrādikeṣv api || 37 ||
AHS1.30.038a/ viśeṣād atra seko 'mlair lepo madhu ghṛtaṁ tilāḥ |
AHS1.30.038c/ vāta.pitta.harā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā || 38 ||
AHS1.30.039a/ amlo hi śītaḥ sparśena kṣāras tenopasaṁhitaḥ |
AHS1.30.039c/ yāty āśu svādu.tāṁ tasmād amlair nirvāpayet.tarām || 39 ||
AHS1.30.039+(1)a/ viṣāgni.śastrāśani.mṛtyu.tulyaḥ kṣāro bhaved alpam ati.prayuktaḥ |
AHS1.30.039+(1)c/ rogān nihanyād a.cireṇa ghorān sa dhī.matā samyag.anuprayukto || 39+(1) ||
AHS1.30.040a/ agniḥ kṣārād api śreṣṭhas tad.dagdhānām a.sambhavāt |
AHS1.30.040c/ bheṣaja.kṣāra.śastraiś ca na siddhānāṁ prasādhanāt || 40 ||
AHS1.30.041a/ tvaci māṁse sirā.snāyu.sandhy.asthiṣu sa yujyate |
AHS1.30.041c/ maṣāṅga.glāni.mūrdhārti.mantha.kīla.tilādiṣu || 41 || [Note: AHS1.30.041v/ 30.41bv .sandhy.asthiṣu sa yojyate]
AHS1.30.042a/ tvag.dāho varti.go.danta.sūrya.kānta.śarādibhiḥ |
AHS1.30.042c/ arśo.bhagandara.granthi.nāḍī.duṣṭa.vraṇādiṣu || 42 ||
AHS1.30.043a/ māṁsa.dāho madhu.sneha.jāmbavauṣṭha.guḍādibhiḥ |
AHS1.30.043c/ śliṣṭa.vartmany asṛk.srāva.nīly.a.samyag.vyadhādiṣu || 43 || [Note: AHS1.30.043v/ 30.43cv śliṣṭa.vartmany asṛk.srāve 30.43dv nīly.a.samyag.vyadhādiṣu]
[Page 169 ]
AHS1.30.044a/ sirādi.dāhas tair eva na dahet kṣāra.vāritān |
AHS1.30.044c/ antaḥ.śalyāsṛjo bhinna.koṣṭhān bhūri.vraṇāturān || 44 || [Note: AHS1.30.044v/ 30.44bv na dahet kṣāra.varjitān]
AHS1.30.045a/ su.dagdhaṁ ghṛta.madhv.aktaṁ snigdha.śītaiḥ pradehayet |
AHS1.30.045c/ tasya liṅgaṁ sthite rakte śabda.val lasikānvitam || 45 ||
AHS1.30.046a/ pakva.tāla.kapotābhaṁ su.rohaṁ nāti.vedanam |
AHS1.30.046c/ pramāda.dagdha.vat sarvaṁ dur.dagdhāty.artha.dagdhayoḥ || 46 ||
AHS1.30.047a/ catur.dhā tat tu tucchena saha tucchasya lakṣaṇam |
AHS1.30.047c/ tvag vi.varṇoṣyate 'ty.arthaṁ na ca sphoṭa.samudbhavaḥ || 47 || [Note: AHS1.30.047v/ 30.47av catur.dhā tac ca tucchena 30.47av catur.dhā tat tu tutthena 30.47av catur.dhā tatra tucchena 30.47bv saha tutthasya lakṣaṇam ]
AHS1.30.048a/ sa.sphoṭa.dāha.tīvroṣaṁ dur.dagdham ati.dāhataḥ |
AHS1.30.048c/ māṁsa.lambana.saṅkoca.dāha.dhūpana.vedanāḥ || 48 ||
AHS1.30.049a/ sirādi.nāśas tṛṇ.mūrchā.vraṇa.gāmbhīrya.mṛtyavaḥ |
AHS1.30.049c/ tucchasyāgni.pratapanaṁ kāryam uṣṇaṁ ca bheṣajam || 49 || [Note: AHS1.30.049v/ 30.49av sirādi.nāśa.tṛṇ.mūrchā. 30.49cv tutthasyāgni.pratapanaṁ]
AHS1.30.050a/ styāne 'sre vedanāty.arthaṁ vilīne manda.tā rujaḥ |
AHS1.30.050c/ dur.dagdhe śītam uṣṇaṁ ca yuñjyād ādau tato himam || 50 ||
AHS1.30.051a/ samyag.dagdhe tavakṣīrī.plakṣa.candana.gairikaiḥ |
AHS1.30.051c/ limpet sājyāmṛtair ūrdhvaṁ pitta.vidradhi.vat kriyā || 51 || [Note: AHS1.30.051v/ 30.51av samyag.dagdhe tukākṣīrī. 30.51dv pitta.vidradhi.vat kriyām 30.51dv pitta.vidradhi.vat kriyāḥ]
AHS1.30.052a/ ati.dagdhe drutaṁ kuryāt sarvaṁ pitta.visarpa.vat |
AHS1.30.052c/ sneha.dagdhe bhṛśa.taraṁ rūkṣaṁ tatra tu yojayet || 52 ||
AHS1.30.052+(1)a/ śastra.kṣārāgnayo yasmān mṛtyoḥ paramam āyudham |
AHS1.30.052+(1)c/ a.pramatto bhiṣak tasmāt tān samyag avacārayet || 52+(1) || [Note: AHS1.30.052+(1)v/ 30.52+(1)dv tat samyag avacārayet]
[Page 170 ]
AHS1.30.053a/ samāpyate sthānam idaṁ hṛdayasya rahasya.vat |
AHS1.30.053c/ atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ || 53 || [Note: AHS1.30.053v/ 30.53cv atrārthāḥ sūcitāḥ sūkṣmāḥ]

2. Part 2 :: Śārīrasthānam

[Note: [ K edn 177-238]

2.1. Chapter 1 :: Athagarbhāvakrāntir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 177-190]
AHS2.1.001a/ śuddhe śukrārtave sat.tvaḥ sva.karma.kleśa.coditaḥ |
AHS2.1.001c/ garbhaḥ sampadyate yukti.vaśād agnir ivāraṇau || 1 || [Note: AHS2.1.001v/ 1.1bv sva.karma.phala.noditaḥ]
AHS2.1.002a/ bījātmakair mahā.bhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sat.tvānugaiś ca saḥ |
AHS2.1.002c/ mātuś cāhāra.rasa.jaiḥ kramāt kukṣau vivardhate || 2 ||
AHS2.1.003a/ tejo yathārka.raśmīnāṁ sphaṭikena tiras.kṛtam |
AHS2.1.003c/ nendhanaṁ dṛśyate gacchat sat.tvo garbhāśayaṁ tathā || 3 ||
AHS2.1.004a/ kāraṇānuvidhāyi.tvāt kāryāṇāṁ tat.sva.bhāva.tā |
AHS2.1.004c/ nānā.yony.ākṛtīḥ sat.tvo dhatte 'to druta.loha.vat || 4 ||
AHS2.1.005a/ ata eva ca śukrasya bāhulyāj jāyate pumān |
AHS2.1.005c/ raktasya strī tayoḥ sāmye klībaḥ śukrārtave punaḥ || 5 ||
AHS2.1.006a/ vāyunā bahu.śo bhinne yathā.svaṁ bahv.apatya.tā |
AHS2.1.006c/ vi.yoni.vikṛtākārā jāyante vikṛtair malaiḥ || 6 ||
AHS2.1.007a/ māsi māsi rajaḥ strīṇāṁ rasa.jaṁ sravati try.aham |
AHS2.1.007c/ vatsarād dvā.daśād ūrdhvaṁ yāti pañcāśataḥ kṣayam || 7 ||
AHS2.1.008a/ pūrṇa.ṣo.ḍaśa.varṣā strī pūrṇa.viṁśena saṅgatā |
AHS2.1.008c/ śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre 'nile hṛdi || 8 ||
AHS2.1.009a/ vīrya.vantaṁ sutaṁ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ |
AHS2.1.009c/ rogy alpāyur a.dhanyo vā garbho bhavati naiva vā || 9 ||
[Page 171 ]
AHS2.1.010a/ vātādi.kuṇapa.granthi.pūya.kṣīṇa.malāhvayam |
AHS2.1.010c/ bījā.samarthaṁ reto.'sraṁ sva.liṅgair doṣa.jaṁ vadet || 10 || [Note: AHS2.1.010v/ 1.10cv prajā.samarthaṁ reto.'sraṁ]
AHS2.1.011a/ raktena kuṇapaṁ śleṣma.vātābhyāṁ granthi.sannibham |
AHS2.1.011c/ pūyābhaṁ rakta.pittābhyāṁ kṣīṇaṁ māruta.pittataḥ || 11 ||
AHS2.1.012a/ kṛcchrāṇy etāny a.sādhyaṁ tu tri.doṣaṁ mūtra.viṭ.prabham |
AHS2.1.012c/ kuryād vātādibhir duṣṭe svauṣadhaṁ kuṇape punaḥ || 12 ||
AHS2.1.013a/ dhātakī.puṣpa.khadira.dāḍimārjuna.sādhitam |
AHS2.1.013c/ pāyayet sarpir atha.vā vipakvam asanādibhiḥ || 13 ||
AHS2.1.014a/ palāśa.bhasmāśmabhidā granthy.ābhe pūya.retasi |
AHS2.1.014c/ parūṣaka.vaṭādibhyāṁ kṣīṇe śukra.karī kriyā || 14 ||
AHS2.1.014+1a/ snigdhaṁ vāntaṁ viriktaṁ ca nirūḍham anuvāsitam |
AHS2.1.014+1c/ yojayec chukra.doṣārtaṁ samyag uttara.vastibhiḥ || 14+1 ||
AHS2.1.015a/ saṁśuddho viṭ.prabhe sarpir hiṅgu.sevyādi.sādhitam |
AHS2.1.015c/ pibed granthy.ārtave pāṭhā.vyoṣa.vṛkṣaka.jaṁ jalam || 15 || [Note: AHS2.1.015v/ 1.15bv hiṅgu.sevyāgni.sādhitam]
AHS2.1.016a/ peyaṁ kuṇapa.pūyāsre candanaṁ vakṣyate tu yat |
AHS2.1.016c/ guhya.roge ca tat sarvaṁ kāryaṁ sottara.vastikam || 16 ||
AHS2.1.017a/ śukraṁ śuklaṁ guru snigdhaṁ madhuraṁ bahalaṁ bahu |
AHS2.1.017c/ ghṛta.mākṣika.tailābhaṁ sad.garbhāyārtavaṁ punaḥ || 17 || [Note: AHS2.1.017v/ 1.17av śuddhaṁ śukraṁ guru snigdhaṁ]
AHS2.1.018a/ lākṣā.rasa.śaśāsrābhaṁ dhautaṁ yac ca virajyate |
AHS2.1.018c/ śuddha.śukrārtavaṁ svasthaṁ saṁraktaṁ mithunaṁ mithaḥ || 18 ||
[Page 172 ]
AHS2.1.019a/ snehaiḥ puṁ.savanaiḥ snigdhaṁ śuddhaṁ śīlita.vastikam |
AHS2.1.019c/ naraṁ viśeṣāt kṣīrājyair madhurauṣadha.saṁskṛtaiḥ || 19 || [Note: AHS2.1.019v/ 1.19dv madhurauṣadha.sādhitaiḥ]
AHS2.1.020a/ nārīṁ tailena māṣaiś ca pittalaiḥ samupācaret |
AHS2.1.020c/ kṣāma.prasanna.vadanāṁ sphurac.chroṇi.payo.dharām || 20 || [Note: AHS2.1.020v/ 1.20cv kṣāmāṁ prasanna.vadanāṁ]
AHS2.1.021a/ srastākṣi.kukṣiṁ puṁs.kāmāṁ vidyād ṛtu.matīṁ striyam |
AHS2.1.021c/ padmaṁ saṅkocam āyāti dine 'tīte yathā tathā || 21 ||
AHS2.1.022a/ ṛtāv atīte yoniḥ sā śukraṁ nātaḥ pratīcchati |
AHS2.1.022c/ māsenopacitaṁ raktaṁ dhamanībhyām ṛtau punaḥ || 22 || [Note: AHS2.1.022v/ 1.22bv śukraṁ nāntaḥ pratīcchati]
AHS2.1.023a/ īṣat.kṛṣṇaṁ vi.gandhaṁ ca vāyur yoni.mukhān nudet |
AHS2.1.023c/ tataḥ puṣpekṣaṇād eva kalyāṇa.dhyāyinī try.aham || 23 ||
AHS2.1.024a/ mṛjālaṅkāra.rahitā darbha.saṁstara.śāyinī |
AHS2.1.024c/ kṣaireyaṁ yāvakaṁ stokaṁ koṣṭha.śodhana.karṣaṇam || 24 || [Note: AHS2.1.024v/ 1.24dv koṣṭha.śodhana.karśanam]
AHS2.1.025a/ parṇe śarāve haste vā bhuñjīta brahma.cāriṇī |
AHS2.1.025c/ caturthe 'hni tataḥ snātā śukla.mālyāmbarā śuciḥ || 25 ||
AHS2.1.026a/ icchantī bhartṛ.sadṛśaṁ putraṁ paśyet puraḥ patim |
AHS2.1.026c/ ṛtus tu dvā.daśa niśāḥ pūrvās tisro 'tra ninditāḥ || 26 || [Note: AHS2.1.026v/ 1.26dv pūrvās tisraś ca ninditāḥ ]
AHS2.1.027a/ ekā.daśī ca yugmāsu syāt putro 'nyāsu kanyakā |
AHS2.1.027c/ upādhyāyo 'tha putrīyaṁ kurvīta vidhi.vad vidhim || 27 || [Note: AHS2.1.027v/ 1.27bv syāt putro 'nya.tra kanyakā]
AHS2.1.028a/ namas.kāra.parāyās tu śūdrāyā mantra.varjitam |
AHS2.1.028c/ a.vandhya evaṁ saṁyogaḥ syād apatyaṁ ca kāmataḥ || 28 ||
[Page 173 ]
AHS2.1.029a/ santo hy āhur apatyārthaṁ dam.patyoḥ saṅgatiṁ rahaḥ |
AHS2.1.029c/ dur.apatyaṁ kulāṅgāro gotre jātaṁ mahaty api || 29 || [Note: AHS2.1.029v/ 1.29bv dam.patyoḥ saṅgataṁ rahaḥ 1.29cv dur.apatyaṁ kulāṅgāraṁ]
AHS2.1.030a/ icchetāṁ yādṛśaṁ putraṁ tad.rūpa.caritāṁś ca tau |
AHS2.1.030c/ cintayetāṁ jana.padāṁs tad.ācāra.paricchadau || 30 ||
AHS2.1.031a/ karmānte ca pumān sarpiḥ.kṣīra.śāly.odanāśitaḥ |
AHS2.1.031c/ prāg dakṣiṇena pādena śayyāṁ mauhūrtikājñayā || 31 ||
AHS2.1.032a/ ārohet strī tu vāmena tasya dakṣiṇa.pārśvataḥ |
AHS2.1.032c/ taila.māṣottarāhārā tatra mantr aṁ prayojayet || 32 || [Note: AHS2.1.032v/ 1.32av ārohet strī ca vāmena]
AHS2.1.032+1a/ āhir asy āyur asi sarvataḥ pratiṣṭhāsi || 32+1a || [Note: AHS2.1.032+1av/ 1.32+1av ahir asi sarvataḥ pratiṣṭhāsi]
AHS2.1.032+1b/ dhātā tvāṁ dadhātu vidhātā tvāṁ dadhātu || 32+1b ||
AHS2.1.032+1c/ brahma.varcasā bhaveti || 32+1c || [Note: AHS2.1.032+1cv/ 1.32+1cv brahma.varcasā bhaved iti]
AHS2.1.033a/ brahmā bṛhaspatir viṣṇuḥ somaḥ sūryas tathāśvinau |
AHS2.1.033c/ bhago 'tha mitrā.varuṇau vīraṁ dadatu me sutam || 33 ||
AHS2.1.034a/ sāntvayitvā tato 'nya.nyaṁ saṁviśetāṁ mudānvitau |
AHS2.1.034c/ uttānā tan.manā yoṣit tiṣṭhed aṅgaiḥ su.saṁsthitaiḥ || 34 || [Note: AHS2.1.034v/ 1.34av sāntayitvā tato 'nyo.'nyaṁ 1.34bv saṁvasetāṁ mudānvitau]
AHS2.1.035a/ tathā hi bījaṁ gṛhṇāti doṣaiḥ sva.sthānam āsthitaiḥ |
AHS2.1.035c/ liṅgaṁ tu sadyo.garbhāyā yonyā bījasya saṅgrahaḥ || 35 || [Note: AHS2.1.035v/ 1.35bv doṣaiḥ sva.sthānam āśritaiḥ 1.35dv yonyāṁ bījasya saṅgrahaḥ]
AHS2.1.036a/ tṛptir guru.tvaṁ sphuraṇaṁ śukrāsrān.anu bandhanam |
AHS2.1.036c/ hṛdaya.spandanaṁ tandrā tṛḍ glānī roma.harṣaṇam || 36 ||
AHS2.1.037a/ a.vyaktaḥ prathame māsi saptāhāt kalalī.bhavet |
AHS2.1.037c/ garbhaḥ puṁ.savanāny atra pūrvaṁ vyakteḥ prayojayet || 37 ||
[Page 174 ]
AHS2.1.038a/ balī puruṣa.kāro hi daivam apy ativartate |
AHS2.1.038c/ puṣye puruṣakaṁ haimaṁ rājataṁ vātha.vāyasam || 38 ||
AHS2.1.039a/ kṛtvāgni.varṇaṁ nirvāpya kṣīre tasyāñjaliṁ pibet |
AHS2.1.039c/ gauradaṇḍam apāmārgaṁ jīvakarṣabha.sairyakān || 39 ||
AHS2.1.040a/ pibet puṣye jale piṣṭān eka.dvi.tri.samasta.śaḥ |
AHS2.1.040c/ kṣīreṇa śveta.bṛhatī.mūlaṁ nāsā.puṭe svayam || 40 ||
AHS2.1.041a/ putrārthaṁ dakṣiṇe siñced vāme duhitṛ.vāñchayā |
AHS2.1.041c/ payasā lakṣmaṇā.mūlaṁ putrotpāda.sthiti.pradam || 41 ||
AHS2.1.042a/ nāsayāsyena vā pītaṁ vaṭa.śuṅgāṣṭakaṁ tathā |
AHS2.1.042c/ oṣadhīr jīvanīyāś ca bāhyāntar upayojayet || 42 || [Note: AHS2.1.042v/ 1.42bv vaṭa.śṛṅgāṣṭakaṁ tathā]
AHS2.1.043a/ upacāraḥ priya.hitair bhartrā bhṛtyaiś ca garbha.dhṛk |
AHS2.1.043c/ nava.nīta.ghṛta.kṣīraiḥ sadā cainām upācaret || 43 ||
AHS2.1.044a/ ati.vyavāyam āyāsaṁ bhāraṁ prāvaraṇaṁ guru |
AHS2.1.044c/ a.kāla.jāgara.svapnaṁ kaṭhinotkaṭakāsanam || 44 || [Note: AHS2.1.044v/ 1.44av ati.vyavāyaṁ vyāyāmaṁ 1.44cv a.kāla.jāgara.svapna. 1.44dv .kaṭhinotkaṭakāsanam 1.44dv kaṭhinotkaṭukāsanam 1.44dv .kaṭhinotkuṭakāsanam]
AHS2.1.045a/ śoka.krodha.bhayodvega.vega.śraddhā.vidhāraṇam |
AHS2.1.045c/ upavāsādhva.tīkṣṇoṣṇa.guru.viṣṭambhi.bhojanam || 45 || [Note: AHS2.1.045v/ 1.45cv upavāsādi.tīkṣṇoṣṇa.]
AHS2.1.046a/ raktaṁ nivasanaṁ śvabhra.kūpekṣāṁ madyam āmiṣam |
AHS2.1.046c/ uttāna.śayanaṁ yac ca striyo necchanti tat tyajet || 46 || [Note: AHS2.1.046v/ 1.46av raktaṁ vi.vasanaṁ śvabhra.]
AHS2.1.047a/ tathā rakta.srutiṁ śuddhiṁ vastim ā.māsato 'ṣṭamāt |
AHS2.1.047c/ ebhir garbhaḥ sraved āmaḥ kukṣau śuṣyen mriyeta vā || 47 || [Note: AHS2.1.047v/ 1.47cv evaṁ garbhaḥ sraved āmaḥ]
[Page 175 ]
AHS2.1.048a/ vātalaiś ca bhaved garbhaḥ kubjāndha.jaḍa.vāmanaḥ |
AHS2.1.048c/ pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ || 48 ||
AHS2.1.049a/ vyādhīṁś cāsyā mṛdu.sukhair a.tīkṣṇair auṣadhair jayet |
AHS2.1.049c/ dvitīye māsi kalalād ghanaḥ peśy atha.vārbudam || 49 ||
AHS2.1.050a/ puṁ.strī.klībāḥ kramāt tebhyas tatra vyaktasya lakṣaṇam |
AHS2.1.050c/ kṣāma.tā garimā kukṣer mūrchā chardir a.rocakaḥ || 50 || [Note: AHS2.1.050v/ 1.50cv kṣāma.tā garimā kukṣau]
AHS2.1.051a/ jṛmbhā prasekaḥ sadanaṁ roma.rājyāḥ prakāśanam |
AHS2.1.051c/ amleṣṭa.tā stanau pīnau sa.stanyau kṛṣṇa.cūcukau || 51 ||
AHS2.1.052a/ pāda.śopho vidāho 'nye śraddhāś ca vividhātmikāḥ |
AHS2.1.052c/ mātṛ.jaṁ hy asya hṛdayaṁ mātuś ca hṛdayena tat || 52 || [Note: AHS2.1.052v/ 1.52av pāda.śopho vidāho 'nne]
AHS2.1.053a/ sambaddhaṁ tena garbhiṇyā neṣṭaṁ śraddhā.vimānanam |
AHS2.1.053c/ deyam apy a.hitaṁ tasyai hitopahitam alpakam || 53 || [Note: AHS2.1.053v/ 1.53bv neṣṭaṁ śraddhā.vidhāraṇam 1.53bv neṣṭaṁ śraddhāvamānanam]
AHS2.1.054a/ śraddhā.vighātād garbhasya vikṛtiś cyutir eva vā |
AHS2.1.054c/ vyaktī.bhavati māse 'sya tṛtīye gātra.pañcakam || 54 || [Note: AHS2.1.054v/ 1.54av śraddhābhighātād garbhasya]
AHS2.1.055a/ mūrdhā dve sakthinī bāhū sarva.sūkṣmāṅga.janma ca |
AHS2.1.055c/ samam eva hi mūrdhādyair jñānaṁ ca sukha.duḥkhayoḥ || 55 || [Note: AHS2.1.055v/ 1.55bv sarva.sūkṣmāṅga.janma tu 1.55dv vijñānaṁ sukha.duḥkhayoḥ]
AHS2.1.056a/ garbhasya nābhau mātuś ca hṛdi nāḍī nibadhyate |
AHS2.1.056c/ yayā sa puṣṭim āpnoti kedāra iva kulyayā || 56 || [Note: AHS2.1.056v/ 1.56cv yayā puṣṭim avāpnoti]
AHS2.1.057a/ caturthe vyakta.tāṅgānāṁ cetanāyāś ca pañcame |
AHS2.1.057c/ ṣaṣṭhe snāyu.sirā.roma.bala.varṇa.nakha.tvacām || 57 ||
[Page 176 ]
AHS2.1.058a/ sarvaiḥ sarvāṅga.sampūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame || 58ab ||
AHS2.1.058c/ garbheṇotpīḍitā doṣās tasmin hṛdayam āśritāḥ || 58cd ||
AHS2.1.058e/ kaṇḍūṁ vidāhaṁ kurvanti garbhiṇyāḥ kikkisāni ca || 58ef ||
AHS2.1.059a/ nava.nītaṁ hitaṁ tatra kolāmbu.madhurauṣadhaiḥ |
AHS2.1.059c/ siddham alpa.paṭu.snehaṁ laghu svādu ca bhojanam || 59 ||
AHS2.1.060a/ candanośīra.kalkena limped ūru.stanodaram |
AHS2.1.060c/ śreṣṭhayā vaiṇa.hariṇa.śaśa.śoṇita.yuktayā || 60 ||
AHS2.1.061a/ aśvaghna.pattra.siddhena tailenābhyajya mardayet |
AHS2.1.061c/ paṭola.nimba.mañjiṣṭhā.surasaiḥ secayet punaḥ || 61 ||
AHS2.1.062a/ dārvī.madhuka.toyena mṛjāṁ ca pariśīlayet |
AHS2.1.062c/ ojo 'ṣṭame sañcarati mātā.putrau muhuḥ kramāt || 62 ||
AHS2.1.063a/ tena tau mlāna.muditau tatra jāto na jīvati |
AHS2.1.063c/ śiśur ojo.'n.avasthānān nārī saṁśayitā bhavet || 63 || [Note: AHS2.1.063v/ 1.63bv syātām atra na jīvati 1.63bv syātāṁ jāto na jīvati]
AHS2.1.064a/ kṣīra.peyā ca peyātra sa.ghṛtānvāsanaṁ ghṛtam |
AHS2.1.064c/ madhuraiḥ sādhitaṁ śuddhyai purāṇa.śakṛtas tathā || 64 || [Note: AHS2.1.064v/ 1.64bv sa.ghṛtānvāsanaṁ hitam]
AHS2.1.065a/ śuṣka.mūlaka.kolāmla.kaṣāyeṇa praśasyate |
AHS2.1.065c/ śatāhvā.kalkito vastiḥ sa.taila.ghṛta.saindhavaḥ || 65 ||
AHS2.1.066a/ tasmiṁs tv ekāha.yāte 'pi kālaḥ sūter ataḥ param |
AHS2.1.066c/ varṣād vikāra.kārī syāt kukṣau vātena dhāritaḥ || 66 || [Note: AHS2.1.066v/ 1.66av tasminn ekāha.yāte 'pi]
AHS2.1.067a/ śastaś ca navame māsi snigdho māṁsa.rasaudanaḥ |
AHS2.1.067c/ bahu.snehā yavāgūr vā pūrvoktaṁ cānuvāsanam || 67 || [Note: AHS2.1.067v/ 1.67bv snigdha.māṁsa.rasaudanaḥ]
[Page 177 ]
AHS2.1.068a/ tata eva picuṁ cāsyā yonau nityaṁ nidhāpayet |
AHS2.1.068c/ vāta.ghna.pattra.bhaṅgāmbhaḥ śītaṁ snāne 'nv.ahaṁ hitam || 68 ||
AHS2.1.069a/ niḥ.snehāṅgī na navamān māsāt prabhṛti vāsayet |
AHS2.1.069c/ prāg dakṣiṇa.stana.stanyā pūrvaṁ tat.pārśva.ceṣṭinī || 69 ||
AHS2.1.070a/ puṁ.nāma.daurhṛda.praśna.ratā puṁ.svapna.darśinī |
AHS2.1.070c/ unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca parimaṇḍale || 70 ||
AHS2.1.071a/ putraṁ sūte 'nya.thā kanyāṁ yā cecchati nṛ.saṅgatim |
AHS2.1.071c/ nṛtya.vāditra.gāndharva.gandha.mālya.priyā ca yā || 71 ||
AHS2.1.072a/ klībaṁ tat.saṅkare tatra madhyaṁ kukṣeḥ samunnatam |
AHS2.1.072c/ yamau pārśva.dvayonnāmāt kukṣau droṇyām iva sthite || 72 ||
AHS2.1.073a/ prāk caiva navamān māsāt sā sūti.gṛham āśrayet |
AHS2.1.073c/ deśe praśaste sambhāraiḥ sampannaṁ sādhake 'hani || 73 || [Note: AHS2.1.073v/ 1.73bv sūtikā.gṛham āśrayet]
AHS2.1.074a/ tatrodīkṣeta sā sūtiṁ sūtikā.parivāritā |
AHS2.1.074c/ adya.śvaḥ.prasave glāniḥ kukṣy.akṣi.ślatha.tā klamaḥ || 74 || [Note: AHS2.1.074v/ 1.74cv āsanna.prasave glāniḥ]
AHS2.1.075a/ adho.guru.tvam a.ruciḥ praseko bahu.mūtra.tā |
AHS2.1.075c/ vedanorūdara.kaṭī.pṛṣṭha.hṛd.vasti.vaṅkṣaṇe || 75 ||
AHS2.1.076a/ yoni.bheda.rujā.toda.sphuraṇa.sravaṇāni ca |
AHS2.1.076c/ āvīnām anu janmātas tato garbhodaka.srutiḥ || 76 ||
AHS2.1.077a/ athopasthita.garbhāṁ tāṁ kṛta.kautuka.magalām |
AHS2.1.077c/ hasta.stha.puṁ.nāma.phalāṁ sv.abhyaktoṣṇāmbu.secitām || 77 || [Note: AHS2.1.077v/ 1.77dv sv.aktām uṣṇāmbu.secitām]
[Page 178 ]
AHS2.1.078a/ pāyayet sa.ghṛtāṁ peyāṁ tanau bhū.śayane sthitām |
AHS2.1.078c/ ābhugna.sakthim uttānām abhyaktāṅgīṁ punaḥ punaḥ || 78 ||
AHS2.1.079a/ adho nābher vimṛdnīyāt kārayej jṛmbha.caṅkramam |
AHS2.1.079c/ garbhaḥ prayāty avāg evaṁ tal.liṅgaṁ hṛd.vimokṣataḥ || 79 ||
AHS2.1.080a/ āviśya jaṭharaṁ garbho vaster upari tiṣṭhati |
AHS2.1.080c/ āvyo 'bhitvarayanty enāṁ khaṭvām āropayet tataḥ || 80 || [Note: AHS2.1.080v/ 1.80cv āvyo hi tvarayanty enāṁ]
AHS2.1.081a/ atha sampīḍite garbhe yonim asyāḥ prasārayet |
AHS2.1.081c/ mṛdu pūrvaṁ pravāheta bāḍham ā.prasavāc ca sā || 81 || [Note: AHS2.1.081v/ 1.81bv yonim asyāḥ prasādhayet]
AHS2.1.082a/ harṣayet tāṁ muhuḥ putra.janma.śabda.jalānilaiḥ |
AHS2.1.082c/ pratyāyānti tathā prāṇāḥ sūti.kleśāvasāditāḥ || 82 ||
AHS2.1.083a/ dhūpayed garbha.saṅge tu yoniṁ kṛṣṇāhi.kañcukaiḥ |
AHS2.1.083c/ hiraṇyapuṣpī.mūlaṁ ca pāṇi.pādena dhārayet || 83 ||
AHS2.1.084a/ suvarcalāṁ viśalyāṁ vā jarāyv.a.patane 'pi ca |
AHS2.1.084c/ kāryam etat tathotkṣipya bāhvor enāṁ vikampayet || 84 || [Note: AHS2.1.084v/ 1.84cv kāryam etat tathotkṛṣya 1.84dv bāhvor etāṁ vikampayet]
AHS2.1.085a/ kaṭīm ākoṭayet pārṣṇyā sphijau gāḍhaṁ nipīḍayet |
AHS2.1.085c/ tālu.kaṇṭhaṁ spṛśed veṇyā mūrdhni dadyāt snuhī.payaḥ || 85 ||
AHS2.1.086a/ bhūrja.lāṅgalikī.tumbī.sarpa.tvak.kuṣṭha.sarṣapaiḥ |
AHS2.1.086c/ pṛthag dvābhyāṁ samastair vā yoni.lepana.dhūpanam || 86 || [Note: AHS2.1.086v/ 1.86dv yoni.dhūpaṁ ca lepanam]
AHS2.1.087a/ kuṣṭha.tālīśa.kalkaṁ vā surā.maṇḍena pāyayet |
AHS2.1.087c/ yūṣeṇa vā kulatthānāṁ bālbajenāsavena vā || 87 || [Note: AHS2.1.087v/ 1.87dv bilva.jenāsavena vā]
[Page 179 ]
AHS2.1.088a/ śatāhvā.sarṣapājājī.śigru.tīkṣṇaka.citrakaiḥ |
AHS2.1.088c/ sa.hiṅgu.kuṣṭha.madanair mūtre kṣīre ca sārṣapam || 88 ||
AHS2.1.089a/ tailaṁ siddhaṁ hitaṁ pāyau yonyāṁ vāpy anuvāsanam |
AHS2.1.089c/ śatapuṣpā.vacā.kuṣṭha.kaṇā.sarṣapa.kalkitaḥ || 89 || [Note: AHS2.1.089v/ 1.89bv yonyāṁ vā hy anuvāsanam]
AHS2.1.090a/ nirūhaḥ pātayaty āśu sa.sneha.lavaṇo 'parām |
AHS2.1.090c/ tat.saṅge hy anilo hetuḥ sā niryāty āśu taj.jayāt || 90 ||
AHS2.1.091a/ kuśalā pāṇināktena haret k pta.nakhena vā |
AHS2.1.091c/ mukta.garbhāparāṁ yoniṁ tailenāṅgaṁ ca mardayet || 91 ||
AHS2.1.092a/ makkallākhye śiro.vasti.koṣṭha.śūle tu pāyayet |
AHS2.1.092c/ su.cūrṇitaṁ yava.kṣāraṁ ghṛtenoṣṇa.jalena vā || 92 ||
AHS2.1.093a/ dhānyāmbu vā guḍa.vyoṣa.tri.jātaka.rajo.'nvitam |
AHS2.1.093c/ atha bālopacāreṇa bālaṁ yoṣid upācared || 93 ||
AHS2.1.094a/ sūtikā kṣud.vatī tailād ghṛtād vā mahatīṁ pibet |
AHS2.1.094c/ pañca.kolakinīṁ mātrām anu coṣṇaṁ guḍodakam || 94 ||
AHS2.1.095a/ vāta.ghnauṣadha.toyaṁ vā tathā vāyur na kupyati |
AHS2.1.095c/ viśudhyati ca duṣṭāsraṁ dvi.tri.rātram ayaṁ kramaḥ || 95 || [Note: AHS2.1.095v/ 1.95bv yathā vāyur na kupyati]
AHS2.1.096a/ snehā.yogyā tu niḥ.sneham amum eva vidhiṁ bhajet |
AHS2.1.096c/ pīta.vatyāś ca jaṭharaṁ yamakāktaṁ viveṣṭayet || 96 ||
AHS2.1.097a/ jīrṇe snātā pibet peyāṁ pūrvoktauṣadha.sādhitām |
AHS2.1.097c/ try.ahād ūrdhvaṁ vidāry.ādi.varga.kvāthena sādhitā || 97 ||
[Page 180 ]
AHS2.1.098a/ hitā yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasātha.vā |
AHS2.1.098c/ sapta.rātrāt paraṁ cāsyai krama.śo bṛṁhaṇaṁ hitam || 98 || [Note: AHS2.1.098v/ 1.98cv sapta.rātrāt paraṁ cāsyāḥ 1.98cv sapta.rātrāt paraṁ vāsyāḥ]
AHS2.1.099a/ dvā.daśāhe 'n.atikrānte piśitaṁ nopayojayet |
AHS2.1.099c/ yatnenopacaret sūtāṁ duḥ.sādhyo hi tad.āmayaḥ || 99 || [Note: AHS2.1.099v/ 1.99bv piśitaṁ naiva yojayet]
AHS2.1.100a/ garbha.vṛddhi.prasava.ruk.kledāsra.sruti.pīḍanaiḥ |
AHS2.1.100c/ evaṁ ca māsād adhy.ardhān muktāhārādi.yantraṇā || 100 ||
AHS2.1.100ū̆ab/ gata.sūtābhidhānā syāt punar ārtava.darśanāt || 100ū̆ab ||

2.2. Chapter 2 :: Athagarbhavyāpadvidhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 190-195]
AHS2.2.001a/ garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṁ sevayā rogato 'tha.vā |
AHS2.2.001c/ puṣpe dṛṣṭe 'tha.vā śūle bāhyāntaḥ snigdha.śītalam || 1 || [Note: AHS2.2.001v/ 2.1bv sevayā rogato 'pi vā]
AHS2.2.002a/ sevyāmbho.ja.hima.kṣīri.valka.kalkājya.lepitān |
AHS2.2.002c/ dhārayed yoni.vastibhyām ārdrārdrān picu.naktakān || 2 || [Note: AHS2.2.002v/ 2.2cv dhārayed vasti.yonibhyām]
AHS2.2.003a/ śata.dhauta.ghṛtāktāṁ strīṁ tad.ambhasy avagāhayet |
AHS2.2.003c/ sa.sitā.kṣaudra.kumuda.kamalotpala.kesaram || 3 ||
AHS2.2.004a/ lihyāt kṣīra.ghṛtaṁ khādec chṛṅgāṭaka.kaserukam |
AHS2.2.004c/ pibet kāntāb.ja.śālūka.bālodumbara.vat payaḥ || 4 ||
AHS2.2.005a/ śṛtena śāli.kākolī.dvi.balā.madhukekṣubhiḥ |
AHS2.2.005c/ payasā rakta.śāly.annam adyāt sa.madhu.śarkaram || 5 ||
AHS2.2.006a/ rasair vā jāṅgalaiḥ śuddhi.varjaṁ cāsroktam ācaret |
AHS2.2.006c/ a.sampūrṇa.tri.māsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet || 6 || [Note: AHS2.2.006v/ 2.6bv .varjaṁ vāsroktam ācaret]
[Page 181 ]
AHS2.2.007a/ āmānvaye ca tatreṣṭaṁ śītaṁ rūkṣopasaṁhitam |
AHS2.2.007c/ upavāso ghanośīra.guḍūcy.aralu.dhānyakāḥ || 7 ||
AHS2.2.008a/ durālabhā.parpaṭaka.candanātiviṣā.balāḥ |
AHS2.2.008c/ kvathitāḥ salile pānaṁ tṛṇa.dhānyāni bhojanam || 8 || [Note: AHS2.2.008v/ 2.8dv tṛṇa.dhānyādi bhojanam]
AHS2.2.009a/ mudgādi.yūṣair āme tu jite snigdhādi pūrva.vat |
AHS2.2.009c/ garbhe nipatite tīkṣṇaṁ madyaṁ sāmarthyataḥ pibet || 9 ||
AHS2.2.010a/ garbha.koṣṭha.viśuddhy.artham arti.vismaraṇāya ca |
AHS2.2.010c/ laghunā pañca.mūlena rūkṣāṁ peyāṁ tataḥ pibet || 10 ||
AHS2.2.011a/ peyām a.madya.pā kalke sādhitāṁ pāñcakaulike |
AHS2.2.011c/ bilvādi.pañcaka.kvāthe tiloddālaka.taṇḍulaiḥ || 11 ||
AHS2.2.012a/ māsa.tulya.dināny evaṁ peyādiḥ patite kramaḥ |
AHS2.2.012c/ laghur a.sneha.lavaṇo dīpanīya.yuto hitaḥ || 12 || [Note: AHS2.2.012v/ 2.12dv dīpanīya.yuto hi saḥ]
AHS2.2.013a/ doṣa.dhātu.parikleda.śoṣārthaṁ vidhir ity ayam |
AHS2.2.013c/ snehānna.vastayaś cordhvaṁ balya.dīpana.jīvanāḥ || 13 ||
AHS2.2.014a/ sañjāta.sāre mahati garbhe yoni.parisravāt |
AHS2.2.014c/ vṛddhim a.prāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sa.sphuraḥ || 14 ||
AHS2.2.015a/ upaviṣṭakam āhus taṁ vardhate tena nodaram |
AHS2.2.015c/ śokopavāsa.rūkṣādyair atha.vā yony.ati.sravāt || 15 ||
AHS2.2.016a/ vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyed garbho nāgodaraṁ tu tam |
AHS2.2.016c/ udaraṁ vṛddham apy atra hīyate sphuraṇaṁ cirāt || 16 || [Note: AHS2.2.016v/ 2.16bv garbho nāgodaraṁ tu tat]
[Page 182 ]
AHS2.2.017a/ tayor bṛṁhaṇa.vāta.ghna.madhura.dravya.saṁskṛtaiḥ |
AHS2.2.017c/ ghṛta.kṣīra.rasais tṛptir āma.garbhāṁś ca khādayet || 17 ||
AHS2.2.018a/ tair eva ca su.bhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṁ yāna.vāhanaiḥ |
AHS2.2.018c/ līnākhye nisphure śyena.go.matsyotkrośa.barhi.jāḥ || 18 || [Note: AHS2.2.018v/ 2.18av tair eva ca su.tṛptāyāḥ]
AHS2.2.019a/ rasā bahu.ghṛtā deyā māṣa.mūlaka.jā api |
AHS2.2.019c/ bāla.bilvaṁ tilān māṣān saktūṁś ca payasā pibet || 19 ||
AHS2.2.020a/ sa.medya.māṁsaṁ madhu vā kaṭy.abhyaṅgaṁ ca śīlayet |
AHS2.2.020c/ harṣayet satataṁ cainām evaṁ garbhaḥ pravardhate || 20 ||
AHS2.2.021a/ puṣṭo 'nya.thā varṣa.gaṇaiḥ kṛcchrāj jāyeta naiva vā |
AHS2.2.021c/ udāvartaṁ tu garbhiṇyāḥ snehair āśu.tarāṁ jayet || 21 ||
AHS2.2.022a/ yogyaiś ca vastibhir hanyāt sa.garbhāṁ sa hi garbhiṇīm |
AHS2.2.022c/ garbhe 'ti.doṣopacayād a.pathyair daivato 'pi vā || 22 ||
AHS2.2.023a/ mṛte 'ntar udaraṁ śītaṁ stabdhaṁ dhmātaṁ bhṛśa.vyatham |
AHS2.2.023c/ garbhā.spando bhrama.tṛṣṇā kṛcchrād ucchvasanaṁ klamaḥ || 23 || [Note: AHS2.2.023v/ 2.23av mṛte 'ntar jaṭharaṁ śītaṁ 2.23bv stabdhādhmātaṁ bhṛśa.vyatham]
AHS2.2.024a/ a.ratiḥ srasta.netra.tvam āvīnām a.samudbhavaḥ |
AHS2.2.024c/ tasyāḥ koṣṇāmbu.siktāyāḥ piṣṭvā yoniṁ pralepayet || 24 ||
AHS2.2.025a/ guḍaṁ kiṇvaṁ sa.lavaṇaṁ tathāntaḥ pūrayen muhuḥ |
AHS2.2.025c/ ghṛtena kalkī.kṛtayā śālmaly.atasi.picchayā || 25 ||
AHS2.2.026a/ mantrair yogair jarāyūktair mūḍha.garbho na cet patet |
AHS2.2.026c/ athāpṛcchyeśvaraṁ vaidyo yatnenāśu tam āharet || 26 || [Note: AHS2.2.026v/ 2.26cv atha pṛṣṭveśvaraṁ vaidyo 2.26cv athāpṛṣṭveśvaraṁ vaidyo]
[Page 183 ]
AHS2.2.027a/ hastam abhyajya yoniṁ ca sājya.śālmali.picchayā |
AHS2.2.027c/ hastena śakyaṁ tenaiva gātraṁ ca viṣamaṁ sthitam || 27 || [Note: AHS2.2.027v/ 2.27dv gātraṁ ca viṣama.sthitam]
AHS2.2.028a/ āñchanotpīḍa.sampīḍa.vikṣepotkṣepaṇādibhiḥ |
AHS2.2.028c/ ānulomya samākarṣed yoniṁ praty ārjavāgatam || 28 || [Note: AHS2.2.028v/ 2.28cv ānulomye samākarṣed]
AHS2.2.029a/ hasta.pāda.śirobhir yo yoniṁ bhugnaḥ prapadyate |
AHS2.2.029c/ pādena yonim ekena bhugno 'nyena gudaṁ ca yaḥ || 29 ||
AHS2.2.030a/ viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastra.dāraṇam arhataḥ |
AHS2.2.030c/ maṇḍalāṅguli.śastrābhyāṁ tatra karma praśasyate || 30 ||
AHS2.2.031a/ vṛddhi.pattraṁ hi tīkṣṇāgraṁ na yonāv avacārayet |
AHS2.2.031c/ pūrvaṁ śiraḥ.kapālāni dārayitvā viśodhayet || 31 ||
AHS2.2.032a/ kakṣoras.tālu.cibuka.pradeśe 'nya.tame tataḥ |
AHS2.2.032c/ samālambya dṛḍhaṁ karṣet kuśalo garbha.śaṅkunā || 32 || [Note: AHS2.2.032v/ 2.32av kakṣoras.tālu.cibuke 2.32bv pradeśe 'nya.tame tataḥ]
AHS2.2.033a/ a.bhinna.śirasaṁ tv akṣi.kūṭayor gaṇḍayor api |
AHS2.2.033c/ bāhuṁ chittvāṁsa.saktasya vātādhmātodarasya tu || 33 ||
AHS2.2.034a/ vidārya koṣṭham antrāṇi bahir vā sannirasya ca |
AHS2.2.034c/ kaṭī.saktasya tad.vac ca tat.kapālāni dārayet || 34 ||
AHS2.2.035a/ yad yad vāyu.vaśād aṅgaṁ sajjed garbhasya khaṇḍa.śaḥ |
AHS2.2.035c/ tat tac chittvāharet samyag rakṣen nārīṁ ca yatnataḥ || 35 || [Note: AHS2.2.035v/ 2.35cv tat tac chittvāharan samyag]
AHS2.2.036a/ garbhasya hi gatiṁ citrāṁ karoti vi.guṇo 'nilaḥ |
AHS2.2.036c/ tatrān.alpa.matis tasmād avasthāpekṣam ācaret || 36 ||
[Page 184 ]
AHS2.2.037a/ chindyād garbhaṁ na jīvantaṁ mātaraṁ sa hi mārayet |
AHS2.2.037c/ sahātmanā na copekṣyaḥ kṣaṇam apy asta.jīvitaḥ || 37 ||
AHS2.2.038a/ yoni.saṁvaraṇa.bhraṁśa.makkalla.śvāsa.pīḍitām |
AHS2.2.038c/ pūty.udgārāṁ himāṅgīṁ ca mūḍha.garbhāṁ parityajet || 38 ||
AHS2.2.039a/ athā.patantīm aparāṁ pātayet pūrva.vad bhiṣak |
AHS2.2.039c/ evaṁ nirhṛta.śalyāṁ tu siñced uṣṇena vāriṇā || 39 ||
AHS2.2.040a/ dadyād abhyakta.dehāyai yonau sneha.picuṁ tataḥ |
AHS2.2.040c/ yonir mṛdur bhavet tena śūlaṁ cāsyāḥ praśāmyati || 40 ||
AHS2.2.041a/ dīpyakātiviṣā.rāsnā.hiṅgv.elā.pañca.kolakāt |
AHS2.2.041c/ cūrṇaṁ snehena kalkaṁ vā kvāthaṁ vā pāyayet tataḥ || 41 || [Note: AHS2.2.041v/ 2.41dv kvāthaṁ tāṁ pāyayet tataḥ]
AHS2.2.042a/ kaṭukātiviṣā.pāṭhā.śāka.tvag.ghiṅgu.tejinīḥ |
AHS2.2.042c/ tad.vac ca doṣa.syandārthaṁ vedanopaśamāya ca || 42 || [Note: AHS2.2.042v/ 2.42bv .śāka.tvag.ghiṅgu.tejanīḥ]
AHS2.2.043a/ tri.rātram evaṁ saptāhaṁ sneham eva tataḥ pibet |
AHS2.2.043c/ sāyaṁ pibed ariṣṭaṁ ca tathā su.kṛtam āsavam || 43 ||
AHS2.2.044a/ śirīṣa.kakubha.kvātha.picūn yonau vinikṣipet |
AHS2.2.044c/ upadravāś ca ye 'nye syus tān yathā.svam upācaret || 44 ||
AHS2.2.045a/ payo vāta.haraiḥ siddhaṁ daśāhaṁ bhojane hitam |
AHS2.2.045c/ raso daśāhaṁ ca paraṁ laghu.pathyālpa.bhojanā || 45 ||
AHS2.2.046a/ svedābhyaṅga.parā snehān balā.tailādikān bhajet |
AHS2.2.046c/ ūrdhvaṁ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca || 46 ||
[Page 185 ]
AHS2.2.047a/ balā.mūla.kaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasas tathā |
AHS2.2.047c/ yava.kola.kulatthānāṁ daśa.mūlasya caikataḥ || 47 ||
AHS2.2.048a/ niḥkvātha.bhāgo bhāgaś ca tailasya tu catur.daśaḥ |
AHS2.2.048c/ dvi.medā.dāru.mañjiṣṭhā.kākolī.dvaya.candanaiḥ || 48 || [Note: AHS2.2.048v/ 2.48bv tailasya ca catur.daśaḥ]
AHS2.2.049a/ śārivā.kuṣṭha.tagara.jīvakarṣabha.saindhavaiḥ |
AHS2.2.049c/ kālānusāryā.śaileya.vacāguru.punarnavaiḥ || 49 || [Note: AHS2.2.049v/ 2.49cv kālānusārī.śaileya. 2.49cv kālānusārya.śaileya.]
AHS2.2.050a/ aśvagandhā.varī.kṣīraśuklā.yaṣṭī.varā.rasaiḥ |
AHS2.2.050c/ śatāhvā.śūrpaparṇy.elā.tvak.pattraiḥ ślakṣṇa.kalkitaiḥ || 50 ||
AHS2.2.051a/ pakvaṁ mṛdv.agninā tailaṁ sarva.vāta.vikāra.jit |
AHS2.2.051c/ sūtikā.bāla.marmāsthi.hata.kṣīṇeṣu pūjitam || 51 || [Note: AHS2.2.051v/ 2.51dv .kṣata.kṣīṇeṣu pūjitam]
AHS2.2.052a/ jvara.gulma.grahonmāda.mūtrāghātāntra.vṛddhi.jit |
AHS2.2.052c/ dhanvantarer abhimataṁ yoni.roga.kṣayāpaham || 52 ||
AHS2.2.053a/ vasti.dvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi |
AHS2.2.053c/ janma.kāle tataḥ śīghraṁ pāṭayitvoddharec chiśum || 53 ||
AHS2.2.054a/ madhukaṁ śāka.bījaṁ ca payasyā suradāru ca |
AHS2.2.054c/ aśmantakaḥ kṛṣṇa.tilās tāmravallī śatāvarī || 54 || [Note: AHS2.2.054v/ 2.54bv payasyāmaradāru ca]
AHS2.2.055a/ vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpala.śārivā |
AHS2.2.055c/ anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā || 55 || [Note: AHS2.2.055v/ 2.55bv latā cotpala.śārivā 2.55dv padmātha madhuyaṣṭikā 2.55dv padmāhva.madhuyaṣṭikā 2.55dv padmakaṁ madhuyaṣṭikā]
AHS2.2.056a/ bṛhatī.dvaya.kāśmarya.kṣīri.śuṅga.tvacā ghṛtam |
AHS2.2.056c/ pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṁṣṭrā madhuparṇikā || 56 || [Note: AHS2.2.056v/ 2.56av bṛhatī.dvaya.kāśmaryaḥ 2.56bv .kṣīri.śṛṅga.tvacā ghṛtam 2.56bv kṣīri.śuṅga.tvacā ghṛtam]
[Page 186 ]
AHS2.2.057a/ śṛṅgāṭakaṁ bisaṁ drākṣā kaseru madhukaṁ sitā |
AHS2.2.057c/ saptaitān payasā yogān ardha.śloka.samāpanān || 57 ||
AHS2.2.058a/ kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet |
AHS2.2.058c/ kapittha.bilva.bṛhatī.paṭolekṣu.nidigdhikāt || 58 || [Note: AHS2.2.058v/ 2.58dv .paṭolekṣu.nidigdhi.jaiḥ]
AHS2.2.059a/ mūlaiḥ śṛtaṁ prayuñjīta kṣīraṁ māse tathāṣṭame |
AHS2.2.059c/ navame śārivānantā.payasyā.madhuyaṣṭibhiḥ || 59 ||
AHS2.2.060a/ yojayed daśame māsi siddhaṁ kṣīraṁ payasyayā |
AHS2.2.060c/ atha.vā yaṣṭimadhuka.nāgarāmaradārubhiḥ || 60 ||
AHS2.2.061a/ avasthitaṁ lohitam aṅganāyā vātena garbhaṁ bruvate 'n.abhijñāḥ |
AHS2.2.061c/ garbhākṛti.tvāt kaṭukoṣṇa.tīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte || 61 ||
AHS2.2.062a/ garbhaṁ jaḍā bhūta.hṛtaṁ vadanti mūrter na dṛṣṭaṁ haraṇaṁ yatas taiḥ |
AHS2.2.062c/ ojo.'śana.tvād atha.vā.vyavasthair bhūtair upekṣyeta na garbha.mātā || 62 ||

2.3. Chapter 3 :: Athāṅgavibhāgaśārīrādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 195-215]
AHS2.3.001a/ śiro 'ntar.ādhir dvau bāhū sakthinīti samāsataḥ |
AHS2.3.001c/ ṣaḍ.aṅgam aṅgaṁ pratyaṅgaṁ tasyākṣi.hṛdayādikam || 1 || [Note: AHS2.3.001v/ 3.1bv sakthinī ca samāsataḥ]
AHS2.3.002a/ śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaḥ kramād guṇāḥ |
AHS2.3.002c/ khānilāgny.ab.bhuvām eka.guṇa.vṛddhy.anvayaḥ pare || 2 || [Note: AHS2.3.002v/ 3.2cv khānilāgny.ambu.bhūṣv eka. 3.2dv .guṇa.vṛddhyānvayaḥ pare]
AHS2.3.003a/ tatra khāt khāni dehe 'smin śrotraṁ śabdo vivikta.tā |
AHS2.3.003c/ vātāt sparśa.tvag.ucchvāsā vahner dṛg.rūpa.paktayaḥ || 3 ||
AHS2.3.004a/ āpyā jihvā.rasa.kledā ghrāṇa.gandhāsthi pārthivam |
AHS2.3.004c/ mṛdv atra mātṛ.jaṁ rakta.māṁsa.majja.gudādikam || 4 ||
[Page 187 ]
AHS2.3.005a/ paitṛkaṁ tu sthiraṁ śukra.dhamany.asthi.kacādikam |
AHS2.3.005c/ caitanaṁ cittam akṣāṇi nānā.yoniṣu janma ca || 5 || [Note: AHS2.3.005v/ 3.5cv ātma.jaṁ cittaṁ akṣāṇi]
AHS2.3.006a/ sātmya.jaṁ tv āyur ārogyam an.ālasyaṁ prabhā balam |
AHS2.3.006c/ rasa.jaṁ vapuṣo janma vṛttir vṛddhir a.lola.tā || 6 || [Note: AHS2.3.006v/ 3.6av sātmya.jaṁ cāyur ārogyam]
AHS2.3.007a/ sāttvikaṁ śaucam āstikyaṁ śukla.dharma.rucir matiḥ |
AHS2.3.007c/ rājasaṁ bahu.bhāṣi.tvaṁ māna.krud.dambha.matsaram || 7 || [Note: AHS2.3.007v/ 3.7dv māna.krud.dambha.matsarāḥ]
AHS2.3.008a/ tāmasaṁ bhayam a.jñānaṁ nidrālasyaṁ viṣādi.tā |
AHS2.3.008c/ iti bhūta.mayo dehas tatra sapta tvaco 'sṛjaḥ || 8 ||
AHS2.3.009a/ pacyamānāt prajāyante kṣīrāt santānikā iva |
AHS2.3.009c/ dhātv.āśayāntara.kledo vipakvaḥ svaṁ svam ūṣmaṇā || 9 ||
AHS2.3.010a/ śleṣma.snāyv.aparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭha.sāra.vat |
AHS2.3.010c/ tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare || 10 || [Note: AHS2.3.010v/ 3.10ac śleṣma.snāyv.aparā.channaḥ 3.10dv raktasyādhaḥ kramāt pare]
AHS2.3.011a/ kaphāma.pitta.pakvānāṁ vāyor mūtrasya ca smṛtāḥ |
AHS2.3.011c/ garbhāśayo 'ṣṭamaḥ strīṇāṁ pitta.pakvāśayāntare || 11 ||
AHS2.3.012a/ koṣṭhāṅgāni sthitāny eṣu hṛdayaṁ kloma phupphusam |
AHS2.3.012c/ yakṛt.plīhoṇḍukaṁ vṛkkau nābhi.ḍimbāntra.vastayaḥ || 12 || [Note: AHS2.3.012v/ 3.12bv hṛdayaṁ kloma phupphusaḥ 3.12bv hṛdayaṁ kloma.phupphuse]
AHS2.3.013a/ daśa jīvita.dhāmāni śiro.rasana.bandhanam |
AHS2.3.013c/ kaṇṭho 'sraṁ hṛdayaṁ nābhir vastiḥ śukraujasī gudam || 13 || [Note: AHS2.3.013v/ 3.13dv vastiḥ śukraujasī gudaḥ]
AHS2.3.014a/ jālāni kaṇḍarāś cāṅge pṛthak ṣo.ḍaśa nirdiśet |
AHS2.3.014c/ ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhra.jihvā.śiro.gatāḥ || 14 || [Note: AHS2.3.014v/ 3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevanyo 3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevinyo]
[Page 188 ]
AHS2.3.015a/ śastreṇa tāḥ pariharec catasro māṁsa.rajjavaḥ |
AHS2.3.015c/ catur.daśāsthi.saṅghātāḥ sīmantā dvi.guṇā nava || 15 || [Note: AHS2.3.015v/ 3.15av śastreṇaitāḥ pariharec]
AHS2.3.016a/ asthnāṁ śatāni ṣaṣṭiś ca trīṇi danta.nakhaiḥ saha |
AHS2.3.016c/ dhanvantaris tu trīṇy āha sandhīnāṁ ca śata.dvayam || 16 || [Note: AHS2.3.016v/ 3.16av asthnāṁ śatāni ṣaṣṭhīni]
AHS2.3.017a/ daśottaraṁ sahasre dve nijagādātri.nandanaḥ |
AHS2.3.017c/ snāvnāṁ nava.śatī pañca puṁsāṁ peśī.śatāni tu || 17 || [Note: AHS2.3.017v/ 3.17cv snāyor nava.śatī pañca 3.17dv puṁsāṁ peśī.śatāni ca]
AHS2.3.018a/ adhikā viṁśatiḥ strīṇāṁ yoni.stana.samāśritāḥ |
AHS2.3.018c/ daśa mūla.sirā hṛt.sthās tāḥ sarvaṁ sarvato vapuḥ || 18 || [Note: AHS2.3.018v/ 3.18bv yoni.stana.samāśrayāḥ]
AHS2.3.019a/ rasātmakaṁ vahanty ojas tan.nibaddhaṁ hi ceṣṭitam |
AHS2.3.019c/ sthūla.mūlāḥ su.sūkṣmāgrāḥ pattra.rekhā.pratāna.vat || 19 ||
AHS2.3.020a/ bhidyante tās tataḥ sapta.śatāny āsāṁ bhavanti tu |
AHS2.3.020c/ tatraikaikaṁ ca śākhāyāṁ śataṁ tasmin na vedhayet || 20 || [Note: AHS2.3.020v/ 3.20cv tatraikaika.tra śākhāyāṁ]
AHS2.3.021a/ sirāṁ jālan.dharāṁ nāma tisraś cābhyantarāśritāḥ |
AHS2.3.021c/ ṣo.ḍaśa.dvi.guṇāḥ śroṇyāṁ tāsāṁ dve dve tu vaṅkṣaṇe || 21 ||
AHS2.3.022a/ dve dve kaṭīka.taruṇe śastreṇāṣṭau spṛśen na tāḥ |
AHS2.3.022c/ pārśvayoḥ ṣo.ḍaśaikaikām ūrdhva.gāṁ varjayet tayoḥ || 22 || [Note: AHS2.3.022v/ 3.22dv ūrdhva.gāṁ varjayet sirām]
AHS2.3.023a/ dvā.daśa.dvi.guṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭha.vaṁśasya pārśvayoḥ |
AHS2.3.023c/ dve dve tatrordhva.gāminyau na śastreṇa parāmṛśet || 23 || [Note: AHS2.3.023v/ 3.23bv pṛṣṭha.vaṁśasya pārśva.ge]
AHS2.3.024a/ pṛṣṭha.vaj jaṭhare tāsāṁ mehanasyopari sthite |
AHS2.3.024c/ roma.rājīm ubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet || 24 ||
[Page 189 ]
AHS2.3.025a/ catvāriṁśad urasy āsāṁ catur.daśa na vedhayet |
AHS2.3.025c/ stana.rohita.tan.mūla.hṛdaye tu pṛthag dvayam || 25 ||
AHS2.3.026a/ apastambhākhyayor ekāṁ tathāpālāpayor api |
AHS2.3.026c/ grīvāyāṁ pṛṣṭha.vat tāsāṁ nīle manye kṛkāṭike || 26 ||
AHS2.3.027a/ vidhure mātṛkāś cāṣṭau ṣo.ḍaśeti parityajet |
AHS2.3.027c/ hanvoḥ ṣo.ḍaśa tāsāṁ dve sandhi.bandhana.karmaṇī || 27 || [Note: AHS2.3.027v/ 3.27bv ṣo.ḍaśaitāḥ parityajet]
AHS2.3.028a/ jihvāyāṁ hanu.vat tāsām adho dve rasa.bodhane |
AHS2.3.028c/ dve ca vācaḥ.pravartinyau nāsāyāṁ catur.uttarā || 28 ||
AHS2.3.029a/ viṁśatir gandha.vedinyau tāsām ekāṁ ca tālu.gām |
AHS2.3.029c/ ṣaṭ.pañcāśan nayanayor nimeṣonmeṣa.karmaṇī || 29 ||
AHS2.3.030a/ dve dve apāṅgayor dve ca tāsāṁ ṣaḍ iti varjayet |
AHS2.3.030c/ nāsā.netrāśritāḥ ṣaṣṭir lalāṭe sthapanī.śritām || 30 ||
AHS2.3.031a/ tatraikāṁ dve tathāvartau catasraś ca kacānta.gāḥ |
AHS2.3.031c/ saptaivaṁ varjayet tāsāṁ karṇayoḥ ṣo.ḍaśātra tu || 31 ||
AHS2.3.032a/ dve śabda.bodhane śaṅkhau sirās tā eva cāśritāḥ |
AHS2.3.032c/ dve śaṅkha.sandhi.ge tāsāṁ mūrdhni dvā.daśa tatra tu || 32 ||
AHS2.3.033a/ ekaikāṁ pṛthag utkṣepa.sīmantādhipati.sthitām |
AHS2.3.033c/ ity a.vedhya.vibhāgārthaṁ pratyaṅgaṁ varṇitāḥ sirāḥ || 33 ||
AHS2.3.034a/ a.vedhyās tatra kārtsnyena dehe 'ṣṭā.navatis tathā |
AHS2.3.034c/ saṅkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ || 34 ||
[Page 190 ]
AHS2.3.035a/ tāsāṁ śatānāṁ saptānāṁ pādo 'sraṁ vahate pṛthak |
AHS2.3.035c/ vāta.pitta.kaphair juṣṭaṁ śuddhaṁ caivaṁ sthitā malāḥ || 35 ||
AHS2.3.036a/ śarīram anugṛhṇanti pīḍayanty anya.thā punaḥ |
AHS2.3.036c/ tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇa.riktāḥ kṣaṇāt sirāḥ || 36 ||
AHS2.3.037a/ praspandinyaś ca vātāsraṁ vahante pitta.śoṇitam |
AHS2.3.037c/ sparśoṣṇāḥ śīghra.vāhinyo nīla.pītāḥ kaphaṁ punaḥ || 37 ||
AHS2.3.038a/ gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ saṁsṛṣṭaṁ liṅga.saṅkare |
AHS2.3.038c/ gūḍhāḥ sama.sthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddha.śoṇitam || 38 ||
AHS2.3.039a/ dhamanyo nābhi.sambaddhā viṁśatiś catur.uttarā |
AHS2.3.039c/ tābhiḥ parivṛtā nābhiś cakra.nābhir ivārakaiḥ || 39 || [Note: AHS2.3.039v/ 3.39cv tābhiḥ parivṛto nābhiś]
AHS2.3.040a/ tābhiś cordhvam adhas tiryag deho 'yam anugṛhyate |
AHS2.3.040c/ srotāṁsi nāsike karṇau netre pāyv.āsya.mehanam || 40 ||
AHS2.3.041a/ stanau rakta.pathaś ceti nārīṇām adhikaṁ trayam |
AHS2.3.041c/ jīvitāyatanāny antaḥ srotāṁsy āhus trayo.daśa || 41 ||
AHS2.3.042a/ prāṇa.dhātu.malāmbho.'nna.vāhīny a.hita.sevanāt |
AHS2.3.042c/ tāni duṣṭāni rogāya viśuddhāni sukhāya ca || 42 ||
AHS2.3.043a/ sva.dhātu.sama.varṇāni vṛtta.sthūlāny aṇūni ca |
AHS2.3.043c/ srotāṁsi dīrghāṇy ākṛtyā pratāna.sadṛśāni ca || 43 ||
AHS2.3.044a/ āhāraś ca vihāraś ca yaḥ syād doṣa.guṇaiḥ samaḥ |
AHS2.3.044c/ dhātubhir vi.guṇo yaś ca srotasāṁ sa pradūṣakaḥ || 44 ||
[Page 191 ]
AHS2.3.045a/ ati.pravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṁ granthayo 'pi vā |
AHS2.3.045c/ vi.mārgato vā gamanaṁ srotasāṁ duṣṭi.lakṣaṇam || 45 || [Note: AHS2.3.045v/ 3.45dv srotasāṁ duṣṭa.lakṣaṇam]
AHS2.3.046a/ bisānām iva sūkṣmāṇi dūraṁ pravisṛtāni ca |
AHS2.3.046c/ dvārāṇi srotasāṁ dehe raso yair upacīyate || 46 ||
AHS2.3.047a/ vyadhe tu srotasāṁ moha.kampādhmāna.vami.jvarāḥ |
AHS2.3.047c/ pralāpa.śūla.viṇ.mūtra.rodhā maraṇam eva vā || 47 ||
AHS2.3.048a/ sroto.viddham ato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet |
AHS2.3.048c/ uddhṛtya śalyaṁ yatnena sadyaḥ.kṣata.vidhānataḥ || 48 ||
AHS2.3.049a/ annasya paktā pittaṁ tu pācakākhyaṁ pureritam |
AHS2.3.049c/ doṣa.dhātu.malādīnām ūṣmety ātreya.śāsanam || 49 ||
AHS2.3.049+1a/ vāma.pārśvāśritaṁ nābheḥ kiñ.cit sūryasya maṇḍalam |
AHS2.3.049+1c/ tan.madhye maṇḍalaṁ saumyaṁ tan.madhye 'gnir vyavasthitaḥ || 49+1 ||
AHS2.3.049+2ab/ jarāyu.mātra.pracchannaḥ kāca.kośa.stha.dīpa.vat || 49+2ab ||
AHS2.3.050a/ tad.adhiṣṭhānam annasya grahaṇād grahaṇī matā |
AHS2.3.050c/ saiva dhanvantari.mate kalā pitta.dharāhvayā || 50 ||
AHS2.3.051a/ āyur.ārogya.vīryaujo.bhūta.dhātv.agni.puṣṭaye |
AHS2.3.051c/ sthitā pakvāśaya.dvāri bhukta.mārgārgaleva sā || 51 || [Note: AHS2.3.051v/ 3.51dv bhukta.mārgārgaleva yā]
AHS2.3.052a/ bhuktam āmāśaye ruddhvā sā vipācya nayaty adhaḥ |
AHS2.3.052c/ bala.vaty a.balā tv annam āmam eva vimuñcati || 52 ||
[Page 192 ]
AHS2.3.053a/ grahaṇyā balam agnir hi sa cāpi grahaṇī.balaḥ |
AHS2.3.053c/ dūṣite 'gnāv ato duṣṭā grahaṇī roga.kāriṇī || 53 ||
AHS2.3.054a/ yad annaṁ deha.dhātv.ojo.bala.varṇādi.poṣaṇam |
AHS2.3.054c/ tatrāgnir hetur āhārān na hy a.pakvād rasādayaḥ || 54 ||
AHS2.3.055a/ annaṁ kāle 'bhyavahṛtaṁ koṣṭhaṁ prāṇānilāhṛtam |
AHS2.3.055c/ dravair vibhinna.saṅghātaṁ nītaṁ snehena mārdavam || 55 || [Note: AHS2.3.055v/ 3.55bv koṣṭhe prāṇānilāhṛtam]
AHS2.3.056a/ sandhukṣitaḥ samānena pacaty āmāśaya.sthitam |
AHS2.3.056c/ audaryo 'gnir yathā bāhyaḥ sthālī.sthaṁ toya.taṇḍulam || 56 ||
AHS2.3.057a/ ādau ṣaḍ.rasam apy annaṁ madhurī.bhūtam īrayet |
AHS2.3.057c/ phenī.bhūtaṁ kaphaṁ yātaṁ vidāhād amla.tāṁ tataḥ || 57 || [Note: AHS2.3.057v/ 3.57cv phena.bhūtaṁ kaphaṁ yātaṁ]
AHS2.3.058a/ pittam āmāśayāt kuryāc cyavamānaṁ cyutaṁ punaḥ |
AHS2.3.058c/ agninā śoṣitaṁ pakvaṁ piṇḍitaṁ kaṭu mārutam || 58 ||
AHS2.3.059a/ bhaumāpyāgneya.vāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sa.nābhasāḥ |
AHS2.3.059c/ pañcāhāra.guṇān svān svān pārthivādīn pacanty anu || 59 ||
AHS2.3.060a/ yathā.svaṁ te ca puṣṇanti pakvā bhūta.guṇān pṛthak |
AHS2.3.060c/ pārthivāḥ pārthivān eva śeṣāḥ śeṣāṁś ca deha.gān || 60 || [Note: AHS2.3.060v/ 3.60av yathā.svaṁ te ca puṣyanti]
AHS2.3.061a/ kiṭṭaṁ sāraś ca tat pakvam annaṁ sambhavati dvi.dhā |
AHS2.3.061c/ tatrācchaṁ kiṭṭam annasya mūtraṁ vidyād ghanam śakṛt || 61 || [Note: AHS2.3.061v/ 3.61av kiṭṭaṁ sāras tathā pakvam]
AHS2.3.062a/ sāras tu saptabhir bhūyo yathā.svaṁ pacyate 'gnibhiḥ |
AHS2.3.062c/ rasād raktaṁ tato māṁsaṁ māṁsān medas tato 'sthi ca || 62 || [Note: AHS2.3.062v/ 3.62dv māṁsān medo 'sthi medasaḥ]
[Page 193 ]
AHS2.3.063a/ asthno majjā tataḥ śukraṁ śukrād garbhaḥ prajāyate |
AHS2.3.063c/ kaphaḥ pittaṁ malāḥ kheṣu prasvedo nakha.roma ca || 63 || [Note: AHS2.3.063v/ 3.63cv kaphaḥ pittaṁ malaḥ kheṣu]
AHS2.3.064a/ sneho 'kṣi.tvag.viṣām ojo dhātūnāṁ krama.śo malāḥ |
AHS2.3.064c/ prasāda.kiṭṭau dhātūnāṁ pākād evaṁ dvi.dharcchataḥ || 64 ||
AHS2.3.065a/ paras.paropasaṁstambhād dhātu.sneha.param.parā |
AHS2.3.065c/ ke.cid āhur aho.rātrāt ṣaḍ.ahād apare pare || 65 ||
AHS2.3.066a/ māsena yāti śukra.tvam annaṁ pāka.kramādibhiḥ |
AHS2.3.066c/ santatā bhojya.dhātūnāṁ parivṛttis tu cakra.vat || 66 ||
AHS2.3.067a/ vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate |
AHS2.3.067c/ prāyaḥ karoty aho.rātrāt karmānyad api bheṣajam || 67 || [Note: AHS2.3.067v/ 3.67bv sadyaḥ śukraṁ prakurvate]
AHS2.3.068a/ vyānena rasa.dhātur hi vikṣepocita.karmaṇā |
AHS2.3.068c/ yuga.pat sarvato 'jasraṁ dehe vikṣipyate sadā || 68 ||
AHS2.3.069a/ kṣipyamāṇaḥ kha.vaiguṇyād rasaḥ sajjati yatra saḥ |
AHS2.3.069c/ tasmin vikāraṁ kurute khe varṣam iva toya.daḥ || 69 ||
AHS2.3.070a/ doṣāṇām api caivaṁ syād eka.deśa.prakopaṇam |
AHS2.3.070c/ anna.bhautika.dhātv.agni.karmeti paribhāṣitam || 70 ||
AHS2.3.071a/ annasya paktā sarveṣāṁ paktṝṇām adhiko mataḥ |
AHS2.3.071c/ tan.mūlās te hi tad.vṛddhi.kṣaya.vṛddhi.kṣayātmakāḥ || 71 ||
AHS2.3.072a/ tasmāt taṁ vidhi.vad yuktair anna.pānendhanair hitaiḥ |
AHS2.3.072c/ pālayet prayatas tasya sthitau hy āyur.bala.sthitiḥ || 72 ||
[Page 194 ]
AHS2.3.073a/ samaḥ samāne sthāna.sthe viṣamo 'gnir vi.mārga.ge |
AHS2.3.073c/ pittābhimūrchite tīkṣṇo mando 'smin kapha.pīḍite || 73 ||
AHS2.3.074a/ samo 'gnir viṣamas tīkṣṇo mandaś caivaṁ catur.vidhaḥ |
AHS2.3.074c/ yaḥ pacet samyag evānnaṁ bhuktaṁ samyak samas tv asau || 74 || [Note: AHS2.3.074v/ 3.74dv bhuktaṁ samyak samas tu saḥ]
AHS2.3.075a/ viṣamo '.samyag apy āśu samyag vāpi cirāt pacet |
AHS2.3.075c/ tīkṣṇo vahniḥ pacec chīghram a.samyag api bhojanam || 75 || [Note: AHS2.3.075v/ 3.75av viṣamo '.samyag evāśu 3.75bv samyag eva cirāt pacet]
AHS2.3.076a/ mandas tu samyag apy annam upayuktaṁ cirāt pacet |
AHS2.3.076c/ kṛtvāsya.śoṣāṭopāntra.kūjanādhmāna.gauravam || 76 || [Note: AHS2.3.076v/ 3.76bv upabhuktaṁ cirāt pacet]
AHS2.3.076+1a/ śānte 'gnau mriyate yukte ciraṁ jīvaty an.āmayaḥ |
AHS2.3.076+1c/ rogī syād vikṛte mūlam agni.stambhān nirucyate || 76+1 || [Note: AHS2.3.076+1v/ 3.76+1dv agni.stambhān nirūpyate]
AHS2.3.077a/ saha.jaṁ kāla.jaṁ yukti.kṛtaṁ deha.balaṁ tri.dhā |
AHS2.3.077c/ tatra sat.tva.śarīrotthaṁ prākṛtaṁ saha.jaṁ balam || 77 ||
AHS2.3.078a/ vayaḥ.kṛtam ṛtūtthaṁ ca kāla.jaṁ yukti.jaṁ punaḥ |
AHS2.3.078c/ vihārāhāra.janitaṁ tathorjas.kara.yoga.jam || 78 ||
AHS2.3.079a/ deśo 'lpa.vāri.dru.nago jāṅgalaḥ sv.alpa.roga.daḥ |
AHS2.3.079c/ ānūpo viparīto 'smāt samaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ || 79 ||
AHS2.3.080a/ majja.medo.vasā.mūtra.pitta.śleṣma.śakṛnty asṛk |
AHS2.3.080c/ raso jalaṁ ca dehe 'sminn ekaikāñjali.vardhitam || 80 ||
AHS2.3.081a/ pṛthak sva.prasṛtaṁ proktam ojo.mastiṣka.retasām |
AHS2.3.081c/ dvāv añjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ || 81 ||
[Page 195 ]
AHS2.3.082ab/ sama.dhātor idaṁ mānaṁ vidyād vṛddhi.kṣayāv ataḥ || 82ab ||
AHS2.3.083a/ śukrāsṛg.garbhiṇī.bhojya.ceṣṭā.garbhāśayartuṣu |
AHS2.3.083c/ yaḥ syād doṣo 'dhikas tena prakṛtiḥ sapta.dhoditā || 83 || [Note: AHS2.3.083v/ 3.83dv prakṛtiḥ sapta.dhā smṛtā]
AHS2.3.084a/ vibhu.tvād āśu.kāri.tvād bali.tvād anya.kopanāt |
AHS2.3.084c/ svātantryād bahu.roga.tvād doṣāṇāṁ prabalo 'nilaḥ || 84 ||
AHS2.3.085a/ prāyo 'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭita.dhūsara.keśa.gātrāḥ |
AHS2.3.085c/ śīta.dviṣaś cala.dhṛti.smṛti.buddhi.ceṣṭā.sauhārda.dṛṣṭi.gatayo 'ti.bahu.pralāpāḥ || 85 ||
AHS2.3.086a/ alpa.vitta.bala.jīvita.nidrāḥ sanna.sakta.cala.jarjara.vācaḥ |
AHS2.3.086c/ nāstikā bahu.bhujaḥ sa.vilāsā gīta.hāsa.mṛgayā.kali.lolāḥ || 86 || [Note: AHS2.3.086v/ 3.86av alpa.pitta.kapha.jīvita.nidrāḥ 3.86av alpa.vitta.kapha.jīvita.nidrāḥ 3.86av alpa.pitta.bala.jīvita.nidrāḥ]
AHS2.3.087a/ madhurāmla.paṭūṣṇa.sātmya.kāṅkṣāḥ kṛśa.dīrghākṛtayaḥ sa.śabda.yātāḥ |
AHS2.3.087c/ na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntā.dayitā bahu.prajā vā || 87 || [Note: AHS2.3.087v/ 3.87bv kṛśa.dīrghākṛtayaḥ sa.śabda.yānāḥ]
AHS2.3.088a/ netrāṇi caiṣāṁ khara.dhūsarāṇi vṛttāny a.cārūṇi mṛtopamāni |
AHS2.3.088c/ unmīlitānīva bhavanti supte śaila.drumāṁs te gaganaṁ ca yānti || 88 || [Note: AHS2.3.088v/ 3.88av netrāṇi vaiṣāṁ khara.dhūsarāṇi]
AHS2.3.089a/ a.dhanyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddha.piṇḍikāḥ |
AHS2.3.089c/ śva.śṛgāloṣṭra.gṛdhrākhu.kākānūkāś ca vātikāḥ || 89 || [Note: AHS2.3.089v/ 3.89bv stenāḥ prodvṛtta.piṇḍikāḥ]
AHS2.3.090a/ pittaṁ vahnir vahni.jaṁ vā yad asmāt pittodriktas tīkṣṇa.tṛṣṇā.bubhukṣaḥ |
AHS2.3.090c/ gauroṣṇāṅgas tāmra.hastāṅghri.vaktraḥ śūro mānī piṅga.keśo 'lpa.romā || 90 || [Note: AHS2.3.090v/ 3.90bv pittodriktas tīvra.tṛṣṇā.bubhukṣaḥ]
AHS2.3.091a/ dayita.mālya.vilepana.maṇḍanaḥ su.caritaḥ śucir āśrita.vatsalaḥ |
AHS2.3.091c/ vibhava.sāhasa.buddhi.balānvito bhavati bhīṣu gatir dviṣatām api || 91 ||
[Page 196 ]
AHS2.3.092a/ medhāvī pra.śithila.sandhi.bandha.māṁso nārīṇām an.abhimato 'lpa.śukra.kāmaḥ |
AHS2.3.092c/ āvāsaḥ palita.taraṅga.nīlikānāṁ bhuṅkte 'nnaṁ madhura.kaṣāya.tikta.śītam || 92 ||
AHS2.3.093a/ gharma.dveṣī svedanaḥ pūti.gandhir bhūry.uccāra.krodha.pānāśanerṣyaḥ |
AHS2.3.093c/ suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān dig.dāholkā.vidyud.arkānalāṁś ca || 93 ||
AHS2.3.094a/ tanūni piṅgāni calāni caiṣāṁ tanv.alpa.pakṣmāṇi hima.priyāṇi |
AHS2.3.094c/ krodhena madyena raveś ca bhāsā rāgaṁ vrajanty āśu vilocanāni || 94 || [Note: AHS2.3.094v/ 3.94av tanūni piṅgāni calāni vaiṣāṁ]
AHS2.3.095a/ madhyāyuṣo madhya.balāḥ piṇḍitāḥ kleśa.bhīravaḥ |
AHS2.3.095c/ vyāghrarkṣa.kapi.mārjāra.yakṣānūkāś ca paittikāḥ || 95 || [Note: AHS2.3.095v/ 3.95dv .vṛkānūkāś ca paittikāḥ]
AHS2.3.096a/ śleṣmā somaḥ śleṣmalas tena saumyo gūḍha.snigdha.śliṣṭa.sandhy.asthi.māṁsaḥ |
AHS2.3.096c/ kṣut.tṛḍ.duḥkha.kleśa.gharmair a.tapto buddhyā yuktaḥ sāttvikaḥ satya.sandhaḥ || 96 ||
AHS2.3.097a/ priyaṅgu.dūrvā.śara.kāṇḍa.śastra. go.rocanā.padma.suvarṇa.varṇaḥ |
AHS2.3.097c/ pralamba.bāhuḥ pṛthu.pīna.vakṣā mahā.lalāṭo ghana.nīla.keśaḥ || 97 ||
AHS2.3.098a/ mṛdv.aṅgaḥ sama.su.vibhakta.cāru.deho bahv.ojo.rati.rasa.śukra.putra.bhṛtyaḥ |
AHS2.3.098c/ dharmātmā vadati na niṣṭhuraṁ ca jātu pracchannaṁ vahati dṛḍhaṁ ciraṁ ca vairam || 98 || [Note: AHS2.3.098v/ 3.98av mṛdv.aṅgaḥ sama.su.vibhakta.cāru.varṣmā]
AHS2.3.099a/ sa.mada.dvi.radendra.tulya.yāto jala.dāmbho.dhi.mṛdaṅga.siṁha.ghoṣaḥ |
AHS2.3.099c/ smṛti.mān abhiyoga.vān vinīto na ca bālye 'py ati.rodano na lolaḥ || 99 || [Note: AHS2.3.099v/ 3.99bv jala.dāmbho.dhi.mṛdaṅga.śaṅkha.ghoṣaḥ]
AHS2.3.100a/ tiktaṁ kaṣāyaṁ kaṭukoṣṇa.rūkṣam alpaṁ sa bhuṅkte bala.vāṁs tathāpi |
AHS2.3.100c/ raktānta.su.snigdha.viśāla.dīrgha. su.vyakta.śuklāsita.pakṣmalākṣaḥ || 100 ||
AHS2.3.101a/ alpa.vyāhāra.krodha.pānāśanehaḥ prājyāyur.vitto dīrgha.darśī vadānyaḥ |
AHS2.3.101c/ śrāddho gambhīraḥ sthūla.lakṣaḥ kṣamā.vān āryo nidrālur dīrgha.sūtraḥ kṛta.jñaḥ || 101 || [Note: AHS2.3.101v/ 3.101av alpa.vyāhāra.krodha.pānāśanerṣyaḥ 3.101bv prājyāyur.vṛtto dīrgha.darśī vadānyaḥ 3.101cv śrāddho gambhīraḥ sthūla.lakṣyaḥ kṣamā.vān 3.101dv āryo nidrālur dīrgha.sūtrī kṛta.jñaḥ]
[Page 197 ]
AHS2.3.102a/ ṛjur vipaścit su.bhagaḥ su.lajjo bhakto gurūṇāṁ sthira.sauhṛdaś ca |
AHS2.3.102c/ svapne sa.padmān sa.vihaṅga.mālāṁs toyāśayān paśyati toya.dāṁś ca || 102 || [Note: AHS2.3.102v/ 3.102av ṛjur vipaścit su.bhagaḥ sa.lajjo]
AHS2.3.103a/ brahma.rudrendra.varuṇa.tārkṣya.haṁsa.gajādhipaiḥ |
AHS2.3.103c/ śleṣma.prakṛtayas tulyās tathā siṁhāśva.go.vṛṣaiḥ || 103 ||
AHS2.3.104a/ prakṛtīr dvaya.sarvotthā dvandva.sarva.guṇodaye |
AHS2.3.104c/ śaucāstikyādibhiś caivaṁ guṇair guṇa.mayīr vadet || 104 ||
AHS2.3.105a/ vayas tv ā.ṣo.ḍaśād bālaṁ tatra dhātv.indriyaujasām |
AHS2.3.105c/ vṛddhir ā.saptater madhyaṁ tatrā.vṛddhiḥ paraṁ kṣayaḥ || 105 ||
AHS2.3.106a/ svaṁ svaṁ hasta.trayaṁ sārdhaṁ vapuḥ pātraṁ sukhāyuṣoḥ |
AHS2.3.106c/ na ca yad yuktam udriktair aṣṭābhir ninditair nijaiḥ || 106 ||
AHS2.3.107a/ a.romaśāsita.sthūla.dīrgha.tvaiḥ sa.viparyayaiḥ |
AHS2.3.107c/ su.snigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naika.mūlāḥ sthirāḥ kacāḥ || 107 ||
AHS2.3.108a/ lalāṭam unnataṁ śliṣṭa.śaṅkham ardhendu.sannibham |
AHS2.3.108c/ karṇau nīconnatau paścān mahāntau śliṣṭa.māṁsalau || 108 ||
AHS2.3.109a/ netre vyaktāsita.site su.baddha.ghana.pakṣmaṇī |
AHS2.3.109c/ unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjur nāsikā samā || 109 || [Note: AHS2.3.109v/ 3.109bv su.baddhe ghana.pakṣmaṇī]
AHS2.3.110a/ oṣṭhau raktāv an.udvṛttau mahatyau nolbaṇe hanū |
AHS2.3.110c/ mahad āsyaṁ ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥ samāḥ || 110 ||
AHS2.3.111a/ jihvā raktāyatā tanvī māṁsalaṁ cibukaṁ mahat |
AHS2.3.111c/ grīvā hrasvā ghanā vṛttā skandhāv unnata.pīvarau || 111 ||
[Page 198 ]
AHS2.3.112a/ udaraṁ dakṣiṇāvarta.gūḍha.nābhi samunnatam |
AHS2.3.112c/ tanu.raktonnata.nakhaṁ snigdhaṁ ā.tāmra.māṁsalam || 112 ||
AHS2.3.113a/ dīrghā.cchidrāṅguli mahat pāṇi.pādaṁ pratiṣṭhitam |
AHS2.3.113c/ gūḍha.vaṁśaṁ bṛhat pṛṣṭhaṁ nigūḍhāḥ sandhayo dṛḍhāḥ || 113 || [Note: AHS2.3.113v/ 3.113cv gūḍha.vaṁśaṁ mahat pṛṣṭhaṁ]
AHS2.3.114a/ dhīraḥ svaro 'nunādī ca varṇaḥ snigdhaḥ sthira.prabhaḥ |
AHS2.3.114c/ sva.bhāva.jaṁ sthiraṁ sat.tvam a.vikāri vipatsv api || 114 ||
AHS2.3.115a/ uttarottara.su.kṣetraṁ vapur garbhādi.nī.rujam |
AHS2.3.115c/ āyāma.jñāna.vijñānair vardhamānaṁ śanaiḥ śubham || 115 ||
AHS2.3.116a/ iti sarva.guṇopete śarīre śaradāṁ śatam |
AHS2.3.116c/ āyur aiśvaryam iṣṭāś ca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ || 116 ||
AHS2.3.117a/ tvag.raktādīni sat.tvāntāny agryāṇy aṣṭau yathottaram |
AHS2.3.117c/ bala.pramāṇa.jñānārthaṁ sārāṇy uktāni dehinām || 117 || [Note: AHS2.3.117v/ 3.117bv agrāṇy aṣṭau yathottaram]
AHS2.3.118a/ sārair upetaḥ sarvaiḥ syāt paraṁ gaurava.saṁyutaḥ |
AHS2.3.118c/ sarvārambheṣu cāśā.vān sahiṣṇuḥ san.matiḥ sthiraḥ || 118 || [Note: AHS2.3.118v/ 3.118dv sahiṣṇuḥ su.matiḥ sthiraḥ]
AHS2.3.119a/ an.utsekaṁ a.dainyaṁ ca sukhaṁ duḥkhaṁ ca sevate |
AHS2.3.119c/ sat.tva.vāṁs tapyamānas tu rājaso naiva tāmasaḥ || 119 || [Note: AHS2.3.119v/ 3.119cv sat.tva.vān stabhyamānas tu]
AHS2.3.120a/ dāna.śīla.dayā.satya.brahma.carya.kṛta.jña.tāḥ |
AHS2.3.120c/ rasāyanāni maitrī ca puṇyāyur.vṛddhi.kṛd gaṇaḥ || 120 ||

2.4. Chapter 4 :: Athamarmavibhāgaśārīrādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 215-222]
AHS2.4.001a/ saptottaraṁ marma.śataṁ teṣām ekā.daśādiśet |
AHS2.4.001c/ pṛthak sakthnos tathā bāhvos trīṇi koṣṭhe navorasi || 1 ||
[Page 199 ]
AHS2.4.002a/ pṛṣṭhe catur.daśordhvaṁ tu jatros triṁśac ca sapta ca |
AHS2.4.002c/ madhye pāda.talasyāhur abhito madhyamāṅgulīm || 2 ||
AHS2.4.003a/ tala.hṛn nāma rujayā tatra viddhasya pañca.tā |
AHS2.4.003c/ aṅguṣṭhāṅguli.madhya.sthaṁ kṣipraṁ ākṣepa.māraṇam || 3 ||
AHS2.4.004a/ tasyordhvaṁ dvy.aṅgule kūrcaḥ pāda.bhramaṇa.kampa.kṛt |
AHS2.4.004c/ gulpha.sandher adhaḥ kūrca.śiraḥ śopha.rujā.karam || 4 ||
AHS2.4.005a/ jaṅghā.caraṇayoḥ sandhau gulpho ruk.stambha.māndya.kṛt |
AHS2.4.005c/ jaṅghāntare tv indra.vastir mārayaty asṛjaḥ kṣayāt || 5 || [Note: AHS2.4.005v/ 4.5bv gulpho ruk.stambha.ṣāṇḍhya.kṛt 4.5bv gulpho ruk.stambha.khāñjya.kṛt 4.5bv gulpho ruk.stambha.jāḍya.kṛt]
AHS2.4.006a/ jaṅghorvoḥ saṅgame jānu khañja.tā tatra jīvataḥ |
AHS2.4.006c/ jānunas try.aṅgulād ūrdhvam āṇy.ūru.stambha.śopha.kṛt || 6 ||
AHS2.4.007a/ urvy ūru.madhye tad.vedhāt sakthi.śoṣo 'sra.saṅkṣayāt |
AHS2.4.007c/ ūru.mūle lohitākṣaṁ hanti pakṣam asṛk.kṣayāt || 7 || [Note: AHS2.4.007v/ 4.7cv ūru.mūle lohitākhyaṁ]
AHS2.4.008a/ muṣka.vaṅkṣaṇayor madhye viṭapaṁ ṣaṇḍha.tā.karam |
AHS2.4.008c/ iti sakthnos tathā bāhvor maṇi.bandho 'tra gulpha.vat || 8 || [Note: AHS2.4.008v/ 4.8bv viṭipaṁ ṣaṇḍha.tā.karam]
AHS2.4.009a/ kūrparaṁ jānu.vat kauṇyaṁ tayor viṭapa.vat punaḥ |
AHS2.4.009c/ kakṣākṣa.madhye kakṣā.dhṛk kuṇi.tvaṁ tatra jāyate || 9 ||
AHS2.4.010a/ sthūlāntra.baddhaḥ sadyo.ghno viḍ.vāta.vamano gudaḥ |
AHS2.4.010c/ mūtrāśayo dhanur.vakro vastir alpāsra.māṁsa.gaḥ || 10 ||
AHS2.4.011a/ ekādho.vadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihanty asūn |
AHS2.4.011c/ ṛte 'śmarī.vraṇād viddhas tatrāpy ubhayataś ca saḥ || 11 || [Note: AHS2.4.011v/ 4.11dv tatrāpy ubhayataś ca yaḥ]
[Page 200 ]
AHS2.4.012a/ mūtra.srāvy ekato bhinne vraṇo rohec ca yatnataḥ |
AHS2.4.012c/ dehāma.pakva.sthānānāṁ madhye sarva.sirāśrayaḥ || 12 ||
AHS2.4.013a/ nābhiḥ so 'pi hi sadyo.ghno dvāram āmāśayasya ca |
AHS2.4.013c/ sat.tvādi.dhāma hṛdayaṁ stanoraḥ.koṣṭha.madhya.gam || 13 ||
AHS2.4.014a/ stana.rohita.mūlākhye dvy.aṅgule stanayor vadet |
AHS2.4.014c/ ūrdhvādho 'sra.kaphāpūrṇa.koṣṭho naśyet tayoḥ kramāt || 14 || [Note: AHS2.4.014v/ 4.14cv ūrdhvādho 'sṛk.kaphāpūrṇa.]
AHS2.4.015a/ apastambhāv uraḥ.pārśve nāḍyāv anila.vāhinī |
AHS2.4.015c/ raktena pūrṇa.koṣṭho 'tra śvāsāt kāsāc ca naśyati || 15 || [Note: AHS2.4.015v/ 4.15cv raktasya pūrṇa.koṣṭho 'tra]
AHS2.4.016a/ pṛṣṭha.vaṁśorasor madhye tayor eva ca pārśvayoḥ |
AHS2.4.016c/ adho 'ṁsa.kūṭayor vidyād apālāpākhya.marmaṇī || 16 ||
AHS2.4.017a/ tayoḥ koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe naśyed yātena pūya.tām |
AHS2.4.017c/ pārśvayoḥ pṛṣṭha.vaṁśasya śroṇi.karṇau prati sthite || 17 || [Note: AHS2.4.017v/ 4.17dv śroṇi.karṇa.pratiṣṭhite 4.17dv śroṇi.karṇau pratiṣṭhitau]
AHS2.4.018a/ vaṁśāśrite sphijor ūrdhvaṁ kaṭīka.taruṇe smṛte |
AHS2.4.018c/ tatra rakta.kṣayāt pāṇdur hīna.rūpo vinaśyati || 18 ||
AHS2.4.019a/ pṛṣṭha.vaṁśaṁ hy ubhayato yau sandhī kaṭi.pārśvayoḥ |
AHS2.4.019c/ jaghanasya bahir.bhāge marmaṇī tau kukundarau || 19 || [Note: AHS2.4.019v/ 4.19av pṛṣṭha.vaṁśasyobhayato]
AHS2.4.020a/ ceṣṭā.hānir adhaḥ.kāye sparśā.jñānaṁ ca tad.vyadhāt |
AHS2.4.020c/ pārśvāntara.nibaddhau yāv upari śroṇi.karṇayoḥ || 20 ||
AHS2.4.021a/ āśaya.cchādanau tau tu nitambau taruṇāsthi.gau |
AHS2.4.021c/ adhaḥ.śarīre śopho 'tra daurbalyaṁ maraṇaṁ tataḥ || 21 || [Note: AHS2.4.021v/ 4.21av āśayācchādanau tau tu]
[Page 201 ]
AHS2.4.022a/ pārśvāntara.nibaddhau ca madhye jaghana.pārśvayoḥ |
AHS2.4.022c/ tiryag ūrdhvaṁ ca nirdiṣṭau pārśva.sandhī tayor vyadhāt || 22 || [Note: AHS2.4.022v/ 4.22bv madhyau jaghana.pārśvayoḥ 4.22cv nirdiṣṭau pārśva.sandhī tau 4.22dv tiryag ūrdhvaṁ tayor vyadhāt]
AHS2.4.023a/ rakta.pūrita.koṣṭhasya śarīrāntara.sambhavaḥ |
AHS2.4.023c/ stana.mūlārjave bhāge pṛṣṭha.vaṁśāśraye sire || 23 ||
AHS2.4.024a/ bṛhatyau tatra viddhasya maraṇaṁ rakta.saṅkṣayāt |
AHS2.4.024c/ bāhu.mūlābhisambaddhe pṛṣṭha.vaṁśasya pārśvayoḥ || 24 ||
AHS2.4.025a/ aṁsayoḥ phalake bāhu.svāpa.śoṣau tayor vyadhāt |
AHS2.4.025c/ grīvām ubhayataḥ snāvnī grīvā.bāhu.śiro.'ntare || 25 || [Note: AHS2.4.025v/ 4.25bv .svāpa.śoṣau tayor vyadhe 4.25bv .svāpa.śophau tayor vyadhe 4.25bv .svāpa.śophau tayor vyadhāt]
AHS2.4.026a/ skandhāṁsa.pīṭha.sambandhāv aṁsau bāhu.kriyā.harau |
AHS2.4.026c/ kaṇṭha.nālīm ubhayataḥ sirā hanu.samāśritāḥ || 26 || [Note: AHS2.4.026v/ 4.26av skandhāṁsa.pīṭha.baddhārthāv 4.26av skandhāṁsa.pīṭha.bandhārthāv 4.26av skandhāṁsa.pīṭha.sambaddhāv]
AHS2.4.027a/ catasras tāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte |
AHS2.4.027c/ svara.praṇāśa.vaikṛtyaṁ rasā.jñānaṁ ca tad.vyadhe || 27 || [Note: AHS2.4.027v/ 4.27cv svara.praṇāśa.vaikṛtya. 4.27cv svara.praṇāśo vaikṛtyaṁ 4.27dv .rasā.jñānaṁ ca tad.vyadhe]
AHS2.4.028a/ kaṇṭha.nālīm ubhayato jihvā.nāsā.gatāḥ sirāḥ |
AHS2.4.028c/ pṛthak catasras tāḥ sadyo ghnanty asūn mātṛkāhvayāḥ || 28 ||
AHS2.4.029a/ kṛkāṭike śiro.grīvā.sandhau tatra calaṁ śiraḥ |
AHS2.4.029c/ adhas.tāt karṇayor nimne vidhure śruti.hāriṇī || 29 || [Note: AHS2.4.029v/ 4.29bv .sandhī tatra calaṁ śiraḥ]
AHS2.4.030a/ phaṇāv ubhayato ghrāṇa.mārgaṁ śrotra.pathānugau |
AHS2.4.030c/ antar.gala.sthitau vedhād gandha.vijñāna.hāriṇau || 30 ||
AHS2.4.031a/ netrayor bāhyato 'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ |
AHS2.4.031c/ tathopari bhruvor nimnāv āvartāv āndhyam eṣu tu || 31 ||
[Page 202 ]
AHS2.4.032a/ anu.karṇaṁ lalāṭānte śaṅkhau sadyo.vināśanau |
AHS2.4.032c/ keśānte śaṅkhayor ūrdhvam utkṣepau sthapani punaḥ || 32 ||
AHS2.4.033a/ bhruvor madhye traye 'py atra śalye jīved an.uddhṛte |
AHS2.4.033c/ svayaṁ vā patite pākāt sadyo naśyati tūddhṛte || 33 ||
AHS2.4.034a/ jihvākṣi.nāsikā.śrotra.kha.catuṣṭaya.saṅgame |
AHS2.4.034c/ tālūny āsyāni catvāri srotasāṁ teṣu marmasu || 34 ||
AHS2.4.035a/ viddhaḥ śṛṅgāṭakākhyeṣu sadyas tyajati jīvitam |
AHS2.4.035c/ kapāle sandhayaḥ pañca sīmantās tiryag.ūrdhva.gāḥ || 35 || [Note: AHS2.4.035v/ 4.35cv kapāla.sandhayaḥ pañca]
AHS2.4.036a/ bhramonmāda.mano.nāśais teṣu viddheṣu naśyati |
AHS2.4.036c/ āntaro mastakasyordhvaṁ sirā.sandhi.samāgamaḥ || 36 || [Note: AHS2.4.036v/ 4.36cv antare mastakasyordhvaṁ]
AHS2.4.037a/ romāvarto 'dhipo nāma marma sadyo haraty asūn |
AHS2.4.037c/ viṣamaṁ spandanaṁ yatra pīḍite ruk ca marma tat || 37 ||
AHS2.4.038a/ māṁsāsthi.snāyu.dhamanī.sirā.sandhi.samāgamaḥ |
AHS2.4.038c/ syān marmeti ca tenātra su.tarāṁ jīvitaṁ sthitam || 38 ||
AHS2.4.039a/ bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣo.ḍhaivaṁ marma.kalpanā |
AHS2.4.039c/ prāṇāyatana.sāmānyād aikyaṁ vā marmaṇāṁ matam || 39 || [Note: AHS2.4.039v/ 4.39dv aikyaṁ vā marmaṇāṁ smṛtam]
AHS2.4.040a/ māṁsa.jāni daśendrākhya.tala.hṛt.stana.rohitāḥ |
AHS2.4.040c/ śaṅkhau kaṭīka.taruṇe nitambāv aṁsayoḥ phale || 40 ||
AHS2.4.041a/ asthny aṣṭau snāva.marmāṇi trayo.viṁśatir āṇayaḥ |
AHS2.4.041c/ kūrca.kūrca.śiro.'pāṅga.kṣiprotkṣepāṁsa.vastayaḥ || 41 || [Note: AHS2.4.041v/ 4.41av asthny aṣṭau snāyu.marmāṇi]
[Page 203 ]
AHS2.4.042a/ gudāpastambha.vidhura.śṛṅgāṭāni navādiśet |
AHS2.4.042c/ marmāṇi dhamanī.sthāni sapta.triṁśat sirāśrayāḥ || 42 || [Note: AHS2.4.042v/ 4.42av gudo 'pastambha.vidhura.]
AHS2.4.043a/ bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣā.dharau phaṇau |
AHS2.4.043c/ viṭape hṛdayaṁ nābhiḥ pārśva.sandhī stanādhare || 43 || [Note: AHS2.4.043v/ 4.43dv pārśva.sandhī stanāntare]
AHS2.4.044a/ apālāpau sthapany urvyaś catasro lohitāni ca |
AHS2.4.044c/ sandhau viṁśatir āvartau maṇi.bandhau kukundarau || 44 ||
AHS2.4.045a/ sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ |
AHS2.4.045c/ māṁsa.marma gudo 'nyeṣāṁ snāvni kakṣā.dharau tathā || 45 || [Note: AHS2.4.045v/ 4.45dv snāvnī kakṣā.dharau tathā]
AHS2.4.046a/ viṭapau vidhurākhye ca śṛṅgāṭāni sirāsu tu |
AHS2.4.046c/ apastambhāv apāṅgau ca dhamanī.sthaṁ na taiḥ smṛtam || 46 ||
AHS2.4.047a/ viddhe 'jasram asṛk.srāvo māṁsa.dhāvana.vat tanuḥ |
AHS2.4.047c/ pāṇḍu.tvam indriyā.jñānaṁ maraṇam cāśu māṁsa.je || 47 || [Note: AHS2.4.047v/ 4.47dv maraṇam vāśu māṁsa.je]
AHS2.4.048a/ majjānvito 'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthi.marmaṇi |
AHS2.4.048c/ āyāmākṣepaka.stambhāḥ snāva.je 'bhyadhikaṁ rujā || 48 || [Note: AHS2.4.048v/ 4.48dv snāva.je 'bhyadhikaṁ rujaḥ 4.48dv snāva.je 'bhyadhikā rujaḥ 4.48dv snāyu.ge 'bhyadhikaṁ rujā]
AHS2.4.049a/ yāna.sthānāsanā.śaktir vaikalyam atha vāntakaḥ |
AHS2.4.049c/ raktaṁ sa.śabda.phenoṣṇaṁ dhamanī.sthe vi.cetasaḥ || 49 ||
AHS2.4.050a/ sirā.marma.vyadhe sāndram ajasraṁ bahv asṛk sravet |
AHS2.4.050c/ tat.kṣayāt tṛḍ.bhrama.śvāsa.moha.hidhmābhir antakaḥ || 50 ||
AHS2.4.051a/ vastu śūkair ivākīrṇaṁ rūḍhe ca kuṇi.khañja.tā |
AHS2.4.051c/ bala.ceṣṭā.kṣayaḥ śoṣaḥ parva.śophaś ca sandhi.je || 51 ||
[Page 204 ]
AHS2.4.052a/ nābhi.śaṅkhādhipāpāna.hṛc.chṛṅgāṭaka.vastayaḥ |
AHS2.4.052c/ aṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnanty ekān.na.viṁśatiḥ || 52 || [Note: AHS2.4.052v/ 4.52dv nighnanty ekona.viṁśatiḥ]
AHS2.4.053a/ saptāhaḥ paramas teṣāṁ kālaḥ kālasya karṣaṇe |
AHS2.4.053c/ trayas.triṁśad.apastambha.tala.hṛt.pārśva.sandhayaḥ || 53 || [Note: AHS2.4.053v/ 4.53av saptāhaḥ paramaṁ teṣāṁ]
AHS2.4.054a/ kaṭī.taruṇa.sīmanta.stana.mūlendra.vastayaḥ |
AHS2.4.054c/ kṣiprāpālāpa.bṛhatī.nitamba.stana.rohitāḥ || 54 ||
AHS2.4.055a/ kālāntara.prāṇa.harā māsa.māsārdha.jīvitāḥ |
AHS2.4.055c/ utkṣepau sthapanī trīṇi vi.śalya.ghnāni tatra hi || 55 || [Note: AHS2.4.055v/ 4.55dv vi.śalya.ghnāni tatra tu]
AHS2.4.056a/ vāyur māṁsa.vasā.majja.mastuluṅgāni śoṣayet |
AHS2.4.056c/ śalyāpāye vinirgacchan śvāsāt kāsāc ca hanty asūn || 56 ||
AHS2.4.057a/ phaṇāv apāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike |
AHS2.4.057c/ aṁsāṁsa.phalakāvarta.viṭaporvī.kukundarāḥ || 57 || [Note: AHS2.4.057v/ 4.57av phaṇāv apāṅgau vidhurau]
AHS2.4.058a/ sa.jānu.lohitākṣāṇi.kakṣā.dhṛk.kūrca.kūrparāḥ |
AHS2.4.058c/ vaikalyam iti catvāri catvāriṁśac ca kurvate || 58 || [Note: AHS2.4.058v/ 4.58av sa.jānu.lohitākhyāni.]
AHS2.4.059a/ haranti tāny api prāṇān kadā.cid abhighātataḥ |
AHS2.4.059c/ aṣṭau kūrca.śiro.gulpha.maṇi.bandhā rujā.karāḥ || 59 ||
AHS2.4.060a/ teṣāṁ viṭapa.kakṣā.dhṛg.urvyaḥ kūrca.śirāṁsi ca |
AHS2.4.060c/ dvā.daśāṅgula.mānāni dvy.aṅgule maṇi.bandhane || 60 || [Note: AHS2.4.060v/ 4.60bv .urvī.kūrca.śirāṁsi ca]
AHS2.4.061a/ gulphau ca stana.mūle ca try.aṅgulaṁ jānu.kūrparam |
AHS2.4.061c/ apāna.vasti.hṛn.nābhi.nīlāḥ sīmanta.mātṛkāḥ || 61 || [Note: AHS2.4.061v/ 4.61bv try.aṅgulau jānu.kūrparau 4.61dv .nīlā.sīmanta.mātṛkāḥ]
[Page 205 ]
AHS2.4.062a/ kūrca.śṛṅgāṭa.manyāś ca triṁśad ekena varjitāḥ |
AHS2.4.062c/ ātma.pāṇi.talonmānāḥ śeṣāṇy ardhāṅgulaṁ vadet || 62 ||
AHS2.4.063a/ pañcāśat ṣaṭ ca marmāṇi tila.vrīhi.samāny api |
AHS2.4.063c/ iṣṭāni marmāṇy anyeṣāṁ catur.dhoktāḥ sirās tu yāḥ || 63 ||
AHS2.4.064a/ tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṁ tā marmāṇy āśritās tataḥ |
AHS2.4.064c/ tat.kṣatāt kṣata.jāty.artha.pravṛtter dhātu.saṅkṣaye || 64 || [Note: AHS2.4.064v/ 4.64cv tat.kṣatāt kṣata.jāty.arthaṁ 4.64dv pravṛttir dhātu.saṅkṣaye]
AHS2.4.065a/ vṛddhaś calo rujas tīvrāḥ pratanoti samīrayan |
AHS2.4.065c/ tejas tad uddhṛtaṁ dhatte tṛṣṇā.śoṣa.mada.bhramān || 65 ||
AHS2.4.066a/ svinna.srasta.ślatha.tanuṁ haraty enaṁ tato 'ntakaḥ |
AHS2.4.066c/ vardhayet sandhito gātraṁ marmaṇy abhihate drutam || 66 ||
AHS2.4.067a/ chedanāt sandhi.deśasya saṅkucanti sirā hy ataḥ |
AHS2.4.067c/ jīvitaṁ prāṇināṁ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati || 67 ||
AHS2.4.068a/ su.vikṣato 'py ato jīved a.marmaṇi na marmaṇi |
AHS2.4.068c/ prāṇa.ghātini jīvet tu kaś.cid vaidya.guṇena cet || 68 ||
AHS2.4.069a/ a.samagrābhighātāc ca so 'pi vaikalyam aśnute |
AHS2.4.069c/ tasmāt kṣāra.viṣāgny.ādīn yatnān marmasu varjayet || 69 ||
AHS2.4.070a/ marmābhighātaḥ sv.alpo 'pi prāya.śo bādhate.tarām |
AHS2.4.070c/ rogā marmāśrayās tad.vat prakrāntā yatnato 'pi ca || 70 || [Note: AHS2.4.070v/ 4.70cv rogā marmāśritās tad.vat]

2.5. Chapter 5 :: Atha vikṛtivijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 222-233]
AHS2.5.001a/ puṣpaṁ phalasya dhūmo 'gner varṣasya jala.dodayaḥ |
AHS2.5.001c/ yathā bhaviṣyato liṅgaṁ riṣṭaṁ mṛtyos tathā dhruvam || 1 ||
[Page 206 ]
AHS2.5.001+(1)a/ āyuṣ.mati kriyāḥ sarvāḥ sa.phalāḥ samprayojitāḥ |
AHS2.5.001+(1)c/ bhavanti bhiṣajāṁ bhūtyai kṛta.jña iva bhū.bhuji || 1+(1) ||
AHS2.5.001+(2)a/ kṣīṇāyuṣi kṛtaṁ karma vyarthaṁ kṛtam ivādhame |
AHS2.5.001+(2)c/ a.yaśo deha.sandehaṁ svārtha.hāniṁ ca yacchati || 1+(2) || [Note: AHS2.5.001+(2)v/ 5.1+(2)cv āyāsād deha.sandehaṁ]
AHS2.5.001+(3)a/ tarhīdānīṁ gatāsūnāṁ lakṣaṇaṁ sampracakṣate |
AHS2.5.001+(3)c/ vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭa.sañjñayā || 1+(3) || [Note: AHS2.5.001+(3)v/ 5.1+(3)av tad idānīṁ gatāsūnāṁ]
AHS2.5.002a/ ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ dṛṣṭa.riṣṭaṁ ca jīvitam |
AHS2.5.002c/ ariṣṭe riṣṭa.vijñānaṁ na ca riṣṭe 'py a.naipuṇāt || 2 ||
AHS2.5.003a/ ke.cit tu tad dvi.dhety āhuḥ sthāyy.a.sthāyi.vibhedataḥ |
AHS2.5.003c/ doṣāṇām api bāhulyād riṣṭābhāsaḥ samudbhavet || 3 ||
AHS2.5.004a/ sa doṣāṇāṁ śame śāmyet sthāyy avaśyaṁ tu mṛtyave |
AHS2.5.004c/ rūpendriya.svara.cchāyā.praticchāyā.kriyādiṣu || 4 || [Note: AHS2.5.004v/ 5.4av tad doṣāṇāṁ śame śāmyet]
AHS2.5.005a/ anyeṣv api ca bhāveṣu prākṛteṣv a.nimittataḥ |
AHS2.5.005c/ vikṛtir yā samāsena riṣṭaṁ tad iti lakṣayet || 5 ||
AHS2.5.006a/ keśa.roma.nir.abhyaṅgaṁ yasyābhyaktam ivekṣyate |
AHS2.5.006c/ yasyāty.arthaṁ cale netre stabdhāntar.gata.nirgate || 6 ||
AHS2.5.007a/ jihme vistṛta.saṅkṣipte saṅkṣipta.vinata.bhruṇī |
AHS2.5.007c/ udbhrānta.darśane hīna.darśane nakulopame || 7 ||
AHS2.5.008a/ kapotābhe alātābhe srute lulita.pakṣmaṇī |
AHS2.5.008c/ nāsikāty.artha.vivṛtā saṁvṛtā piṭikācitā || 8 ||
[Page 207 ]
AHS2.5.009a/ ucchūnā sphuṭitā mlānā yasyauṣṭho yāty adho 'dharaḥ |
AHS2.5.009c/ ūrdhvaṁ dvitīyaḥ syātāṁ vā pakva.jambū.nibhāv ubhau || 9 ||
AHS2.5.010a/ dantāḥ sa.śarkarāḥ śyāvās tāmrāḥ puṣpita.paṅkitāḥ |
AHS2.5.010c/ sahasaiva pateyur vā jihvā jihmā visarpiṇī || 10 ||
AHS2.5.011a/ śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sa.kaṇṭakā |
AHS2.5.011c/ śiraḥ śiro.dharā voḍhuṁ pṛṣṭhaṁ vā bhāram ātmanaḥ || 11 ||
AHS2.5.012a/ hanū vā piṇḍam āsya.sthaṁ śaknuvanti na yasya ca |
AHS2.5.012c/ yasyā.nimittam aṅgāni gurūṇy ati.laghūni vā || 12 ||
AHS2.5.013a/ viṣa.doṣād vinā yasya khebhyo raktaṁ pravartate |
AHS2.5.013c/ utsiktaṁ mehanaṁ yasya vṛṣaṇāv ati.niḥsṛtau || 13 ||
AHS2.5.014a/ ato 'nya.thā vā yasya syāt sarve te kāla.coditāḥ |
AHS2.5.014c/ yasyā.pūrvāḥ sirā.lekhā bālendv.ākṛtayo 'pi vā || 14 || [Note: AHS2.5.014v/ 5.14bv sarve te kāla.noditāḥ]
AHS2.5.015a/ lalāṭe vasti.śīrṣe vā ṣaṇ māsān na sa jīvati |
AHS2.5.015c/ padminī.pattra.vat toyaṁ śarīre yasya dehinaḥ || 15 ||
AHS2.5.016a/ plavate plavamānasya ṣaṇ māsās tasya jīvitam |
AHS2.5.016c/ haritābhāḥ sirā yasya roma.kūpāś ca saṁvṛtāḥ || 16 || [Note: AHS2.5.016v/ 5.16bv ṣaṇ.māsaṁ tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ.māsāt tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ māsāṁs tasya jīvitam]
AHS2.5.017a/ so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittān maraṇam aśnute |
AHS2.5.017c/ yasya go.maya.cūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhni mukhe 'pi vā || 17 ||
AHS2.5.018a/ sa.snehaṁ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṁ tasya jīvitam |
AHS2.5.018c/ mūrdhni bhruvor vā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ || 18 || [Note: AHS2.5.018v/ 5.18cv mūrdhni bhruvor vā yasya syuḥ]
[Page 208 ]
AHS2.5.019a/ mṛtyuṁ svasthasya ṣaḍ.rātrāt tri.rātrād āturasya tu |
AHS2.5.019c/ jihvā śyāvā mukhaṁ pūti savyam akṣi nimajjati || 19 || [Note: AHS2.5.019v/ 5.19bv tri.rātrād āturasya ca]
AHS2.5.020a/ khagā vā mūrdhni līyante yasya taṁ parivarjayet |
AHS2.5.020c/ yasya snātānuliptasya pūrvaṁ śuṣyaty uro bhṛśam || 20 ||
AHS2.5.021a/ ārdreṣu sarva.gātreṣu so 'rdha.māsaṁ na jīvati |
AHS2.5.021c/ a.kasmād yuga.pad gātre varṇau prākṛta.vaikṛtau || 21 ||
AHS2.5.022a/ tathaivopacaya.glāni.raukṣya.snehādi mṛtyave |
AHS2.5.022c/ yasya sphuṭeyur aṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati || 22 ||
AHS2.5.023a/ kṣava.kāsādiṣu tathā yasyā.pūrvo dhvanir bhavet |
AHS2.5.023c/ hrasvo dīrgho 'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhir eva vā || 23 ||
AHS2.5.024a/ āplutān.āplute kāye yasya gandho 'ti.mānuṣaḥ |
AHS2.5.024c/ mala.vastra.vraṇādau vā varṣāntaṁ tasya jīvitam || 24 || [Note: AHS2.5.024v/ 5.24cv mala.vastra.vraṇādye vā]
AHS2.5.025a/ bhajante 'ty.aṅga.saurasyād yaṁ yūkā.makṣikādayaḥ |
AHS2.5.025c/ tyajanti vāti.vairasyāt so 'pi varṣaṁ na jīvati || 25 ||
AHS2.5.026a/ satatoṣmasu gātreṣu śaityaṁ yasyopalakṣyate |
AHS2.5.026c/ śīteṣu bhṛśam auṣṇyaṁ vā svedaḥ stambho 'py a.hetukaḥ || 26 || [Note: AHS2.5.026v/ 5.26dv svedaḥ stambho 'ty a.hetukaḥ]
AHS2.5.027a/ yo jāta.śīta.piṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate |
AHS2.5.027c/ uṣṇa.dveṣī ca śitārtaḥ sa pretādhipa.go.caraḥ || 27 || [Note: AHS2.5.027v/ 5.27bv śītāṅgo vātidahyate 5.27bv śītāṅgo vāpi dahyate]
AHS2.5.028a/ urasy ūṣmā bhaved yasya jaṭhare cāti.śīta.tā |
AHS2.5.028c/ bhinnaṁ purīṣaṁ tṛṣṇā ca yathā pretas tathaiva saḥ || 28 || [Note: AHS2.5.028v/ 5.28bv jaṭhare vāti.śīta.tā]
[Page 209 ]
AHS2.5.029a/ mūtraṁ purīṣaṁ niṣṭhyūtaṁ śukraṁ vāpsu nimajjati |
AHS2.5.029c/ niṣṭhyūtaṁ bahu.varṇaṁ vā yasya māsāt sa naśyati || 29 ||
AHS2.5.030a/ ghanī.bhūtam ivākāśam ākāśam iva yo ghanam |
AHS2.5.030c/ a.mūrtam iva mūrtaṁ ca mūrtaṁ cā.mūrta.vat sthitam || 30 ||
AHS2.5.031a/ tejasvy a.tejas tad.vac ca śuklaṁ kṛṣṇam a.sac ca sat |
AHS2.5.031c/ a.netra.rogaś candraṁ ca bahu.rūpam a.lāñchanam || 31 || [Note: AHS2.5.031v/ 5.31av tejasy a.tejas tad.vac ca 5.31cv a.netra.rogī candraṁ ca]
AHS2.5.032a/ jāgrad rakṣāṁsi gandharvān pretān anyāṁś ca tad.vidhān |
AHS2.5.032c/ rūpaṁ vy.ākṛti tat tac ca yaḥ paśyati sa naśyati || 32 || [Note: AHS2.5.032v/ 5.32cv rūpaṁ vy.ākṛti tad.vac ca]
AHS2.5.033a/ saptarṣīṇāṁ samīpa.sthāṁ yo na paśyaty arundhatīm |
AHS2.5.033c/ dhruvam ākāśa.gaṅgāṁ vā sa na paśyati tāṁ samām || 33 ||
AHS2.5.034a/ megha.toyaugha.nirghoṣa.vīṇā.paṇava.veṇu.jān |
AHS2.5.034c/ śṛṇoty anyāṁś ca yaḥ śabdān a.sato na sato 'pi vā || 34 ||
AHS2.5.035a/ niṣpīḍya karṇau śṛṇuyān na yo dhukadhukā.svanam |
AHS2.5.035c/ tad.vad gandha.rasa.sparśān manyate yo viparyayāt || 35 || [Note: AHS2.5.035v/ 5.35bv na yo dhukadhuka.svanam]
AHS2.5.036a/ sarva.śo vā na yo yaś ca dīpa.gandhaṁ na jighrati |
AHS2.5.036c/ vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyā.vidhinā rasāḥ || 36 ||
AHS2.5.037a/ yaḥ pāṁsuneva kīrṇāṅgo yo 'ṅge ghātaṁ na vetti vā |
AHS2.5.037c/ antareṇa tapas tīvraṁ yogaṁ vā vidhi.pūrvakam || 37 || [Note: AHS2.5.037v/ 5.37av yo bhasmaneva kīrṇāṅgo]
AHS2.5.038a/ jānāty atīndriyaṁ yaś ca teṣāṁ maraṇam ādiśet |
AHS2.5.038c/ hīno dīnaḥ svaro '.vyakto yasya syād gadgado 'pi vā || 38 ||
[Page 210 ]
AHS2.5.039a/ sahasā yo vimuhyed vā vivakṣur na sa jīvati |
AHS2.5.039c/ svarasya dur.balī.bhāvaṁ hāniṁ ca bala.varṇayoḥ || 39 ||
AHS2.5.040a/ roga.vṛddhim a.yuktyā ca dṛṣṭvā maraṇam ādiśet |
AHS2.5.040c/ apa.svaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇam ātmanaḥ || 40 ||
AHS2.5.041a/ śrotāraṁ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet |
AHS2.5.041c/ saṁsthānena pramāṇena varṇena prabhayāpi vā || 41 || [Note: AHS2.5.041v/ 5.41av śrotāraṁ tasya śabdasya 5.41av śrotāraṁ vāsya śabdasya]
AHS2.5.042a/ chāyā vivartate yasya svapne 'pi preta eva saḥ |
AHS2.5.042c/ ātapādarśa.toyādau yā saṁsthāna.pramāṇataḥ || 42 ||
AHS2.5.043a/ chāyāṅgāt sambhavaty uktā praticchāyeti sā punaḥ |
AHS2.5.043c/ varṇa.prabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīra.gā || 43 ||
AHS2.5.044a/ bhaved yasya praticchāyā chinnā bhinnādhikākulā |
AHS2.5.044c/ vi.śirā dvi.śirā jihmā vikṛtā yadi vānya.thā || 44 ||
AHS2.5.045a/ taṁ samāptāyuṣaṁ vidyān na cel lakṣya.nimitta.jā |
AHS2.5.045c/ praticchāyā.mayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā || 45 ||
AHS2.5.046a/ khādīnāṁ pañca pañcānāṁ chāyā vividha.lakṣaṇāḥ |
AHS2.5.046c/ nābhasī nir.malā.nīlā sa.snehā sa.prabheva ca || 46 ||
AHS2.5.047a/ vātād rajo.'ruṇā śyāvā bhasma.rūkṣā hata.prabhā |
AHS2.5.047c/ viśuddha.raktā tv āgneyī dīptābhā darśana.priyā || 47 ||
AHS2.5.048a/ śuddha.vaiḍūrya.vi.malā su.snigdhā toya.jā sukhā |
AHS2.5.048c/ sthirā snigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī || 48 || [Note: AHS2.5.048v/ 5.48bv su.snigdhā toya.jā hi sā]
[Page 211 ]
AHS2.5.049a/ vāyavī roga.maraṇa.kleśāyānyāḥ sukhodayāḥ |
AHS2.5.049c/ prabhoktā taijasī sarvā sā tu sapta.vidhā smṛtā || 49 || [Note: AHS2.5.049v/ 5.49av vāyavyā roga.maraṇa.]
AHS2.5.050a/ raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurāsitā |
AHS2.5.050c/ tāsāṁ yāḥ syur vikāsinyaḥ snigdhāś ca vi.malāś ca yāḥ || 50 || [Note: AHS2.5.050v/ 5.50av raktā pītā sitā śyāmā]
AHS2.5.051a/ tāḥ śubhā malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāś cā.śubhodayāḥ |
AHS2.5.051c/ varṇam ākrāmati cchāyā prabhā varṇa.prakāśinī || 51 || [Note: AHS2.5.051v/ 5.51bv saṅkṣiptāś cā.sukhodayāḥ 5.51dv prabhā varṇa.vikāśinī]
AHS2.5.052a/ āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate |
AHS2.5.052c/ nā.cchāyo nā.prabhaḥ kaś.cid viśeṣāś cihnayanti tu || 52 ||
AHS2.5.053a/ nṛṇāṁ śubhā.śubhotpattiṁ kāle chāyā.samāśrayāḥ |
AHS2.5.053c/ nikaṣann iva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ parisarpati || 53 || [Note: AHS2.5.053v/ 5.53bv kāle chāyā.samāśritāḥ]
AHS2.5.054a/ hīyate balataḥ śaśvad yo 'nnam aśnan hitaṁ bahu |
AHS2.5.054c/ yo 'lpāśī bahu.viṇ.mūtro bahv.āśī cālpa.mūtra.viṭ || 54 || [Note: AHS2.5.054v/ 5.54dv bahv.āśī vālpa.mūtra.viṭ]
AHS2.5.055a/ yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṁ śvasiti ceṣṭate |
AHS2.5.055c/ dīrgham ucchvasya yo hrasvaṁ niḥśvasya paritāmyati || 55 ||
AHS2.5.056a/ hrasvaṁ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṁ spandate bhṛśam |
AHS2.5.056c/ śiro vikṣipate kṛcchrād yo 'ñcayitvā prapāṇikau || 56 ||
AHS2.5.057a/ yo lalāṭāt sruta.svedaḥ ślatha.sandhāna.bandhanaḥ |
AHS2.5.057c/ utthāpyamānaḥ sammuhyed yo balī dur.balo 'pi vā || 57 ||
AHS2.5.058a/ uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca |
AHS2.5.058c/ śayanāsana.kuḍyāder yo '.sad eva jighṛkṣati || 58 || [Note: AHS2.5.058v/ 5.58cv śayanāsana.kuḍyādau 5.58dv yaḥ sadaiva jighṛkṣati]
[Page 212 ]
AHS2.5.059a/ a.hāsya.hāsī sammuhyan yo leḍhi daśana.cchadau |
AHS2.5.059c/ uttarauṣṭhaṁ parilihan phūt.kārāṁś ca karoti yaḥ || 59 || [Note: AHS2.5.059v/ 5.59dv notkārāṁś ca karoti yaḥ]
AHS2.5.060a/ yam abhidravati cchāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā |
AHS2.5.060c/ bhiṣag.bheṣaja.pānānna.guru.mitra.dviṣaś ca ye || 60 || [Note: AHS2.5.060v/ 5.60bv kṛṣṇā pītāruṇāpi ca]
AHS2.5.061a/ vaśa.gāḥ sarva evaite vijñeyāḥ sama.vartinaḥ |
AHS2.5.061c/ grīvā.lalāṭa.hṛdayaṁ yasya svidyati śītalam || 61 ||
AHS2.5.062a/ uṣṇo 'paraḥ pradeśaś ca śaraṇaṁ tasya devatāḥ |
AHS2.5.062c/ yo 'ṇu.jyotir anekāgro duś.chāyo dur.manāḥ sadā || 62 ||
AHS2.5.062.1+(1)a/ pūrva.rūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣv ati.mātrayā |
AHS2.5.062.1+(1)c/ yaṁ viśanti viśaty enaṁ mṛtyur jvara.puraḥ.saraḥ || 62.1+(1) ||
AHS2.5.063a/ baliṁ bali.bhṛto yasya praṇītaṁ nopabhuñjate |
AHS2.5.063c/ nir.nimittaṁ ca yo medhāṁ śobhām upacayaṁ śriyam || 63 || [Note: AHS2.5.063v/ 5.63av baliṁ bali.bhujo yasya]
AHS2.5.064a/ prāpnoty ato vā vibhraṁśaṁ sa prāpnoti yama.kṣayam |
AHS2.5.064c/ guṇa.doṣa.mayī yasya svasthasya vyādhitasya vā || 64 || [Note: AHS2.5.064v/ 5.64cv guṇā.guṇa.mayī yasya]
AHS2.5.065a/ yāty anya.thā.tvaṁ prakṛtiḥ ṣaṇ māsān na sa jīvati |
AHS2.5.065c/ bhaktiḥ śīlaṁ smṛtis tyāgo buddhir balam a.hetukam || 65 ||
AHS2.5.066a/ ṣaḍ etāni nivartante ṣaḍbhir māsair mariṣyataḥ |
AHS2.5.066c/ matta.vad.gati.vāk.kampa.mohā māsān mariṣyataḥ || 66 ||
AHS2.5.067a/ naśyaty a.jānan ṣaḍ.ahāt keśa.luñcana.vedanām |
AHS2.5.067c/ na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṁ kaṇṭhāmayād ṛte || 67 ||
[Page 213 ]
AHS2.5.068a/ preṣyāḥ pratīpa.tāṁ yānti pretākṛtir udīryate |
AHS2.5.068c/ yasya nidrā bhaven nityā naiva vā na sa jīvati || 68 || [Note: AHS2.5.068v/ 5.68cv yasya nidrā bhaven nityaṁ]
AHS2.5.069a/ vaktram āpūryate 'śrūṇāṁ svidyataś caraṇau bhṛśam |
AHS2.5.069c/ cakṣuś cākula.tāṁ yāti yama.rājyaṁ gamiṣyataḥ || 69 || [Note: AHS2.5.069v/ 5.69dv yama.rāṣṭraṁ gamiṣyataḥ]
AHS2.5.070a/ yaiḥ purā ramate bhāvair a.ratis tair na jīvati |
AHS2.5.070c/ sahasā jāyate yasya vikāraḥ sarva.lakṣaṇaḥ || 70 ||
AHS2.5.071a/ nivartate vā sahasā sahasā sa vinaśyati |
AHS2.5.071c/ jvaro nihanti bala.vān gambhīro dairgharātrikaḥ || 71 ||
AHS2.5.072a/ sa.pralāpa.bhrama.śvāsaḥ kṣīṇaṁ śūnaṁ hatānalam |
AHS2.5.072c/ a.kṣāmaṁ sakta.vacanaṁ raktākṣaṁ hṛdi śūlinam || 72 ||
AHS2.5.073a/ sa.śuṣka.kāsaḥ pūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet |
AHS2.5.073c/ bala.māṁsa.vihīnasya śleṣma.kāsa.samanvitaḥ || 73 || [Note: AHS2.5.073v/ 5.73av saṁśuṣka.kāsaḥ pūrvāhṇe]
AHS2.5.074a/ rakta.pittaṁ bhṛśaṁ raktaṁ kṛṣṇam indra.dhanuṣ.prabham |
AHS2.5.074c/ tāmra.hāridra.haritaṁ rūpaṁ raktaṁ pradarśayet || 74 ||
AHS2.5.075a/ roma.kūpa.pravisṛtaṁ kaṇṭhāsya.hṛdaye sajat |
AHS2.5.075c/ vāsaso '.rañjanaṁ pūti vega.vac cāti bhūri ca || 75 || [Note: AHS2.5.075v/ 5.75cv vāsaso rañjanaṁ pūti]
AHS2.5.076a/ vṛddhaṁ pāṇḍu.jvara.cchardi.kāsa.śophātisāriṇam |
AHS2.5.076c/ kāsa.śvāsau jvara.cchardi.tṛṣṇātīsāra.śophinam || 76 ||
AHS2.5.077a/ yakṣmā pārśva.rujānāha.rakta.cchardy.aṁsa.tāpinam |
AHS2.5.077c/ chardir vega.vatī mūtra.śakṛd.gandhiḥ sa.candrikā || 77 || [Note: AHS2.5.077v/ 5.77bv .rakta.cchardy.aṅga.tāpinam]
[Page 214 ]
AHS2.5.078a/ sāsra.viṭ.pūya.ruk.kāsa.śvāsa.vaty anuṣaṅgiṇī |
AHS2.5.078c/ tṛṣṇānya.roga.kṣapitaṁ bahir.jihvaṁ vi.cetanam || 78 || [Note: AHS2.5.078v/ 5.78dv bahir.jihvam a.cetanam 5.78dv bahir.jihvaṁ vi.cetasam]
AHS2.5.079a/ madātyayo 'ti.śītārtaṁ kṣīṇaṁ taila.prabhānanam |
AHS2.5.079c/ arśāṁsi pāṇi.pan.nābhi.guda.muṣkāsya.śophinam || 79 || [Note: AHS2.5.079v/ 5.79dv .guda.muṣkādi.śophinam]
AHS2.5.080a/ hṛt.pārśvāṅga.rujā.chardi.pāyu.pāka.jvarāturam |
AHS2.5.080c/ atīsāro yakṛt.piṇḍa.māṁsa.dhāvana.mecakaiḥ || 80 ||
AHS2.5.081a/ tulyas taila.ghṛta.kṣīra.dadhi.majja.vasāsavaiḥ |
AHS2.5.081c/ mastuluṅga.maṣī.pūya.vesavārāmbu.mākṣikaiḥ || 81 ||
AHS2.5.082a/ ati.raktāsita.snigdha.pūty.accha.ghana.vedanaḥ |
AHS2.5.082c/ karburaḥ prasravan dhātūn niṣ.purīṣo 'tha.vāti.viṭ || 82 ||
AHS2.5.083a/ tantu.mān makṣikākrānto rājī.māṁś candrakair yutaḥ |
AHS2.5.083c/ śīrṇa.pāyu.valiṁ mukta.nālaṁ parvāsthi.śūlinam || 83 || [Note: AHS2.5.083v/ 5.83dv .tālaṁ parvāsthi.śūlinam 5.83dv .tāḍaṁ parvāsthi.śūlinam]
AHS2.5.084a/ srasta.pāyuṁ bala.kṣīṇam annam evopaveśayan |
AHS2.5.084c/ sa.tṛṭ.śvāsa.jvara.cchardi.dāhānāha.pravāhikaḥ || 84 || [Note: AHS2.5.084v/ 5.84bv annam evopaveśayet]
AHS2.5.085a/ aśmarī śūna.vṛṣaṇaṁ baddha.mūtraṁ rujārditam |
AHS2.5.085c/ mehas tṛḍ.dāha.piṭikā.māṁsa.kothātisāriṇam || 85 ||
AHS2.5.086a/ piṭikā marma.hṛt.pṛṣṭha.stanāṁsa.guda.mūrdha.gāḥ |
AHS2.5.086c/ parva.pāda.kara.sthā vā mandotsāhaṁ pramehiṇam || 86 || [Note: AHS2.5.086v/ 5.86bv .stanāṁsa.guda.mūrdha.jāḥ 5.86cv parva.pāda.kara.sthāś ca]
AHS2.5.087a/ sarvaṁ ca māṁsa.saṅkotha.dāha.tṛṣṇā.mada.jvaraiḥ |
AHS2.5.087c/ visarpa.marma.saṁrodha.hidhmā.śvāsa.bhrama.klamaiḥ || 87 || [Note: AHS2.5.087v/ 5.87av sarvaṁ ca māṁsa.saṅkoca.]
[Page 215 ]
AHS2.5.088a/ gulmaḥ pṛthu.parīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ |
AHS2.5.088c/ sirā.naddho jvara.cchardi.hidhmādhmāna.rujānvitaḥ || 88 ||
AHS2.5.089a/ kāsa.pīnasa.hṛl.lāsa.śvāsātīsāra.śopha.vān |
AHS2.5.089c/ viṇ.mūtra.saṅgraha.śvāsa.śopha.hidhmā.jvara.bhramaiḥ || 89 ||
AHS2.5.090a/ mūrchā.chardy.atisāraiś ca jaṭharaṁ hanti dur.balam |
AHS2.5.090c/ śūnākṣaṁ kuṭilopastham upaklinna.tanu.tvacam || 90 ||
AHS2.5.091a/ virecana.hṛtānāham ānahyantaṁ punaḥ punaḥ |
AHS2.5.091c/ pāṇḍu.rogaḥ śvayathu.mān pītākṣi.nakha.darśanam || 91 || [Note: AHS2.5.091v/ 5.91av virecana.hatānāham]
AHS2.5.092a/ tandrā.dāhā.ruci.cchardi.mūrchādhmānātisāra.vān |
AHS2.5.092c/ anekopadrava.yutaḥ pādābhyāṁ prasṛto naram || 92 ||
AHS2.5.093a/ nārīṁ śopho mukhād dhanti kukṣi.guhyād ubhāv api |
AHS2.5.093c/ rājī.citaḥ sravaṁś chardi.jvara.śvāsātisāriṇam || 93 ||
AHS2.5.094a/ jvarātīsārau śophānte śvayathur vā tayoḥ kṣaye |
AHS2.5.094c/ dur.balasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ || 94 ||
AHS2.5.095a/ śvayathur yasya pāda.sthaḥ parisraste ca piṇḍike |
AHS2.5.095c/ sīdataḥ sakthinī caiva taṁ bhiṣak parivarjayet || 95 ||
AHS2.5.096a/ ānanaṁ hasta.pādaṁ ca viśeṣād yasya śuṣyataḥ |
AHS2.5.096c/ śūyete vā vinā dehāt sa māsād yāti pañca.tām || 96 || [Note: AHS2.5.096v/ 5.96bv viśeṣād yasya śuṣyati]
AHS2.5.097a/ visarpaḥ kāsa.vaivarṇya.jvara.mūrchāṅga.bhaṅga.vān |
AHS2.5.097c/ bhramāsya.śopha.hṛl.lāsa.deha.sādātisāra.vān || 97 || [Note: AHS2.5.097v/ 5.97cv bhramāsya.śoṣa.hṛl.lāsa.]
[Page 216 ]
AHS2.5.098a/ kuṣṭhaṁ viśīryamāṇāṅgaṁ rakta.netraṁ hata.svaram |
AHS2.5.098c/ mandāgniṁ jantubhir juṣṭaṁ hanti tṛṣṇātisāriṇam || 98 ||
AHS2.5.099a/ vāyuḥ supta.tvacaṁ bhugnaṁ kampa.śopha.rujāturam |
AHS2.5.099c/ vātāsraṁ moha.mūrchāya.madā.svapna.jvarānvitam || 99 || [Note: AHS2.5.099v/ 5.99av vāyuḥ supta.tvacaṁ bhagnaṁ]
AHS2.5.100a/ śiro.grahā.ruci.śvāsa.saṅkoca.sphoṭa.kotha.vat |
AHS2.5.100c/ śiro.rogā.ruci.śvāsa.moha.viḍ.bheda.tṛḍ.bhramaiḥ || 100 ||
AHS2.5.101a/ ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇa.svara.dhātu.balānalam |
AHS2.5.101c/ vāta.vyādhir apasmārī kuṣṭhī rakty udarī kṣayī || 101 ||
AHS2.5.102a/ gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet |
AHS2.5.102c/ bala.māṁsa.kṣayas tīvro roga.vṛddhir a.rocakaḥ || 102 ||
AHS2.5.103a/ yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣān na sa jīvati |
AHS2.5.103c/ vātāṣṭhīlāti.saṁvṛddhā tiṣṭhanti dāruṇā hṛdi || 103 ||
AHS2.5.104a/ tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam |
AHS2.5.104c/ śaithilyaṁ piṇḍike vāyur nītvā nāsāṁ ca jihma.tām || 104 || [Note: AHS2.5.104v/ 5.104av tṛṣṇayā tu parītasya]
AHS2.5.105a/ kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam |
AHS2.5.105c/ nābhi.gudāntaraṁ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan || 105 || [Note: AHS2.5.105v/ 5.105av kṣīṇasyāyasya manye vā]
AHS2.5.106a/ gṛhītvā pāyu.hṛdaye kṣīṇa.dehasya vā balī |
AHS2.5.106c/ malān vasti.śiro nābhiṁ vibadhya janayan rujam || 106 ||
AHS2.5.107a/ kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṁ tṛṣṇāṁ bhinna.purīṣa.tām |
AHS2.5.107c/ śvāsaṁ vā janayan vāyur gṛhītvā guda.vaṅkṣaṇam || 107 || [Note: AHS2.5.107v/ 5.107dv gṛhītvā guda.vaṅkṣaṇau]
[Page 217 ]
AHS2.5.108a/ vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraś ca mārutaḥ |
AHS2.5.108c/ stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam || 108 || [Note: AHS2.5.108v/ 5.108av vitatya pārśvakāgrāṇi]
AHS2.5.109a/ sahasā jvara.santāpas tṛṣṇā mūrchā bala.kṣayaḥ |
AHS2.5.109c/ viśleṣaṇaṁ ca sandhīnāṁ mumūrṣor upajāyate || 109 ||
AHS2.5.110a/ go.sarge vadanād yasya svedaḥ pracyavate bhṛśam |
AHS2.5.110c/ lepa.jvaropataptasya dur.labhaṁ tasya jīvitam || 110 ||
AHS2.5.111a/ pravāla.guṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ |
AHS2.5.111c/ utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati || 111 ||
AHS2.5.112a/ masūra.vidala.prakhyās tathā vidruma.sannibhāḥ |
AHS2.5.112c/ antar.vaktrāḥ kiṇābhāś ca visphoṭā deha.nāśanāḥ || 112 ||
AHS2.5.113a/ kāmalākṣṇor mukhaṁ pūrṇaṁ śaṅkhayor mukta.māṁsa.tā |
AHS2.5.113c/ santrāsaś coṣṇa.tāṅge ca yasya taṁ parivarjayet || 113 ||
AHS2.5.114a/ a.kasmād anudhāvac ca vighṛṣṭaṁ tvak.samāśrayam |
AHS2.5.114c/ yo vāta.jo na śūlāya syān na dāhāya pitta.jaḥ || 114 ||
AHS2.5.114.1+(1)a/ candanośīra.madirā.kuṇapa.dhvāṅkṣa.gandhayaḥ |
AHS2.5.114.1+(1)c/ śaivāla.kukkuṭa.śikhā.kuṅkumāla.maṣī.prabhāḥ || 114.1+(1) || [Note: AHS2.5.114.1+(1)v/ 5.114.1+(1)dv .naktamāla.maṣī.prabhāḥ 5.114.1+(1)dv .kunda.śāli.maya.prabhāḥ]
AHS2.5.114.1+(2)ab/ antar.dāhā nir.ūṣmaṇaḥ prāṇa.nāśa.karā vraṇāḥ || 114.1+(2)ab ||
AHS2.5.115a/ kapha.jo na ca pūyāya marma.jaś ca ruje na yaḥ |
AHS2.5.115c/ a.cūrṇaś cūrṇa.kīrṇābho yatrākasmāc ca dṛśyate || 115 ||
[Page 218 ]
AHS2.5.116a/ rūpaṁ śakti.dhvajādīnāṁ sarvāṁs tān varjayed vraṇān |
AHS2.5.116c/ viṇ.mūtra.māruta.vahaṁ kṛmiṇaṁ ca bhagandaram || 116 ||
AHS2.5.117a/ ghaṭṭayañ jānunā jānu pādāv udyamya pātayan |
AHS2.5.117c/ yo 'pāsyati muhur vaktram āturo na sa jīvati || 117 ||
AHS2.5.118a/ dantaiś chindan nakhāgrāṇi taiś ca keśāṁs tṛṇāni ca |
AHS2.5.118c/ bhūmiṁ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṁ loṣṭena tāḍayan || 118 || [Note: AHS2.5.118v/ 5.118bv taiś ca keśāṁs tṛṇāni vā]
AHS2.5.119a/ hṛṣṭa.romā sāndra.mūtraḥ śuṣka.kāsī jvarī ca yaḥ |
AHS2.5.119c/ muhur hasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṁ pādena hanti yaḥ || 119 || [Note: AHS2.5.119v/ 5.119dv śayyāṁ pādena hanti ca]
AHS2.5.120a/ muhuś chidrāṇi vimṛśann āturo na sa jīvati |
AHS2.5.120c/ mṛtyave sahasārtasya tilaka.vyaṅga.viplavaḥ || 120 ||
AHS2.5.121a/ mukhe danta.nakhe puṣpaṁ jaṭhare vividhāḥ sirāḥ |
AHS2.5.121c/ ūrdhva.śvāsaṁ gatoṣmāṇaṁ śūlopahata.vaṅkṣaṇam || 121 ||
AHS2.5.122a/ śarma cān.adhigacchantaṁ buddhi.mān parivarjayet |
AHS2.5.122c/ vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate || 122 || [Note: AHS2.5.122v/ 5.122av śarma vān.adhigacchantaṁ]
AHS2.5.123a/ sahasā sahasā tasya mṛtyur harati jīvitam |
AHS2.5.123c/ yam uddiśyāturaṁ vaidyaḥ sampādayitum auṣadham || 123 ||
AHS2.5.124a/ yatamāno na śaknoti dur.labhaṁ tasya jīvitam |
AHS2.5.124c/ vijñātaṁ bahu.śaḥ siddhaṁ vidhi.vac cāvacāritam || 124 ||
AHS2.5.125a/ na sidhyaty auṣadhaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam |
AHS2.5.125c/ bhaved yasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ || 125 ||
[Page 219 ]
AHS2.5.126a/ a.kasmād varṇa.gandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati |
AHS2.5.126c/ nivāte sendhanaṁ yasya jyotiś cāpy upaśāmyati || 126 ||
AHS2.5.127a/ āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā |
AHS2.5.127c/ ati.mātram amatrāṇi dur.labhaṁ tasya jīvitam || 127 ||
AHS2.5.128a/ yaṁ naraṁ sahasā rogo dur.balaṁ parimuñcati |
AHS2.5.128c/ saṁśaya.prāptam ātreyo jīvitaṁ tasya manyate || 128 || [Note: AHS2.5.128v/ 5.128cv saṁśayaṁ prāptam ātreyo]
AHS2.5.129a/ kathayen na ca pṛṣṭo 'pi duḥ.śravaṁ maraṇaṁ bhiṣak |
AHS2.5.129c/ gatāsor bandhu.mitrāṇāṁ na cecchet taṁ cikitsitum || 129 || [Note: AHS2.5.129v/ 5.129av kathayen naiva pṛṣṭo 'pi]
AHS2.5.130a/ yama.dūta.piśācādyair yat parāsur upāsyate |
AHS2.5.130c/ ghnadbhir auṣadha.vīryāṇi tasmāt taṁ parivarjayet || 130 ||
AHS2.5.131a/ āyur.veda.phalaṁ kṛtsnaṁ yad āyur.jñe pratiṣṭhitam |
AHS2.5.131c/ riṣṭa.jñānādṛtas tasmāt sarva.daiva bhaved bhiṣak || 131 ||
AHS2.5.132a/ maraṇaṁ prāṇināṁ dṛṣṭam āyuḥ.puṇyobhaya.kṣayāt |
AHS2.5.132c/ tayor apy a.kṣayād dṛṣṭaṁ viṣamā.parihāriṇām || 132 ||

2.6. Chapter 6 :: Atha dūtādivijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 233-238]
AHS2.6.001a/ pāṣaṇḍāśrama.varṇānāṁ sa.varṇāḥ karma.siddhaye |
AHS2.6.001c/ ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karma.vipattaye || 1 ||
AHS2.6.002a/ dīnaṁ bhītaṁ drutaṁ trastaṁ rūkṣā.maṅgala.vādinam |
AHS2.6.002c/ śastriṇaṁ daṇḍinaṁ ṣaṇḍhaṁ muṇḍa.śmaśru.jaṭā.dharam || 2 || [Note: AHS2.6.002v/ 6.2cv śastriṇaṁ daṇḍinaṁ khaṇḍaṁ 6.2dv muṇḍa.śmaśruṁ jaṭā.dharam 6.2dv muṇḍaṁ śmaśru.jaṭā.dharam]
AHS2.6.003a/ a.maṅgalāhvayaṁ krūra.karmāṇaṁ malinaṁ striyam |
AHS2.6.003c/ anekaṁ vyādhitaṁ vyaṅgaṁ rakta.mālyānulepanam || 3 ||
[Page 220 ]
AHS2.6.004a/ taila.paṅkāṅkitaṁ jīrṇa.vi.varṇārdraika.vāsasam |
AHS2.6.004c/ kharoṣṭra.mahiṣārūḍhaṁ kāṣṭha.loṣṭādi.mardinam || 4 || [Note: AHS2.6.004v/ 6.4dv kāṣṭha.lohādi.mardinam]
AHS2.6.005a/ nānugacched bhiṣag dūtam āhvayantaṁ ca dūrataḥ |
AHS2.6.005c/ a.śasta.cintā.vacane nagne chindati bhindati || 5 ||
AHS2.6.006a/ juhvāne pāvakaṁ piṇḍān pitṛbhyo nirvapaty api |
AHS2.6.006c/ supte mukta.kace 'bhyakte rudaty a.prayate tathā || 6 || [Note: AHS2.6.006v/ 6.6dv rudaty a.prayate 'tha.vā]
AHS2.6.007a/ vaidye dūtā manuṣyāṇām āgacchanti mumūrṣatām |
AHS2.6.007c/ vikāra.sāmānya.guṇe deśe kāle 'tha.vā bhiṣak || 7 ||
AHS2.6.008a/ dūtam abhyāgataṁ dṛṣṭvā nāturaṁ tam upācaret |
AHS2.6.008c/ spṛśanto nābhi.nāsāsya.keśa.roma.nakha.dvi.jān || 8 || [Note: AHS2.6.008v/ 6.8cv spṛśanto nābhi.nāsākṣi.]
AHS2.6.009a/ guhya.pṛṣṭha.stana.grīvā.jaṭharānāmikāṅgulīḥ |
AHS2.6.009c/ kārpāsa.busa.sīsāsthi.kapāla.musalopalam || 9 || [Note: AHS2.6.009v/ 6.9bv .jaṭharānāmikāṅguli]
AHS2.6.010a/ mārjanī.śūrpa.cailānta.bhasmāṅgāra.daśā.tuṣān |
AHS2.6.010c/ rajjūpānat.tulā.pāśam anyad vā bhagna.vicyutam || 10 || [Note: AHS2.6.010v/ 6.10dv anyad vā bhagna.vidyutam]
AHS2.6.011a/ tat.pūrva.darśane dūtā vyāharanti mariṣyatām |
AHS2.6.011c/ tathārdha.rātre madhyāhne sandhyayoḥ parva.vāsare || 11 ||
AHS2.6.012a/ ṣaṣṭhī.caturthī.navamī.rāhu.ketūdayādiṣu |
AHS2.6.012c/ bharaṇī.kṛttikāśleṣā.pūrvārdrā.paitrya.nairṛte || 12 ||
AHS2.6.013a/ yasmiṁś ca dūte bruvati vākyam ātura.saṁśrayam |
AHS2.6.013c/ paśyen nimittam a.śubhaṁ taṁ ca nānuvrajed bhiṣak || 13 ||
[Page 221 ]
AHS2.6.014a/ tad yathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā |
AHS2.6.014c/ chinnaṁ dagdhaṁ vinaṣṭaṁ vā tad.vādīni vacāṁsi vā || 14 || [Note: AHS2.6.014v/ 6.14bv pretālaṅkāra eva ca]
AHS2.6.015a/ raso vā kaṭukas tīvro gandho vā kauṇapo mahān |
AHS2.6.015c/ sparśo vā vipulaḥ krūro yad vānyad api tādṛśam || 15 || [Note: AHS2.6.015v/ 6.15cv sparśo vā vipula.krūro]
AHS2.6.016a/ tat sarvam abhito vākyaṁ vākya.kāle 'tha.vā punaḥ |
AHS2.6.016c/ dūtam abhyāgataṁ dṛṣṭvā nāturaṁ tam upācaret || 16 ||
AHS2.6.017a/ hāhā.kranditam utkruṣṭam ākruṣṭaṁ skhalanaṁ kṣutam |
AHS2.6.017c/ vastrātapa.tra.pāda.tra.vyasanaṁ vyasanīkṣaṇam || 17 ||
AHS2.6.018a/ caitya.dhvajānāṁ pātrāṇāṁ pūrṇānāṁ ca nimajjanam |
AHS2.6.018c/ hatān.iṣṭa.pravādāś ca dūṣaṇaṁ bhasma.pāṁsubhiḥ || 18 ||
AHS2.6.019a/ pathaś chedo 'hi.mārjāra.godhā.saraṭa.vānaraiḥ |
AHS2.6.019c/ dīptāṁ prati diśaṁ vācaḥ krūrāṇāṁ mṛga.pakṣiṇām || 19 ||
AHS2.6.020a/ kṛṣṇa.dhānya.guḍodaśvil.lavaṇāsava.carmaṇām |
AHS2.6.020c/ sarṣapāṇāṁ vasā.taila.tṛṇa.paṅkendhanasya ca || 20 ||
AHS2.6.021a/ klība.krūra.śva.pākānāṁ jāla.vāgurayor api |
AHS2.6.021c/ charditasya purīṣasya pūti.dur.darśanasya ca || 21 ||
AHS2.6.022a/ niḥ.sārasya vyavāyasya kārpāsāder arer api |
AHS2.6.022c/ śayanāsana.yānānām uttānānāṁ tu darśanam || 22 || [Note: AHS2.6.022v/ 6.22dv uttānānāṁ ca darśanam]
AHS2.6.023a/ nyubjānām itareṣāṁ ca pātrādīnām a.śobhanam |
AHS2.6.023c/ puṁ.sañjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strī.sañjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ || 23 ||
[Page 222 ]
AHS2.6.024a/ pradakṣiṇaṁ khaga.mṛgā yānto naivaṁ śva.jambukāḥ |
AHS2.6.024c/ a.yugmāś ca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṁ ca darśane || 24 ||
AHS2.6.025a/ cāṣa.bhāsa.bharadvāja.nakula.cchāga.barhiṇaḥ |
AHS2.6.025c/ a.śubhaṁ sarva.tholūka.biḍāla.saraṭekṣaṇam || 25 ||
AHS2.6.026a/ praśastāḥ kīrtane kola.godhāhi.śaśa.jāhakāḥ |
AHS2.6.026c/ na darśane na virute vānararkṣāv ato 'nya.thā || 26 ||
AHS2.6.027a/ dhanur aindraṁ ca lālāṭam a.śubhaṁ śubham anyataḥ |
AHS2.6.027c/ agni.pūrṇāni pātrāṇi bhinnāni vi.śikhāni ca || 27 ||
AHS2.6.028a/ dadhy.a.kṣatādi nirgacchad vakṣyamāṇaṁ ca maṅgalam |
AHS2.6.028c/ vaidyo mariṣyatāṁ veśma praviśann eva paśyati || 28 ||
AHS2.6.029a/ dūtādy a.sādhu dṛṣṭvaivaṁ tyajed ārtam ato 'nya.thā |
AHS2.6.029c/ karuṇā.śuddha.santāno yatnatas tam upācaret || 29 || [Note: AHS2.6.029v/ 6.29dv yatnataḥ samupācaret]
AHS2.6.030a/ dadhy.a.kṣatekṣu.niṣpāva.priyaṅgu.madhu.sarpiṣām |
AHS2.6.030c/ yāvakāñjana.bhṛṅgāra.ghaṇṭā.dīpa.saro.ruhām || 30 ||
AHS2.6.031a/ dūrvārdra.matsya.māṁsānāṁ lājānāṁ phala.bhakṣayoḥ |
AHS2.6.031c/ ratnebha.pūrṇa.kumbhānāṁ kanyāyāḥ syandanasya ca || 31 ||
AHS2.6.032a/ narasya vardhamānasya devatānāṁ nṛpasya ca |
AHS2.6.032c/ śuklānāṁ su.mano.vāla.cāmarāmbara.vājinām || 32 ||
AHS2.6.033a/ śaṅkha.sādhu.dvi.joṣṇīṣa.toraṇa.svastikasya ca |
AHS2.6.033c/ bhūmeḥ samuddhatāyāś ca vahneḥ prajvalitasya ca || 33 ||
[Page 223 ]
AHS2.6.034a/ mano.jñasyānna.pānasya pūrṇasya śakaṭasya ca |
AHS2.6.034c/ nṛbhir dhenvāḥ sa.vatsāyā vaḍabāyāḥ striyā api || 34 ||
AHS2.6.035a/ jīvañjīvaka.sāraṅga.sārasa.priyavādinām |
AHS2.6.035c/ haṁsānāṁ śatapattrāṇāṁ baddhasyaika.paśos tathā || 35 ||
AHS2.6.036a/ rucakādarśa.siddhārtha.rocanānāṁ ca darśanam |
AHS2.6.036c/ gandhaḥ su.surabhir varṇaḥ su.śuklo madhuro rasaḥ || 36 ||
AHS2.6.037a/ go.pater anukūlasya svanas tad.vad gavām api |
AHS2.6.037c/ mṛga.pakṣi.narāṇāṁ ca śobhināṁ śobhanā giraḥ || 37 || [Note: AHS2.6.037v/ 6.37av go.pater anulomasya]
AHS2.6.038a/ chattra.dhvaja.patākānām utkṣepaṇam abhiṣṭutiḥ |
AHS2.6.038c/ bherī.mṛdaṅga.śaṅkhānāṁ śabdāḥ puṇyāha.niḥsvanāḥ || 38 ||
AHS2.6.039a/ vedādhyayana.śabdāś ca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ |
AHS2.6.039c/ pathi veśma.praveśe ca vidyād ārogya.lakṣaṇam || 39 ||
AHS2.6.040a/ ity uktaṁ dūta.śakunaṁ svapnān ūrdhvaṁ pracakṣate |
AHS2.6.040c/ svapne madyaṁ saha pretair yaḥ piban kṛṣyate śunā || 40 || [Note: AHS2.6.040v/ 6.40bv svapnān ūrdhvaṁ pracakṣyate 6.40bv svapnān ūrdhvaṁ pravakṣyate]
AHS2.6.041a/ sa martyo mṛtyunā śīghraṁ jvara.rūpeṇa nīyate |
AHS2.6.041c/ rakta.mālya.vapur.vastro yo hasan hriyate striyā || 41 || [Note: AHS2.6.041v/ 6.41av sa martyo mṛtyunā tūrṇaṁ]
AHS2.6.042a/ so 'sra.pittena mahiṣa.śva.varāhoṣṭra.gardabhaiḥ |
AHS2.6.042c/ yaḥ prayāti diśaṁ yāmyāṁ maraṇaṁ tasya yakṣmaṇā || 42 ||
AHS2.6.043a/ latā kaṇṭakinī vaṁśas tālo vā hṛdi jāyate |
AHS2.6.043c/ yasya tasyāśu gulmena yasya vahnim an.arciṣam || 43 ||
[Page 224 ]
AHS2.6.044a/ juhvato ghṛta.siktasya nagnasyorasi jāyate |
AHS2.6.044c/ padmaṁ sa naśyet kuṣṭhena caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet || 44 ||
AHS2.6.045a/ snehaṁ bahu.vidhaṁ svapne sa prameheṇa naśyati |
AHS2.6.045c/ unmādena jale majjed yo nṛtyan rākṣasaiḥ saha || 45 ||
AHS2.6.046a/ apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate |
AHS2.6.046c/ yānaṁ kharoṣṭra.mārjāra.kapi.śārdūla.śūkaraiḥ || 46 ||
AHS2.6.047a/ yasya pretaiḥ śṛgālair vā sa mṛtyor vartate mukhe |
AHS2.6.047c/ apūpa.śaṣkulīr jagdhvā vibuddhas tad.vidhaṁ vaman || 47 ||
AHS2.6.048a/ na jīvaty akṣi.rogāya sūryendu.grahaṇekṣaṇam |
AHS2.6.048c/ sūryā.candramasoḥ pāta.darśanaṁ dṛg.vināśanam || 48 ||
AHS2.6.049a/ mūrdhni vaṁśa.latādīnāṁ sambhavo vayasāṁ tathā |
AHS2.6.049c/ nilayo muṇḍa.tā kāka.gṛdhrādyaiḥ parivāraṇam || 49 ||
AHS2.6.050a/ tathā preta.piśāca.strī.draviḍāndhra.gavāśanaiḥ |
AHS2.6.050c/ saṅgo vetra.latā.vaṁśa.tṛṇa.kaṇṭaka.saṅkaṭe || 50 ||
AHS2.6.051a/ śvabhra.śmaśāna.śayanaṁ patanaṁ pāṁsu.bhasmanoḥ |
AHS2.6.051c/ majjanaṁ jala.paṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ || 51 ||
AHS2.6.052a/ nṛtya.vāditra.gītāni rakta.srag.vastra.dhāraṇam |
AHS2.6.052c/ vayo.'ṅga.vṛddhir abhyaṅgo vivāhaḥ śmaśru.karma ca || 52 ||
AHS2.6.053a/ pakvānna.sneha.madyāśaḥ pracchardana.virecane |
AHS2.6.053c/ hiraṇya.lohayor lābhaḥ kalir bandha.parājayau || 53 || [Note: AHS2.6.053v/ 6.53bv pracchardana.virecanam]
[Page 225 ]
AHS2.6.054a/ upānad.yuga.nāśaś ca prapātaḥ pāda.carmaṇoḥ |
AHS2.6.054c/ harṣo bhṛśaṁ prakupitaiḥ pitṛbhiś cāvabhartsanam || 54 ||
AHS2.6.055a/ pradīpa.graha.nakṣatra.danta.daivata.cakṣuṣām |
AHS2.6.055c/ patanaṁ vā vināśo vā bhedanaṁ parvatasya ca || 55 || [Note: AHS2.6.055v/ 6.55dv bhedanaṁ parvatasya vā]
AHS2.6.056a/ kānane rakta.kusume pāpa.karma.niveśane |
AHS2.6.056c/ citāndha.kāra.sambādhe jananyāṁ ca praveśanam || 56 || [Note: AHS2.6.056v/ 6.56cc cintāndha.kāra.sambādhe]
AHS2.6.057a/ pātaḥ prāsāda.śailāder matsyena grasanaṁ tathā |
AHS2.6.057c/ kāṣāyiṇām a.saumyānāṁ nagnānāṁ daṇḍa.dhāriṇām || 57 ||
AHS2.6.058a/ raktākṣāṇāṁ ca kṛṣṇānāṁ darśanaṁ jātu neṣyate |
AHS2.6.058c/ kṛṣṇā pāpānanācārā dīrgha.keśa.nakha.stanī || 58 ||
AHS2.6.059a/ vi.rāga.mālya.vasanā svapne kāla.niśā matā |
AHS2.6.059c/ mano.vahānāṁ pūrṇa.tvāt srotasāṁ prabalair malaiḥ || 59 ||
AHS2.6.060a/ dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yair yāti pañca.tām |
AHS2.6.060c/ a.rogaḥ saṁśayaṁ prāpya kaś.cid eva vimucyate || 60 ||
AHS2.6.061a/ dṛṣṭaḥ śruto 'nubhūtaś ca prārthitaḥ kalpitas tathā |
AHS2.6.061c/ bhāviko doṣa.jaś ceti svapnaḥ sapta.vidho mataḥ || 61 || [Note: AHS2.6.061v/ 6.61dv svapnaḥ sapta.vidhaḥ smṛtaḥ]
AHS2.6.062a/ teṣv ādyā niṣ.phalāḥ pañca yathā.sva.prakṛtir divā |
AHS2.6.062c/ vismṛto dīrgha.hrasvo 'ti pūrva.rātre cirāt phalam || 62 || [Note: AHS2.6.062v/ 6.62bv yathā.svaṁ prakṛtir divā 6.62cv vismṛto dīrgha.hrasvo 'pi 6.62cv vismṛto dīrgha.hrasvo vā]
AHS2.6.063a/ dṛṣṭaḥ karoti tucchaṁ ca go.sarge tad.ahar mahat |
AHS2.6.063c/ nidrayā vān.upahataḥ pratīpair vacanais tathā || 63 || [Note: AHS2.6.063v/ 6.63av dṛṣṭaḥ karoti tucchaṁ vā 6.63cv nidrayā cān.upahataḥ]
[Page 226 ]
AHS2.6.064a/ yāti pāpo 'lpa.phala.tāṁ dāna.homa.japādibhiḥ |
AHS2.6.064c/ a.kalyāṇam api svapnaṁ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ || 64 || [Note: AHS2.6.064v/ 6.64av yāti pāpo 'py a.phala.tāṁ]
AHS2.6.065a/ paśyet saumyaṁ śubhaṁ tasya śubham eva phalaṁ bhavet |
AHS2.6.065c/ devān dvi.jān go.vṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān || 65 ||
AHS2.6.066a/ sādhūn yaśasvino vahnim iddhaṁ svacchān jalāśayān |
AHS2.6.066c/ kanyāḥ kumārakān gaurān śukla.vastrān su.tejasaḥ || 66 || [Note: AHS2.6.066v/ 6.66cv kanyāṁ kumārakān gaurān]
AHS2.6.067a/ narāśanaṁ dīpta.tanuṁ samantād rudhirokṣitam |
AHS2.6.067c/ yaḥ paśyel labhate yo vā chattrādarśa.viṣāmiṣam || 67 || [Note: AHS2.6.067v/ 6.67av narāśanaṁ dīpta.tanuḥ 6.67bv samantād rudhirokṣitaḥ]
AHS2.6.068a/ śuklāḥ su.manaso vastram a.medhyālepanaṁ phalam |
AHS2.6.068c/ śaila.prāsāda.sa.phala.vṛkṣa.siṁha.nara.dvi.pān || 68 ||
AHS2.6.069a/ ārohed go.'śva.yānaṁ ca taren nada.hradoda.dhīn |
AHS2.6.069c/ pūrvottareṇa gamanam a.gamyāgamanaṁ mṛtam || 69 || [Note: AHS2.6.069v/ 6.69bv taren nada.mahoda.dhīn]
AHS2.6.070a/ sambādhān niḥsṛtir devaiḥ pitṛbhiś cābhinandanam |
AHS2.6.070c/ rodanaṁ patitotthānaṁ dviṣatāṁ cāvamardanam || 70 || [Note: AHS2.6.070v/ 6.70av saṅkaṭān niḥsṛtir devaiḥ 6.70dv dviṣatāṁ cāpamardanam]
AHS2.6.071a/ yasya syād āyur ārogyaṁ vittaṁ bahu ca so 'śnute |
AHS2.6.071c/ maṅgalācāra.sampannaḥ parivāras tathāturaḥ || 71 || [Note: AHS2.6.071v/ 6.71bv vittaṁ sa bahu.śo 'śnute]
AHS2.6.072a/ śrad.dadhāno 'nukūlaś ca prabhūta.dravya.saṅgrahaḥ |
AHS2.6.072c/ sat.tva.lakṣaṇa.saṁyogo bhaktir vaidya.dvi.jātiṣu || 72 ||
AHS2.6.073a/ cikitsāyām a.nirvedas tad ārogyasya lakṣaṇam |
AHS2.6.073c/ ity atra janma.maraṇaṁ yataḥ samyag udāhṛtam || 73 ||
[Page 227 ]
AHS2.6.073ū̆ab/ śarīrasya tataḥ sthānaṁ śārīram idam ucyate || 73ū̆ab ||

3. Part 3 :: Nidānasthānam

[Note: [ K edn 239-307]

3.1. Chapter 1 :: Atha sarvaroganidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 239-242]
AHS3.1.001a/ rogaḥ pāpmā jvaro vyādhir vikāro duḥkham āmayaḥ |
AHS3.1.001c/ yakṣmātaṅka.gadābādhāḥ śabdāḥ paryāya.vācinaḥ || 1 ||
AHS3.1.002a/ nidānaṁ pūrva.rūpāṇi rūpāṇy upaśayas tathā |
AHS3.1.002c/ samprāptiś ceti vijñānaṁ rogāṇāṁ pañca.dhā smṛtam || 2 ||
AHS3.1.003a/ nimitta.hetv.āyatana.pratyayotthāna.kāraṇaiḥ |
AHS3.1.003c/ nidānam āhuḥ paryāyaiḥ prāg.rūpaṁ yena lakṣyate || 3 ||
AHS3.1.004a/ utpitsur āmayo doṣa.viśeṣeṇān.adhiṣṭhitaḥ |
AHS3.1.004c/ liṅgam a.vyaktam alpa.tvād vyādhīnāṁ tad yathā.yatham || 4 ||
AHS3.1.005a/ tad eva vyakta.tāṁ yātaṁ rūpam ity abhidhīyate |
AHS3.1.005c/ saṁsthānaṁ vyañjanaṁ liṅgaṁ lakṣaṇaṁ cihnam ākṛtiḥ || 5 ||
AHS3.1.006a/ hetu.vyādhi.viparyasta.viparyastārtha.kāriṇām |
AHS3.1.006c/ auṣadhānna.vihārāṇām upayogaṁ sukhāvaham || 6 ||
AHS3.1.007a/ vidyād upaśayaṁ vyādheḥ sa hi sātmyam iti smṛtaḥ |
AHS3.1.007c/ viparīto 'n.upaśayo vyādhy.a.sātmyābhisañjñitaḥ || 7 ||
AHS3.1.008a/ yathā.duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā |
AHS3.1.008c/ nirvṛttir āmayasyāsau samprāptir jātir āgatiḥ || 8 ||
AHS3.1.009a/ saṅkhyā.vikalpa.prādhānya.bala.kāla.viśeṣataḥ |
AHS3.1.009c/ sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti || 9 ||
[Page 228 ]
AHS3.1.010a/ doṣāṇāṁ samavetānāṁ vikalpo 'ṁśāṁśa.kalpanā |
AHS3.1.010c/ svātantrya.pāratantryābhyāṁ vyādheḥ prādhānyam ādiśet || 10 ||
AHS3.1.011a/ hetv.ādi.kārtsnyāvayavair balā.bala.viśeṣaṇam |
AHS3.1.011c/ naktan.dinartu.bhuktāṁśair vyādhi.kālo yathā.malam || 11 ||
AHS3.1.012a/ iti prokto nidānārthas taṁ vyāsenopadekṣyati |
AHS3.1.012c/ sarveṣām eva rogāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ || 12 || [Note: AHS3.1.012v/ 1.12av iti prokto nidānārthaḥ 1.12bv taṁ vyāsenopadekṣyate 1.12bv taṁ vyāsenopadiśyate 1.12bv sa vyāsenopadekṣyati 1.12bv sa vyāsenopadekṣyate 1.12bv sa vyāsenopadiśyate]
AHS3.1.013a/ tat.prakopasya tu proktaṁ vividhā.hita.sevanam |
AHS3.1.013c/ a.hitaṁ tri.vidho yogas trayāṇāṁ prāg udāhṛtaḥ || 13 || [Note: AHS3.1.013v/ 1.13cv a.hitas tri.vidho yogas]
AHS3.1.014a/ tiktoṣaṇa.kaṣāyālpa.rūkṣa.pramita.bhojanaiḥ |
AHS3.1.014c/ dhāraṇodīraṇa.niśā.jāgarāty.ucca.bhāṣaṇaiḥ || 14 ||
AHS3.1.015a/ kriyāti.yoga.bhī.śoka.cintā.vyāyāma.maithunaiḥ |
AHS3.1.015c/ grīṣmāho.rātri.bhuktānte prakupyati samīraṇaḥ || 15 ||
AHS3.1.016a/ pittaṁ kaṭv.amla.tīkṣṇoṣṇa.paṭu.krodha.vidāhibhiḥ |
AHS3.1.016c/ śaran.madhyāhna.rātry.ardha.vidāha.samayeṣu ca || 16 || [Note: AHS3.1.016v/ 1.16dv .nidāgha.samayeṣu ca]
AHS3.1.017a/ svādv.amla.lavaṇa.snigdha.gurv.abhiṣyandi.śītalaiḥ |
AHS3.1.017c/ āsyā.svapna.sukhā.jīrṇa.divā.svapnāti.bṛṁhaṇaiḥ || 17 || [Note: AHS3.1.017v/ 1.17cv ati.svapna.sukhā.jīrṇa.]
AHS3.1.018a/ pracchardanādya.yogena bhukta.mātra.vasantayoḥ |
AHS3.1.018c/ pūrvāhṇe pūrva.rātre ca śleṣmā dvandvaṁ tu saṅkarāt || 18 ||
AHS3.1.019a/ miśrī.bhāvāt samastānāṁ sannipātas tathā punaḥ |
AHS3.1.019c/ saṅkīrṇā.jīrṇa.viṣama.viruddhādhyaśanādibhiḥ || 19 ||
[Page 229 ]
AHS3.1.020a/ vyāpanna.madya.pānīya.śuṣka.śākāma.mūlakaiḥ |
AHS3.1.020c/ piṇyāka.mṛd.yava.surā.pūti.śuṣka.kṛśāmiṣaiḥ || 20 ||
AHS3.1.021a/ doṣa.traya.karais tais tais tathānna.parivartanāt |
AHS3.1.021c/ ṛtor duṣṭāt puro.vātād grahāveśād viṣād garāt || 21 || [Note: AHS3.1.021v/ 1.21bv tathānna.parivartataḥ 1.21bv tathānna.parivṛttitaḥ]
AHS3.1.022a/ duṣṭānnāt parvatāśleṣād grahair janmarkṣa.pīḍanāt |
AHS3.1.022c/ mithyā.yogāc ca vividhāt pāpānāṁ ca niṣevaṇāt || 22 || [Note: AHS3.1.022v/ 1.22av duṣṭāmāt parvatāśleṣād]
AHS3.1.023a/ strīṇāṁ prasava.vaiṣamyāt tathā mithyopacārataḥ |
AHS3.1.023c/ prati.rogam iti kruddhā rogādhiṣṭhāna.gāminīḥ || 23 ||
AHS3.1.023ū̆ab/ rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate || 23ū̆ab ||

3.2. Chapter 2 :: Athajvaranidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 242-254]
AHS3.2.001a/ jvaro roga.patiḥ pāpmā mṛtyur ojo.'śano 'ntakaḥ |
AHS3.2.001c/ krodho dakṣādhvara.dhvaṁsī rudrordhva.nayanodbhavaḥ || 1 || [Note: AHS3.2.001v/ 2.1bv mṛtyus tejo.'śano 'ntakaḥ]
AHS3.2.002a/ janmāntayor moha.mayaḥ santāpātmāpacāra.jaḥ |
AHS3.2.002c/ vividhair nāmabhiḥ krūro nānā.yoniṣu vartate || 2 ||
AHS3.2.003a/ sa jāyate 'ṣṭa.dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ |
AHS3.2.003c/ āgantuś ca malās tatra svaiḥ svair duṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ || 3 ||
AHS3.2.004a/ āmāśayaṁ praviśyāmam anugamya pidhāya ca |
AHS3.2.004c/ srotāṁsi pakti.sthānāc ca nirasya jvalanaṁ bahiḥ || 4 ||
AHS3.2.005a/ saha tenābhisarpantas tapantaḥ sakalaṁ vapuḥ |
AHS3.2.005c/ kurvanto gātram aty.uṣṇaṁ jvaraṁ nirvartayanti te || 5 || [Note: AHS3.2.005v/ 2.5cv kurvanto gātram ā.śuṣkaṁ]
[Page 230 ]
AHS3.2.006a/ sroto.vibandhāt prāyeṇa tataḥ svedo na jāyate |
AHS3.2.006c/ tasya prāg.rūpam ālasyam a.ratir gātra.gauravam || 6 ||
AHS3.2.007a/ āsya.vairasyam a.ruci.jṛmbhā sāsrākulākṣi.tā |
AHS3.2.007c/ aṅga.mardo '.vipāko 'lpa.prāṇa.tā bahu.nidra.tā || 7 || [Note: AHS3.2.007v/ 2.7bv .jṛmbhā sāsrākulākṣa.tā]
AHS3.2.008a/ roma.harṣo vinamanaṁ piṇḍikodveṣṭanaṁ klamaḥ |
AHS3.2.008c/ hitopadeśeṣv a.kṣāntiḥ prītir amla.paṭūṣaṇe || 8 ||
AHS3.2.009a/ dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam |
AHS3.2.009c/ śabdāgni.śīta.vātāmbu.cchāyoṣṇeṣv a.nimittataḥ || 9 ||
AHS3.2.010a/ icchā dveṣaś ca tad anu jvarasya vyakta.tā bhavet |
AHS3.2.010c/ āgamāpagama.kṣobha.mṛdu.tā.vedanoṣmaṇām || 10 ||
AHS3.2.011a/ vaiṣamyaṁ tatra tatrāṅge tās tāḥ syur vedanāś calāḥ |
AHS3.2.011c/ pādayoḥ supta.tā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṁ śamaḥ || 11 || [Note: AHS3.2.011v/ 2.11dv piṇḍikodveṣṭanaṁ klamaḥ]
AHS3.2.012a/ viśleṣa iva sandhīnāṁ sāda ūrvoḥ kaṭī.grahaḥ |
AHS3.2.012c/ pṛṣṭhaṁ kṣodam ivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram || 12 ||
AHS3.2.013a/ chidyanta iva cāsthīni pārśva.gāni viśeṣataḥ |
AHS3.2.013c/ hṛdayasya grahas todaḥ prājaneneva vakṣasaḥ || 13 ||
AHS3.2.014a/ skandhayor mathanaṁ bāhvor bhedaḥ pīḍanam aṁsayoḥ |
AHS3.2.014c/ a.śaktir bhakṣaṇe hanvor jṛmbhaṇaṁ karṇayoḥ svanaḥ || 14 ||
AHS3.2.015a/ nistodaḥ śaṅkhayor mūrdhni vedanā vi.rasāsya.tā |
AHS3.2.015c/ kaṣāyāsya.tvam atha.vā malānām a.pravartanam || 15 ||
[Page 231 ]
AHS3.2.016a/ rūkṣāruṇa.tvag.āsyākṣi.nakha.mūtra.purīṣa.tā |
AHS3.2.016c/ prasekā.rocakā.śraddhā.vipākā.sveda.jāgarāḥ || 16 ||
AHS3.2.017a/ kaṇṭhauṣṭha.śoṣas tṛṭ śuṣkau chardi.kāsau viṣādi.tā |
AHS3.2.017c/ harṣo romāṅga.danteṣu vepathuḥ kṣavathor grahaḥ || 17 || [Note: AHS3.2.017v/ 2.17dv śvayathuḥ kṣavathor grahaḥ]
AHS3.2.018a/ bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaś cānila.jvare |
AHS3.2.018c/ yuga.pad vyāptir aṅgānāṁ pralāpaḥ kaṭu.vaktra.tā || 18 ||
AHS3.2.019a/ nāsāsya.pākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado '.ratiḥ |
AHS3.2.019c/ viṭ.sraṁsaḥ pitta.vamanaṁ rakta.ṣṭhīvanam amlakaḥ || 19 ||
AHS3.2.020a/ rakta.koṭhodgamaḥ pīta.harita.tvaṁ tvag.ādiṣu |
AHS3.2.020c/ svedo niḥśvāsa.vaigandhyam ati.tṛṣṇā ca pitta.je || 20 ||
AHS3.2.021a/ viśeṣād a.rucir jāḍyaṁ sroto.rodho 'lpa.vega.tā |
AHS3.2.021c/ praseko mukha.mādhuryaṁ hṛl.lepa.śvāsa.pīnasāḥ || 21 ||
AHS3.2.022a/ hṛl.lāsaś chardanaṁ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṁ tvag.ādiṣu |
AHS3.2.022c/ aṅgeṣu śīta.piṭikās tandrodardaḥ kaphodbhave || 22 ||
AHS3.2.023a/ kāle yathā.svaṁ sarveṣāṁ pravṛttir vṛddhir eva vā || 23ab ||
AHS3.2.023c/ nidānoktān.upaśayo viparītopaśāyi.tā || 23cd ||
AHS3.2.023e/ yathā.svaṁ liṅga.saṁsarge jvaraḥ saṁsarga.jo 'pi ca || 23ef ||
AHS3.2.024a/ śiro.'rti.mūrchā.vami.dāha.moha.kaṇṭhāsya.śoṣā.rati.parva.bhedāḥ |
AHS3.2.024c/ unnidra.tā.tṛḍ.bhrama.roma.harṣā jṛmbhāti.vāk.tvaṁ ca calāt sa.pittāt || 24 ||
AHS3.2.025a/ tāpa.hāny.a.ruci.parva.śiro.ruk.pīnasa.śvasana.kāsa.vibandhāḥ |
AHS3.2.025c/ śīta.jāḍya.timira.bhrama.tandrāḥ śleṣma.vāta.janita.jvara.liṅgam || 25 ||
[Page 232 ]
AHS3.2.026a/ śīta.stambha.sveda.dāhā.vyavasthā tṛṣṇā.kāsa.śleṣma.pitta.pravṛttiḥ |
AHS3.2.026c/ mohas tandrā lipta.tiktāsya.tā ca jñeyaṁ rūpaṁ śleṣma.pitta.jvarasya || 26 || [Note: AHS3.2.026v/ 2.26bv tṛṣṇā kāsaḥ śleṣma.pitta.pravṛttiḥ]
AHS3.2.027a/ sarva.jo lakṣaṇaiḥ sarvair dāho 'tra ca muhur muhuḥ |
AHS3.2.027c/ tad.vac chītaṁ mahā.nidrā divā jāgaraṇaṁ niśi || 27 ||
AHS3.2.028a/ sadā vā naiva vā nidrā mahā.svedo 'ti naiva vā |
AHS3.2.028c/ gīta.nartana.hāsyādi.vikṛtehā.pravartanam || 28 || [Note: AHS3.2.028v/ 2.28bv mahān svedo 'ti naiva vā]
AHS3.2.029a/ sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulita.pakṣmaṇī |
AHS3.2.029c/ akṣiṇī piṇḍikā.pārśva.mūrdha.parvāsthi.rug.bhramaḥ || 29 ||
AHS3.2.030a/ sa.svanau sa.rujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkair ivācitaḥ |
AHS3.2.030c/ paridagdhā kharā jihvā guru.srastāṅga.sandhi.tā || 30 || [Note: AHS3.2.030v/ 2.30dv guruḥ srastāṅga.sandhi.tā]
AHS3.2.031a/ rakta.pitta.kapha.ṣṭhīvo lolanaṁ śiraso 'ti.ruk |
AHS3.2.031c/ koṭhānāṁ śyāva.raktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam || 31 || [Note: AHS3.2.031v/ 2.31bv lolanaṁ śiraso 'ti.tṛṭ]
AHS3.2.032a/ hṛd.vyathā mala.saṁsaṅgaḥ pravṛttir vālpa.śo 'ti vā |
AHS3.2.032c/ snigdhāsya.tā bala.bhraṁśaḥ svara.sādaḥ pralāpi.tā || 32 || [Note: AHS3.2.032v/ 2.32av hṛd.vyathā mala.saṁsargaḥ]
AHS3.2.033a/ doṣa.pākaś cirāt tandrā pratataṁ kaṇṭha.kūjanam |
AHS3.2.033c/ sannipātam abhinyāsaṁ taṁ brūyāc ca hṛtaujasam || 33 || [Note: AHS3.2.033v/ 2.33dv taṁ brūyāc ca hataujasam]
AHS3.2.033+1a/ vāyunā kapha.ruddhena pittam antaḥ prapīḍitam |
AHS3.2.033+1c/ vyavāyi.tvāc ca sūkṣma.tvād bahir.mārgaṁ pravartate || 33+1 ||
AHS3.2.033+2ab/ tena hāridra.netra.tvaṁ sannipātodbhave jvare || 33+2ab ||
[Page 233 ]
AHS3.2.034a/ doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarva.sampūrṇa.lakṣaṇaḥ |
AHS3.2.034c/ a.sādhyaḥ so 'nya.thā kṛcchro bhaved vaikalya.do 'pi vā || 34 ||
AHS3.2.035a/ anyac ca sannipātottho yatra pittaṁ pṛthak sthitam |
AHS3.2.035c/ tvaci koṣṭhe 'tha.vā dāhaṁ vidadhāti puro 'nu vā || 35 || [Note: AHS3.2.035v/ 2.35av anyaś ca sannipātottho]
AHS3.2.036a/ tad.vad vāta.kaphau śītaṁ dāhādir dus.taras tayoḥ |
AHS3.2.036c/ śītādau tatra pittena kaphe syandita.śoṣite || 36 ||
AHS3.2.037a/ śīte śānte 'mlako mūrchā madas tṛṣṇā ca jāyate |
AHS3.2.037c/ dāhādau punar ante syus tandrā.ṣṭhīva.vami.klamāḥ || 37 ||
AHS3.2.038a/ āgantur abhighātābhiṣaṅga.śāpābhicārataḥ |
AHS3.2.038c/ catur.dhātra kṣata.ccheda.dāhādyair abhighāta.jaḥ || 38 ||
AHS3.2.039a/ śramāc ca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṁ pradūṣayan |
AHS3.2.039c/ sa.vyathā.śopha.vaivarṇyaṁ sa.rujaṁ kurute jvaram || 39 ||
AHS3.2.040a/ grahāveśauṣadhi.viṣa.krodha.bhī.śoka.kāma.jaḥ |
AHS3.2.040c/ abhiṣaṅgād graheṇāsminn a.kasmād dhāsa.rodane || 40 ||
AHS3.2.041a/ oṣadhi.gandha.je mūrchā śiro.rug vamathuḥ kṣavaḥ |
AHS3.2.041c/ viṣān mūrchātisārāsya.śyāva.tā.dāha.hṛd.gadāḥ || 41 || [Note: AHS3.2.041v/ 2.41bv śiro.ruk śvayathuḥ kṣavaḥ 2.41bv śiro.rug vepathuḥ kṣavaḥ 2.41dv .śyāva.tā.dāha.hṛd.grahāḥ]
AHS3.2.042a/ krodhāt kampaḥ śiro.ruk ca pralāpo bhaya.śoka.je |
AHS3.2.042c/ kāmād bhramo '.rucir dāho hrī.nidrā.dhī.dhṛti.kṣayaḥ || 42 || [Note: AHS3.2.042v/ 2.42dv bhī.nidrā.dhī.dhṛti.kṣayaḥ]
AHS3.2.043a/ grahādau sannipātasya bhayādau marutas traye |
AHS3.2.043c/ kopaḥ kope 'pi pittasya yau tu śāpābhicāra.jau || 43 || [Note: AHS3.2.043v/ 2.43cv kopaḥ kope tu pittasya 2.43cv kopaḥ krodhe tu pittasya]
[Page 234 ]
AHS3.2.044a/ sannipāta.jvarau ghorau tāv a.sahya.tamau matau |
AHS3.2.044c/ tatrābhicārikair mantrair hūyamānasya tapyate || 44 || [Note: AHS3.2.044v/ 2.44bv tāv a.sādhya.tamau matau]
AHS3.2.045a/ pūrvaṁ cetas tato dehas tato visphoṭa.tṛḍ.bhramaiḥ |
AHS3.2.045c/ sa.dāha.mūrchair grastasya praty.ahaṁ vardhate jvaraḥ || 45 ||
AHS3.2.046a/ iti jvaro 'ṣṭa.dhā dṛṣṭaḥ samāsād vividhas tu saḥ |
AHS3.2.046c/ śārīro mānasaḥ saumyas tīkṣṇo 'ntar.bahir.āśrayaḥ || 46 ||
AHS3.2.047a/ prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo '.sādhyaḥ sāmo nir.āmakaḥ |
AHS3.2.047c/ pūrvaṁ śarīre śārīre tāpo manasi mānase || 47 ||
AHS3.2.048a/ pavane yoga.vāhi.tvāc chītaṁ śleṣma.yute bhavet |
AHS3.2.048c/ dāhaḥ pitta.yute miśraṁ miśre 'ntaḥ.saṁśraye punaḥ || 48 ||
AHS3.2.049a/ jvare 'dhikaṁ vikārāḥ syur antaḥ kṣobho mala.grahaḥ |
AHS3.2.049c/ bahir eva bahir.vege tāpo 'pi ca su.sādhya.tā || 49 ||
AHS3.2.050a/ varṣā.śarad.vasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt |
AHS3.2.050c/ vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ.sādhyaḥ prāyaś ca prākṛto 'nilāt || 50 ||
AHS3.2.051a/ varṣāsu māruto duṣṭaḥ pitta.śleṣmānvito jvaram |
AHS3.2.051c/ kuryāt pittaṁ ca śaradi tasya cānu.balaṁ kaphaḥ || 51 || [Note: AHS3.2.051v/ 2.51dv tasya cānu.balaḥ kaphaḥ]
AHS3.2.052a/ tat.prakṛtyā visargāc ca tatra nān.aśanād bhayam |
AHS3.2.052c/ kapho vasante tam api vāta.pittaṁ bhaved anu || 52 || [Note: AHS3.2.052v/ 2.52av tat.prakṛtyā visargasya]
AHS3.2.053a/ bala.vatsv alpa.doṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'n.upadravaḥ |
AHS3.2.053c/ sarva.thā vikṛti.jñāne prāg a.sādhya udāhṛtaḥ || 53 ||
[Page 235 ]
AHS3.2.054a/ jvaropadrava.tīkṣṇa.tvam a.glānir bahu.mūtra.tā |
AHS3.2.054c/ na pravṛttir na viḍ jīrṇā na kṣut sāma.jvarākṛtiḥ || 54 ||
AHS3.2.055a/ jvara.vego 'dhikaṁ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ |
AHS3.2.055c/ mala.pravṛttir utkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam || 55 || [Note: AHS3.2.055v/ 2.55av jvara.vego 'dhikas tṛṣṇā]
AHS3.2.056a/ jīrṇa.tāma.viparyāsāt sapta.rātraṁ ca laṅghanāt |
AHS3.2.056c/ jvaraḥ pañca.vidhaḥ prokto mala.kāla.balā.balāt || 56 ||
AHS3.2.057a/ prāya.śaḥ sannipātena bhūyasā tūpadiśyate |
AHS3.2.057c/ santataḥ satato 'nye.dyus tṛtīyaka.caturthakau || 57 || [Note: AHS3.2.057v/ 2.57av prāyaḥ sa sannipātena]
AHS3.2.058a/ dhātu.mūtra.śakṛd.vāhi.srotasāṁ vyāpino malāḥ |
AHS3.2.058c/ tāpayantas tanuṁ sarvāṁ tulya.dūṣyādi.vardhitāḥ || 58 ||
AHS3.2.059a/ balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ |
AHS3.2.059c/ santataṁ niṣ.prati.dvandvā jvaraṁ kuryuḥ su.duḥ.saham || 59 ||
AHS3.2.060a/ malaṁ jvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṁ kṣapayet tataḥ |
AHS3.2.060c/ sarvākāraṁ rasādīnāṁ śuddhyā.śuddhyāpi vā kramāt || 60 || [Note: AHS3.2.060v/ 2.60av malāñ jvaroṣmā dhātūn vā]
AHS3.2.061a/ vāta.pitta.kaphaiḥ sapta daśa dvā.daśa vāsarān |
AHS3.2.061c/ prāyo 'nuyāti maryādāṁ mokṣāya ca vadhāya ca || 61 || [Note: AHS3.2.061v/ 2.61dv vimokṣāya vadhāya vā]
AHS3.2.062a/ ity agniveśasya mataṁ hārītasya punaḥ smṛtiḥ |
AHS3.2.062c/ dvi.guṇā saptamī yāvan navamy ekā.daśī tathā || 62 ||
AHS3.2.063a/ eṣā tri.doṣa.maryādā mokṣāya ca vadhāya ca |
AHS3.2.063c/ śuddhy.a.śuddhau jvaraḥ kālaṁ dīrgham apy anuvartate || 63 || [Note: AHS3.2.063v/ 2.63cv śuddhy.a.śuddhyor jvaraḥ kālaṁ]
[Page 236 ]
AHS3.2.064a/ kṛśānāṁ vyādhi.muktānāṁ mithyāhārādi.sevinām |
AHS3.2.064c/ alpo 'pi doṣo dūṣyāder labdhvānya.tamato balam || 64 ||
AHS3.2.065a/ sa.vipakṣo jvaraṁ kuryād viṣamaṁ kṣaya.vṛddhi.bhāk |
AHS3.2.065c/ doṣaḥ pravartate teṣāṁ sve kāle jvarayan balī || 65 || [Note: AHS3.2.065v/ 2.65dv sva.kāle jvarayan balī]
AHS3.2.066a/ nivartate punaś caiṣa praty.anīka.balā.balaḥ |
AHS3.2.066c/ kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣv eva līyate || 66 ||
AHS3.2.067a/ līna.tvāt kārśya.vaivarṇya.jāḍyādīn ādadhāti saḥ |
AHS3.2.067c/ āsanna.vivṛtāsya.tvāt srotasāṁ rasa.vāhinām || 67 ||
AHS3.2.068a/ āśu sarvasya vapuṣo vyāptir doṣeṇa jāyate |
AHS3.2.068c/ santataḥ satatas tena viparīto viparyayāt || 68 ||
AHS3.2.069a/ viṣamo viṣamārambha.kriyā.kālo 'nuṣaṅga.vān |
AHS3.2.069c/ doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṁ jvaram || 69 ||
AHS3.2.070a/ aho.rātrasya sa dviḥ syāt sakṛd anye.dyur āśritaḥ |
AHS3.2.070c/ tasmin māṁsa.vahā nāḍīr medo.nāḍīs tṛtīyake || 70 || [Note: AHS3.2.070v/ 2.70cv asmin māṁsa.vahā nāḍīr]
AHS3.2.071a/ grāhī pittānilān mūrdhnas trikasya kapha.pittataḥ |
AHS3.2.071c/ sa.pṛṣṭhasyānila.kaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ || 71 || [Note: AHS3.2.071v/ 2.71dv sa vaikāhāntaraḥ smṛtaḥ]
AHS3.2.072a/ caturthako male medo.majjāsthy.anya.tama.sthite |
AHS3.2.072c/ majja.stha evety apare prabhāvaṁ sa tu darśayet || 72 ||
AHS3.2.073a/ dvi.dhā kaphena jaṅghābhyāṁ sa pūrvaṁ śiraso 'nilāt |
AHS3.2.073c/ asthi.majjobhaya.gate caturthaka.viparyayaḥ || 73 || [Note: AHS3.2.073v/ 2.73dv cāturthika.viparyayaḥ]
[Page 237 ]
AHS3.2.074a/ tri.dhā dvy.ahaṁ jvarayati dinam ekaṁ tu muñcati |
AHS3.2.074c/ balā.balena doṣāṇām anna.ceṣṭādi.janmanā || 74 || [Note: AHS3.2.074v/ 2.74av try.ahād dvy.ahaṁ jvarayati 2.74bv dinam ekaṁ vimuñcati]
AHS3.2.075a/ jvaraḥ syān manasas tad.vat karmaṇaś ca tadā tadā |
AHS3.2.075c/ doṣa.dūṣyartv.aho.rātra.prabhṛtīnāṁ balāj jvaraḥ || 75 ||
AHS3.2.076a/ manaso viṣayāṇāṁ ca kālaṁ taṁ taṁ prapadyate |
AHS3.2.076c/ dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣa.kāle vilīyate || 76 ||
AHS3.2.077a/ tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate |
AHS3.2.077c/ vepate pralapaty uṣṇaiḥ śītaiś cāṅgair hata.prabhaḥ || 77 ||
AHS3.2.078a/ vi.sañjño jvara.vegārtaḥ sa.krodha iva vīkṣate |
AHS3.2.078c/ sa.doṣa.śabdaṁ ca śakṛd dravaṁ sṛjati vega.vat || 78 ||
AHS3.2.079a/ deho laghur vyapagata.klama.moha.tāpaḥ pāko mukhe karaṇa.sauṣṭhavam a.vyatha.tvam |
AHS3.2.079c/ svedaḥ kṣavaḥ prakṛti.yogi mano 'nna.lipsā kaṇḍūś ca mūrdhni vigata.jvara.lakṣaṇāni || 79 ||

3.3. Chapter 3 :: Atharaktapittakāsanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 254-257]
AHS3.3.001a/ bhṛśoṣṇa.tīkṣṇa.kaṭv.amla.lavaṇādi.vidāhibhiḥ |
AHS3.3.001c/ kodravoddālakaiś cānnais tad.yuktair ati.sevitaiḥ || 1 ||
AHS3.3.002a/ kupitaṁ pittalaiḥ pittaṁ dravaṁ raktaṁ ca mūrchite |
AHS3.3.002c/ te mithas tulya.rūpa.tvam āgamya vyāpnutas tanum || 2 ||
AHS3.3.003a/ pittaṁ raktasya vikṛteḥ saṁsargād dūṣaṇād api |
AHS3.3.003c/ gandha.varṇānuvṛtteś ca raktena vyapadiśyate || 3 || [Note: AHS3.3.003v/ 3.3av pittaṁ raktasya vikṛtiḥ]
AHS3.3.004a/ prabhavaty asṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaś ca tat |
AHS3.3.004c/ śiro.guru.tvam a.ruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ || 4 ||
[Page 238 ]
AHS3.3.005a/ chardiś chardita.baibhatsyaṁ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ |
AHS3.3.005c/ loha.lohita.matsyāma.gandhāsya.tvaṁ svara.kṣayaḥ || 5 ||
AHS3.3.006a/ rakta.hāridra.harita.varṇa.tā nayanādiṣu |
AHS3.3.006c/ nīla.lohita.pītānāṁ varṇānām a.vivecanam || 6 ||
AHS3.3.007a/ svapne tad.varṇa.darśi.tvaṁ bhavaty asmin bhaviṣyati |
AHS3.3.007c/ ūrdhvaṁ nāsākṣi.karṇāsyair meḍhra.yoni.gudair adhaḥ || 7 ||
AHS3.3.008a/ kupitaṁ roma.kūpaiś ca samastais tat pravartate |
AHS3.3.008c/ ūrdhvaṁ sādhyaṁ kaphād yasmāt tad virecana.sādhanam || 8 ||
AHS3.3.009a/ bahv.auṣadhaṁ ca pittasya vireko hi varauṣadham |
AHS3.3.009c/ anubandhī kapho yaś ca tatra tasyāpi śuddhi.kṛt || 9 ||
AHS3.3.010a/ kaṣāyāḥ svādavo 'py asya viśuddha.śleṣmaṇo hitāḥ |
AHS3.3.010c/ kim u tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ || 10 ||
AHS3.3.011a/ adho yāpyaṁ calād yasmāt tat pracchardana.sādhanam |
AHS3.3.011c/ alpauṣadhaṁ ca pittasya vamanaṁ na varauṣadham || 11 ||
AHS3.3.012a/ anubandhī calo yaś ca śāntaye 'pi na tasya tat |
AHS3.3.012c/ kaṣāyāś ca hitās tasya madhurā eva kevalam || 12 ||
AHS3.3.013a/ kapha.māruta.saṁsṛṣṭam a.sādhyam ubhayāyanam |
AHS3.3.013c/ a.śakya.prātilomya.tvād a.bhāvād auṣadhasya ca || 13 ||
AHS3.3.014a/ na hi saṁśodhanaṁ kiñ.cid asty asya pratiloma.gam |
AHS3.3.014c/ śodhanaṁ pratilomaṁ ca rakta.pitte bhiṣag.jitam || 14 || [Note: AHS3.3.014v/ 3.14bv asty asya pratilomanam 3.14bv asty asya pratilomakam]
[Page 239 ]
AHS3.3.015a/ evam evopaśamanaṁ sarva.śo nāsya vidyate |
AHS3.3.015c/ saṁsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarva.jic chamanaṁ hitam || 15 ||
AHS3.3.016a/ tatra doṣānugamanaṁ sirāsra iva lakṣayet |
AHS3.3.016c/ upadravāṁś ca vikṛti.jñānatas teṣu cādhikam || 16 ||
AHS3.3.017a/ āśu.kārī yataḥ kāsas tam evātaḥ pravakṣyati |
AHS3.3.017c/ pañca kāsāḥ smṛtā vāta.pitta.śleṣma.kṣata.kṣayaiḥ || 17 || [Note: AHS3.3.017v/ 3.17bv tam evātaḥ pracakṣyate 3.17bv tam evātaḥ pracakṣate]
AHS3.3.018a/ kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaś cottarottaram |
AHS3.3.018c/ teṣāṁ bhaviṣyatāṁ rūpaṁ kaṇṭhe kaṇḍūr a.rocakaḥ || 18 || [Note: AHS3.3.018v/ 3.18bv balinaś ca yathottaram]
AHS3.3.019a/ śūka.pūrṇābha.kaṇṭha.tvaṁ tatrādho vihato 'nilaḥ |
AHS3.3.019c/ ūrdhvaṁ pravṛttaḥ prāpyoras tasmin kaṇṭhe ca saṁsajan || 19 ||
AHS3.3.020a/ śiraḥ.srotāṁsi sampūrya tato 'ṅgāny utkṣipann iva |
AHS3.3.020c/ kṣipann ivākṣiṇī pṛṣṭham uraḥ pārśve ca pīḍayan || 20 ||
AHS3.3.021a/ pravartate sa vaktreṇa bhinna.kāṁsyopama.dhvaniḥ |
AHS3.3.021c/ hetu.bhedāt pratīghāta.bhedo vāyoḥ sa.raṁhasaḥ || 21 ||
AHS3.3.022a/ yad rujā.śabda.vaiṣamyaṁ kāsānāṁ jāyate tataḥ |
AHS3.3.022c/ kupito vātalair vātaḥ śuṣkoraḥ.kaṇṭha.vaktra.tām || 22 || [Note: AHS3.3.022v/ 3.22cv kupito vātalair vāyuḥ]
AHS3.3.023a/ hṛt.pārśvoraḥ.śiraḥ.śūlaṁ moha.kṣobha.svara.kṣayān |
AHS3.3.023c/ karoti śuṣkaṁ kāsaṁ ca mahā.vega.rujā.svanam || 23 || [Note: AHS3.3.023v/ 3.23cv karoti śuṣka.kāsaṁ ca]
AHS3.3.024a/ so 'ṅga.harṣī kaphaṁ śuṣkaṁ kṛcchrān muktvālpa.tāṁ vrajet |
AHS3.3.024c/ pittāt pītākṣi.kapha.tā tiktāsya.tvaṁ jvaro bhramaḥ || 24 ||
[Page 240 ]
AHS3.3.025a/ pittāsṛg.vamanaṁ tṛṣṇā vaisvaryaṁ dhūmako 'mlakaḥ |
AHS3.3.025c/ pratataṁ kāsa.vegena jyotiṣām iva darśanam || 25 || [Note: AHS3.3.025v/ 3.25bv vaisvaryaṁ dhūmako madaḥ]
AHS3.3.026a/ kaphād uro 'lpa.ruṅ mūrdha.hṛdayaṁ stimitaṁ guru |
AHS3.3.026c/ kaṇṭhopalepaḥ sadanaṁ pīnasa.cchardy.a.rocakāḥ || 26 || [Note: AHS3.3.026v/ 3.26cv kaṇṭhāsya.lepaḥ sadanaṁ]
AHS3.3.027a/ roma.harṣo ghana.snigdha.śveta.śleṣma.pravartanam |
AHS3.3.027c/ yuddhādyaiḥ sāhasais tais taiḥ sevitair a.yathā.balam || 27 ||
AHS3.3.028a/ urasy antaḥ.kṣate vāyuḥ pittenānugato balī |
AHS3.3.028c/ kupitaḥ kurute kāsaṁ kaphaṁ tena sa.śoṇitam || 28 ||
AHS3.3.029a/ pītaṁ śyāvaṁ ca śuṣkaṁ ca grathitaṁ kuthitaṁ bahu |
AHS3.3.029c/ ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā || 29 || [Note: AHS3.3.029v/ 3.29av pītaṁ śyāmaṁ ca śuṣkaṁ ca]
AHS3.3.030a/ sūcībhir iva tīkṣṇābhis tudyamānena śūlinā |
AHS3.3.030c/ parva.bheda.jvara.śvāsa.tṛṣṇā.vaisvarya.kampa.vān || 30 ||
AHS3.3.031a/ pārāvata ivākūjan pārśva.śūlī tato 'sya ca |
AHS3.3.031c/ kramād vīryaṁ ruciḥ paktā balaṁ varṇaś ca hīyate || 31 ||
AHS3.3.032a/ kṣīṇasya sāsṛṅ.mūtra.tvaṁ syāc ca pṛṣṭha.kaṭī.grahaḥ |
AHS3.3.032c/ vāyu.pradhānāḥ kupitā dhātavo rāja.yakṣmiṇaḥ || 32 ||
AHS3.3.033a/ kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṁ ṣṭhīvet kaphaṁ tataḥ |
AHS3.3.033c/ pūti.pūyopamaṁ pītaṁ visraṁ harita.lohitam || 33 ||
AHS3.3.034a/ lucyete iva pārśve ca hṛdayaṁ patatīva ca |
AHS3.3.034c/ a.kasmād uṣṇa.śītecchā bahv.āśi.tvaṁ bala.kṣayaḥ || 34 || [Note: AHS3.3.034v/ 3.34av lupyete iva pārśve ca]
[Page 241 ]
AHS3.3.035a/ snigdha.prasanna.vaktra.tvaṁ śrī.mad.darśana.netra.tā |
AHS3.3.035c/ tato 'sya kṣaya.rūpāṇi sarvāṇy āvir.bhavanti ca || 35 || [Note: AHS3.3.035v/ 3.35bv śrī.mad.daśana.netra.tā]
AHS3.3.036a/ ity eṣa kṣaya.jaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ deha.nāśanaḥ |
AHS3.3.036c/ yāpyo vā balināṁ tad.vat kṣata.jo 'bhinavau tu tau || 36 ||
AHS3.3.037a/ sidhyetām api sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ |
AHS3.3.037c/ miśrā yāpyā dvayāt sarve jarasā sthavirasya ca || 37 || [Note: AHS3.3.037v/ 3.37av sidhyetām api sāmarthyāt]
AHS3.3.038a/ kāsāc chvāsa.kṣaya.cchardi.svara.sādādayo gadāḥ |
AHS3.3.038c/ bhavanty upekṣayā yasmāt tasmāt taṁ tvarayā jayet || 38 ||

3.4. Chapter 4 :: Athaśvāsahidhmānidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 258-260]
AHS3.4.001a/ kāsa.vṛddhyā bhavec chvāsaḥ pūrvair vā doṣa.kopanaiḥ |
AHS3.4.001c/ āmātīsāra.vamathu.viṣa.pāṇḍu.jvarair api || 1 ||
AHS3.4.002a/ rajo.dhūmānilair marma.ghātād ati.himāmbunā |
AHS3.4.002c/ kṣudrakas tamakaś chinno mahān ūrdhvaś ca pañcamaḥ || 2 ||
AHS3.4.003a/ kaphoparuddha.gamanaḥ pavano viṣvag.āsthitaḥ |
AHS3.4.003c/ prāṇodakānna.vāhīni duṣṭaḥ srotāṁsi dūṣayan || 3 ||
AHS3.4.004a/ uraḥ.sthaḥ kurute śvāsam āmāśaya.samudbhavam |
AHS3.4.004c/ prāg.rūpaṁ tasya hṛt.pārśva.śūlaṁ prāṇa.viloma.tā || 4 ||
AHS3.4.005a/ ānāhaḥ śaṅkha.bhedaś ca tatrāyāsāti.bhojanaiḥ |
AHS3.4.005c/ preritaḥ prerayet kṣudraṁ svayaṁ saṁśamanaṁ marut || 5 ||
AHS3.4.006a/ pratilomaṁ sirā gacchann udīrya pavanaḥ kapham |
AHS3.4.006c/ parigṛhya śiro.grīvam uraḥ pārśve ca pīḍayan || 6 ||
[Page 242 ]
AHS3.4.007a/ kāsaṁ ghurghurakaṁ moham a.rucim pīnasaṁ tṛṣam |
AHS3.4.007c/ karoti tīvra.vegaṁ ca śvāsaṁ prāṇopatāpinam || 7 ||
AHS3.4.008a/ pratāmyet tasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṁ sukhī |
AHS3.4.008c/ kṛcchrāc chayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyam ṛcchati || 8 ||
AHS3.4.009a/ ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśam arti.mān |
AHS3.4.009c/ viśuṣkāsyo muhuḥ.śvāsī kāṅkṣaty uṣṇaṁ sa.vepathuḥ || 9 ||
AHS3.4.010a/ meghāmbu.śīta.prāg.vātaiḥ śleṣmalaiś ca vivardhate |
AHS3.4.010c/ sa yāpyas tamako sādhyo navo vā balino bhavet || 10 ||
AHS3.4.011a/ jvara.mūrchā.yutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakas tu saḥ |
AHS3.4.011c/ chinnāc chvasiti vicchinnaṁ marma.ccheda.rujārditaḥ || 11 ||
AHS3.4.012a/ sa.sveda.mūrchaḥ sānāho vasti.dāha.nirodha.vān |
AHS3.4.012c/ adho.dṛg viplutākṣaś ca muhyan raktaika.locanaḥ || 12 ||
AHS3.4.013a/ śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭa.cchāyo vi.cetanaḥ |
AHS3.4.013c/ mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan || 13 || [Note: AHS3.4.013v/ 4.13cv mahato mahatā dīno]
AHS3.4.014a/ uddhūyamānaḥ saṁrabdho mattarṣabha ivā.niśam |
AHS3.4.014c/ praṇaṣṭa.jñāna.vijñāno vibhrānta.nayanānanaḥ || 14 ||
AHS3.4.015a/ vakṣaḥ samākṣipan baddha.mūtra.varcā viśīrṇa.vāk |
AHS3.4.015c/ śuṣka.kaṇṭho muhur muhyan karṇa.śaṅkha.śiro.'ti.ruk || 15 ||
AHS3.4.016a/ dīrgham ūrdhvaṁ śvasity ūrdhvān na ca pratyāharaty adhaḥ |
AHS3.4.016c/ śleṣmāvṛta.mukha.srotāḥ kruddha.gandha.vahārditaḥ || 16 ||
[Page 243 ]
AHS3.4.017a/ ūrdhva.dṛg vīkṣate bhrāntam akṣiṇī paritaḥ kṣipan |
AHS3.4.017c/ marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddha.vāk || 17 ||
AHS3.4.018a/ ete sidhyeyur a.vyaktā vyaktāḥ prāṇa.harā dhruvam |
AHS3.4.018c/ śvāsaika.hetu.prāg.rūpa.saṅkhyā.prakṛti.saṁśrayāḥ || 18 || [Note: AHS3.4.018v/ 4.18dv .saṅkhyā.prakṛti.saṁśrayā]
AHS3.4.019a/ hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca |
AHS3.4.019c/ gambhīrā ca marut tatra tvarayā.yukti.sevitaiḥ || 19 ||
AHS3.4.020a/ rūkṣa.tīkṣṇa.kharā.sātmyair anna.pānaiḥ prapīḍitaḥ |
AHS3.4.020c/ karoti hidhmām a.rujāṁ manda.śabdāṁ kṣavānugām || 20 ||
AHS3.4.021a/ śamaṁ sātmyānna.pānena yā prayāti ca sānna.jā |
AHS3.4.021c/ āyāsāt pavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṁ hidhmāṁ pravartayet || 21 || [Note: AHS3.4.021v/ 4.21cv āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ]
AHS3.4.022a/ jatru.mūla.pravisṛtām alpa.vegāṁ mṛduṁ ca sā |
AHS3.4.022c/ vṛddhim āyāsyato yāti bhukta.mātre ca mārdavam || 22 ||
AHS3.4.023a/ cireṇa yamalair vegair āhāre yā pravartate |
AHS3.4.023c/ pariṇāmon.mukhe vṛddhiṁ pariṇāme ca gacchati || 23 ||
AHS3.4.024a/ kampayantī śiro.grīvam ādhmātasyāti.tṛṣyataḥ |
AHS3.4.024c/ pralāpa.cchardy.atīsāra.netra.vipluti.jṛmbhiṇaḥ || 24 || [Note: AHS3.4.024v/ 4.24av kampayantī śiro.grīvām]
AHS3.4.025a/ yamalā veginī hidhmā pariṇāma.vatī ca sā |
AHS3.4.025c/ stabdha.bhrū.śaṅkha.yugmasya sāsra.vipluta.cakṣuṣaḥ || 25 || [Note: AHS3.4.025v/ 4.25cv dhvasta.bhrū.śaṅkha.yugmasya 4.25dv sāśru.vipluta.cakṣuṣaḥ]
AHS3.4.026a/ stambhayantī tanuṁ vācaṁ smṛtiṁ sañjñāṁ ca muṣṇatī |
AHS3.4.026c/ rundhatī mārgam annasya kurvatī marma.ghaṭṭanam || 26 ||
[Page 244 ]
AHS3.4.027a/ pṛṣṭhato namanaṁ śoṣaṁ mahā.hidhmā pravartate |
AHS3.4.027c/ mahā.mūlā mahā.śabdā mahā.vegā mahā.balā || 27 ||
AHS3.4.028a/ pakvāśayād vā nābher vā pūrva.vad yā pravartate |
AHS3.4.028c/ tad.rūpā sā muhuḥ kuryāj jṛmbhām aṅga.prasāraṇam || 28 ||
AHS3.4.029a/ gambhīreṇānunādena gambhīrā tāsu sādhayet |
AHS3.4.029c/ ādye dve varjayed antye sarva.liṅgāṁ ca veginīm || 29 ||
AHS3.4.030a/ sarvāś ca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ |
AHS3.4.030c/ vyādhibhiḥ kṣīṇa.dehasya bhakta.ccheda.kṣatasya vā || 30 ||
AHS3.4.031a/ sarve 'pi rogā nāśāya na tv evaṁ śīghra.kāriṇaḥ |
AHS3.4.031c/ hidhmā.śvāsau yathā tau hi mṛtyu.kāle kṛtālayau || 31 ||

3.5. Chapter 5 :: Atharājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 260-265]
AHS3.5.001a/ aneka.rogānugato bahu.roga.puro.gamaḥ |
AHS3.5.001c/ rāja.yakṣmā kṣayaḥ śoṣo roga.rāḍ iti ca smṛtaḥ || 1 ||
AHS3.5.002a/ nakṣatrāṇāṁ dvi.jānāṁ ca rājño 'bhūd yad ayaṁ purā |
AHS3.5.002c/ yac ca rājā ca yakṣmā ca rāja.yakṣmā tato mataḥ || 2 ||
AHS3.5.003a/ dehauṣadha.kṣaya.kṛteḥ kṣayas tat.sambhavāc ca saḥ |
AHS3.5.003c/ rasādi.śoṣaṇāc choṣo roga.rāṭ teṣu rājanāt || 3 || [Note: AHS3.5.003v/ 5.3dv roga.rāṭ roga.rājanāt]
AHS3.5.004a/ sāhasaṁ vega.saṁrodhaḥ śukraujaḥ.sneha.saṅkṣayaḥ |
AHS3.5.004c/ anna.pāna.vidhi.tyāgaś catvāras tasya hetavaḥ || 4 ||
AHS3.5.005a/ tair udīrṇo 'nilaḥ pittaṁ kaphaṁ codīrya sarvataḥ |
AHS3.5.005c/ śarīra.sandhīn āviśya tān sirāś ca prapīḍayan || 5 ||
[Page 245 ]
AHS3.5.006a/ mukhāni srotasāṁ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā |
AHS3.5.006c/ sarpann ūrdhvam adhas tiryag yathā.svaṁ janayed gadān || 6 ||
AHS3.5.007a/ rūpaṁ bhaviṣyatas tasya pratiśyāyo bhṛśaṁ kṣavaḥ |
AHS3.5.007c/ praseko mukha.mādhuryaṁ sadanaṁ vahni.dehayoḥ || 7 ||
AHS3.5.008a/ sthāly.amatrānna.pānādau śucāv apy a.śucīkṣaṇam |
AHS3.5.008c/ makṣikā.tṛṇa.keśādi.pātaḥ prāyo 'nna.pānayoḥ || 8 ||
AHS3.5.009a/ hṛl.lāsaś chardir a.rucir aśnato 'pi bala.kṣayaḥ |
AHS3.5.009c/ pāṇyor avekṣā pādāsya.śopho 'kṣṇor ati.śukla.tā || 9 ||
AHS3.5.010a/ bāhvoḥ pramāṇa.jijñāsā kāye baibhatsya.darśanam |
AHS3.5.010c/ strī.madya.māṁsa.priya.tā ghṛṇi.tvaṁ mūrdha.guṇṭhanam || 10 ||
AHS3.5.011a/ nakha.keśāti.vṛddhiś ca svapne cābhibhavo bhavet |
AHS3.5.011c/ pataṅga.kṛkalāsāhi.kapi.śvāpada.pakṣibhiḥ || 11 || [Note: AHS3.5.011v/ 5.11dv .kapi.śvāpada.pattribhiḥ]
AHS3.5.012a/ keśāsthi.tuṣa.bhasmādi.rāśau samadhirohaṇam |
AHS3.5.012c/ śūnyānāṁ grāma.deśānāṁ darśanaṁ śuṣyato 'mbhaso || 12 ||
AHS3.5.013a/ jyotir girīṇāṁ patatāṁ jvalatāṁ ca mahī.ruhām |
AHS3.5.013c/ pīnasa.śvāsa.kāsāṁsa.mūrdha.svara.rujo '.ruciḥ || 13 ||
AHS3.5.014a/ ūrdhvaṁ viḍ.bhraṁśa.saṁśoṣāv adhaś chardiś ca koṣṭha.ge |
AHS3.5.014c/ tiryak.sthe pārśva.rug.doṣe sandhi.ge bhavati jvaraḥ || 14 || [Note: AHS3.5.014v/ 5.14av ūrdhvaṁ viṭ.sraṁsa.saṁśoṣāv 5.14bv adhaś chardis tu koṣṭha.ge]
AHS3.5.015a/ rūpāṇy ekā.daśaitāni jāyante rāja.yakṣmiṇaḥ |
AHS3.5.015c/ teṣām upadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṁsam uro.rujam || 15 ||
[Page 246 ]
AHS3.5.016a/ jṛmbhāṅga.marda.niṣṭhīva.vahni.sādāsya.pūti.tāḥ |
AHS3.5.016c/ tatra vātāc chiraḥ.pārśva.śūlam aṁsāṅga.mardanam || 16 ||
AHS3.5.017a/ kaṇṭhoddhvaṁsaḥ svara.bhraṁśaḥ pittāt pādāṁsa.pāṇiṣu |
AHS3.5.017c/ dāho 'tīsāro 'sṛk.chardir mukha.gandho jvaro madaḥ || 17 ||
AHS3.5.018a/ kaphād a.rocakaś chardiḥ kāso mūrdhāṅga.gauravam |
AHS3.5.018c/ prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svara.sādo 'lpa.vahni.tā || 18 || [Note: AHS3.5.018v/ 5.18dv svara.bhedo 'lpa.vahni.tā]
AHS3.5.019a/ doṣair mandānala.tvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ |
AHS3.5.019c/ sroto.mukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasv alpakeṣu ca || 19 ||
AHS3.5.020a/ vidahyamānaḥ sva.sthāne rasas tāṁs tān upadravān |
AHS3.5.020c/ kuryād a.gacchan māṁsādīn asṛk cordhvaṁ pradhāvati || 20 ||
AHS3.5.021a/ pacyate koṣṭha evānnam anna.paktraiva cāsya yat |
AHS3.5.021c/ prāyo 'smān mala.tāṁ yātaṁ naivālaṁ dhātu.puṣṭaye || 21 ||
AHS3.5.022a/ raso 'py asya na raktāya māṁsāya kuta eva tu |
AHS3.5.022c/ upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṁ vartate kṣayī || 22 || [Note: AHS3.5.022v/ 5.22cv upaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā]
AHS3.5.023a/ liṅgeṣv alpeṣv api kṣīṇaṁ vyādhy.auṣadha.balā.kṣamam |
AHS3.5.023c/ varjayet sādhayed eva sarveṣv api tato 'nya.thā || 23 || [Note: AHS3.5.023v/ 5.23cv varjayet sādhayed evaṁ]
AHS3.5.023+1a/ kṣīṇa.māṁsa.balaṁ jahyāt pūrva.liṅgair upadrutam |
AHS3.5.023+1c/ pratyākhyāya naraṁ cāśu dravya.vantam upācaret || 23+1 ||
AHS3.5.024a/ doṣair vyastaiḥ samastaiś ca kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasā |
AHS3.5.024c/ svara.bhedo bhavet tatra kṣāmo rūkṣaś calaḥ svaraḥ || 24 || [Note: AHS3.5.024v/ 5.24bv kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasaḥ]
[Page 247 ]
AHS3.5.025a/ śūka.pūrṇābha.kaṇṭha.tvaṁ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt |
AHS3.5.025c/ pittāt tālu.gale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam || 25 ||
AHS3.5.026a/ limpann iva kaphāt kaṇṭhaṁ mandaḥ khurakhurāyate |
AHS3.5.026c/ svaro vibaddhaḥ sarvais tu sarva.liṅgaḥ kṣayāt kaṣet || 26 ||
AHS3.5.027a/ dhūmāyatīva cāty.arthaṁ medasā śleṣma.lakṣaṇaḥ |
AHS3.5.027c/ kṛcchra.lakṣyākṣaraś cātra sarvair antyaṁ ca varjayet || 27 ||
AHS3.5.028a/ a.rocako bhaved doṣair jihvā.hṛdaya.saṁśrayaiḥ |
AHS3.5.028c/ sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ || 28 || [Note: AHS3.5.028v/ 5.28bv jihvā.hṛdaya.saṁśritaiḥ]
AHS3.5.029a/ kaṣāya.tikta.madhuraṁ vātādiṣu mukhaṁ kramāt |
AHS3.5.029c/ sarvotthe vi.rasaṁ śoka.krodhādiṣu yathā.malam || 29 ||
AHS3.5.030a/ chardir doṣaiḥ pṛthak sarvair dviṣṭair arthaiś ca pañcamī |
AHS3.5.030c/ udāno vikṛto doṣān sarvāsv apy ūrdhvam asyati || 30 ||
AHS3.5.031a/ tāsūtkleśāsya.lāvaṇya.prasekā.rucayo 'gra.gāḥ |
AHS3.5.031c/ nābhi.pṛṣṭhaṁ rujan vāyuḥ pārśve cāhāram utkṣipet || 31 ||
AHS3.5.032a/ tato vicchinnam alpālpaṁ kaṣāyaṁ phenilaṁ vamet |
AHS3.5.032c/ śabdodgāra.yutaṁ kṛṣṇam acchaṁ kṛcchreṇa vega.vat || 32 ||
AHS3.5.033a/ kāsāsya.śoṣa.hṛn.mūrdha.svara.pīḍā.klamānvitaḥ |
AHS3.5.033c/ pittāt kṣārodaka.nibhaṁ dhūmraṁ harita.pītakam || 33 ||
AHS3.5.034a/ sāsṛg amlaṁ kaṭūṣṇaṁ ca tṛṇ.mūrchā.tāpa.dāha.vat |
AHS3.5.034c/ kaphāt snigdhaṁ ghanaṁ śītaṁ śleṣma.tantu.gavākṣitam || 34 || [Note: AHS3.5.034v/ 5.34bv tṛṇ.mūrchā.tāpa.dāha.vān]
[Page 248 ]
AHS3.5.035a/ madhuraṁ lavaṇaṁ bhūri prasaktaṁ roma.harṣaṇam |
AHS3.5.035c/ mukha.śvayathu.mādhurya.tandrā.hṛl.lāsa.kāsa.vān || 35 ||
AHS3.5.036a/ sarva.liṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṁ tyajet |
AHS3.5.036c/ pūty.a.medhyā.śuci.dviṣṭa.darśana.śravaṇādibhiḥ || 36 ||
AHS3.5.037a/ tapte citte hṛdi kliṣṭe chardir dviṣṭārtha.yoga.jā |
AHS3.5.037c/ vātādīn eva vimṛśet kṛmi.tṛṇāma.daurhṛde || 37 ||
AHS3.5.038a/ śūla.vepathu.hṛl.lāsair viśeṣāt kṛmi.jāṁ vadet |
AHS3.5.038c/ kṛmi.hṛd.roga.liṅgaiś ca smṛtāḥ pañca tu hṛd.gadāḥ || 38 ||
AHS3.5.039a/ teṣāṁ gulma.nidānoktaiḥ samutthānaiś ca sambhavaḥ |
AHS3.5.039c/ vātena śūlyate 'ty.arthaṁ tudyate sphuṭatīva ca || 39 || [Note: AHS3.5.039v/ 5.39bv samutthānaiḥ samudbhavaḥ]
AHS3.5.040a/ bhidyate śuṣyati stabdhaṁ hṛdayaṁ śūnya.tā dravaḥ |
AHS3.5.040c/ a.kasmād dīna.tā śoko bhayaṁ śabdā.sahiṣṇu.tā || 40 || [Note: AHS3.5.040v/ 5.40bv hṛdayaṁ śūnya.tā.dravam]
AHS3.5.041a/ vepathur veṣṭanaṁ mohaḥ śvāsa.rodho 'lpa.nidra.tā |
AHS3.5.041c/ pittāt tṛṣṇā bhramo mūrchā dāhaḥ svedo 'mlakaḥ klamaḥ || 41 ||
AHS3.5.042a/ chardanaṁ cāmla.pittasya dhūmakaḥ pīta.tā jvaraḥ |
AHS3.5.042c/ śleṣmaṇā hṛdayaṁ stabdhaṁ bhārikaṁ sāśma.garbha.vat || 42 || [Note: AHS3.5.042v/ 5.42bv tamakaḥ pīta.tā jvaraḥ]
AHS3.5.043a/ kāsāgni.sāda.niṣṭhīva.nidrālasyā.ruci.jvarāḥ |
AHS3.5.043c/ sarva.liṅgas tribhir doṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāva.netra.tā || 43 || [Note: AHS3.5.043v/ 5.43cv sarva.liṅgaṁ tribhir doṣaiḥ]
AHS3.5.044a/ tamaḥ.praveśo hṛl.lāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kapha.srutiḥ |
AHS3.5.044c/ hṛdayaṁ pratataṁ cātra krakaceneva dāryate || 44 ||
[Page 249 ]
AHS3.5.045a/ cikitsed āmayaṁ ghoraṁ taṁ śīghraṁ śīghra.kāriṇam |
AHS3.5.045c/ vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātād rasa.kṣayāt || 45 ||
AHS3.5.046a/ ṣaṣṭhī syād upasargāc ca vāta.pitte tu kāraṇam |
AHS3.5.046c/ sarvāsu tat.prakopo hi saumya.dhātu.praśoṣaṇāt || 46 ||
AHS3.5.047a/ sarva.deha.bhramotkampa.tāpa.tṛḍ.dāha.moha.kṛt |
AHS3.5.047c/ jihvā.mūla.gala.kloma.tālu.toya.vahāḥ sirāḥ || 47 ||
AHS3.5.048a/ saṁśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṁ sāmānya.lakṣaṇam |
AHS3.5.048c/ mukha.śoṣo jalā.tṛptir anna.dveṣaḥ svara.kṣayaḥ || 48 ||
AHS3.5.049a/ kaṇṭhauṣṭha.jihvā.kārkaśyaṁ jihvā.niṣkramaṇaṁ klamaḥ |
AHS3.5.049c/ pralāpaś citta.vibhraṁśas tṛḍ.grahoktās tathāmayāḥ || 49 ||
AHS3.5.050a/ mārutāt kṣāma.tā dainyaṁ śaṅkha.todaḥ śiro.bhramaḥ |
AHS3.5.050c/ gandhā.jñānāsya.vairasya.śruti.nidrā.bala.kṣayāḥ || 50 || [Note: AHS3.5.050v/ 5.50cv gandhā.jñānāsya.vairasyaṁ 5.50dv .śruti.nidrā.bala.kṣayaḥ 5.50dv śruti.nidrā.bala.kṣayaḥ]
AHS3.5.051a/ śītāmbu.pānād vṛddhiś ca pittān mūrchāsya.tikta.tā |
AHS3.5.051c/ raktekṣaṇa.tvaṁ pratataṁ śoṣo dāho 'ti.dhūmakaḥ || 51 ||
AHS3.5.052a/ kapho ruṇaddhi kupitas toya.vāhiṣu mārutam |
AHS3.5.052c/ srotaḥsu sa kaphas tena paṅka.vac choṣyate tataḥ || 52 ||
AHS3.5.053a/ śūkair ivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhura.vaktra.tā |
AHS3.5.053c/ ādhmānaṁ śiraso jāḍyaṁ staimitya.cchardy.a.rocakāḥ || 53 ||
AHS3.5.054a/ ālasyam a.vipākaś ca sarvaiḥ syāt sarva.lakṣaṇā |
AHS3.5.054c/ āmodbhavā ca bhaktasya saṁrodhād vāta.pitta.jā || 54 ||
[Page 250 ]
AHS3.5.055a/ uṣṇa.klāntasya sahasā śītāmbho bhajatas tṛṣam |
AHS3.5.055c/ ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṁ yāṁ kuryāt pitta.jaiva sā || 55 ||
AHS3.5.056a/ yā ca pānāti.pānotthā tīkṣṇāgneḥ sneha.jā ca yā |
AHS3.5.056c/ snigdha.gurv.amla.lavaṇa.bhojanena kaphodbhavā || 56 || [Note: AHS3.5.056v/ 5.56bv tīkṣṇāgni.sneha.jā ca yā]
AHS3.5.057a/ tṛṣṇā rasa.kṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā |
AHS3.5.057c/ śoṣa.meha.jvarādy.anya.dīrgha.rogopasargataḥ || 57 || [Note: AHS3.5.057v/ 5.57cv śoṣa.moha.jvarādy.anya.]
AHS3.5.057ū̆ab/ yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā || 57ū̆ab ||

3.6. Chapter 6 :: Athamadātyayanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 265-269]
AHS3.6.001a/ tīkṣṇoṣṇa.rūkṣa.sūkṣmāmlaṁ vyavāyy āśu.karaṁ laghu |
AHS3.6.001c/ vikāṣi viśadaṁ madyam ojaso 'smād viparyayaḥ || 1 || [Note: AHS3.6.001v/ 6.1av tīkṣṇoṣṇa.rūkṣa.sūkṣmāmla. 6.1bv .vyavāyy āśu.karaṁ laghu 6.1cv vikāśi viśadaṁ madyam]
AHS3.6.002a/ tīkṣṇādayo viṣe 'py uktāś cittopaplāvino guṇāḥ |
AHS3.6.002c/ jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣa.vṛttitaḥ || 2 ||
AHS3.6.003a/ tīkṣṇādibhir guṇair madyaṁ mandādīn ojaso guṇān |
AHS3.6.003c/ daśabhir daśa saṅkṣobhya ceto nayati vi.kriyām || 3 ||
AHS3.6.004a/ ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ |
AHS3.6.004c/ dur.vikalpa.hato mūḍhaḥ sukham ity adhimucyate || 4 || [Note: AHS3.6.004v/ 6.4av ādye made dvitīye ca 6.4av ādye made dvitīye sa 6.4dv sukham ity abhimucyate 6.4dv sukham ity abhimanyate 6.4dv sukham ity avamanyate]
AHS3.6.005a/ madhyamottamayoḥ sandhiṁ prāpya rājasa.tāmasaḥ |
AHS3.6.005c/ nir.aṅkuśa iva vyālo na kiñ.cin nācarej jaḍaḥ || 5 || [Note: AHS3.6.005v/ 6.5dv na kiṁ kiṁ vācarej jaḍaḥ]
AHS3.6.006a/ iyaṁ bhūmir a.vadyānāṁ dauḥśīlyasyedam āspadam |
AHS3.6.006c/ eko 'yaṁ bahu.mārgāya dur.gater deśikaḥ param || 6 || [Note: AHS3.6.006v/ 6.6av iyaṁ bhūmir a.vidyānāṁ]
[Page 251 ]
AHS3.6.007a/ niś.ceṣṭaḥ śava.vac chete tṛtīye tu made sthitaḥ |
AHS3.6.007c/ maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpa.tarāṁ daśām || 7 ||
AHS3.6.008a/ dharmā.dharmaṁ sukhaṁ duḥkham arthān.arthaṁ hitā.hitam |
AHS3.6.008c/ yad āsakto na jānāti kathaṁ tac chīlayed budhaḥ || 8 ||
AHS3.6.009a/ madye moho bhayaṁ śokaḥ krodho mṛtyuś ca saṁśritāḥ |
AHS3.6.009c/ sonmāda.mada.mūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ || 9 ||
AHS3.6.010a/ yatraikaḥ smṛti.vibhraṁśas tatra sarvam a.sādhu yat |
AHS3.6.010c/ a.yukti.yuktam annaṁ hi vyādhaye maraṇāya vā || 10 ||
AHS3.6.011a/ madyaṁ tri.varga.dhī.dhairya.lajjāder api nāśanam |
AHS3.6.011c/ nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ || 11 ||
AHS3.6.012a/ snigdhāḥ sat.tva.vayo.yuktā madya.nityās tad.anvayāḥ |
AHS3.6.012c/ medaḥ.kaphādhikā manda.vāta.pittā dṛḍhāgnayaḥ || 12 ||
AHS3.6.013a/ viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāś ca ye |
AHS3.6.013c/ madyena cāmla.rūkṣeṇa sā.jīrṇe bahunāti ca || 13 || [Note: AHS3.6.013v/ 6.13dv sā.jīrṇe bahunāpi ca]
AHS3.6.014a/ vātāt pittāt kaphāt sarvaiś catvāraḥ syur madātyayāḥ |
AHS3.6.014c/ sarve 'pi sarvair jāyante vyapadeśas tu bhūyasā || 14 ||
AHS3.6.015a/ sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ teṣāṁ pramoho hṛdaya.vyathā |
AHS3.6.015c/ viḍ.bhedaḥ pratataṁ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro '.ruciḥ || 15 || [Note: AHS3.6.015v/ 6.15bv pramoho hṛdaye vyathā]
AHS3.6.016a/ śiraḥ.pārśvāsthi.ruk.kampo marma.bhedas trika.grahaḥ |
AHS3.6.016c/ uro.vibandhas timiraṁ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ || 16 || [Note: AHS3.6.016v/ 6.16av śiraḥ.pārśvāsthi.ruk.stambho]
[Page 252 ]
AHS3.6.017a/ svedo 'ti.mātraṁ viṣṭambhaḥ śvayathuś citta.vibhramaḥ |
AHS3.6.017c/ pralāpaś chardir utkleśo bhramo duḥ.svapna.darśanam || 17 ||
AHS3.6.018a/ viśeṣāj jāgara.śvāsa.kampa.mūrdha.rujo 'nilāt |
AHS3.6.018c/ svapne bhramaty utpatati pretaiś ca saha bhāṣate || 18 ||
AHS3.6.019a/ pittād dāha.jvara.sveda.mohātīsāra.tṛḍ.bhramāḥ |
AHS3.6.019c/ deho harita.hāridro rakta.netra.kapola.tā || 19 ||
AHS3.6.020a/ śleṣmaṇā chardi.hṛl.lāsa.nidrodardāṅga.gauravam |
AHS3.6.020c/ sarva.je sarva.liṅga.tvaṁ muktvā madyaṁ pibet tu yaḥ || 20 || [Note: AHS3.6.020v/ 6.20av śleṣmaṇaś chardi.hṛl.lāsa.]
AHS3.6.021a/ sahasān.ucitaṁ vānyat tasya dhvaṁsaka.vikṣayau |
AHS3.6.021c/ bhavetāṁ mārutāt kaṣṭau dur.balasya viśeṣataḥ || 21 || [Note: AHS3.6.021v/ 6.21av sahasān.ucitaṁ cānyat 6.21bv tasya dhvaṁsaka.viṭ.kṣayau]
AHS3.6.022a/ dhvaṁsake śleṣma.niṣṭhīvaḥ kaṇṭha.śoṣo 'ti.nidra.tā |
AHS3.6.022c/ śabdā.saha.tvaṁ tandrā ca vikṣaye 'ṅga.śiro.'ti.ruk || 22 || [Note: AHS3.6.022v/ 6.22dv viṭ.kṣaye 'ṅga.śiro.'ti.ruk]
AHS3.6.023a/ hṛt.kaṇṭha.rogaḥ sammohaḥ kāsas tṛṣṇā vamir jvaraḥ |
AHS3.6.023c/ nivṛtto yas tu madyebhyo jitātmā buddhi.pūrva.kṛt || 23 || [Note: AHS3.6.023v/ 6.23av hṛt.kaṇṭha.rodhaḥ sammohaḥ]
AHS3.6.024a/ vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīra.mānasaiḥ |
AHS3.6.024c/ rajo.mohā.hitāhāra.parasya syus trayo gadāḥ || 24 ||
AHS3.6.025a/ rasāsṛk.cetanā.vāhi.sroto.rodha.samudbhavāḥ |
AHS3.6.025c/ mada.mūrchāya.sannyāsā yathottara.balottarāḥ || 25 ||
AHS3.6.026a/ mado 'tra doṣaiḥ sarvaiś ca rakta.madya.viṣair api |
AHS3.6.026c/ saktān.alpa.drutābhāṣaś calaḥ skhalita.ceṣṭitaḥ || 26 ||
[Page 253 ]
AHS3.6.027a/ rūkṣa.śyāvāruṇa.tanur made vātodbhave bhavet |
AHS3.6.027c/ pittena krodhano rakta.pītābhaḥ kalaha.priyaḥ || 27 || [Note: AHS3.6.027v/ 6.27bv made vāta.kṛte bhavet]
AHS3.6.028a/ sv.alpa.sambaddha.vāk pāṇḍuḥ kaphād dhyāna.paro 'lasaḥ |
AHS3.6.028c/ sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅga.dṛṣṭi.tā || 28 || [Note: AHS3.6.028v/ 6.28av sv.alpā.sambaddha.vāk pāṇḍuḥ]
AHS3.6.029a/ pitta.liṅgaṁ ca madyena vikṛteha.svarāṅga.tā |
AHS3.6.029c/ viṣe kampo 'ti.nidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikas tu saḥ || 29 || [Note: AHS3.6.029v/ 6.29cv viṣāt kampo 'ti.nidrā ca 6.29dv sarvebhyo 'bhyadhikaś ca saḥ]
AHS3.6.030a/ lakṣayel lakṣaṇotkarṣād vātādīn śoṇitādiṣu |
AHS3.6.030c/ aruṇaṁ kṛṣṇa.nīlaṁ vā khaṁ paśyan praviśet tamaḥ || 30 ||
AHS3.6.031a/ śīghraṁ ca pratibudhyeta hṛt.pīḍā vepathur bhramaḥ |
AHS3.6.031c/ kārśyaṁ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake || 31 || [Note: AHS3.6.031v/ 6.31cv kārśyaṁ śyāvāruṇa.cchāye]
AHS3.6.032a/ pittena raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyan viśet tamaḥ |
AHS3.6.032c/ vibudhyeta ca sa.svedo dāha.tṛṭ.tāpa.pīḍitaḥ || 32 ||
AHS3.6.033a/ bhinna.viṇ nīla.pītābho rakta.pītākulekṣaṇaḥ |
AHS3.6.033c/ kaphena megha.saṅkāśaṁ paśyann ākāśam āviśet || 33 ||
AHS3.6.034a/ tamaś cirāc ca budhyeta sa.hṛl.lāsaḥ praseka.vān |
AHS3.6.034c/ gurubhiḥ stimitair aṅgair ārdra.carmāvanaddha.vat || 34 ||
AHS3.6.035a/ sarvākṛtis tribhir doṣair apasmāra ivāparaḥ |
AHS3.6.035c/ pātayaty āśu niś.ceṣṭaṁ vinā bībhatsa.ceṣṭitaiḥ || 35 || [Note: AHS3.6.035v/ 6.35dv vinā baibhatsya.ceṣṭitaiḥ]
AHS3.6.036a/ doṣeṣu mada.mūrchāyāḥ kṛta.vegeṣu dehinām |
AHS3.6.036c/ svayam evopaśāmyanti sannyāso nauṣadhair vinā || 36 ||
[Page 254 ]
AHS3.6.037a/ vāg.deha.manasāṁ ceṣṭām ākṣipyāti.balā malāḥ |
AHS3.6.037c/ sannyāsaṁ sannipatitāḥ prāṇāyatana.saṁśrayāḥ || 37 ||
AHS3.6.038a/ kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhī.bhūto mṛtopamaḥ |
AHS3.6.038c/ mriyeta śīghraṁ śīghraṁ cec cikitsā na prayujyate || 38 || [Note: AHS3.6.038v/ 6.38bv kāṣṭha.bhūto mṛtopamaḥ]
AHS3.6.039a/ a.gādhe grāha.bahule salilaugha ivāṭate |
AHS3.6.039c/ sannyāse vinimajjantaṁ naram āśu nivartayet || 39 || [Note: AHS3.6.039v/ 6.39cv abhinyāse ca majjantaṁ]
AHS3.6.040a/ mada.māna.roṣa.toṣa.prabhṛtibhir aribhir nijaiḥ pariṣvaṅgaḥ |
AHS3.6.040c/ yuktā.yuktaṁ ca samaṁ yukti.viyuktena madyena || 40 ||
AHS3.6.041a/ bala.kāla.deśa.sātmya.prakṛti.sahāyāmaya.vayāṁsi |
AHS3.6.041c/ pravibhajya tad.anurūpaṁ yadi pibati tataḥ pibaty amṛtam || 41 ||

3.7. Chapter 7 :: Athārśo nidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 269-272]
AHS3.7.001a/ ari.vat prāṇino māṁsa.kīlakā viśasanti yat |
AHS3.7.001c/ arśāṁsi tasmād ucyante guda.mārga.nirodhataḥ || 1 ||
AHS3.7.002a/ doṣās tvaṅ.māṁsa.medāṁsi sandūṣya vividhākṛtīn |
AHS3.7.002c/ māṁsāṅkurān apānādau kurvanty arśāṁsi tān jaguḥ || 2 ||
AHS3.7.003a/ saha.janmottarotthāna.bhedād dve.dhā samāsataḥ |
AHS3.7.003c/ śuṣka.srāvi.vibhedāc ca gudaḥ sthūlāntra.saṁśrayaḥ || 3 ||
AHS3.7.004a/ ardha.pañcāṅgulas tasmiṁs tisro 'dhy.ardhāṅgulāḥ sthitāḥ |
AHS3.7.004c/ balyaḥ pravāhiṇī tāsām antar madhye visarjanī || 4 ||
AHS3.7.005a/ bāhyā saṁvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahir aṅgule |
AHS3.7.005c/ yavādhy.ardhaḥ pramāṇena romāṇy atra tataḥ param || 5 || [Note: AHS3.7.005v/ 7.5av bāhyā saṁvaraṇī tasyāṁ 7.5cv yavādhy.ardha.pramāṇena]
[Page 255 ]
AHS3.7.006a/ tatra hetuḥ sahotthānāṁ valī.bījopatapta.tā |
AHS3.7.006c/ arśasāṁ bīja.taptis tu mātā.pitr.apacārataḥ || 6 || [Note: AHS3.7.006v/ 7.6bv valī.bījopatapti.tā]
AHS3.7.007a/ daivāc ca tābhyāṁ kopo hi sannipātasya tāny ataḥ |
AHS3.7.007c/ a.sādhyāny evam ākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ || 7 ||
AHS3.7.008a/ saha.jāni viśeṣeṇa rūkṣa.dur.darśanāni ca |
AHS3.7.008c/ antar.mukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca || 8 ||
AHS3.7.009a/ ṣo.ḍhānyāni pṛthag doṣa.saṁsarga.nicayāsrataḥ |
AHS3.7.009c/ śuṣkāṇi vāta.śleṣmabhyām ārdrāṇi tv asra.pittataḥ || 9 ||
AHS3.7.010a/ doṣa.prakopa.hetus tu prāg uktas tena sādite |
AHS3.7.010c/ agnau male 'ti.nicite punaś cāti.vyavāyataḥ || 10 ||
AHS3.7.011a/ yāna.saṅkṣobha.viṣama.kaṭhinotkaṭakāsanāt |
AHS3.7.011c/ vasti.netrāśma.loṣṭorvī.tala.cailādi.ghaṭṭanāt || 11 ||
AHS3.7.012a/ bhṛśaṁ śītāmbu.saṁsparśāt pratatāti.pravāhaṇāt |
AHS3.7.012c/ vāta.mūtra.śakṛd.vega.dhāraṇāt tad.udīraṇāt || 12 ||
AHS3.7.013a/ jvara.gulmātisārāma.grahaṇī.śopha.pāṇḍubhiḥ |
AHS3.7.013c/ karśanād viṣamābhyaś ca ceṣṭābhyo yoṣitāṁ punaḥ || 13 ||
AHS3.7.014a/ āma.garbha.prapatanād garbha.vṛddhi.prapīḍanāt |
AHS3.7.014c/ īdṛśaiś cāparair vāyur apānaḥ kupito malam || 14 ||
AHS3.7.015a/ pāyor valīṣu taṁ dhatte tāsv abhiṣyaṇṇa.mūrtiṣu |
AHS3.7.015c/ jāyante 'rśāṁsi tat.pūrva.lakṣaṇaṁ manda.vahni.tā || 15 || [Note: AHS3.7.015v/ 7.15av pāyu.valīṣu taṁ dhatte 7.15av pāyor valīṣu sandhatte]
[Page 256 ]
AHS3.7.016a/ viṣṭambhaḥ sakthi.sadanaṁ piṇḍikodveṣṭanaṁ bhramaḥ |
AHS3.7.016c/ sādo 'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛd.bhedo 'tha.vā grahaḥ || 16 ||
AHS3.7.017a/ mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābher adhaś caran |
AHS3.7.017c/ sa.ruk sa.parikartaś ca kṛcchrān nirgacchati svanam || 17 ||
AHS3.7.018a/ antra.kūjanam āṭopaḥ kṣāma.todgāra.bhūri.tā |
AHS3.7.018c/ prabhūtaṁ mūtram alpā viḍ a.śraddhā dhūmako 'mlakaḥ || 18 || [Note: AHS3.7.018v/ 7.18cv prabhūta.mūtra.tālpā viḍ]
AHS3.7.019a/ śiraḥ.pṛṣṭhorasāṁ śūlam ālasyaṁ bhinna.varṇa.tā |
AHS3.7.019c/ tandrendriyāṇāṁ daurbalyaṁ krodho duḥkhopacāra.tā || 19 ||
AHS3.7.020a/ āśaṅkā grahaṇī.doṣa.pāṇḍu.gulmodareṣu ca |
AHS3.7.020c/ etāny eva vivardhante jāteṣu hata.nāmasu || 20 || [Note: AHS3.7.020v/ 7.20cv etāny eva ca vardhante]
AHS3.7.021a/ nivartamāno 'pāno hi tair adho.mārga.rodhataḥ |
AHS3.7.021c/ kṣobhayann anilān anyān sarvendriya.śarīra.gān || 21 ||
AHS3.7.022a/ tathā mūtra.śakṛt.pitta.kaphān dhātūṁś ca sāśayān |
AHS3.7.022c/ mṛdnāty agniṁ tataḥ sarvo bhavati prāya.śo 'rśasaḥ || 22 ||
AHS3.7.023a/ kṛśo bhṛśaṁ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'ti.niṣ.prabhaḥ |
AHS3.7.023c/ a.sāro vigata.cchāyo jantu.juṣṭa iva drumaḥ || 23 ||
AHS3.7.024a/ kṛtsnair upadravair grasto yathoktair marma.pīḍanaiḥ |
AHS3.7.024c/ tathā kāsa.pipāsāsya.vairasya.śvāsa.pīnasaiḥ || 24 ||
AHS3.7.025a/ klamāṅga.bhaṅga.vamathu.kṣavathu.śvayathu.jvaraiḥ |
AHS3.7.025c/ klaibya.bādhirya.taimirya.śarkarāśmari.pīḍitaḥ || 25 ||
[Page 257 ]
AHS3.7.026a/ kṣāma.bhinna.svaro dhyāyan muhuḥ ṣṭhīvan a.rocakī |
AHS3.7.026c/ sarva.parvāsthi.hṛn.nābhi.pāyu.vaṅkṣaṇa.śūla.vān || 26 ||
AHS3.7.027a/ gudena sravatā picchāṁ pulākodaka.sannibhām |
AHS3.7.027c/ vibaddha.muktaṁ śuṣkārdraṁ pakvāmaṁ cāntarāntarā || 27 ||
AHS3.7.028a/ pāṇḍu pītaṁ harid raktaṁ picchilaṁ copaveśyate |
AHS3.7.028c/ gudāṅkurā bahv.anilāḥ śuṣkāś cimicimānvitāḥ || 28 ||
AHS3.7.029a/ mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ |
AHS3.7.029c/ mitho vi.sadṛśā vakrās tīkṣṇā visphuṭitānanāḥ || 29 ||
AHS3.7.030a/ bimbī.karkandhu.kharjūra.kārpāsī.phala.sannibhāḥ |
AHS3.7.030c/ ke.cit kadamba.puṣpābhāḥ ke.cit siddhārthakopamāḥ || 30 ||
AHS3.7.031a/ śiraḥ.pārśvāṁsa.kaṭy.ūru.vaṅkṣaṇābhyadhika.vyathāḥ |
AHS3.7.031c/ kṣavathūdgāra.viṣṭambha.hṛd.grahā.rocaka.pradāḥ || 31 || [Note: AHS3.7.031v/ 7.31dv .hṛd.ravā.rocaka.pradāḥ]
AHS3.7.032a/ kāsa.śvāsāgni.vaiṣamya.karṇa.nāda.bhramāvahāḥ |
AHS3.7.032c/ tair ārto grathitaṁ stokaṁ sa.śabdaṁ sa.pravāhikam || 32 ||
AHS3.7.033a/ ruk.phena.picchānugataṁ vibaddham upaveśyate |
AHS3.7.033c/ kṛṣṇa.tvaṅ.nakha.viṇ.mūtra.netra.vaktraś ca jāyate || 33 ||
AHS3.7.034a/ gulma.plīhodarāṣṭhīlā.sambhavas tata eva ca |
AHS3.7.034c/ pittottarā nīla.mukhā rakta.pītāsita.prabhāḥ || 34 ||
AHS3.7.035a/ tanv.asra.srāviṇo visrās tanavo mṛdavaḥ ślathāḥ |
AHS3.7.035c/ śuka.jihvā.yakṛt.khaṇḍa.jalauko.vaktra.sannibhāḥ || 35 ||
[Page 258 ]
AHS3.7.036a/ dāha.pāka.jvara.sveda.tṛṇ.mūrchā.ruci.moha.dāḥ |
AHS3.7.036c/ soṣmāṇo drava.nīloṣṇa.pīta.raktāma.varcasaḥ || 36 ||
AHS3.7.037a/ yava.madhyā harit.pīta.hāridra.tvaṅ.nakhādayaḥ |
AHS3.7.037c/ śleṣmolbaṇā mahā.mūlā ghanā manda.rujaḥ sitāḥ || 37 || [Note: AHS3.7.037v/ 7.37av yava.madhyā harit.pītā 7.37bv hāridra.tvaṅ.nakhādayaḥ]
AHS3.7.038a/ ucchūnopācitāḥ snigdhāḥ stabdha.vṛtta.guru.sthirāḥ |
AHS3.7.038c/ picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍv.āḍhyāḥ sparśana.priyāḥ || 38 ||
AHS3.7.039a/ karīra.panasāsthy.ābhās tathā go.stana.sannibhāḥ |
AHS3.7.039c/ vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyu.vasti.nābhi.vikartinaḥ || 39 ||
AHS3.7.040a/ sa.kāsa.śvāsa.hṛl.lāsa.prasekā.ruci.pīnasāḥ |
AHS3.7.040c/ meha.kṛcchra.śiro.jāḍya.śiśira.jvara.kāriṇaḥ || 40 ||
AHS3.7.041a/ klaibyāgni.mārdava.cchardir.āma.prāya.vikāra.dāḥ |
AHS3.7.041c/ vasābha.sa.kapha.prājya.purīṣāḥ sa.pravāhikāḥ || 41 || [Note: AHS3.7.041v/ 7.41cv vasābhāḥ sa.kapha.prājya.]
AHS3.7.042a/ na sravanti na bhidyante pāṇḍu.snigdha.tvag.ādayaḥ |
AHS3.7.042c/ saṁsṛṣṭa.liṅgāḥ saṁsargān nicayāt sarva.lakṣaṇāḥ || 42 ||
AHS3.7.043a/ raktolbaṇā gude.kīlāḥ pittākṛti.samanvitāḥ |
AHS3.7.043c/ vaṭa.praroha.sadṛśā guñjā.vidruma.sannibhāḥ || 43 ||
AHS3.7.044a/ te 'ty.arthaṁ duṣṭam uṣṇaṁ ca gāḍha.viṭ.pratipīḍitāḥ |
AHS3.7.044c/ sravanti sahasā raktaṁ tasya cāti.pravṛttitaḥ || 44 ||
AHS3.7.045a/ bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇita.kṣaya.sambhavaiḥ |
AHS3.7.045c/ hīna.varṇa.balotsāho hataujaḥ kaluṣendriyaḥ || 45 ||
[Page 259 ]
AHS3.7.046a/ mudga.kodrava.jūrṇāhva.karīra.caṇakādibhiḥ |
AHS3.7.046c/ rūkṣaiḥ saṅgrāhibhir vāyuḥ sve sthāne kupito balī || 46 || [Note: AHS3.7.046v/ 7.46dv sva.sthāne kupito balī]
AHS3.7.047a/ adho.vahāni srotāṁsi saṁrudhyādhaḥ praśoṣayan |
AHS3.7.047c/ purīṣaṁ vāta.viṇ.mūtra.saṅgaṁ kurvīta dāruṇam || 47 ||
AHS3.7.048a/ tena tīvrā rujā koṣṭha.pṛṣṭha.hṛt.pārśva.gā bhavet |
AHS3.7.048c/ ādhmānam udarāveṣṭo hṛl.lāso parikartanam || 48 ||
AHS3.7.049a/ vastau ca su.tarāṁ śūlaṁ gaṇḍa.śvayathu.sambhavaḥ |
AHS3.7.049c/ pavanasyordhva.gāmi.tvaṁ tataś chardy.a.ruci.jvarāḥ || 49 ||
AHS3.7.050a/ hṛd.roga.grahaṇī.doṣa.mūtra.saṅga.pravāhikāḥ |
AHS3.7.050c/ bādhirya.timira.śvāsa.śiro.ruk.kāsa.pīnasāḥ || 50 ||
AHS3.7.051a/ mano.vikāras tṛṣṇāsra.pitta.gulmodarādayaḥ |
AHS3.7.051c/ te te ca vāta.jā rogā jāyante bhṛśa.dāruṇāḥ || 51 ||
AHS3.7.052a/ dur.nāmnām ity udāvartaḥ paramo 'yam upadravaḥ |
AHS3.7.052c/ vātābhibhūta.koṣṭhānāṁ tair vināpi sa jāyate || 52 ||
AHS3.7.053a/ saha.jāni tri.doṣāṇi yāni cābhyantare valau |
AHS3.7.053c/ sthitāni tāny a.sādhyāni yāpyante 'gni.balādibhiḥ || 53 ||
AHS3.7.054a/ dvandva.jāni dvitīyāyāṁ valau yāny āśritāni ca |
AHS3.7.054c/ kṛcchra.sādhyāni tāny āhuḥ pari.saṁvatsarāṇi ca || 54 ||
AHS3.7.055a/ bāhyāyāṁ tu valau jātāny eka.doṣolbaṇāni ca |
AHS3.7.055c/ arśāṁsi sukha.sādhyāni na cotpatitāni ca || 55 ||
[Page 260 ]
AHS3.7.056a/ meḍhrādiṣv api vakṣyante yathā.svaṁ nābhi.jāni tu |
AHS3.7.056c/ gaṇḍū.padāsya.rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca || 56 ||
AHS3.7.057a/ vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṁ karoty arśas tvaco bahiḥ |
AHS3.7.057c/ kīlopamaṁ sthira.kharaṁ carma.kīlaṁ tu taṁ viduḥ || 57 ||
AHS3.7.058a/ vātena todaḥ pāruṣyaṁ pittād asita.rakta.tā |
AHS3.7.058c/ śleṣmaṇā snigdha.tā tasya grathita.tvaṁ sa.varṇa.tā || 58 ||
AHS3.7.059a/ arśasāṁ praśame yatnam āśu kurvīta buddhi.mān |
AHS3.7.059c/ tāny āśu hi gudaṁ baddhvā kuryur baddha.gudodaram || 59 ||

3.8. Chapter 8 :: Athātīsāragrahaṇīrogayor nidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 272-274]
AHS3.8.001a/ doṣair vyastaiḥ samastaiś ca bhayāc chokāc ca ṣaḍ.vidhaḥ |
AHS3.8.001c/ atīsāraḥ sa su.tarāṁ jāyate 'ty.ambu.pānataḥ || 1 ||
AHS3.8.002a/ kṛśa.śuṣkāmiṣā.sātmya.tila.piṣṭa.virūḍhakaiḥ |
AHS3.8.002c/ madya.rūkṣāti.mātrānnair arśobhiḥ sneha.vibhramāt || 2 ||
AHS3.8.003a/ kṛmibhyo vega.rodhāc ca tad.vidhaiḥ kupito 'nilaḥ |
AHS3.8.003c/ visraṁsayaty adho 'b.dhātuṁ hatvā tenaiva cānalam || 3 ||
AHS3.8.004a/ vyāpadyānu.śakṛt koṣṭhaṁ purīṣaṁ drava.tāṁ nayan |
AHS3.8.004c/ prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṁ tasya bhāvinaḥ || 4 ||
AHS3.8.005a/ todo hṛd.guda.koṣṭheṣu gātra.sādo mala.grahaḥ |
AHS3.8.005c/ ādhmānam a.vipākaś ca tatra vātena viḍ.jalam || 5 ||
AHS3.8.006a/ alpālpaṁ śabda.śūlāḍhyaṁ vibaddham upaveśyate |
AHS3.8.006c/ rūkṣaṁ sa.phenam acchaṁ ca grathitaṁ vā muhur muhuḥ || 6 ||
[Page 261 ]
AHS3.8.007a/ tathā dagdha.guḍābhāsaṁ sa.picchā.parikartikam |
AHS3.8.007c/ śuṣkāsyo bhraṣṭa.pāyuś ca hṛṣṭa.romā viniṣṭanan || 7 || [Note: AHS3.8.007v/ 8.7dv hṛṣṭa.romā vinaṣṭa.vāk]
AHS3.8.008a/ pittena pītam asitaṁ hāridraṁ śādvala.prabham |
AHS3.8.008c/ sa.raktam ati.dur.gandhaṁ .tṛṇ.mūrchā.sveda.dāha.vān || 8 || [Note: AHS3.8.008v/ 8.8dv .tṛṇ.mūrchā.sveda.dāha.vat]
AHS3.8.009a/ sa.śūlaṁ pāyu.santāpa.pāka.vāñ chleṣmaṇā ghanam |
AHS3.8.009c/ picchilaṁ tantu.mac chvetaṁ snigdham āmaṁ kaphānvitam || 9 || [Note: AHS3.8.009v/ 8.9bv .pāka.vac chleṣmaṇā ghanam]
AHS3.8.010a/ abhīkṣṇam guru dur.gandhaṁ vibaddham anubaddha.ruk |
AHS3.8.010c/ nidrālur alaso 'nna.dviḍ alpālpaṁ sa.pravāhikam || 10 ||
AHS3.8.011a/ sa.roma.harṣaṁ sotkleśo guru.vasti.gudodaraḥ |
AHS3.8.011c/ kṛte 'py a.kṛta.sañjñaś ca sarvātmā sarva.lakṣaṇaḥ || 11 || [Note: AHS3.8.011v/ 8.11bv guru.vastir gurūdaraḥ]
AHS3.8.012a/ bhayena kṣobhite citte sa.pitto drāvayec chakṛt |
AHS3.8.012c/ vāyus tato 'tisāryeta kṣipram uṣṇaṁ dravaṁ plavam || 12 ||
AHS3.8.013a/ vāta.pitta.samaṁ liṅgair āhus tad.vac ca śokataḥ |
AHS3.8.013c/ atīsāraḥ samāsena dvi.dhā sāmo nir.āmakaḥ || 13 || [Note: AHS3.8.013v/ 8.13dv dve.dhā sāmo nir.āmakaḥ]
AHS3.8.014a/ sāsṛṅ nir.asras tatrādye gauravād apsu majjati |
AHS3.8.014c/ śakṛd dur.gandham āṭopa.viṣṭambhārti.prasekinaḥ || 14 ||
AHS3.8.015a/ viparīto nir.āmas tu kaphāt pakvo 'pi majjati |
AHS3.8.015c/ atīsāreṣu yo nāti.yatna.vān grahaṇī.gadaḥ || 15 ||
AHS3.8.016a/ tasya syād agni.vidhvaṁsa.karair anyasya sevitaiḥ |
AHS3.8.016c/ sāmaṁ śakṛn nir.āmaṁ vā jīrṇe yenātisāryate || 16 ||
[Page 262 ]
AHS3.8.017a/ so 'tīsāro 'ti.saraṇād āśu.kārī sva.bhāvataḥ |
AHS3.8.017c/ sāmaṁ sānnam a.jīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṁ tu naiva vā || 17 ||
AHS3.8.018a/ a.kasmād vā muhur baddham a.kasmāc chithilaṁ muhuḥ |
AHS3.8.018c/ cira.kṛd grahaṇī.doṣaḥ sañcayāc copaveśayet || 18 ||
AHS3.8.019a/ sa catur.dhā pṛthag doṣaiḥ sannipātāc ca jāyate |
AHS3.8.019c/ prāg.rūpaṁ tasya sadanaṁ cirāt pacanam amlakaḥ || 19 ||
AHS3.8.020a/ praseko vaktra.vairasyam a.rucis tṛṭ klamo bhramaḥ |
AHS3.8.020c/ ānaddhodara.tā chardiḥ karṇa.kṣveḍo 'ntra.kūjanam || 20 ||
AHS3.8.021a/ sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ kārśyaṁ dhūmakas tamako jvaraḥ |
AHS3.8.021c/ mūrchā śiro.rug viṣṭambhaḥ śvayathuḥ kara.pādayoḥ || 21 ||
AHS3.8.022a/ tatrānilāt tālu.śoṣas timiraṁ karṇayoḥ svanaḥ |
AHS3.8.022c/ pārśvoru.vaṅkṣaṇa.grīvā.rujābhīkṣṇaṁ viṣūcikā || 22 ||
AHS3.8.023a/ raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣut tṛṣṇā parikartikā |
AHS3.8.023c/ jīrṇe jīryati cādhmānaṁ bhukte svāsthyaṁ samaśnute || 23 ||
AHS3.8.024a/ vāta.hṛd.roga.gulmārśaḥ.plīha.pāṇḍu.tva.śaṅkitaḥ |
AHS3.8.024c/ cirād duḥkhaṁ dravaṁ śuṣkaṁ tanv āmaṁ śabda.phena.vat || 24 ||
AHS3.8.025a/ punaḥ punaḥ sṛjed varcaḥ pāyu.ruk.śvāsa.kāsa.vān |
AHS3.8.025c/ pittena nīla.pītābhaṁ pītābhaḥ sṛjati dravam || 25 || [Note: AHS3.8.025v/ 8.25cv pittena nīlaṁ pītābhaṁ 8.25cv pittena pīta.nīlābhaṁ]
AHS3.8.026a/ pūty.amlodgāra.hṛt.kaṇṭha.dāhā.ruci.tṛḍ.arditaḥ |
AHS3.8.026c/ śleṣmaṇā pacyate duḥkham annaṁ chardir a.rocakaḥ || 26 ||
[Page 263 ]
AHS3.8.027a/ āsyopadeha.niṣṭhīva.kāsa.hṛl.lāsa.pīnasāḥ |
AHS3.8.027c/ hṛdayaṁ manyate styānam udaraṁ stimitaṁ guru || 27 || [Note: AHS3.8.027v/ 8.27av āsyopadeha.mādhurya. 8.27bv .kāsa.ṣṭhīvana.pīnasāḥ]
AHS3.8.028a/ udgāro duṣṭa.madhuraḥ sadanaṁ strīṣv a.harṣaṇam |
AHS3.8.028c/ bhinnāma.śleṣma.saṁsṛṣṭa.guru.varcaḥ.pravartanam || 28 ||
AHS3.8.029a/ a.kṛśasyāpi daurbalyaṁ sarva.je sarva.saṅkaraḥ |
AHS3.8.029c/ vibhāge 'ṅgasya ye coktā viṣamādyās trayo 'gnayaḥ || 29 ||
AHS3.8.030a/ te 'pi syur grahaṇī.doṣāḥ samas tu svāsthya.kāraṇam || 30ab ||
AHS3.8.030c/ vāta.vyādhy.aśmarī.kuṣṭha.mehodara.bhagandarāḥ || 30cd ||
AHS3.8.030e/ arśāṁsi grahaṇīty aṣṭau mahā.rogāḥ su.dus.tarāḥ || 30ef ||

3.9. Chapter 9 :: Athamūtrāghātanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 274-277]
AHS3.9.001a/ vasti.vasti.śiro.meḍhra.kaṭī.vṛṣaṇa.pāyavaḥ |
AHS3.9.001c/ eka.sambandhanāḥ proktā gudāsthi.vivarāśrayāḥ || 1 ||
AHS3.9.002a/ adho.mukho 'pi vastir hi mūtra.vāhi.sirā.mukhaiḥ |
AHS3.9.002c/ pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānair an.āratam || 2 ||
AHS3.9.003a/ yais tair eva praviśyainaṁ doṣāḥ kurvanti viṁśatim |
AHS3.9.003c/ mūtrāghātān pramehāṁś ca kṛcchrān marma.samāśrayān || 3 ||
AHS3.9.004a/ vasti.vaṅkṣaṇa.meḍhrārti.yukto 'lpālpaṁ muhur muhuḥ |
AHS3.9.004c/ mūtrayed vāta.je kṛcchre paitte pītaṁ sa.dāha.ruk || 4 ||
AHS3.9.005a/ raktaṁ vā kapha.je vasti.meḍhra.gaurava.śopha.vān |
AHS3.9.005c/ sa.picchaṁ sa.vibandhaṁ ca sarvaiḥ sarvātmakaṁ malaiḥ || 5 ||
AHS3.9.006a/ yadā vāyur mukhaṁ vaster āvṛtya pariśoṣayet |
AHS3.9.006c/ mūtraṁ sa.pittaṁ sa.kaphaṁ sa.śukraṁ vā tadā kramāt || 6 ||
[Page 264 ]
AHS3.9.007a/ sañjāyate 'śmarī ghorā pittād gor iva rocanā |
AHS3.9.007c/ śleṣmāśrayā ca sarvā syād athāsyāḥ pūrva.lakṣaṇam || 7 ||
AHS3.9.008a/ vasty.ādhmānaṁ tad.āsanna.deśeṣu parito 'ti.ruk |
AHS3.9.008c/ mūtre ca basta.gandha.tvaṁ mūtra.kṛcchraṁ jvaro '.ruciḥ || 8 || [Note: AHS3.9.008v/ 9.8cv mūtre basta.sa.gandha.tvaṁ]
AHS3.9.009a/ sāmānya.liṅgaṁ ruṅ nābhi.sevanī.vasti.mūrdhasu |
AHS3.9.009c/ viśīrṇa.dhāraṁ mūtraṁ syāt tayā mārga.nirodhane || 9 || [Note: AHS3.9.009v/ 9.9dv tathā mārga.nirodhane]
AHS3.9.010a/ tad.vyapāyāt sukhaṁ mehed acchaṁ gomedakopamam |
AHS3.9.010c/ tat.saṅkṣobhāt kṣate sāsram āyāsāc cāti.rug bhavet || 10 ||
AHS3.9.011a/ tatra vātād bhṛśārty.ārto dantān khādati vepate |
AHS3.9.011c/ mṛdnāti mehanaṁ nābhiṁ pīḍayaty a.niśaṁ kvaṇan || 11 ||
AHS3.9.012a/ sānilaṁ muñcati śakṛn muhur mehati bindu.śaḥ |
AHS3.9.012c/ śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāc citā kaṇṭakair iva || 12 ||
AHS3.9.013a/ pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣma.vān |
AHS3.9.013c/ bhallātakāsthi.saṁsthānā raktā pītāsitāśmarī || 13 || [Note: AHS3.9.013v/ 9.13dv rakta.pītāsitāśmarī]
AHS3.9.014a/ vastir nistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ |
AHS3.9.014c/ aśmarī mahatī ślakṣṇā madhu.varṇātha.vā sitā || 14 ||
AHS3.9.015a/ etā bhavanti bālānāṁ teṣām eva ca bhūyasā |
AHS3.9.015c/ āśrayopacayālpa.tvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ || 15 ||
AHS3.9.016a/ śukrāśmarī tu mahatāṁ jāyate śukra.dhāraṇāt |
AHS3.9.016c/ sthānāc cyutam a.muktaṁ hi muṣkayor antare 'nilaḥ || 16 ||
[Page 265 ]
AHS3.9.017a/ śoṣayaty upasaṅgṛhya śukraṁ tac chuṣkam aśmarī |
AHS3.9.017c/ vasti.ruk.kṛcchra.mūtra.tva.muṣka.śvayathu.kāriṇī || 17 ||
AHS3.9.018a/ tasyām utpanna.mātrāyāṁ śukram eti vilīyate |
AHS3.9.018c/ pīḍite tv avakāśe 'sminn aśmary eva ca śarkarā || 18 ||
AHS3.9.019a/ aṇu.śo vāyunā bhinnā sā tv asminn anuloma.ge |
AHS3.9.019c/ nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate || 19 ||
AHS3.9.020a/ mūtra.sandhāriṇaḥ kuryād ruddhvā vaster mukhaṁ marut |
AHS3.9.020c/ mūtra.saṅgaṁ rujaṁ kaṇḍūṁ kadā.cic ca sva.dhāmataḥ || 20 ||
AHS3.9.021a/ pracyāvya vastim udvṛttaṁ garbhābhaṁ sthūla.viplutam |
AHS3.9.021c/ karoti tatra rug.dāha.spandanodveṣṭanāni ca || 21 ||
AHS3.9.022a/ bindu.śaś ca pravarteta mūtraṁ vastau tu pīḍite |
AHS3.9.022c/ dhārayā dvi.vidho 'py eṣa vāta.vastir iti smṛtaḥ || 22 ||
AHS3.9.023a/ dus.taro dus.tara.taro dvitīyaḥ prabalānilaḥ |
AHS3.9.023c/ śakṛn.mārgasya vasteś ca vāyur antaram āśritaḥ || 23 ||
AHS3.9.024a/ aṣṭhīlābhaṁ ghanaṁ granthiṁ karoty a.calam unnatam |
AHS3.9.024c/ vātāṣṭhīleti sādhmāna.viṇ.mūtrānila.saṅga.kṛt || 24 ||
AHS3.9.025a/ vi.guṇaḥ kuṇḍalī.bhūto vastau tīvra.vyatho 'nilaḥ |
AHS3.9.025c/ āvidhya mūtraṁ bhramati sa.stambhodveṣṭa.gauravaḥ || 25 || [Note: AHS3.9.025v/ 9.25cv āviśya mūtraṁ bhramati]
AHS3.9.026a/ mūtram alpālpam atha.vā vimuñcati śakṛt sṛjan |
AHS3.9.026c/ vāta.kuṇḍalikety eṣā mūtraṁ tu vidhṛtaṁ ciram || 26 ||
[Page 266 ]
AHS3.9.027a/ na nireti vibaddhaṁ vā mūtrātītaṁ tad alpa.ruk |
AHS3.9.027c/ vidhāraṇāt pratihataṁ vātodāvartitaṁ yadā || 27 ||
AHS3.9.028a/ nābher adhas.tād udaraṁ mūtram āpūrayet tadā |
AHS3.9.028c/ kuryāt tīvra.rug ādhmānam a.paktiṁ mala.saṅgraham || 28 ||
AHS3.9.029a/ tan mūtra.jaṭharaṁ chidra.vaiguṇyenānilena vā |
AHS3.9.029c/ ākṣiptam alpaṁ mūtraṁ tad vastau nāle 'tha.vā maṇau || 29 || [Note: AHS3.9.029v/ 9.29cv ākṣiptam alpaṁ mūtrasya]
AHS3.9.030a/ sthitvā sravec chanaiḥ paścāt sa.rujaṁ vātha nī.rujam |
AHS3.9.030c/ mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinna.tac.cheṣa.guru.śephasaḥ || 30 || [Note: AHS3.9.030v/ 9.30bv sa.rujaṁ vātha.vā.rujam 9.30cv mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnas 9.30cv mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnaṁ 9.30dv tac.cheṣa.guru.śephasaḥ]
AHS3.9.031a/ antar vasti.mukhe vṛttaḥ sthiro 'lpaḥ sahasā bhavet |
AHS3.9.031c/ aśmarī.tulya.rug granthir mūtra.granthiḥ sa ucyate || 31 ||
AHS3.9.032a/ mūtritasya striyaṁ yāto vāyunā śukram uddhatam |
AHS3.9.032c/ sthānāc cyutaṁ mūtrayataḥ prāk paścād vā pravartate || 32 ||
AHS3.9.033a/ bhasmodaka.pratīkāśaṁ mūtra.śukraṁ tad ucyate |
AHS3.9.033c/ rūkṣa.dur.balayor vātād udāvartaṁ śakṛd yadā || 33 || [Note: AHS3.9.033v/ 9.33dv udāvṛttaṁ śakṛd yadā]
AHS3.9.034a/ mūtra.sroto 'nuparyeti saṁsṛṣṭaṁ śakṛtā tadā |
AHS3.9.034c/ mūtraṁ viṭ.tulya.gandhaṁ syād viḍ.vighātaṁ tam ādiśet || 34 ||
AHS3.9.035a/ pittaṁ vyāyāma.tīkṣṇoṣṇa.bhojanādhvātapādibhiḥ |
AHS3.9.035c/ pravṛddhaṁ vāyunā kṣiptaṁ vasty.upasthārti.dāha.vat || 35 ||
AHS3.9.036a/ mūtraṁ pravartayet pītaṁ sa.raktaṁ raktam eva vā |
AHS3.9.036c/ uṣṇaṁ punaḥ punaḥ kṛcchrād uṣṇa.vātaṁ vadanti tam || 36 ||
[Page 267 ]
AHS3.9.037a/ rūkṣasya klānta.dehasya vasti.sthau pitta.mārutau |
AHS3.9.037c/ mūtra.kṣayaṁ sa.rug.dāhaṁ janayetāṁ tad.āhvayam || 37 ||
AHS3.9.038a/ pittaṁ kapho dvāv api vā saṁhanyete 'nilena cet |
AHS3.9.038c/ kṛcchrān mūtraṁ tadā pītaṁ raktaṁ śvetaṁ ghanaṁ sṛjet || 38 ||
AHS3.9.039a/ sa.dāhaṁ rocanā.śaṅkha.cūrṇa.varṇaṁ bhavec ca tat |
AHS3.9.039c/ śuṣkaṁ samasta.varṇaṁ vā mūtra.sādaṁ vadanti tam || 39 ||
AHS3.9.040a/ iti vistarataḥ proktā rogā mūtrā.pravṛtti.jāḥ |
AHS3.9.040c/ nidāna.lakṣaṇair ūrdhvaṁ vakṣyante 'ti.pravṛtti.jāḥ || 40 ||

3.10. Chapter 10 :: Athapramehanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 277-281]
AHS3.10.001a/ pramehā viṁśatis tatra śleṣmato daśa pittataḥ |
AHS3.10.001c/ ṣaṭ catvāro 'nilāt teṣāṁ medo.mūtra.kaphāvaham || 1 ||
AHS3.10.002a/ anna.pāna.kriyā.jātaṁ yat prāyas tat pravartakam |
AHS3.10.002c/ svādv.amla.lavaṇa.snigdha.guru.picchila.śītalam || 2 ||
AHS3.10.003a/ nava.dhānya.surānūpa.māṁsekṣu.guḍa.go.rasam |
AHS3.10.003c/ eka.sthānāsana.ratiḥ śayanaṁ vidhi.varjitam || 3 ||
AHS3.10.004a/ vastim āśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ |
AHS3.10.004c/ dūṣayitvā vapuḥ.kleda.sveda.medo.rasāmiṣam || 4 || [Note: AHS3.10.004v/ 10.4dv .sveda.medo.vasāmiṣam]
AHS3.10.005a/ pittaṁ raktam api kṣīṇe kaphādau mūtra.saṁśrayam |
AHS3.10.005c/ dhātūn vastim upānīya tat.kṣaye 'pi ca mārutaḥ || 5 ||
AHS3.10.006a/ sādhya.yāpya.parityājyā mehās tenaiva tad.bhavāḥ |
AHS3.10.006c/ samāsam a.kriya.tayā mahātyaya.tayāpi ca || 6 ||
[Page 268 ]
AHS3.10.007a/ sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ teṣāṁ prabhūtāvila.mūtra.tā |
AHS3.10.007c/ doṣa.dūṣyā.viśeṣe 'pi tat.saṁyoga.viśeṣataḥ || 7 || [Note: AHS3.10.007v/ 10.7bv prabhūtākula.mūtra.tā]
AHS3.10.008a/ mūtra.varṇādi.bhedena bhedo meheṣu kalpyate |
AHS3.10.008c/ acchaṁ bahu sitaṁ śītaṁ nir.gandham udakopamam || 8 ||
AHS3.10.009a/ mehaty udaka.mehena kiñ.cic cāvila.picchilam |
AHS3.10.009c/ ikṣo rasam ivāty.arthaṁ madhuraṁ cekṣu.mehataḥ || 9 ||
AHS3.10.010a/ sāndrī.bhavet paryuṣitaṁ sāndra.mehena mehati |
AHS3.10.010c/ surā.mehī surā.tulyam upary accham adho ghanam || 10 ||
AHS3.10.011a/ saṁhṛṣṭa.romā piṣṭena piṣṭa.vad bahalaṁ sitam |
AHS3.10.011c/ śukrābhaṁ śukra.miśraṁ vā śukra.mehī pramehati || 11 || [Note: AHS3.10.011v/ 10.11bv piṣṭa.vad bahulaṁ sitam]
AHS3.10.012a/ mūrtāṇūn sikatā.mehī sikatā.rūpiṇo malān |
AHS3.10.012c/ śīta.mehī su.bahu.śo madhuraṁ bhṛśa.śītalam || 12 || [Note: AHS3.10.012v/ 10.12av mūtrāṇūn sikatā.mehī 10.12av mūtre 'ṇūn sikatā.mehī]
AHS3.10.013a/ śanaiḥ śanaiḥ śanair.mehī mandaṁ mandaṁ pramehati |
AHS3.10.013c/ lālā.tantu.yutaṁ mūtraṁ lālā.mehena picchilam || 13 ||
AHS3.10.014a/ gandha.varṇa.rasa.sparśaiḥ kṣāreṇa kṣāra.toya.vat |
AHS3.10.014c/ nīla.mehena nīlābhaṁ kāla.mehī maṣī.nibham || 14 ||
AHS3.10.015a/ hāridra.mehī kaṭukaṁ haridrā.sannibhaṁ dahat |
AHS3.10.015c/ visraṁ māñjiṣṭha.mehena mañjiṣṭhā.salilopamam || 15 ||
AHS3.10.016a/ visram uṣṇaṁ sa.lavaṇaṁ raktābhaṁ rakta.mehataḥ |
AHS3.10.016c/ vasā.mehī vasā.miśraṁ vasāṁ vā mūtrayen muhuḥ || 16 ||
[Page 269 ]
AHS3.10.017a/ majjānaṁ majja.miśraṁ vā majja.mehī muhur muhuḥ |
AHS3.10.017c/ hastī matta ivājasraṁ mūtraṁ vega.vivarjitam || 17 || [Note: AHS3.10.017v/ 10.17av majjābhaṁ majja.miśraṁ vā]
AHS3.10.018a/ sa.lasīkaṁ vibaddhaṁ ca hasti.mehī pramehati |
AHS3.10.018c/ madhu.mehī madhu.samaṁ jāyate sa kila dvi.dhā || 18 || [Note: AHS3.10.018v/ 10.18cv madhu.mehe madhu.samaṁ]
AHS3.10.019a/ kruddhe dhātu.kṣayād vāyau doṣāvṛta.pathe 'tha.vā |
AHS3.10.019c/ āvṛto doṣa.liṅgāni so '.nimittaṁ pradarśayet || 19 || [Note: AHS3.10.019v/ 10.19bv doṣāvṛta.pathe 'pi vā]
AHS3.10.020a/ kṣīṇaḥ kṣaṇāt kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchra.sādhya.tām |
AHS3.10.020c/ kālenopekṣitāḥ sarve yad yānti madhu.meha.tām || 20 ||
AHS3.10.021a/ madhuraṁ yac ca sarveṣu prāyo madhv iva mehati |
AHS3.10.021c/ sarve 'pi madhu.mehākhyā mādhuryāc ca tanor ataḥ || 21 ||
AHS3.10.022a/ a.vipāko '.ruciś chardir nidrā kāsaḥ sa.pīnasaḥ |
AHS3.10.022c/ upadravāḥ prajāyante mehānāṁ kapha.janmanām || 22 ||
AHS3.10.023a/ vasti.mehanayos todo muṣkāvadaraṇaṁ jvaraḥ |
AHS3.10.023c/ dāhas tṛṣṇāmlako mūrchā viḍ.bhedaḥ pitta.janmanām || 23 ||
AHS3.10.024a/ vātikānām udāvarta.kampa.hṛd.graha.lola.tāḥ |
AHS3.10.024c/ śūlam unnidra.tā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaś ca jāyate || 24 || [Note: AHS3.10.024v/ 10.24bv .kaṇṭha.hṛd.graha.lola.tāḥ]
AHS3.10.025a/ śarāvikā kacchapikā jālinī vinatālajī |
AHS3.10.025c/ masūrikā sarṣapikā putriṇī sa.vidārikā || 25 || [Note: AHS3.10.025v/ 10.25dv putriṇī ca vidārikā]
AHS3.10.026a/ vidradhiś ceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa |
AHS3.10.026c/ sandhi.marmasu jāyante māṁsaleṣu ca dhāmasu || 26 ||
[Page 270 ]
AHS3.10.027a/ antonnatā madhya.nimnā śyāvā kleda.rujānvitā |
AHS3.10.027c/ śarāva.māna.saṁsthānā piṭikā syāc charāvikā || 27 ||
AHS3.10.028a/ avagāḍhārti.nistodā mahā.vastu.parigrahā |
AHS3.10.028c/ ślakṣṇā kacchapa.pṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā || 28 ||
AHS3.10.029a/ stabdhā sirā.jāla.vatī snigdha.srāvā mahāśayā |
AHS3.10.029c/ rujā.nistoda.bahulā sūkṣma.cchidrā ca jālinī || 29 || [Note: AHS3.10.029v/ 10.29bv snigdha.srāvā mahāśrayā]
AHS3.10.030a/ avagāḍha.rujā.kledā pṛṣṭhe vā jaṭhare 'pi vā |
AHS3.10.030c/ mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā || 30 ||
AHS3.10.031a/ dahati tvacam utthāne bhṛśaṁ kaṣṭā visarpiṇī |
AHS3.10.031c/ rakta.kṛṣṇāti.tṛṭ.sphoṭa.dāha.moha.jvarālajī || 31 ||
AHS3.10.032a/ māna.saṁsthānayos tulyā masūreṇa masūrikā |
AHS3.10.032c/ sarṣapā.māna.saṁsthānā kṣipra.pākā mahā.rujā || 32 ||
AHS3.10.033a/ sarṣapī sarṣapā.tulya.piṭikā.parivāritā |
AHS3.10.033c/ putriṇī mahatī bhūri.su.sūkṣma.piṭikācitā || 33 || [Note: AHS3.10.033v/ 10.33av sarṣapā sarṣapā.tulya. 10.33dv .su.sūkṣma.piṭikāvṛtā 10.33dv .su.sūkṣma.piṭikānvitā]
AHS3.10.034a/ vidārī.kanda.vad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā |
AHS3.10.034c/ vidradhir vakṣyate 'nya.tra tatrādyaṁ piṭikā.trayam || 34 ||
AHS3.10.035a/ putriṇī ca vidārī ca duḥ.sahā bahu.medasaḥ |
AHS3.10.035c/ sahyāḥ pittolbaṇās tv anyāḥ sambhavanty alpa.medasaḥ || 35 ||
AHS3.10.036a/ tāsu meha.vaśāc ca syād doṣodreko yathā.yatham || 36ab ||
AHS3.10.036c/ prameheṇa vināpy etā jāyante duṣṭa.medasaḥ || 36cd ||
AHS3.10.036e/ tāvac ca nopalakṣyante yāvad vastu.parigrahaḥ || 36ef ||
[Page 271 ]
AHS3.10.037a/ hāridra.varṇaṁ raktaṁ vā meha.prāg.rūpa.varjitam |
AHS3.10.037c/ yo mūtrayen na taṁ mehaṁ rakta.pittaṁ tu tad viduḥ || 37 || [Note: AHS3.10.037v/ 10.37dv rakta.pittaṁ tu taṁ viduḥ 10.37dv rakta.pittaṁ ca tad viduḥ]
AHS3.10.038a/ svedo 'ṅga.gandhaḥ śithila.tvam aṅge śayyāsana.svapna.sukhābhiṣaṅgaḥ |
AHS3.10.038c/ hṛn.netra.jihvā.śravaṇopadeho ghanāṅga.tā keśa.nakhāti.vṛddhiḥ || 38 || [Note: AHS3.10.038v/ 10.38bv śayyāsana.sthāna.sukhābhilāṣaḥ]
AHS3.10.039a/ śīta.priya.tvaṁ gala.tālu.śoṣo mādhuryam āsye kara.pāda.dāhaḥ |
AHS3.10.039c/ bhaviṣyato meha.gaṇasya rūpaṁ mūtre 'bhidhāvanti pipīlikāś ca || 39 ||
AHS3.10.040a/ dṛṣṭvā pramehaṁ madhuraṁ sa.picchaṁ madhūpamaṁ syād vividho vicāraḥ |
AHS3.10.040c/ sampūraṇād vā kapha.sambhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣv anilātmako vā || 40 || [Note: AHS3.10.040v/ 10.40cv santarpaṇād vā kapha.sambhavaḥ syāt]
AHS3.10.041a/ sa.pūrva.rūpāḥ kapha.pitta.mehāḥ krameṇa ye vāta.kṛtāś ca mehāḥ |
AHS3.10.041c/ sādhyā na te pitta.kṛtās tu yāpyāḥ sādhyās tu medo yadi nāti.duṣṭam || 41 || [Note: AHS3.10.041v/ 10.41dv sādhyāś ca medo yadi nāti.duṣṭam]

3.11. Chapter 11 :: Athavidradhinidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 281-286]
AHS3.11.001a/ bhuktaiḥ paryuṣitāty.uṣṇa.rūkṣa.śuṣka.vidāhibhiḥ |
AHS3.11.001c/ jihma.śayyā.viceṣṭābhis tais taiś cāsṛk.pradūṣaṇaiḥ || 1 ||
AHS3.11.002a/ duṣṭa.tvaṅ.māṁsa.medo.'sthi.snāyv.asṛk.kaṇḍarāśrayaḥ |
AHS3.11.002c/ yaḥ śopho bahir antar vā mahā.mūlo mahā.rujaḥ || 2 || [Note: AHS3.11.002v/ 11.2av duṣṭas tvaṅ.māṁsa.medo.'sthi.]
AHS3.11.003a/ vṛttaḥ syād āyato yo vā smṛtaḥ ṣo.ḍhā sa vidradhiḥ |
AHS3.11.003c/ doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca || 3 ||
AHS3.11.004a/ bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ |
AHS3.11.004c/ āntaro dāruṇa.taro gambhīro gulma.vad ghanaḥ || 4 ||
AHS3.11.005a/ valmīka.vat samucchrāyī śīghra.ghāty agni.śastra.vat |
AHS3.11.005c/ nābhi.vasti.yakṛt.plīha.kloma.hṛt.kukṣi.vaṅkṣaṇe || 5 ||
[Page 272 ]
AHS3.11.006a/ syād vṛkkayor apāne ca vātāt tatrāti.tīvra.ruk |
AHS3.11.006c/ śyāvāruṇaś cirotthāna.pāko viṣama.saṁsthitiḥ || 6 || [Note: AHS3.11.006v/ 11.6av syād vṛkkayor apāne vā]
AHS3.11.007a/ vyadha.ccheda.bhramānāha.spanda.sarpaṇa.śabda.vān |
AHS3.11.007c/ rakta.tāmrāsitaḥ pittāt tṛṇ.moha.jvara.dāha.vān || 7 ||
AHS3.11.008a/ kṣiprotthāna.prapākaś ca pāṇḍuḥ kaṇḍū.yutaḥ kaphāt |
AHS3.11.008c/ sotkleśa.śītaka.stambha.jṛmbhā.rocaka.gauravaḥ || 8 ||
AHS3.11.009a/ cirotthāna.vipākaś ca saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ |
AHS3.11.009c/ sāmarthyāc cātra vibhajed bāhyābhyantara.lakṣaṇam || 9 || [Note: AHS3.11.009v/ 11.9av cirotthāna.prapākaś ca]
AHS3.11.010a/ kṛṣṇa.sphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvra.dāha.rujā.jvaraḥ |
AHS3.11.010c/ pitta.liṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇām eva tathāntaraḥ || 10 ||
AHS3.11.011a/ śastrādyair abhighātena kṣate vā.pathya.kāriṇaḥ |
AHS3.11.011c/ kṣatoṣmā vāyu.vikṣiptaḥ sa.raktaṁ pittam īrayan || 11 || [Note: AHS3.11.011v/ 11.11dv sa.raktaṁ pittam īrayet]
AHS3.11.012a/ pittāsṛg.lakṣaṇaṁ kuryād vidradhiṁ bhūry.upadravam |
AHS3.11.012c/ teṣūpadrava.bhedaś ca smṛto 'dhiṣṭhāna.bhedataḥ || 12 ||
AHS3.11.013a/ nābhyāṁ hidhmā bhaved vastau mūtraṁ kṛcchreṇa pūti ca |
AHS3.11.013c/ śvāso yakṛti rodhas tu plīhny ucchvāsasya tṛṭ punaḥ || 13 ||
AHS3.11.014a/ gala.grahaś ca klomni syāt sarvāṅga.pragraho hṛdi |
AHS3.11.014c/ pramohas tamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṁ vyathā || 14 ||
AHS3.11.015a/ kukṣi.pārśvāntarāṁsārtiḥ kukṣāv āṭopa.janma ca |
AHS3.11.015c/ sakthnor graho vaṅkṣaṇayor vṛkkayoḥ kaṭi.pṛṣṭhayoḥ || 15 ||
[Page 273 ]
AHS3.11.016a/ pārśvayoś ca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam |
AHS3.11.016c/ āma.pakva.vidagdha.tvaṁ teṣāṁ śopha.vad ādiśet || 16 ||
AHS3.11.017a/ nābher ūrdhvaṁ mukhāt pakvāḥ prasravanty adhare gudāt |
AHS3.11.017c/ gudāsyān nābhi.jo vidyād doṣaṁ kledāc ca vidradhau || 17 || [Note: AHS3.11.017v/ 11.17cv ubhābhyāṁ nābhi.jo vidyād]
AHS3.11.018a/ yathā.svaṁ vraṇa.vat tatra vivarjyaḥ sannipāta.jaḥ |
AHS3.11.018c/ pakvo hṛn.nābhi.vasti.stho bhinno 'ntar bahir eva vā || 18 ||
AHS3.11.019a/ pakvaś cāntaḥ sravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ |
AHS3.11.019c/ evam eva stana.sirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām || 19 ||
AHS3.11.020a/ sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ vā sambhavec chvayathur ghanaḥ |
AHS3.11.020c/ stane sa.dugdhe '.dugdhe vā bāhya.vidradhi.lakṣaṇaḥ || 20 ||
AHS3.11.021a/ nāḍīnāṁ sūkṣma.vaktra.tvāt kanyānāṁ na sa jāyate |
AHS3.11.021c/ kruddho ruddha.gatir vāyuḥ śopha.śūla.karaś caran || 21 || [Note: AHS3.11.021v/ 11.21bv kanyānāṁ tu na jāyate 11.21cv kruddho 'n.ūrdhva.gatir vāyuḥ]
AHS3.11.022a/ muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phala.kośābhivāhinīḥ |
AHS3.11.022c/ prapīḍya dhamanīr vṛddhiṁ karoti phala.kośayoḥ || 22 ||
AHS3.11.023a/ doṣāsra.medo.mūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ sapta.dhā gadaḥ |
AHS3.11.023c/ mūtrāntra.jāv apy anilād dhetu.bhedas tu kevalam || 23 ||
AHS3.11.024a/ vāta.pūrṇa.dṛti.sparśo rūkṣo vātād a.hetu.ruk |
AHS3.11.024c/ pakvodumbara.saṅkāśaḥ pittād dāhoṣma.pāka.vān || 24 ||
AHS3.11.025a/ kaphāc chīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍū.mān kaṭhino 'lpa.ruk |
AHS3.11.025c/ kṛṣṇa.sphoṭāvṛtaḥ pitta.vṛddhi.liṅgaś ca raktataḥ || 25 || [Note: AHS3.11.025v/ 11.25cv kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ pitta.]
[Page 274 ]
AHS3.11.026a/ kapha.van medasā vṛddhir mṛdus tāla.phalopamaḥ |
AHS3.11.026c/ mūtra.dhāraṇa.śīlasya mūtra.jaḥ sa tu gacchataḥ || 26 ||
AHS3.11.027a/ ambhobhiḥ pūrṇa.dṛti.vat kṣobhaṁ yāti sa.ruṅ mṛduḥ |
AHS3.11.027c/ mūtra.kṛcchram adhas.tāc ca valayaṁ phala.kośayoḥ || 27 ||
AHS3.11.028a/ vāta.kopibhir āhāraiḥ śīta.toyāvagāhanaiḥ |
AHS3.11.028c/ dhāraṇeraṇa.bhārādhva.viṣamāṅga.pravartanaiḥ || 28 ||
AHS3.11.029a/ kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiś ca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā |
AHS3.11.029c/ pavano vi.guṇī.kṛtya sva.niveśād adho nayet || 29 || [Note: AHS3.11.029v/ 11.29cv pavano dvi.guṇī.kṛtya]
AHS3.11.030a/ kuryād vaṅkṣaṇa.sandhi.stho granthy.ābhaṁ śvayathuṁ tadā || 30ab ||
AHS3.11.030c/ upekṣyamāṇasya ca muṣka.vṛddhim ādhmāna.ruk.stambha.vatīṁ sa vāyuḥ || 30cd ||
AHS3.11.030e/ prapīḍito 'ntaḥ svana.vān prayāti pradhmāpayann eti punaś ca muktaḥ || 30ef ||
AHS3.11.031/ antra.vṛddhir a.sādhyo 'yaṁ vāta.vṛddhi.samākṛtiḥ || 31 ||
AHS3.11.031+1/ iti vṛddhi.nidānam atha gulma.nidānam || 31+1 ||
AHS3.11.032a/ rūkṣa.kṛṣṇāruṇa.sirā.tantu.jāla.gavākṣitaḥ |
AHS3.11.032c/ gulmo 'ṣṭa.dhā pṛthag doṣaiḥ saṁsṛṣṭair nicayaṁ gataiḥ || 32 ||
AHS3.11.033a/ ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṁ jāyate 'ṣṭamaḥ |
AHS3.11.033c/ jvara.cchardy.atisārādyair vamanādyaiś ca karmabhiḥ || 33 ||
AHS3.11.034a/ karśito vātalāny atti śītaṁ vāmbu bubhukṣitaḥ |
AHS3.11.034c/ yaḥ pibaty anu cānnāni laṅghana.plavanādikam || 34 || [Note: AHS3.11.034v/ 11.34bv śītaṁ cāmbu bubhukṣitaḥ]
[Page 275 ]
AHS3.11.035a/ sevate deha.saṅkṣobhi cchardiṁ vā samudīrayet |
AHS3.11.035c/ an.udīrṇām udīrṇān vā vātādīn na vimuñcati || 35 ||
AHS3.11.036a/ sneha.svedāv an.abhyasya śodhanaṁ vā niṣevate |
AHS3.11.036c/ śuddho vāśu vidāhīni bhajate syandanāni vā || 36 ||
AHS3.11.037a/ vātolbaṇās tasya malāḥ pṛthak kruddhā dvi.śo 'tha.vā |
AHS3.11.037c/ sarve vā rakta.yuktā vā mahā.sroto.'nuśāyinaḥ || 37 ||
AHS3.11.038a/ ūrdhvādho.mārgam āvṛtya kurvate śūla.pūrvakam |
AHS3.11.038c/ sparśopalabhyaṁ gulmākhyam utplutaṁ granthi.rūpiṇam || 38 || [Note: AHS3.11.038v/ 11.38dv unnataṁ granthi.rūpiṇam]
AHS3.11.039a/ karśanāt kapha.viṭ.pittair mārgasyāvaraṇena vā |
AHS3.11.039c/ vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyāt kāṭhinyam āgataḥ || 39 ||
AHS3.11.040a/ sva.tantraḥ svāśraye duṣṭaḥ para.tantraḥ parāśraye |
AHS3.11.040c/ piṇḍita.tvād a.mūrto 'pi mūrta.tvam iva saṁśritaḥ || 40 ||
AHS3.11.041a/ gulma ity ucyate vasti.nābhi.hṛt.pārśva.saṁśrayaḥ |
AHS3.11.041c/ vātān manyā.śiraḥ.śūlaṁ jvara.plīhāntra.kūjanam || 41 ||
AHS3.11.042a/ vyadhaḥ sūcyeva viṭ.saṅgaḥ kṛcchrād ucchvasanaṁ muhuḥ |
AHS3.11.042c/ stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṁ viṣama.vahni.tā || 42 ||
AHS3.11.043a/ rūkṣa.kṛṣṇa.tvag.ādi.tvaṁ cala.tvād anilasya ca |
AHS3.11.043c/ a.nirūpita.saṁsthāna.sthāna.vṛddhi.kṣaya.vyathaḥ || 43 ||
AHS3.11.044a/ pipīlikā.vyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate |
AHS3.11.044c/ pittād dāho 'mlako mūrchā.viḍ.bheda.sveda.tṛḍ.jvarāḥ || 44 ||
[Page 276 ]
AHS3.11.045a/ hāridra.tvaṁ tvag.ādyeṣu gulmaś ca sparśanā.sahaḥ |
AHS3.11.045c/ dūyate dīpyate soṣmā sva.sthānaṁ dahatīva ca || 45 ||
AHS3.11.046a/ kaphāt staimityam a.ruciḥ sadanaṁ śiśira.jvaraḥ |
AHS3.11.046c/ pīnasālasya.hṛl.lāsa.kāsa.śukla.tvag.ādi.tāḥ || 46 ||
AHS3.11.047a/ gulmo 'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro 'lpa.ruk |
AHS3.11.047c/ sva.doṣa.sthāna.dhāmānaḥ sve sve kāle ca ruk.karāḥ || 47 ||
AHS3.11.048a/ prāyas trayas tu dvandvotthā gulmāḥ saṁsṛṣṭa.lakṣaṇāḥ |
AHS3.11.048c/ sarva.jas tīvra.rug.dāhaḥ śīghra.pākī ghanonnataḥ || 48 ||
AHS3.11.049a/ so '.sādhyo rakta.gulmas tu striyā eva prajāyate |
AHS3.11.049c/ ṛtau vā nava.sūtā vā yadi vā yoni.rogiṇī || 49 ||
AHS3.11.050a/ sevate vātalāni strī kruddhas tasyāḥ samīraṇaḥ |
AHS3.11.050c/ niruṇaddhy ārtavaṁ yonyāṁ prati.māsam avasthitam || 50 ||
AHS3.11.051a/ kukṣiṁ karoti tad.garbha.liṅgam āviṣ.karoti ca |
AHS3.11.051c/ hṛl.lāsa.daurhṛda.stanya.darśana.kṣāma.tādikam || 51 ||
AHS3.11.052a/ krameṇa vāyu.saṁsargāt pitta.yoni.tayā ca tat |
AHS3.11.052c/ śoṇitaṁ kurute tasyā vāta.pittottha.gulma.jān || 52 ||
AHS3.11.053a/ ruk.stambha.dāhātīsāra.tṛḍ.jvarādīn upadravān |
AHS3.11.053c/ garbhāśaye ca su.tarāṁ śūlaṁ duṣṭāsṛg.āśraye || 53 ||
AHS3.11.054a/ yonyāś ca srāva.daurgandhya.toda.spandana.vedanāḥ |
AHS3.11.054c/ na cāṅgair garbha.vad gulmaḥ sphuraty api tu śūla.vān || 54 || [Note: AHS3.11.054v/ 11.54bv .toda.sphuraṇa.vedanāḥ 11.54bv .kleda.svedana.vedanāḥ]
[Page 277 ]
AHS3.11.055a/ piṇḍī.bhūtaḥ sa evāsyāḥ kadā.cit spandate cirāt |
AHS3.11.055c/ na cāsyā vardhate kukṣir gulma eva tu vardhate || 55 ||
AHS3.11.056a/ sva.doṣa.saṁśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ |
AHS3.11.056c/ pākaṁ cireṇa bhajate naiva vā vidradhiḥ punaḥ || 56 ||
AHS3.11.057a/ pacyate śīghram aty.arthaṁ duṣṭa.raktāśraya.tvataḥ |
AHS3.11.057c/ ataḥ śīghra.vidāhi.tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate || 57 ||
AHS3.11.058a/ gulme 'ntar.āśraye vasti.kukṣi.hṛt.plīha.vedanāḥ |
AHS3.11.058c/ agni.varṇa.bala.bhraṁśo vegānāṁ cā.pravartanam || 58 || [Note: AHS3.11.058v/ 11.58bv .kukṣi.hṛt.pārśva.vedanāḥ]
AHS3.11.059a/ ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nāti.ruk |
AHS3.11.059c/ vaivarṇyam avakāśasya bahir unnata.tādhikam || 59 ||
AHS3.11.060a/ sāṭopam aty.ugra.rujam ādhmānam udare bhṛśam |
AHS3.11.060c/ ūrdhvādho.vāta.rodhena tam ānāhaṁ pracakṣate || 60 ||
AHS3.11.061a/ ghano 'ṣṭhīlopamo granthir aṣṭhīlordhvaṁ samunnataḥ |
AHS3.11.061c/ ānāha.liṅgas tiryak tu pratyaṣṭhīlā tad.ākṛtiḥ || 61 || [Note: AHS3.11.061v/ 11.61cv ānāha.liṅgas tiryak ca]
AHS3.11.062a/ pakvāśayād gudopasthaṁ vāyus tīvra.rujaḥ prayān |
AHS3.11.062c/ tūṇī pratūṇī tu bhavet sa evāto viparyaye || 62 ||
AHS3.11.063a/ udgāra.bāhulya.purīṣa.bandha.tṛpty.a.kṣama.tvāntra.vikūjanāni |
AHS3.11.063c/ āṭopam ādhmānam a.pakti.śaktim āsanna.gulmasya vadanti cihnam || 63 || [Note: AHS3.11.063v/ 11.63cv āṭopam ādhmānam a.pakty.a.śaktim]

3.12. Chapter 12 :: Athodaranidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 286-289]
AHS3.12.001a/ rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau su.tarām udarāṇi tu |
AHS3.12.001c/ a.jīrṇān malinaiś cānnair jāyante mala.sañcayāt || 1 ||
[Page 278 ]
AHS3.12.002a/ ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīr ambu.vāhinīḥ |
AHS3.12.002c/ prāṇāgny.apānān sandūṣya kuryus tvaṅ.māṁsa.sandhi.gāḥ || 2 ||
AHS3.12.003a/ ādhmāpya kukṣim udaram aṣṭa.dhā tac ca bhidyate |
AHS3.12.003c/ pṛthag doṣaiḥ samastaiś ca plīha.baddha.kṣatodakaiḥ || 3 ||
AHS3.12.004a/ tenārtāḥ śuṣka.tālv.oṣṭhāḥ śūna.pāda.karodarāḥ |
AHS3.12.004c/ naṣṭa.ceṣṭā.balāhārāḥ kṛśāḥ pradhmāta.kukṣayaḥ || 4 ||
AHS3.12.005a/ syuḥ preta.rūpāḥ puruṣā bhāvinas tasya lakṣaṇam |
AHS3.12.005c/ kṣun.nāśo 'nnaṁ cirāt sarvaṁ sa.vidāhaṁ ca pacyate || 5 || [Note: AHS3.12.005v/ 12.5dv sa.vidāhaṁ vipacyate]
AHS3.12.006a/ jīrṇā.jīrṇaṁ na jānāti sauhityaṁ sahate na ca |
AHS3.12.006c/ kṣīyate balataḥ śaśvac chvasity alpe 'pi ceṣṭite || 6 ||
AHS3.12.007a/ vṛddhir viṣo '.pravṛttiś ca kiñ.cic chophaś ca pādayoḥ |
AHS3.12.007c/ rug.vasti.sandhau tata.tā laghv.alpā.bhojanair api || 7 || [Note: AHS3.12.007v/ 12.7av vṛddhir viṣo '.pravṛttir vā]
AHS3.12.008a/ rājī.janma valī.nāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu |
AHS3.12.008c/ sarveṣu tandrā sadanaṁ mala.saṅgo 'lpa.vahni.tā || 8 ||
AHS3.12.009a/ dāhaḥ śvayathur ādhmānam ante salila.sambhavaḥ |
AHS3.12.009c/ sarvaṁ tv a.toyam aruṇam a.śophaṁ nāti.bhārikam || 9 ||
AHS3.12.010a/ gavākṣitaṁ sirā.jālaiḥ sadā guḍaguḍāyate |
AHS3.12.010c/ nābhim antraṁ ca viṣṭabhya vegaṁ kṛtvā praṇaśyati || 10 ||
AHS3.12.011a/ māruto hṛt.kaṭī.nābhi.pāyu.vaṅkṣaṇa.vedanāḥ |
AHS3.12.011c/ sa.śabdo niścared vāyur viḍ baddhā mūtram alpakam || 11 || [Note: AHS3.12.011v/ 12.11bv .pāyu.vaṅkṣaṇa.vedanā]
[Page 279 ]
AHS3.12.012a/ nāti.mando 'nalo laulyaṁ na ca syād vi.rasaṁ mukham |
AHS3.12.012c/ tatra vātodare śophaḥ pāṇi.pān.muṣka.kukṣiṣu || 12 ||
AHS3.12.013a/ kukṣi.pārśvodara.kaṭī.pṛṣṭha.ruk parva.bhedanam |
AHS3.12.013c/ śuṣka.kāso 'ṅga.mardo 'dho.guru.tā mala.saṅgrahaḥ || 13 ||
AHS3.12.014a/ śyāvāruṇa.tvag.ādi.tvam a.kasmād vṛddhi.hrāsa.vat |
AHS3.12.014c/ sa.toda.bhedam udaraṁ tanu.kṛṣṇa.sirā.tatam || 14 || [Note: AHS3.12.014v/ 12.14dv tanu kṛṣṇa.sirā.tatam]
AHS3.12.015a/ ādhmāta.dṛti.vac chabdam āhataṁ prakaroti ca |
AHS3.12.015c/ vāyuś cātra sa.ruk.śabdo vicaret sarvato.gatiḥ || 15 ||
AHS3.12.016a/ pittodare jvaro mūrchā dāhas tṛṭ kaṭukāsya.tā |
AHS3.12.016c/ bhramo 'tīsāraḥ pīta.tvaṁ tvag.ādāv udaraṁ harit || 16 ||
AHS3.12.017a/ pīta.tāmra.sirānaddhaṁ sa.svedaṁ soṣma dahyate |
AHS3.12.017c/ dhūmāyati mṛdu.sparśaṁ kṣipra.pākaṁ pradūyate || 17 || [Note: AHS3.12.017v/ 12.17cv dhūmāyate mṛdu.sparśaṁ]
AHS3.12.018a/ śleṣmodare 'ṅga.sadanaṁ svāpaḥ śvayathu.gauravam |
AHS3.12.018c/ nidrotkleśā.ruci.śvāsa.kāsa.śukla.tvag.ādi.tā || 18 || [Note: AHS3.12.018v/ 12.18bv svāpa.śvayathu.gauravam]
AHS3.12.019a/ udaraṁ stimitaṁ ślakṣṇaṁ śukla.rājī.tataṁ mahat |
AHS3.12.019c/ cirābhivṛddhi kaṭhinaṁ śīta.sparśaṁ guru sthiram || 19 || [Note: AHS3.12.019v/ 12.19av udaraṁ stimitaṁ snigdhaṁ]
AHS3.12.020a/ tri.doṣa.kopanais tais taiḥ strī.dattaiś ca rajo.malaiḥ |
AHS3.12.020c/ gara.dūṣī.viṣādyaiś ca sa.raktāḥ sañcitā malāḥ || 20 ||
AHS3.12.021a/ koṣṭhaṁ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣa.mūrchā.bhramānvitam |
AHS3.12.021c/ kuryus tri.liṅgam udaraṁ śīghra.pākaṁ su.dāruṇam || 21 ||
[Page 280 ]
AHS3.12.022a/ bādhate tac ca su.tarāṁ śīta.vātābhra.darśane |
AHS3.12.022c/ aty.āśitasya saṅkṣobhād yāna.yānādi.ceṣṭitaiḥ || 22 || [Note: AHS3.12.022v/ 12.22bv śīta.vātābhra.darśanaiḥ]
AHS3.12.023a/ ati.vyavāya.karmādhva.vamana.vyādhi.karśanaiḥ |
AHS3.12.023c/ vāma.pārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānād vivardhate || 23 ||
AHS3.12.024a/ śoṇitaṁ vā rasādibhyo vivṛddhaṁ taṁ vivardhayet |
AHS3.12.024c/ so 'ṣṭhīlevāti.kaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrma.pṛṣṭha.vat || 24 || [Note: AHS3.12.024v/ 12.24dv prākṛtaḥ kūrma.pṛṣṭha.vat]
AHS3.12.025a/ krameṇa vardhamānaś ca kukṣāv udaram āvahet |
AHS3.12.025c/ śvāsa.kāsa.pipāsāsya.vairasyādhmāna.rug.jvaraiḥ || 25 ||
AHS3.12.026a/ pāṇḍu.tva.mūrchā.chardībhir dāha.mohaiś ca saṁyutam |
AHS3.12.026c/ aruṇābhaṁ vi.varṇaṁ vā nīla.hāridra.rāji.mat || 26 || [Note: AHS3.12.026v/ 12.26av pāṇḍu.tva.mūrchāti.chardi. 12.26bv .dāha.mohaiś ca saṁyutam]
AHS3.12.027a/ udāvarta.rujānāhair moha.tṛḍ.dahana.jvaraiḥ |
AHS3.12.027c/ gauravā.ruci.kāṭhinyair vidyāt tatra malān kramāt || 27 || [Note: AHS3.12.027v/ 12.27av udāvarta.rug.ānāhair]
AHS3.12.028a/ plīha.vad dakṣiṇāt pārśvāt kuryād yakṛd api cyutam |
AHS3.12.028c/ pakṣma.vālaiḥ sahānnena bhuktair baddhāyane gude || 28 ||
AHS3.12.029a/ dur.nāmabhir udāvartair anyair vāntropalepibhiḥ |
AHS3.12.029c/ varcaḥ.pitta.kaphān ruddhvā karoti kupito 'nilaḥ || 29 || [Note: AHS3.12.029v/ 12.29bv annair vāntropalepibhiḥ]
AHS3.12.030a/ apāno jaṭharaṁ tena syur dāha.jvara.tṛṭ.kṣavāḥ |
AHS3.12.030c/ kāsa.śvāsoru.sadanaṁ śiro.hṛn.nābhi.pāyu.ruk || 30 || [Note: AHS3.12.030v/ 12.30bv syur dāha.jvara.tṛṭ.kṣudhāḥ 12.30bv syur dāha.jvara.tṛṭ.kṣutaḥ]
AHS3.12.031a/ mala.saṅgo '.ruciś chardir udaraṁ mūḍha.mārutam |
AHS3.12.031c/ sthiraṁ nīlāruṇa.sirā.rājī.naddham a.rāji vā || 31 ||
[Page 281 ]
AHS3.12.032a/ nābher upari ca prāyo go.pucchākṛti jāyate |
AHS3.12.032c/ asthy.ādi.śalyaiḥ sānnaiś ced bhuktair aty.aśanena vā || 32 || [Note: AHS3.12.032v/ 12.32cv asthy.ādi.śalyaiḥ sānnaiś ca]
AHS3.12.033a/ bhidyate pacyate vāntraṁ tac.chidraiś ca sravan bahiḥ |
AHS3.12.033c/ āma eva gudād eti tato 'lpālpaṁ sa.viḍ.rasaḥ || 33 || [Note: AHS3.12.033v/ 12.33av bhidyate pacyate cāntraṁ 12.33dv 'lpālpaḥ sa.viḍ.rasaḥ]
AHS3.12.034a/ tulyaḥ kuṇapa.gandhena picchilaḥ pīta.lohitaḥ |
AHS3.12.034c/ śeṣaś cāpūrya jaṭharaṁ jaṭharaṁ ghoram āvahet || 34 ||
AHS3.12.035a/ vardhayet tad adho nābher āśu caiti jalātma.tām |
AHS3.12.035c/ udrikta.doṣa.rūpaṁ ca vyāptaṁ ca śvāsa.tṛḍ.bhramaiḥ || 35 || [Note: AHS3.12.035v/ 12.35av vardhate tad adho nābher 12.35dv vyāptaṁ ca śvāsa.tṛḍ.jvaraiḥ]
AHS3.12.036a/ chidrodaram idaṁ prāhuḥ parisrāvīti cāpare |
AHS3.12.036c/ pravṛtta.sneha.pānādeḥ sahasāmāmbu.pāyinaḥ || 36 ||
AHS3.12.037a/ aty.ambu.pānān mandāgneḥ kṣīṇasyāti.kṛśasya vā |
AHS3.12.037c/ ruddhvāmbu.mārgān anilaḥ kaphaś ca jala.mūrchitaḥ || 37 ||
AHS3.12.038a/ vardhayetāṁ tad evāmbu tat.sthānād udarāśritau |
AHS3.12.038c/ tataḥ syād udaraṁ tṛṣṇā.guda.sruti.rujānvitam || 38 || [Note: AHS3.12.038v/ 12.38dv .guda.sruti.rujā.yutam]
AHS3.12.039a/ kāsa.śvāsā.ruci.yutaṁ nānā.varṇa.sirā.tatam |
AHS3.12.039c/ toya.pūrṇa.dṛti.sparśa.śabda.prakṣobha.vepathu || 39 || [Note: AHS3.12.039v/ 12.39bv nānā.varṇa.sirānvitam 12.39bv nānā.varṇa.sirācitam 12.39bv nānā.varṇa.sirāvṛtam]
AHS3.12.040a/ dakodaraṁ mahat snigdhaṁ sthiram āvṛtta.nābhi tat |
AHS3.12.040c/ upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ sva.sthānataś cyutāḥ || 40 ||
AHS3.12.041a/ pākād dravā dravī.kuryuḥ sandhi.sroto.mukhāny api |
AHS3.12.041c/ svedaś ca bāhya.srotaḥsu vihatas tiryag.āsthitaḥ || 41 || [Note: AHS3.12.041v/ 12.41av pākād dravād dravī.kuryuḥ]
[Page 282 ]
AHS3.12.042a/ tad evodakam āpyāyya picchāṁ kuryāt tadā bhavet |
AHS3.12.042c/ gurūdaraṁ sthiraṁ vṛttam āhataṁ ca na śabda.vat || 42 ||
AHS3.12.043a/ mṛdu vyapeta.rājīkaṁ nābhyāṁ spṛṣṭaṁ ca sarpati |
AHS3.12.043c/ tad anūdaka.janmāsmin kukṣi.vṛddhis tato 'dhikam || 43 ||
AHS3.12.044a/ sirāntardhānam udaka.jaṭharoktaṁ ca lakṣaṇam |
AHS3.12.044c/ vāta.pitta.kapha.plīha.sannipātodakodaram || 44 ||
AHS3.12.045a/ kṛcchraṁ yathottaraṁ pakṣāt paraṁ prāyo 'pare hataḥ |
AHS3.12.045c/ sarvaṁ ca jāta.salilaṁ riṣṭoktopadravānvitam || 45 ||
AHS3.12.046a/ janmanaivodaraṁ sarvaṁ prāyaḥ kṛcchra.tamaṁ matam |
AHS3.12.046c/ balinas tad a.jātāmbu yatna.sādhyaṁ navotthitam || 46 ||

3.13. Chapter 13 :: Athapāṇḍuśophavisarpanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 289-294]
AHS3.13.001a/ pitta.pradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanair malāḥ |
AHS3.13.001c/ tatrānilena balinā kṣiptaṁ pittaṁ hṛdi sthitam || 1 ||
AHS3.13.002a/ dhamanīr daśa samprāpya vyāpnuvat sakalāṁ tanum |
AHS3.13.002c/ śleṣma.tvag.rakta.māṁsāni pradūṣyāntaram āśritam || 2 ||
AHS3.13.003a/ tvaṅ.māṁsayos tat kurute tvaci varṇān pṛthag.vidhān |
AHS3.13.003c/ pāṇḍu.hāridra.haritān pāṇḍu.tvaṁ teṣu cādhikam || 3 ||
AHS3.13.004a/ yato 'taḥ pāṇḍur ity uktaḥ sa rogas tena gauravam |
AHS3.13.004c/ dhātūnāṁ syāc ca śaithilyam ojasaś ca guṇa.kṣayaḥ || 4 ||
AHS3.13.005a/ tato 'lpa.rakta.medasko niḥ.sāraḥ syāc chlathendriyaḥ |
AHS3.13.005c/ mṛdyamānair ivāṅgair nā dravatā hṛdayena ca || 5 || [Note: AHS3.13.005v/ 13.5bv niḥ.sāraḥ śithilendriyaḥ 13.5dv dravatā hṛdayena vā]
[Page 283 ]
AHS3.13.006a/ śūnākṣi.kūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano 'lpa.vāk |
AHS3.13.006c/ anna.dviṭ śiśira.dveṣī śīrṇa.romā hatānalaḥ || 6 || [Note: AHS3.13.006v/ 13.6av śūnākṣi.kūṭa.vadanaḥ 13.6bv kopanaḥ svedano 'lpa.vāk 13.6bv kopanaḥ sadano 'lpa.vāk]
AHS3.13.007a/ sanna.saktho jvarī śvāsī karṇa.kṣveḍī bhramī śramī |
AHS3.13.007c/ sa pañca.dhā pṛthag doṣaiḥ samastair mṛttikādanāt || 7 || [Note: AHS3.13.007v/ 13.7av sanna.sakthī jvarī śvāsī]
AHS3.13.008a/ prāg.rūpam asya hṛdaya.spandanaṁ rūkṣa.tā tvaci |
AHS3.13.008c/ a.ruciḥ pīta.mūtra.tvaṁ svedā.bhāvo 'lpa.vahni.tā || 8 ||
AHS3.13.009a/ sādaḥ śramo 'nilāt tatra gātra.ruk.toda.kampanam |
AHS3.13.009c/ kṛṣṇa.rūkṣāruṇa.sirā.nakha.viṇ.mūtra.netra.tā || 9 ||
AHS3.13.010a/ śophānāhāsya.vairasya.viṭ.śoṣāḥ pārśva.mūrdha.ruk |
AHS3.13.010c/ pittād dharita.pītābha.sirādi.tvaṁ jvaras tamaḥ || 10 ||
AHS3.13.011a/ tṛṭ.sveda.mūrchā.śītecchā daurgandhyaṁ kaṭu.vaktra.tā |
AHS3.13.011c/ varco.bhedo 'mlako dāhaḥ kaphāc chukla.sirādi.tā || 11 ||
AHS3.13.012a/ tandrā lavaṇa.vaktra.tvaṁ roma.harṣaḥ svara.kṣayaḥ |
AHS3.13.012c/ kāsaś chardiś ca nicayān miśra.liṅgo 'ti.duḥ.sahaḥ || 12 || [Note: AHS3.13.012v/ 13.12bv harṣo romṇāṁ svara.kṣayaḥ]
AHS3.13.013a/ mṛt kaṣāyānilaṁ pittam ūṣarā madhurā kapham |
AHS3.13.013c/ dūṣayitvā rasādīṁś ca raukṣyād bhuktaṁ virūkṣya ca || 13 ||
AHS3.13.014a/ srotāṁsy a.pakvaivāpūrya kuryād ruddhvā ca pūrva.vat |
AHS3.13.014c/ pāṇḍu.rogaṁ tataḥ śūna.nābhi.pādāsya.mehanaḥ || 14 ||
AHS3.13.015a/ purīṣaṁ kṛmi.man muñced bhinnaṁ sāsṛk kaphaṁ naraḥ |
AHS3.13.015c/ yaḥ pāṇḍu.rogī seveta pittalaṁ tasya kāmalām || 15 ||
[Page 284 ]
AHS3.13.016a/ koṣṭha.śākhāśrayāṁ pittaṁ dagdhvāsṛṅ.māṁsam āvahet |
AHS3.13.016c/ hāridra.netra.mūtra.tvaṅ.nakha.vaktra.śakṛt.tayā || 16 || [Note: AHS3.13.016v/ 13.16av koṣṭha.śākhāśrayaṁ pittaṁ]
AHS3.13.017a/ dāhā.vipāka.tṛṣṇā.vān bhekābho dur.balendriyaḥ |
AHS3.13.017c/ bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍu.rogād ṛte 'pi ca || 17 ||
AHS3.13.018a/ upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbha.kāmalā |
AHS3.13.018c/ harita.śyāva.pīta.tvaṁ pāṇḍu.roge yadā bhavet || 18 ||
AHS3.13.019a/ vāta.pittād bhramas tṛṣṇā strīṣv a.harṣo mṛdur jvaraḥ |
AHS3.13.019c/ tandrā balānala.bhraṁśo loḍharaṁ taṁ halīmakam || 19 ||
AHS3.13.020a/ alasaṁ ceti śaṁsanti teṣāṁ pūrvam upadravāḥ |
AHS3.13.020c/ śopha.pradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate || 20 ||
AHS3.13.021a/ pitta.rakta.kaphān vāyur duṣṭo duṣṭān bahiḥ.sirāḥ |
AHS3.13.021c/ nītvā ruddha.gatis tair hi kuryāt tvaṅ.māṁsa.saṁśrayam || 21 ||
AHS3.13.022a/ utsedhaṁ saṁhataṁ śophaṁ tam āhur nicayād ataḥ |
AHS3.13.022c/ sarvaṁ hetu.viśeṣais tu rūpa.bhedān navātmakam || 22 ||
AHS3.13.023a/ doṣaiḥ pṛthag dvayaiḥ sarvair abhighātād viṣād api |
AHS3.13.023c/ dvi.dhā vā nijam āgantuṁ sarvāṅgaikāṅga.jaṁ ca tam || 23 ||
AHS3.13.024a/ pṛthūnnata.grathita.tā.viśeṣaiś ca tri.dhā viduḥ |
AHS3.13.024c/ sāmānya.hetuḥ śophānāṁ doṣa.jānāṁ viśeṣataḥ || 24 ||
AHS3.13.025a/ vyādhi.karmopavāsādi.kṣīṇasya bhajato drutam |
AHS3.13.025c/ ati.mātram athānyasya gurv.amla.snigdha.śītalam || 25 || [Note: AHS3.13.025v/ 13.25bv .kṣīṇasya bhajato dravam 13.25cv ati.mātram athānnaṁ ca]
[Page 285 ]
AHS3.13.026a/ lavaṇa.kṣāra.tīkṣṇoṣṇa.śākāmbu svapna.jāgaram |
AHS3.13.026c/ mṛd.grāmya.māṁsa.vallūram a.jīrṇa.śrama.maithunam || 26 ||
AHS3.13.027a/ padāter mārga.gamanaṁ yānena kṣobhiṇāpi vā |
AHS3.13.027c/ śvāsa.kāsātisārārśo.jaṭhara.pradara.jvarāḥ || 27 ||
AHS3.13.028a/ viṣūcy.alasaka.cchardi.garbha.visarpa.pāṇḍavaḥ |
AHS3.13.028c/ anye ca mithyopakrāntās tair doṣā vakṣasi sthitāḥ || 28 || [Note: AHS3.13.028v/ 13.28bv .garbha.visarpa.pāṇḍu.tā]
AHS3.13.029a/ ūrdhvaṁ śopham adho vastau madhye kurvanti madhya.gāḥ |
AHS3.13.029c/ sarvāṅga.gāḥ sarva.gataṁ pratyaṅgeṣu tad.āśrayāḥ || 29 ||
AHS3.13.030a/ tat.pūrva.rūpaṁ davathuḥ sirāyāmo 'ṅga.gauravam |
AHS3.13.030c/ vātāc chophaś calo rūkṣaḥ khara.romāruṇāsitaḥ || 30 ||
AHS3.13.031a/ saṅkoca.spanda.harṣārti.toda.bheda.prasupti.mān |
AHS3.13.031c/ kṣiprotthāna.śamaḥ śīghram unnamet pīḍitas tanuḥ || 31 ||
AHS3.13.032a/ snigdhoṣṇa.mardanaiḥ śāmyed rātrāv alpo divā mahān |
AHS3.13.032c/ tvak ca sarṣapa.lipteva tasmiṁś cimicimāyate || 32 ||
AHS3.13.033a/ pīta.raktāsitābhāsaḥ pittād ā.tāmra.roma.kṛt |
AHS3.13.033c/ śīghrānusāra.praśamo madhye prāg jāyate tanuḥ || 33 ||
AHS3.13.034a/ sa.tṛḍ.dāha.jvara.sveda.dava.kleda.mada.bhramaḥ |
AHS3.13.034c/ śītābhilāṣī viḍ.bhedī gandhī sparśā.saho mṛduḥ || 34 ||
AHS3.13.035a/ kaṇḍū.mān pāṇḍu.roma.tvak kaṭhinaḥ śītalo guruḥ |
AHS3.13.035c/ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrā.chardy.agni.sāda.kṛt || 35 ||
[Page 286 ]
AHS3.13.036a/ ākrānto nonnamet kṛcchra.śama.janmā niśā.balaḥ |
AHS3.13.036c/ sraven nāsṛk cirāt picchāṁ kuśa.śastrādi.vikṣataḥ || 36 ||
AHS3.13.037a/ sparśoṣṇa.kāṅkṣī ca kaphād yathā.svaṁ dvandva.jās trayaḥ |
AHS3.13.037c/ saṅkarād dhetu.liṅgānāṁ nicayān nicayātmakaḥ || 37 ||
AHS3.13.038a/ abhighātena śastrādi.ccheda.bheda.kṣatādibhiḥ |
AHS3.13.038c/ himāniloda.dhy.anilair bhallāta.kapikacchu.jaiḥ || 38 || [Note: AHS3.13.038v/ 13.38cv himānaloda.dhy.anilair]
AHS3.13.039a/ rasaiḥ śūkaiś ca saṁsparśāc chvayathuḥ syād visarpa.vān |
AHS3.13.039c/ bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāya.śaḥ pitta.lakṣaṇaḥ || 39 ||
AHS3.13.040a/ viṣa.jaḥ sa.viṣa.prāṇi.parisarpaṇa.mūtraṇāt |
AHS3.13.040c/ daṁṣṭrā.danta.nakhāpātād a.viṣa.prāṇinām api || 40 || [Note: AHS3.13.040v/ 13.40cv daṁṣṭrā.danta.nakhāghātād]
AHS3.13.041a/ viṇ.mūtra.śukropahata.mala.vad.vastra.saṅkarāt |
AHS3.13.041c/ viṣa.vṛkṣānila.sparśād gara.yogāvacūrṇanāt || 41 || [Note: AHS3.13.041v/ 13.41bv .mala.vad.vastra.dhāraṇāt]
AHS3.13.042a/ mṛduś calo 'valambī ca śīghro dāha.rujā.karaḥ |
AHS3.13.042c/ navo 'n.upadravaḥ śophaḥ sādhyo '.sādhyaḥ pureritaḥ || 42 ||
AHS3.13.043a/ syād visarpo 'bhighātāntair doṣair dūṣyaiś ca śopha.vat |
AHS3.13.043c/ try.adhiṣṭhānaṁ ca taṁ prāhur bāhyāntar.ubhayāśrayāt || 43 ||
AHS3.13.044a/ yathottaraṁ ca duḥ.sādhyās tatra doṣā yathā.yatham |
AHS3.13.044c/ prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ || 44 ||
AHS3.13.045a/ dehe śīghraṁ visarpanti te 'ntar antaḥ.sthitā bahiḥ |
AHS3.13.045c/ bahiḥ.sthā dvitaye dvi.sthā vidyāt tatrāntar.āśrayam || 45 ||
[Page 287 ]
AHS3.13.046a/ marmopatāpāt sammohād ayanānāṁ vighaṭṭanāt |
AHS3.13.046c/ tṛṣṇāti.yogād vegānāṁ viṣamaṁ ca pravartanāt || 46 || [Note: AHS3.13.046v/ 13.46av marmopaghātāt sammohād 13.46dv viṣamāc ca pravartanāt]
AHS3.13.047a/ āśu cāgni.bala.bhraṁśād ato bāhyaṁ viparyayāt |
AHS3.13.047c/ tatra vātāt parīsarpo vāta.jvara.sama.vyathaḥ || 47 ||
AHS3.13.048a/ śopha.sphuraṇa.nistoda.bhedāyāmārti.harṣa.vān |
AHS3.13.048c/ pittād druta.gatiḥ pitta.jvara.liṅgo 'ti.lohitaḥ || 48 ||
AHS3.13.049a/ kaphāt kaṇḍū.yutaḥ snigdhaḥ kapha.jvara.samāna.ruk |
AHS3.13.049c/ sva.doṣa.liṅgaiś cīyante sarve sphoṭair upekṣitāḥ || 49 ||
AHS3.13.050a/ te pakva.bhinnāḥ svaṁ svaṁ ca bibhrati vraṇa.lakṣaṇam |
AHS3.13.050c/ vāta.pittāj jvara.cchardi.mūrchātīsāra.tṛḍ.bhramaiḥ || 50 ||
AHS3.13.051a/ asthi.bhedāgni.sadana.tamakā.rocakair yutaḥ |
AHS3.13.051c/ karoti sarvam aṅgaṁ ca dīptāṅgārāvakīrṇa.vat || 51 ||
AHS3.13.052a/ yaṁ yaṁ deśaṁ visarpaś ca visarpati bhavet sa saḥ |
AHS3.13.052c/ śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate || 52 ||
AHS3.13.053a/ agni.dagdha iva sphoṭaiḥ śīghra.ga.tvād drutaṁ ca saḥ |
AHS3.13.053c/ marmānusārī vīsarpaḥ syād vāto 'ti.balas tataḥ || 53 ||
AHS3.13.054a/ vyathetāṅgaṁ haret sañjñāṁ nidrāṁ ca śvāsam īrayet |
AHS3.13.054c/ hidhmāṁ ca sa gato 'vasthām īdṛśīṁ labhate na nā || 54 ||
AHS3.13.055a/ kva.cic charmā.rati.grasto bhūmi.śayyāsanādiṣu |
AHS3.13.055c/ ceṣṭamānas tataḥ kliṣṭo mano.deha.śramodbhavām || 55 ||
[Page 288 ]
AHS3.13.056a/ duṣ.prabodho 'śnute nidrāṁ so 'gni.visarpa ucyate |
AHS3.13.056c/ kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṁ bahu.dhā kapham || 56 ||
AHS3.13.057a/ raktaṁ vā vṛddha.raktasya tvak.sirā.snāva.māṁsa.gam |
AHS3.13.057c/ dūṣayitvā ca dīrghāṇu.vṛtta.sthūla.kharātmanām || 57 ||
AHS3.13.058a/ granthīnāṁ kurute mālāṁ raktānāṁ tīvra.rug.jvarām |
AHS3.13.058c/ śvāsa.kāsātisārāsya.śoṣa.hidhmā.vami.bhramaiḥ || 58 ||
AHS3.13.059a/ moha.vaivarṇya.mūrchāṅga.bhaṅgāgni.sadanair yutām |
AHS3.13.059c/ ity ayaṁ granthi.vīsarpaḥ kapha.māruta.kopa.jaḥ || 59 ||
AHS3.13.060a/ kapha.pittāj jvaraḥ stambho nidrā.tandrā.śiro.rujaḥ |
AHS3.13.060c/ aṅgāvasāda.vikṣepa.pralāpā.rocaka.bhramāḥ || 60 ||
AHS3.13.061a/ mūrchāgni.hānir bhedo 'sthnāṁ pipāsendriya.gauravam |
AHS3.13.061c/ āmopaveśanaṁ lepaḥ srotasāṁ sa ca sarpati || 61 ||
AHS3.13.062a/ prāyeṇāmāśaye gṛhṇann eka.deśaṁ na cāti.ruk |
AHS3.13.062c/ piṭikair avakīrṇo 'ti.pīta.lohita.pāṇḍuraiḥ || 62 ||
AHS3.13.063a/ mecakābho 'sitaḥ snigdho malinaḥ śopha.vān guruḥ |
AHS3.13.063c/ gambhīra.pākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryate || 63 || [Note: AHS3.13.063v/ 13.63av mecakābho 'sita.snigdho]
AHS3.13.064a/ paṅka.vac.chīrṇa.māṁsaś ca spaṣṭa.snāyu.sirā.gaṇaḥ |
AHS3.13.064c/ śava.gandhiś ca vīsarpaṁ kardamākhyam uśanti tam || 64 ||
AHS3.13.065a/ sarva.jo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarva.dhātv.atisarpaṇaḥ |
AHS3.13.065c/ bāhya.hetoḥ kṣatāt kruddhaḥ sa.raktaṁ pittam īrayan || 65 || [Note: AHS3.13.065v/ 13.65bv sarva.dhātv.abhisarpaṇaḥ]
[Page 289 ]
AHS3.13.066a/ visarpaṁ mārutaḥ kuryāt kulattha.sadṛśaiś citam |
AHS3.13.066c/ sphoṭaiḥ śopha.jvara.rujā.dāhāḍhyaṁ śyāva.lohitam || 66 ||
AHS3.13.067a/ pṛthag doṣais trayaḥ sādhyā dvandva.jāś cān.upadravāḥ |
AHS3.13.067c/ a.sādhyau kṣata.sarvotthau sarve cākrānta.marmakāḥ || 67 ||
AHS3.13.067ū̆ab/ śīrṇa.snāyu.sirā.māṁsāḥ praklinnāḥ śava.gandhayaḥ || 67ū̆ab ||

3.14. Chapter 14 :: Athakuṣṭhanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 294-298]
AHS3.14.001a/ mithyāhāra.vihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā |
AHS3.14.001c/ sādhu.nindā.vadhānya.sva.haraṇādyaiś ca sevitaiḥ || 1 ||
AHS3.14.002a/ pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanair veritā malāḥ |
AHS3.14.002c/ sirāḥ prapadya tiryag.gās tvag.lasīkāsṛg.āmiṣam || 2 || [Note: AHS3.14.002v/ 14.2bv prāktanaiḥ preritā malāḥ]
AHS3.14.003a/ dūṣayanti ślathī.kṛtya niścarantas tato bahiḥ |
AHS3.14.003c/ tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṁ duṣṭāḥ kuṣṭham uśanti tat || 3 || [Note: AHS3.14.003v/ 14.3av dūṣayantaḥ ślathī.kṛtya]
AHS3.14.004a/ kālenopekṣitaṁ yasmāt sarvaṁ kuṣṇāti tad vapuḥ |
AHS3.14.004c/ prapadya dhātūn vyāpyāntaḥ sarvān saṅkledya cāvahet || 4 ||
AHS3.14.005a/ sa.sveda.kleda.saṅkothān kṛmīn sūkṣmān su.dāruṇān |
AHS3.14.005c/ roma.tvak.snāyu.dhamanī.taruṇāsthīni yaiḥ kramāt || 5 ||
AHS3.14.006a/ bhakṣayec chvitram asmāc ca kuṣṭha.bāhyam udāhṛtam |
AHS3.14.006c/ kuṣṭhāni sapta.dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ || 6 || [Note: AHS3.14.006v/ 14.6dv pṛthag dvandvaiḥ samāgataiḥ]
AHS3.14.007a/ sarveṣv api tri.doṣeṣu vyapadeśo 'dhika.tvataḥ |
AHS3.14.007c/ vātena kuṣṭhaṁ kāpālaṁ pittād audumbaraṁ kaphāt || 7 ||
[Page 290 ]
AHS3.14.008a/ maṇḍalākhyaṁ vicarcī ca ṛkṣākhyaṁ vāta.pitta.jam |
AHS3.14.008c/ carmaika.kuṣṭha.kiṭibha.sidhmālasa.vipādikāḥ || 8 || [Note: AHS3.14.008v/ 14.8bv ṛkṣākṣaṁ vāta.pitta.jam]
AHS3.14.009a/ vāta.śleṣmodbhavāḥ śleṣma.pittād dadrū.śatāruṣī |
AHS3.14.009c/ puṇḍarīkaṁ sa.visphoṭaṁ pāmā carma.dalaṁ tathā || 9 ||
AHS3.14.010a/ sarvaiḥ syāt kākaṇaṁ pūrvaṁ trikaṁ dadru sa.kākaṇam |
AHS3.14.010c/ puṇḍarīkarkṣa.jihve ca mahā.kuṣṭhāni sapta tu || 10 || [Note: AHS3.14.010v/ 14.10bv trikaṁ dadrūḥ sa.kākaṇā 14.10cv puṇḍarīkarśya.jihve ca]
AHS3.14.011a/ ati.ślakṣṇa.khara.sparśa.khedā.sveda.vi.varṇa.tāḥ |
AHS3.14.011c/ dāhaḥ kaṇḍūs tvaci svāpas todaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ || 11 ||
AHS3.14.012a/ vraṇānām adhikaṁ śūlaṁ śīghrotpattiś cira.sthitiḥ |
AHS3.14.012c/ rūḍhānām api rūkṣa.tvaṁ nimitte 'lpe 'pi kopanam || 12 ||
AHS3.14.013a/ roma.harṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyam kuṣṭha.lakṣaṇam agra.jam |
AHS3.14.013c/ kṛṣṇāruṇa.kapālābhaṁ rūkṣaṁ suptaṁ kharaṁ tanu || 13 ||
AHS3.14.014a/ vistṛtā.sama.pary.antaṁ hṛṣitair romabhiś citam |
AHS3.14.014c/ todāḍhyam alpa.kaṇḍūkaṁ kāpālaṁ śīghra.sarpi ca || 14 || [Note: AHS3.14.014v/ 14.14bv dūṣitair romabhiś citam]
AHS3.14.015a/ pakvodumbara.tāmra.tvag.roma gaura.sirā.citam |
AHS3.14.015c/ bahalaṁ bahala.kleda.raktaṁ dāha.rujādhikam || 15 || [Note: AHS3.14.015v/ 14.15bv .roma gaura.sirā.tatam 14.15cv bahulaṁ bahula.kleda.]
AHS3.14.016a/ āśūtthānāvadaraṇa.kṛmi vidyād udumbaram |
AHS3.14.016c/ sthiraṁ styānaṁ guru snigdhaṁ śveta.raktam an.āśu.gam || 16 ||
AHS3.14.017a/ anyo.'nya.saktam utsannaṁ bahu.kaṇḍū.sruti.krimi |
AHS3.14.017c/ ślakṣṇa.pītābha.pary.antaṁ maṇḍalaṁ parimaṇḍalam || 17 || [Note: AHS3.14.017v/ 14.17av anyo.'nya.saktam ucchūnaṁ 14.17av anyo.'nya.saktam utsaṅgaṁ]
[Page 291 ]
AHS3.14.018a/ sa.kaṇḍū.piṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā |
AHS3.14.018c/ paruṣaṁ tanu raktāntam antaḥ.śyāvaṁ samunnatam || 18 ||
AHS3.14.019a/ sa.toda.dāha.ruk.kledaṁ karkaśaiḥ piṭikaiś citam |
AHS3.14.019c/ ṛkṣa.jihvākṛti proktam ṛkṣa.jihvaṁ bahu.krimi || 19 || [Note: AHS3.14.019v/ 14.19cv ṛśya.jihvākṛti proktam 14.19dv ṛśya.jihvaṁ bahu.krimi]
AHS3.14.020a/ hasti.carma.khara.sparśaṁ carmaikākhyaṁ mahāśrayam |
AHS3.14.020c/ a.svedaṁ matsya.śakala.sannibhaṁ kiṭibhaṁ punaḥ || 20 ||
AHS3.14.021a/ rūkṣaṁ kiṇa.khara.sparśaṁ kaṇḍū.mat paruṣāsitam |
AHS3.14.021c/ sidhmaṁ rūkṣaṁ bahiḥ snigdham antar ghṛṣṭaṁ rajaḥ kiret || 21 ||
AHS3.14.022a/ ślakṣṇa.sparśaṁ tanu śveta.tāmraṁ daugdhika.puṣpa.vat |
AHS3.14.022c/ prāyeṇa cordhva.kāye syād gaṇḍaiḥ kaṇḍū.yutaiś citam || 22 ||
AHS3.14.023a/ raktair alasakaṁ pāṇi.pāda.dāryo vipādikāḥ |
AHS3.14.023c/ tīvrārtyo manda.kaṇḍvaś ca sa.rāga.piṭikācitāḥ || 23 ||
AHS3.14.024a/ dīrgha.pratānā dūrvā.vad atasī.kusuma.cchaviḥ |
AHS3.14.024c/ utsanna.maṇḍalā dadrūḥ kaṇḍū.maty anuṣaṅgiṇī || 24 ||
AHS3.14.025a/ sthūla.mūlaṁ sa.dāhārti rakta.śyāvaṁ bahu.vraṇam |
AHS3.14.025c/ śatāruḥ kleda.jantv.āḍhyaṁ prāya.śaḥ parva.janma ca || 25 ||
AHS3.14.026a/ raktāntam antarā pāṇḍu kaṇḍū.dāha.rujānvitam |
AHS3.14.026c/ sotsedham ācitaṁ raktaiḥ padma.pattram ivāṁśubhiḥ || 26 ||
AHS3.14.027a/ ghana.bhūri.lasīkāsṛk.prāyam āśu vibhedi ca |
AHS3.14.027c/ puṇḍarīkaṁ tanu.tvagbhiś citaṁ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ || 27 ||
[Page 292 ]
AHS3.14.028a/ visphoṭaṁ piṭikāḥ pāmā kaṇḍū.kleda.rujādhikāḥ |
AHS3.14.028c/ sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphik.pāṇi.kūrpare || 28 ||
AHS3.14.029a/ sa.sphoṭam a.sparśa.sahaṁ kaṇḍūṣā.toda.dāha.vat |
AHS3.14.029c/ raktaṁ dalac carma.dalaṁ kākaṇaṁ tīvra.dāha.ruk || 29 ||
AHS3.14.030a/ pūrvaṁ raktaṁ ca kṛṣṇaṁ ca kākaṇantī.phalopamam |
AHS3.14.030c/ kuṣṭha.liṅgair yutaṁ sarvair naika.varṇaṁ tato bhavet || 30 ||
AHS3.14.031a/ doṣa.bhedīya.vihitair ādiśel liṅga.karmabhiḥ |
AHS3.14.031c/ kuṣṭheṣu doṣolbaṇa.tāṁ sarva.doṣolbaṇaṁ tyajet || 31 ||
AHS3.14.032a/ riṣṭoktaṁ yac ca yac cāsthi.majja.śukra.samāśrayam |
AHS3.14.032c/ yāpyaṁ medo.gataṁ kṛcchraṁ pitta.dvandvāsra.māṁsa.gam || 32 ||
AHS3.14.033a/ a.kṛcchraṁ kapha.vātāḍhyaṁ tvak.stham eka.malaṁ ca yat |
AHS3.14.033c/ tatra tvaci sthite kuṣṭhe toda.vaivarṇya.rūkṣa.tāḥ || 33 ||
AHS3.14.034a/ sveda.svāpa.śvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ |
AHS3.14.034c/ pāṇi.pādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam || 34 ||
AHS3.14.035a/ kauṇyaṁ gati.kṣayo 'ṅgānāṁ dalanaṁ syāc ca medasi |
AHS3.14.035c/ nāsā.bhaṅgo 'sthi.majja.sthe netra.rāgaḥ svara.kṣayaḥ || 35 ||
AHS3.14.036a/ kṣate ca kṛmayaḥ śukre sva.dārāpatya.bādhanam |
AHS3.14.036c/ yathā.pūrvaṁ ca sarvāṇi syur liṅgāny asṛg.ādiṣu || 36 || [Note: AHS3.14.036v/ 14.36bv sva.dārāpatya.dhāvanam]
AHS3.14.037a/ kuṣṭhaika.sambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ dāruṇaṁ ca tat |
AHS3.14.037c/ nirdiṣṭam a.parisrāvi tri.dhātūdbhava.saṁśrayam || 37 || [Note: AHS3.14.037v/ 14.37bv kilāsaṁ cāruṇaṁ ca tat]
[Page 293 ]
AHS3.14.038a/ vātād rūkṣāruṇaṁ pittāt tāmraṁ kamala.pattra.vat |
AHS3.14.038c/ sa.dāhaṁ roma.vidhvaṁsi kaphāc chvetaṁ ghanaṁ guru || 38 ||
AHS3.14.039a/ sa.kaṇḍu ca kramād rakta.māṁsa.medaḥsu cādiśet |
AHS3.14.039c/ varṇenaivedṛg ubhayaṁ kṛcchraṁ tac cottarottaram || 39 ||
AHS3.14.040a/ a.śukla.romā.bahalam a.saṁsṛṣṭaṁ mitho navam |
AHS3.14.040c/ an.agni.dagdha.jaṁ sādhyaṁ śvitraṁ varjyam ato 'nya.thā || 40 || [Note: AHS3.14.040v/ 14.40av a.śukla.romā.bahulam 14.40bv a.saṁsṛṣṭam atho navam]
AHS3.14.041a/ guhya.pāṇi.talauṣṭheṣu jātam apy a.ciran.tanam |
AHS3.14.041c/ sparśaikāhāra.śayyādi.sevanāt prāya.śo gadāḥ || 41 ||
AHS3.14.042a/ sarve sañcāriṇo netra.tvag.vikārā viśeṣataḥ |
AHS3.14.042c/ kṛmayas tu dvi.dhā proktā bāhyābhyantara.bhedataḥ || 42 ||
AHS3.14.043a/ bahir.mala.kaphāsṛg.viḍ.janma.bhedāc catur.vidhāḥ |
AHS3.14.043c/ nāmato viṁśati.vidhā bāhyās tatrā.mṛjodbhavāḥ || 43 || [Note: AHS3.14.043v/ 14.43dv bāhyās tatra malodbhavāḥ 14.43dv bāhyās tatrāsṛg.udbhavāḥ]
AHS3.14.044a/ tila.pramāṇa.saṁsthāna.varṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ |
AHS3.14.044c/ bahu.pādāś ca sūkṣmāś ca yūkā likṣāś ca nāmataḥ || 44 ||
AHS3.14.045a/ dvi.dhā te koṭha.piṭikā.kaṇḍū.gaṇḍān prakurvate |
AHS3.14.045c/ kuṣṭhaika.hetavo 'ntar.jāḥ śleṣma.jās teṣu cādhikam || 45 ||
AHS3.14.046a/ madhurānna.guḍa.kṣīra.dadhi.saktu.navaudanaiḥ |
AHS3.14.046c/ śakṛj.jā bahu.viḍ.dhānya.parṇa.śākolakādibhiḥ || 46 || [Note: AHS3.14.046v/ 14.46av madhurāmla.guḍa.kṣīra. 14.46dv .parṇa.śākaukulādibhiḥ]
AHS3.14.047a/ kaphād āmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ |
AHS3.14.047c/ pṛthu.bradhna.nibhāḥ ke.cit ke.cid gaṇḍū.padopamāḥ || 47 ||
[Page 294 ]
AHS3.14.048a/ rūḍha.dhānyāṅkurākārās tanu.dīrghās tathāṇavaḥ |
AHS3.14.048c/ śvetās tāmrāvabhāsāś ca nāmataḥ sapta.dhā tu te || 48 ||
AHS3.14.049a/ antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahā.kuhāḥ |
AHS3.14.049c/ kuravo darbha.kusumāḥ su.gandhās te ca kurvate || 49 || [Note: AHS3.14.049v/ 14.49av antrādā udarāviṣṭā 14.49bv hṛdayādā mahā.ruhāḥ 14.49cv curavo darbha.kusumāḥ]
AHS3.14.050a/ hṛl.lāsam āsya.sravaṇam a.vipākam a.rocakam |
AHS3.14.050c/ mūrchā.chardi.jvarānāha.kārśya.kṣavathu.pīnasān || 50 ||
AHS3.14.051a/ rakta.vāhi.sirotthānā rakta.jā jantavo 'ṇavaḥ |
AHS3.14.051c/ a.pādā vṛtta.tāmrāś ca saukṣmyāt ke.cid a.darśanāḥ || 51 || [Note: AHS3.14.051v/ 14.51av rakta.vāhi.sirā.sthānād 14.51av rakta.vāhi.sirā.sthānā]
AHS3.14.052a/ keśādā roma.vidhvaṁsā roma.dvīpā udumbarāḥ |
AHS3.14.052c/ ṣaṭ te kuṣṭhaika.karmāṇaḥ saha.saurasa.mātaraḥ || 52 || [Note: AHS3.14.052v/ 14.52dc saha.jā rasa.mātaraḥ]
AHS3.14.053a/ pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'dho.visarpiṇaḥ |
AHS3.14.053c/ vṛddhāḥ santo bhaveyuś ca te yadāmāśayon.mukhāḥ || 53 || [Note: AHS3.14.053v/ 14.53cv vṛddhās te syur bhaveyuś ca]
AHS3.14.054a/ tadāsyodgāra.niḥśvāsā viḍ.gandhānuvidhāyinaḥ |
AHS3.14.054c/ pṛthu.vṛtta.tanu.sthūlāḥ śyāva.pīta.sitāsitāḥ || 54 ||
AHS3.14.055a/ te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakeruka.makerukāḥ |
AHS3.14.055c/ sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca || 55 || [Note: AHS3.14.055v/ 14.55av sausurādāḥ śalūnākhyā]
AHS3.14.056a/ viḍ.bheda.śūla.viṣṭambha.kārśya.pāruṣya.pāṇḍu.tāḥ |
AHS3.14.056c/ roma.harṣāgni.sadana.guda.kaṇḍūr vinirgamāt || 56 || [Note: AHS3.14.056v/ 14.56dv .guda.kaṇḍūr vinirgatāḥ 14.56dv .guda.kaṇḍūr vi.mārga.gāḥ]

3.15. Chapter 15 :: Athavātavyādhinidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 298-302]
AHS3.15.001a/ sarvārthān.artha.karaṇe viśvasyāsyaika.kāraṇam |
AHS3.15.001c/ a.duṣṭa.duṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ || 1 ||
[Page 295 ]
AHS3.15.002a/ sa viśva.karmā viśvātmā viśva.rūpaḥ prajāpatiḥ |
AHS3.15.002c/ sraṣṭā dhātā vibhur viṣṇuḥ saṁhartā mṛtyur antakaḥ || 2 ||
AHS3.15.003a/ tad.a.duṣṭau prayatnena yatitavyam ataḥ sadā |
AHS3.15.003c/ tasyoktaṁ doṣa.vijñāne karma prākṛta.vaikṛtam || 3 ||
AHS3.15.004a/ samāsād vyāsato doṣa.bhedīye nāma dhāma ca |
AHS3.15.004c/ praty.ekaṁ pañca.dhā cāro vyāpāraś ceha vaikṛtam || 4 ||
AHS3.15.005a/ tasyocyate vibhāgena sa.nidānaṁ sa.lakṣaṇam |
AHS3.15.005c/ dhātu.kṣaya.karair vāyuḥ kupyaty ati.niṣevitaiḥ || 5 ||
AHS3.15.005.1+(1)ab/ a.saṅkhyam api saṅkhyāya yad aśītyā pureritam 5.1+(1)ab || [Note: AHS3.15.005.1+(1)v/ 15.5.1+(1)bv yathāśīty apareritam]
AHS3.15.006a/ caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṁ tāny eva pūrayan |
AHS3.15.006c/ tebhyo 'nya.doṣa.pūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṁ balī || 6 ||
AHS3.15.007a/ tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntra.kūjanam |
AHS3.15.007c/ mala.rodhāśma.vardhmārśas.trika.pṛṣṭha.kaṭī.graham || 7 ||
AHS3.15.008a/ karoty adhara.kāye ca tāṁs tān kṛcchrān upadravān |
AHS3.15.008c/ āmāśaye tṛḍ.vamathu.śvāsa.kāsa.viṣūcikāḥ || 8 || [Note: AHS3.15.008v/ 15.8av karoty adhara.kāyeṣu]
AHS3.15.009a/ kaṇṭhoparodham udgārān vyādhīn ūrdhvaṁ ca nābhitaḥ |
AHS3.15.009c/ śrotrādiṣv indriya.vadhaṁ tvaci sphuṭana.rūkṣa.te || 9 ||
AHS3.15.010a/ rakte tīvrā rujaḥ svāpaṁ tāpaṁ rāgaṁ vi.varṇa.tām |
AHS3.15.010c/ arūṁṣy annasya viṣṭambham a.ruciṁ kṛśa.tāṁ bhramam || 10 || [Note: AHS3.15.010v/ 15.10cv arūṁṣy aṅgasya viṣṭambham]
[Page 296 ]
AHS3.15.011a/ māṁsa.medo.gato granthīṁs todāḍhyān karkaśāñ chramam |
AHS3.15.011c/ gurv aṅgaṁ cāti.ruk stabdhaṁ muṣṭi.daṇḍa.hatopamam || 11 || [Note: AHS3.15.011v/ 15.11bv todāḍhyān karkaśāñ chramān 15.11bv todāḍhyān karkaśān bhṛśam]
AHS3.15.012a/ asthi.sthaḥ sakthi.sandhy.asthi.śūlaṁ tīvraṁ bala.kṣayam |
AHS3.15.012c/ majja.stho 'sthiṣu sauṣiryam a.svapnaṁ santatāṁ rujam || 12 || [Note: AHS3.15.012v/ 15.12dv a.svapnaṁ stabdha.tāṁ rujam]
AHS3.15.013a/ śukrasya śīghram utsargaṁ saṅgaṁ vikṛtim eva vā |
AHS3.15.013c/ tad.vad garbhasya śukra.sthaḥ sirāsv ādhmāna.rikta.te || 13 ||
AHS3.15.014a/ tat.sthaḥ snāva.sthitaḥ kuryād gṛdhrasy.āyāma.kubja.tāḥ |
AHS3.15.014c/ vāta.pūrṇa.dṛti.sparśaṁ śophaṁ sandhi.gato 'nilaḥ || 14 || [Note: AHS3.15.014v/ 15.14bv gṛdhrasy.āyāma.kubja.tām]
AHS3.15.015a/ prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṁ ca sa.vedanām |
AHS3.15.015c/ sarvāṅga.saṁśrayas toda.bheda.sphuraṇa.bhañjanam || 15 ||
AHS3.15.016a/ stambhanākṣepaṇa.svāpa.sandhy.ākuñcana.kampanam |
AHS3.15.016c/ yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhur muhuḥ || 16 ||
AHS3.15.017a/ tadāṅgam ākṣipaty eṣa vyādhir ākṣepakaḥ smṛtaḥ |
AHS3.15.017c/ adhaḥ pratihato vāyur vrajann ūrdhvaṁ hṛd.āśritāḥ || 17 || [Note: AHS3.15.017v/ 15.17dv vrajann ūrdhvaṁ hṛd.āśrayāḥ]
AHS3.15.018a/ nāḍīḥ praviśya hṛdayaṁ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan |
AHS3.15.018c/ ākṣipet parito gātraṁ dhanur.vac cāsya nāmayet || 18 || [Note: AHS3.15.018v/ 15.18bv śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet]
AHS3.15.019a/ kṛcchrād ucchvasiti stabdha.srasta.mīlita.dṛk tataḥ |
AHS3.15.019c/ kapota iva kūjec ca niḥ.sañjñaḥ so 'patantrakaḥ || 19 ||
AHS3.15.020a/ sa eva cāpatānākyho mukte tu marutā hṛdi |
AHS3.15.020c/ aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṁ muhur a.svāsthyam āvṛte || 20 || [Note: AHS3.15.020v/ 15.20cv aśnuvīta iva svāsthyaṁ]
[Page 297 ]
AHS3.15.021a/ garbha.pāta.samutpannaḥ śoṇitāti.sravotthitaḥ |
AHS3.15.021c/ abhighāta.samutthaś ca duś.cikitsya.tamo hi saḥ || 21 ||
AHS3.15.022a/ manye saṁstabhya vāto 'ntar āyacchan dhamanīr yadā |
AHS3.15.022c/ vyāpnoti sakalaṁ dehaṁ jatrur āyamyate tadā || 22 || [Note: AHS3.15.022v/ 15.22bv āgacchan dhamanīr yadā]
AHS3.15.023a/ antar dhanur ivāṅgaṁ ca vegaiḥ stambhaṁ ca netrayoḥ |
AHS3.15.023c/ karoti jṛmbhāṁ daśanaṁ daśanānāṁ kaphodvamam || 23 ||
AHS3.15.024a/ pārśvayor vedanāṁ vākya.hanu.pṛṣṭha.śiro.graham |
AHS3.15.024c/ antar.āyāma ity eṣa bāhyāyāmaś ca tad.vidhaḥ || 24 ||
AHS3.15.025a/ dehasya bahir.āyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ |
AHS3.15.025c/ uraś cotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate || 25 || [Note: AHS3.15.025v/ 15.25bv pṛṣṭhato hriyate śiraḥ]
AHS3.15.026a/ danteṣv āsye ca vaivarṇyaṁ prasvedaḥ srasta.gātra.tā |
AHS3.15.026c/ bāhyāyāmaṁ dhanuḥ.ṣkambhaṁ bruvate veginaṁ ca tam || 26 || [Note: AHS3.15.026v/ 15.26cv bāhyāyāmaṁ dhanuḥ.stambhaṁ]
AHS3.15.027a/ vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpya samīraṇa.samīraṇāt |
AHS3.15.027c/ vyāyacchanti tanuṁ doṣāḥ sarvām ā.pāda.mastakam || 27 || [Note: AHS3.15.027v/ 15.27av vraṇaṁ marmāśrayaṁ prāpya]
AHS3.15.028a/ tṛṣyataḥ pāṇḍu.gātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ |
AHS3.15.028c/ gate vege bhavet svāsthyaṁ sarveṣv ākṣepakeṣu ca || 28 || [Note: AHS3.15.028v/ 15.28dv sarveṣv ākṣepakeṣu tu]
AHS3.15.029a/ jihvāti.lekhanāc chuṣka.bhakṣaṇād abhighātataḥ |
AHS3.15.029c/ kupito hanu.mūla.sthaḥ sraṁsayitvānilo hanū || 29 ||
AHS3.15.030a/ karoti vivṛtāsya.tvam atha.vā saṁvṛtāsya.tām |
AHS3.15.030c/ hanu.sraṁsaḥ sa tena syāt kṛcchrāc carvaṇa.bhāṣaṇam || 30 ||
[Page 298 ]
AHS3.15.031a/ vāg.vāhinī.sirā.saṁstho jihvāṁ stambhayate 'nilaḥ |
AHS3.15.031c/ jihvā.stambhaḥ sa tenānna.pāna.vākyeṣv an.īśa.tā || 31 ||
AHS3.15.032a/ śirasā bhāra.haraṇād ati.hāsya.prabhāṣaṇāt |
AHS3.15.032c/ uttrāsa.vaktra.kṣavathoḥ khara.kārmuka.karṣaṇāt || 32 || [Note: AHS3.15.032v/ 15.32cv ucchvāsa.vakra.kṣavathu. 15.32cv uttrāsa.vaktra.kṣavathu. 15.32dv .khara.kārmuka.karṣaṇāt]
AHS3.15.033a/ viṣamād upadhānāc ca kaṭhinānāṁ ca carvaṇāt |
AHS3.15.033c/ vāyur vivṛddhas tais taiś ca vātalair ūrdhvam āsthitaḥ || 33 ||
AHS3.15.034a/ vakrī.karoti vaktrārdham uktaṁ hasitam īkṣitam |
AHS3.15.034c/ tato 'sya kampate mūrdhā vāk.saṅgaḥ stabdha.netra.tā || 34 || [Note: AHS3.15.034v/ 15.34dv vāg.bhaṅgaḥ stabdha.netra.tā]
AHS3.15.035a/ danta.cālaḥ svara.bhraṁśaḥ śruti.hāniḥ kṣava.grahaḥ |
AHS3.15.035c/ gandhā.jñānaṁ smṛter mohas trāsaḥ suptasya jāyate || 35 ||
AHS3.15.036a/ niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyād ekasyākṣṇo nimīlanam |
AHS3.15.036c/ jatror ūrdhvaṁ rujā tīvrā śarīrārdhe 'dhare 'pi vā || 36 ||
AHS3.15.037a/ tam āhur arditaṁ ke.cid ekāyāmam athāpare |
AHS3.15.037c/ raktam āśritya pavanaḥ kuryān mūrdha.dharāḥ sirāḥ || 37 ||
AHS3.15.038a/ rūkṣāḥ sa.vedanāḥ kṛṣṇāḥ so '.sādhyaḥ syāt sirā.grahaḥ |
AHS3.15.038c/ gṛhītvārdhaṁ tanor vāyuḥ sirāḥ snāyūr viśoṣya ca || 38 ||
AHS3.15.039a/ pakṣam anya.taraṁ hanti sandhi.bandhān vimokṣayan |
AHS3.15.039c/ kṛtsno 'rdha.kāyas tasya syād a.karmaṇyo vi.cetanaḥ || 39 ||
AHS3.15.040a/ ekāṅga.rogaṁ taṁ ke.cid anye pakṣa.vadhaṁ viduḥ |
AHS3.15.040c/ sarvāṅga.rogaṁ tad.vac ca sarva.kāyāśrite 'nile || 40 ||
[Page 299 ]
AHS3.15.041a/ śuddha.vāta.hataḥ pakṣaḥ kṛcchra.sādhya.tamo mataḥ |
AHS3.15.041c/ kṛcchras tv anyena saṁsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣaya.hetukaḥ || 41 ||
AHS3.15.042a/ āma.baddhāyanaḥ kuryāt saṁsthabhyāṅgaṁ kaphānvitaḥ |
AHS3.15.042c/ a.sādhyaṁ hata.sarvehaṁ daṇḍa.vad daṇḍakaṁ marut || 42 ||
AHS3.15.043a/ aṁsa.mūla.sthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatra.gāḥ |
AHS3.15.043c/ bāhu.praspandita.haraṁ janayaty ava.bāhukam || 43 ||
AHS3.15.044a/ talaṁ praty aṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā bāhu.pṛṣṭhataḥ |
AHS3.15.044c/ bāhu.ceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā || 44 || [Note: AHS3.15.044v/ 15.44cv bāhvoḥ karma.kṣaya.karī]
AHS3.15.045a/ vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
AHS3.15.045c/ tadā khañjo bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor api || 45 ||
AHS3.15.046a/ kampate gamanārambhe khañjann iva ca yāti yaḥ |
AHS3.15.046c/ kalāya.khañjaṁ taṁ vidyān mukta.sandhi.prabandhanam || 46 ||
AHS3.15.047a/ śītoṣṇa.drava.saṁśuṣka.guru.snigdhair niṣevitaiḥ |
AHS3.15.047c/ jīrṇā.jīrṇe tathāyāsa.saṅkṣobha.svapna.jāgaraiḥ || 47 ||
AHS3.15.048a/ sa.śleṣma.medaḥ.pavanam āmam aty.artha.sañcitam |
AHS3.15.048c/ abhibhūyetaraṁ doṣam ūrū cet pratipadyate || 48 ||
AHS3.15.049a/ sakthy.asthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat |
AHS3.15.049c/ tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau || 49 || [Note: AHS3.15.049v/ 15.49cv tadā skandati tenorū 15.49cv tadā skannāti tenorū]
AHS3.15.050a/ parakīyāv iva gurū syātām ati.bhṛśa.vyathau |
AHS3.15.050c/ dhyānāṅga.marda.staimitya.tandrā.chardy.a.ruci.jvaraiḥ || 50 ||
[Page 300 ]
AHS3.15.051a/ saṁyutau pāda.sadana.kṛcchroddharaṇa.suptibhiḥ |
AHS3.15.051c/ tam ūru.stambham ity āhur āḍhya.vātam athāpare || 51 || [Note: AHS3.15.051v/ 15.51av saṁyuktau pāda.sadana.]
AHS3.15.052a/ vāta.śoṇita.jaḥ śopho jānu.madhye mahā.rujaḥ |
AHS3.15.052c/ jñeyaḥ kroṣṭuka.śīrṣaś ca sthūlaḥ kroṣṭuka.śīrṣa.vat || 52 || [Note: AHS3.15.052v/ 15.52dv sthūlaḥ kroṣṭuka.mūrdha.vat]
AHS3.15.053a/ ruk pāde viṣama.nyaste śramād vā jāyate yadā |
AHS3.15.053c/ vātena gulpham āśritya tam āhur vāta.kaṇṭakam || 53 ||
AHS3.15.054a/ pārṣṇiṁ praty aṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā mārutārditā |
AHS3.15.054c/ sakthy.utkṣepaṁ nigṛhṇāti gṛdhrasīṁ tāṁ pracakṣate || 54 ||
AHS3.15.055a/ viśvācī gṛdhrasī coktā khallis tīvra.rujānvite |
AHS3.15.055c/ hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṁ ca prasupta.vat || 55 || [Note: AHS3.15.055v/ 15.55bv khallis tīvra.rujānvitā]
AHS3.15.056a/ pāda.harṣaḥ sa vijñeyaḥ kapha.māruta.kopa.jaḥ |
AHS3.15.056c/ pādayoḥ kurute dāhaṁ pittāsṛk.sahito 'nilaḥ || 56 ||
AHS3.15.056ū̆ab/ viśeṣataś caṅkramite pāda.dāhaṁ tam ādiśet || 56ū̆ab || [Note: AHS3.15.056ū̆v/ 15.56ū̆av viśeṣataś caṅkramataḥ]

3.16. Chapter 16 :: Atha vātaśoṇitanidānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 302-307]
AHS3.16.001a/ vidāhy annaṁ viruddhaṁ ca tat tac cāsṛk.pradūṣaṇam |
AHS3.16.001c/ bhajatāṁ vidhi.hīnaṁ ca svapna.jāgara.maithunam || 1 || [Note: AHS3.16.001v/ 16.1bv tat tathāsṛk.pradūṣaṇam]
AHS3.16.002a/ prāyeṇa su.kumārāṇām a.caṅkramaṇa.śīlinām |
AHS3.16.002c/ abhighātād a.śuddheś ca nṛṇām asṛji dūṣite || 2 ||
AHS3.16.003a/ vātalaiḥ śītalair vāyur vṛddhaḥ kruddho vi.mārga.gaḥ |
AHS3.16.003c/ tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāk tad eva pradūṣayet || 3 || [Note: AHS3.16.003v/ 16.3cv tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ]
[Page 301 ]
AHS3.16.004a/ āḍhya.rogaṁ khuḍaṁ vāta.balāsaṁ vāta.śoṇitam |
AHS3.16.004c/ tad āhur nāmabhis tac ca pūrvaṁ pādau pradhāvati || 4 || [Note: AHS3.16.004v/ 16.4bv .palāśaṁ vāta.śoṇitam]
AHS3.16.005a/ viśeṣād yāna.yānād yaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam |
AHS3.16.005c/ bhaviṣyataḥ kuṣṭha.samaṁ tathā sādaḥ ślathāṅga.tā || 5 ||
AHS3.16.006a/ jānu.jaṅghoru.kaṭy.aṁsa.hasta.pādāṅga.sandhiṣu |
AHS3.16.006c/ kaṇḍū.sphuraṇa.nistoda.bheda.gaurava.supta.tāḥ || 6 ||
AHS3.16.007a/ bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhur āvir.bhavanti ca |
AHS3.16.007c/ pādayor mūlam āsthāya kadā.cid dhastayor api || 7 ||
AHS3.16.008a/ ākhor iva viṣaṁ kruddhaṁ kṛtsnaṁ dehaṁ vidhāvati |
AHS3.16.008c/ tvaṅ.māṁsāśrayam uttānaṁ tat pūrvaṁ jāyate tataḥ || 8 ||
AHS3.16.009a/ kālāntareṇa gambhīraṁ sarvān dhātūn abhidravat |
AHS3.16.009c/ kaṇḍv.ādi.saṁyutottāne tvak tāmrā śyāva.lohitā || 9 ||
AHS3.16.010a/ sāyāmā bhṛśa.dāhoṣā gambhīre 'dhika.pūrva.ruk |
AHS3.16.010c/ śvayathur grathitaḥ pākī vāyuḥ sandhy.asthi.majjasu || 10 ||
AHS3.16.011a/ chindann iva caraty antar vakrī.kurvaṁś ca vega.vān |
AHS3.16.011c/ karoti khañjaṁ paṅguṁ vā śarīre sarvataś caran || 11 || [Note: AHS3.16.011v/ 16.11av chindann iva carann antar]
AHS3.16.012a/ vāte 'dhike 'dhikaṁ tatra śūla.sphuraṇa.todanam |
AHS3.16.012c/ śophasya raukṣya.kṛṣṇa.tva.śyāva.tā.vṛddhi.hānayaḥ || 12 ||
AHS3.16.013a/ dhamany.aṅguli.sandhīnāṁ saṅkoco 'ṅga.graho 'ti.ruk |
AHS3.16.013c/ śīta.dveṣān.upaśayau stambha.vepathu.suptayaḥ || 13 ||
[Page 302 ]
AHS3.16.014a/ rakte śopho 'ti.ruk todas tāmraś cimicimāyate |
AHS3.16.014c/ snigdha.rūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍū.kleda.samanvitaḥ || 14 ||
AHS3.16.015a/ pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrchā madaḥ sa.tṛṭ |
AHS3.16.015c/ sparśā.kṣama.tvaṁ rug rāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣma.tā || 15 ||
AHS3.16.016a/ kaphe staimitya.guru.tā.supti.snigdha.tva.śita.tāḥ |
AHS3.16.016c/ kaṇḍūr mandā ca rug dvandva.sarva.liṅgaṁ ca saṅkare || 16 ||
AHS3.16.017a/ eka.doṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ yāpyaṁ dvi.doṣa.jam |
AHS3.16.017c/ tri.doṣa.jaṁ tyajet srāvi stabdham arbuda.kāri ca || 17 || [Note: AHS3.16.017v/ 16.17cv tri.doṣaṁ tat tyajet srāvi]
AHS3.16.018a/ rakta.mārgaṁ nihatyāśu śākhā.sandhiṣu mārutaḥ |
AHS3.16.018c/ niviśyānyo.'nyam āvārya vedanābhir haraty asūn || 18 || [Note: AHS3.16.018v/ 16.18av rakta.mārgaṁ nihanty āśu]
AHS3.16.019a/ vāyau pañcātmake prāṇo raukṣya.vyāyāma.laṅghanaiḥ |
AHS3.16.019c/ aty.āhārābhighātādhva.vegodīraṇa.dhāraṇaiḥ || 19 || [Note: AHS3.16.019v/ 16.19bv rūkṣa.vyāyāma.laṅghanaiḥ]
AHS3.16.020a/ kupitaś cakṣur.ādīnām upaghātaṁ pravartayet |
AHS3.16.020c/ pīnasārdita.tṛṭ.kāsa.śvāsādīṁś cāmayān bahūn || 20 ||
AHS3.16.021a/ udānaḥ kṣavathūdgāra.cchardi.nidrā.vidhāraṇaiḥ |
AHS3.16.021c/ guru.bhārāti.rudita.hāsyādyair vikṛto gadān || 21 || [Note: AHS3.16.021v/ 16.21bv .cchardi.nidrāvadhāraṇaiḥ]
AHS3.16.022a/ kaṇṭha.rodha.mano.bhraṁśa.cchardy.a.rocaka.pīnasān |
AHS3.16.022c/ kuryāc ca gala.gaṇḍādīṁs tāṁs tāñ jatrūrdhva.saṁśrayān || 22 ||
AHS3.16.023a/ vyāno 'ti.gamana.dhyāna.krīḍā.viṣama.ceṣṭitaiḥ |
AHS3.16.023c/ virodhi.rūkṣa.bhī.harṣa.viṣādādyaiś ca dūṣitaḥ || 23 || [Note: AHS3.16.023v/ 16.23av vyāno 'ti.gamana.sthāna.]
[Page 303 ]
AHS3.16.024a/ puṁs.tvotsāha.bala.bhraṁśa.śopha.cittotplava.jvarān |
AHS3.16.024c/ sarvāṅga.roga.nistoda.roma.harṣāṅga.supta.tāḥ || 24 || [Note: AHS3.16.024v/ 16.24dv .roma.harṣāṅga.supti.tāḥ]
AHS3.16.025a/ kuṣṭhaṁ visarpam anyāṁś ca kuryāt sarvāṅga.gān gadān |
AHS3.16.025c/ samāno viṣamā.jīrṇa.śīta.saṅkīrṇa.bhojanaiḥ || 25 ||
AHS3.16.026a/ karoty a.kāla.śayana.jāgarādyaiś ca dūṣitaḥ |
AHS3.16.026c/ śūla.gulma.grahaṇy.ādīn pakvāmāśaya.jān gadān || 26 ||
AHS3.16.027a/ apāno rūkṣa.gurv.anna.vegāghātāti.vāhanaiḥ |
AHS3.16.027c/ yāna.yānāsana.sthāna.caṅkramaiś cāti.sevitaiḥ || 27 || [Note: AHS3.16.027v/ 16.27bv .vega.ghātāti.vāhanaiḥ]
AHS3.16.028a/ kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān |
AHS3.16.028c/ mūtra.śukra.pradoṣārśo.guda.bhraṁśādikān bahūn || 28 ||
AHS3.16.029a/ sarvaṁ ca mārutaṁ sāmaṁ tandrā.staimitya.gauravaiḥ |
AHS3.16.029c/ snigdha.tvā.rocakālasya.śaitya.śophāgni.hānibhiḥ || 29 ||
AHS3.16.030a/ kaṭu.rūkṣābhilāṣeṇa tad.vidhopaśayena ca |
AHS3.16.030c/ yuktaṁ vidyān nir.āmaṁ tu tandrādīnāṁ viparyayāt || 30 ||
AHS3.16.031a/ vāyor āvaraṇaṁ cāto bahu.bhedaṁ pravakṣyate |
AHS3.16.031c/ liṅgaṁ pittāvṛte dāhas tṛṣṇā śūlaṁ bhramas tamaḥ || 31 || [Note: AHS3.16.031v/ 16.31bv bahu.bhedaṁ pracakṣyate]
AHS3.16.032a/ kaṭukoṣṇāmla.lavaṇair vidāhaḥ śīta.kāma.tā |
AHS3.16.032c/ śaitya.gaurava.śūlāni kaṭv.ādy.upaśayo 'dhikam || 32 ||
AHS3.16.033a/ laṅghanāyāsa.rūkṣoṣṇa.kāma.tā ca kaphāvṛte |
AHS3.16.033c/ raktāvṛte sa.dāhārtis tvaṅ.māṁsāntara.jā bhṛśam || 33 ||
[Page 304 ]
AHS3.16.034a/ bhavec ca rāgī śvayathur jāyante maṇḍalāni ca |
AHS3.16.034c/ māṁsena kaṭhinaḥ śopho vi.varṇaḥ piṭikās tathā || 34 ||
AHS3.16.035a/ harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva jāyate |
AHS3.16.035c/ calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣv a.rocakaḥ || 35 || [Note: AHS3.16.035v/ 16.35av harṣaḥ pipīlikādīnāṁ]
AHS3.16.036a/ āḍhya.vāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte |
AHS3.16.036c/ sparśam asthy.āvṛte 'ty.uṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati || 36 ||
AHS3.16.037a/ sūcyeva tudyate 'ty.artham aṅgaṁ sīdati śūlyate |
AHS3.16.037c/ majjāvṛte vinamanaṁ jṛmbhaṇaṁ pariveṣṭanam || 37 ||
AHS3.16.038a/ śūlaṁ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṁ labhate sukham |
AHS3.16.038c/ śukrāvṛte 'ti.vego vā na vā niṣ.phala.tāpi vā || 38 || [Note: AHS3.16.038v/ 16.38av śūlaṁ ca pīḍyamāne ca 16.38av śūlaṁ ca pīḍyamāne tu 16.38dv na vā niṣ.phala.tāpi ca]
AHS3.16.039a/ bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyaty annāvṛte 'nile |
AHS3.16.039c/ mūtrā.pravṛttir ādhmānaṁ vaster mūtrāvṛte bhavet || 39 || [Note: AHS3.16.039v/ 16.39dv vastau mūtrāvṛte bhavet]
AHS3.16.040a/ viḍ.āvṛte vibandho 'dhaḥ sva.sthāne parikṛntati |
AHS3.16.040c/ vrajaty āśu jarāṁ sneho bhukte cānahyate naraḥ || 40 || [Note: AHS3.16.040v/ 16.40av viḍ.āvṛte 'ti.viḍ.rodhaḥ 16.40bv sve sthāne parikṛntati]
AHS3.16.041a/ śakṛt pīḍitam annena duḥkhaṁ śuṣkaṁ cirāt sṛjet |
AHS3.16.041c/ sarva.dhātv.āvṛte vāyau śroṇi.vaṅkṣaṇa.pṛṣṭha.ruk || 41 ||
AHS3.16.042a/ vilomo māruto '.svasthaṁ hṛdayaṁ pīḍyate 'ti ca |
AHS3.16.042c/ bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte || 42 || [Note: AHS3.16.042v/ 16.42av vilomo māruto '.svāsthyaṁ 16.42cv bhramo mūrchā rujānāhaḥ]
AHS3.16.043a/ vidagdhe 'nne ca vamanam udāne 'pi bhramādayaḥ |
AHS3.16.043c/ dāho 'ntar ūrjā.bhraṁśaś ca dāho vyāne ca sarva.gaḥ || 43 || [Note: AHS3.16.043v/ 16.43dv dāho vyāne tu sarva.gaḥ]
[Page 305 ]
AHS3.16.044a/ klamo 'ṅga.ceṣṭā.saṅgaś ca sa.santāpaḥ sa.vedanaḥ |
AHS3.16.044c/ samāna ūṣmopahatir ati.svedo '.ratiḥ sa.tṛṭ || 44 || [Note: AHS3.16.044v/ 16.44av klamo 'ṅga.ceṣṭā.bhaṅgaś ca]
AHS3.16.045a/ dāhaś ca syād apāne tu male hāridra.varṇa.tā |
AHS3.16.045c/ rajo.'tivṛttis tāpaś ca yoni.mehana.pāyuṣu || 45 || [Note: AHS3.16.045v/ 16.45cv rajo.'ti.vṛddhis tāpaś ca]
AHS3.16.046a/ śleṣmaṇā tv āvṛte prāṇe sādas tandrā.rucir vamiḥ |
AHS3.16.046c/ ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāra.niḥśvāsocchvāsa.saṅgrahaḥ || 46 ||
AHS3.16.047a/ udāne guru.gātra.tvam a.rucir vāk.svara.grahaḥ |
AHS3.16.047c/ bala.varṇa.praṇāśaś ca vyāne parvāsthi.vāg.grahaḥ || 47 || [Note: AHS3.16.047v/ 16.47dv vyāne pārśvāsthi.vāg.grahaḥ]
AHS3.16.048a/ guru.tāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṁ ca gatau bhṛśam |
AHS3.16.048c/ samāne 'ti.himāṅga.tvam a.svedo manda.vahni.tā || 48 ||
AHS3.16.049a/ apāne sa.kaphaṁ mūtra.śakṛtaḥ syāt pravartanam |
AHS3.16.049c/ iti dvā.viṁśati.vidhaṁ vāyor āvaraṇaṁ viduḥ || 49 || [Note: AHS3.16.049v/ 16.49av apāne sa.kaphaṁ mūtraṁ 16.49bv śakṛtaḥ syāt pravartanam]
AHS3.16.050a/ prāṇādayas tathānyo.'nyam āvṛṇvanti yathā.kramam |
AHS3.16.050c/ sarve 'pi viṁśati.vidhaṁ vidyād āvaraṇaṁ ca tat || 50 || [Note: AHS3.16.050v/ 16.50bv āvṛṇvanti yathā.yatham]
AHS3.16.051a/ niḥśvāsocchvāsa.saṁrodhaḥ pratiśyāyaḥ śiro.grahaḥ |
AHS3.16.051c/ hṛd.rogo mukha.śoṣaś ca prāṇenodāna āvṛte || 51 || [Note: AHS3.16.051v/ 16.51cv hṛd.rogo mukha.rogaś ca]
AHS3.16.052a/ udānenāvṛte prāṇe varṇaujo.bala.saṅkṣayaḥ |
AHS3.16.052c/ diśānayā ca vibhajet sarvam āvaraṇaṁ bhiṣak || 52 ||
AHS3.16.053a/ sthānāny avekṣya vātānāṁ vṛddhiṁ hāniṁ ca karmaṇām |
AHS3.16.053c/ prāṇādīnāṁ ca pañcānāṁ miśram āvaraṇaṁ mithaḥ || 53 ||
[Page 306 ]
AHS3.16.054a/ pittādibhir dvā.daśabhir miśrāṇāṁ miśritaiś ca taiḥ |
AHS3.16.054c/ miśraiḥ pittādibhis tad.van miśraṇābhir aneka.dhā || 54 ||
AHS3.16.055a/ tāratamya.vikalpāc ca yāty āvṛtir a.saṅkhya.tām |
AHS3.16.055c/ tāṁ lakṣayed avahito yathā.svaṁ lakṣaṇodayāt || 55 ||
AHS3.16.056a/ śanaiḥ śanaiś copaśayād gūḍhām api muhur muhuḥ |
AHS3.16.056c/ viśeṣāj jīvitaṁ prāṇa udāno balam ucyate || 56 ||
AHS3.16.057a/ syāt tayoḥ pīḍanād dhānir āyuṣaś ca balasya ca |
AHS3.16.057c/ āvṛtā vāyavo '.jñātā jñātā vā vatsaraṁ sthitāḥ || 57 ||
AHS3.16.058a/ prayatnenāpi duḥ.sādhyā bhaveyur vān.upakramāḥ |
AHS3.16.058c/ vidradhi.plīha.hṛd.roga.gulmāgni.sadanādayaḥ || 58 ||
AHS3.16.058ū̆ab/ bhavanty upadravās teṣām āvṛtānām upekṣaṇāt || 58ū̆ab ||
AHS3.16.058ū̆+1a/ vyādhīnāṁ saṁśayaṁ chettum anyato yo '.pramatta.vān |
AHS3.16.058ū̆+1c/ nidānaṁ satataṁ tena cintanīyaṁ vipaścitā || 58ū̆+1 ||

4. Part 4 :: Cikitsāsthānam

[Note: [ K edn 309-432]

4.1. Chapter 1 :: Atha jvaracikitsādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 309-325]
AHS4.1.001a/ āmāśaya.stho hatvāgniṁ sāmo mārgān pidhāya yat |
AHS4.1.001c/ vidadhāti jvaraṁ doṣas tasmāt kurvīta laṅghanam || 1 ||
AHS4.1.002a/ prāg.rūpeṣu jvarādau vā balaṁ yatnena pālayan |
AHS4.1.002c/ balādhiṣṭhānam ārogyam ārogyārthaḥ kriyā.kramaḥ || 2 || [Note: AHS4.1.002v/ 1.2dv ārogyārthaṁ kriyā.kramaḥ]
AHS4.1.003a/ laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati |
AHS4.1.003c/ svāsthyaṁ kṣut tṛḍ ruciḥ paktir balam ojaś ca jāyate || 3 ||
[Page 307 ]
AHS4.1.004a/ tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kapha.prāye cale male |
AHS4.1.004c/ sa.hṛl.lāsa.prasekānna.dveṣa.kāsa.viṣūcike || 4 ||
AHS4.1.005a/ sadyo.bhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ |
AHS4.1.005c/ vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ kuryāt tad anya.thā || 5 ||
AHS4.1.006a/ śvāsātīsāra.sammoha.hṛd.roga.viṣama.jvarān |
AHS4.1.006c/ pippalībhir yutān gālān kaliṅgair madhukena vā || 6 ||
AHS4.1.007a/ uṣṇāmbhasā sa.madhunā pibet sa.lavaṇena vā |
AHS4.1.007c/ paṭola.nimba.karkoṭa.vetra.pattrodakena vā || 7 ||
AHS4.1.008a/ tarpaṇena rasenekṣor madyaiḥ kalpoditāni vā |
AHS4.1.008c/ vamanāni prayuñjīta bala.kāla.vibhāga.vit || 8 ||
AHS4.1.009a/ kṛte '.kṛte vā vamane jvarī kuryād viśoṣaṇam |
AHS4.1.009c/ doṣāṇāṁ samudīrṇānāṁ pācanāya śamāya ca || 9 ||
AHS4.1.010a/ doṣeṇa bhasmanevāgnau channe 'nnaṁ na vipacyate |
AHS4.1.010c/ tasmād ā.doṣa.pacanāj jvaritān upavāsayet || 10 || [Note: AHS4.1.010v/ 1.10av āmena bhasmanevāgnau]
AHS4.1.011a/ tṛṣṇag alpālpam uṣṇāmbu pibed vāta.kapha.jvare |
AHS4.1.011c/ tat kaphaṁ vilayaṁ nītvā tṛṣṇām āśu nivartayet || 11 || [Note: AHS4.1.011v/ 1.11av tṛṣyann alpālpam uṣṇāmbu]
AHS4.1.012a/ udīrya cāgniṁ srotāṁsi mṛdū.kṛtya viśodhayet |
AHS4.1.012c/ līna.pittānila.sveda.śakṛn.mūtrānulomanam || 12 ||
AHS4.1.013a/ nidrā.jāḍyā.ruci.haraṁ prāṇānām avalambanam |
AHS4.1.013c/ viparītam ataḥ śītaṁ doṣa.saṅghāta.vardhanam || 13 ||
[Page 308 ]
AHS4.1.014a/ uṣṇam evaṅ.guṇa.tve 'pi yuñjyān naikānta.pittale |
AHS4.1.014c/ udrikta.pitte davathu.dāha.mohātisāriṇi || 14 ||
AHS4.1.015a/ viṣa.madyotthite grīṣme kṣata.kṣīṇe 'sra.pittini |
AHS4.1.015c/ ghana.candana.śuṇṭhy.ambu.parpaṭośīra.sādhitam || 15 ||
AHS4.1.016a/ śītaṁ tebhyo hitaṁ toyaṁ pācanaṁ tṛḍ.jvarāpaham |
AHS4.1.016c/ ūṣmā pittād ṛte nāsti jvaro nāsty ūṣmaṇā vinā || 16 ||
AHS4.1.017a/ tasmāt pitta.viruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam |
AHS4.1.017c/ snānābhyaṅga.pradehāṁś ca pariśeṣaṁ ca laṅghanam || 17 ||
AHS4.1.018a/ a.jīrṇa iva śūla.ghnaṁ sāme tīvra.ruji jvare |
AHS4.1.018c/ na pibed auṣadhaṁ tad dhi bhūya evāmam āvahet || 18 ||
AHS4.1.019a/ āmābhibhūta.koṣṭhasya kṣīraṁ viṣam aher iva |
AHS4.1.019c/ sodarda.pīnasa.śvāse jaṅghā.parvāsthi.śūlini || 19 || [Note: AHS4.1.019v/ 1.19dv jaṅghā.pārśvāsthi.śūlini]
AHS4.1.020a/ vāta.śleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet |
AHS4.1.020c/ sveda.mūtra.śakṛd.vātān kuryād agneś ca pāṭavam || 20 ||
AHS4.1.021a/ snehoktam ācāra.vidhiṁ sarva.śaś cānupālayet |
AHS4.1.021c/ laṅghanaṁ svedanaṁ kālo yavāgvas tiktako rasaḥ || 21 || [Note: AHS4.1.021v/ 1.21dv yavāgūs tiktako rasaḥ]
AHS4.1.022a/ malānāṁ pācanāni syur yathāvasthaṁ krameṇa vā |
AHS4.1.022c/ śuddha.vāta.kṣayāgantu.jīrṇa.jvariṣu laṅghanam || 22 ||
AHS4.1.023a/ neṣyate teṣu hi hitaṁ śamanaṁ yan na karśanam |
AHS4.1.023c/ tatra sāma.jvarākṛtyā jānīyād a.viśoṣitam || 23 || [Note: AHS4.1.023v/ 1.23bv śamanaṁ yan na karṣaṇam]
[Page 309 ]
AHS4.1.024a/ dvi.vidhopakrama.jñānam avekṣeta ca laṅghane |
AHS4.1.024c/ yuktaṁ laṅghita.liṅgais tu taṁ peyābhir upācaret || 24 ||
AHS4.1.025a/ yathā.svauṣadha.siddhābhir maṇḍa.pūrvābhir āditaḥ |
AHS4.1.025c/ ṣaḍ.ahaṁ vā mṛdu.tvaṁ vā jvaro yāvad avāpnuyāt || 25 ||
AHS4.1.026a/ tasyāgnir dīpyate tābhiḥ samidbhir iva pāvakaḥ |
AHS4.1.026c/ prāg lāja.peyāṁ su.jarāṁ sa.śuṇṭhī.dhānya.pippalīm || 26 ||
AHS4.1.027a/ sa.saindhavāṁ tathāmlārthī tāṁ pibet saha.dāḍimām |
AHS4.1.027c/ sṛṣṭa.viḍ bahu.pitto vā sa.śuṇṭhī.mākṣikāṁ himām || 27 ||
AHS4.1.028a/ vasti.pārśva.śiraḥ.śūlī vyāghrī.gokṣura.sādhitām |
AHS4.1.028c/ pṛśniparṇī.balā.bilva.nāgarotpala.dhānyakaiḥ || 28 ||
AHS4.1.029a/ siddhāṁ jvarātisāry amlāṁ peyāṁ dīpana.pācanīm |
AHS4.1.029c/ hrasvena pañca.mūlena hikkā.ruk.śvāsa.kāsa.vān || 29 ||
AHS4.1.030a/ pañca.mūlena mahatā kaphārto yava.sādhitām |
AHS4.1.030c/ vibaddha.varcāḥ sa.yavāṁ pippaly.āmalakaiḥ kṛtāṁ || 30 || [Note: AHS4.1.030v/ 1.30dv pippaly.āmalakaiḥ śṛtāṁ]
AHS4.1.031a/ yavāgūṁ sarpiṣā bhṛṣṭāṁ mala.doṣānulomanīm |
AHS4.1.031c/ cavikā.pippalī.mūla.drākṣāmalaka.nāgaraiḥ || 31 ||
AHS4.1.032a/ koṣṭhe vibaddhe sa.ruji pibet tu parikartini |
AHS4.1.032c/ kola.vṛkṣāmla.kalaśī.dhāvanī.śrīphalaiḥ kṛtām || 32 || [Note: AHS4.1.032v/ 1.32dv .dhāvanī.śrī.balā.kṛtām]
AHS4.1.033a/ a.sveda.nidras tṛṣṇārtaḥ sitāmalaka.nāgaraiḥ |
AHS4.1.033c/ sitā.badara.mṛdvīkā.śārivā.musta.candanaiḥ || 33 || [Note: AHS4.1.033v/ 1.33av a.sveda.nidrā.tṛṣṇārtaḥ]
[Page 310 ]
AHS4.1.034a/ tṛṣṇā.chardi.parīdāha.jvara.ghnīṁ kṣaudra.saṁyutām |
AHS4.1.034c/ kuryāt peyauṣadhair eva rasa.yūṣādikān api || 34 || [Note: AHS4.1.034v/ 1.34av tṛṣṇā.chardi.parīvāra. 1.34av tṛṣṇā.chardi.paro dāha.]
AHS4.1.035a/ madyodbhave madya.nitye pitta.sthāna.gate kaphe |
AHS4.1.035c/ grīṣme tayor vādhikayos tṛṭ.chardir.dāha.pīḍite || 35 || [Note: AHS4.1.035v/ 1.35dv tṛṭ.chardi.dāha.pīḍite]
AHS4.1.036a/ ūrdhvaṁ pravṛtte rakte ca peyāṁ necchanti teṣu tu |
AHS4.1.036c/ jvarāpahaiḥ phala.rasair adbhir vā lāja.tarpaṇāt || 36 || [Note: AHS4.1.036v/ 1.36dv adbhir vā lāja.tarpaṇam]
AHS4.1.037a/ pibet sa.śarkarā.kṣaudrān tato jīrṇe tu tarpaṇe |
AHS4.1.037c/ yavāgvāṁ vaudanaṁ kṣud.vān aśnīyād bhṛṣṭa.taṇḍulam || 37 || [Note: AHS4.1.037v/ 1.37av pibet sa.śarkarā.kṣaudraṁ 1.37bv tato jīrṇe ca tarpaṇe 1.37cv yavāgvām odanaṁ kṣud.vān 1.37cv yavāgvāṁ caudanaṁ kṣud.vān]
AHS4.1.038a/ daka.lāvaṇikair yūṣai rasair vā mudga.lāva.jaiḥ |
AHS4.1.038c/ ity ayaṁ ṣaḍ.aho neyo balaṁ doṣaṁ ca rakṣatā || 38 ||
AHS4.1.039a/ tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate |
AHS4.1.039c/ kaṣāyo doṣa.śeṣasya pācanaḥ śamano 'tha.vā || 39 ||
AHS4.1.040a/ tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe |
AHS4.1.040c/ pitta.śleṣma.hara.tve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate || 40 || [Note: AHS4.1.040v/ 1.40dv kaṣāyas tu na śasyate]
AHS4.1.041a/ nava.jvare mala.stambhāt kaṣāyo viṣama.jvaram |
AHS4.1.041c/ kurute '.ruci.hṛl.lāsa.hidhmādhmānādikān api || 41 ||
AHS4.1.042a/ saptāhād auṣadhaṁ ke.cid āhur anye daśāhataḥ |
AHS4.1.042c/ ke.cil laghv.anna.bhuktasya yojyam āmolbaṇe na tu || 42 || [Note: AHS4.1.042v/ 1.42bv āhuś cānye daśāhataḥ]
AHS4.1.043a/ tīvra.jvara.parītasya doṣa.vegodaye yataḥ |
AHS4.1.043c/ doṣe 'tha.vāti.nicite tandrā.staimitya.kāriṇi || 43 ||
[Page 311 ]
AHS4.1.044a/ a.pacyamānaṁ bhaiṣajyaṁ bhūyo jvalayati jvaram |
AHS4.1.044c/ mṛdur jvaro laghur dehaś calitāś ca malā yadā || 44 ||
AHS4.1.045a/ a.cira.jvaritasyāpi bheṣajaṁ yojayet tadā |
AHS4.1.045c/ mustayā parpaṭaṁ yuktaṁ śuṇṭhyā duḥsparśayāpi vā || 45 ||
AHS4.1.046a/ pākyaṁ śīta.kaṣāyaṁ vā pāṭhośīraṁ sa.vālakam |
AHS4.1.046c/ pibet tad.vac ca bhūnimba.guḍūcī.musta.nāgaram || 46 ||
AHS4.1.047a/ yathā.yogam ime yojyāḥ kaṣāyā doṣa.pācanāḥ |
AHS4.1.047c/ jvarā.rocaka.tṛṣṇāsya.vairasyā.pakti.nāśanāḥ || 47 ||
AHS4.1.048ab/ kaliṅgakāḥ paṭolasya pattraṁ kaṭuka.rohiṇī || 48ab ||
AHS4.1.049a/ paṭolaṁ śārivā mustā pāṭhā kaṭuka.rohiṇī |
AHS4.1.049c/ paṭola.nimba.tri.phalā.mṛdvīkā.musta.vatsakāḥ || 49 ||
AHS4.1.050a/ kirātatiktam amṛtā candanaṁ viśva.bheṣajam |
AHS4.1.050c/ dhātrī.mustāmṛtā.kṣaudram ardha.śloka.samāpanāḥ || 50 ||
AHS4.1.051a/ pañcaite santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ |
AHS4.1.051c/ durālabhāmṛtā.mustā.nāgaraṁ vāta.je jvare || 51 ||
AHS4.1.052a/ atha.vā pippalī.mūla.guḍūcī.viśva.bheṣajam |
AHS4.1.052c/ kanīyaḥ pañca.mūlaṁ ca pitte śakrayavā ghanam || 52 || [Note: AHS4.1.052v/ 1.52dv pitte kṣaudra.samanvitāḥ]
AHS4.1.053a/ kaṭukā ceti sa.kṣaudraṁ mustā.parpaṭakaṁ tathā |
AHS4.1.053c/ sa.dhanvayāsa.bhūnimbaṁ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe || 53 || [Note: AHS4.1.053v/ 1.53av kaliṅga.musta.kaṭukā]
[Page 312 ]
AHS4.1.054a/ atha.vā vṛṣa.gāṅgeyī.śṛṅgavera.durālabhāḥ |
AHS4.1.054c/ rug.vibandhānila.śleṣma.yukte dīpana.pācanam || 54 ||
AHS4.1.055a/ abhayā.pippalī.mūla.śamyāka.kaṭukā.ghanam |
AHS4.1.055c/ drākṣā.madhūka.madhuka.lodhra.kāśmarya.śārivāḥ || 55 ||
AHS4.1.056a/ mustāmalaka.hrīvera.padma.kesara.padmakam |
AHS4.1.056c/ mṛṇāla.candanośīra.nīlotpala.parūṣakam || 56 ||
AHS4.1.057a/ phāṇṭo himo vā drākṣādir jātī.kusuma.vāsitaḥ |
AHS4.1.057c/ yukto madhu.sitā.lājair jayaty anila.pitta.jam || 57 ||
AHS4.1.058a/ jvaraṁ madātyayaṁ chardiṁ mūrchāṁ dāhaṁ śramaṁ bhramam |
AHS4.1.058c/ ūrdhva.gaṁ rakta.pittaṁ ca pipāsāṁ kāmalām api || 58 || [Note: AHS4.1.058v/ 1.58av jvaraṁ madātyayaṁ chardir]
AHS4.1.059a/ pācayet kaṭukāṁ piṣṭvā karpare 'bhinave śucau |
AHS4.1.059c/ niṣpīḍito ghṛta.yutas tad.raso jvara.dāha.jit || 59 ||
AHS4.1.060a/ kapha.vāte vacā.tiktā.pāṭhāragvadha.vatsakāḥ |
AHS4.1.060c/ pippalī.cūrṇa.yukto vā kvāthaś chinnodbhavodbhavaḥ || 60 ||
AHS4.1.061a/ vyāghrī.śuṇṭhy.amṛtā.kvāthaḥ pippalī.cūrṇa.saṁyutaḥ |
AHS4.1.061c/ vāta.śleṣma.jvara.śvāsa.kāsa.pīnasa.śūla.jit || 61 ||
AHS4.1.062a/ pathyā.kustumburī.mustā.śuṇṭhī.kaṭtṛṇa.parpaṭam |
AHS4.1.062c/ sa.kaṭphala.vacā.bhārgī.devāhvaṁ madhu.hiṅgu.mat || 62 ||
AHS4.1.063a/ kapha.vāta.jvara.ṣṭhīva.kukṣi.hṛt.pārśva.vedanāḥ |
AHS4.1.063c/ kaṇṭhāmayāsya.śvayathu.kāsa.śvāsān niyacchati || 63 || [Note: AHS4.1.063v/ 1.63av kapha.vāta.jvare ṣṭheva.]
[Page 313 ]
AHS4.1.064a/ āragvadhādiḥ sa.kṣaudraḥ kapha.pitta.jvaraṁ jayet |
AHS4.1.064c/ tathā tiktā.vṛṣośīra.trāyantī.tri.phalāmṛtāḥ || 64 ||
AHS4.1.065a/ paṭolātiviṣā.nimba.mūrvā.dhanvayavāsakāḥ |
AHS4.1.065c/ sannipāta.jvare vyāghrī.devadāru.niśā.ghanam || 65 ||
AHS4.1.066a/ paṭola.pattra.nimba.tvak.tri.phalā.kaṭukā.yutam |
AHS4.1.066c/ nāgaraṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ guḍūcī kaṇṭakārikā || 66 ||
AHS4.1.067a/ sa.kāsa.śvāsa.pārśvārtau vāta.śleṣmottare jvare |
AHS4.1.067c/ madhūka.puṣpa.mṛdvīkā.trāyamāṇā.parūṣakam || 67 ||
AHS4.1.068a/ sośīra.tiktā.tri.phalā.kāśmaryaṁ kalpayed dhimam |
AHS4.1.068c/ kaṣāyaṁ taṁ piban kāle jvarān sarvān apohati || 68 || [Note: AHS4.1.068v/ 1.68dv jvarān sarvān vyapohati]
AHS4.1.069a/ jāty.āmalaka.mustāni tad.vad dhanvayavāsakam |
AHS4.1.069c/ baddha.viṭ kaṭukā.drākṣā.trāyantī.tri.phalā.guḍam || 69 || [Note: AHS4.1.069v/ 1.69dv .trāyantī.tri.phalā.guḍān 1.69dv .trāyantī.tri.phalā.guḍāḥ]
AHS4.1.070a/ jīrṇauṣadho 'nnaṁ peyādyam ācarec chleṣma.vān na tu |
AHS4.1.070c/ peyā kaphaṁ vardhayati paṅkaṁ pāṁsuṣu vṛṣṭi.vat || 70 ||
AHS4.1.071a/ śleṣmābhiṣyaṇṇa.dehānām ataḥ prāg api yojayet |
AHS4.1.071c/ yūṣān kulattha.caṇaka.kalāyādi.kṛtān laghūn || 71 || [Note: AHS4.1.071v/ 1.71av śleṣmābhiṣava.dehānām 1.71av śleṣmābhispanda.dehānām]
AHS4.1.072a/ rūkṣāṁs tikta.rasopetān hṛdyān ruci.karān paṭūn |
AHS4.1.072c/ raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāś ca jvare hitāḥ || 72 ||
AHS4.1.073a/ śleṣmottare vīta.tuṣās tathā vāṭī.kṛtā yavāḥ |
AHS4.1.073c/ odanas taiḥ sruto dvis triḥ prayoktavyo yathā.yatham || 73 ||
[Page 314 ]
AHS4.1.074a/ doṣa.dūṣyādi.balato jvara.ghna.kvātha.sādhitaḥ |
AHS4.1.074c/ mudgādyair laghubhir yūṣāḥ kulatthaiś ca jvarāpahāḥ || 74 ||
AHS4.1.075a/ kāravellaka.karkoṭa.bāla.mūlaka.parpaṭaiḥ |
AHS4.1.075c/ vārtāka.nimba.kusuma.paṭola.phala.pallavaiḥ || 75 ||
AHS4.1.076a/ aty.anta.laghubhir māṁsair jāṅgalaiś ca hitā rasāḥ |
AHS4.1.076c/ vyāghrī.parūṣa.tarkārī.drākṣāmalaka.dāḍimaiḥ || 76 ||
AHS4.1.077a/ saṁskṛtāḥ pippalī.śuṇṭhī.dhānya.jīraka.saindhavaiḥ |
AHS4.1.077c/ sitā.madhubhyāṁ prāyeṇa saṁyutā vā kṛtā.kṛtāḥ || 77 ||
AHS4.1.078a/ an.amla.takra.siddhāni rucyāni vyañjanāni ca |
AHS4.1.078c/ acchāny anala.sampannāny anu.pāne 'pi yojayet || 78 ||
AHS4.1.079a/ tāni kvathita.śītaṁ ca vāri madyaṁ ca sātmyataḥ |
AHS4.1.079c/ sa.jvaraṁ jvara.muktaṁ vā dinānte bhojayel laghu || 79 ||
AHS4.1.080a/ śleṣma.kṣaya.vivṛddhoṣmā bala.vān analas tadā |
AHS4.1.080c/ yathocite 'tha.vā kāle deśa.sātmyānurodhataḥ || 80 ||
AHS4.1.081a/ prāg alpa.vahnir bhuñjāno na hy a.jīrṇena pīḍyate |
AHS4.1.081c/ kaṣāya.pāna.pathyānnair daśāha iti laṅghite || 81 ||
AHS4.1.082a/ sarpir dadyāt kaphe mande vāta.pittottare jvare |
AHS4.1.082c/ pakveṣu doṣeṣv amṛtaṁ tad viṣopamam anya.thā || 82 ||
AHS4.1.083a/ daśāhe syād atīte 'pi jvaropadrava.vṛddhi.kṛt |
AHS4.1.083c/ laṅghanādi.kramaṁ tatra kuryād ā.kapha.saṅkṣayāt || 83 ||
[Page 315 ]
AHS4.1.084a/ deha.dhātv.a.bala.tvāc ca jvaro jīrṇo 'nuvartate |
AHS4.1.084c/ rūkṣaṁ hi tejo jvara.kṛt tejasā rūkṣitasya ca || 84 ||
AHS4.1.085a/ vamana.sveda.kālāmbu.kaṣāya.laghu.bhojanaiḥ |
AHS4.1.085c/ yaḥ syād ati.balo dhātuḥ saha.cārī sadā.gatiḥ || 85 ||
AHS4.1.086a/ tasya saṁśamanaṁ sarpir dīptasyevāmbu veśmanaḥ |
AHS4.1.086c/ vāta.pitta.jitām agryaṁ saṁskāraṁ cānurudhyate || 86 || [Note: AHS4.1.086v/ 1.86dv saṁskāram anurudhyate]
AHS4.1.087a/ su.tarāṁ tad dhy ato dadyād yathā.svauṣadha.sādhitam |
AHS4.1.087c/ viparītaṁ jvaroṣmāṇaṁ jayet pittaṁ ca śaityataḥ || 87 ||
AHS4.1.088a/ snehād vātaṁ ghṛtaṁ tulyaṁ yoga.saṁskārataḥ kapham |
AHS4.1.088c/ pūrve kaṣāyāḥ sa.ghṛtāḥ sarve yojyā yathā.malam || 88 ||
AHS4.1.089a/ tri.phalā.picumanda.tvaṅ.madhukaṁ bṛhatī.dvayam |
AHS4.1.089c/ sa.masūra.dalaṁ kvāthaḥ sa.ghṛto jvara.kāsa.hā || 89 ||
AHS4.1.090a/ pippalīndrayava.dhāvani.tiktā.śārivāmalaka.tāmalakībhiḥ |
AHS4.1.090c/ bilva.musta.hima.pālani.sevyair drākṣayātiviṣayā sthirayā ca || 90 ||
AHS4.1.091a/ ghṛtam āśu nihanti sādhitaṁ jvaram agniṁ viṣamaṁ halīmakam |
AHS4.1.091c/ a.ruciṁ bhṛśa.tāpam aṁsayor vamathuṁ pārśva.śiro.rujaṁ kṣayam || 91 || [Note: AHS4.1.091v/ 1.91bv jvaram ugraṁ viṣamaṁ halīmakam]
AHS4.1.092a/ tailvakaṁ pavana.janmani jvare yojayet trivṛtayā viyojitam |
AHS4.1.092c/ tiktakaṁ vṛṣa.ghṛtaṁ ca paittike yac ca pālanikayā śṛtaṁ haviḥ || 92 ||
AHS4.1.093a/ viḍaṅga.sauvarcala.cavya.pāṭhā.vyoṣāgni.sindhūdbhava.yāva.śūkaiḥ |
AHS4.1.093c/ palāṁśakaiḥ kṣīra.samaṁ ghṛtasya prasthaṁ pacej jīrṇa.kapha.jvara.ghnam || 93 || [Note: AHS4.1.093v/ 1.93cv palāṁśikaiḥ kṣīra.samaṁ ghṛtasya]
[Page 316 ]
AHS4.1.094a/ guḍūcyā rasa.kalkābhyāṁ tri.phalāyā vṛṣasya vā |
AHS4.1.094c/ mṛdvīkāyā balāyāś ca snehāḥ siddhā jvara.cchidaḥ || 94 ||
AHS4.1.095a/ jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdu.māṁsa.rasaudanam |
AHS4.1.095c/ balaṁ hy alaṁ doṣa.haraṁ paraṁ tac ca bala.pradam || 95 || [Note: AHS4.1.095v/ 1.95bv mṛdu.māṁsa.rasāśanam]
AHS4.1.096a/ kapha.pitta.harā mudga.kāravellādi.jā rasāḥ |
AHS4.1.096c/ prāyeṇa tasmān na hitā jīrṇe vātottare jvare || 96 ||
AHS4.1.097a/ śūlodāvarta.viṣṭambha.jananā jvara.vardhanāḥ |
AHS4.1.097c/ na śāmyaty evam api cej jvaraḥ kurvīta śodhanam || 97 ||
AHS4.1.098a/ śodhanārhasya vamanaṁ prāg uktaṁ tasya yojayet |
AHS4.1.098c/ āmāśaya.gate doṣe balinaḥ pālayan balam || 98 ||
AHS4.1.099a/ pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣa.madya.je |
AHS4.1.099c/ modakaṁ tri.phalā.śyāmā.trivṛt.pippali.kesaraiḥ || 99 ||
AHS4.1.100a/ sa.sitā.madhubhir dadyād vyoṣādyaṁ vā virecanam |
AHS4.1.100c/ drākṣā.dhātrī.rasaṁ tad.vat sa.drākṣāṁ vā harītakīm || 100 ||
AHS4.1.100.1+1ab/ lihyād vā traivṛtaṁ cūrṇaṁ saṁyuktaṁ madhu.sarpiṣā || 100.1+1ab ||
AHS4.1.101a/ āragvadhaṁ vā payasā mṛdvīkānāṁ rasena vā |
AHS4.1.101c/ tri.phalāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥ pibet || 101 ||
AHS4.1.102a/ viriktānāṁ ca saṁsargī maṇḍa.pūrvā yathā.kramam |
AHS4.1.102c/ cyavamānaṁ jvarotkliṣṭam upekṣeta malaṁ sadā || 102 ||
[Page 317 ]
AHS4.1.103a/ pakvo 'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ |
AHS4.1.103c/ atipravartamānaṁ vā pācayan saṅgrahaṁ nayet || 103 ||
AHS4.1.104a/ āma.saṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ |
AHS4.1.104c/ pāyayed doṣa.haraṇaṁ mohād āma.jvare tu yaḥ || 104 || [Note: AHS4.1.104v/ 1.104av āma.saṅgrahaṇād doṣo 1.104bv doṣopakrama īritaḥ]
AHS4.1.105a/ prasuptaṁ kṛṣṇa.sarpaṁ sa karāgreṇa parāmṛśet |
AHS4.1.105c/ jvara.kṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virecanam || 105 ||
AHS4.1.106a/ kāmaṁ tu payasā tasya nirūhair vā haren malān |
AHS4.1.106c/ kṣīrocitasya prakṣīṇa.śleṣmaṇo dāha.tṛḍ.vataḥ || 106 ||
AHS4.1.107a/ kṣīraṁ pittānilārtasya pathyam apy atisāriṇaḥ |
AHS4.1.107c/ tad vapur laṅghanottaptaṁ pluṣṭaṁ vanam ivāgninā || 107 ||
AHS4.1.108a/ divyāmbu jīvayet tasya jvaraṁ cāśu niyacchati |
AHS4.1.108c/ saṁskṛtaṁ śītam uṣṇaṁ vā tasmād dhāroṣṇam eva vā || 108 || [Note: AHS4.1.108v/ 1.108dv tad.vad dhāroṣṇam eva vā]
AHS4.1.109a/ vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṁ hanty ato 'nya.thā |
AHS4.1.109c/ payaḥ sa.śuṇṭhī.kharjūra.mṛdvīkā.śarkarā.ghṛtam || 109 ||
AHS4.1.110a/ śṛta.śītaṁ madhu.yutaṁ tṛḍ.dāha.jvara.nāśanam |
AHS4.1.110c/ tad.vad drākṣā.balā.yaṣṭī.śārivā.kaṇa.candanaiḥ || 110 ||
AHS4.1.111a/ catur.guṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṁ pibet |
AHS4.1.111c/ kāsāc chvāsāc chiraḥ.śūlāt pārśva.śūlāc cira.jvarāt || 111 ||
AHS4.1.112a/ mucyate jvaritaḥ pītvā pañca.mūlī.śṛtaṁ payaḥ |
AHS4.1.112c/ śṛtam eraṇḍa.mūlena bāla.bilvena vā jvarāt || 112 ||
[Page 318 ]
AHS4.1.113a/ dhāroṣṇaṁ vā payaḥ pītvā vibaddhānila.varcasaḥ |
AHS4.1.113c/ sa.rakta.picchātisṛteḥ sa.tṛṭ.śūla.pravāhikāt || 113 ||
AHS4.1.114a/ siddhaṁ śuṇṭhī.balā.vyāghrī.gokaṇṭaka.guḍaiḥ payaḥ |
AHS4.1.114c/ śopha.mūtra.śakṛd.vāta.vibandha.jvara.kāsa.jit || 114 ||
AHS4.1.115a/ vṛścīva.bilva.varṣābhū.sādhitaṁ jvara.śopha.nut |
AHS4.1.115c/ śiṁśipā.sāra.siddhaṁ ca kṣīram āśu jvarāpaham || 115 || [Note: AHS4.1.115v/ 1.115cv śiṁśipā.sāra.siddhaṁ vā]
AHS4.1.116a/ nirūhas tu balaṁ vahniṁ vi.jvara.tvaṁ mudaṁ rucim |
AHS4.1.116c/ doṣe yuktaḥ karoty āśu pakve pakvāśayaṁ gate || 116 ||
AHS4.1.117a/ pittaṁ vā kapha.pittaṁ vā pakvāśaya.gataṁ haret |
AHS4.1.117c/ sraṁsanaṁ trīn api malān vastiḥ pakvāśayāśrayān || 117 || [Note: AHS4.1.117v/ 1.117dv vastiḥ pakvāśayāśritān]
AHS4.1.118a/ prakṣīṇa.kapha.pittasya trika.pṛṣṭha.kaṭī.grahe |
AHS4.1.118c/ dīptāgner baddha.śakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam || 118 ||
AHS4.1.119a/ paṭola.nimba.cchadana.kaṭukā.caturaṅgulaiḥ |
AHS4.1.119c/ sthirā.balā.gokṣuraka.madanośīra.vālakaiḥ || 119 ||
AHS4.1.120a/ payasy ardhodake kvāthaṁ kṣīra.śeṣaṁ vimiśritam |
AHS4.1.120c/ kalkitair musta.madana.kṛṣṇā.madhuka.vatsakaiḥ || 120 ||
AHS4.1.121a/ vastiṁ madhu.ghṛtābhyāṁ ca pīḍayej jvara.nāśanam |
AHS4.1.121c/ catasraḥ parṇinīr yaṣṭī.phalośīra.nṛpadrumān || 121 ||
AHS4.1.122a/ kvāthayet kalkayed yaṣṭī.śatāhvā.phalinī.phalam |
AHS4.1.122c/ mustaṁ ca vastiḥ sa.guḍa.kṣaudra.sarpir jvarāpahaḥ || 122 ||
[Page 319 ]
AHS4.1.123a/ jīvantīṁ madanaṁ medāṁ pippalīṁ madhukaṁ vacām |
AHS4.1.123c/ ṛddhiṁ rāsnāṁ balāṁ bilvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm || 123 ||
AHS4.1.124a/ piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpis tailaṁ caika.tra sādhitam |
AHS4.1.124c/ jvare 'nuvāsanaṁ dadyād yathā.snehaṁ yathā.malam || 124 || [Note: AHS4.1.124v/ 1.124cv jvare 'nuvāsanaṁ dadyāt 1.124dv tathā snehaṁ yathā malam 1.124dv yathā.doṣaṁ yathā.balam]
AHS4.1.125a/ ye ca siddhiṣu vakṣyante vastayo jvara.nāśanāḥ |
AHS4.1.125c/ śiro.rug.gaurava.śleṣma.haram indriya.bodhanam || 125 ||
AHS4.1.126a/ jīrṇa.jvare ruci.karaṁ dadyān nasyaṁ virecanam |
AHS4.1.126c/ snaihikaṁ śūnya.śiraso dāhārte pitta.nāśanam || 126 ||
AHS4.1.127a/ dhūma.gaṇḍūṣa.kavaḍān yathā.doṣaṁ ca kalpayet |
AHS4.1.127c/ pratiśyāyāsya.vairasya.śiraḥ.kaṇṭhāmayāpahān || 127 ||
AHS4.1.128a/ a.rucau mātuluṅgasya kesaraṁ sājya.saindhavam |
AHS4.1.128c/ dhātrī.drākṣā.sitānāṁ vā kalkam āsyena dhārayet || 128 ||
AHS4.1.129a/ yathopaśaya.saṁsparśān śītoṣṇa.dravya.kalpitān |
AHS4.1.129c/ abhyaṅgālepa.sekādīñ jvare jīrṇe tvag.āśrite || 129 ||
AHS4.1.130a/ kuryād añjana.dhūmāṁś ca tathaivāgantu.je 'pi tān |
AHS4.1.130c/ dāhe sahasra.dhautena sarpiṣābhyaṅgam ācaret || 130 ||
AHS4.1.131a/ sūtroktaiś ca gaṇais tais tair madhurāmla.kaṣāyakaiḥ |
AHS4.1.131c/ dūrvādibhir vā pitta.ghnaiḥ śodhanādi.gaṇoditaiḥ || 131 ||
AHS4.1.132a/ śīta.vīryair hima.sparśaiḥ kvātha.kalkī.kṛtaiḥ pacet |
AHS4.1.132c/ tailaṁ sa.kṣīram abhyaṅgāt sadyo dāha.jvaropaham || 132 ||
[Page 320 ]
AHS4.1.133a/ śiro gātraṁ ca tair eva nāti.piṣṭaiḥ pralepayet |
AHS4.1.133c/ tat.kvāthena parīṣekam avagāhaṁ ca yojayet || 133 ||
AHS4.1.134a/ tathāranāla.salila.kṣīra.śukta.ghṛtādibhiḥ |
AHS4.1.134c/ kapittha.mātuluṅgāmla.vidārī.lodhra.dāḍimaiḥ || 134 ||
AHS4.1.135a/ badarī.pallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |
AHS4.1.135c/ lipte 'ṅge dāha.ruṅ.mohāś chardis tṛṣṇā ca śāmyati || 135 || [Note: AHS4.1.135v/ 1.135bv phenenāriṣṭakasya ca 1.135bv phenenāriṣṭa.jena vā]
AHS4.1.136a/ yo varṇitaḥ pitta.haro doṣopakramaṇe kramaḥ |
AHS4.1.136c/ taṁ ca śīlayataḥ śīghraṁ sa.dāho naśyati jvaraḥ || 136 ||
AHS4.1.137a/ vīryoṣṇair uṣṇa.saṁsparśais tagarāguru.kuṅkumaiḥ |
AHS4.1.137c/ kuṣṭha.sthauṇeya.śaileya.saralāmaradārubhiḥ || 137 ||
AHS4.1.138a/ nakha.rāsnā.pura.vacā.caṇḍailā.dvaya.corakaiḥ |
AHS4.1.138c/ pṛthvīkā.śigru.surasā.hiṁsrā.dhyāmaka.sarṣapaiḥ || 138 || [Note: AHS4.1.138v/ 1.138av nakha.rāsnā.mukha.vacā.]
AHS4.1.139a/ daśa.mūlāmṛtairaṇḍa.dvaya.pattūra.rohiṣaiḥ |
AHS4.1.139c/ tamāla.pattra.bhūtīka.śallakī.dhānya.dīpyakaiḥ || 139 || [Note: AHS4.1.139v/ 1.139cv tamāla.pattra.pūtīka.]
AHS4.1.140a/ miśi.māṣa.kulatthāgni.prakīryā.nākulī.dvayaiḥ |
AHS4.1.140c/ anyaiś ca tad.vidhair dravyaiḥ śīte tailaṁ jvare pacet || 140 ||
AHS4.1.141a/ kvathitaiḥ kalkitair yuktaiḥ surā.sauvīrakādibhiḥ |
AHS4.1.141c/ tenābhyañjyāt sukhoṣṇena taiḥ su.piṣṭaiś ca lepayet || 141 || [Note: AHS4.1.141v/ 1.141cv tenābhyajya sukhoṣṇena]
AHS4.1.142a/ kavoṣṇais taiḥ parīṣekam avagāhaṁ ca kalpayet |
AHS4.1.142c/ kevalair api tad.vac ca śukta.go.mūtra.mastubhiḥ || 142 ||
[Page 321 ]
AHS4.1.143a/ āragvadhādi.vargaṁ ca pānābhyañjana.lepane |
AHS4.1.143c/ dhūpān aguru.jān yāṁś ca vakṣyante viṣama.jvare || 143 || [Note: AHS4.1.143v/ 1.143cv dhūpān aguru.jān ye ca]
AHS4.1.144a/ agny.an.agni.kṛtān svedān svedi bheṣaja.bhojanan |
AHS4.1.144c/ garbha.bhū.veśma.śayanaṁ kutha.kambala.rallakān || 144 ||
AHS4.1.145a/ nir.dhūma.dīptair aṅgārair hasantīś ca hasantikāḥ |
AHS4.1.145c/ madyaṁ sa.try.ūṣaṇaṁ takraṁ kulattha.vrīhi.kodravān || 145 ||
AHS4.1.146a/ saṁśīlayed vepathu.mān yac cānyad api pittalam |
AHS4.1.146c/ dayitāḥ stana.śālinyaḥ pīnā vibhrama.bhūṣaṇāḥ || 146 || [Note: AHS4.1.146v/ 1.146av bhajec chītārdito yuktyā]
AHS4.1.147a/ yauvanāsava.mattāś ca tam āliṅgeyur aṅganāḥ |
AHS4.1.147c/ vīta.śītaṁ ca vijñāya tās tato 'panayet punaḥ || 147 || [Note: AHS4.1.147v/ 1.147cv vīta.śītaṁ tu viyatās]
AHS4.1.148a/ vardhanenaika.doṣasya kṣapaṇenocchritasya vā |
AHS4.1.148c/ kapha.sthānānupūrvyā vā tulya.kakṣāñ jayen malān || 148 || [Note: AHS4.1.148v/ 1.148bv kṣapaṇenocchritasya ca]
AHS4.1.148+1a/ śamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu |
AHS4.1.148+1c/ dur.nivāra.taraṁ tad dhi jvarārtānāṁ viśeṣataḥ || 148+1 ||
AHS4.1.148+2ab/ chardi.mūrchā.pipāsādīn a.virodhāñ jvarasya tu || 148+2ab ||
AHS4.1.149a/ sannipāta.jvarasyānte karṇa.mūle su.dāruṇaḥ |
AHS4.1.149c/ śophaḥ sañjāyate yena kaś.cid eva vimucyate || 149 || [Note: AHS4.1.149v/ 1.149cv śophaḥ sañjāyate tena 1.149dv kaś.cid eva pramucyate]
AHS4.1.150a/ raktāvasecanaiḥ śīghraṁ sarpiḥ.pānaiś ca taṁ jayet |
AHS4.1.150c/ pradehaiḥ kapha.pitta.ghnair nāvanaiḥ kavaḍa.grahaiḥ || 150 || [Note: AHS4.1.150v/ 1.150cv pradehaiḥ kapha.vāta.ghnair]
[Page 322 ]
AHS4.1.151a/ śītoṣṇa.snigdha.rūkṣādyair jvaro yasya na śāmyati |
AHS4.1.151c/ śākhānusārī tasyāśu muñced bāhvoḥ kramāt sirām || 151 ||
AHS4.1.152a/ ayam eva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathā.yatham |
AHS4.1.152c/ jvare vibhajya vātādīn yaś cān.antaram ucyate || 152 || [Note: AHS4.1.152v/ 1.152bv viṣame ca yathā.yatham]
AHS4.1.153a/ paṭola.kaṭukā.mustā.prāṇadā.madhukaiḥ kṛtāḥ |
AHS4.1.153c/ tri.catuḥ.pañca.śaḥ kvāthā viṣama.jvara.nāśanāḥ || 153 ||
AHS4.1.154a/ yojayet tri.phalāṁ pathyāṁ guḍūcīṁ pippalīṁ pṛthak |
AHS4.1.154c/ tais tair vidhānaiḥ sa.guḍaṁ bhallātakam athāpi vā || 154 ||
AHS4.1.155a/ laṅghanaṁ bṛṁhaṇaṁ vādau jvarāgamana.vāsare |
AHS4.1.155c/ prātaḥ sa.tailaṁ laśunaṁ prāg.bhaktaṁ vā tathā ghṛtam || 155 || [Note: AHS4.1.155v/ 1.155av laṅghanaṁ bṛṁhaṇaṁ vāpi]
AHS4.1.156a/ jīrṇaṁ tad.vad dadhi payas takraṁ sarpiś ca ṣaṭ.palam |
AHS4.1.156c/ kalyāṇakaṁ pañca.gavyaṁ tiktākhyaṁ vṛṣa.sādhitam || 156 ||
AHS4.1.157a/ tri.phalā.kola.tarkārī.kvāthe dadhnā śṛtaṁ ghṛtam |
AHS4.1.157c/ tilvaka.tvak.kṛtāvāpaṁ viṣama.jvara.jit param || 157 ||
AHS4.1.158a/ surāṁ tīkṣṇaṁ ca yan madyaṁ śikhi.tittiri.dakṣa.jam |
AHS4.1.158c/ māṁsaṁ medyoṣṇa.vīryaṁ ca sahānnena pra.kāmataḥ || 158 || [Note: AHS4.1.158v/ 1.158bv śikhi.tittiri.kukkuṭāt 1.158cv māṁsaṁ madhyoṣṇa.vīryaṁ ca 1.158cv māṁsaṁ medhyoṣṇa.vīryaṁ ca]
AHS4.1.159a/ sevitvā tad.ahaḥ svapyād atha.vā punar ullikhet |
AHS4.1.159c/ sarpiṣo mahatīṁ mātrāṁ pītvā vā chardayet punaḥ || 159 ||
AHS4.1.160a/ nīlinīm ajagandhāṁ ca trivṛtāṁ kaṭu.rohiṇīm |
AHS4.1.160c/ pibej jvarasyāgamane sneha.svedopapāditaḥ || 160 ||
[Page 323 ]
AHS4.1.161a/ manohvā saindhavaṁ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam |
AHS4.1.161c/ yojyaṁ hiṅgu.samā vyāghrī.vasā nasyaṁ sa.saindhavam || 161 ||
AHS4.1.162a/ purāṇa.sarpiḥ siṁhasya vasā tad.vat sa.saindhavā |
AHS4.1.162c/ palaṅkaṣā nimba.pattraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī || 162 ||
AHS4.1.163a/ sarṣapāḥ sa.yavāḥ sarpir dhūpo viḍ vā biḍāla.jā |
AHS4.1.163c/ pura.dhyāma.vacā.sarja.nimbārkāguru.dārubhiḥ || 163 ||
AHS4.1.164a/ dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yam a.parājitaḥ |
AHS4.1.164c/ dhūpa.nasyāñjanottrāsā ye coktāś citta.vaikṛte || 164 || [Note: AHS4.1.164v/ 1.164bv prayoktavyo '.parājitaḥ 1.164cv dhūpa.nasyāñjana.trāsā]
AHS4.1.165a/ daivāśrayaṁ ca bhaiṣajyaṁ jvarān sarvān vyapohati |
AHS4.1.165c/ viśeṣād viṣamān prāyas te hy āgantv.anubandha.jāḥ || 165 ||
AHS4.1.166a/ yathā.svaṁ ca sirāṁ vidhyed a.śāntau viṣama.jvare |
AHS4.1.166c/ kevalānila.vīsarpa.visphoṭābhihata.jvare || 166 || [Note: AHS4.1.166v/ 1.166bv a.śānte viṣama.jvare 1.166dv .visphoṭābhihate jvare]
AHS4.1.167a/ sarpiḥ.pāna.himālepa.seka.māṁsa.rasāśanam |
AHS4.1.167c/ kuryād yathā.svam uktaṁ ca rakta.mokṣādi sādhanam || 167 || [Note: AHS4.1.167v/ 1.167av sarpiḥ.pānaṁ himālepa. 1.167bv .sekān māṁsa.rasāśanam]
AHS4.1.168a/ grahotthe bhūta.vidyoktaṁ bali.mantrādi sādhanam |
AHS4.1.168c/ oṣadhi.gandha.je pitta.śamanaṁ viṣa.jid viṣe || 168 || [Note: AHS4.1.168v/ 1.168cv auṣadhi.gandha.je pitta.]
AHS4.1.169a/ iṣṭair arthair mano.jñaiś ca yathā.doṣa.śamena ca |
AHS4.1.169c/ hitā.hita.vivekaiś ca jvaraṁ krodhādi.jaṁ jayet || 169 ||
AHS4.1.170a/ krodha.jo yāti kāmena śāntiṁ krodhena kāma.jaḥ |
AHS4.1.170c/ bhaya.śokodbhavau tābhyāṁ bhī.śokābhyāṁ tathetarau || 170 ||
[Page 324 ]
AHS4.1.171a/ śāpātharvaṇa.mantrotthe vidhir daiva.vyapāśrayaḥ |
AHS4.1.171c/ te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṁ vyāpyante 'n.antaram malaiḥ || 171 ||
AHS4.1.172a/ tasmād doṣānusāreṇa teṣv āhārādi kalpayet |
AHS4.1.172c/ na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyair vinā kṛtaḥ || 172 ||
AHS4.1.173a/ jvara.kāla.smṛtiṁ cāsya hāribhir viṣayair haret |
AHS4.1.173c/ karuṇārdraṁ manaḥ śuddhaṁ sarva.jvara.vināśanam || 173 || [Note: AHS4.1.173v/ 1.173dv sarva.jvara.vimokṣaṇam]
AHS4.1.174a/ tyajed ā.bala.lābhāc ca vyāyāma.snāna.maithunam |
AHS4.1.174c/ gurv.a.sātmya.vidāhy annaṁ yac cānyaj jvara.kāraṇam || 174 ||
AHS4.1.175a/ na vi.jvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā |
AHS4.1.175c/ nivṛtto 'pi jvaraḥ śīghraṁ vyāpādayati dur.balam || 175 || [Note: AHS4.1.175v/ 1.175bv sarvānnīno bhavet tadā 1.175cv nivṛtto hi jvaraḥ śīghraṁ]
AHS4.1.176a/ sadyaḥ prāṇa.haro yasmāt tasmāt tasya viśeṣataḥ |
AHS4.1.176c/ tasyāṁ tasyām avasthāyāṁ tat tat kuryād bhiṣag.jitam || 176 || [Note: AHS4.1.176v/ 1.176dv tat tat kuryāc cikitsitam]
AHS4.1.177a/ oṣadhayo maṇayaś ca su.mantrāḥ sādhu.guru.dvi.ja.daivata.pūjāḥ |
AHS4.1.177c/ prīti.karā manaso viṣayāś ca ghnanty api viṣṇu.kṛtaṁ jvaram ugram || 177 || [Note: AHS4.1.177v/ 1.177av auṣadhayo maṇayaś ca su.mantrāḥ]

4.2. Chapter 2 :: Atharaktapittacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 325-328]
AHS4.2.001a/ ūrdhva.gaṁ balino '.vegam eka.doṣānugaṁ navam |
AHS4.2.001c/ rakta.pittaṁ sukhe kāle sādhayen nir.upadravam || 1 ||
AHS4.2.002a/ adho.gaṁ yāpayed raktaṁ yac ca doṣa.dvayānugam |
AHS4.2.002c/ śāntaṁ śāntaṁ punaḥ kupyan mārgān mārgāntaraṁ ca yat || 2 ||
AHS4.2.003a/ ati.pravṛttaṁ mandāgnes tri.doṣaṁ dvi.pathaṁ tyajet |
AHS4.2.003c/ jñātvā nidānam ayanaṁ malāv anu.balau balam || 3 ||
[Page 325 ]
AHS4.2.004a/ deśa.kālādy.avasthāṁ ca rakta.pitte prayojayet |
AHS4.2.004c/ laṅghanaṁ bṛṁhaṇaṁ vādau śodhanaṁ śamanaṁ tathā || 4 || [Note: AHS4.2.004v/ 2.4cv laṅghanaṁ bṛṁhaṇaṁ cādau]
AHS4.2.005a/ santarpaṇotthaṁ balino bahu.doṣasya sādhayet |
AHS4.2.005c/ ūrdhva.bhāgaṁ virekeṇa vamanena tv adho.gatam || 5 || [Note: AHS4.2.005v/ 2.5dv vamanena tv adho.gamam]
AHS4.2.006a/ śamanair bṛṁhaṇaiś cānyal laṅghya.bṛṁhyān avekṣya ca |
AHS4.2.006c/ ūrdhvaṁ pravṛtte śamanau rasau tikta.kaṣāyakau || 6 || [Note: AHS4.2.006v/ 2.6bv laṅghya.bṛṁhyān apekṣya ca]
AHS4.2.007a/ upavāsaś ca niḥ.śuṇṭhī.ṣaḍ.aṅgodaka.pāyinaḥ |
AHS4.2.007c/ adho.ge rakta.pitte tu bṛṁhaṇo madhuro rasaḥ || 7 ||
AHS4.2.008a/ ūrdhva.ge tarpaṇaṁ yojyaṁ prāk ca peyā tv adho.gate |
AHS4.2.008c/ aśnato balino '.śuddhaṁ na dhāryaṁ tad dhi roga.kṛt || 8 || [Note: AHS4.2.008v/ 2.8bv peyā pūrvam adho.gate 2.8bv prāk ca peyā tv adho.game 2.8bv vā prāk peyā tv adho.game]
AHS4.2.009a/ dhārayed anya.thā śīghram agni.vac chīghra.kāri tat |
AHS4.2.009c/ trivṛc.chyāmā.kaṣāyeṇa kalkena ca sa.śarkaram || 9 ||
AHS4.2.009.1+1a/ gala.grahaṁ pūti.nasyaṁ mūrchāyam a.ruciṁ jvaram |
AHS4.2.009.1+1c/ gulmaṁ plīhānam ānāhaṁ kilāsaṁ mūtra.kṛcchra.tām || 9.1+1 ||
AHS4.2.009.1+2a/ kuṣṭhāny arśāṁsi vīsarpaṁ varṇa.nāśaṁ bhagandaram |
AHS4.2.009.1+2c/ buddhīndriyoparodhaṁ ca kuryāt stambhitam āditaḥ || 9.1+2 ||
AHS4.2.010a/ sādhayed vidhi.val lehaṁ lihyāt pāṇi.talaṁ tataḥ |
AHS4.2.010c/ trivṛtā tri.phalā śyāmā pippalī śarkarā madhu || 10 ||
AHS4.2.011a/ modakaḥ sannipātordhva.rakta.śopha.jvarāpahaḥ |
AHS4.2.011c/ trivṛt sama.sitā tad.vat pippalī.pāda.saṁyutā || 11 || [Note: AHS4.2.011v/ 2.11bv .rakta.pitta.jvarāpahaḥ]
[Page 326 ]
AHS4.2.012a/ vamanaṁ phala.saṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sa.sitā.madhu |
AHS4.2.012c/ sa.sitaṁ vā jalaṁ kṣaudra.yuktaṁ vā madhukodakam || 12 ||
AHS4.2.013a/ kṣīraṁ vā rasam ikṣor vā śuddhasyān.antaro vidhiḥ |
AHS4.2.013c/ yathā.svaṁ mantha.peyādiḥ prayojyo rakṣatā balam || 13 ||
AHS4.2.014a/ mantho jvarokto drākṣādiḥ pitta.ghnair vā phalaiḥ kṛtaḥ |
AHS4.2.014c/ madhu.kharjūra.mṛdvīkā.parūṣaka.sitāmbhasā || 14 ||
AHS4.2.015a/ mantho vā pañca.sāreṇa sa.ghṛtair lāja.saktubhiḥ |
AHS4.2.015c/ dāḍimāmalakāmlo vā mandāgny.amlābhilāṣiṇām || 15 || [Note: AHS4.2.015v/ 2.15dv mandāgny.amlābhilāṣiṇaḥ]
AHS4.2.016a/ kamalotpala.kiñjalka.pṛśniparṇī.priyaṅgukāḥ |
AHS4.2.016c/ uśīraṁ śabaraṁ lodhraṁ śṛṅgaveraṁ ku.candanam || 16 ||
AHS4.2.017a/ hrīveraṁ dhātakī.puṣpaṁ bilva.madhyaṁ durālabhā |
AHS4.2.017c/ ardhārdhair vihitāḥ peyā vakṣyante pāda.yaugikāḥ || 17 || [Note: AHS4.2.017v/ 2.17cv ardharcair vihitāḥ peyā 2.17cv ardhārdha.vihitāḥ peyā]
AHS4.2.018a/ bhūnimba.sevya.jaladā masūrāḥ pṛśniparṇy api |
AHS4.2.018c/ vidārigandhā mudgāś ca balā sarpir hareṇukāḥ || 18 || [Note: AHS4.2.018v/ 2.18dv balā sarpiḥ priyaṅgukāḥ]
AHS4.2.019a/ jāṅgalāni ca māṁsāni śīta.vīryāṇi sādhayet |
AHS4.2.019c/ pṛthak pṛthag jale teṣāṁ yavāgūḥ kalpayed rase || 19 ||
AHS4.2.020a/ śītāḥ sa.śarkarā.kṣaudrās tad.van māṁsa.rasān api |
AHS4.2.020c/ īṣad.amlān an.amlān vā ghṛta.bhṛṣṭān sa.śarkarān || 20 ||
AHS4.2.021a/ śūka.śimbī.bhavaṁ dhānyaṁ rakte śākaṁ ca śasyate |
AHS4.2.021c/ anna.sva.rūpa.vijñāne yad uktaṁ laghu.śītalam || 21 ||
[Page 327 ]
AHS4.2.022a/ pūrvoktam ambu pānīyaṁ pañca.mūlena vā śṛtam |
AHS4.2.022c/ laghunā śṛta.śītaṁ vā madhv.ambho vā phalāmbu vā || 22 ||
AHS4.2.023a/ śaśaḥ sa.vāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ |
AHS4.2.023c/ udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike || 23 ||
AHS4.2.024a/ plakṣasya barhiṇas tad.van nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ |
AHS4.2.024c/ yat kiñ.cid rakta.pittasya nidānaṁ tac ca varjayet || 24 ||
AHS4.2.025a/ vāsā.rasena phalinī.mṛl.lodhrāñjana.mākṣikam |
AHS4.2.025c/ pittāsṛk śamayet pītaṁ niryāso vāṭarūṣakāt || 25 ||
AHS4.2.026a/ śarkarā.madhu.saṁyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā |
AHS4.2.026c/ vṛṣaḥ sadyo jayaty asraṁ sa hy asya param auṣadham || 26 ||
AHS4.2.027a/ paṭola.mālatī.nimba.candana.dvaya.padmakam |
AHS4.2.027c/ lodhro vṛṣas taṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛn madayantikā || 27 || [Note: AHS4.2.027v/ 2.27av paṭolāmalakī.nimba.]
AHS4.2.028a/ śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā |
AHS4.2.028c/ rakta.pitta.harāḥ kvāthās trayaḥ sa.madhu.śarkarāḥ || 28 ||
AHS4.2.029a/ palāśa.valka.kvātho vā su.śītaḥ śarkarānvitaḥ |
AHS4.2.029c/ lihyād vā madhu.sarpirbhyāṁ gavāśva.śakṛto rasam || 29 || [Note: AHS4.2.029v/ 2.29cv pibed vā madhu.sarpirbhyāṁ]
AHS4.2.030a/ sa.kṣaudraṁ grathite rakte lihyāt pārāvatāc chakṛt |
AHS4.2.030c/ ati.niḥsruta.raktaś ca kṣaudreṇa rudhiraṁ pibet || 30 || [Note: AHS4.2.030v/ 2.30bv lihyāt pārāvataṁ śakṛt 2.30cv ati.niḥsṛta.raktaś ca 2.30cv ati.niḥsṛta.rakto vā 2.30cv ati.niḥsruta.rakto vā]
AHS4.2.031a/ jāṅgalaṁ bhakṣayed vājam āmaṁ pitta.yutaṁ yakṛt |
AHS4.2.031c/ candanośīra.jalada.lāja.mudga.kaṇā.yavaiḥ || 31 ||
[Page 328 ]
AHS4.2.032a/ balā.jale paryuṣitaiḥ kaṣāyo rakta.pitta.hā |
AHS4.2.032c/ prasādaś candanāmbho.ja.sevya.mṛd.bhṛṣṭa.loṣṭa.jaḥ || 32 ||
AHS4.2.033a/ su.śītaḥ sa.sitā.kṣaudraḥ śoṇitāti.pravṛtti.jit |
AHS4.2.033c/ āpothya vā nave kumbhe plāvayed ikṣu.gaṇḍikāḥ || 33 ||
AHS4.2.034a/ sthitaṁ tad guptam ākāśe rātriṁ prātaḥ srutaṁ jalam |
AHS4.2.034c/ madhu.mad vikacāmbho.ja.kṛtottaṁsaṁ ca tad.guṇam || 34 ||
AHS4.2.035a/ ye ca pitta.jvare coktāḥ kaṣāyās tāṁś ca yojayet |
AHS4.2.035c/ kaṣāyair vividhair ebhir dīpte 'gnau vijite kaphe || 35 ||
AHS4.2.036a/ rakta.pittaṁ na cec chāmyet tatra vātolbaṇe payaḥ |
AHS4.2.036c/ yuñjyāc chāgaṁ śṛtaṁ tad.vad gavyaṁ pañca.guṇe 'mbhasi || 36 ||
AHS4.2.037a/ pañca.mūlena laghunā śṛtaṁ vā sa.sitā.madhu |
AHS4.2.037c/ jīvakarṣabhaka.drākṣā.balā.gokṣura.nāgaraiḥ || 37 ||
AHS4.2.038a/ pṛthak pṛthak śṛtaṁ kṣīraṁ sa.ghṛtaṁ sitayātha.vā |
AHS4.2.038c/ gokaṇṭakābhīru.śṛtaṁ parṇinībhis tathā payaḥ || 38 ||
AHS4.2.039a/ hanty āśu raktaṁ sa.rujaṁ viśeṣān mūtra.mārga.gam |
AHS4.2.039c/ viṇ.mārga.ge viśeṣeṇa hitaṁ moca.rasena tu || 39 ||
AHS4.2.040a/ vaṭa.prarohair śuṅgair vā śuṇṭhy.udīcyotpalair api |
AHS4.2.040c/ raktātīsāra.dur.nāma.cikitsāṁ cātra kalpayet || 40 || [Note: AHS4.2.040v/ 2.40av vaṭa.prarohair śṛṅgair vā]
AHS4.2.041a/ pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca |
AHS4.2.041c/ kaṣāya.yogair ebhir vā vipakvaṁ pāyayed ghṛtam || 41 ||
[Page 329 ]
AHS4.2.042a/ sa.mūla.mastakaṁ kṣuṇṇaṁ vṛṣam aṣṭa.guṇe 'mbhasi |
AHS4.2.042c/ paktvāṣṭāṁśāvaśeṣeṇa ghṛtaṁ tena vipācayet || 42 ||
AHS4.2.043a/ tat.puṣpa.garbhaṁ tac chītaṁ sa.kṣaudraṁ pitta.śoṇitam |
AHS4.2.043c/ pitta.gulma.jvara.śvāsa.kāsa.hṛd.roga.kāmalāḥ || 43 ||
AHS4.2.044a/ timira.bhrama.vīsarpa.svara.sādāṁś ca nāśayet |
AHS4.2.044c/ palāśa.vṛnta.sva.rase tad.garbhaṁ ca ghṛtaṁ pacet || 44 ||
AHS4.2.045a/ sa.kṣaudraṁ tac ca rakta.ghnaṁ tathaiva trāyamāṇayā |
AHS4.2.045c/ rakte sa.picche sa.kaphe grathite kaṇṭha.mārga.ge || 45 ||
AHS4.2.046a/ lihyān mākṣika.sarpirbhyāṁ kṣāram utpala.nāla.jam |
AHS4.2.046c/ pṛthak pṛthak tathāmbho.ja.reṇu.śyāmā.madhūka.jam || 46 ||
AHS4.2.047a/ gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastir iṣyate |
AHS4.2.047c/ ghrāṇa.ge rudhire śuddhe nāvanaṁ cānuṣecayet || 47 ||
AHS4.2.048a/ kaṣāya.yogān pūrvoktān kṣīrekṣv.ādi.rasāplutān |
AHS4.2.048c/ kṣīrādīn sa.sitāṁs toyaṁ kevalaṁ vā jalaṁ hitaṁ || 48 || [Note: AHS4.2.048v/ 2.48bv kṣīrekṣv.ādi.rasa.plutān]
AHS4.2.049a/ raso dāḍima.puṣpāṇām āmrāsthnaḥ śādvalasya vā |
AHS4.2.049c/ kalpayec chīta.vargaṁ ca pradehābhyañjanādiṣu || 49 || [Note: AHS4.2.049v/ 2.49bv āmrāsthnaḥ śādvalasya ca]
AHS4.2.049.1+1a/ su.sūkṣmā māṣa.piṣṭī ca ghṛta.bhṛṣṭā śivasya ca |
AHS4.2.049.1+1c/ ruṇaddhi mūrdha.lepena nāsā.raktaṁ na saṁśayaḥ || 49.1+1 ||
AHS4.2.050a/ yac ca pitta.jvare proktaṁ bahir antaś ca bheṣajam |
AHS4.2.050c/ rakta.pitte hitaṁ tac ca kṣata.kṣīṇe hitaṁ ca yat || 50 ||

4.3. Chapter 3 :: Athakāsacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 328-338] [Page 330 ]
AHS4.3.001a/ kevalānila.jaṁ kāsaṁ snehair ādāv upācaret |
AHS4.3.001c/ vāta.ghna.siddhaiḥ snigdhaiś ca peyā.yūṣa.rasādibhiḥ || 1 ||
AHS4.3.002a/ lehair dhūmais tathābhyaṅga.sveda.sekāvagāhanaiḥ |
AHS4.3.002c/ vastibhir baddha.viḍ.vātaṁ sa.pittaṁ tūrdhva.bhaktikaiḥ || 2 || [Note: AHS4.3.002v/ 3.2dv sa.pittaṁ vordhva.bhaktikaiḥ 3.2dv sa.pittaṁ vordhva.bhaktikaiḥ]
AHS4.3.003a/ ghṛtaiḥ kṣīraiś ca sa.kaphaṁ jayet sneha.virecanaiḥ |
AHS4.3.003c/ guḍūcī.kaṇṭakārībhyāṁ pṛthak triṁśat.palād rase || 3 ||
AHS4.3.004a/ prasthaḥ siddho ghṛtād vāta.kāsa.nud vahni.dīpanaḥ |
AHS4.3.004c/ kṣāra.rāsnā.vacā.hiṅgu.pāṭhā.yaṣṭy.āhva.dhānyakaiḥ || 4 ||
AHS4.3.005a/ dvi.śāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pañca.kola.yutaiḥ pacet |
AHS4.3.005c/ daśa.mūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā || 5 ||
AHS4.3.006a/ sa kāsa.śvāsa.hṛt.pārśva.grahaṇī.roga.gulma.nut |
AHS4.3.006c/ droṇe 'pāṁ sādhayed rāsnā.daśa.mūla.śatāvarīḥ || 6 ||
AHS4.3.007a/ palonmitā dvi.kuḍavaṁ kulatthaṁ badaraṁ yavaṁ |
AHS4.3.007c/ tulārdhaṁ cāja.māṁsasya tena sādhyaṁ ghṛtāḍhakam || 7 ||
AHS4.3.008a/ sama.kṣīraṁ palāṁśaiś ca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat |
AHS4.3.008c/ prayuktaṁ vāta.rogeṣu pāna.nāvana.vastibhiḥ || 8 ||
AHS4.3.009a/ pañca.kāsāñ chiraḥ.kampaṁ yoni.vaṅkṣaṇa.vedanām |
AHS4.3.009c/ sarvāṅgaikāṅga.rogāṁś ca sa.plīhordhvānilāñ jayet || 9 ||
AHS4.3.010a/ vidāry.ādi.gaṇa.kvātha.kalka.siddhaṁ ca kāsa.jit |
AHS4.3.010c/ aśoka.bīja.kṣavaka.jantughnāñjana.padmakaiḥ || 10 ||
[Page 331 ]
AHS4.3.011a/ sa.viḍaiś ca ghṛtaṁ siddhaṁ tac.cūrṇaṁ vā ghṛta.plutam |
AHS4.3.011c/ lihyāt payaś cānupibed ājaṁ kāsāti.pīḍitaḥ || 11 || [Note: AHS4.3.011v/ 3.11dv ājaṁ kāsābhipīḍitaḥ 3.11dv ājaṁ kāsādi.pīḍitaḥ]
AHS4.3.012a/ viḍaṅgaṁ nāgaraṁ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam |
AHS4.3.012c/ bhārgī kṣāraś ca tac cūrṇaṁ pibed vā ghṛta.mātrayā || 12 ||
AHS4.3.013a/ sa.kaphe 'nila.je kāse śvāsa.hidhmā.hatāgniṣu |
AHS4.3.013c/ durālabhāṁ śṛṅgaveraṁ śaṭhīṁ drākṣāṁ sitopalām || 13 || [Note: AHS4.3.013v/ 3.13dv śuṇṭhīṁ drākṣāṁ sitopalām]
AHS4.3.014a/ lihyāt karkaṭaśṛṅgīṁ ca kāse tailena vāta.je |
AHS4.3.014c/ duḥsparśāṁ pippalīṁ mustāṁ bhārgīṁ karkaṭakīṁ śaṭhīm || 14 ||
AHS4.3.015a/ purāṇa.guḍa.tailābhyāṁ cūrṇitāny avalehayet |
AHS4.3.015c/ tad.vat sa.kṛṣṇāṁ śuṇṭhīṁ ca sa.bhārgīṁ tad.vad eva ca || 15 ||
AHS4.3.016a/ pibec ca kṛṣṇāṁ koṣṇena salilena sa.saindhavām |
AHS4.3.016c/ mastunā sa.sitāṁ śuṇṭhīṁ dadhnā vā kaṇa.reṇukām || 16 || [Note: AHS4.3.016v/ 3.16dv dadhnā vā kaṇa.reṇukam]
AHS4.3.017a/ pibed badara.majjño vā madirā.dadhi.mastubhiḥ |
AHS4.3.017c/ atha.vā pippalī.kalkaṁ ghṛta.bhṛṣṭaṁ sa.saindhavam || 17 || [Note: AHS4.3.017v/ 3.17av pibed badara.majjāṁ vā]
AHS4.3.018a/ kāsī sa.pīnaso dhūmaṁ snaihikaṁ vidhinā pibet |
AHS4.3.018c/ hidhmā.śvāsokta.dhūmāṁś ca kṣīra.māṁsa.rasāśanaḥ || 18 ||
AHS4.3.019a/ grāmyānūpaudakaiḥ śāli.yava.godhūma.ṣaṣṭikān |
AHS4.3.019c/ rasair māṣātmaguptānāṁ yūṣair vā bhojayed dhitān || 19 || [Note: AHS4.3.019v/ 3.19av grāmyānūpodbhavaiḥ śāli.]
AHS4.3.020a/ yavānī.pippalī.bilva.madhya.nāgara.citrakaiḥ |
AHS4.3.020c/ rāsnājājī.pṛthakparṇī.palāśa.śaṭhi.pauṣkaraiḥ || 20 ||
[Page 332 ]
AHS4.3.021a/ siddhāṁ snigdhāmla.lavaṇāṁ peyām anila.je pibet |
AHS4.3.021c/ kaṭī.hṛt.pārśva.koṣṭhārti.śvāsa.hidhmā.praṇāśanīm || 21 ||
AHS4.3.022a/ daśa.mūla.rase tad.vat pañca.kola.guḍānvitām |
AHS4.3.022c/ pibet peyāṁ sama.tilāṁ kṣaireyīṁ vā sa.saindhavām || 22 ||
AHS4.3.023a/ mātsya.kaukkuṭa.vārāhair māṁsair vā sājya.saindhavām |
AHS4.3.023c/ vāstuko vāyasī.śākaṁ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ || 23 ||
AHS4.3.024a/ kaṇṭakāryāḥ phalaṁ pattraṁ bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam |
AHS4.3.024c/ snehās tailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣu.rasa.gauḍikāḥ || 24 ||
AHS4.3.025a/ dadhi.mastv.āranālāmla.phalāmbu.madirāḥ pibet |
AHS4.3.025c/ pitta.kāse tu sa.kaphe vamanaṁ sarpiṣā hitam || 25 ||
AHS4.3.026a/ tathā madana.kāśmarya.madhuka.kvathitair jalaiḥ |
AHS4.3.026c/ phala.yaṣṭy.āhva.kalkair vā vidārīkṣu.rasāplutaiḥ || 26 ||
AHS4.3.027a/ pitta.kāse tanu.kaphe trivṛtāṁ madhurair yutām |
AHS4.3.027c/ yuñjyād virekāya yutāṁ ghana.śleṣmaṇi tiktakaiḥ || 27 ||
AHS4.3.028a/ hṛta.doṣo himaṁ svādu snigdhaṁ saṁsarjanaṁ bhajet |
AHS4.3.028c/ ghane kaphe tu śiśiraṁ rūkṣaṁ tiktopasaṁhitam || 28 ||
AHS4.3.029a/ lehaḥ paitte sitā.dhātrī.kṣaudra.drākṣā.himotpalaiḥ |
AHS4.3.029c/ sa.ghṛtaḥ sānile hitaḥ sa.kaphe sābda.maricaḥ || 29 || [Note: AHS4.3.029v/ 3.29av lehaḥ pitte sitā.dhātrī.]
AHS4.3.030a/ mṛdvīkārdha.śataṁ triṁśat pippalīḥ śarkarā.palam |
AHS4.3.030c/ lehayen madhunā gor vā kṣīra.pasya śakṛd.rasam || 30 ||
[Page 333 ]
AHS4.3.031a/ tvag.elā.vyoṣa.mṛdvīkā.pippalī.mūla.pauṣkaraiḥ |
AHS4.3.031c/ lāja.mustā.śaṭhī.rāsnā.dhātrī.phala.vibhītakaiḥ || 31 ||
AHS4.3.032a/ śarkarā.kṣaudra.sarpirbhir leho hṛd.roga.kāsa.hā |
AHS4.3.032c/ madhurair jāṅgala.rasair yava.śyāmāka.kodravāḥ || 32 ||
AHS4.3.033a/ mudgādi.yūṣaiḥ śākaiś ca tiktakair mātrayā hitāḥ |
AHS4.3.033c/ ghana.śleṣmaṇi lehāś ca tiktakā madhu.saṁyutāḥ || 33 ||
AHS4.3.034a/ śālayaḥ syus tanu.kaphe ṣaṣṭikāś ca rasādibhiḥ |
AHS4.3.034c/ śarkarāmbho 'nu.pānārthaṁ drākṣekṣu.sva.rasāḥ payaḥ || 34 ||
AHS4.3.035a/ kākolī.bṛhatī.medā.dvayaiḥ sa.vṛṣa.nāgaraiḥ |
AHS4.3.035c/ pitta.kāse rasa.kṣīra.peyā.yūṣān prakalpayet || 35 ||
AHS4.3.036a/ drākṣāṁ kaṇāṁ pañca.mūlaṁ tṛṇākhyaṁ ca pacej jale |
AHS4.3.036c/ tena kṣīraṁ śṛtaṁ śītaṁ pibet sa.madhu.śarkaram || 36 ||
AHS4.3.037a/ sādhitāṁ tena peyāṁ vā su.śītāṁ madhunānvitām |
AHS4.3.037c/ śaṭhī.hrīvera.bṛhatī.śarkarā.viśva.bheṣajam || 37 ||
AHS4.3.038a/ piṣṭvā rasaṁ pibet pūtaṁ vastreṇa ghṛta.mūrchitam |
AHS4.3.038c/ medāṁ vidārīṁ kākolīṁ svayaṅguptā.phalaṁ balām || 38 ||
AHS4.3.039a/ śarkarāṁ jīvakaṁ mudga.māṣaparṇyau durālabhām |
AHS4.3.039c/ kalkī.kṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭa.guṇena tat || 39 ||
AHS4.3.040a/ pāna.bhojana.leheṣu prayuktaṁ pitta.kāsa.jit |
AHS4.3.040c/ lihyād vā cūrṇam eteṣāṁ kaṣāyam atha.vā pibet || 40 ||
[Page 334 ]
AHS4.3.041a/ kapha.kāsī pibed ādau surakāṣṭhāt pradīpitāt |
AHS4.3.041c/ snehaṁ parisrutaṁ vyoṣa.yava.kṣārāvacūrṇitam || 41 || [Note: AHS4.3.041v/ 3.41av kapha.kāse pibed ādau]
AHS4.3.042a/ snigdhaṁ virecayed ūrdhvam adho mūrdhni ca yuktitaḥ |
AHS4.3.042c/ tīkṣṇair virekair balinaṁ saṁsargīṁ cāsya yojayet || 42 ||
AHS4.3.043a/ yava.mudga.kulatthānnair uṣṇa.rūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ |
AHS4.3.043c/ kāsamardaka.vārtāka.vyāghrī.kṣāra.kaṇānvitaiḥ || 43 ||
AHS4.3.044a/ dhānva.baila.rasaiḥ snehais tila.sarṣapa.nimba.jaiḥ |
AHS4.3.044c/ daśa.mūlāmbu gharmāmbu madyaṁ madhv.ambu vā pibet || 44 || [Note: AHS4.3.044v/ 3.44av dhānva.baila.rasair lehais 3.44bv tila.sarṣapa.bilva.jaiḥ]
AHS4.3.045a/ mūlaiḥ pauṣkara.śamyāka.paṭolaiḥ saṁsthitaṁ niśām |
AHS4.3.045c/ pibed vāri saha.kṣaudraṁ kāleṣv annasya vā triṣu || 45 || [Note: AHS4.3.045v/ 3.45bv .paṭolair anvitaṁ niśām]
AHS4.3.046a/ pippalī pippalī.mūlaṁ śṛṅgaveraṁ vibhītakam |
AHS4.3.046c/ śikhi.kukkuṭa.picchānāṁ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ || 46 ||
AHS4.3.047a/ viśālā pippalī.mūlaṁ trivṛtā ca madhu.dravāḥ |
AHS4.3.047c/ kapha.kāsa.harā lehās trayaḥ ślokārdha.yojitāḥ || 47 ||
AHS4.3.048a/ madhunā maricaṁ lihyān madhunaiva ca joṅgakam |
AHS4.3.048c/ pṛthag rasāṁś ca madhunā vyāghrī.vārtāka.bhṛṅga.jān || 48 ||
AHS4.3.049a/ kāsaghnasyāśva.śakṛtaḥ surasasyāsitasya ca |
AHS4.3.049c/ devadāru.śaṭhī.rāsnā.karkaṭākhyā.durālabhāḥ || 49 || [Note: AHS4.3.049v/ 3.49bv surasasyāsitasya vā]
AHS4.3.050a/ pippalī nāgaraṁ mustaṁ pathyā dhātrī sitopalā |
AHS4.3.050c/ lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrī.phalodbhavā || 50 || [Note: AHS4.3.050v/ 3.50dv śṛṅgī dhātrī.phalād rajaḥ]
[Page 335 ]
AHS4.3.051a/ madhu.taila.yutā lehās trayo vātānuge kaphe |
AHS4.3.051c/ dve pale dāḍimād aṣṭau guḍād vyoṣāt pala.trayam || 51 ||
AHS4.3.052a/ rocanaṁ dīpanaṁ svaryaṁ pīnasa.śvāsa.kāsa.jit |
AHS4.3.052c/ guḍa.kṣāroṣaṇa.kaṇā.dāḍimaṁ śvāsa.kāsa.jit || 52 || [Note: AHS4.3.052v/ 3.52dv .dāḍimāc chvāsa.kāsa.jit]
AHS4.3.053a/ kramāt pala.dvayārdhākṣa.karṣārdhākṣa.palonmitam |
AHS4.3.053c/ pibej jvaroktaṁ pathyādi sa.śṛṅgīkaṁ ca pācanam || 53 || [Note: AHS4.3.053v/ 3.53bv .karṣākṣārdha.palonmitam]
AHS4.3.054a/ atha.vā dīpyaka.trivṛd.viśālā.ghana.pauṣkaram |
AHS4.3.054c/ sa.kaṇaṁ kvathitaṁ mūtre kapha.kāsī jale 'pi vā || 54 ||
AHS4.3.055a/ taila.bhṛṣṭaṁ ca vaidehī.kalkākṣaṁ sa.sitopalam |
AHS4.3.055c/ pāyayet kapha.kāsa.ghnaṁ kulattha.salilāplutam || 55 ||
AHS4.3.056a/ daśa.mūlāḍhake prasthaṁ ghṛtasyākṣa.samaiḥ pacet |
AHS4.3.056c/ puṣkarāhva.śaṭhī.bilva.surasā.vyoṣa.hiṅgubhiḥ || 56 || [Note: AHS4.3.056v/ 3.56cv puṣkarākhya.śaṭhī.bilva.]
AHS4.3.057a/ peyānu.pānaṁ tat sarva.vāta.śleṣmāmayāpaham |
AHS4.3.057c/ nirguṇḍī.pattra.niryāsa.sādhitaṁ kāsa.jid ghṛtam || 57 ||
AHS4.3.057ū̆ab/ ghṛtaṁ rase viḍaṅgānāṁ vyoṣa.garbhaṁ ca sādhitam || 57ū̆ab ||
AHS4.3.058a/ punarnava.śivātikā.sarala.kāsamardāmṛtā. || 58a ||
AHS4.3.058b/ paṭola.bṛhatī.phaṇijjaka.rasaiḥ payaḥ.saṁyutaiḥ || 58b ||
AHS4.3.058c/ ghṛtaṁ tri.kaṭunā ca siddham upayujya sañjāyate || 58c ||
AHS4.3.058d/ na kāsa.viṣama.jvara.kṣaya.gudāṅkurebhyo bhayam || 58d ||
AHS4.3.059ab/ sa.mūla.phala.pattrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake || 59ab || [Note: AHS4.3.059v/ 3.59av sa.mūla.phala.śākhāyāḥ]
[Page 336 ]
AHS4.3.060a/ ghṛta.prasthaṁ balā.vyoṣa.viḍaṅga.śaṭhi.dāḍimaiḥ |
AHS4.3.060c/ sauvarcala.yava.kṣāra.mūlāmalaka.pauṣkaraiḥ || 60 ||
AHS4.3.061a/ vṛścīva.bṛhatī.pathyā.yavānī.citrakarddhibhiḥ |
AHS4.3.061c/ mṛdvīkā.cavya.varṣābhū.durālabhāmla.vetasaiḥ || 61 ||
AHS4.3.062a/ śṛṅgī.tāmalakī.bhārgī.rāsnā.gokṣurakaiḥ pacet |
AHS4.3.062c/ kalkais tat sarva.kāseṣu śvāsa.hidhmāsu ceṣyate || 62 ||
AHS4.3.063a/ kaṇṭakārī.ghṛtaṁ caitat kapha.vyādhi.vināśanam |
AHS4.3.063c/ paced vyāghrī.tulāṁ kṣuṇṇāṁ vahe 'pām āḍhaka.sthite || 63 ||
AHS4.3.064a/ kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣa.rāsnāmṛtāgnikān |
AHS4.3.064c/ śṛṅgī.bhārgī.ghana.granthi.dhanvayāsān palārdhakān || 64 || [Note: AHS4.3.064v/ 3.64av kṣipet pūte ca sañcūrṇya]
AHS4.3.065a/ sarpiṣaḥ ṣo.ḍaśa.palaṁ catvāriṁśat palāni ca |
AHS4.3.065c/ matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaś ca tad adhiśrayet || 65 ||
AHS4.3.066a/ darvī.lepini śīte ca pṛthag dvi.kuḍavaṁ kṣipet |
AHS4.3.066c/ pippalīnāṁ tavakṣīryā mākṣikasyā.navasya ca || 66 || [Note: AHS4.3.066v/ 3.66cv pippalīnāṁ tukākṣīryā]
AHS4.3.067a/ leho 'yaṁ gulma.hṛd.roga.dur.nāma.śvāsa.kāsa.jit |
AHS4.3.067c/ śamanaṁ ca pibed dhūmaṁ śodhanaṁ bahale kaphe || 67 || [Note: AHS4.3.067v/ 3.67dv śodhanaṁ bahule kaphe]
AHS4.3.068a/ manaḥśilāla.madhuka.māṁsī.musteṅgudī.tvacaḥ |
AHS4.3.068c/ dhūmaṁ kāsa.ghna.vidhinā pītvā kṣīraṁ pibed anu || 68 ||
AHS4.3.069a/ niṣṭhyūtānte guḍa.yutaṁ koṣṇaṁ dhūmo nihanti saḥ |
AHS4.3.069c/ vāta.śleṣmottarān kāsān a.cireṇa ciran.tanān || 69 ||
[Page 337 ]
AHS4.3.070a/ tamakaḥ kapha.kāse tu syāc cet pittānubandha.jaḥ |
AHS4.3.070c/ pitta.kāsa.kriyāṁ tatra yathāvasthaṁ prayojayet || 70 ||
AHS4.3.071a/ kaphānubandhe pavane kuryāt kapha.harāṁ kriyām |
AHS4.3.071c/ pittānubandhayor vāta.kaphayoḥ pitta.nāśinīm || 71 ||
AHS4.3.072a/ vāta.śleṣmātmake śuṣke snigdham ārdre virūkṣaṇam |
AHS4.3.072c/ kāse karma sa.pitte tu kapha.je tikta.saṁyutam || 72 || [Note: AHS4.3.072v/ 3.72bv snigdhaṁ cārdre virūkṣaṇam]
AHS4.3.073a/ urasy antaḥ.kṣate sadyo lākṣāṁ kṣaudra.yutāṁ pibet |
AHS4.3.073c/ kṣīreṇa śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva sa.śarkarān || 73 ||
AHS4.3.074a/ pārśva.vasti.sa.ruk cālpa.pittāgnis tāṁ surā.yutām |
AHS4.3.074c/ bhinna.viṭkaḥ sa.mustātiviṣā.pāṭhāṁ sa.vatsakām || 74 ||
AHS4.3.075a/ lākṣāṁ sarpir madhūcchiṣṭaṁ jīvanīyaṁ gaṇaṁ sitām |
AHS4.3.075c/ tvakkṣīrīṁ samitaṁ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet || 75 || [Note: AHS4.3.075v/ 3.75cv tvakkṣīrīṁ sammitaṁ kṣīre]
AHS4.3.076a/ ikṣvārikā.bisa.granthi.padma.kesara.candanaiḥ |
AHS4.3.076c/ śṛtaṁ payo madhu.yutaṁ sandhānārthaṁ pibet kṣatī || 76 ||
AHS4.3.077a/ yavānāṁ cūrṇam āmānāṁ kṣīre siddhaṁ ghṛtānvitam |
AHS4.3.077c/ jvara.dāhe sitā.kṣaudra.saktūn vā payasā pibet || 77 || [Note: AHS4.3.077v/ 3.77bv kṣīra.siddhaṁ ghṛtānvitam]
AHS4.3.078a/ kāsa.vāṁs tu pibet sarpir madhurauṣadha.sādhitam |
AHS4.3.078c/ guḍodakaṁ vā kvathitaṁ sa.kṣaudra.maricaṁ hitam || 78 || [Note: AHS4.3.078v/ 3.78av kāsa.vāṁś ca pibet sarpir]
AHS4.3.079a/ cūrṇam āmalakānāṁ vā kṣīre pakvaṁ ghṛtānvitam |
AHS4.3.079c/ rasāyana.vidhānena pippalīr vā prayojayet || 79 || [Note: AHS4.3.079v/ 3.79bv kṣīra.pakvaṁ ghṛtānvitam]
[Page 338 ]
AHS4.3.080a/ kāsī parvāsthi.śūlī ca lihyāt sa.ghṛta.mākṣikāḥ |
AHS4.3.080c/ madhūka.madhuka.drākṣā.tvakkṣīrī.pippalī.balāḥ || 80 || [Note: AHS4.3.080v/ 3.80bv lihyāt sa.ghṛta.mākṣikān 3.80dv .tvakkṣīrī.pippalī.balān]
AHS4.3.081a/ tri.jātam ardha.karṣāṁśaṁ pippaly.ardha.palaṁ sitā |
AHS4.3.081c/ drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ palāśaṁ ślakṣṇa.cūrṇitam || 81 ||
AHS4.3.082a/ madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pitta.śoṇitam |
AHS4.3.082c/ kāsa.śvāsā.ruci.cchardi.mūrchā.hidhmā.mada.bhramān || 82 || [Note: AHS4.3.082v/ 3.82dv .mūrchā.hidhmā.vami.bhramān]
AHS4.3.083a/ kṣata.kṣaya.svara.bhraṁśa.plīha.śoṣāḍhya.mārutān |
AHS4.3.083c/ rakta.niṣṭhīva.hṛt.pārśva.ruk.pipāsā.jvarān api || 83 || [Note: AHS4.3.083v/ 3.83bv .plīha.śophāḍhya.mārutān]
AHS4.3.084a/ varṣābhū.śarkarā.rakta.śāli.taṇḍula.jaṁ rajaḥ |
AHS4.3.084c/ rakta.ṣṭhīvī pibet siddhaṁ drākṣā.rasa.payo.ghṛtaiḥ || 84 ||
AHS4.3.085a/ madhūka.madhuka.kṣīra.siddhaṁ vā taṇḍulīyakam |
AHS4.3.085c/ yathā.svaṁ mārga.visṛte rakte kuryāc ca bheṣajam || 85 ||
AHS4.3.086a/ mūḍha.vātas tv ajā.medaḥ surā.bhṛṣṭaṁ sa.saindhavam |
AHS4.3.086c/ kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko manda.nidro 'gni.dīpti.mān || 86 ||
AHS4.3.087a/ śṛta.kṣīra.sareṇādyāt sa.ghṛta.kṣaudra.śarkaram |
AHS4.3.087c/ śarkarā.yava.godhūmaṁ jīvakarṣabhakau madhu || 87 || [Note: AHS4.3.087v/ 3.87cv śarkarāṁ yava.godhūmaṁ]
AHS4.3.088a/ śṛta.kṣīrānu.pānaṁ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ |
AHS4.3.088c/ kravyāt.piśita.niryūhaṁ ghṛta.bhṛṣṭaṁ pibec ca saḥ || 88 ||
AHS4.3.089a/ pippalī.kṣaudra.saṁyuktaṁ māṁsa.śoṇita.vardhanam |
AHS4.3.089c/ nyagrodhodumbarāśvattha.plakṣa.śāla.priyaṅgubhiḥ || 89 ||
[Page 339 ]
AHS4.3.090a/ tāla.mastaka.jambū.tvak.priyālaiś ca sa.padmakaiḥ |
AHS4.3.090c/ sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrād adyāj jātena sarpiṣā || 90 ||
AHS4.3.091a/ śāly.odanaṁ kṣatoraskaḥ kṣīṇa.śukra.balendriyaḥ |
AHS4.3.091c/ vāta.pittārdite 'bhyaṅgo gātra.bhede ghṛtair mataḥ || 91 ||
AHS4.3.092a/ tailaiś cānila.roga.ghnaiḥ pīḍite mātariśvanā |
AHS4.3.092c/ hṛt.pārśvārtiṣu pānaṁ syāj jīvanīyasya sarpiṣaḥ || 92 || [Note: AHS4.3.092v/ 3.92cv hṛta.pārśvārtau tu pānaṁ syāj]
AHS4.3.093a/ kuryād vā vāta.roga.ghnaṁ pitta.raktā.virodhi yat |
AHS4.3.093c/ yaṣṭy.āhva.nāgabalayoḥ kvāthe kṣīra.same ghṛtam || 93 ||
AHS4.3.094a/ payasyā.pippalī.vāṁśī.kalkaiḥ siddhaṁ kṣate hitam |
AHS4.3.094c/ jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā || 94 ||
AHS4.3.095a/ balā.bhārgī.svaguptarddhi.śaṭhī.tāmalakī.kaṇāḥ |
AHS4.3.095c/ śṛṅgāṭakaṁ payasyā ca pañca.mūlaṁ ca yal laghu || 95 ||
AHS4.3.096a/ drākṣākṣoṭādi ca phalaṁ madhura.snigdha.bṛṁhaṇam |
AHS4.3.096c/ taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṁ karṣāṁśaiḥ ślakṣṇa.kalkitaiḥ || 96 ||
AHS4.3.097a/ kṣīra.dhātrī.vidārīkṣu.cchāga.māṁsa.rasānvitam |
AHS4.3.097c/ prasthārdhaṁ madhunaḥ śīte śarkarārdha.tulā.rajaḥ || 97 ||
AHS4.3.098a/ palārdhakaṁ ca marica.tvag.elā.pattra.kesaram |
AHS4.3.098c/ vinīya prasṛtaṁ tasmāl lihyān mātrāṁ yathā.balam || 98 || [Note: AHS4.3.098v/ 3.98dv lihyān mātrāṁ yathānalam]
AHS4.3.099a/ amṛta.prāśam ity etan narāṇām amṛtaṁ ghṛtam |
AHS4.3.099c/ sudhāmṛta.rasaṁ prāśyaṁ kṣīra.māṁsa.rasāśinā || 99 ||
[Page 340 ]
AHS4.3.100a/ naṣṭa.śukra.kṣata.kṣīṇa.dur.bala.vyādhi.karśitān |
AHS4.3.100c/ strī.prasaktān kṛśān varṇa.svara.hīnāṁś ca bṛṁhayet || 100 || [Note: AHS4.3.100v/ 3.100bv .dur.bala.vyādhi.karṣitān]
AHS4.3.101a/ kāsa.hidhmā.jvara.śvāsa.dāha.tṛṣṇāsra.pitta.nut |
AHS4.3.101c/ putra.daṁ chardi.mūrchā.hṛd.yoni.mūtrāmayāpaham || 101 ||
AHS4.3.102a/ śvadaṁṣṭrośīra.mañjiṣṭhā.balā.kāśmarya.kaṭtṛṇam |
AHS4.3.102c/ darbha.mūlaṁ pṛthakparṇīṁ palāśarṣabhakau sthirām || 102 ||
AHS4.3.103a/ pālikāni pacet teṣāṁ rase kṣīra.catur.guṇe |
AHS4.3.103c/ kalkaiḥ svaguptā.jīvantī.medarṣabhaka.jīvakaiḥ || 103 ||
AHS4.3.104a/ śatāvary.ṛddhi.mṛdvīkā.śarkarā.śrāvaṇī.bisaiḥ |
AHS4.3.104c/ prasthaḥ siddho ghṛtād vāta.pitta.hṛd.roga.śūla.nut || 104 || [Note: AHS4.3.104v/ 3.104dv .pitta.hṛd.drava.śūla.nut]
AHS4.3.105a/ mūtra.kṛcchra.pramehārśaḥ.kāsa.śoṣa.kṣayāpahaḥ |
AHS4.3.105c/ dhanuḥ.strī.madya.bhārādhva.khinnānāṁ bala.māṁsa.daḥ || 105 ||
AHS4.3.106a/ madhukāṣṭa.pala.drākṣā.prastha.kvāthe paced ghṛtam |
AHS4.3.106c/ pippaly.aṣṭa.pale kalke prasthaṁ siddhe ca śītale || 106 ||
AHS4.3.107a/ pṛthag aṣṭa.palaṁ kṣaudra.śarkarābhyāṁ vimiśrayet |
AHS4.3.107c/ sama.saktu kṣata.kṣīṇa.rakta.gulmeṣu tad dhitam || 107 ||
AHS4.3.108a/ dhātrī.phala.vidārīkṣu.jīvanīya.rasād ghṛtāt |
AHS4.3.108c/ gavyājayoś ca payasoḥ prasthaṁ prasthaṁ vipācayet || 108 ||
AHS4.3.109a/ siddha.śīte sitā.kṣaudraṁ dvi.prasthaṁ vinayet tataḥ |
AHS4.3.109c/ yakṣmāpasmāra.pittāsṛk.kāsa.meha.kṣayāpaham || 109 || [Note: AHS4.3.109v/ 3.109av siddha.pūte sitā.kṣaudraṁ 3.109dv .kāsa.meha.jvarāpaham]
[Page 341 ]
AHS4.3.110a/ vayaḥ.sthāpanam āyuṣyaṁ māṁsa.śukra.bala.pradam |
AHS4.3.110c/ ghṛtaṁ tu pitte 'bhyadhike lihyād vāte 'dhike pibet || 110 || [Note: AHS4.3.110v/ 3.110dv lihyād vātādhike pibet]
AHS4.3.111a/ līḍhaṁ nirvāpayet pittam alpa.tvād dhanti nānalam |
AHS4.3.111c/ ākrāmaty anilaṁ pītam ūṣmāṇaṁ niruṇaddhi ca || 111 ||
AHS4.3.112a/ kṣāma.kṣīṇa.kṛśāṅgānām etāny eva ghṛtāni tu |
AHS4.3.112c/ tvakkṣīrī.śarkarā.lāja.cūrṇaiḥ styānāni yojayet || 112 || [Note: AHS4.3.112v/ 3.112cv tvakkṣīrī.pippalī.lāja. 3.112dv .cūrṇaiḥ pānāni yojayet]
AHS4.3.113a/ sarpir.guḍān sa.madhv.aṁśān kṛtvā dadyāt payo 'nu ca |
AHS4.3.113c/ reto vīryaṁ balaṁ puṣṭiṁ tair āśu.taram āpnuyāt || 113 ||
AHS4.3.114a/ vīta.tvag.asthi.kūṣmāṇḍa.tulāṁ svinnāṁ punaḥ pacet |
AHS4.3.114c/ ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudra.varṇe 'tra ca kṣipet || 114 || [Note: AHS4.3.114v/ 3.114dv kṣaudra.varṇe tu nikṣipet]
AHS4.3.115a/ khaṇḍāc chataṁ kaṇā.śuṇṭhyor dvi.palaṁ jīrakād api |
AHS4.3.115c/ tri.jāta.dhānya.maricaṁ pṛthag ardha.palāṁśakam || 115 ||
AHS4.3.116a/ avatārita.śīte ca dattvā kṣaudraṁ ghṛtārdhakam |
AHS4.3.116c/ khajenāmathya ca sthāpyaṁ tan nihanty upayojitam || 116 ||
AHS4.3.117a/ kāsa.hidhmā.jvara.śvāsa.rakta.pitta.kṣata.kṣayān |
AHS4.3.117c/ uraḥ.sandhāna.jananaṁ medhā.smṛti.bala.pradam || 117 ||
AHS4.3.118a/ aśvibhyāṁ vihitaṁ hṛdyaṁ kūṣmāṇḍaka.rasāyanam |
AHS4.3.118c/ piben nāgabalā.mūlasyārdha.karṣābhivardhitam || 118 || [Note: AHS4.3.118v/ 3.118dv ṁyārdha.karṣādi.vardhitam 3.118dv ṁyārdha.karṣa.vivardhitam]
AHS4.3.119a/ palaṁ kṣīra.yutaṁ māsaṁ kṣīra.vṛttir an.anna.bhuk |
AHS4.3.119c/ eṣa prayogaḥ puṣṭy.āyur.bala.varṇa.karaḥ param || 119 ||
[Page 342 ]
AHS4.3.120a/ maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṁ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca |
AHS4.3.120c/ pāda.śeṣaṁ jala.droṇe pacen nāgabalā.tulām || 120 ||
AHS4.3.121a/ tena kvāthena tulyāṁśaṁ ghṛtaṁ kṣīraṁ ca sādhayet |
AHS4.3.121c/ palārdhikaiś cātibalā.balā.yaṣṭī.punarnavaiḥ || 121 ||
AHS4.3.122a/ prapauṇḍarīka.kāśmarya.priyāla.kapikacchubhiḥ |
AHS4.3.122c/ aśvagandhā.sitābhīru.medā.yugma.trikaṇṭakaiḥ || 122 ||
AHS4.3.123a/ kākolī.kṣīra.kākolī.kṣīraśuklā.dvi.jīrakaiḥ |
AHS4.3.123c/ mṛṇāla.bisa.kharjūra.śṛṅgāṭaka.kaserukaiḥ || 123 || [Note: AHS4.3.123v/ 3.123bv .kṣīraśuklā.dvi.jīvakaiḥ]
AHS4.3.124a/ etan nāgabalā.sarpiḥ pitta.rakta.kṣata.kṣayān |
AHS4.3.124c/ jayet tṛḍ.bhrama.dāhāṁś ca bala.puṣṭi.karaṁ param || 124 ||
AHS4.3.125a/ varṇyam āyuṣyam ojasyaṁ valī.palita.nāśanam |
AHS4.3.125c/ upayujya ca ṣaṇ māsān vṛddho 'pi taruṇāyate || 125 || [Note: AHS4.3.125v/ 3.125cv upayujya tu ṣaṇ.māsād]
AHS4.3.126a/ dīpte 'gnau vidhir eṣa syān mande dīpana.pācanaḥ |
AHS4.3.126c/ yakṣmoktaḥ kṣatināṁ śasto grāhī śakṛti tu drave || 126 ||
AHS4.3.127a/ daśa.mūlaṁ svayaṅguptāṁ śaṅkhapuṣpīṁ śaṭhīṁ balām |
AHS4.3.127c/ hasti.pippaly.apāmārga.pippalī.mūla.citrakān || 127 ||
AHS4.3.128a/ bhārgīṁ puṣkara.mūlaṁ ca dvi.palāṁśaṁ yavāḍhakam |
AHS4.3.128c/ harītakī.śataṁ caikaṁ jala.pañcāḍhake pacet || 128 || [Note: AHS4.3.128v/ 3.128bv dvi.palāṁśān yavāḍhakam 3.128dv jale pañcāḍhake pacet]
AHS4.3.129a/ yava.svede kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ tac cābhayā.śatam |
AHS4.3.129c/ paced guḍa.tulāṁ dattvā kuḍavaṁ ca pṛthag ghṛtāt || 129 || [Note: AHS4.3.129v/ 3.129av yave svinne kaṣāyaṁ taṁ]
[Page 343 ]
AHS4.3.130a/ tailāt sa.pippalī.cūrṇāt siddha.śīte ca mākṣikāt |
AHS4.3.130c/ lehaṁ dve cābhaye nityam ataḥ khāded rasāyanāt || 130 || [Note: AHS4.3.130v/ 3.130cv lehe dve cābhaye nityam]
AHS4.3.131a/ tad valī.palitaṁ hanyād varṇāyur.bala.vardhanam |
AHS4.3.131c/ pañca.kāsān kṣayaṁ śvāsaṁ sa.hidhmaṁ viṣama.jvaram || 131 ||
AHS4.3.132a/ meha.gulma.grahaṇy.arśo.hṛd.rogā.ruci.pīnasān |
AHS4.3.132c/ agastya.vihitaṁ dhanyam idaṁ śreṣṭhaṁ rasāyanam || 132 ||
AHS4.3.133a/ daśa.mūlaṁ balāṁ mūrvāṁ haridre pippalī.dvayam |
AHS4.3.133c/ pāṭhāśvagandhāpāmārga.svaguptātiviṣāmṛtāḥ || 133 || [Note: AHS4.3.133v/ 3.133bv haridrā.pippalī.dvayam 3.133dv .svaguptātiviṣāmṛtam]
AHS4.3.134a/ bāla.bilvaṁ trivṛd.dantī.mūlaṁ pattraṁ ca citrakāt |
AHS4.3.134c/ payasyāṁ kuṭajaṁ hiṁsrāṁ puṣpaṁ sāraṁ ca bījakāt || 134 ||
AHS4.3.135a/ boṭa.sthavira.bhallāta.vikaṅkata.śatāvarīḥ |
AHS4.3.135c/ pūti.karañja.śamyāka.candralekhā.sahācaram || 135 || [Note: AHS4.3.135v/ 3.135dv .candralekhā.sahācarāt]
AHS4.3.136a/ śaubhāñjanaka.nimba.tvag.ikṣuraṁ ca palāṁśakam |
AHS4.3.136c/ pathyā.sahasraṁ sa.śataṁ yavānāṁ cāḍhaka.dvayam || 136 ||
AHS4.3.137a/ paced aṣṭa.guṇe toye yava.svede 'vatārayet |
AHS4.3.137c/ pūte kṣipet sa.pathye ca tatra jīrṇa.guḍāt tulām || 137 || [Note: AHS4.3.137v/ 3.137cv pūte kṣipet sa.pathyāṁ ca]
AHS4.3.138a/ tailājya.dhātrī.rasataḥ prasthaṁ prasthaṁ tataḥ punaḥ |
AHS4.3.138c/ adhiśrayen mṛdāv agnau darvī.lepe 'vatārya ca || 138 ||
AHS4.3.139a/ śīte prastha.dvayaṁ kṣaudrāt pippalī.kuḍavaṁ kṣipet |
AHS4.3.139c/ cūrṇī.kṛtaṁ tri.jātāc ca tri.palaṁ nikhanet tataḥ || 139 ||
[Page 344 ]
AHS4.3.140a/ dhānye purāṇa.kumbha.sthaṁ māsaṁ khādec ca pūrva.vat |
AHS4.3.140c/ rasāyanaṁ vasiṣṭhoktam etat pūrva.guṇādhikam || 140 ||
AHS4.3.141a/ svasthānāṁ niṣ.parīhāraṁ sarvartuṣu ca śasyate |
AHS4.3.141c/ pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale || 141 ||
AHS4.3.142a/ kuḍavāṁśāni vṛkṣāmlaṁ dāḍimaṁ pattram ārjakāt |
AHS4.3.142c/ ekaikāṁ maricājājyor dhānyakād dve caturthike || 142 || [Note: AHS4.3.142v/ 3.142bv dāḍimaṁ pattram ārjakam]
AHS4.3.143a/ śarkarāyāḥ palāny atra daśa dve ca pradāpayet |
AHS4.3.143c/ kṛtvā cūrṇam ato mātrām anna.pāneṣu dāpayet || 143 ||
AHS4.3.144a/ rucyaṁ tad dīpanaṁ balyaṁ pārśvārti.śvāsa.kāsa.jit |
AHS4.3.144c/ ekāṁ ṣo.ḍaśikāṁ dhānyād dve dve cājāji.dīpyakāt || 144 || [Note: AHS4.3.144v/ 3.144bv pārśvārti.śvāsa.kāsa.nut]
AHS4.3.145a/ tābhyāṁ dāḍima.vṛkṣāmle dvir dviḥ sauvarcalāt palam |
AHS4.3.145c/ śuṇṭhyāḥ karṣaṁ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca || 145 || [Note: AHS4.3.145v/ 3.145cv śuṇṭhyāḥ karṣaṁ kapitthasya]
AHS4.3.146a/ tac cūrṇaṁ ṣo.ḍaśa.palaiḥ śarkarāyā vimiśrayet |
AHS4.3.146c/ ṣāḍavo 'yaṁ pradeyaḥ syād anna.pāneṣu pūrva.vat || 146 ||
AHS4.3.147a/ vidhiś ca yakṣma.vihito yathāvasthaṁ kṣate hitaḥ |
AHS4.3.147c/ nivṛtte kṣata.doṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ || 147 ||
AHS4.3.148a/ dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibed imān |
AHS4.3.148c/ dvi.medā.dvi.balā.yaṣṭī.kalkaiḥ kṣaume su.bhāvite || 148 || [Note: AHS4.3.148v/ 3.148av dālyete kāsino yasya 3.148bv sa dhūmān nā pibed imān]
AHS4.3.149a/ vartiṁ kṛtvā pibed dhūmaṁ jīvanīya.ghṛtānupaḥ |
AHS4.3.149c/ manaḥśilā.palāśājagandhā.tvakkṣīri.nāgaraiḥ || 149 ||
[Page 345 ]
AHS4.3.150a/ tad.vad evānu.pānaṁ tu śarkarekṣu.guḍodakam |
AHS4.3.150c/ piṣṭvā manaḥśilāṁ tulyām ārdrayā vaṭa.śuṅgayā || 150 ||
AHS4.3.151a/ sa.sarpiṣkaṁ pibed dhūmaṁ tittiri.pratibhojanam |
AHS4.3.151c/ kṣaya.je bṛṁhaṇaṁ pūrvaṁ kuryād agneś ca vardhanam || 151 || [Note: AHS4.3.151v/ 3.151bv tittiri.pratibhojitam]
AHS4.3.152a/ bahu.doṣāya sa.snehaṁ mṛdu dadyād virecanam |
AHS4.3.152c/ śamyākena trivṛtayā mṛdvīkā.rasa.yuktayā || 152 ||
AHS4.3.153a/ tilvakasya kaṣāyeṇa vidārī.sva.rasena ca |
AHS4.3.153c/ sarpiḥ siddhaṁ pibed yuktyā kṣīṇa.deho viśodhanam || 153 ||
AHS4.3.154a/ pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣaya.kāsa.vān |
AHS4.3.154c/ ghṛtaṁ karkaṭakī.kṣīra.dvi.balā.sādhitaṁ pibet || 154 ||
AHS4.3.155a/ vidārībhiḥ kadambair vā tāla.sasyaiś ca sādhitam |
AHS4.3.155c/ ghṛtaṁ payaś ca mūtrasya vaivarṇye kṛcchra.nirgame || 155 ||
AHS4.3.156a/ śūne sa.vedane meḍhre pāyau sa.śroṇi.vaṅkṣaṇe |
AHS4.3.156c/ ghṛta.maṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā || 156 ||
AHS4.3.157a/ jāṅgalair pratibhuktasya vartakādyā bile.śayāḥ |
AHS4.3.157c/ krama.śaḥ prasahās tad.vat prayojyāḥ piśitāśinaḥ || 157 ||
AHS4.3.158a/ auṣṇyāt pramāthi.bhāvāc ca srotobhyaś cyāvayanti te |
AHS4.3.158c/ kaphaṁ śuddhaiś ca taiḥ puṣṭiṁ kuryāt samyag vahan rasaḥ || 158 ||
AHS4.3.159a/ cavikā.tri.phalā.bhārgī.daśa.mūlaiḥ sa.citrakaiḥ |
AHS4.3.159c/ kulattha.pippalī.mūla.pāṭhā.kola.yavair jale || 159 ||
[Page 346 ]
AHS4.3.160a/ śṛtair nāgara.duḥsparśā.pippalī.śaṭhi.pauṣkaraiḥ |
AHS4.3.160c/ piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpir vipācayet || 160 ||
AHS4.3.161a/ siddhe 'smiṁś cūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca |
AHS4.3.161c/ dattvā yuktyā piben mātrāṁ kṣaya.kāsa.nipīḍitaḥ || 161 || [Note: AHS4.3.161v/ 3.161bv dvau pañca lavaṇāni tu]
AHS4.3.162a/ kāsamardābhayā.mustā.pāṭhā.kaṭphala.nāgaraiḥ |
AHS4.3.162c/ pippalyā kaṭu.rohiṇyā kāśmaryā surasena ca || 162 ||
AHS4.3.163a/ akṣa.mātrair ghṛta.prasthaṁ kṣīra.drākṣā.rasāḍhake |
AHS4.3.163c/ pacec choṣa.jvara.plīha.sarva.kāsa.haraṁ śivam || 163 ||
AHS4.3.164a/ vṛṣa.vyāghrī.guḍūcīnāṁ pattra.mūla.phalāṅkurāt |
AHS4.3.164c/ rasa.kalkair ghṛtaṁ pakvaṁ hanti kāsa.jvarā.rucīḥ || 164 ||
AHS4.3.165a/ dvi.guṇe dāḍima.rase siddhaṁ vā vyoṣa.saṁyutam |
AHS4.3.165c/ pibed upari bhuktasya yava.kṣāra.yutaṁ naraḥ || 165 || [Note: AHS4.3.165v/ 3.165cv pibed upari bhaktasya 3.165dv yava.kṣāra.ghṛtaṁ naraḥ 3.165dv yava.kṣāra.yutaṁ ghṛtam]
AHS4.3.166a/ pippalī.guḍa.siddhaṁ vā chāga.kṣīra.yutaṁ ghṛtam |
AHS4.3.166c/ etāny agni.vivṛddhy.arthaṁ sarpīṁṣi kṣaya.kāsinām || 166 ||
AHS4.3.167a/ syur doṣa.baddha.kaṇṭhoraḥ.srotasāṁ ca viśuddhaye |
AHS4.3.167c/ prasthonmite yava.kvāthe viṁśatiṁ vijayāḥ pacet || 167 ||
AHS4.3.168a/ svinnā mṛditvā tās tasmin purāṇāt ṣaṭ.palaṁ guḍāt |
AHS4.3.168c/ pippalyā dvi.palaṁ karṣaṁ manohvāyā rasāñjanāt || 168 ||
AHS4.3.169a/ dattvārdhākṣaṁ paced bhūyaḥ sa lehaḥ śvāsa.kāsa.jit |
AHS4.3.169c/ śvāvidhāṁ sūcayo dagdhāḥ sa.ghṛta.kṣaudra.śarkarāḥ || 169 || [Note: AHS4.3.169v/ 3.169bv sa lehaḥ śvāsa.kāsa.nut]
[Page 347 ]
AHS4.3.170a/ śvāsa.kāsa.harā barhi.pādau vā madhu.sarpiṣā |
AHS4.3.170c/ eraṇḍa.pattra.kṣāraṁ vā vyoṣa.taila.guḍānvitam || 170 ||
AHS4.3.171a/ lehayet kṣāram evaṁ vā surasairaṇḍa.pattra.jam |
AHS4.3.171c/ lihyāt try.ūṣaṇa.cūrṇaṁ vā purāṇa.guḍa.sarpiṣā || 171 ||
AHS4.3.172a/ padmakaṁ tri.phalā vyoṣaṁ viḍaṅgaṁ devadāru ca |
AHS4.3.172c/ balā rāsnā ca tac.cūrṇaṁ samastaṁ sama.śarkaram || 172 || [Note: AHS4.3.172v/ 3.172dv samasta.sama.śarkaram]
AHS4.3.173a/ khāden madhu.ghṛtābhyāṁ vā lihyāt kāsa.haraṁ param |
AHS4.3.173c/ tad.van marica.cūrṇaṁ vā sa.ghṛta.kṣaudra.śarkaram || 173 || [Note: AHS4.3.173v/ 3.173cv tad.van marica.cūrṇaṁ ca]
AHS4.3.174a/ pathyā.śuṇṭhī.ghana.guḍair guṭikāṁ dhārayen mukhe |
AHS4.3.174c/ sarveṣu śvāsa.kāseṣu kevalaṁ vā vibhītakam || 174 ||
AHS4.3.175a/ pattra.kalkaṁ ghṛta.bhṛṣṭaṁ tilvakasya sa.śarkaram |
AHS4.3.175c/ peyā votkārikā chardi.tṛṭ.kāsāmātisāra.jit || 175 || [Note: AHS4.3.175v/ 3.175cv peyā cotkārikā chardi. 3.175dv .tṛṭ.kāsāmātisāra.nut]
AHS4.3.176a/ kaṇṭakārī.rase siddho kṣīraṁ yūṣān rasān api |
AHS4.3.176c/ sa.gaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarva.kāsa.bhiṣag.jitam || 176 ||
AHS4.3.177a/ vāta.ghnauṣadha.niḥkvāthe kṣīraṁ yūṣān rasān api |
AHS4.3.177c/ vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣaya.kāsine || 177 ||
AHS4.3.178a/ kṣata.kāse ca ye dhūmāḥ sānu.pānā nidarśitāḥ |
AHS4.3.178c/ kṣaya.kāse 'pi te yojyā vakṣyate yac ca yakṣmaṇi || 178 || [Note: AHS4.3.178v/ 3.178dv vakṣyante ye ca yakṣmaṇi]
AHS4.3.179a/ bṛṁhaṇaṁ dīpanaṁ cāgneḥ srotasāṁ ca viśodhanam |
AHS4.3.179c/ vyatyāsāt kṣaya.kāsibhyo balyaṁ sarvaṁ praśasyate || 179 ||
[Page 348 ]
AHS4.3.180a/ sannipātodbhavo ghoraḥ kṣaya.kāso yatas tataḥ |
AHS4.3.180c/ yathā.doṣa.balaṁ tasya sannipāta.hitaṁ hitam || 180 ||

4.4. Chapter 4 :: Athaśvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 338-341]
AHS4.4.001a/ śvāsa.hidhmā yatas tulya.hetv.ādyāḥ sādhanaṁ tataḥ |
AHS4.4.001c/ tulyam eva tad.ārtaṁ ca pūrvaṁ svedair upācaret || 1 ||
AHS4.4.002a/ snigdhair lavaṇa.tailāktaṁ taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ |
AHS4.4.002c/ su.līno 'pi vilīno 'sya koṣṭhaṁ prāptaḥ su.nirharaḥ || 2 ||
AHS4.4.003a/ srotasāṁ syān mṛdu.tvaṁ ca marutaś cānuloma.tā |
AHS4.4.003c/ svinnaṁ ca bhojayed annaṁ snigdham ānūpa.jai rasaiḥ || 3 || [Note: AHS4.4.003v/ 4.3bv mārutasyānuloma.tā]
AHS4.4.004a/ dadhy.uttareṇa vā dadyāt tato 'smai vamanaṁ mṛdu |
AHS4.4.004c/ viśeṣāt kāsa.vamathu.hṛd.graha.svara.sādine || 4 ||
AHS4.4.005a/ pippalī.saindhava.kṣaudra.yuktaṁ vātā.virodhi yat |
AHS4.4.005c/ nirhṛte sukham āpnoti sa kaphe duṣṭa.vigrahe || 5 ||
AHS4.4.006a/ srotaḥsu ca viśuddheṣu caraty a.vihato 'nilaḥ |
AHS4.4.006c/ dhmānodāvarta.tamake mātuluṅgāmla.vetasaiḥ || 6 ||
AHS4.4.007a/ hiṅgu.pīlu.viḍair yuktam annaṁ syād anulomanam |
AHS4.4.007c/ sa.saindhavaṁ phalāmlaṁ vā koṣṇaṁ dadyād virecanam || 7 ||
AHS4.4.008a/ ete hi kapha.saṁruddha.gati.prāṇa.prakopa.jāḥ |
AHS4.4.008c/ tasmāt tan.mārga.śuddhy.artham ūrdhvādhaḥ śodhanaṁ hitam || 8 ||
AHS4.4.009a/ udīryate bhṛśa.taraṁ mārga.rodhād vahaj jalam |
AHS4.4.009c/ yathā tathānilas tasya mārgam asmād viśodhayet || 9 ||
[Page 349 ]
AHS4.4.010a/ a.śāntau kṛta.saṁśuddher dhūmair līnaṁ malaṁ haret |
AHS4.4.010c/ haridrā.pattram eraṇḍa.mūlaṁ lākṣāṁ manaḥśilām || 10 || [Note: AHS4.4.010v/ 4.10dv .mūlaṁ drākṣāṁ manaḥśilām]
AHS4.4.011a/ sa.devadārv alaṁ māṁsīṁ piṣṭvā vartiṁ prakalpayet |
AHS4.4.011c/ tāṁ ghṛtāktāṁ pibed dhūmaṁ yavān vā ghṛta.saṁyutān || 11 ||
AHS4.4.012a/ madhūcchiṣṭaṁ sarja.rasaṁ ghṛtaṁ vā guru vāguru |
AHS4.4.012c/ candanaṁ vā tathā śṛṅgaṁ vālān vā snāva vā gavām || 12 || [Note: AHS4.4.012v/ 4.12dv vālān vā snāyu vā gavām]
AHS4.4.013a/ ṛkṣa.godhā.kuraṅgaiṇa.carma.śṛṅga.khurāṇi vā |
AHS4.4.013c/ gugguluṁ vā manohvāṁ vā śāla.niryāsam eva vā || 13 || [Note: AHS4.4.013v/ 4.13av ṛśya.godhā.kuraṅgaiṇa. 4.13bv .carma.śṛṅga.khurāṇi ca]
AHS4.4.014a/ śallakīṁ gugguluṁ lohaṁ padmakaṁ vā ghṛtāplutam |
AHS4.4.014c/ avaśyaṁ svedanīyānām a.svedyānām api kṣaṇam || 14 || [Note: AHS4.4.014v/ 4.14bv padmakaṁ vā ghṛta.plutam]
AHS4.4.015a/ svedayet sa.sitā.kṣīra.sukhoṣṇa.sneha.secanaiḥ |
AHS4.4.015c/ utkārikopanāhaiś ca svedādhyāyokta.bheṣajaiḥ || 15 ||
AHS4.4.016a/ uraḥ kaṇṭhaṁ ca mṛdubhiḥ sāme tv āma.vidhiṁ caret |
AHS4.4.016c/ ati.yogoddhataṁ vātaṁ dṛṣṭvā pavana.nāśanaiḥ || 16 ||
AHS4.4.017a/ snigdhai rasādyair nāty.uṣṇair abhyaṅgaiś ca śamaṁ nayet |
AHS4.4.017c/ an.utkliṣṭa.kaphā.svinna.dur.balānāṁ hi śodhanāt || 17 ||
AHS4.4.018a/ vāyur labdhāspado marma saṁśoṣyāśu hared asūn |
AHS4.4.018c/ kaṣāya.leha.snehādyais teṣāṁ saṁśamayed ataḥ || 18 ||
AHS4.4.019a/ kṣīṇa.kṣatātisārāsṛk.pitta.dāhānubandha.jān |
AHS4.4.019c/ madhura.snigdha.śītādyair hidhmā.śvāsān upācaret || 19 ||
[Page 350 ]
AHS4.4.020a/ kulattha.daśa.mūlānāṁ kvāthe syur jāṅgalā rasāḥ |
AHS4.4.020c/ yūṣāś ca śigru.vārtāka.kāsaghna.vṛṣa.mūlakaiḥ || 20 ||
AHS4.4.021a/ pallavair nimba.kulaka.bṛhatī.mātuluṅga.jaiḥ |
AHS4.4.021c/ vyāghrī.durālabhā.śṛṅgī.bilva.madhya.trikaṇṭakaiḥ || 21 ||
AHS4.4.022a/ sāmṛtāgni.kulatthaiś ca yūṣaḥ syāt kvathitair jale |
AHS4.4.022c/ tad.vad rāsnā.bṛhaty.ādi.balā.mudgaiḥ sa.citrakaiḥ || 22 || [Note: AHS4.4.022v/ 4.22bv yūṣaḥ syāt kvathitair jalaiḥ]
AHS4.4.023a/ peyā ca citrakājājī.śṛṅgī.sauvarcalaiḥ kṛtā |
AHS4.4.023c/ daśa.mūlena vā kāsa.śvāsa.hidhmā.rujāpahā || 23 ||
AHS4.4.024a/ daśa.mūla.śaṭhī.rāsnā.bhārgī.bilvarddhi.pauṣkaraiḥ |
AHS4.4.024c/ kulīraśṛṅgī.capalā.tāmalaky.amṛtauṣadhaiḥ || 24 ||
AHS4.4.025a/ pibet kaṣāyaṁ jīrṇe 'smin peyāṁ tair eva sādhitām |
AHS4.4.025c/ śāli.ṣaṣṭika.godhūma.yava.mudga.kulattha.bhuk || 25 ||
AHS4.4.026a/ kāsa.hṛd.graha.pārśvārti.hidhmā.śvāsa.praśāntaye |
AHS4.4.026c/ saktūn vārkāṅkura.kṣīra.bhāvitānāṁ sa.mākṣikān || 26 ||
AHS4.4.027a/ yavānāṁ daśa.mūlādi.niḥkvātha.lulitān pibet |
AHS4.4.027c/ anne ca yojayet kṣāra.hiṅgv.ājya.viḍa.dāḍimān || 27 ||
AHS4.4.028a/ sa.pauṣkara.śaṭhī.vyoṣa.mātuluṅgāmla.vetasān |
AHS4.4.028c/ daśa.mūlasya vā kvātham atha.vā devadāruṇaḥ || 28 || [Note: AHS4.4.028v/ 4.28cv daśa.mūlasya niḥkvātham]
AHS4.4.029a/ pibed vā vāruṇī.maṇḍaṁ hidhmā.śvāsī pipāsitaḥ |
AHS4.4.029c/ pippalī.pippalī.mūla.pathyā.jantughna.citrakaiḥ || 29 ||
[Page 351 ]
AHS4.4.030a/ kalkitair lepite rūḍhe niḥkṣiped ghṛta.bhājane |
AHS4.4.030c/ takraṁ māsa.sthitaṁ tad dhi dīpanaṁ śvāsa.kāsa.jit || 30 ||
AHS4.4.031a/ pāṭhāṁ madhurasāṁ dāru saralaṁ ca niśi sthitam |
AHS4.4.031c/ surā.maṇḍe 'lpa.lavaṇaṁ pibet prasṛta.sammitam || 31 || [Note: AHS4.4.031v/ 4.31bv saralaṁ niśi saṁsthitam 4.31dv pibet prasṛti.sammitam]
AHS4.4.032a/ bhārgī.śuṇṭhyau sukhāmbhobhiḥ kṣāraṁ vā maricānvitam |
AHS4.4.032c/ sva.kvātha.piṣṭāṁ lulitāṁ bāṣpikāṁ pāyayeta vā || 32 ||
AHS4.4.033a/ sva.rasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṁ vā śirīṣataḥ |
AHS4.4.033c/ hidhmā.śvāse madhu.kaṇā.yuktaḥ pitta.kaphānuge || 33 ||
AHS4.4.034a/ utkārikā tugā.kṛṣṇā.madhūlī.ghṛta.nāgaraiḥ |
AHS4.4.034c/ pittānubandhe yoktavyā pavane tv anubandhini || 34 ||
AHS4.4.035a/ śvāvic.chaśāmiṣa.kaṇā.ghṛta.śalyaka.śoṇitaiḥ |
AHS4.4.035c/ suvarcalā.rasa.vyoṣa.sarpirbhiḥ sahitaṁ payaḥ || 35 ||
AHS4.4.036a/ anu śāly.odanaṁ peyam vāta.pittānubandhini |
AHS4.4.036c/ catur.guṇāmbu.siddhaṁ vā chāgaṁ sa.guḍa.nāgaram || 36 ||
AHS4.4.037a/ pippalī.mūla.madhuka.guḍa.go.'śva.śakṛd.rasān |
AHS4.4.037c/ hidhmābhiṣyanda.kāsa.ghnāl̐ lihyān madhu.ghṛtānvitān || 37 ||
AHS4.4.038a/ go.gajāśva.varāhoṣṭra.khara.meṣāja.viḍ.rasam |
AHS4.4.038c/ sa.madhv ekaika.śo lihyād bahu.śleṣmātha.vā pibet || 38 ||
AHS4.4.039a/ catuṣ.pāc.carma.romāsthi.khura.śṛṅgodbhavāṁ maṣīm |
AHS4.4.039c/ tathaiva vājigandhāyā lihyāc chvāsī kapholbaṇaḥ || 39 ||
[Page 352 ]
AHS4.4.040a/ śaṭhī.pauṣkara.dhātrīr vā pauṣkaraṁ vā kaṇānvitam |
AHS4.4.040c/ gairikāñjana.kṛṣṇā vā sva.rasaṁ vā kapittha.jam || 40 ||
AHS4.4.041a/ rasena vā kapitthasya dhātrī.saindhava.pippalīḥ |
AHS4.4.041c/ ghṛta.kṣaudreṇa vā pathyā.viḍaṅgoṣaṇa.pippalīḥ || 41 ||
AHS4.4.042a/ kola.lājāmala.drākṣā.pippalī.nāgarāṇi vā |
AHS4.4.042c/ guḍa.taila.niśā.drākṣā.kaṇā.rāsnoṣaṇāni vā || 42 ||
AHS4.4.043a/ pibed rasāmbu.madyāmlair lehauṣadha.rajāṁsi vā |
AHS4.4.043c/ jīvantī.musta.surasa.tvag.elā.dvaya.pauṣkaram || 43 ||
AHS4.4.044a/ caṇḍā.tāmalakī.loha.bhārgī.nāgara.vālakam |
AHS4.4.044c/ karkaṭākhyā.śaṭhī.kṛṣṇā.nāgakesara.corakam || 44 ||
AHS4.4.045a/ upayuktaṁ yathā.kāmaṁ cūrṇaṁ dvi.guṇa.śarkaram |
AHS4.4.045c/ pārśva.rug.jvara.kāsa.ghnaṁ hidhmā.śvāsa.haraṁ param || 45 ||
AHS4.4.046a/ śaṭhī.tāmalakī.bhārgī.caṇḍā.vālaka.pauṣkaram |
AHS4.4.046c/ śarkarāṣṭa.guṇaṁ cūrṇaṁ hidhmā.śvāsa.haraṁ param || 46 ||
AHS4.4.047a/ tulyaṁ guḍaṁ nāgaraṁ ca bhakṣayen nāvayeta vā |
AHS4.4.047c/ laśunasya palāṇḍor vā mūlaṁ gṛñjanakasya vā || 47 ||
AHS4.4.048a/ candanād vā rasaṁ dadyān nārī.kṣīreṇa nāvanam |
AHS4.4.048c/ stanyena makṣikā.viṣṭhām alaktaka.rasena vā || 48 ||
AHS4.4.049a/ sa.saindhavaṁ ghṛtācchaṁ vā siddhaṁ stanyena vā ghṛtam |
AHS4.4.049c/ kalkitair madhura.dravyais tat piben nāvayeta vā || 49 ||
[Page 353 ]
AHS4.4.050a/ sakṛd uṣṇaṁ sakṛc chītaṁ vyatyāsāt sa.sitā.madhu |
AHS4.4.050c/ tad.vat payas tathā siddham adho.bhāgauṣadhair ghṛtam || 50 ||
AHS4.4.051a/ kaṇā.sauvarcala.kṣāra.vayaḥsthā.hiṅgu.corakaiḥ |
AHS4.4.051c/ sa.kāyasthair ghṛtaṁ mastu.daśa.mūla.rase pacet || 51 ||
AHS4.4.052a/ tat pibej jīvanīyair vā lihyāt sa.madhu sādhitam |
AHS4.4.052c/ tejovaty abhayā kuṣṭhaṁ pippalī kaṭu.rohiṇī || 52 ||
AHS4.4.053a/ bhūtikaṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ palāśaś citrakaḥ śaṭhī |
AHS4.4.053c/ paṭu.dvayaṁ tāmalakī jīvantī bilva.peśikā || 53 ||
AHS4.4.054a/ vacā pattraṁ ca tālīśaṁ karṣāṁśais tair vipācayet |
AHS4.4.054c/ hiṅgu.pādair ghṛta.prasthaṁ pītam āśu nihanti tat || 54 || [Note: AHS4.4.054v/ 4.54av vacā pattraṁ ca tālīśāt]
AHS4.4.055a/ śākhānilārśo.grahaṇī.hidhmā.hṛt.pārśva.vedanāḥ |
AHS4.4.055c/ ardhāṁśena pibet sarpiḥ kṣāreṇa paṭunātha.vā || 55 ||
AHS4.4.056a/ dhānvantaraṁ vṛṣa.ghṛtaṁ dādhikaṁ hapuṣādi vā |
AHS4.4.056c/ śītāmbu.sekaḥ sahasā trāsa.vikṣepa.bhī.śucaḥ || 56 ||
AHS4.4.057a/ harṣerṣyocchvāsa.rodhāś ca hitaṁ kīṭaiś ca daṁśanam |
AHS4.4.057c/ yat kiñ.cit kapha.vāta.ghnam uṣṇaṁ vātānulomanam || 57 || [Note: AHS4.4.057v/ 4.57av harṣerṣyocchvāsa.saṁrodhā]
AHS4.4.058a/ tat sevyaṁ prāya.śo yac ca su.tarāṁ mārutāpaham |
AHS4.4.058c/ sarveṣāṁ bṛṁhaṇe hy alpaḥ śakyaś ca prāya.śo bhavet || 58 ||
AHS4.4.059a/ nāty.arthaṁ śamane 'pāyo bhṛśo '.śakyaś ca karṣaṇe |
AHS4.4.059c/ śamanair bṛṁhaṇaiś cāto bhūyiṣṭhaṁ tān upācaret || 59 || [Note: AHS4.4.059v/ 4.59bv bhṛśo '.śakyaś ca karśane]
[Page 354 ]
AHS4.4.059ū̆ab/ kāsa.śvāsa.kṣaya.cchardi.hidhmāś cānyo.'nya.bheṣajaiḥ || 59ū̆ab ||

4.5. Chapter 5 :: Atharājayakṣmacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 341-346]
AHS4.5.001a/ balino bahu.doṣasya snigdha.svinnasya śodhanam |
AHS4.5.001c/ ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryāt sa.snehaṁ yan na karśanam || 1 || [Note: AHS4.5.001v/ 5.1dv sa.snehaṁ yan na karṣaṇam]
AHS4.5.002a/ payasā phala.yuktena madhureṇa rasena vā |
AHS4.5.002c/ sarpiṣ.matyā yavāgvā vā vamana.dravya.siddhayā || 2 ||
AHS4.5.003a/ vamed virecanaṁ dadyāt trivṛc.chyāmā.nṛpadrumān |
AHS4.5.003c/ śarkarā.madhu.sarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā || 3 ||
AHS4.5.004a/ drākṣā.vidārī.kāśmarya.māṁsānāṁ vā rasair yutān |
AHS4.5.004c/ śuddha.koṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ bṛṁhaṇa.dīpanam || 4 || [Note: AHS4.5.004v/ 5.4bv .māṁsānāṁ vā rasair yutam]
AHS4.5.005a/ hṛdyāni cānna.pānāni vāta.ghnāni laghūni ca |
AHS4.5.005c/ śāli.ṣaṣṭika.godhūma.yava.mudgaṁ samoṣitam || 5 ||
AHS4.5.005+(1)ab/ laghum a.cyuta.vīryaṁ ca su.jaraṁ bala.kṛc ca yat || 5+(1)ab || [Note: AHS4.5.005+(1)v/ 5.5+(1)av laghuṁ cā.cyuta.vīryaṁ ca 5.5+(1)av laghum adbhuta.vīryaṁ ca]
AHS4.5.006a/ ājaṁ kṣīraṁ ghṛtaṁ māṁsaṁ kravyān.māṁsaṁ ca śoṣa.jit |
AHS4.5.006c/ kākolūka.vṛka.dvīpi.gavāśva.nakuloragam || 6 ||
AHS4.5.007a/ gṛdhra.bhāsa.kharoṣṭraṁ ca hitaṁ chadmopasaṁhitam |
AHS4.5.007c/ jñātaṁ jugupsitaṁ tad dhi cchardiṣe na balaujase || 7 || [Note: AHS4.5.007v/ 5.7av gṛdhra.cāṣa.kharoṣṭraṁ ca]
AHS4.5.008a/ mṛgādyāḥ pitta.kaphayoḥ pavane prasahādayaḥ |
AHS4.5.008c/ vesavārī.kṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ || 8 ||
[Page 355 ]
AHS4.5.009a/ bhṛṣṭāḥ sarṣapa.tailena sarpiṣā vā yathā.yatham |
AHS4.5.009c/ rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭu.dravyābhisaṁskṛtāḥ || 9 ||
AHS4.5.010a/ hitā maulaka.kaulatthās tad.vad yūṣāś ca sādhitāḥ |
AHS4.5.010c/ sa.pippalīkaṁ sa.yavaṁ sa.kulatthaṁ sa.nāgaram || 10 ||
AHS4.5.011a/ sa.dāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdham ājaṁ rasaṁ pibet |
AHS4.5.011c/ tena ṣaḍ vinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ || 11 || [Note: AHS4.5.011v/ 5.11bv snigdham āja.rasaṁ pibet]
AHS4.5.012a/ pibec ca su.tarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ sroto.viśodhanam |
AHS4.5.012c/ pittādiṣu viśeṣeṇa madhv.ariṣṭāccha.vāruṇīḥ || 12 || [Note: AHS4.5.012v/ 5.12dv madhv.ariṣṭaṁ ca vāruṇīm]
AHS4.5.013a/ siddhaṁ vā pañca.mūlena tāmalakyātha.vā jalam |
AHS4.5.013c/ parṇinībhiś catasṛbhir dhānya.nāgarakeṇa vā || 13 ||
AHS4.5.014a/ kalpayec cānukūlo 'sya tenānnaṁ śuci yatna.vān |
AHS4.5.014c/ daśa.mūlena payasā siddhaṁ māṁsa.rasena vā || 14 ||
AHS4.5.015a/ balā.garbhaṁ ghṛtaṁ yojyaṁ kravyān.māṁsa.rasena vā |
AHS4.5.015c/ sa.kṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpir daśa.guṇena vā || 15 ||
AHS4.5.016a/ jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca |
AHS4.5.016c/ puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kṛṣṇāṁ vyāghrīṁ gokṣurakaṁ balām || 16 || [Note: AHS4.5.016v/ 5.16dv vyāghrīṁ gokṣurakaṁ balāḥ]
AHS4.5.017a/ nīlotpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām |
AHS4.5.017c/ kalkī.kṛtya ghṛtaṁ pakvaṁ roga.rāja.haraṁ param || 17 ||
AHS4.5.018a/ ghṛtaṁ kharjūra.mṛdvīkā.madhukaiḥ sa.parūṣakaiḥ |
AHS4.5.018c/ sa.pippalīkaṁ vaisvarya.kāsa.śvāsa.jvarāpaham || 18 ||
[Page 356 ]
AHS4.5.019a/ daśa.mūla.śṛtāt kṣīrāt sarpir yad udiyān navam |
AHS4.5.019c/ sa.pippalīkaṁ sa.kṣaudraṁ tat paraṁ svara.bodhanam || 19 ||
AHS4.5.020a/ śiraḥ.pārśvāṁsa.śūla.ghnaṁ kāsa.śvāsa.jvarāpaham |
AHS4.5.020c/ pañcabhiḥ pañca.mūlair vā śṛtād yad udiyād ghṛtam || 20 ||
AHS4.5.021a/ pañcānāṁ pañca.mūlānāṁ rase kṣīra.catur.guṇe |
AHS4.5.021c/ siddhaṁ sarpir jayaty etad yakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam || 21 || [Note: AHS4.5.021v/ 5.21dv yakṣmiṇaḥ saptakaṁ balam]
AHS4.5.022a/ pañca.kola.yava.kṣāra.ṣaṭ.palena paced ghṛtam |
AHS4.5.022c/ prasthonmitaṁ tulya.payaḥ srotasāṁ tad viśodhanam || 22 ||
AHS4.5.023a/ gulma.jvarodara.plīha.grahaṇī.pāṇḍu.pīnasān |
AHS4.5.023c/ śvāsa.kāsāgni.sadana.śvayathūrdhvānilāñ jayet || 23 ||
AHS4.5.024a/ rāsnā.balā.gokṣuraka.sthirā.varṣābhu.vāriṇi |
AHS4.5.024c/ jīvantī.pippalī.garbhaṁ sa.kṣīraṁ śoṣa.jid ghṛtam || 24 ||
AHS4.5.025a/ aśvagandhā.śṛtāt kṣīrād ghṛtaṁ ca sa.sitā.payaḥ |
AHS4.5.025c/ sādhāraṇāmiṣa.tulāṁ toya.droṇa.dvaye pacet || 25 ||
AHS4.5.026a/ tenāṣṭa.bhāga.śeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ |
AHS4.5.026c/ sādhayet sarpiṣaḥ prasthaṁ vāta.pittāmayāpaham || 26 ||
AHS4.5.027a/ māṁsa.sarpir idam pītaṁ yuktaṁ māṁsa.rasena vā |
AHS4.5.027c/ kāsa.śvāsa.svara.bhraṁśa.śoṣa.hṛt.pārśva.śūla.jit || 27 || [Note: AHS4.5.027v/ 5.27bv yuktaṁ māṁsa.raseṣu vā]
AHS4.5.028a/ elājamodā.tri.phalā.saurāṣṭrī.vyoṣa.citrakān |
AHS4.5.028c/ sārān ariṣṭa.gāyatrī.śāla.bījaka.sambhavān || 28 ||
[Page 357 ]
AHS4.5.029a/ bhallātakaṁ viḍaṅgaṁ ca pṛthag aṣṭa.palonmitam |
AHS4.5.029c/ salile ṣo.ḍaśa.guṇe ṣo.ḍaśāṁśa.sthitaṁ pacet || 29 ||
AHS4.5.030a/ punas tena ghṛta.prasthaṁ siddhe cāsmin palāni ṣaṭ |
AHS4.5.030c/ tavakṣīryāḥ kṣipet triṁśat sitāyā dvi.guṇaṁ madhu || 30 ||
AHS4.5.031a/ ghṛtāt tri.jātāt tri.palaṁ tato līḍhaṁ khajāhatam |
AHS4.5.031c/ payo.'nu.pānaṁ tat prāhṇe rasāyanam a.yantraṇam || 31 ||
AHS4.5.032a/ medhyaṁ cakṣuṣyam āyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cā.cirāt |
AHS4.5.032c/ meha.gulma.kṣaya.vyādhi.pāṇḍu.roga.bhagandarān || 32 ||
AHS4.5.033a/ ye ca sarpir.guḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye 'pi te |
AHS4.5.033c/ tvag.elā.pippalī.kṣīrī.śarkarā dvi.guṇāḥ kramāt || 33 ||
AHS4.5.034a/ cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudra.sarpiṣā vāvalehitāḥ |
AHS4.5.034c/ svaryāḥ kāsa.kṣaya.śvāsa.pārśva.ruk.kapha.nāśanāḥ || 34 || [Note: AHS4.5.034v/ 5.34bv .sarpiṣā cāvalehitāḥ]
AHS4.5.035a/ viśeṣāt svara.sāde 'sya nasya.dhūmādi yojayet |
AHS4.5.035c/ tatrāpi vāta.je koṣṇaṁ pibed auttarabhaktikam || 35 || [Note: AHS4.5.035v/ 5.35dv pibed uttara.bhaktikam]
AHS4.5.036a/ kāsamardaka.vārtākī.mārkava.sva.rasair ghṛtam |
AHS4.5.036c/ sādhitaṁ kāsa.jit svaryaṁ siddham ārtagalena vā || 36 ||
AHS4.5.037a/ badarī.pattra.kalkaṁ vā ghṛta.bhṛṣṭaṁ sa.saindhavam |
AHS4.5.037c/ tailaṁ vā madhuka.drākṣā.pippalī.kṛminut.phalaiḥ || 37 || [Note: AHS4.5.037v/ 5.37dv .pippalī.kṛmihṛt.phalaiḥ]
AHS4.5.038a/ haṁsapadyāś ca mūlena pakvaṁ nasto niṣecayet |
AHS4.5.038c/ sukhodakānu.pānaṁ ca sa.sarpiṣkaṁ guḍaudanam || 38 ||
[Page 358 ]
AHS4.5.039a/ aśnīyāt pāyasaṁ caivaṁ snigdhaṁ svedaṁ niyojayet |
AHS4.5.039c/ pittodbhave pibet sarpiḥ śṛta.śīta.payo.'nupaḥ || 39 ||
AHS4.5.040a/ kṣīri.vṛkṣāṅkura.kvātha.kalka.siddhaṁ sa.mākṣikam |
AHS4.5.040c/ aśnīyāc ca sa.sarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhuka.pāyasam || 40 ||
AHS4.5.041a/ balā.vidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukena ca |
AHS4.5.041c/ siddhaṁ sa.lavaṇaṁ sarpir nasyaṁ svaryam an.uttamam || 41 ||
AHS4.5.042a/ prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī bṛhatī balā |
AHS4.5.042c/ sādhitaṁ kṣīra.sarpiś ca tat svaryaṁ nāvanaṁ param || 42 ||
AHS4.5.043a/ lihyān madhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhu.ghṛtāplutam |
AHS4.5.043c/ pibet kaṭūni mūtreṇa kapha.je rūkṣa.bhojanaḥ || 43 ||
AHS4.5.044a/ kaṭphalāmalaka.vyoṣaṁ lihyāt taila.madhu.plutam |
AHS4.5.044c/ vyoṣa.kṣārāgni.cavikā.bhārgī.pathyā.madhūni vā || 44 ||
AHS4.5.045a/ yavair yavāgūṁ yamake kaṇā.dhātrī.kṛtāṁ pibet |
AHS4.5.045c/ bhuktvādyāt pippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajet || 45 ||
AHS4.5.046a/ śarkarā.kṣaudra.miśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha |
AHS4.5.046c/ pibet payāṁsi yasyoccair vadato 'bhihataḥ svaraḥ || 46 ||
AHS4.5.047a/ vicitram annam a.rucau hitair upahitaṁ hitam |
AHS4.5.047c/ bahir.antar.mṛjā citta.nirvāṇaṁ hṛdyam auṣadham || 47 ||
AHS4.5.048a/ dvau kālau danta.pavanaṁ bhakṣayen mukha.dhāvanaiḥ |
AHS4.5.048c/ kaṣāyaiḥ kṣālayed āsyaṁ dhūmaṁ prāyogikaṁ pibet || 48 ||
[Page 359 ]
AHS4.5.049a/ tālīśa.cūrṇa.vaṭakāḥ sa.karpūra.sitopalāḥ |
AHS4.5.049c/ śaśāṅka.kiraṇākhyāś ca bhakṣyā ruci.karāḥ param || 49 || [Note: AHS4.5.049v/ 5.49dv bhakṣyā ruci.karā bhṛśam]
AHS4.5.050a/ vātād a.rocake tatra pibec cūrṇaṁ prasannayā |
AHS4.5.050c/ hareṇu.kṛṣṇā.kṛmijid.drākṣā.saindhava.nāgarāt || 50 ||
AHS4.5.051a/ elā.bhārgī.yava.kṣāra.hiṅgu.yuktād ghṛtena vā |
AHS4.5.051c/ chardayed vā vacāmbhobhiḥ pittāc ca guḍa.vāribhiḥ || 51 ||
AHS4.5.052a/ lihyād vā śarkarā.sarpir.lavaṇottama.mākṣikam |
AHS4.5.052c/ kaphād vamen nimba.jalair dīpyakāragvadhodakam || 52 ||
AHS4.5.053a/ pānaṁ sa.madhv.ariṣṭāś ca tīkṣṇāḥ sa.madhu.mādhavāḥ |
AHS4.5.053c/ pibec cūrṇaṁ ca pūrvoktaṁ hareṇv.ādy.uṣṇa.vāriṇā || 53 ||
AHS4.5.054a/ elā.tvaṅ.nāgakusuma.tīkṣṇa.kṛṣṇā.mahauṣadham |
AHS4.5.054c/ bhāga.vṛddhaṁ kramāc cūrṇaṁ nihanti sama.śarkaram || 54 ||
AHS4.5.055a/ prasekā.ruci.hṛt.pārśva.kāsa.śvāsa.galāmayān |
AHS4.5.055c/ yavānī.tintiḍīkāmla.vetasauṣadha.dāḍimam || 55 ||
AHS4.5.056a/ kṛtvā kolaṁ ca karṣāṁśaṁ sitāyāś ca catuḥ.palam |
AHS4.5.056c/ dhānya.sauvarcalājājī.varāṅgaṁ cārdha.kārṣikam || 56 ||
AHS4.5.057a/ pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dve śate maricasya ca |
AHS4.5.057c/ cūrṇam etat paraṁ rucyaṁ hṛdyaṁ grāhi hinasti ca || 57 || [Note: AHS4.5.057v/ 5.57cv tac.cūrṇaṁ dīpanaṁ rucyaṁ]
AHS4.5.058a/ vibandha.kāsa.hṛt.pārśva.plīhārśo.grahaṇī.gadān |
AHS4.5.058c/ tālīśa.pattraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā || 58 ||
[Page 360 ]
AHS4.5.059a/ yathottaraṁ bhāga.vṛddhyā tvag.ele cārdha.bhāgike |
AHS4.5.059c/ tad rucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭa.guṇa.śarkaram || 59 || [Note: AHS4.5.059v/ 5.59av yathottaraṁ bhāga.vṛddhās 5.59cv tad dravyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ]
AHS4.5.060a/ kāsa.śvāsā.ruci.cchardi.plīha.hṛt.pārśva.śūla.nut |
AHS4.5.060c/ pāṇḍu.jvarātisāra.ghnaṁ mūḍha.vātānulomanam || 60 ||
AHS4.5.061a/ arkāmṛtā.kṣāra.jale śarvarīm uṣitair yavaiḥ |
AHS4.5.061c/ praseke kalpitān saktūn bhakṣyāṁś cādyād balī vamet || 61 || [Note: AHS4.5.061v/ 5.61av arkāmṛtā.kṣīra.jale]
AHS4.5.062a/ kaṭu.tiktais tathā śūlyaṁ bhakṣayej jāṅgalaṁ palam |
AHS4.5.062c/ śuṣkāṁś ca bhakṣyān su.laghūṁś caṇakādi.rasānupaḥ || 62 ||
AHS4.5.063a/ śleṣmaṇo 'ti.prasekena vāyuḥ śleṣmāṇam asyati |
AHS4.5.063c/ kapha.prasekaṁ taṁ vidvān snigdhoṣṇair eva nirjayet || 63 || [Note: AHS4.5.063v/ 5.63dv snigdhoṣṇenaiva nirjayet]
AHS4.5.064a/ pīnase 'pi kramam imaṁ vamathau ca prayojayet |
AHS4.5.064c/ viśeṣāt pīnase 'bhyaṅgān snehān svedāṁś ca śīlayet || 64 || [Note: AHS4.5.064v/ 5.64av pīnase ca kramam imaṁ]
AHS4.5.065a/ snigdhān utkārikā.piṇḍaiḥ śiraḥ.pārśva.galādiṣu |
AHS4.5.065c/ lavaṇāmla.kaṭūṣṇāṁś ca rasān snehopasaṁhitān || 65 ||
AHS4.5.066a/ śiro.'ṁsa.pārśva.śūleṣu yathā.doṣa.vidhiṁ caret |
AHS4.5.066c/ audakānūpa.piśitair upanāhāḥ su.saṁskṛtāḥ || 66 ||
AHS4.5.067a/ tatreṣṭāḥ sa.catuḥ.snehā doṣa.saṁsarga iṣyate |
AHS4.5.067c/ pralepo nata.yaṣṭy.āhva.śatāhvā.kuṣṭha.candanaiḥ || 67 ||
AHS4.5.068a/ balā.rāsnā.tilais tad.vat sa.sarpir.madhukotpalaiḥ |
AHS4.5.068c/ punarnavā.kṛṣṇagandhā.balā.vīrā.vidāribhiḥ || 68 ||
[Page 361 ]
AHS4.5.069a/ nāvanaṁ dhūma.pānāni snehāś cauttarabhaktikāḥ |
AHS4.5.069c/ tailāny abhyaṅga.yogīni vasti.karma tathā param || 69 ||
AHS4.5.070a/ śṛṅgādyair vā yathā.doṣaṁ duṣṭam eṣāṁ hared asṛk |
AHS4.5.070c/ pradehaḥ sa.ghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīra.candanaiḥ || 70 ||
AHS4.5.071a/ dūrvā.madhuka.mañjiṣṭhā.kesarair vā ghṛtāplutaiḥ |
AHS4.5.071c/ vaṭādi.siddha.tailena śata.dhautena sarpiṣā || 71 ||
AHS4.5.072a/ abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaś ca madhukāmbunā |
AHS4.5.072c/ prāyeṇopahatāgni.tvāt sa.piccham atisāryate || 72 ||
AHS4.5.073a/ tasyātīsāra.grahaṇī.vihitaṁ hitam auṣadham |
AHS4.5.073c/ purīṣaṁ yatnato rakṣec chuṣyato rāja.yakṣmiṇaḥ || 73 ||
AHS4.5.074a/ sarva.dhātu.kṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍ.balam |
AHS4.5.074c/ māṁsam evāśnato yuktyā mārdvīkaṁ pibato 'nu ca || 74 ||
AHS4.5.075a/ a.vidhārita.vegasya yakṣmā na labhate 'ntaram |
AHS4.5.075c/ surāṁ sa.maṇḍāṁ mārdvīkam ariṣṭān sīdhu.mādhavān || 75 || [Note: AHS4.5.075v/ 5.75dv ariṣṭaṁ sīdhu.mādhavān]
AHS4.5.076a/ yathārham anu.pānārthaṁ piben māṁsāni bhakṣayan |
AHS4.5.076c/ sroto.vibandha.mokṣārthaṁ balaujaḥ.puṣṭaye ca tat || 76 ||
AHS4.5.077a/ sneha.kṣīrāmbu.koṣṭheṣu sv.abhyaktam avagāhayet |
AHS4.5.077c/ uttīrṇaṁ miśrakaiḥ snehair bhūyo 'bhyaktaṁ sukhaiḥ karaiḥ || 77 || [Note: AHS4.5.077v/ 5.77cv uttīrṇaṁ miśraka.snehair]
AHS4.5.078a/ mṛdnīyāt sukham āsīnaṁ sukhaṁ codvartayet param |
AHS4.5.078c/ jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sa.punarnavām || 78 ||
[Page 362 ]
AHS4.5.079a/ aśvagandhām apāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām |
AHS4.5.079c/ vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍulān atasī.phalam || 79 ||
AHS4.5.080a/ māṣāṁs tilāṁś ca kiṇvaṁ ca sarvam eka.tra cūrṇayet |
AHS4.5.080c/ yava.cūrṇaṁ tri.guṇitaṁ dadhnā yuktaṁ sa.mākṣikam || 80 ||
AHS4.5.081a/ etad udvartanaṁ kāryaṁ puṣṭi.varṇa.bala.pradam |
AHS4.5.081c/ gaura.sarṣapa.kalkena snānīyauṣadhibhiś ca saḥ || 81 || [Note: AHS4.5.081v/ 5.81av etad utsādanaṁ kāryaṁ 5.81dv snānair auṣadhibhiś ca saḥ]
AHS4.5.082a/ snāyād ṛtu.sukhais toyair jīvanīyopasādhitaiḥ |
AHS4.5.082c/ gandha.mālyādikāṁ bhūṣām a.lakṣmī.nāśanīṁ bhajet || 82 || [Note: AHS4.5.082v/ 5.82cv gandha.mālyādikair bhūṣām]
AHS4.5.083a/ suhṛdāṁ darśanaṁ gīta.vāditrotsava.saṁśrutiḥ |
AHS4.5.083c/ vastayaḥ kṣīra.sarpīṁṣi madya.māṁsa.su.śīla.tā || 83 || [Note: AHS4.5.083v/ 5.83dv madyaṁ māṁsaṁ su.śīla.tā]
AHS4.5.083ū̆ab/ daiva.vyapāśrayaṁ tat tad atharvoktaṁ ca pūjitam || 83ū̆ab ||

4.6. Chapter 6 :: Athachardyādicikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 346-351]
AHS4.6.001a/ āmāśayotkleśa.bhavāḥ prāyaś chardyo hitaṁ tataḥ |
AHS4.6.001c/ laṅghanaṁ prāg ṛte vāyor vamanaṁ tatra yojayet || 1 || [Note: AHS4.6.001v/ 6.1bv prāyaś chardyo hitaṁ matam]
AHS4.6.002a/ balino bahu.doṣasya vamataḥ pratataṁ bahu |
AHS4.6.002c/ tato virekaṁ krama.śo hṛdyaṁ madyaiḥ phalāmbubhiḥ || 2 ||
AHS4.6.003a/ kṣīrair vā saha sa hy ūrdhvaṁ gataṁ doṣaṁ nayaty adhaḥ |
AHS4.6.003c/ śamanaṁ cauṣadhaṁ rūkṣa.dur.balasya tad eva tu || 3 ||
AHS4.6.004a/ pariśuṣkaṁ priyaṁ sātmyam annaṁ laghu ca śasyate |
AHS4.6.004c/ upavāsas tathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ || 4 ||
[Page 363 ]
AHS4.6.005a/ śākāni lehā bhojyāni rāga.ṣāḍava.pānakāḥ |
AHS4.6.005c/ bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāś ca phalāni snāna.gharṣaṇam || 5 ||
AHS4.6.006a/ gandhāḥ su.gandhayo gandha.phala.puṣpānna.pāna.jāḥ |
AHS4.6.006c/ bhukta.mātrasya sahasā mukhe śītāmbu.secanam || 6 ||
AHS4.6.007a/ hanti māruta.jāṁ chardiṁ sarpiḥ pītaṁ sa.saindhavam |
AHS4.6.007c/ kiñ.cid.uṣṇaṁ viśeṣeṇa sa.kāsa.hṛdaya.dravām || 7 ||
AHS4.6.008a/ vyoṣa.tri.lavaṇāḍhyaṁ vā siddhaṁ vā dāḍimāmbunā |
AHS4.6.008c/ sa.śuṇṭhī.dadhi.dhānyena śṛtaṁ tulyāmbu vā payaḥ || 8 || [Note: AHS4.6.008v/ 6.8dv śṛtaṁ tulyāmbunā payaḥ 6.8dv pītaṁ tulyāmbunā payaḥ]
AHS4.6.009a/ vyakta.saindhava.sarpir vā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ |
AHS4.6.009c/ snigdhaṁ ca bhojanaṁ śuṇṭhī.dadhi.dāḍima.sādhitam || 9 ||
AHS4.6.010a/ koṣṇaṁ sa.lavaṇaṁ cātra hitaṁ sneha.virecanam |
AHS4.6.010c/ pitta.jāyāṁ virekārthaṁ drākṣekṣu.sva.rasais trivṛt || 10 ||
AHS4.6.011a/ sarpir vā tailvakaṁ yojyaṁ vṛddhaṁ ca śleṣma.dhāma.gam |
AHS4.6.011c/ ūrdhvam eva haret pittaṁ svādu.tiktair viśuddhi.mān || 11 ||
AHS4.6.012a/ piben manthaṁ yavāgūṁ vā lājaiḥ sa.madhu.śarkarām |
AHS4.6.012c/ mudga.jāṅgala.jair adyād vyañjanaiḥ śāli.ṣaṣṭikam || 12 || [Note: AHS4.6.012v/ 6.12bv lājaiḥ sa.madhu.śarkaraiḥ]
AHS4.6.013a/ mṛd.bhṛṣṭa.loṣṭa.prabhavaṁ su.śītaṁ salilaṁ pibet |
AHS4.6.013c/ mudgośīra.kaṇā.dhānyaiḥ saha vā saṁsthitaṁ niśām || 13 ||
AHS4.6.014a/ drākṣā.rasaṁ rasaṁ vekṣor guḍūcy.ambu payo 'pi vā |
AHS4.6.014c/ jambv.āmra.pallavośīra.vaṭa.śuṅgāvaroha.jaḥ || 14 || [Note: AHS4.6.014v/ 6.14av drākṣā.rasaṁ rasaṁ cekṣor 6.14dv .vaṭa.śṛṅgāvaroha.jaḥ]
[Page 364 ]
AHS4.6.015a/ kvāthaḥ kṣaudra.yutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati |
AHS4.6.015c/ chardiṁ jvaram atīsāraṁ mūrchāṁ tṛṣṇāṁ ca dur.jayām || 15 ||
AHS4.6.016a/ dhātrī.rasena vā śītaṁ piben mudga.dalāmbu vā |
AHS4.6.016c/ kola.majja.sitā.lājā.makṣikā.viṭ.kaṇāñjanam || 16 || [Note: AHS4.6.016v/ 6.16cv kola.majja.sitā.lākṣā. 6.16dv .makṣikā.viṭ.rasāñjanam]
AHS4.6.017a/ lihyāt kṣaudreṇa pathyāṁ vā drākṣāṁ vā badarāṇi vā |
AHS4.6.017c/ kapha.jāyāṁ vamen nimba.kṛṣṇā.piṇḍīta.sarṣapaiḥ || 17 ||
AHS4.6.018a/ yuktena koṣṇa.toyena dur.balaṁ copavāsayet |
AHS4.6.018c/ āragvadhādi.niryūhaṁ śītaṁ kṣaudra.yutaṁ pibet || 18 || [Note: AHS4.6.018v/ 6.18cv āragvadhāder niryūhaṁ]
AHS4.6.019a/ manthān yavair vā bahu.śaś chardi.ghnauṣadha.bhāvitaiḥ |
AHS4.6.019c/ kapha.ghnam annaṁ hṛdyaṁ ca rāgāḥ sārjaka.bhūstṛṇāḥ || 19 ||
AHS4.6.020a/ līḍhaṁ manaḥśilā.kṛṣṇā.maricaṁ bījapūrakāt |
AHS4.6.020c/ sva.rasena kapitthasya sa.kṣaudreṇa vamiṁ jayet || 20 ||
AHS4.6.021a/ khādet kapitthaṁ sa.vyoṣaṁ madhunā vā durālabhām |
AHS4.6.021c/ lihyān marica.cocailā.go.śakṛd.rasa.mākṣikam || 21 ||
AHS4.6.022a/ anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārtha.jā śamam |
AHS4.6.022c/ kṛmi.jā kṛmi.hṛd.roga.gaditaiś ca bhiṣag.jitaiḥ || 22 ||
AHS4.6.022ū̆ab/ yathā.svaṁ pariśeṣāś ca tat.kṛtāś ca tathāmayāḥ || 22ū̆ab ||
AHS4.6.023a/ chardi.prasaṅgena hi mātariśvā dhātu.kṣayāt kopam upaity avaśyam |
AHS4.6.023c/ kuryād ato 'smin vamanāti.yoga.proktaṁ vidhiṁ stambhana.bṛṁhaṇīyam || 23 || [Note: AHS4.6.023v/ 6.23cv kuryād ato 'smin vamanāti.yoge 6.23dv proktaṁ vidhiṁ stambhana.bṛṁhaṇīyam]
[Page 365 ]
AHS4.6.024a/ sarpir.guḍā māṁsa.rasā ghṛtāni kalyāṇaka.try.ūṣaṇa.jīvanāni |
AHS4.6.024c/ payāṁsi pathyopahitāni lehāś chardiṁ prasaktāṁ praśamaṁ nayanti || 24 || [Note: AHS4.6.024v/ 6.24av sarpir guḍo māṁsa.rasā ghṛtāni]
AHS4.6.024+1/ iti chardi.cikitsitam atha hṛd.roga.cikitsitam || 24+1 ||
AHS4.6.025a/ hṛd.roge vāta.je tailaṁ mastu.sauvīra.takra.vat || 25 [sic ?] ||
AHS4.6.025c/ tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ sa.mūtrāmlaṁ tathā.guṇam || 26 [sic ?] ||
AHS4.6.026a/ pibet sukhoṣṇaṁ sa.viḍaṁ gulmānāhārti.jic ca tat |
AHS4.6.026c/ tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ sa.mūtrāmlaṁ tathā.guṇam || 26 ||
AHS4.6.027a/ bilvaṁ rāsnāṁ yavān kolaṁ devadāruṁ punarnavām |
AHS4.6.027c/ kulatthān pañca.mūlaṁ ca paktvā tasmin pacej jale || 27 ||
AHS4.6.028a/ tailaṁ tan nāvane pāne vastau ca viniyojayet |
AHS4.6.028c/ śuṇṭhī.vayaḥsthā.lavaṇa.kāyasthā.hiṅgu.pauṣkaraiḥ || 28 || [Note: AHS4.6.028v/ 6.28cv śuṇṭhī.kayasthā.lavaṇa. 6.28cv .vayaḥsthā.hiṅgu.pauṣkaraiḥ]
AHS4.6.029a/ pathyayā ca śṛtaṁ pārśva.hṛd.rujā.gulma.jid ghṛtam |
AHS4.6.029c/ sauvarcalasya dvi.pale pathyā.pañcāśad.anvite || 29 ||
AHS4.6.030a/ ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛd.roga.śvāsa.gulma.jit |
AHS4.6.030c/ dāḍimaṁ kṛṣṇa.lavaṇaṁ śuṇṭhī.hiṅgv.amla.vetasam || 30 || [Note: AHS4.6.030v/ 6.30bv hṛd.roga.śvāsa.gulma.hṛt 6.30dv śuṇṭhī hiṅgv amla.vetasaḥ]
AHS4.6.031a/ apatantraka.hṛd.roga.śvāsa.ghnaṁ cūrṇam uttamam |
AHS4.6.031c/ puṣkarāhva.śaṭhī.śuṇṭhī.bījapūra.jaṭābhayāḥ || 31 ||
AHS4.6.032a/ pītāḥ kalkī.kṛtāḥ kṣāra.ghṛtāmla.lavaṇair yutāḥ |
AHS4.6.032c/ vikartikā.śūla.harāḥ kvāthaḥ koṣṇaś ca tad.guṇaḥ || 32 ||
[Page 366 ]
AHS4.6.033a/ yavānī.lavaṇa.kṣāra.vacājājy.auṣadhaiḥ kṛtaḥ |
AHS4.6.033c/ sa.pūtidāru.bījāhva.palāśa.śaṭhi.pauṣkaraiḥ || 33 || [Note: AHS4.6.033v/ 6.33cv sa pūtidāru.bījāhva. 6.33dv .vijayā.śaṭhi.pauṣkaraiḥ]
AHS4.6.033+(1)a/ yava.kṣāro yavānī ca pibed uṣṇena vāriṇā |
AHS4.6.033+(1)c/ etena vāta.jaṁ śūlaṁ gulmaṁ caiva cirotthitam || 33+(1) ||
AHS4.6.033+(1ū̆)ab/ bhidyate sapta.rātreṇa pavanena yathā ghanaḥ || 33+(1ū̆)ab ||
AHS4.6.034a/ pañca.kola.śaṭhī.pathyā.guḍa.bījāhva.pauṣkaram |
AHS4.6.034c/ vāruṇī.kalkitaṁ bhṛṣṭaṁ yamake lavaṇānvitam || 34 ||
AHS4.6.035a/ hṛt.pārśva.yoni.śūleṣu khāded gulmodareṣu ca |
AHS4.6.035c/ snigdhāś ceha hitāḥ svedāḥ saṁskṛtāni ghṛtāni ca || 35 || [Note: AHS4.6.035v/ 6.35dv saṁskṛtāni ghṛtāni tu]
AHS4.6.036a/ laghunā pañca.mūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalam |
AHS4.6.036c/ vāruṇī.dadhi.maṇḍaṁ vā dhānyāmlaṁ vā pibet tṛṣi || 36 || [Note: AHS4.6.036v/ 6.36cv vāruṇīṁ dadhi.maṇḍaṁ vā]
AHS4.6.037a/ sāyāma.stambha.śūlāme hṛdi māruta.dūṣite |
AHS4.6.037c/ kriyaiṣā sa.dravāyāma.pramohe tu hitā rasāḥ || 37 ||
AHS4.6.038a/ snehāḍhyās tittiri.krauñca.śikhi.vartaka.dakṣa.jāḥ |
AHS4.6.038c/ balā.tailaṁ sa.hṛd.rogaḥ pibed vā su.kumārakam || 38 || [Note: AHS4.6.038v/ 6.38av snehādyās tittiri.krauñca.]
AHS4.6.039a/ yaṣṭy.āhva.śata.pākaṁ vā mahā.snehaṁ tathottamam |
AHS4.6.039c/ rāsnā.jīvaka.jīvantī.balā.vyāghrī.punarnavaiḥ || 39 ||
AHS4.6.040a/ bhārgī.sthirā.vacā.vyoṣair mahā.snehaṁ vipācayet |
AHS4.6.040c/ dadhi.pādaṁ tathāmlaiś ca lābhataḥ sa niṣevitaḥ || 40 ||
[Page 367 ]
AHS4.6.041a/ tarpaṇo bṛṁhaṇo balyo vāta.hṛd.roga.nāśanaḥ |
AHS4.6.041c/ dīpte 'gnau sa.dravāyāme hṛd.roge vātike hitam || 41 ||
AHS4.6.042a/ kṣīraṁ dadhi guḍaḥ sarpir audakānūpam āmiṣam |
AHS4.6.042c/ etāny eva ca varjyāni hṛd.rogeṣu caturṣv api || 42 ||
AHS4.6.043a/ śeṣeṣu stambha.jāḍyāma.saṁyukte 'pi ca vātike |
AHS4.6.043c/ kaphānubandhe tasmiṁs tu rūkṣoṣṇām ācaret kriyām || 43 ||
AHS4.6.044a/ paitte drākṣekṣu.niryāsa.sitā.kṣaudra.parūṣakaiḥ |
AHS4.6.044c/ yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pitta.hā || 44 || [Note: AHS4.6.044v/ 6.44cv yukto vireco hṛdyaḥ syāt]
AHS4.6.045a/ kṣata.pitta.jvaroktaṁ ca bāhyāntaḥ parimārjanam |
AHS4.6.045c/ kaṭvī.madhuka.kalkaṁ ca pibet sa.sitam ambhasā || 45 ||
AHS4.6.046a/ śreyasī.śarkarā.drākṣā.jīvakarṣabhakotpalaiḥ |
AHS4.6.046c/ balā.kharjūra.kākolī.medā.yugmaiś ca sādhitam || 46 ||
AHS4.6.047a/ sa.kṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pitta.hṛd.roga.nāśanam |
AHS4.6.047c/ prapauṇḍarīka.madhuka.bisa.granthi.kaserukāḥ || 47 ||
AHS4.6.048a/ sa.śuṇṭhī.śaivalās tābhiḥ sa.kṣīraṁ vipaced ghṛtam |
AHS4.6.048c/ śītaṁ sa.madhu tac ceṣṭaṁ svādu.varga.kṛtaṁ ca yat || 48 ||
AHS4.6.049a/ vastiṁ ca dadyāt sa.kṣaudraṁ tailaṁ madhuka.sādhitam |
AHS4.6.049c/ kaphodbhave vamet svinnaḥ picumanda.vacāmbhasā || 49 || [Note: AHS4.6.049v/ 6.49av vastiṁ ca dadyāt sa.kṣaudra. 6.49bv .tailaṁ madhuka.sādhitam 6.49dv picumanda.vacāmbunā]
AHS4.6.050a/ kulattha.dhanvottha.rasa.tīkṣṇa.madya.yavāśanaḥ |
AHS4.6.050c/ pibec cūrṇaṁ vacā.hiṅgu.lavaṇa.dvaya.nāgarāt || 50 ||
[Page 368 ]
AHS4.6.051a/ sailā.yavānaka.kaṇā.yava.kṣārāt sukhāmbunā |
AHS4.6.051c/ phala.dhānyāmla.kaulattha.yūṣa.mūtrāsavais tathā || 51 || [Note: AHS4.6.051v/ 6.51av sailā.yavānika.kaṇā.]
AHS4.6.052a/ puṣkarāhvābhayā.śuṇṭhī.śaṭhī.rāsnā.vacā.kaṇāt |
AHS4.6.052c/ kvāthaṁ tathābhayā.śuṇṭhī.mādrī.pītadru.kaṭphalāt || 52 || [Note: AHS4.6.052v/ 6.52bc .śaṭhī.rāsnā.vacā.kaṇā. 6.52cc .kvāthaṁ tathābhayā.śuṇṭhī.]
AHS4.6.053a/ kvāthe rohītakāśvattha.khadirodumbarārjune |
AHS4.6.053c/ sa.palāśa.vaṭe vyoṣa.trivṛc.cūrṇānvite kṛtaḥ || 53 ||
AHS4.6.054a/ sukhodakānu.pānaś ca lehaḥ kapha.vikāra.hā |
AHS4.6.054c/ śleṣma.gulmoditājyāni kṣārāṁś ca vividhān pibet || 54 || [Note: AHS4.6.054v/ 6.54av sukhodakānu.pānasya]
AHS4.6.055a/ prayojayec chilāhvaṁ vā brāhmaṁ vātra rasāyanam |
AHS4.6.055c/ tathāmalaka.lehaṁ vā prāśaṁ vāgastya.nirmitam || 55 || [Note: AHS4.6.055v/ 6.55bv brāhmaṁ cātra rasāyanam 6.55dv prāśyaṁ vāgastya.nirmitam 6.55dv prāśyaṁ cāgastya.nirmitam]
AHS4.6.056a/ syāc chūlaṁ yasya bhukte 'ti jīryaty alpaṁ jarāṁ gate |
AHS4.6.056c/ śāmyet sa kuṣṭha.kṛmijil.lavaṇa.dvaya.tilvakaiḥ || 56 || [Note: AHS4.6.056v/ 6.56av syāc chūlaṁ yasya bhukte 'nne]
AHS4.6.057a/ sa.devadārv.ativiṣaiś cūrṇam uṣṇāmbunā pibet |
AHS4.6.057c/ yasya jīrṇe 'dhikaṁ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥ punaḥ || 57 ||
AHS4.6.058a/ jīryaty anne tathā mūlais tīkṣṇaiḥ śūle sadādhike |
AHS4.6.058c/ prāyo 'nilo ruddha.gatiḥ kupyaty āmāśaye gataḥ || 58 || [Note: AHS4.6.058v/ 6.58dv kupyaty āmāśaye tataḥ 6.58dv kupyaty āmāśaye yataḥ]
AHS4.6.059a/ tasyānulomanaṁ kāryaṁ śuddhi.laṅghana.pācanaiḥ |
AHS4.6.059c/ kṛmi.ghnam auṣadhaṁ sarvaṁ kṛmi.je hṛdayāmaye || 59 || [Note: AHS4.6.059v/ 6.59dv kṛmi.je ca hṛd.āmaye]
AHS4.6.060a/ tṛṣṇāsu vāta.pitta.ghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate |
AHS4.6.060c/ sarvāsu śīto bāhyāntas tathā śamana.śodhanaḥ || 60 || [Note: AHS4.6.060v/ 6.60bv vidhiḥ prāyeṇa yujyate 6.60dv tathā śamana.śodhanam]
[Page 369 ]
AHS4.6.061a/ divyāmbu śītaṁ sa.kṣaudraṁ tad.vad bhaumaṁ ca tad.guṇam |
AHS4.6.061c/ nirvāpitaṁ tapta.loṣṭa.kapāla.sikatādibhiḥ || 61 ||
AHS4.6.062a/ sa.śarkaraṁ vā kvathitaṁ pañca.mūlena vā jalam |
AHS4.6.062c/ darbha.pūrveṇa manthaś ca praśasto lāja.saktubhiḥ || 62 ||
AHS4.6.063a/ vāṭyaś cāma.yavaiḥ śītaḥ śarkarā.mākṣikānvitaḥ |
AHS4.6.063c/ yavāgūḥ śālibhis tad.vat kodravaiś ca ciran.tanaiḥ || 63 ||
AHS4.6.064a/ śītena śīta.vīryaiś ca dravyaiḥ siddhena bhojanam |
AHS4.6.064c/ himāmbu.pariṣiktasya payasā sa.sitā.madhu || 64 ||
AHS4.6.065a/ rasaiś cān.amla.lavaṇair jāṅgalair ghṛta.bharjitaiḥ |
AHS4.6.065c/ mudgādīnāṁ tathā yūṣair jīvanīya.rasānvitaiḥ || 65 || [Note: AHS4.6.065v/ 6.65av rasaiś cān.alpa.lavaṇair]
AHS4.6.066a/ nasyaṁ kṣīra.ghṛtaṁ siddhaṁ śītair ikṣos tathā rasaḥ |
AHS4.6.066c/ nirvāpaṇāś ca gaṇḍūṣāḥ sūtra.sthānoditā hitāḥ || 66 || [Note: AHS4.6.066v/ 6.66bv śītair ikṣos tathā rasaiḥ 6.66bv śītair ikṣos tathā rase]
AHS4.6.067a/ dāha.jvaroktā lepādyā nirīha.tvaṁ mano.ratiḥ |
AHS4.6.067c/ mahā.sarid.dhradādīnāṁ darśana.smaraṇāni ca || 67 || [Note: AHS4.6.067v/ 6.67dv darśana.smaraṇādi ca]
AHS4.6.068a/ tṛṣṇāyāṁ pavanotthāyāṁ sa.guḍaṁ dadhi śasyate |
AHS4.6.068c/ rasāś ca bṛṁhaṇāḥ śītā vidāry.ādi.gaṇāmbu ca || 68 || [Note: AHS4.6.068v/ 6.68dv vidāry.ādi.gaṇāmbu vā]
AHS4.6.069a/ pitta.jāyāṁ sitā.yuktaḥ pakvodumbara.jo rasaḥ |
AHS4.6.069c/ tat.kvātho vā himas tad.vac chārivādi.gaṇāmbu vā || 69 ||
AHS4.6.070a/ tad.vidhaiś ca gaṇaiḥ śīta.kaṣāyān sa.sitā.madhūn |
AHS4.6.070c/ madhurair auṣadhais tad.vat kṣīri.vṛkṣaiś ca kalpitān || 70 ||
[Page 370 ]
AHS4.6.071a/ bījapūraka.mṛdvīkā.vaṭa.vetasa.pallavān |
AHS4.6.071c/ mūlāni kuśa.kāśānāṁ yaṣṭy.āhvaṁ ca jale śṛtam || 71 ||
AHS4.6.072a/ jvaroditaṁ vā drākṣādi pañca.sārāmbu vā pibet |
AHS4.6.072c/ kaphodbhavāyāṁ vamanaṁ nimba.prasava.vāriṇā || 72 ||
AHS4.6.073a/ bilvāḍhakī.pañca.kola.darbha.pañcaka.sādhitam |
AHS4.6.073c/ jalaṁ pibed rajanyā vā siddhaṁ sa.kṣaudra.śarkaram || 73 || [Note: AHS4.6.073v/ 6.73bv .darbha.kacchaka.sādhitam 6.73cv jalaṁ pibed rajanyāṁ vā]
AHS4.6.074a/ mudga.yūṣaṁ ca sa.vyoṣa.paṭolī.nimba.pallavam |
AHS4.6.074c/ yavānnaṁ tīkṣṇa.kavaḍa.nasya.lehāṁś ca śīlayet || 74 ||
AHS4.6.075a/ sarvair āmāc ca tad dhantrī kriyeṣṭā vamanaṁ tathā |
AHS4.6.075c/ try.ūṣaṇāruṣkara.vacā.phalāmloṣṇāmbu.mastubhiḥ || 75 ||
AHS4.6.076a/ annātyayān maṇḍam uṣṇaṁ himaṁ manthaṁ ca kāla.vit |
AHS4.6.076c/ tṛṣi śramān māṁsa.rasaṁ manthaṁ vā sa.sitaṁ pibet || 76 || [Note: AHS4.6.076v/ 6.76dv madyaṁ vā sa.sitaṁ pibet]
AHS4.6.077a/ ātapāt sa.sitaṁ manthaṁ yava.kola.ja.saktubhiḥ |
AHS4.6.077c/ sarvāṇy aṅgāni limpec ca tila.piṇyāka.kāñjikaiḥ || 77 ||
AHS4.6.078a/ śīta.snānāc ca madyāmbu pibet tṛṇ.mān guḍāmbu vā |
AHS4.6.078c/ madyād ardha.jalaṁ madyaṁ snāto 'mla.lavaṇair yutam || 78 || [Note: AHS4.6.078v/ 6.78av śīta.snānāt tu madyāmbu 6.78bv pibet tṛḍ.vān guḍāmbu vā 6.78dv snāto 'mla.lavaṇāyutam]
AHS4.6.079a/ sneha.tīkṣṇa.tarāgnis tu sva.bhāva.śiśiraṁ jalam |
AHS4.6.079c/ snehād uṣṇāmbv a.jīrṇāt tu jīrṇān maṇḍaṁ pipāsitaḥ || 79 || [Note: AHS4.6.079v/ 6.79av snehāt tīkṣṇa.tarāgnis tu]
AHS4.6.080a/ pibet snigdhānna.tṛṣito hima.spardhi guḍodakam |
AHS4.6.080c/ gurv.ādy.annena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tad ullikhet || 80 ||
[Page 371 ]
AHS4.6.081a/ kṣaya.jāyāṁ kṣaya.hitaṁ sarvaṁ bṛṁhaṇam auṣadham |
AHS4.6.081c/ kṛśa.dur.bala.rūkṣāṇāṁ kṣīraṁ chāgo raso 'tha.vā || 81 ||
AHS4.6.082a/ kṣīraṁ ca sordhva.vātāyāṁ kṣaya.kāsa.haraiḥ śṛtam |
AHS4.6.082c/ rogopasargāj jātāyāṁ dhānyāmbu sa.sitā.madhu || 82 || [Note: AHS4.6.082v/ 6.82cv rogopasarga.jātāyāṁ]
AHS4.6.083a/ pāne praśastaṁ sarvā ca kriyā rogādy.apekṣayā |
AHS4.6.083c/ tṛṣyan pūrvāmaya.kṣīṇo na labheta jalaṁ yadi || 83 || [Note: AHS4.6.083v/ 6.83cv tṛṣṇan pūrvāmaya.kṣīṇo 6.83cc tṛṣṇak pūrvāmaya.kṣīṇo]
AHS4.6.084a/ maraṇaṁ dīrgha.rogaṁ vā prāpnuyāt tvaritaṁ tataḥ |
AHS4.6.084c/ sātmyānna.pāna.bhaiṣajyais tṛṣṇāṁ tasya jayet purā || 84 || [Note: AHS4.6.084v/ 6.84dv tṛṣṇāṁ tasya jayet puras]
AHS4.6.084ū̆ab/ tasyāṁ jitāyām anyo 'pi vyādhiḥ śakyaś cikitsitum || 84ū̆ab ||

4.7. Chapter 7 :: Athamadātyayacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 351-358]
AHS4.7.001a/ yaṁ doṣam adhikaṁ paśyet tasyādau pratikārayet |
AHS4.7.001c/ kapha.sthānānupūrvyā ca tulya.doṣe madātyaye || 1 || [Note: AHS4.7.001v/ 7.1cv kapha.sthānānupūrvyā tu]
AHS4.7.002a/ pitta.māruta.pary.antaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ |
AHS4.7.002c/ hīna.mithyāti.pītena yo vyādhir upajāyate || 2 ||
AHS4.7.003a/ sama.pītena tenaiva sa madyenopaśāmyati |
AHS4.7.003c/ madyasya viṣa.sādṛśyād viṣaṁ tūtkarṣa.vṛttibhiḥ || 3 ||
AHS4.7.004a/ tīkṣṇādibhir guṇair yogād viṣāntaram apekṣate |
AHS4.7.004c/ tīkṣṇoṣṇenāti.mātreṇa pītenāmla.vidāhinā || 4 ||
AHS4.7.005a/ madyenānna.rasa.kledo vidagdhaḥ kṣāra.tāṁ gataḥ |
AHS4.7.005c/ yān kuryān mada.tṛṇ.moha.jvarāntar.dāha.vibhramān || 5 ||
[Page 372 ]
AHS4.7.006a/ madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ |
AHS4.7.006c/ su.tīvrā vedanā yāś ca śirasy asthiṣu sandhiṣu || 6 ||
AHS4.7.007a/ jīrṇāma.madya.doṣasya prakāṅkṣā.lāghave sati |
AHS4.7.007c/ yaugikaṁ vidhi.vad yuktaṁ madyam eva nihanti tān || 7 ||
AHS4.7.008a/ kṣāro hi yāti mādhuryaṁ śīghram amlopasaṁhitaḥ |
AHS4.7.008c/ madyam amleṣu ca śreṣṭhaṁ doṣa.viṣyandanād alam || 8 || [Note: AHS4.7.008v/ 7.8dv doṣa.visrāvaṇād alam]
AHS4.7.009a/ tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktair dīpanādyais tathā guṇaiḥ |
AHS4.7.009c/ sātmya.tvāc ca tad evāsya dhātu.sāmya.karaṁ param || 9 ||
AHS4.7.010a/ saptāham aṣṭa.rātraṁ vā kuryāt pānātyayauṣadham |
AHS4.7.010c/ jīryaty etāvatā pānaṁ kālena vi.pathāśritam || 10 ||
AHS4.7.011a/ paraṁ tato 'nubadhnāti yo rogas tasya bheṣajam |
AHS4.7.011c/ yathā.yathaṁ prayuñjīta kṛta.pānātyayauṣadhaḥ || 11 || [Note: AHS4.7.011v/ 7.11dv kṛta.pānātyayauṣadham]
AHS4.7.012a/ tatra vātolbaṇe madyaṁ dadyāt piṣṭa.kṛtaṁ yutam |
AHS4.7.012c/ bījapūraka.vṛkṣāmla.kola.dāḍima.dīpyakaiḥ || 12 ||
AHS4.7.013a/ yavānī.hapuṣājājī.vyoṣa.tri.lavaṇārdrakaiḥ |
AHS4.7.013c/ śūlya.māṁsair harītakaiḥ sneha.vadbhiś ca saktubhiḥ || 13 || [Note: AHS4.7.013v/ 7.13bv .vyoṣa.tri.lavaṇārjakaiḥ 7.13cv śūlya.māṁsair haritakaiḥ]
AHS4.7.014a/ uṣṇa.snigdhāmla.lavaṇā medya.māṁsa.rasā hitāḥ |
AHS4.7.014c/ āmrāmrātaka.peśībhiḥ saṁskṛtā rāga.ṣāḍavāḥ || 14 || [Note: AHS4.7.014v/ 7.14av uṣṇāḥ snigdhāmla.lavaṇā 7.14bv madya.māṁsa.rasā hitāḥ 7.14dv saṁskṛtā rāga.khāṇḍavāḥ]
AHS4.7.015a/ godhūma.māṣa.vikṛtir mṛduś citrā mukha.priyā |
AHS4.7.015c/ ārdrikārdraka.kulmāṣa.śukta.māṁsādi.garbhiṇī || 15 ||
[Page 373 ]
AHS4.7.016a/ surabhir lavaṇā śītā nir.gadā vāccha.vāruṇī |
AHS4.7.016c/ sva.raso dāḍimāt kvāthaḥ pañca.mūlāt kanīyasaḥ || 16 || [Note: AHS4.7.016v/ 7.16bv nigadā vāccha.vāruṇī]
AHS4.7.017a/ śuṇṭhī.dhānyāt tathā mastu śuktāmbho.'cchāmla.kāñjikam |
AHS4.7.017c/ abhyaṅgodvartana.snānam uṣṇaṁ prāvaraṇaṁ ghanam || 17 ||
AHS4.7.018a/ ghanaś cāguru.jo dhūpaḥ paṅkaś cāguru.kuṅkumaḥ |
AHS4.7.018c/ kucoru.śroṇi.śālinyo yauvanoṣṇāṅga.yaṣṭayaḥ || 18 ||
AHS4.7.019a/ harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṁvāhaneṣu ca |
AHS4.7.019c/ pittolbaṇe bahu.jalaṁ śārkaraṁ madhu vā yutam || 19 ||
AHS4.7.020a/ rasair dāḍima.kharjūra.bhavya.drākṣā.parūṣa.jaiḥ |
AHS4.7.020c/ su.śītaṁ sa.sitā.saktu yojyaṁ tādṛk ca pānakam || 20 || [Note: AHS4.7.020v/ 7.20bv .bhavya.drākṣā.parūṣakaiḥ 7.22bv .paṭolī.dāḍimair api]
AHS4.7.021a/ svādu.varga.kaṣāyair vā yuktaṁ madyaṁ sa.mākṣikam |
AHS4.7.021c/ śāli.ṣaṣṭikam aśnīyāc chaśājaiṇa.kapiñjalaiḥ || 21 ||
AHS4.7.022a/ satīna.mudgāmalaka.paṭolī.dāḍimai rasaiḥ |
AHS4.7.022c/ kapha.pittaṁ samutkliṣṭam ullikhet tṛḍ.vidāha.vān || 22 ||
AHS4.7.023a/ pītvāmbu śītaṁ madyaṁ vā bhūrīkṣu.rasa.saṁyutam |
AHS4.7.023c/ drākṣā.rasaṁ vā saṁsargī tarpaṇādiḥ paraṁ hitaḥ || 23 ||
AHS4.7.024a/ tathāgnir dīpyate tasya doṣa.śeṣānna.pācanaḥ |
AHS4.7.024c/ kāse sa.rakta.niṣṭhīve pārśva.stana.rujāsu ca || 24 ||
AHS4.7.025a/ tṛṣṇāyāṁ sa.vidāhāyāṁ sotkleśe hṛdayorasi |
AHS4.7.025c/ guḍūcī.bhadra.mustānāṁ paṭolasyātha.vā rasam || 25 ||
[Page 374 ]
AHS4.7.026a/ sa.śṛṅgaveraṁ yuñjīta tittiri.pratibhojanam |
AHS4.7.026c/ tṛṣyate cāti bala.vad vāta.pitte samuddhate || 26 || [Note: AHS4.7.026v/ 7.26av sa.nāgaraṁ yojayeta]
AHS4.7.027a/ dadyād drākṣā.rasaṁ pānaṁ śītaṁ doṣānulomanam |
AHS4.7.027c/ jīrṇe 'dyān madhurāmlena cchāga.māṁsa.rasena ca || 27 ||
AHS4.7.028a/ tṛṣy alpa.śaḥ piben madyaṁ madaṁ rakṣan bahūdakam |
AHS4.7.028c/ musta.dāḍima.lājāmbu jalaṁ vā parṇinī.śṛtam || 28 ||
AHS4.7.029a/ pāṭaly.utpala.kandair vā sva.bhāvād eva vā himam |
AHS4.7.029c/ madyāti.pānād ab.dhātau kṣīṇe tejasi coddhate || 29 || [Note: AHS4.7.029v/ 7.29av paṭoly.utpala.kandair vā]
AHS4.7.030a/ yaḥ śuṣka.gala.tālv.oṣṭho jihvāṁ niṣkṛṣya ceṣṭate |
AHS4.7.030c/ pāyayet kāmato 'mbhas taṁ niśītha.pavanāhatam || 30 ||
AHS4.7.031a/ kola.dāḍima.vṛkṣāmla.cukrīkā.cukrikā.rasaḥ |
AHS4.7.031c/ pañcāmlako mukhālepaḥ sadyas tṛṣṇāṁ niyacchati || 31 ||
AHS4.7.032a/ tvacaṁ prāptaś ca pānoṣmā pitta.raktābhimūrchitaḥ |
AHS4.7.032c/ dāhaṁ prakurute ghoraṁ tatrāti.śiśiro vidhiḥ || 32 || [Note: AHS4.7.032v/ 7.32av tvacaṁ prāptas tu pānoṣmā 7.32av tvacaṁ prāptaḥ sa pānoṣmā]
AHS4.7.033a/ a.śāmyati rasais tṛpte rohiṇīṁ vyadhayet sirām |
AHS4.7.033c/ ullekhanopavāsābhyāṁ jayec chleṣmolbaṇaṁ pibet || 33 ||
AHS4.7.034a/ śītaṁ śuṇṭhī.sthirodīcya.duḥsparśānya.tamodakam |
AHS4.7.034c/ nir.āmaṁ kṣudhitaṁ kāle pāyayed bahu.mākṣikam || 34 ||
AHS4.7.035a/ śārkaraṁ madhu vā jīrṇam ariṣṭaṁ sīdhum eva vā |
AHS4.7.035c/ rūkṣa.tarpaṇa.saṁyuktaṁ yavānī.nāgarānvitam || 35 ||
[Page 375 ]
AHS4.7.036a/ yūṣeṇa yava.godhūmaṁ tanunālpena bhojayet |
AHS4.7.036c/ uṣṇāmla.kaṭu.tiktena kaulatthenālpa.sarpiṣā || 36 || [Note: AHS4.7.036v/ 7.36cv uṣṇāmbu.kaṭu.tiktena]
AHS4.7.037a/ śuṣka.mūlaka.jaiś chāgai rasair vā dhanva.cāriṇām |
AHS4.7.037c/ sāmla.vetasa.vṛkṣāmla.paṭolī.vyoṣa.dāḍimaiḥ || 37 || [Note: AHS4.7.037v/ 7.37dv .pāṭalī.vyoṣa.dāḍimaiḥ]
AHS4.7.038a/ prabhūta.śuṇṭhī.marica.haritārdraka.peśikam |
AHS4.7.038c/ bījapūra.rasādy.amla.bhṛṣṭa.nī.rasa.vartitam || 38 ||
AHS4.7.039a/ karīra.karamardādi rociṣṇu bahu.śālanam |
AHS4.7.039c/ pravyaktāṣṭāṅga.lavaṇaṁ vikalpita.nimardakam || 39 || [Note: AHS4.7.039v/ 7.39dv vikalpita.vimardakam]
AHS4.7.040a/ yathāgni bhakṣayan māṁsaṁ mādhavaṁ nigadaṁ pibet |
AHS4.7.040c/ sitā.sauvarcalājājī.tintiḍīkāmla.vetasam || 40 || [Note: AHS4.7.040v/ 7.40bv mādhavaṁ nir.gadaṁ pibet]
AHS4.7.041a/ tvag.elā.maricārdhāṁśam aṣṭāṅga.lavaṇaṁ hitam |
AHS4.7.041c/ sroto.viśuddhy.agni.karaṁ kapha.prāye madātyaye || 41 ||
AHS4.7.042a/ rūkṣoṣṇodvartanodgharṣa.snāna.bhojana.laṅghanaiḥ |
AHS4.7.042c/ sa.kāmābhiḥ saha strībhir yuktyā jāgaraṇena ca || 42 ||
AHS4.7.043a/ madātyayaḥ kapha.prāyaḥ śīghraṁ samupaśāmyati |
AHS4.7.043c/ yad idaṁ karma nirdiṣṭaṁ pṛthag doṣa.balaṁ prati || 43 ||
AHS4.7.044a/ sannipāte daśa.vidhe tac cheṣe 'pi vikalpayet |
AHS4.7.044c/ tvaṅ.nāgapuṣpa.magadhā.maricājāji.dhānyakaiḥ || 44 ||
AHS4.7.045a/ parūṣaka.madhūkailā.surāhvaiś ca sitānvitaiḥ |
AHS4.7.045c/ sa.kapittha.rasaṁ hṛdyaṁ pānakaṁ śaśi.bodhitam || 45 ||
[Page 376 ]
AHS4.7.046a/ madātyayeṣu sarveṣu peyaṁ rucy.agni.dīpanam |
AHS4.7.046c/ nā.vikṣobhya mano madyaṁ śarīram a.vihanya vā || 46 || [Note: AHS4.7.046v/ 7.46cv nā.kṣobhya hi mano madyaṁ 7.46dv śarīram a.vihatya vā]
AHS4.7.047a/ kuryān madātyayaṁ tasmād iṣyate harṣaṇī kriyā |
AHS4.7.047c/ saṁśuddhi.śamanādyeṣu mada.doṣaḥ kṛteṣv api || 47 ||
AHS4.7.048a/ na cec chāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalya.lāghave |
AHS4.7.048c/ tasya madya.vidagdhasya vāta.pittādhikasya ca || 48 ||
AHS4.7.049a/ grīṣmopataptasya taror yathā varṣaṁ tathā payaḥ |
AHS4.7.049c/ madya.kṣīṇasya hi kṣīṇaṁ kṣīram āśv eva puṣyati || 49 || [Note: AHS4.7.049v/ 7.49cv madya.kṣīṇasya hi kṣīraṁ 7.49dv pītam āśv eva puṣyati]
AHS4.7.050a/ ojas tulyaṁ guṇaiḥ sarvair viparītaṁ ca madyataḥ |
AHS4.7.050c/ payasā vihate roge bale jāte nivartayet || 50 || [Note: AHS4.7.050v/ 7.50cv payasā vijite roge]
AHS4.7.051a/ kṣīra.prayogaṁ madyaṁ ca krameṇālpālpam ācaret |
AHS4.7.051c/ na vikṣaya.dhvaṁsakotthaiḥ spṛśetopadravair yathā || 51 || [Note: AHS4.7.051v/ 7.51cv na viṭ.kṣaya.dhvaṁsakotthaiḥ 7.51dv spṛśyetopadravair yathā]
AHS4.7.052a/ tayos tu syād ghṛtaṁ kṣīraṁ vastayo bṛṁhaṇāḥ śivāḥ |
AHS4.7.052c/ abhyaṅgodvartana.snānāny anna.pānaṁ ca vāta.jit || 52 ||
AHS4.7.053a/ yukta.madyasya madyottho na vyādhir upajāyate |
AHS4.7.053c/ ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam || 53 ||
AHS4.7.054a/ āśvinaṁ yā mahat tejo balaṁ sārasvataṁ ca yā |
AHS4.7.054c/ dadhāty aindraṁ ca yā vīryaṁ prabhāvaṁ vaiṣṇavaṁ ca yā || 54 ||
AHS4.7.055a/ astraṁ makara.ketor yā puruṣārtho balasya yā |
AHS4.7.055c/ sautrāmaṇyāṁ dvi.ja.mukhe yā hutāśe ca hvayate || 55 || [Note: AHS4.7.055v/ 7.55bv puruṣārtho balasya ca]
[Page 377 ]
AHS4.7.056a/ yā sarvauṣadhi.sampūrṇān mathyamānāt surāsuraiḥ |
AHS4.7.056c/ mahoda.dheḥ samudbhūtā śrī.śaśāṅkāmṛtaiḥ saha || 56 ||
AHS4.7.057a/ madhu.mādhava.maireya.sīdhu.gauḍāsavādibhiḥ |
AHS4.7.057c/ mada.śaktim an.ujjhantī yā rūpair bahubhiḥ sthitā || 57 || [Note: AHS4.7.057v/ 7.57cv mada.śaktim a.tyajantī]
AHS4.7.058a/ yām āsvādya vilāsinyo yathārthaṁ nāma bibhrati |
AHS4.7.058c/ kulāṅganāpi yāṁ pītvā nayaty uddhata.mānasā || 58 || [Note: AHS4.7.058v/ 7.58av yām āsādya vilāsinyo]
AHS4.7.059a/ an.aṅgāliṅgitair aṅgaiḥ kvāpi ceto muner api |
AHS4.7.059c/ taraṅga.bhaṅga.bhrū.kuṭī.tarjanair māninī.manaḥ || 59 ||
AHS4.7.060a/ ekaṁ prasādya kurute yā dvayor api nirvṛtim |
AHS4.7.060c/ yathā.kāmaṁ bhaṭāvāpti.parihṛṣṭāpsaro.gaṇe || 60 || [Note: AHS4.7.060v/ 7.60cv yathā.kāma.bhaṭāvāpti.]
AHS4.7.061a/ tṛṇa.vat puruṣā yuddhe yām āsvādya tyajanty asūn |
AHS4.7.061c/ yāṁ śīlayitvāpi ciraṁ bahu.dhā bahu.vigrahām || 61 || [Note: AHS4.7.061v/ 7.61bv yām āsādya tyajanty asūn]
AHS4.7.062a/ nityaṁ harṣāti.vegena tat.pūrvam iva sevate |
AHS4.7.062c/ śokodvegā.rati.bhayair yāṁ dṛṣṭvā nābhibhūyate || 62 ||
AHS4.7.063a/ goṣṭhī.mahotsavodyānaṁ na yasyāḥ śobhate vinā |
AHS4.7.063c/ smṛtvā smṛtvā ca bahu.śo viyuktaḥ śocate yayā || 63 || [Note: AHS4.7.063v/ 7.63cv smṛtvā tu yāṁ ca bahu.śo]
AHS4.7.064a/ a.prasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā |
AHS4.7.064c/ apīndraṁ manyate duḥ.sthaṁ hṛdaya.sthitayā yayā || 64 ||
AHS4.7.065a/ a.nirdeśya.sukhāsvādā svayaṁ.vedyaiva yā param |
AHS4.7.065c/ iti citrāsv avasthāsu priyām anukaroti yā || 65 ||
[Page 378 ]
AHS4.7.066a/ priyāti.priya.tāṁ yāti yat priyasya viśeṣataḥ |
AHS4.7.066c/ yā prītir yā ratir vā vāg yā puṣṭir iti ca stutā || 66 ||
AHS4.7.067a/ deva.dānava.gandharva.yakṣa.rākṣasa.mānuṣaiḥ |
AHS4.7.067c/ pāna.pravṛttau satyāṁ tu tāṁ surāṁ vidhinā pibet || 67 || [Note: AHS4.7.067v/ 7.67bv .yakṣa.rākṣasa.mānavaiḥ 7.67bv .yakṣa.rākṣasa.mānavaiḥ]
AHS4.7.068a/ sambhavanti na te rogā medo.'nila.kaphodbhavāḥ |
AHS4.7.068c/ vidhi.yuktād ṛte madyād ye na sidhyanti dāruṇāḥ || 68 || [Note: AHS4.7.068v/ 7.68av sambhavanti ca ye rogā 7.68cv vidhi.yuktād ṛte madyāt 7.68dv te na sidhyanti dāruṇāḥ]
AHS4.7.069a/ asti dehasya sāvasthā yasyāṁ pānaṁ nivāryate |
AHS4.7.069c/ anya.tra madyān nigadād vividhauṣadha.saṁskṛtāt || 69 || [Note: AHS4.7.069v/ 7.69dv vividhauṣadha.sambhṛtāt]
AHS4.7.070a/ ānūpaṁ jāṅgalaṁ ṁāṁsaṁ vidhināpy upakalpitam |
AHS4.7.070c/ madyaṁ sahāyam a.prāpya samyak pariṇamet katham || 70 ||
AHS4.7.071a/ su.tīvra.māruta.vyādhi.ghātino laśunasya ca |
AHS4.7.071c/ madya.māṁsa.viyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ || 71 || [Note: AHS4.7.071v/ 7.71dv prayogaḥ syāt kiyān guṇaḥ 7.71dv prayogāt syāt kiyān guṇaḥ]
AHS4.7.072a/ nigūḍha.śalyāharaṇe śastra.kṣārāgni.karmaṇi |
AHS4.7.072c/ pīta.madyaś viṣahate sukhaṁ vaidya.vikatthanām || 72 || [Note: AHS4.7.072v/ 7.72bv śastra.kṣārāgni.karmasu]
AHS4.7.073a/ analottejanaṁ rucyaṁ śoka.śrama.vinodakam |
AHS4.7.073c/ na cātaḥ param asty anyad ārogya.bala.puṣṭi.kṛt || 73 || [Note: AHS4.7.073v/ 7.73bv śoka.śrama.vinodanam]
AHS4.7.074a/ rakṣatā jīvitaṁ tasmāt peyam ātma.vatā sadā |
AHS4.7.074c/ āśritopāśrita.hitaṁ paramaṁ dharma.sādhanam || 74 ||
AHS4.7.075a/ snātaḥ praṇamya sura.vipra.gurūn yathā.svaṁ vṛttiṁ vidhāya ca samasta.parigrahasya |
AHS4.7.075c/ āpāna.bhūmim atha gandha.jalābhiṣiktām āhāra.maṇḍapa.samīpa.gatāṁ śrayet || 75 ||
[Page 379 ]
AHS4.7.076a/ sv.āstṛte 'tha śayane kamanīye mitra.bhṛtya.ramaṇī.samavetaḥ |
AHS4.7.076c/ svaṁ yaśaḥ kathaka.cāraṇa.saṅghair uddhataṁ niśamayann ati.lokam || 76 ||
AHS4.7.077a/ vilāsinīnāṁ ca vilāsa.śobhi gītaṁ sa.nṛtyaṁ kala.tūrya.ghoṣaiḥ |
AHS4.7.077c/ kāñcī.kalāpaiś cala.kiṅkiṇīkaiḥ krīḍā.vihaṅgaiś ca kṛtānunādam || 77 || [Note: AHS4.7.077v/ 7.77bv gītaṁ sa.nṛttaṁ kala.tūrya.ghoṣaiḥ 7.77cv kāñcī.kalāpaiḥ sphuṭa.kiṅkiṇīkaiḥ]
AHS4.7.078a/ maṇi.kanaka.samutthair āvaneyair vicitraiḥ || 78a ||
AHS4.7.078b/ sa.jala.vividha.lekha.kṣauma.vastrāvṛtāṅgaiḥ || 78b ||
AHS4.7.078c/ api muni.jana.citta.kṣobha.sampādinībhiś || 78c ||
AHS4.7.078d/ cakita.hariṇa.lola.prekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ || 78d || [Note: AHS4.7.078v/ 7.78av maṇi.kanaka.samutthair aupageyair vicitraiḥ 7.78av maṇi.kanaka.samutthaiḥ pāna.pātrair vicitraiḥ 7.78bv sa.jala.vividha.bhakti.kṣauma.vastrāvṛtāṅgaiḥ 7.78dv cakita.hariṇa.lola.prekṣaṇābhiḥ priyābhiḥ]
AHS4.7.079a/ stana.nitamba.kṛtād ati.gauravād alasam ākulam īśvara.sambhramāt |
AHS4.7.079c/ iti gataṁ dadhatībhir a.saṁsthitaṁ taruṇa.citta.vilobhana.kārmaṇam || 79 ||
AHS4.7.080a/ yauvanāsava.mattābhir vilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ |
AHS4.7.080c/ sañcāryamāṇaṁ yuga.pat tanv.aṅgībhir itas.tataḥ || 80 ||
AHS4.7.081a/ tāla.vṛnta.nalinī.dalānilaiḥ śītalī.kṛtam atīva śītalaiḥ |
AHS4.7.081c/ darśane 'pi vidadhad vaśānugam svāditaṁ kim uta citta.janmanaḥ || 81 || [Note: AHS4.7.081v/ 7.81dv sevitaṁ kim uta citta.janmanaḥ]
AHS4.7.082a/ cūta.rasendu.mṛgaiḥ kṛta.vāsaṁ mallikayojjvalayā ca sa.nātham |
AHS4.7.082c/ sphāṭika.śukti.gataṁ sa.taraṅgaṁ kāntam an.aṅgam ivodvahad aṅgam || 82 || [Note: AHS4.7.082v/ 7.82bv mallikayojjvalayātha sa.nātham 7.82cv sphāṭika.śukti.gataṁ su.taraṅgaṁ]
AHS4.7.083a/ tālīśādyaṁ cūrṇam elādikaṁ vā hṛdyaṁ prāśya prāg vayaḥ.sthāpanaṁ vā |
AHS4.7.083c/ tat.prārthibhyo bhūmi.bhāge su.mṛṣṭe toyonmiśraṁ dāpayitvā tataś ca || 83 || [Note: AHS4.7.083v/ 7.83bv hṛdyaṁ prāśyaṁ prāg vayaḥ.sthāpanaṁ vā]
AHS4.7.084a/ dhṛti.mān smṛti.mān nityam an.ūnādhikam ācaran |
AHS4.7.084c/ ucitenopacāreṇa sarvam evopapādayan || 84 || [Note: AHS4.7.084v/ 7.84bv a.nyūnādhikam ācaran 7.84cv uditenopacāreṇa 7.84dv sarvam evopapālayan]
AHS4.7.085a/ jita.vikasitāsita.saro.ja.nayana.saṅkrānti.vardhita.śrīkam |
AHS4.7.085c/ kāntā.mukham iva saurabha.hṛta.madhu.pa.gaṇaṁ piben madyam || 85 || [Note: AHS4.7.085v/ 7.85bv .ja.nayana.saṅkrānta.vardhita.śrīkam 7.85bv .ja.nayanaṁ sat kānti.vardhita.śrīkam]
[Page 380 ]
AHS4.7.086a/ pītvaivaṁ caṣaka.dvayaṁ parijanaṁ san.mānya sarvaṁ tato || 86a ||
AHS4.7.086b/ gatvāhāra.bhuvaṁ puraḥ su.bhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca || 86b ||
AHS4.7.086c/ māṁsāpūpa.ghṛtārdrakādi.haritair yuktaṁ sa.sauvarcalair || 86c ||
AHS4.7.086d/ dvis trir vā niśi cālpam eva vanitā.saṁvalganārthaṁ pibet || 86d || [Note: AHS4.7.086v/ 7.86av pītvaivaṁ caṣaka.trayaṁ parijanaṁ san.mānya sarvaṁ tato 7.86av pītvaivaṁ caṣaka.dvayaṁ parijanaṁ sambhāvya sarvaṁ tato]
AHS4.7.087a/ rahasi dayitām aṅke kṛtvā bhujāntara.pīḍanāt || 87a ||
AHS4.7.087b/ pulakita.tanuṁ jāta.svedāṁ sa.kampa.payo.dharām || 87b ||
AHS4.7.087c/ yadi sa.rabhasaṁ sīdhor vāraṁ na pāyayate kṛtī || 87c ||
AHS4.7.087d/ kim anubhavati kleśa.prāyaṁ tato gṛha.tantra.tām || 87d || [Note: AHS4.7.087v/ 7.87cv yadi sa.rabhasaṁ sīdhūdgāraṁ na pāyayate kṛtī 7.87dv kim anubhavati kleśa.prāyāṁ vṛthā gṛha.tantra.tām 7.87dv kim anubhavati kleśa.prāyāṁ tadā gṛha.tantra.tām]
AHS4.7.088a/ vara.tanu.vaktra.saṅgati.su.gandhi.taraṁ sarakam || 88a ||
AHS4.7.088b/ drutam iva padma.rāga.maṇim āsava.rūpa.dharam || 88b ||
AHS4.7.088c/ bhavati rati.śrameṇa ca madaḥ pibato 'lpam api || 88c ||
AHS4.7.088d/ kṣayam ata ojasaḥ pariharan sa śayīta param || 88d ||
AHS4.7.089a/ itthaṁ yuktyā piban madyaṁ na tri.vargād vihīyate |
AHS4.7.089c/ a.sāra.saṁsāra.sukhaṁ paramaṁ cādhigacchati || 89 ||
AHS4.7.090a/ aiśvaryasyopabhogo 'yaṁ spṛhaṇīyaḥ surair api |
AHS4.7.090c/ anya.thā hi vipatsu syāt paścāt tāpendhanaṁ dhanam || 90 || [Note: AHS4.7.090v/ 7.90cv anya.thā hi vipatsv asya]
AHS4.7.091a/ upabhogena rahito bhoga.vān iti nindyate |
AHS4.7.091c/ nirmito 'ti.kad.aryo 'yaṁ vidhinā nidhi.pālakaḥ || 91 ||
AHS4.7.092a/ tasmād vyavasthayā pānaṁ pānasya satataṁ hitam |
AHS4.7.092c/ jitvā viṣaya.lubdhānām indriyāṇāṁ sva.tantra.tām || 92 || [Note: AHS4.7.092v/ 7.92av tasmād avasthayā pānaṁ]
AHS4.7.093a/ vidhir vasu.matām eṣa bhaviṣyad.vasavas tu ye |
AHS4.7.093c/ yathopapatti tair madyaṁ pātavyaṁ mātrayā hitam || 93 ||
AHS4.7.094a/ yāvad dṛṣṭer na sambhrāntir yāvan na kṣobhate manaḥ |
AHS4.7.094c/ tāvad eva virantavyaṁ madyād ātma.vatā sadā || 94 ||
AHS4.7.095a/ abhyaṅgodvartana.snāna.vāsa.dhūpānulepanaiḥ |
AHS4.7.095c/ snigdhoṣṇair bhāvitaś cānnaiḥ pānaṁ vātottaraḥ pibet || 95 ||
[Page 381 ]
AHS4.7.096a/ śītopacārair vividhair madhura.snigdha.śītalaiḥ |
AHS4.7.096c/ paittiko bhāvitaś cānnaiḥ piban madyaṁ na sīdati || 96 ||
AHS4.7.097a/ upacārair a.śiśirair yava.godhūma.bhuk pibet |
AHS4.7.097c/ ślaiṣmiko dhanva.jair māṁsair madyaṁ māricikaiḥ saha || 97 || [Note: AHS4.7.097v/ 7.97cv ślaiṣmiko jāṅgalair māṁsair 7.97dv madyaṁ maricakaiḥ saha]
AHS4.7.098a/ tatra vāte hitaṁ madyaṁ prāyaḥ paiṣṭika.gauḍikam |
AHS4.7.098c/ pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭa.mādhavam || 98 || [Note: AHS4.7.098v/ 7.98dv mādhvīkāriṣṭa.mādhavam]
AHS4.7.099a/ prāk pibec chlaiṣmiko madyaṁ bhuktasyopari paittikaḥ |
AHS4.7.099c/ vātikas tu piben madhye sama.doṣo yathecchayā || 99 || [Note: AHS4.7.099v/ 7.99dv sama.doṣo yathecchati 7.99dv sama.doṣo yad.ṛcchayā]
AHS4.7.100a/ madeṣu vāta.pitta.ghnaṁ prāyo mūrchāsu ceṣyate |
AHS4.7.100c/ sarva.trāpi viśeṣeṇa pittam evopalakṣayet || 100 ||
AHS4.7.101a/ śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajana.mārutāḥ |
AHS4.7.101c/ sitā drākṣekṣu.kharjūra.kāśmarya.sva.rasāḥ payaḥ || 101 ||
AHS4.7.102a/ siddhaṁ madhura.vargeṇa rasā yūṣāḥ sa.dāḍimāḥ |
AHS4.7.102c/ ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiś ca jīvanam || 102 ||
AHS4.7.103a/ kalyāṇakaṁ mahā.tiktaṁ ṣaṭ.palaṁ payasāgnikaḥ |
AHS4.7.103c/ pippalyo vā śilāhvaṁ vā rasāyana.vidhānataḥ || 103 ||
AHS4.7.104a/ tri.phalā vā prayoktavyā sa.ghṛta.kṣaudra.śarkarā |
AHS4.7.104c/ prasakta.vegeṣu hitaṁ mukha.nāsāvarodhanam || 104 ||
AHS4.7.105a/ pibed vā mānuṣī.kṣīraṁ tena dadyāc ca nāvanam |
AHS4.7.105c/ mṛṇāla.bisa.kṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ || 105 || [Note: AHS4.7.105v/ 7.105av pibed vā mānuṣaṁ kṣīraṁ]
[Page 382 ]
AHS4.7.106a/ durālabhāṁ vā mustaṁ vā śītena salilena vā |
AHS4.7.106c/ piben marica.kolāsthi.majjośīrāhikesaram || 106 ||
AHS4.7.107a/ dhātrī.phala.rase siddhaṁ pathyā.kvāthena vā ghṛtam |
AHS4.7.107c/ kuryāt kriyāṁ yathoktāṁ ca yathā.doṣa.balodayam || 107 ||
AHS4.7.108a/ pañca karmāṇi ceṣṭāni secanaṁ śoṇitasya ca |
AHS4.7.108c/ sat.tvasyālambanaṁ jñānam a.gṛddhir viṣayeṣu ca || 108 ||
AHS4.7.109a/ madeṣv ati.pravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet |
AHS4.7.109c/ tīkṣṇaṁ sannyāsa.vihitaṁ viṣa.ghnaṁ viṣa.jeṣu ca || 109 || [Note: AHS4.7.109v/ 7.109cv karma sannyāsa.vihitaṁ 7.109dv viṣa.ghnaṁ viṣa.jeṣu tu]
AHS4.7.110a/ āśu prayojyaṁ sannyāse su.tīkṣṇaṁ nasyam añjanam |
AHS4.7.110c/ dhūmaḥ pradhamanaṁ todaḥ sūcībhiś ca nakhāntare || 110 || [Note: AHS4.7.110v/ 7.110cv dhūmaṁ pradhamanaṁ todaḥ 7.110dv sūcībhiś ca nakhāntaraiḥ]
AHS4.7.111a/ keśānāṁ luñcanaṁ dāho daṁśo daśana.vṛścikaiḥ |
AHS4.7.111c/ kaṭv.amla.gālanaṁ vaktre kapikacchv.avagharṣaṇam || 111 || [Note: AHS4.7.111v/ 7.111dv kapikacchvāvagharṣaṇam]
AHS4.7.112a/ utthito labdha.sañjñaś ca laśuna.sva.rasaṁ pibet |
AHS4.7.112c/ khādet sa.vyoṣa.lavaṇaṁ bījapūraka.kesaram || 112 ||
AHS4.7.113a/ laghv.anna.prati tīkṣṇoṣṇam adyāt sroto.viśuddhaye |
AHS4.7.113c/ vismāpanaiḥ saṁsmaraṇaiḥ priya.śravaṇa.darśanaiḥ || 113 || [Note: AHS4.7.113v/ 7.113av laghv annaṁ kaṭu.tīkṣṇoṣṇam]
AHS4.7.114a/ paṭubhir gīta.vāditra.śabdair vyāyāma.śīlanaiḥ |
AHS4.7.114c/ sraṁsanollekhanair dhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ || 114 ||
AHS4.7.115a/ upācaret taṁ pratatam anubandha.bhayāt punaḥ |
AHS4.7.115c/ tasya saṁrakṣitavyaṁ ca manaḥ pralaya.hetutaḥ || 115 ||

4.8. Chapter 8 :: Athārśaścikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 358-369] [Page 383 ]
AHS4.8.001a/ kāle sādhāraṇe vy.abhre nāti.dur.balam arśasam |
AHS4.8.001c/ viśuddha.koṣṭhaṁ laghv.alpam anulomanam āśitam || 1 || [Note: AHS4.8.001v/ 8.1cv viśuddha.koṣṭhaṁ laghv.annam]
AHS4.8.002a/ śuciṁ kṛta.svasty.ayanaṁ mukta.viṇ.mūtram a.vyatham |
AHS4.8.002c/ śayane phalake vānya.narotsaṅge vyapāśritam || 2 ||
AHS4.8.003a/ pūrveṇa kāyenottānaṁ praty.āditya.gudaṁ samam |
AHS4.8.003c/ samunnata.kaṭī.deśam atha yantraṇa.vāsasā || 3 ||
AHS4.8.004a/ sakthnoḥ śiro.dharāyāṁ ca parikṣiptam ṛju sthitam |
AHS4.8.004c/ ālambitaṁ paricaraiḥ sarpiṣābhyakta.pāyave || 4 ||
AHS4.8.005a/ tato 'smai sarpiṣābhyaktaṁ nidadhyād ṛju yantrakam |
AHS4.8.005c/ śanair anu.sukhaṁ pāyau tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt || 5 ||
AHS4.8.006a/ yantre praviṣṭaṁ dur.nāma plota.guṇṭhitayānu ca |
AHS4.8.006c/ śalākayotpīḍya bhiṣag yathokta.vidhinā dahet || 6 || [Note: AHS4.8.006v/ 8.6av yantre praviṣṭe dur.nāma]
AHS4.8.007a/ kṣāreṇaivārdram itarat kṣāreṇa jvalanena vā |
AHS4.8.007c/ mahad vā balinaś chittvā vīta.yantram athāturam || 7 ||
AHS4.8.008a/ sv.abhyakta.pāyu.jaghanam avagāhe nidhāpayet |
AHS4.8.008c/ nir.vāta.mandira.sthasya tato 'syācāram ādiśet || 8 || [Note: AHS4.8.008v/ 8.8cv nir.vātāgāra.saṁsthasya]
AHS4.8.009a/ ekaikam iti saptāhāt saptāhāt samupācaret |
AHS4.8.009c/ prāg dakṣiṇaṁ tato vāmam arśaḥ pṛṣṭhāgra.jaṁ tataḥ || 9 ||
AHS4.8.010a/ bahv.arśasaḥ su.dagdhasya syād vāyor anuloma.tā |
AHS4.8.010c/ rucir anne 'gni.paṭu.tā svāsthyaṁ varṇa.balodayaḥ || 10 ||
[Page 384 ]
AHS4.8.011a/ vasti.śūle tv adho nābher lepayec chlakṣṇa.kalkitaiḥ |
AHS4.8.011c/ varṣābhū.kuṣṭha.surabhi.miśi.lohāmarāhvayaiḥ || 11 ||
AHS4.8.012a/ śakṛn.mūtra.pratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ |
AHS4.8.012c/ varaṇālambuṣair aṇḍa.gokaṇṭaka.punarnavaiḥ || 12 || [Note: AHS4.8.012v/ 8.12av śakṛn.mūtra.parīghāte]
AHS4.8.013a/ suṣavī.surabhībhyāṁ ca kvātham uṣṇaṁ prayojayet |
AHS4.8.013c/ sa.sneham atha.vā kṣīraṁ tailaṁ vā vāta.nāśanam || 13 ||
AHS4.8.014a/ yuñjītānnaṁ śakṛd.bhedi snehān vāta.ghna.dīpanān |
AHS4.8.014c/ athā.prayojya.dāhasya nirgatān kapha.vāta.jān || 14 ||
AHS4.8.015a/ sa.stambha.kaṇḍū.ruk.śophān abhyajya guda.kīlakān |
AHS4.8.015c/ bilva.mūlāgnika.kṣāra.kuṣṭhaiḥ siddhena secayet || 15 || [Note: AHS4.8.015v/ 8.15av saṁrambha.kaṇḍū.ruk.śophān 8.15av saṁstambha.kaṇḍū.ruk.śophān]
AHS4.8.016a/ tailenāhi.biḍāloṣṭra.varāha.vasayātha.vā |
AHS4.8.016c/ svedayed anu piṇḍena drava.svedena vā punaḥ || 16 ||
AHS4.8.016.1+(1)a/ kāsīsaṁ saindhavaṁ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṁ ca lāṅgalī |
AHS4.8.016.1+(1)c/ śilābhrakāśvamāraṁ ca jantuhṛd danti.citrakau || 16.1+(1) ||
AHS4.8.016.1+(2)a/ haritālaṁ tathā svarṇakṣīrī taiś ca pacet samaiḥ |
AHS4.8.016.1+(2)c/ tailaṁ sudhārka.payasī gavāṁ mūtre catur.guṇe || 16.1+(2) ||
AHS4.8.016.1+(3)a/ etad abhyaṅgato 'rśāṁsi kṣāra.vat pātayed drutam |
AHS4.8.016.1+(3)c/ kṣāra.karma.karaṁ hy etan na ca dūṣayate valīm || 16.1+(3) ||
AHS4.8.017a/ saktūnāṁ piṇḍikābhir vā snigdhānāṁ taila.sarpiṣā |
AHS4.8.017c/ rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍair vā kārṣṇyagandhikaiḥ || 17 || [Note: AHS4.8.017v/ 8.17dv piṇḍair vā kārṣakānvitaiḥ]
[Page 385 ]
AHS4.8.018a/ arka.mūlaṁ śamī.pattram nṛ.keśaḥ sarpa.kañcukam |
AHS4.8.018c/ mārjāra.carma sarpiś ca dhūpanaṁ hitam arśasām || 18 ||
AHS4.8.019a/ tathāśvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam |
AHS4.8.019c/ dhānyāmla.piṣṭair jīmūta.bījais taj.jālakaṁ mṛdu || 19 ||
AHS4.8.020a/ lepitaṁ chāyayā śuṣkaṁ vartir guda.ja.śātanī |
AHS4.8.020c/ sa.jāla.mūla.jīmūta.lehe vā kṣāra.saṁyute || 20 ||
AHS4.8.021a/ guñjā.sūraṇa.kūṣmāṇḍa.bījair vartis tathā.guṇā |
AHS4.8.021c/ snuk.kṣīrārdra.niśā.lepas tathā go.mūtra.kalkitaiḥ || 21 ||
AHS4.8.022a/ kṛkavāku.śakṛt.kṛṣṇā.niśā.guñjā.phalais tathā |
AHS4.8.022c/ snuk.kṣīra.piṣṭaiḥ ṣaḍgranthā.halinī.vāraṇāsthibhiḥ || 22 ||
AHS4.8.023a/ kulīraśṛṅgī.vijayā.kuṣṭhāruṣkara.tutthakaiḥ |
AHS4.8.023c/ śigru.mūlaka.jair bījaiḥ pattrair aśvaghna.nimba.jaiḥ || 23 || [Note: AHS4.8.023v/ 8.23cv śigru.mūlaka.bījair vā]
AHS4.8.024a/ pīlu.mūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ |
AHS4.8.024c/ kuṣṭhaṁ śirīṣa.bījāni pippalyaḥ saindhavaṁ guḍaḥ || 24 ||
AHS4.8.025a/ arka.kṣīraṁ sudhā.kṣīraṁ tri.phalā ca pralepanam |
AHS4.8.025c/ ārkaṁ payaḥ sudhā.kāṇḍaṁ kaṭukālābu.pallavāḥ || 25 || [Note: AHS4.8.025v/ 8.25av ārkaṁ payaḥ snuhī.kāṇḍaṁ]
AHS4.8.026a/ karañjo basta.mūtraṁ ca lepanaṁ śreṣṭham arśasām |
AHS4.8.026c/ ānuvāsanikair lepaḥ pippaly.ādyaiś ca pūjitaḥ || 26 ||
AHS4.8.027a/ ebhir evauṣadhaiḥ kuryāt tailāny abhyañjanāya ca |
AHS4.8.027c/ dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkurāḥ || 27 || [Note: AHS4.8.027v/ 8.27av ebhir lepauṣadhaiḥ kuryāt 8.27bv tailāny abhyañjanāni ca]
[Page 386 ]
AHS4.8.028a/ sañcitaṁ duṣṭa.rudhiraṁ tataḥ sampadyate sukhī |
AHS4.8.028c/ a.vartamānam ucchūna.kaṭhinebhyo hared asṛk || 28 ||
AHS4.8.029a/ arśobhyo jala.jā.śastra.sūcī.kūrcaiḥ punaḥ punaḥ |
AHS4.8.029c/ śītoṣṇa.snigdha.rūkṣair hi na vyādhir upaśāmyati || 29 || [Note: AHS4.8.029v/ 8.29cv śītoṣṇa.snigdha.rūkṣādyair]
AHS4.8.030a/ rakte duṣṭe bhiṣak tasmād raktam evāvasecayet |
AHS4.8.030c/ yo jāto go.rasaḥ kṣīrād vahni.cūrṇāvacūrṇitāt || 30 || [Note: AHS4.8.030v/ 8.30dv bahu.mūlāvacūrṇitāt]
AHS4.8.031a/ pibaṁs tam eva tenaiva bhuñjāno guda.jān jayet |
AHS4.8.031c/ kovidārasya mūlānāṁ mathitena rajaḥ piban || 31 || [Note: AHS4.8.031v/ 8.31dv mathitena rajaḥ pibet]
AHS4.8.032a/ aśnan jīrṇe ca pathyāni mucyate hata.nāmabhiḥ |
AHS4.8.032c/ guda.śvayathu.śūlārto mandāgnir gaulmikān pibet || 32 ||
AHS4.8.033a/ hiṅgv.ādīn anu.takraṁ vā khāded guḍa.harītakīm |
AHS4.8.033c/ takreṇa vā pibet pathyā.vellāgni.kuṭaja.tvacaḥ || 33 || [Note: AHS4.8.033v/ 8.33av hiṅgv.ādīn anu.takrāṁ vā 8.33cv takreṇa vā pibet pathyāṁ 8.33dv vellāgni.kuṭaja.tvacaḥ]
AHS4.8.034a/ kaliṅga.magadhā.jyotiḥ.sūraṇān vāṁśa.vardhitān |
AHS4.8.034c/ koṣṇāmbunā vā tri.paṭu.vyoṣa.hiṅgv.amla.vetasam || 34 ||
AHS4.8.035a/ yuktaṁ bilva.kapitthābhyāṁ mahauṣadha.viḍena vā |
AHS4.8.035c/ aruṣkarair yavānyā vā pradadyāt takra.tarpaṇam || 35 || [Note: AHS4.8.035v/ 8.35cv āruṣkarair yavānyā vā]
AHS4.8.036a/ dadyād vā hapuṣā.hiṅgu.citrakaṁ takra.saṁyutam |
AHS4.8.036c/ māsaṁ takrānu.pānāni khādet pīlu.phalāni vā || 36 ||
AHS4.8.037a/ pibed ahar ahas takraṁ nir.anno vā pra.kāmataḥ |
AHS4.8.037c/ aty.arthaṁ manda.kāyāgnes takram evāvacārayet || 37 || [Note: AHS4.8.037v/ 8.37cv aty.artha.manda.kāyāgnes]
[Page 387 ]
AHS4.8.038a/ saptāhaṁ vā daśāhaṁ vā māsārdhaṁ māsam eva ca |
AHS4.8.038c/ bala.kāla.vikāra.jño bhiṣak takraṁ prayojayet || 38 ||
AHS4.8.039a/ sāyaṁ vā lāja.saktūnāṁ dadyāt takrāvalehikām |
AHS4.8.039c/ jīrṇe takre pradadyād vā takra.peyāṁ sa.saindhavām || 39 ||
AHS4.8.040a/ takrānu.pānaṁ sa.snehaṁ takraudanam ataḥ param |
AHS4.8.040c/ yūṣai rasair vā takrāḍhyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā || 40 ||
AHS4.8.041a/ rūkṣam ardhoddhṛta.snehaṁ yataś cān.uddhṛtaṁ ghṛtam |
AHS4.8.041c/ takraṁ doṣāgni.bala.vit tri.vidhaṁ tat prayojyet || 41 ||
AHS4.8.042a/ na virohanti guda.jāḥ punas takra.samāhatāḥ |
AHS4.8.042c/ niṣiktaṁ tad dhi dahati bhūmāv api tṛṇolupam || 42 || [Note: AHS4.8.042v/ 8.42cv niṣiktaṁ tad vidahati]
AHS4.8.043a/ srotaḥsu takra.śuddheṣu raso dhātūn upaiti yaḥ |
AHS4.8.043c/ tena puṣṭir balaṁ varṇaḥ paraṁ tuṣṭiś ca jāyate || 43 ||
AHS4.8.044a/ vāta.śleṣma.vikārāṇāṁ śataṁ ca vinivartate |
AHS4.8.044c/ mathitaṁ bhājane kṣudra.bṛhatī.phala.lepite || 44 ||
AHS4.8.045a/ niśāṁ paryuṣitaṁ peyam icchadbhir guda.ja.kṣayam |
AHS4.8.045c/ dhānyopakuñcikājājī.hapuṣā.pippalī.dvayaiḥ || 45 ||
AHS4.8.046a/ kāravī.granthika.śaṭhī.yavāny.agni.yavānakaiḥ |
AHS4.8.046c/ cūrṇitair ghṛta.pātra.sthaṁ nāty.amlaṁ takram āsutam || 46 || [Note: AHS4.8.046v/ 8.46bv .yavāny.agni.yavānikaiḥ]
AHS4.8.047a/ takrāriṣṭaṁ pibej jātaṁ vyaktāmla.kaṭu kāmataḥ |
AHS4.8.047c/ dīpanaṁ rocanaṁ varṇyaṁ kapha.vātānulomanam || 47 ||
[Page 388 ]
AHS4.8.048a/ guda.śvayathu.kaṇḍv.arti.nāśanaṁ bala.vardhanam |
AHS4.8.048c/ tvacaṁ citraka.mūlasya piṣṭvā kumbhaṁ pralepayet || 48 ||
AHS4.8.049a/ takraṁ vā dadhi vā tatra jātam arśo.haraṁ pibet |
AHS4.8.049c/ bhārgy.āsphotāmṛtā.pañca.koleṣv apy eṣa saṁvidhiḥ || 49 ||
AHS4.8.050a/ piṣṭair gaja.kaṇā.pāṭhā.kāravī.pañca.kolakaiḥ |
AHS4.8.050c/ tumburv.ajājī.dhanikā.bilva.madhyaiś ca kalpayet || 50 ||
AHS4.8.051a/ phalāmlān yamaka.snehān peyā.yūṣa.rasādikān |
AHS4.8.051c/ ebhir evauṣadhaiḥ sādhyaṁ vāri sarpiś ca dīpanam || 51 ||
AHS4.8.052a/ kramo 'yaṁ bhinna.śakṛtāṁ vakṣyate gāḍha.varcasām |
AHS4.8.052c/ snehāḍhyaiḥ saktubhir yuktāṁ lavaṇāṁ vāruṇīṁ pibet || 52 ||
AHS4.8.053a/ lavaṇā eva vā takra.sīdhu.dhānyāmla.vāruṇīḥ |
AHS4.8.053c/ prāg.bhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiś cāvacūrṇitān || 53 || [Note: AHS4.8.053v/ 8.53cv prāg.bhaktaṁ yamake bhṛṣṭān]
AHS4.8.054a/ karañja.pallavān khāded vāta.varco.'nulomanān |
AHS4.8.054c/ sa.guḍaṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ guḍa.kṣāra.ghṛtāni vā || 54 || [Note: AHS4.8.054v/ 8.54cv sa.guḍaṁ nāgaraṁ pāṭhā. 8.54dv .guḍa.kṣāra.ghṛtāni vā]
AHS4.8.055a/ go.mūtrādhyuṣitām adyāt sa.guḍāṁ vā harītakīm |
AHS4.8.055c/ pathyā.śata.dvayān mūtra.droṇenā.mūtra.saṅkṣayāt || 55 || [Note: AHS4.8.055v/ 8.55cv pathyā.śata.dvayaṁ mūtra.]
AHS4.8.056a/ pakvāt khādet sa.madhunī dve dve hanti kaphodbhavān |
AHS4.8.056c/ dur.nāma.kuṣṭha.śvayathu.gulma.mehodara.kṛmīn || 56 || [Note: AHS4.8.056v/ 8.56av paktvā khādet sa.madhunī]
AHS4.8.057a/ granthy.arbudāpacī.sthaulya.pāṇḍu.rogāḍhya.mārutān |
AHS4.8.057c/ ajaśṛṅgī.jaṭā.kalkam ajā.mūtreṇa yaḥ pibet || 57 ||
[Page 389 ]
AHS4.8.058a/ guḍa.vārtāka.bhuk tasya naśyanty āśu gudāṅkurāḥ |
AHS4.8.058c/ śreṣṭhā.rasena trivṛtāṁ pathyāṁ takreṇa vā saha || 58 ||
AHS4.8.059a/ pathyāṁ vā pippalī.yuktāṁ ghṛta.bhṛṣṭāṁ guḍānvitām |
AHS4.8.059c/ atha.vā sa.trivṛd.dantīṁ bhakṣayed anulomanīm || 59 ||
AHS4.8.060a/ hate gudāśraye doṣe guda.jā yānti saṅkṣayam |
AHS4.8.060c/ dāḍima.sva.rasājājī.yavānī.guḍa.nāgaraiḥ || 60 || [Note: AHS4.8.060v/ 8.60av hṛte gudāśraye doṣe]
AHS4.8.061a/ pāṭhayā vā yutaṁ takraṁ vāta.varco.'nulomanam |
AHS4.8.061c/ sīdhuṁ vā gauḍam atha.vā sa.citraka.mahauṣadham || 61 ||
AHS4.8.062a/ pibet surāṁ vā hapuṣā.pāṭhā.sauvarcalānvitām |
AHS4.8.062c/ daśādi.daśakair vṛddhāḥ pippalīr dvi.picuṁ tilān || 62 || [Note: AHS4.8.062v/ 8.62dv pippalīr dvi.picuṁ tilāt]
AHS4.8.063a/ pītvā kṣīreṇa labhate balaṁ deha.hutāśayoḥ |
AHS4.8.063c/ duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā || 63 || [Note: AHS4.8.063v/ 8.63dv yavānyā nāgareṇa ca]
AHS4.8.064a/ ekaikenāpi saṁyuktā pāṭhā hanty arśasāṁ rujam |
AHS4.8.064c/ salilasya vahe paktvā prasthārdham abhayā.tvacām || 64 || [Note: AHS4.8.064v/ 8.64dv prasthārdham abhayā.tvacam]
AHS4.8.065a/ prasthaṁ dhātryā daśa.palaṁ kapitthānāṁ tato 'rdhataḥ |
AHS4.8.065c/ viśālāṁ lodhra.marica.kṛṣṇā.vellailavālukam || 65 ||
AHS4.8.066a/ dvi.palāṁśaṁ pṛthak pāda.śeṣe pūte guḍāt tule |
AHS4.8.066c/ dattvā prasthaṁ ca dhātakyāḥ sthāpayed ghṛta.bhājane || 66 || [Note: AHS4.8.066v/ 8.66cv dattvā prasthaṁ tu dhātakyāḥ]
AHS4.8.067a/ pakṣāt sa śīlito 'riṣṭaḥ karoty agniṁ nihanti ca |
AHS4.8.067c/ guda.ja.grahaṇī.pāṇḍu.kuṣṭhodara.gara.jvarān || 67 ||
[Page 390 ]
AHS4.8.068a/ śvayathu.plīha.hṛd.roga.gulma.yakṣma.vami.kṛmīn |
AHS4.8.068c/ jala.droṇe paced dantī.daśa.mūla.varāgnikān || 68 ||
AHS4.8.069a/ pālikān pāda.śeṣe tu kṣiped guḍa.tulāṁ param |
AHS4.8.069c/ pūrva.vat sarvam asya syād ānulomi.taras tv ayam || 69 ||
AHS4.8.070a/ paced durālabhā.prasthaṁ droṇe 'pāṁ prāsṛtaiḥ saha |
AHS4.8.070c/ dantī.pāṭhāgni.vijayā.vāsāmalaka.nāgaraiḥ || 70 || [Note: AHS4.8.070v/ 8.70bv droṇe 'pāṁ dvi.palaiḥ saha]
AHS4.8.071a/ tasmin sitā.śataṁ dadyāt pāda.sthe 'nyac ca pūrva.vat |
AHS4.8.071c/ limpet kumbhaṁ tu phalinī.kṛṣṇā.cavyājya.mākṣikaiḥ || 71 ||
AHS4.8.072a/ prāg.bhaktam ānulomyāya phalāmlaṁ vā pibed ghṛtam |
AHS4.8.072c/ cavya.citraka.siddhaṁ vā yava.kṣāra.guḍānvitam || 72 ||
AHS4.8.073a/ pippalī.mūla.siddhaṁ vā sa.guḍa.kṣāra.nāgaram |
AHS4.8.073c/ pippalī.pippalī.mūla.dhānakā.dāḍimair ghṛtam || 73 || [Note: AHS4.8.073v/ 8.73dv .dhānyakā.dāḍimair ghṛtam]
AHS4.8.074a/ dadhnā ca sādhitaṁ vāta.śakṛn.mūtra.vibandha.nut |
AHS4.8.074c/ palāśa.kṣāra.toyena tri.guṇena paced ghṛtam || 74 || [Note: AHS4.8.074v/ 8.74bv .śakṛn.mūtra.vibandha.hṛt]
AHS4.8.075a/ vatsakādi.pratīvāpam arśo.ghnaṁ dīpanaṁ param |
AHS4.8.075c/ pañca.kolābhayā.kṣāra.yavānī.viḍa.saindhavaiḥ || 75 ||
AHS4.8.076a/ sa.pāṭhā.dhānya.maricaiḥ sa.bilvair dadhi.mat ghṛtam |
AHS4.8.076c/ sādhayet taj jayaty āśu guda.vaṅkṣaṇa.vedanām || 76 ||
AHS4.8.077a/ pravāhikāṁ guda.bhraṁśaṁ mūtra.kṛcchraṁ parisravam |
AHS4.8.077c/ pāṭhājamoda.dhanikā.śvadaṁṣṭrā.pañca.kolakaiḥ || 77 ||
[Page 391 ]
AHS4.8.078a/ sa.bilvair dadhni cāṅgerī.sva.rase ca catur.guṇe |
AHS4.8.078c/ hanty ājyaṁ siddham ānāhaṁ mūtra.kṛcchraṁ pravāhikām || 78 ||
AHS4.8.079a/ guda.bhraṁśārti.guda.ja.grahaṇī.gada.mārutān |
AHS4.8.079c/ śikhi.tittiri.lāvānāṁ rasān amlān su.saṁskṛtān || 79 ||
AHS4.8.080a/ dakṣāṇāṁ vartakānāṁ vā dadyād viḍ.vāta.saṅgrahe |
AHS4.8.080c/ vāstukāgni.trivṛd.dantī.pāṭhāmlīkādi.pallavān || 80 ||
AHS4.8.081a/ anyac ca kapha.vāta.ghnaṁ śākaṁ ca laghu bhedi ca |
AHS4.8.081c/ sa.hiṅgu yamake bhṛṣṭaṁ siddhaṁ dadhi.saraiḥ saha || 81 || [Note: AHS4.8.081v/ 8.81dv siddhaṁ dadhi.sareṇa ca]
AHS4.8.082a/ dhanikā.pañca.kolābhyāṁ piṣṭābhyāṁ dāḍimāmbunā |
AHS4.8.082c/ ārdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalair ārdrakasya ca || 82 ||
AHS4.8.083a/ yuktam aṅgāra.dhūpena hṛdyena surabhī.kṛtam |
AHS4.8.083c/ sa.jīrakaṁ sa.maricaṁ viḍa.sauvarcalotkaṭam || 83 || [Note: AHS4.8.083v/ 8.83av yuktam aṅgāra.dhūmena]
AHS4.8.084a/ vātottarasya rūkṣasya mandāgner baddha.varcasaḥ |
AHS4.8.084c/ kalpayed rakta.śāly.anna.vyañjanaṁ śāka.vad rasān || 84 || [Note: AHS4.8.084v/ 8.84cv kalpayed rakta.śāly.annaṁ 8.84dv vyañjanaṁ śāka.vad rasān 8.84dv vyañjanāñ chāka.vad rasān]
AHS4.8.085a/ go.godhā.chagaloṣṭrāṇāṁ viśeṣāt kravya.bhojinām |
AHS4.8.085c/ madirāṁ śārkaraṁ gauḍaṁ sīdhuṁ takraṁ tuṣodakam || 85 ||
AHS4.8.086a/ ariṣṭaṁ mastu pānīyaṁ pānīyaṁ vālpakaṁ śṛtam |
AHS4.8.086c/ dhānyena dhānya.śuṇṭhībhyāṁ kaṇṭakārikayātha.vā || 86 ||
AHS4.8.087a/ ante bhaktasya madhye vā vāta.varco.'nulomanam |
AHS4.8.087c/ viḍ.vāta.kapha.pittānām ānulomye hi nir.male || 87 ||
[Page 392 ]
AHS4.8.088a/ gude śāmyanti guda.jāḥ pāvakaś cābhivardhate |
AHS4.8.088c/ udāvarta.parītā ye ye cāty.arthaṁ virūkṣitāḥ || 88 ||
AHS4.8.089a/ viloma.vātāḥ śūlārtās teṣv iṣṭam anuvāsanam |
AHS4.8.089c/ pippalīṁ madanaṁ bilvaṁ śatāhvāṁ madhukaṁ vacām || 89 ||
AHS4.8.090a/ kuṣṭhaṁ śaṭhīṁ puṣkarākhyaṁ citrakaṁ devadāru ca |
AHS4.8.090c/ piṣṭvā tailaṁ vipaktavyaṁ dvi.guṇa.kṣīra.saṁyutam || 90 || [Note: AHS4.8.090v/ 8.90av kuṣṭhaṁ śaṭhīṁ puṣkarāhvaṁ 8.90av kuṣṭhaṁ śaṭhīṁ pauṣkarākhyaṁ 8.90av kuṣṭhaṁ śuṇṭhīṁ puṣkarākhyaṁ]
AHS4.8.091a/ arśasāṁ mūḍha.vātānāṁ tac chreṣṭham anuvāsanam |
AHS4.8.091c/ guda.niḥsaraṇaṁ śūlaṁ mūtra.kṛcchraṁ pravāhikām || 91 ||
AHS4.8.092a/ kaṭy.ūru.pṛṣṭha.daurbalyam ānāhaṁ vaṅkṣaṇāśrayam |
AHS4.8.092c/ picchā.srāvaṁ gude śophaṁ vāta.varco.vinigraham || 92 ||
AHS4.8.093a/ utthānaṁ bahu.śo yac ca jayet tac cānuvāsanāt |
AHS4.8.093c/ nirūhaṁ vā prayuñjīta sa.kṣīraṁ pāñcamūlikam || 93 ||
AHS4.8.094a/ sa.mūtra.sneha.lavaṇaṁ kalkair yuktaṁ phalādibhiḥ |
AHS4.8.094c/ atha raktārśasāṁ vīkṣya mārutasya kaphasya vā || 94 || [Note: AHS4.8.094v/ 8.94dv mārutasya kaphasya ca]
AHS4.8.095a/ anubandhaṁ tataḥ snigdhaṁ rūkṣaṁ vā yojayed dhimam |
AHS4.8.095c/ śakṛc chyāvaṁ kharaṁ rūkṣam adho niryāti nānilaḥ || 95 ||
AHS4.8.096a/ kaṭy.ūru.guda.śūlaṁ ca hetur yadi ca rūkṣaṇam |
AHS4.8.096c/ tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā || 96 ||
AHS4.8.097a/ śvetā pītā guruḥ snigdhā sa.picchaḥ stimito gudaḥ |
AHS4.8.097c/ hetuḥ snigdha.gurur vidyād yathā.svaṁ cāsra.lakṣaṇāt || 97 ||
[Page 393 ]
AHS4.8.098a/ duṣṭe 'sre śodhanaṁ kāryaṁ laṅghanaṁ ca yathā.balam |
AHS4.8.098c/ yāvac ca doṣaiḥ kāluṣyaṁ srutes tāvad upekṣaṇam || 98 ||
AHS4.8.099a/ doṣāṇāṁ pācanārthaṁ ca vahni.sandhukṣaṇāya ca |
AHS4.8.099c/ saṅgrahāya ca raktasya paraṁ tiktair upācaret || 99 ||
AHS4.8.100a/ yat tu prakṣīṇa.doṣasya raktaṁ vātolbaṇasya vā |
AHS4.8.100c/ snehais tat sādhayet yuktaiḥ pānābhyañjana.vastiṣu || 100 ||
AHS4.8.101a/ yat tu pittolbaṇaṁ raktaṁ gharma.kāle pravartate |
AHS4.8.101c/ stambhanīyaṁ tad ekāntān na ced vāta.kaphānugam || 101 ||
AHS4.8.102a/ sa.kaphe 'sre pibet pākyaṁ śuṇṭhī.kuṭaja.valkalam |
AHS4.8.102c/ kirātatiktakaṁ śuṇṭhīṁ dhanvayāsaṁ ku.candanam || 102 ||
AHS4.8.103a/ dārvī.tvaṅ.nimba.sevyāni tvacaṁ vā dāḍimodbhavām |
AHS4.8.103c/ kuṭaja.tvak.phalaṁ tārkṣyaṁ mākṣikaṁ ghuṇavallabhām || 103 ||
AHS4.8.104a/ pibet taṇḍula.toyena kalkitaṁ vā mayūrakam |
AHS4.8.104c/ tulāṁ divyāmbhasi paced ārdrāyāḥ kuṭaja.tvacaḥ || 104 ||
AHS4.8.105a/ nī.rasāyāṁ tvaci kvāthe dadyāt sūkṣma.rajī.kṛtān |
AHS4.8.105c/ samaṅgā.phalinī.moca.rasān muṣṭy.aṁśakān samān || 105 ||
AHS4.8.106a/ taiś ca śakrayavān pūte tato darvī.pralepanam |
AHS4.8.106c/ paktvāvalehaṁ līḍhvā ca taṁ yathāgni.balaṁ pibet || 106 || [Note: AHS4.8.106v/ 8.106av taiś ca śakrayavān pūtaṁ]
AHS4.8.107a/ peyāṁ maṇḍaṁ payaś chāgaṁ gavyaṁ vā chāga.dugdha.bhuk |
AHS4.8.107c/ leho 'yaṁ śamayaty āśu raktātīsāra.pāyu.jān || 107 ||
[Page 394 ]
AHS4.8.108a/ bala.vad rakta.pittaṁ ca sravad ūrdhvam adho 'pi vā |
AHS4.8.108c/ kuṭaja.tvak.tulāṁ droṇe paced aṣṭāṁśa.śeṣitam || 108 || [Note: AHS4.8.108v/ 8.108dv paced aṣṭāṁśa.śeṣitām]
AHS4.8.109a/ kalkī.kṛtya kṣipet tatra tārkṣya.śailaṁ kaṭu.trayam |
AHS4.8.109c/ lodhra.dvayaṁ moca.rasaṁ balāṁ dāḍima.jaṁ tvacam || 109 ||
AHS4.8.110a/ bilva.karkaṭikāṁ mustaṁ samaṅgāṁ dhātakī.phalam |
AHS4.8.110c/ palonmitaṁ daśa.palaṁ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ || 110 ||
AHS4.8.111a/ triṁśat palāni guḍato ghṛtāt pūte ca viṁśatiḥ |
AHS4.8.111c/ tat pakvaṁ leha.tāṁ yātaṁ dhānye pakṣa.sthitaṁ lihan || 111 ||
AHS4.8.112a/ sarvārśo.grahaṇī.doṣa.śvāsa.kāsān niyacchati |
AHS4.8.112c/ lodhraṁ tilān moca.rasaṁ samaṅgāṁ candanotpalam || 112 || [Note: AHS4.8.112v/ 8.112bv .śvāsa.kāsān nibarhati]
AHS4.8.113a/ pāyayitvāja.dugdhena śālīṁs tenaiva bhojayet |
AHS4.8.113c/ yaṣṭy.āhva.padmakānantā.payasyā.kṣīra.moraṭam || 113 ||
AHS4.8.114a/ sa.sitā.madhu pātavyaṁ śīta.toyena tena vā |
AHS4.8.114c/ lodhra.kaṭvaṅga.kuṭaja.samaṅgā.śālmalī.tvacam || 114 || [Note: AHS4.8.114v/ 8.114dv .samaṅgā.śālmalī.tvacaḥ]
AHS4.8.115a/ hima.kesara.yaṣṭy.āhva.sevyaṁ vā taṇḍulāmbunā |
AHS4.8.115c/ yavānīndrayavāḥ pāṭḥā bilvaṁ śuṇṭhī rasāñjanam || 115 ||
AHS4.8.116a/ cūrṇaś cale hitaḥ śūle pravṛtte cāti.śoṇite |
AHS4.8.116c/ dugdhikā.kaṇṭakārībhyāṁ siddhaṁ sarpiḥ praśasyate || 116 ||
AHS4.8.117a/ atha.vā dhātakī.lodhra.kuṭaja.tvak.phalotpalaiḥ |
AHS4.8.117c/ sa.kesarair yava.kṣāra.dāḍima.sva.rasena vā || 117 ||
[Page 395 ]
AHS4.8.118a/ śarkarāmbho.ja.kiñjalka.sahitaṁ saha vā tilaiḥ |
AHS4.8.118c/ abhyastaṁ rakta.guda.jān nava.nītaṁ niyacchati || 118 ||
AHS4.8.119a/ chāgāni nava.nītājya.kṣīra.māṁsāni jāṅgalaḥ |
AHS4.8.119c/ an.amlo vā kad.amla vā sa.vāstuka.raso rasaḥ || 119 ||
AHS4.8.120a/ rakta.śāliḥ saro dadhnaḥ ṣaṣṭikas taruṇī surā |
AHS4.8.120c/ taruṇaś ca surā.maṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṁ param || 120 ||
AHS4.8.121a/ peyā.yūṣa.rasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo 'pi vā |
AHS4.8.121c/ sa jayaty ulbaṇaṁ raktaṁ mārutaṁ ca prayojitaḥ || 121 ||
AHS4.8.122a/ vātolbaṇāni prāyeṇa bhavanty asre 'ti.niḥsṛte |
AHS4.8.122c/ arśāṁsi tasmād adhikaṁ taj.jaye yatnam ācaret || 122 ||
AHS4.8.123a/ dṛṣṭvāsra.pittaṁ prabalam a.balau ca kaphānilau |
AHS4.8.123c/ śītopacāraḥ kartavyaḥ sarva.thā tat.praśāntaye || 123 ||
AHS4.8.124a/ na ced evaṁ śamas tasya snigdhoṣṇais tarpayet tataḥ |
AHS4.8.124c/ rasaiḥ koṣṇaiś ca sarpirbhir avapīḍaka.yojitaiḥ || 124 || [Note: AHS4.8.124v/ 8.124av yadā caivaṁ śamo na syāt]
AHS4.8.125a/ secayet taṁ kavoṣṇaiś ca kāmaṁ taila.payo.ghṛtaiḥ |
AHS4.8.125c/ yavāsa.kuśa.kāśānāṁ mūlaṁ puṣpaṁ ca śālmaleḥ || 125 ||
AHS4.8.126a/ nyagrodhodumbarāśvattha.śuṅgāś ca dvi.palonmitāḥ |
AHS4.8.126c/ tri.prasthe salilasyaitat kṣīra.prasthe ca sādhayet || 126 ||
AHS4.8.127a/ kṣīra.śeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet |
AHS4.8.127c/ kalkī.kṛtaṁ moca.rasaṁ samaṅgāṁ candanotpalam || 127 ||
[Page 396 ]
AHS4.8.128a/ priyaṅguṁ kauṭajaṁ bījaṁ kamalasya ca kesaram |
AHS4.8.128c/ picchā.vastir ayaṁ siddhaḥ sa.ghṛta.kṣaudra.śarkaraḥ || 128 ||
AHS4.8.129a/ pravāhikā.guda.bhraṁśa.rakta.srāva.jvarāpahaḥ |
AHS4.8.129c/ yaṣṭy.āhva.puṇḍarīkeṇa tathā moca.rasādibhiḥ || 129 ||
AHS4.8.130a/ kṣīra.dvi.guṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho 'nuvāsanam |
AHS4.8.130c/ madhukotpala.lodhrāmbu samaṅgā bilva.candanam || 130 ||
AHS4.8.131a/ cavikātiviṣā mustaṁ pāṭhā kṣāro yavāgra.jaḥ |
AHS4.8.131c/ dārvī.tvaṅ nāgaraṁ māṁsī citrako devadāru ca || 131 ||
AHS4.8.132a/ cāṅgerī.sva.rase sarpiḥ sādhitaṁ tais tri.doṣa.jit |
AHS4.8.132c/ arśo.'tīsāra.grahaṇī.pāṇḍu.roga.jvarā.rucau || 132 ||
AHS4.8.133a/ mūtra.kṛcchre guda.bhraṁśe vasty.ānāhe pravāhaṇe |
AHS4.8.133c/ picchā.srāve 'rśasāṁ śūle deyaṁ tat paramauṣadham || 133 ||
AHS4.8.134a/ vyatyāsān madhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet |
AHS4.8.134c/ nityam agni.balāpekṣī jayaty arśaḥ.kṛtān gadān || 134 || [Note: AHS4.8.134v/ 8.134dv jayaty arśaḥ.kṛtāṁ rujam]
AHS4.8.135a/ udāvartārtam abhyajya tailaiḥ śīta.jvarāpahaiḥ |
AHS4.8.135c/ su.snigdhaiḥ svedayet piṇḍair vartim asmai gude tataḥ || 135 ||
AHS4.8.136a/ abhyaktāṁ tat.karāṅguṣṭha.sannibhām anulomanīm |
AHS4.8.136c/ dadyāc chyāmā.trivṛd.dantī.pippalī.nīlinī.phalaiḥ || 136 ||
AHS4.8.137a/ vicūrṇitair dvi.lavaṇair guḍa.go.mūtra.saṁyutaiḥ |
AHS4.8.137c/ tad.van māgadhikā.rāṭha.gṛha.dhūmaiḥ sa.sarṣapaiḥ || 137 || [Note: AHS4.8.137v/ 8.137bv guḍa.go.mūtra.pācitaiḥ]
[Page 397 ]
AHS4.8.138a/ eteṣām eva vā cūrṇaṁ gude nāḍyā vinirdhamet |
AHS4.8.138c/ tad.vighāte su.tīkṣṇaṁ tu vastiṁ snigdhaṁ prapīḍayet || 138 ||
AHS4.8.139a/ ṛjū.kuryād guda.sirā.viṇ.mūtra.maruto 'sya saḥ |
AHS4.8.139c/ bhūyo 'nubandhe vāta.ghnair virecyaḥ sneha.recanaiḥ || 139 || [Note: AHS4.8.139v/ 8.139av ṛjū.kuryād guda.śiro.]
AHS4.8.140a/ anuvāsyaś ca raukṣyād dhi saṅgo māruta.varcasoḥ |
AHS4.8.140c/ tri.paṭu.tri.kaṭu.śreṣṭhā.danty.aruṣkara.citrakam || 140 ||
AHS4.8.141a/ jarjaraṁ sneha.mūtrāktam antar.dhūmaṁ vipācayet |
AHS4.8.141c/ śarāva.sandhau mṛl.lipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ || 141 ||
AHS4.8.142a/ sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdha.bhojinā |
AHS4.8.142c/ udāvarta.vibandhārśo.gulma.pāṇḍūdara.kṛmīn || 142 ||
AHS4.8.143a/ mūtra.saṅgāśmarī.śopha.hṛd.roga.grahaṇī.gadān |
AHS4.8.143c/ meha.plīha.rujānāha.śvāsa.kāsāṁś ca nāśayet || 143 ||
AHS4.8.144ab/ sarvaṁ ca kuryād yat proktam arśasāṁ gāḍha.varcasām || 144ab ||
AHS4.8.144c/ droṇe 'pāṁ pūti.valka.dvi.tulam atha pacet pāda.śeṣe ca tasmin || 144c ||
AHS4.8.144d/ deyāśītir guḍasya pratanuka.rajaso vyoṣato 'ṣṭau palāni || 144d ||
AHS4.8.144e/ etan māsena jātaṁ janayati paramām ūṣmaṇaḥ pakti.śaktiṁ || 144e ||
AHS4.8.144f/ śuktaṁ kṛtvānulomyaṁ prajayati guda.ja.plīha.gulmodarāṇi || 144f || [Note: AHS4.8.144v/ 8.144cv droṇe 'pāṁ pūti.valkaṁ dvi.tulam atha pacet pāda.śeṣe ca tasmin]
AHS4.8.145a/ pacet tulāṁ pūti.karañja.valkād dve mūlataś citraka.kaṇṭakāryoḥ |
AHS4.8.145c/ droṇa.traye 'pi caraṇāvaśeṣe pūte śataṁ tatra guḍasya dadyāt || 145 ||
AHS4.8.146a/ palikaṁ ca su.cūrṇitaṁ tri.jāta.tri.kaṭu.granthika.dāḍimāśmabhedam |
AHS4.8.146c/ pura.puṣkara.mūla.dhānya.cavyaṁ hapuṣām ārdrakam amla.vetasaṁ ca || 146 ||
AHS4.8.147a/ śītī.bhūtaṁ kṣaudra.viṁśaty.upetam ārdra.drākṣā.bījapūrārdrakaiś ca |
AHS4.8.147c/ yuktaṁ kāmaṁ gaṇḍikābhis tathekṣoḥ sarpiḥ.pātre māsa.mātreṇa jātam || 147 ||
[Page 398 ]
AHS4.8.148a/ cukraṁ krakacam ivedaṁ dur.nāmnāṁ vahni.dīpanaṁ paramam |
AHS4.8.148c/ pāṇḍu.garodara.gulma.plīhānāhāśma.kṛcchra.ghnam || 148 ||
AHS4.8.149a/ droṇaṁ pīlu.rasasya vastra.galitaṁ nyastaṁ havir.bhājane || 149a ||
AHS4.8.149b/ yuñjīta dvi.palair madā.madhuphalā.kharjūra.dhātrī.phalaiḥ || 149b ||
AHS4.8.149c/ pāṭhā.mādri.durālabhāmla.vidula.vyoṣa.tvag.elollakaiḥ || 149c ||
AHS4.8.149d/ spṛkkā.kola.lavaṅga.vella.capalā.mūlāgnikaiḥ pālikaiḥ || 149d || [Note: AHS4.8.149v/ 8.149cv pāṭhā.mādri.durālabhāmla.vidula.vyoṣa.tvag.ellāllakaiḥ]
AHS4.8.150a/ guḍa.pala.śata.yojitaṁ nivāte nihitam idaṁ prapibaṁś ca pakṣa.mātrāt |
AHS4.8.150c/ niśamayati gudāṅkurān sa.gulmān anala.balaṁ prabalaṁ karoti cāśu || 150 || [Note: AHS4.8.150v/ 8.150cv praśamayati gudāṅkurān sa.gulmān]
AHS4.8.151a/ ekaika.śo daśa.pale daśa.mūla.kumbha.pāṭhā.dvayārka.ghuṇavallabha.kaṭphalānām |
AHS4.8.151c/ dagdhe srute 'nu kalaśena jalena pakve pāda.sthite guḍa.tulāṁ pala.pañcakaṁ ca || 151 || [Note: AHS4.8.151v/ 8.151bv .pāṭhābhayārka.ghuṇavallabha.kaṭphalānām]
AHS4.8.152a/ dadyāt praty.ekaṁ vyoṣa.cavyābhayānāṁ vahner muṣṭī dve yava.kṣārataś ca |
AHS4.8.152c/ darvīm ālimpan hanti līḍho guḍo 'yaṁ gulma.plīhārśaḥ.kuṣṭha.mehāgni.sādān || 152 ||
AHS4.8.153a/ toya.droṇe citraka.mūla.tulārdhaṁ sādhyaṁ yāvat pāda.dala.stham athedam |
AHS4.8.153c/ aṣṭau dattvā jīrṇa.guḍasya palāni kvāthyaṁ bhūyaḥ sāndra.tayā samam etat || 153 || [Note: AHS4.8.153v/ 8.153bv sādhyaṁ yāvat pāda.jala.stham apy idam]
AHS4.8.154a/ tri.kaṭuka.miśi.pathyā.kuṣṭha.mustā.varāṅga.kṛmiripu.dahanailā.cūrṇa.kīrṇo 'valehaḥ |
AHS4.8.154c/ jayati guda.ja.kuṣṭha.plīha.gulmodarāṇi prabalayati hutāśaṁ śaśvad abhyasyamānaḥ || 154 || [Note: AHS4.8.154v/ 8.154cv jayati guda.ja.yukta.plīha.gulmodarāṇi]
AHS4.8.155a/ guḍa.vyoṣa.varā.vella.tilāruṣkara.citrakaiḥ |
AHS4.8.155c/ arśāṁsi hanti guṭikā tvag.vikāraṁ ca śīlitā || 155 ||
AHS4.8.156a/ mṛl.liptaṁ sauraṇaṁ kandaṁ paktvāgnau puṭa.pāka.vat |
AHS4.8.156c/ adyāt sa.taila.lavaṇaṁ dur.nāma.vinivṛttaye || 156 ||
AHS4.8.157a/ marica.pippali.nāgara.citrakān krama.vivardhita.bhāga.samāhṛtān |
AHS4.8.157c/ śikhi.catur.guṇa.sūraṇa.yojitān kuru guḍena guḍān guda.ja.cchidaḥ || 157 ||
[Page 399 ]
AHS4.8.158a/ cūrṇī.kṛtāḥ ṣo.ḍaśa sūraṇasya bhāgās tato 'rdhena ca citrakasya |
AHS4.8.158c/ mahauṣadhād dvau maricasya caiko guḍena dur.nāma.jayāya piṇḍī || 158 ||
AHS4.8.159a/ pathyā.nāgara.kṛṣṇā.karañja.vellāgnibhiḥ sitā.tulyaiḥ |
AHS4.8.159c/ vaḍabā.mukha iva jarayati bahu.gurv api bhojanaṁ cūrṇaḥ || 159 || [Note: AHS4.8.159v/ 8.159dv bahu.gurv api bhojanaṁ cūrṇam]
AHS4.8.160a/ kaliṅga.lāṅgalī.kṛṣṇā.vahny.apāmārga.taṇḍulaiḥ |
AHS4.8.160c/ bhūnimba.saindhava.guḍair guḍā guda.ja.nāśanāḥ || 160 ||
AHS4.8.161a/ lavaṇottama.vahni.kaliṅga.yavāṁś ciribilva.mahāpicumanda.yutān |
AHS4.8.161c/ piba sapta.dinaṁ mathitāluḍitān yadi marditum icchasi pāyu.ruhān || 161 || [Note: AHS4.8.161v/ 8.161cv piba sapta.dinaṁ mathitālulitān 8.161dv yadi marditum icchasi pāyu.ruhaḥ]
AHS4.8.162a/ śuṣkeṣu bhallātakam agryam uktaṁ bhaiṣajyam ārdreṣu tu vatsaka.tvak |
AHS4.8.162c/ sarveṣu sarvartuṣu kālaśeyam arśaḥsu balyaṁ ca malāpahaṁ ca || 162 ||
AHS4.8.163a/ bhittvā vibandhān anulomanāya yan mārutasyāgni.balāya yac ca |
AHS4.8.163c/ tad anna.pānauṣadham arśasena sevyaṁ vivarjyaṁ viparītam asmāt || 163 ||
AHS4.8.164a/ arśo.'tisāra.grahaṇī.vikārāḥ prāyeṇa cānyo.'nya.nidāna.bhūtāḥ |
AHS4.8.164c/ sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣed atas teṣu viśeṣato 'gnim || 164 || [Note: AHS4.8.164v/ 8.164dv rakṣet tatas teṣu viśeṣato 'gnim]

4.9. Chapter 9 :: Athātīsāracikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 369-377]
AHS4.9.001a/ atīsāro hi bhūyiṣṭhaṁ bhavaty āmāśayānvayaḥ |
AHS4.9.001c/ hatvāgniṁ vāta.je 'py asmāt prāk tasmil̐ laṅghanaṁ hitam || 1 || [Note: AHS4.9.001v/ 9.1dv prāg asmil̐ laṅghanaṁ hitam]
AHS4.9.002a/ śūlānāha.prasekārtaṁ vāmayed atisāriṇam |
AHS4.9.002c/ doṣāḥ sannicitā ye ca vidagdhāhāra.mūrchitāḥ || 2 ||
AHS4.9.003a/ atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam |
AHS4.9.003c/ bhṛśotkleśa.pravṛtteṣu svayam eva calātmasu || 3 ||
[Page 400 ]
AHS4.9.004a/ na tu saṅgrahaṇaṁ yojyaṁ pūrvam āmātisāriṇi |
AHS4.9.004c/ api cādhmāna.guru.tā.śūla.staimitya.kāriṇi || 4 || [Note: AHS4.9.004v/ 9.4av prayojyaṁ na tu saṅgrāhi 9.4bv pūrvam āmolbaṇe na tu]
AHS4.9.005a/ prāṇadā prāṇa.dā doṣe vibaddhe sampravartinī |
AHS4.9.005c/ pibet prakvathitās toye madhya.doṣo viśoṣayan || 5 ||
AHS4.9.006a/ bhūtika.pippalī.śuṇṭhī.vacā.dhānya.harītakīḥ |
AHS4.9.006c/ atha.vā bilva.dhanikā.musta.nāgara.vālakam || 6 ||
AHS4.9.007a/ viḍa.pāṭhā.vacā.pathyā.kṛmijin.nāgarāṇi vā |
AHS4.9.007c/ śuṇṭhī.ghana.vacā.mādrī.bilva.vatsaka.hiṅgu vā || 7 ||
AHS4.9.008a/ śasyate tv alpa.doṣāṇām upavāso 'tisāriṇām |
AHS4.9.008c/ vacā.prativiṣābhyāṁ vā mustā.parpaṭakena vā || 8 ||
AHS4.9.009a/ hrīvera.nāgarābhyāṁ vā vipakvaṁ pāyayej jalam |
AHS4.9.009c/ yukte 'nna.kāle kṣut.kṣāmaṁ laghv.anna.prati bhojayet || 9 || [Note: AHS4.9.009v/ 9.9dv laghv annaṁ pratibhojayet]
AHS4.9.010a/ tathā sa śīghraṁ prāpnoti rucim agni.balaṁ balam |
AHS4.9.010c/ takreṇāvanti.somena yavāgvā tarpaṇena vā || 10 ||
AHS4.9.011a/ surayā madhunā vātha yathā.sātmyam upācaret |
AHS4.9.011c/ bhojyāni kalpayed ūrdhvaṁ grāhi.dīpana.pācanaiḥ || 11 || [Note: AHS4.9.011v/ 9.11av surayā madhunā cātha]
AHS4.9.012a/ bāla.bilva.śaṭhī.dhānya.hiṅgu.vṛkṣāmla.dāḍimaiḥ |
AHS4.9.012c/ palāśa.hapuṣājājī.yavānī.viḍa.saindhavaiḥ || 12 ||
AHS4.9.013a/ laghunā pañca.mūlena pañca.kolena pāṭhayā |
AHS4.9.013c/ śāliparṇī.balā.bilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā || 13 ||
[Page 401 ]
AHS4.9.014a/ dāḍimāmlā hitā peyā kapha.pitte samulbaṇe |
AHS4.9.014c/ abhayā.pippalī.mūla.bilvair vātānulomanī || 14 ||
AHS4.9.015a/ vibaddhaṁ doṣa.bahulo dīptāgnir yo 'tisāryate |
AHS4.9.015c/ kṛṣṇā.viḍaṅga.tri.phalā.kaṣāyais taṁ virecayet || 15 ||
AHS4.9.016a/ peyāṁ yuñjyād viriktasya vāta.ghnair dīpanaiḥ kṛtām |
AHS4.9.016c/ āme pariṇate yas tu dīpte 'gnāv upaveśyate || 16 ||
AHS4.9.017a/ sa.phena.picchaṁ sa.rujaṁ sa.vibandhaṁ punaḥ punaḥ |
AHS4.9.017c/ alpālpam alpa.śamalaṁ nir.viḍ vā sa.pravāhikam || 17 || [Note: AHS4.9.017v/ 9.17cv alpālpam alpaṁ sa.malaṁ]
AHS4.9.018a/ dadhi.taila.ghṛta.kṣīraiḥ sa śuṇṭhīṁ sa.guḍāṁ pibet |
AHS4.9.018c/ svinnāni guḍa.tailena bhakṣayed badarāṇi vā || 18 ||
AHS4.9.019a/ gāḍha.viḍ.vihitaiḥ śākair bahu.snehais tathā rasaiḥ |
AHS4.9.019c/ kṣudhitaṁ bhojayed enaṁ dadhi.dāḍima.sādhitaiḥ || 19 || [Note: AHS4.9.019v/ 9.19dv dadhi.dāḍima.saṁskṛtaiḥ]
AHS4.9.020a/ śāly.odanaṁ tilair māṣair mudgair vā sādhu sādhitam |
AHS4.9.020c/ śaṭhyā mūlaka.potāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā || 20 || [Note: AHS4.9.020v/ 9.20cv śuṇṭhyā mūlaka.potāyāḥ]
AHS4.9.021a/ sūṣā.yavānī.karkāru.kṣīriṇī.cirbhaṭasya vā |
AHS4.9.021c/ upodakāyā jīvantyā vākucyā vāstukasya vā || 21 ||
AHS4.9.022a/ suvarcalāyāś cuñcor vā loṇikāyā rasair api |
AHS4.9.022c/ kūrma.vartaka.lopāka.śikhi.tittiri.kaukkuṭaiḥ || 22 || [Note: AHS4.9.022v/ 9.22dv .śikhi.tittiri.dakṣa.jaiḥ]
AHS4.9.023a/ bilva.mustākṣi.bhaiṣajya.dhātakī.puṣpa.nāgaraiḥ |
AHS4.9.023c/ pakvātīsāra.jit takre yavāgūr dādhikī tathā || 23 ||
[Page 402 ]
AHS4.9.024a/ kapittha.kacchurā.phañjī.yūthikā.vaṭa.śelu.jaiḥ |
AHS4.9.024c/ dāḍimī.śaṇa.kārpāsī.śālmalīnāṁ ca pallavaiḥ || 24 || [Note: AHS4.9.024v/ 9.24dv .śālmalī.moca.pallavaiḥ]
AHS4.9.025a/ kalko bilva.śalāṭūnāṁ tila.kalkaś ca tat.samaḥ |
AHS4.9.025c/ dadhnaḥ saro 'mlaḥ sa.snehaḥ khalo hanti pravāhikām || 25 ||
AHS4.9.026a/ maricaṁ dhanikājājī tintiḍīkaṁ śaṭhī viḍam |
AHS4.9.026c/ dāḍimaṁ dhātakī pāṭhā tri.phalā pañca.kolakam || 26 ||
AHS4.9.027a/ yāva.śūkaṁ kapitthāmra.jambū.madhyaṁ sa.dīpyakam |
AHS4.9.027c/ piṣṭaiḥ ṣaḍ.guṇa.bilvais tair dadhni mudga.rase guḍe || 27 ||
AHS4.9.028a/ snehe ca yamake siddhaḥ khalo 'yam a.parājitaḥ |
AHS4.9.028c/ dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśi.nāśanaḥ || 28 ||
AHS4.9.029a/ kolānāṁ bāla.bilvānāṁ kalkaiḥ śāli.yavasya ca |
AHS4.9.029c/ mudga.māṣa.tilānāṁ ca dhānya.yūṣaṁ prakalpayet || 29 ||
AHS4.9.030a/ aikadhyaṁ yamake bhṛṣṭaṁ dadhi.dāḍima.sārikam |
AHS4.9.030c/ varcaḥ.kṣaye śuṣka.mukhaṁ śāly.annaṁ tena bhojayet || 30 ||
AHS4.9.031a/ dadhnaḥ saraṁ vā yamake bhṛṣṭaṁ sa.guḍa.nāgaram |
AHS4.9.031c/ surāṁ vā yamake bhṛṣṭāṁ vyañjanārthaṁ prayojayet || 31 ||
AHS4.9.032a/ phalāmlaṁ yamake bhṛṣṭaṁ yūṣaṁ gṛñjanakasya vā |
AHS4.9.032c/ bhṛṣṭān vā yamake saktūn khāded vyoṣāvacūrṇitān || 32 ||
AHS4.9.033a/ māṣān su.siddhāṁs tad.vad vā ghṛta.maṇḍopasevanān |
AHS4.9.033c/ rasaṁ su.siddha.pūtaṁ vā chāga.meṣāntar.ādhi.jam || 33 || [Note: AHS4.9.033v/ 9.33cv rasaṁ su.siddhaṁ pūtaṁ vā]
[Page 403 ]
AHS4.9.034a/ paced dāḍima.sārāmlaṁ sa.dhānya.sneha.nāgaram |
AHS4.9.034c/ rakta.śāly.odanaṁ tena bhuñjānaḥ prapibaṁś ca tam || 34 ||
AHS4.9.035a/ varcaḥ.kṣaya.kṛtair āśu vikāraiḥ parimucyate |
AHS4.9.035c/ bāla.bilvaṁ guḍaṁ tailaṁ pippalīṁ viśva.bheṣajam || 35 || [Note: AHS4.9.035v/ 9.35dv pippalī.viśva.bheṣajam]
AHS4.9.036a/ lihyād vāte pratihate sa.śūlaḥ sa.pravāhikaḥ |
AHS4.9.036c/ valkalaṁ śābaraṁ puṣpaṁ dhātakyā badarī.dalam || 36 || [Note: AHS4.9.036v/ 9.36bv sa.śūle sa.pravāhike 9.36dv dhātakyā badarī.phalam]
AHS4.9.036.1+1a/ eraṇḍa.bilva.yava.gokṣurakāmla.siddhāṁ pathyāṁ lihan madhu.yutām atha vā guḍena |
AHS4.9.036.1+1c/ kṛcchra.pravṛttam ati.śūlam asṛg.vimiśraṁ hanyād avaśyam atisāram udīrṇa.vegam || 36.1+1 ||
AHS4.9.037a/ pibed dadhi.sara.kṣaudra.kapittha.sva.rasāplutam |
AHS4.9.037c/ vibaddha.vāta.varcās tu bahu.śūla.pravāhikaḥ || 37 ||
AHS4.9.038a/ sa.rakta.picchas tṛṣṇārtaḥ kṣīra.sauhityam arhati |
AHS4.9.038c/ yamakasyopari kṣīraṁ dhāroṣṇaṁ vā prayojayet || 38 ||
AHS4.9.039a/ śṛtam eraṇḍa.mūlena bāla.bilvena vā punaḥ |
AHS4.9.039c/ payasy utkvāthya mustānāṁ viṁśatiṁ tri.guṇe 'mbhasi || 39 || [Note: AHS4.9.039v/ 9.39dv viṁśatiṁ tri.guṇāmbhasi]
AHS4.9.040a/ kṣīrāvaśiṣṭaṁ tat pītaṁ hanyād āmaṁ sa.vedanam |
AHS4.9.040c/ pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṁ rajo marica.janma vā || 40 ||
AHS4.9.041a/ cira.kālānuṣaktāpi naśyaty āśu pravāhikā |
AHS4.9.041c/ nir.āma.rūpaṁ śūlārtaṁ laṅghanādyaiś ca karṣitam || 41 ||
AHS4.9.042a/ rūkṣa.koṣṭham apekṣyāgniṁ sa.kṣāraṁ pāyayed ghṛtam |
AHS4.9.042c/ siddhaṁ dadhi.surā.maṇḍe daśa.mūlasya cāmbhasi || 42 || [Note: AHS4.9.042v/ 9.42dv daśa.mūlasya vāmbhasi]
[Page 404 ]
AHS4.9.043a/ sindhūttha.pañca.kolābhyāṁ tailaṁ sadyo 'rti.nāśanam |
AHS4.9.043c/ ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palair dvābhyāṁ dvābhyāṁ granthy.agni.saindhavāt || 43 ||
AHS4.9.044a/ taila.prasthaṁ paced dadhnā niḥ.sāraka.rujāpaham |
AHS4.9.044c/ ekato māṁsa.dugdhājyaṁ purīṣa.graha.śūla.jit || 44 ||
AHS4.9.045a/ pānānuvāsanābhyaṅga.prayuktaṁ tailam ekataḥ |
AHS4.9.045c/ tad dhi vāta.jitām agryaṁ śūlaṁ ca vi.guṇo 'nilaḥ || 45 ||
AHS4.9.046a/ dhātv.antaropamardeddhaś calo vyāpī sva.dhāma.gaḥ |
AHS4.9.046c/ tailaṁ mandānalasyāpi yuktyā śarma.karaṁ param || 46 || [Note: AHS4.9.046v/ 9.46av dhātv.antaropamardād vai 9.46av dhātv.antaropamardena]
AHS4.9.046ū̆ab/ vāyv.āśaye sa.taile hi bimbiśir nāvatiṣṭhate || 46ū̆ab ||
AHS4.9.047a/ kṣīṇe male svāyatana.cyuteṣu doṣāntareṣv īraṇa eka.vīre |
AHS4.9.047c/ ko niṣṭanan prāṇiti koṣṭha.śūlī nāntar.bahis.taila.paro yadi syāt || 47 ||
AHS4.9.048ab/ guda.rug.bhraṁśayor yuñjyāt sa.kṣīraṁ sādhitaṁ haviḥ || 48ab ||
AHS4.9.049a/ rase kolāmla.cāṅgeryor dadhni piṣṭe ca nāgare |
AHS4.9.049c/ tair eva cāmlaiḥ saṁyojya siddhaṁ su.ślakṣṇa.kalkitaiḥ || 49 || [Note: AHS4.9.049v/ 9.49cv tair eva cāmlaiḥ saṁyuktaiḥ]
AHS4.9.050a/ dhānyoṣaṇa.viḍājājī.pañca.kolaka.dāḍimaiḥ |
AHS4.9.050c/ yojayet sneha.vastiṁ vā daśa.mūlena sādhitam || 50 ||
AHS4.9.051a/ śaṭhī.śatāhvā.kuṣṭhair vā vacayā citrakeṇa vā |
AHS4.9.051c/ pravāhaṇe guda.bhraṁśe mūtrāghāte kaṭī.grahe || 51 ||
[Page 405 ]
AHS4.9.052a/ madhurāmlaiḥ śṛtaṁ tailaṁ ghṛtaṁ vāpy anuvāsanam |
AHS4.9.052c/ praveśayed gudaṁ dhvastam abhyaktaṁ sveditaṁ mṛdu || 52 ||
AHS4.9.053a/ kuryāc ca go.phaṇā.bandhaṁ madhya.cchidreṇa carmaṇā |
AHS4.9.053c/ pañca.mūlasya mahataḥ kvāthaṁ kṣīre vipācayet || 53 || [Note: AHS4.9.053v/ 9.53dv kvāthaṁ kṣīreṇa pācayet]
AHS4.9.054a/ unduruṁ cāntra.rahitaṁ tena vāta.ghna.kalka.vat |
AHS4.9.054c/ tailaṁ paced guda.bhraṁśaṁ pānābhyaṅgena taj jayet || 54 ||
AHS4.9.055a/ paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇa.varjyaṁ prāg iva laṅghanam |
AHS4.9.055c/ tṛḍ.vān pibet ṣaḍ.aṅgāmbu sa.bhūnimbaṁ sa.śārivam || 55 ||
AHS4.9.056a/ peyādi kṣudhitasyānnam agni.sandhukṣaṇaṁ hitam |
AHS4.9.056c/ bṛhaty.ādi.gaṇābhīru.dvi.balā.śūrpaparṇibhiḥ || 56 ||
AHS4.9.057a/ pāyayed anubandhe tu sa.kṣaudraṁ taṇḍulāmbhasā |
AHS4.9.057c/ kuṭajasya phalaṁ piṣṭaṁ sa.valkaṁ sa.ghuṇapriyam || 57 || [Note: AHS4.9.057v/ 9.57bv sa.kṣaudraṁ taṇḍulāmbunā 9.57cv vatsakasya phalaṁ piṣṭaṁ]
AHS4.9.058a/ pāṭhā.vatsaka.bīja.tvag.dārvī.granthika.śuṇṭhi vā |
AHS4.9.058c/ kvāthaṁ vātiviṣā.bilva.vatsakodīcya.musta.jam || 58 ||
AHS4.9.059a/ atha.vātiviṣā.mūrvā.niśendrayava.tārkṣya.jam |
AHS4.9.059c/ sa.madhv.ativiṣā.śuṇṭhī.mustendrayava.kaṭphalam || 59 ||
AHS4.9.060a/ palaṁ vatsaka.bījasya śrapayitvā rasaṁ pibet |
AHS4.9.060c/ yo rasāśī jayec chīghraṁ sa paittaṁ jaṭharāmayam || 60 ||
AHS4.9.061a/ mustā.kaṣāyam evaṁ vā piben madhu.samāyutam |
AHS4.9.061c/ sa.kṣaudraṁ śālmalī.vṛnta.kaṣāyaṁ vā himāhvayam || 61 ||
[Page 406 ]
AHS4.9.062a/ kirātatiktakaṁ mustaṁ vatsakaṁ sa.rasāñjanam |
AHS4.9.062c/ kaṭaṅkaṭerī hrīveraṁ bilva.madhyaṁ durālabhā || 62 ||
AHS4.9.063a/ tilā moca.rasaṁ lodhraṁ samaṅgā kamalotpalam |
AHS4.9.063c/ nāgaraṁ dhātakī.puṣpaṁ dāḍimasya tvag utpalam || 63 ||
AHS4.9.064a/ ardha.ślokaiḥ smṛtā yogāḥ sa.kṣaudrās taṇḍulāmbunā |
AHS4.9.064c/ niśendrayava.lodhrailā.kvāthaḥ pakvātisāra.jit || 64 || [Note: AHS4.9.064v/ 9.64dv .kvāthaḥ pakvātisāra.nut]
AHS4.9.064+1a/ nāgarātiviṣā.mustā.bhūnimbāmṛta.vatsakaiḥ |
AHS4.9.064+1c/ sarva.jvara.haraḥ kvāthaḥ sarvātīsāra.nāśanaḥ || 64+1 ||
AHS4.9.064+2a/ guḍūcy.ativiṣā.dhānya.śuṇṭhī.bilvābda.vālakaiḥ |
AHS4.9.064+2c/ pāṭhā.bhūnimba.kuṭaja.candanośīra.padmakaiḥ || 64+2 ||
AHS4.9.064+3a/ kaṣāyaḥ śitalaḥ peyo jvarātīsāra.śāntaye |
AHS4.9.064+3c/ hṛl.lāsā.rocaka.cchardi.pipāsā.dāha.nāśanaḥ || 64+3 ||
AHS4.9.065a/ lodhrāmbaṣṭhā.priyaṅgv.ādi.gaṇāṁs tad.vat pṛthak pibet |
AHS4.9.065c/ kaṭvaṅga.valka.yaṣṭy.āhva.phalinī.dāḍimāṅkuraiḥ || 65 ||
AHS4.9.066a/ peyā.vilepī.khalakān kuryāt sa.dadhi.dāḍimān |
AHS4.9.066c/ tad.vad dadhittha.bilvāmra.jambū.madhyaiḥ prakalpayet || 66 ||
AHS4.9.067a/ ajā.payaḥ prayoktavyaṁ nir.āme tena cec chamaḥ |
AHS4.9.067c/ doṣādhikyān na jāyeta balinaṁ taṁ virecayet || 67 ||
AHS4.9.068a/ vyatyāsena śakṛd.raktam upaveśyeta yo 'pi vā |
AHS4.9.068c/ palāśa.phala.niryūhaṁ yuktaṁ vā payasā pibet || 68 ||
[Page 407 ]
AHS4.9.069a/ tato 'nu koṣṇaṁ pātavyaṁ kṣīram eva yathā.balam |
AHS4.9.069c/ pravāhite tena male praśāmyaty udarāmayaḥ || 69 ||
AHS4.9.070a/ palāśa.vat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī |
AHS4.9.070c/ saṁsargyāṁ kriyamāṇāyāṁ śūlaṁ yady anuvartate || 70 || [Note: AHS4.9.070v/ 9.70bv trāyamāṇā viśodhane]
AHS4.9.071a/ sruta.doṣasya taṁ śīghraṁ yathā.vahny anuvāsayet |
AHS4.9.071c/ śatapuṣpā.varībhyāṁ ca bilvena madhukena ca || 71 ||
AHS4.9.072a/ taila.pādaṁ payo.yuktaṁ pakvam anvāsanaṁ ghṛtam |
AHS4.9.072c/ a.śāntāv ity atīsāre picchā.vastiḥ paraṁ hitaḥ || 72 ||
AHS4.9.073a/ pariveṣṭya kuśair ārdrair ārdra.vṛntāni śālmaleḥ |
AHS4.9.073c/ kṛṣṇa.mṛttikayālipya svedayed go.mayāgninā || 73 ||
AHS4.9.074a/ mṛc.choṣe tāni saṅkṣudya tat.piṇḍaṁ muṣṭi.sammitam |
AHS4.9.074c/ mardayet payasaḥ prasthe pūtenāsthāpayet tataḥ || 74 ||
AHS4.9.075a/ nata.yaṣṭy.āhva.kalkājya.kṣaudra.taila.vatānu ca |
AHS4.9.075c/ snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā || 75 ||
AHS4.9.076a/ pittātisāra.jvara.śopha.gulma.samīraṇāsra.grahaṇī.vikārān |
AHS4.9.076c/ jayaty ayaṁ śīghram ati.pravṛttiṁ virecanāsthāpanayoś ca vastiḥ || 76 ||
AHS4.9.076+1a/ kaṭvaṅga.bilva.jaṁ tv asthi kapitthaṁ surasāñjanam |
AHS4.9.076+1c/ lākṣā.haridre hrīveraṁ kaṭphalaṁ śukanāsikā || 76+1 ||
AHS4.9.076+2a/ lodhraṁ moca.rasaṁ mustaṁ dhātakī vaṭa.śuṅgakān |
AHS4.9.076+2c/ piṣṭvā taṇḍula.toyena vaṭakān akṣa.sammitān || 76+2 ||
[Page 408 ]
AHS4.9.076+3a/ pibet tenaiva toyena jvarātīsāra.nāśanaḥ |
AHS4.9.076+3c/ rakta.prasādano hy eṣa śophātīsāra.nāśanaḥ || 76+3 ||
AHS4.9.077a/ phāṇitaṁ kuṭajotthaṁ ca sarvātīsāra.nāśanam |
AHS4.9.077c/ vatsakādi.samāyuktaṁ sāmbaṣṭhādi sa.mākṣikam || 77 ||
AHS4.9.078a/ nī.ruṅ.nir.āmaṁ dīptāgner api sāsraṁ cirotthitam |
AHS4.9.078c/ nānā.varṇam atīsāraṁ puṭa.pākair upācaret || 78 ||
AHS4.9.079a/ tvak.piṇḍād dīrghavṛntasya śrīparṇī.pattra.saṁvṛtāt |
AHS4.9.079c/ mṛl.liptād agninā svinnād rasaṁ niṣpīḍitaṁ himam || 79 ||
AHS4.9.080a/ atīsārī pibed yuktaṁ madhunā sitayātha.vā |
AHS4.9.080c/ evaṁ kṣīri.druma.tvagbhis tat.prarohaiś ca kalpayet || 80 || [Note: AHS4.9.080v/ 9.80cv evaṁ kṣīra.druma.tvagbhis]
AHS4.9.081a/ kaṭvaṅga.tvag.ghṛta.yutā sveditā saliloṣmaṇā |
AHS4.9.081c/ sa.kṣaudrā hanty atīsāraṁ bala.vantam api drutam || 81 ||
AHS4.9.082a/ pittātīsārī seveta pittalāny eva yaḥ punaḥ |
AHS4.9.082c/ raktātīsāraṁ kurute tasya pittaṁ sa.tṛḍ.jvaram || 82 ||
AHS4.9.083a/ dāruṇaṁ guda.pākaṁ ca tatra cchāgaṁ payo hitam |
AHS4.9.083c/ padmotpala.samaṅgābhiḥ śṛtaṁ moca.rasena ca || 83 ||
AHS4.9.084a/ śārivā.yaṣṭi.lodhrair vā prasavair vā vaṭādi.jaiḥ |
AHS4.9.084c/ sa.kṣaudra.śarkaraṁ pāne bhojane guda.secane || 84 ||
AHS4.9.085a/ tad.vad rasādayo 'n.amlāḥ sājyāḥ pānānnayor hitāḥ |
AHS4.9.085c/ kāśmarya.phala.yūṣaś ca kiñ.cid.amlaḥ sa.śarkaraḥ || 85 ||
[Page 409 ]
AHS4.9.086a/ payasy ardhodake chāge hrīverotpala.nāgaraiḥ |
AHS4.9.086c/ peyā raktātisāra.ghnī pṛśniparṇī.rasānvitā || 86 ||
AHS4.9.087a/ prāg.bhaktaṁ nava.nītaṁ vā lihyān madhu.sitā.yutam |
AHS4.9.087c/ baliny asre 'sram evājaṁ mārgaṁ vā ghṛta.bharjitam || 87 ||
AHS4.9.088a/ kṣīrānu.pānaṁ kṣīrāśī try.ahaṁ kṣīrodbhavaṁ ghṛtam |
AHS4.9.088c/ kapiñjala.rasāśī vā lihann ārogyam aśnute || 88 ||
AHS4.9.089a/ pītvā śatāvarī.kalkaṁ kṣīreṇa kṣīra.bhojanaḥ |
AHS4.9.089c/ raktātīsāraṁ hanty āśu tayā vā sādhitaṁ ghṛtam || 89 ||
AHS4.9.090a/ lākṣā.nāgara.vaidehī.kaṭukā.dārvi.valkalaiḥ |
AHS4.9.090c/ sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṁ peyā.maṇḍāvacāritam || 90 ||
AHS4.9.091a/ atīsāraṁ jayec chīghraṁ tri.doṣam api dāruṇam |
AHS4.9.091c/ kṛṣṇa.mṛc.chaṅkha.yaṣṭy.āhva.kṣaudrāsṛk.taṇḍulodakam || 91 ||
AHS4.9.092a/ jayaty asraṁ priyaṅguś ca taṇḍulāmbu.madhu.plutā |
AHS4.9.092c/ kalkas tilānāṁ kṛṣṇānāṁ śarkarā.pāñcabhāgikaḥ || 92 || [Note: AHS4.9.092v/ 9.92dv śarkarā.bhāga.saṁyutaḥ]
AHS4.9.093a/ ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṁ niyacchati |
AHS4.9.093c/ pītvā sa.śarkarā.kṣaudraṁ candanaṁ taṇḍulāmbunā || 93 ||
AHS4.9.094a/ dāha.tṛṣṇā.pramohebhyo rakta.srāvāc ca mucyate |
AHS4.9.094c/ gudasya dāhe pāke vā seka.lepā hitā himāḥ || 94 || [Note: AHS4.9.094v/ 9.94av dāha.tṛṣṇā.pramehebhyo 9.94dv sekā lepā hitā himāḥ]
AHS4.9.095a/ alpālpaṁ bahu.śo raktaṁ sa.śūlam upaveśyate |
AHS4.9.095c/ yadā vibaddho vāyuś ca kṛcchrāc carati vā na vā || 95 ||
[Page 410 ]
AHS4.9.096a/ picchā.vastiṁ tadā tasya pūrvoktam upakalpayet |
AHS4.9.096c/ pallavān jarjarī.kṛtya śiṁśipā.kovidārayoḥ || 96 ||
AHS4.9.097a/ paced yavāṁś ca sa kvāthe ghṛta.kṣīra.samanvitaḥ |
AHS4.9.097c/ picchā.srutau guda.bhraṁśe pravāhaṇa.rujāsu vā || 97 ||
AHS4.9.098a/ picchā.vastiḥ prayoktavyaḥ kṣata.kṣīṇa.balāvahaḥ |
AHS4.9.098c/ prapauṇḍarīka.siddhena sarpiṣā cānuvāsanam || 98 ||
AHS4.9.099a/ raktaṁ viṭ.sahitaṁ pūrvaṁ paścād vā yo 'tisāryate |
AHS4.9.099c/ śatāvarī.ghṛtaṁ tasya lehārtham upakalpayet || 99 ||
AHS4.9.100a/ śarkarārdhāṁśakaṁ līḍhaṁ nava.nītaṁ navoddhṛtam |
AHS4.9.100c/ kṣaudra.pādaṁ jayec chīghraṁ taṁ vikāraṁ hitāśinaḥ || 100 ||
AHS4.9.101a/ nyagrodhodumbarāśvattha.śuṅgān āpothya vāsayet |
AHS4.9.101c/ aho.rātraṁ jale tapte ghṛtaṁ tenāmbhasā pacet || 101 ||
AHS4.9.102a/ tad ardha.śarkarā.yuktaṁ lehayet kṣaudra.pādikam |
AHS4.9.102c/ adho vā yadi vāpy urdhvaṁ yasya raktaṁ pravartate || 102 || [Note: AHS4.9.102v/ 9.102cv adho vā yadi vāty.urdhvaṁ]
AHS4.9.103a/ śleṣmātīsāre vātoktaṁ viśeṣād āma.pācanam |
AHS4.9.103c/ kartavyam anubandhe 'sya pibet paktvāgni.dīpanam || 103 ||
AHS4.9.104a/ bilva.karkaṭikā.musta.prāṇadā.viśva.bheṣajam |
AHS4.9.104c/ vacā.viḍaṅga.bhūtīka.dhānakāmaradāru vā || 104 || [Note: AHS4.9.104v/ 9.104dv .dhānyakāmaradāru vā]
AHS4.9.105a/ atha.vā pippalī.mūla.pippalī.dvaya.citrakam |
AHS4.9.105c/ pāṭhāgni.vatsaka.granthi.tiktā.śuṇṭhī.vacābhayāḥ || 105 || [Note: AHS4.9.105v/ 9.105bv .pippalī.dvaya.citrakān]
[Page 411 ]
AHS4.9.106a/ kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsāra.bheṣajam |
AHS4.9.106c/ sauvarcala.vacā.vyoṣa.hiṅgu.prativiṣābhayāḥ || 106 ||
AHS4.9.107a/ pibec chleṣmātisārārtaś cūrṇitāḥ koṣṇa.vāriṇā |
AHS4.9.107c/ madhyaṁ līḍhvā kapitthasya sa.vyoṣa.kṣaudra.śarkaram || 107 || [Note: AHS4.9.107v/ 9.107dv sa.kṣaudraṁ vyoṣa.śarkaram]
AHS4.9.108a/ kaṭphalaṁ madhu.yuktaṁ vā mucyate jaṭharāmayāt |
AHS4.9.108c/ kaṇāṁ madhu.yutāṁ līḍhvā takraṁ pītvā sa.citrakam || 108 ||
AHS4.9.109a/ bhuktvā vā bāla.bilvāni vyapohaty udarāmayam |
AHS4.9.109c/ pāṭhā.moca.rasāmbhoda.dhātakī.bilva.nāgaram || 109 ||
AHS4.9.110a/ su.kṛcchram apy atīsāraṁ guḍa.takreṇa nāśayet |
AHS4.9.110c/ yavānī.pippalī.mūla.cāturjātaka.nāgaraiḥ || 110 ||
AHS4.9.111a/ maricāgni.jalājājī.dhānya.sauvarcalaiḥ samaiḥ |
AHS4.9.111c/ vṛṣāmla.dhātakī.kṛṣṇā.bilva.dāḍima.dīpyakaiḥ || 111 || [Note: AHS4.9.111v/ 9.111cc vṛkṣāmla.dhātakī.kṛṣṇā. 9.111dc .bilva.dāḍima.tindukaiḥ]
AHS4.9.112a/ tri.guṇaiḥ ṣaḍ.guṇa.sitaiḥ kapitthāṣṭa.guṇaiḥ kṛtaḥ |
AHS4.9.112c/ cūrṇo 'tīsāra.grahaṇī.kṣaya.gulma.galāmayān || 112 || [Note: AHS4.9.112v/ 9.112av tri.guṇaiḥ ṣaḍ.guṇa.site 9.112bv kapitthe 'ṣṭa.guṇe kṛtaḥ 9.112dv .kṣaya.gulmodarāmayān]
AHS4.9.113a/ kāsa.śvāsāgni.sādārśaḥ.pīnasā.rocakāñ jayet |
AHS4.9.113c/ karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṁ dvi.kārṣikam || 113 || [Note: AHS4.9.113v/ 9.113cv karṣonmitaṁ tavakṣīrī. 9.113dv .cāturjātaṁ dvi.kārṣikam]
AHS4.9.114a/ yavānī.dhānyakājājī.granthi.vyoṣaṁ palāṁśakam |
AHS4.9.114c/ palāni dāḍimād aṣṭau sitāyāś caikataḥ kṛtaḥ || 114 || [Note: AHS4.9.114v/ 9.114av yavānī.dhānyakājāji 9.114bv granthi.vyoṣaṁ palāṁśakam]
AHS4.9.115a/ guṇaiḥ kapitthāṣṭaka.vac cūrṇo 'yaṁ dāḍimāṣṭakaḥ |
AHS4.9.115c/ bhojyo vātātisāroktair yathāvasthaṁ khalādibhiḥ || 115 ||
[Page 412 ]
AHS4.9.116a/ sa.viḍaṅgaḥ sa.maricaḥ sa.kapitthaḥ sa.nāgaraḥ |
AHS4.9.116c/ cāṅgerī.takra.kolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisāra.jit || 116 ||
AHS4.9.117a/ kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktam amlaṁ lākṣādi ṣaṭ.palam |
AHS4.9.117c/ purāṇaṁ vā ghṛtaṁ dadyād yavāgū.maṇḍa.miśritam || 117 ||
AHS4.9.117+1a/ kaṭphalaṁ madhukaṁ lodhraṁ tvag.dāḍima.phalasya ca |
AHS4.9.117+1c/ vāta.pittātisāra.ghnaṁ pibet taṇḍula.vāriṇā || 117+1 ||
AHS4.9.117+2a/ mustaṁ sātiviṣā dārvī vacā śuṇṭhī ca tat.samam |
AHS4.9.117+2c/ kaṣāyaṁ kṣaudra.saṁyuktaṁ śleṣma.vātātisāriṇe || 117+2 ||
AHS4.9.117+3a/ pītadāru vacā lodhraṁ kaliṅga.phala.nāgaram |
AHS4.9.117+3c/ dāḍimāmbu.yutaṁ dadyāt pitta.śleṣmātisāriṇe || 117+3 ||
AHS4.9.118a/ vāta.śleṣma.vibandhe vā sravaty ati kaphe 'pi vā |
AHS4.9.118c/ śūle pravāhikāyāṁ vā picchā.vastiḥ praśasyate || 118 || [Note: AHS4.9.118v/ 9.118av vāta.śleṣma.vibandhe ca]
AHS4.9.119a/ vacā.bilva.kaṇā.kuṣṭha.śatāhvā.lavaṇānvitaḥ |
AHS4.9.119c/ bilva.tailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā || 119 ||
AHS4.9.120a/ bahu.śaḥ kapha.vātārte koṣṇenānvāsanaṁ hitam |
AHS4.9.120c/ kṣīṇe kaphe gude dīrgha.kālātīsāra.dur.bale || 120 ||
AHS4.9.121a/ anilaḥ prabalo 'vaśyaṁ sva.sthāna.sthaḥ prajāyate |
AHS4.9.121c/ sa balī sahasā hanyāt tasmāt taṁ tvarayā jayet || 121 ||
AHS4.9.122a/ vāyor an.antaraṁ pittaṁ pittasyān.antaraṁ kapham |
AHS4.9.122c/ jayet pūrvaṁ trayāṇāṁ vā bhaved yo bala.vat.tamaḥ || 122 ||
[Page 413 ]
AHS4.9.123a/ bhī.śokābhyām api calaḥ śīghraṁ kupyaty atas tayoḥ |
AHS4.9.123c/ kāryā kriyā vāta.harā harṣaṇāśvāsanāni ca || 123 ||
AHS4.9.124a/ yasyoccārād vinā mūtraṁ pavano vā pravartate |
AHS4.9.124c/ dīptāgner laghu.koṣṭhasya śāntas tasyodarāmayaḥ || 124 ||

4.10. Chapter 10 :: Athagrahaṇīdoṣacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 377-383]
AHS4.10.001a/ grahaṇīm āśritaṁ doṣam a.jīrṇa.vad upācaret |
AHS4.10.001c/ atīsārokta.vidhinā tasyāmaṁ ca vipācayet || 1 ||
AHS4.10.002a/ anna.kāle yavāgv.ādi pañca.kolādibhir yutam |
AHS4.10.002c/ vitaret paṭu.laghv.annaṁ punar yogāṁś ca dīpanān || 2 ||
AHS4.10.003a/ dadyāt sātiviṣāṁ peyām āme sāmlāṁ sa.nāgarām |
AHS4.10.003c/ pāne 'tīsāra.vihitaṁ vāri takraṁ surādi ca || 3 ||
AHS4.10.004a/ grahaṇī.doṣiṇāṁ takraṁ dīpana.grāhi.lāghavāt |
AHS4.10.004c/ pathyaṁ madhura.pāki.tvān na ca pitta.pradūṣaṇam || 4 ||
AHS4.10.005a/ kaṣāyoṣṇa.vikāśi.tvād rūkṣa.tvāc ca kaphe hitam |
AHS4.10.005c/ vāte svādv.amla.sāndra.tvāt sadyaskam a.vidāhi tat || 5 || [Note: AHS4.10.005v/ 10.5av kaṣāyoṣṇa.vikāṣi.tvād]
AHS4.10.006a/ caturṇāṁ prastham amlānāṁ try.ūṣaṇāc ca pala.trayam |
AHS4.10.006c/ lavaṇānāṁ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam || 6 ||
AHS4.10.007a/ tac cūrṇaṁ śāka.sūpānna.rāgādiṣv avacārayet |
AHS4.10.007c/ kāsā.jīrṇā.ruci.śvāsa.hṛt.pāṇḍu.plīha.gulma.nut || 7 || [Note: AHS4.10.007v/ 10.7dv .hṛt.pārśvāmaya.śūla.nut 10.7dv .hṛt.pāṇḍv.āmaya.śūla.nut]
AHS4.10.008a/ nāgarātiviṣā.mustaṁ pākyam āma.haraṁ pibet |
AHS4.10.008c/ uṣṇāmbunā vā tat.kalkaṁ nāgaraṁ vātha.vābhayām || 8 ||
[Page 414 ]
AHS4.10.009a/ sa.saindhavaṁ vacādiṁ vā tad.van madirayātha.vā |
AHS4.10.009c/ varcasy āme sa.pravāhe pibed vā dāḍimāmbunā || 9 ||
AHS4.10.010a/ viḍena lavaṇaṁ piṣṭaṁ bilva.citraka.nāgaram |
AHS4.10.010c/ sāme kaphānile koṣṭha.ruk.kare koṣṇa.vāriṇā || 10 ||
AHS4.10.011a/ kaliṅga.hiṅgv.ativiṣā.vacā.sauvarcalābhayam |
AHS4.10.011c/ chardi.hṛd.roga.śūleṣu peyam uṣṇena vāriṇā || 11 ||
AHS4.10.012a/ pathyā.sauvarcalājājī.cūrṇaṁ marica.saṁyutam |
AHS4.10.012c/ pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ śārivāṁ bṛhatī.dvayam || 12 ||
AHS4.10.013a/ citrakaṁ kauṭajaṁ kṣāraṁ tathā lavaṇa.pañcakam |
AHS4.10.013c/ cūrṇī.kṛtaṁ dadhi.surā.tan.maṇḍoṣṇāmbu.kāñjikaiḥ || 13 ||
AHS4.10.014a/ pibed agni.vivṛddhy.arthaṁ koṣṭha.vāta.haraṁ param |
AHS4.10.014c/ paṭūni pañca dvau kṣārau maricaṁ pañca.kolakam || 14 ||
AHS4.10.015a/ dīpyakaṁ hiṅgu guṭikā bījapūra.rase kṛtā |
AHS4.10.015c/ kola.dāḍima.toye vā paraṁ pācana.dīpanī || 15 ||
AHS4.10.016a/ tālīśa.pattra.cavikā.maricānāṁ palaṁ palam |
AHS4.10.016c/ kṛṣṇā.tan.mūlayor dve dve pale śuṇṭhī.pala.trayam || 16 ||
AHS4.10.017a/ catur.jātam uśīraṁ ca karṣāṁśaṁ ślakṣṇa.cūrṇitam |
AHS4.10.017c/ guḍena vaṭakān kṛtvā tri.guṇena sadā bhajet || 17 ||
AHS4.10.018a/ madya.yūṣa.rasāriṣṭa.mastu.peyā.payo.'nupaḥ |
AHS4.10.018c/ vāta.śleṣmātmanāṁ chardi.grahaṇī.pārśva.hṛd.rujām || 18 ||
[Page 415 ]
AHS4.10.019a/ jvara.śvayathu.pāṇḍu.tva.gulma.pānātyayārśasām |
AHS4.10.019c/ praseka.pīnasa.śvāsa.kāsānāṁ ca nivṛttaye || 19 ||
AHS4.10.020a/ abhayāṁ nāgara.sthāne dadyāt tatraiva viḍ.grahe |
AHS4.10.020c/ chardy.ādiṣu ca paitteṣu catur.guṇa.sitānvitāḥ || 20 || [Note: AHS4.10.020v/ 10.20bv dadyād atraiva viḍ.grahe]
AHS4.10.021a/ pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayāpi vā |
AHS4.10.021c/ paraṁ hi vahni.samparkāl laghimānaṁ bhajanti te || 21 ||
AHS4.10.022a/ athainaṁ paripakvāmaṁ māruta.grahaṇī.gadam |
AHS4.10.022c/ dīpanīya.yutaṁ sarpiḥ pāyayed alpa.śo bhiṣak || 22 || [Note: AHS4.10.022v/ 10.22av athainaṁ paripakvāma. 10.22bv .māruta.grahaṇī.gadam]
AHS4.10.023a/ kiñ.cit.sandhukṣite tv agnau sakta.viṇ.mūtra.mārutam |
AHS4.10.023c/ dvy.ahaṁ try.ahaṁ vā saṁsnehya svinnābhyaktaṁ nirūhayet || 23 ||
AHS4.10.024a/ tata eraṇḍa.tailena sarpiṣā tailvakena vā |
AHS4.10.024c/ sa.kṣāreṇānile śānte srasta.doṣaṁ virecayet || 24 ||
AHS4.10.025a/ śuddha.rūkṣāśayaṁ baddha.varcaskaṁ cānuvāsayet |
AHS4.10.025c/ dīpanīyāmla.vāta.ghna.siddha.tailena taṁ tataḥ || 25 ||
AHS4.10.026a/ nirūḍhaṁ ca viriktaṁ ca samyak cāpy anuvāsitam |
AHS4.10.026c/ laghv.anna.pratisaṁyuktaṁ sarpir abhyāsayet punaḥ || 26 || [Note: AHS4.10.026v/ 10.26bv samyag vāpy anuvāsitam]
AHS4.10.027a/ pañca.mūlābhayā.vyoṣa.pippalī.mūla.saindhavaiḥ |
AHS4.10.027c/ rāsnā.kṣāra.dvayājājī.viḍaṅga.śaṭhibhir ghṛtam || 27 ||
AHS4.10.028a/ śuktena mātuluṅgasya sva.rasenārdrakasya ca |
AHS4.10.028c/ śuṣka.mūlaka.kolāmla.cukrikā.dāḍimasya ca || 28 ||
[Page 416 ]
AHS4.10.029a/ takra.mastu.surā.maṇḍa.sauvīraka.tuṣodakaiḥ |
AHS4.10.029c/ kāñjikena ca tat pakvam agni.dīpti.karaṁ param || 29 ||
AHS4.10.030a/ śūla.gulmodara.śvāsa.kāsānila.kaphāpaham |
AHS4.10.030c/ sa.bījapūraka.rasaṁ siddhaṁ vā pāyayed ghṛtam || 30 ||
AHS4.10.031a/ tailam abhyañjanārthaṁ ca siddham ebhiś calāpaham |
AHS4.10.031c/ eteṣām auṣadhānāṁ vā pibec cūrṇaṁ sukhāmbunā || 31 ||
AHS4.10.032a/ vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate |
AHS4.10.032c/ agner nirvāpakaṁ pittaṁ rekeṇa vamanena vā || 32 ||
AHS4.10.033a/ hatvā tikta.laghu.grāhi.dīpanair a.vidāhibhiḥ |
AHS4.10.033c/ annaiḥ sandhukṣayed agniṁ cūrṇaiḥ snehaiś ca tiktakaiḥ || 33 ||
AHS4.10.034a/ paṭola.nimba.trāyantī.tiktā.tiktaka.parpaṭam |
AHS4.10.034c/ kuṭaja.tvak.phalaṁ mūrvā madhu.śigru.phalaṁ vacā || 34 ||
AHS4.10.035a/ dārvī.tvak.padmakośīra.yavānī.musta.candanam |
AHS4.10.035c/ saurāṣṭry.ativiṣā.vyoṣa.tvag.elā.pattra.dāru ca || 35 ||
AHS4.10.036a/ cūrṇitaṁ madhunā lehyaṁ peyaṁ madyair jalena vā |
AHS4.10.036c/ hṛt.pāṇḍu.grahaṇī.roga.gulma.śūlā.ruci.jvarān || 36 ||
AHS4.10.037a/ kāmalāṁ sannipātaṁ ca mukha.rogāṁś ca nāśayet |
AHS4.10.037c/ bhūnimba.kaṭukā.mustā.try.ūṣaṇendrayavān samān || 37 ||
AHS4.10.038a/ dvau citrakād vatsaka.tvag.bhāgān ṣo.ḍaśa cūrṇayet |
AHS4.10.038c/ guḍa.śītāmbunā pītaṁ grahaṇī.doṣa.gulma.nut || 38 ||
[Page 417 ]
AHS4.10.039a/ kāmalā.jvara.pāṇḍu.tva.mehā.rucy.atisāra.jit |
AHS4.10.039c/ nāgarātiviṣā.mustā.pāṭhā.bilvaṁ rasāñjanam || 39 || [Note: AHS4.10.039v/ 10.39bv .mehā.rucy.atisāra.nut]
AHS4.10.040a/ kuṭaja.tvak.phalaṁ tiktā dhātakī ca kṛtaṁ rajaḥ |
AHS4.10.040c/ kṣaudra.taṇḍula.vāribhyāṁ paittike grahaṇī.gade || 40 ||
AHS4.10.041a/ pravāhikārśo.guda.rug.raktotthāneṣu ceṣyate |
AHS4.10.041c/ candanaṁ padmakośīraṁ pāṭhāṁ mūrvāṁ kuṭannaṭam || 41 ||
AHS4.10.042a/ ṣaḍgranthā.śārivāsphotā.saptaparṇāṭarūṣakān |
AHS4.10.042c/ paṭolodumbarāśvattha.vaṭa.plakṣa.kapītanān || 42 || [Note: AHS4.10.042v/ 10.42dv .vaṭa.plakṣa.kapītanam]
AHS4.10.043a/ kaṭukāṁ rohiṇīṁ mustāṁ nimbaṁ ca dvi.palāṁśakān |
AHS4.10.043c/ droṇe 'pāṁ sādhayet tena pacet sarpiḥ picūnmitaiḥ || 43 ||
AHS4.10.044a/ kirātatiktendrayava.vīrā.māgadhikotpalaiḥ |
AHS4.10.044c/ pitta.grahaṇyāṁ tat peyaṁ kuṣṭhoktaṁ tiktakaṁ ca yat || 44 ||
AHS4.10.045a/ grahaṇyāṁ śleṣma.duṣṭāyāṁ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte |
AHS4.10.045c/ kaṭv.amla.lavaṇa.kṣāraiḥ kramād agniṁ vivardhayet || 45 ||
AHS4.10.046a/ pañca.kolābhayā.dhānya.pāṭhā.gandha.palāśakaiḥ |
AHS4.10.046c/ bījapūra.pragāḍhaiś ca siddhaiḥ peyādi kalpayet || 46 ||
AHS4.10.047a/ droṇaṁ madhūka.puṣpāṇāṁ viḍaṅgaṁ ca tato 'rdhataḥ |
AHS4.10.047c/ citrakasya tato 'rdhaṁ ca tathā bhallātakāḍhakam || 47 ||
AHS4.10.048a/ mañjiṣṭhāṣṭa.palaṁ caitaj jala.droṇa.traye pacet |
AHS4.10.048c/ droṇa.śeṣaṁ śṛtaṁ śītaṁ madhv.ardhāḍhaka.saṁyutam || 48 ||
[Page 418 ]
AHS4.10.049a/ elā.mṛṇālāgurubhiś candanena ca rūṣite |
AHS4.10.049c/ kumbhe māsaṁ sthitaṁ jātam āsavaṁ taṁ prayojayet || 49 || [Note: AHS4.10.049v/ 10.49cv kumbhe māsa.sthitaṁ jātam]
AHS4.10.050a/ grahaṇīṁ dīpayaty eṣa bṛṁhaṇaḥ pitta.rakta.nut |
AHS4.10.050c/ śoṣa.kuṣṭha.kilāsānāṁ pramehāṇāṁ ca nāśanaḥ || 50 || [Note: AHS4.10.050v/ 10.50bv bṛṁhaṇo rakta.pitta.nut]
AHS4.10.051a/ madhūka.puṣpa.sva.rasaṁ śṛtam ardha.kṣayī.kṛtam |
AHS4.10.051c/ kṣaudra.pāda.yutaṁ śītaṁ pūrva.vat sannidhāpayet || 51 || [Note: AHS4.10.051v/ 10.51av madhūka.puṣpa.kuḍavaṁ]
AHS4.10.052a/ tat piban grahaṇī.doṣān jayet sarvān hitāśanaḥ |
AHS4.10.052c/ tad.vad drākṣekṣu.kharjūra.sva.rasān āsutān pibet || 52 ||
AHS4.10.053a/ hiṅgu.tiktā.vacā.mādrī.pāṭhendrayava.gokṣuram |
AHS4.10.053c/ pañca.kolaṁ ca karṣāṁśaṁ palāṁśaṁ paṭu.pañcakam || 53 ||
AHS4.10.054a/ ghṛta.taila.dvi.kuḍave dadhnaḥ prastha.dvaye ca tat |
AHS4.10.054c/ āpothya kvāthayed agnau mṛdāv anugate rase || 54 ||
AHS4.10.055a/ antar.dhūmaṁ tato dagdhvā cūrṇī.kṛtya ghṛtāplutam |
AHS4.10.055c/ pibet pāṇi.talaṁ tasmiñ jīrṇe syān madhurāśanaḥ || 55 ||
AHS4.10.056a/ vāta.śleṣmāmayān sarvān hanyād viṣa.garāṁś ca saḥ |
AHS4.10.056c/ bhūnimbaṁ rohiṇīṁ tiktāṁ paṭolaṁ nimba.parpaṭam || 56 ||
AHS4.10.057a/ dagdhvā māhiṣa.mūtreṇa pibed agni.vivardhanam |
AHS4.10.057c/ dve haridre vacā kuṣṭhaṁ citrakaḥ kaṭu.rohiṇī || 57 ||
AHS4.10.058a/ mustā ca cchāga.mūtreṇa siddhaḥ kṣāro 'gni.vardhanaḥ |
AHS4.10.058c/ catuḥ.palaṁ sudhā.kāṇḍāt tri.palaṁ lavaṇa.trayāt || 58 || [Note: AHS4.10.058v/ 10.58dv tri.phalā.lavaṇāni ca]
[Page 419 ]
AHS4.10.059a/ vārtāka.kuḍavaṁ cārkād aṣṭau dve citrakāt pale |
AHS4.10.059c/ dagdhvā rasena vārtākād guṭikā bhojanottarāḥ || 59 || [Note: AHS4.10.059v/ 10.59av vārtākāt kuḍavaṁ cārkād]
AHS4.10.060a/ bhuktam annaṁ pacanty āśu kāsa.śvāsārśasāṁ hitāḥ |
AHS4.10.060c/ viṣūcikā.pratiśyāya.hṛd.roga.śamanāś ca tāḥ || 60 ||
AHS4.10.061a/ mātuluṅga.śaṭhī.rāsnā.kaṭu.traya.harītaki |
AHS4.10.061c/ svarjikā.yāva.śūkākhyau kṣārau pañca.paṭūni ca || 61 || [Note: AHS4.10.061v/ 10.61bv .kaṭu.traya.harītakīḥ]
AHS4.10.062a/ sukhāmbu.pītaṁ tac.cūrṇaṁ bala.varṇāgni.vardhanam |
AHS4.10.062c/ ślaiṣmike grahaṇī.doṣe sa.vāte tair ghṛtaṁ pacet || 62 ||
AHS4.10.063a/ dhānvantaraṁ ṣaṭ.palaṁ ca bhallātaka.ghṛtābhayam |
AHS4.10.063c/ viḍa.kācoṣa.lavaṇa.svarjikā.yāva.śūka.jān || 63 ||
AHS4.10.064a/ saptalāṁ kaṇṭakārīṁ ca citrakaṁ caikato dahet |
AHS4.10.064c/ sapta.kṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet || 64 ||
AHS4.10.065a/ āḍhakaṁ sarpiṣaḥ peyaṁ tad agni.bala.vṛddhaye |
AHS4.10.065c/ nicaye pañca karmāṇi yuñjyāc caitad yathā.balam || 65 ||
AHS4.10.066a/ praseke ślaiṣmike 'lpāgner dīpanaṁ rūkṣa.tiktakam |
AHS4.10.066c/ yojyaṁ kṛśasya vyatyāsāt snigdha.rūkṣaṁ kaphodaye || 66 ||
AHS4.10.067a/ kṣīṇa.kṣāma.śarīrasya dīpanaṁ sneha.saṁyutam |
AHS4.10.067c/ dīpanaṁ bahu.pittasya tiktaṁ madhurakair yutam || 67 ||
AHS4.10.068a/ sneho 'mla.lavaṇair yukto bahu.vātasya śasyate |
AHS4.10.068c/ sneham eva paraṁ vidyād dur.balānala.dīpanam || 68 ||
[Page 420 ]
AHS4.10.069a/ nālaṁ sneha.samiddhasya śamāyānnaṁ su.gurv api |
AHS4.10.069c/ yo 'lpāgni.tvāt kaphe kṣīṇe varcaḥ pakvam api ślatham || 69 ||
AHS4.10.070a/ muñcet paṭv.auṣadha.yutaṁ sa pibed alpa.śo ghṛtam |
AHS4.10.070c/ tena sva.mārgam ānītaḥ sva.karmaṇi niyojitaḥ || 70 ||
AHS4.10.071a/ samāno dīpayaty agnim agneḥ sandhukṣako hi saḥ |
AHS4.10.071c/ purīṣaṁ yaś ca kṛcchreṇa kaṭhina.tvād vimuñcati || 71 || [Note: AHS4.10.071v/ 10.71bv agneḥ sandhukṣako hy asau]
AHS4.10.072a/ sa ghṛtaṁ lavaṇair yuktaṁ naro 'nnāvagrahaṁ pibet |
AHS4.10.072c/ raukṣyān mande 'nale sarpis tailaṁ vā dīpanaiḥ pibet || 72 ||
AHS4.10.073a/ kṣāra.cūrṇāsavāriṣṭan mande snehāti.pānataḥ |
AHS4.10.073c/ udāvartāt tu yoktavyā nirūha.sneha.vastayaḥ || 73 || [Note: AHS4.10.073v/ 10.73cv udāvartāt prayoktavyā]
AHS4.10.074a/ doṣāti.vṛddhyā mande 'gnau saṁśuddho 'nna.vidhiṁ caret |
AHS4.10.074c/ vyādhi.muktasya mande 'gnau sarpir eva tu dīpanam || 74 || [Note: AHS4.10.074v/ 10.74bv saṁśuddho 'nna.vidhiṁ bhajet]
AHS4.10.075a/ adhvopavāsa.kṣāma.tvair yavāgvā pāyayed ghṛtam |
AHS4.10.075c/ annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ bṛṁhaṇaṁ ca tat || 75 ||
AHS4.10.076a/ dīrgha.kāla.prasaṅgāt tu kṣāma.kṣīṇa.kṛśān narān |
AHS4.10.076c/ prasahānāṁ rasaiḥ sāmlair bhojayet piśitāśinām || 76 ||
AHS4.10.077a/ laghūṣṇa.kaṭu.śodhi.tvād dīpayanty āśu te 'nalam |
AHS4.10.077c/ māṁsopacita.māṁsa.tvāt paraṁ ca bala.vardhanāḥ || 77 || [Note: AHS4.10.077v/ 10.77av laghūṣṇa.kaṭu.śodhi.tvair]
AHS4.10.078a/ snehāsava.surāriṣṭa.cūrṇa.kvātha.hitāśanaiḥ |
AHS4.10.078c/ samyak.prayuktair dehasya balam agneś ca vardhate || 78 ||
[Page 421 ]
AHS4.10.079a/ dīpto yathaiva sthāṇuś ca bāhyo 'gniḥ sāra.dārubhiḥ |
AHS4.10.079c/ sa.snehair jāyate tad.vad āhāraiḥ koṣṭha.go 'nalaḥ || 79 ||
AHS4.10.080a/ nā.bhojanena kāyāgnir dīpyate nāti.bhojanāt |
AHS4.10.080c/ yathā nir.indhano vahnir alpo vātīndhanāvṛtaḥ || 80 || [Note: AHS4.10.080v/ 10.80dv alpo vātīndhanānvitaḥ]
AHS4.10.081a/ yadā kṣīṇe kaphe pittaṁ sva.sthāne pavanānugam |
AHS4.10.081c/ pravṛddhaṁ vardhayaty agniṁ tadāsau sānilo 'nalaḥ || 81 ||
AHS4.10.082a/ paktvānnam āśu dhātūṁś ca sarvān ojaś ca saṅkṣipan |
AHS4.10.082c/ mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati || 82 || [Note: AHS4.10.082v/ 10.82cv mārayet taṁ sa nā svastho]
AHS4.10.083a/ tṛṭ.kāsa.dāha.mūrchādyā vyādhayo 'ty.agni.sambhavāḥ |
AHS4.10.083c/ tam aty.agniṁ guru.snigdha.manda.sāndra.hima.sthiraiḥ || 83 ||
AHS4.10.084a/ anna.pānair nayec chāntiṁ dīptam agnim ivāmbubhiḥ |
AHS4.10.084c/ muhur muhur a.jīrṇe 'pi bhojyāny asyopahārayet || 84 || [Note: AHS4.10.084v/ 10.84dv bhojyāny asyopakalpayet]
AHS4.10.085a/ nir.indhano 'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayet |
AHS4.10.085c/ kṛśarāṁ pāyasaṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍa.vaikṛtam || 85 || [Note: AHS4.10.085v/ 10.85bv tathainaṁ na vipādayet]
AHS4.10.086a/ aśnīyād audakānūpa.piśitāni bhṛtāni ca |
AHS4.10.086c/ matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthira.toya.carāś ca ye || 86 ||
AHS4.10.087a/ āvikaṁ su.bhṛtaṁ māṁsam adyād aty.agni.vāraṇam |
AHS4.10.087c/ payaḥ saha.madhūcchiṣṭaṁ ghṛtaṁ vā tṛṣitaḥ pibet || 87 ||
AHS4.10.088a/ godhūma.cūrṇaṁ payasā bahu.sarpiḥ.pariplutam |
AHS4.10.088c/ ānūpa.rasa.yuktān vā snehāṁs taila.vivarjitān || 88 ||
[Page 422 ]
AHS4.10.089a/ śyāmā.trivṛd.vipakvaṁ vā payo dadyād virecanam |
AHS4.10.089c/ a.sakṛt pitta.haraṇaṁ pāyasa.pratibhojanam || 89 ||
AHS4.10.090a/ yat kiñ.cid guru medyaṁ ca śleṣma.kāri ca bhojanam |
AHS4.10.090c/ sarvaṁ tad aty.agni.hitaṁ bhuktvā ca svapanaṁ divā || 90 ||
AHS4.10.091a/ āhāram agniḥ pacati doṣān āhāra.varjitaḥ |
AHS4.10.091c/ dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṁ dhātu.saṅkṣaye || 91 ||
AHS4.10.092a/ etat prakṛtyaiva viruddham annaṁ saṁyoga.saṁskāra.vaśena cedam |
AHS4.10.092c/ ity.ādi a.vijñāya yatheṣṭa.ceṣṭāś caranti yat sāgni.balasya śaktiḥ || 92 ||
AHS4.10.093a/ tasmād agniṁ pālayet sarva.yatnais tasmin naṣṭe yāti nā nāśam eva |
AHS4.10.093c/ doṣair graste grasyate roga.saṅghair yukte tu syān nī.rujo dīrgha.jīvī || 93 ||

4.11. Chapter 11 :: Athamūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 383-387]
AHS4.11.000+1a/ liṅgāgra.suṣire samyag yonyāṁ vā sampraveśayet |
AHS4.11.000+1c/ mūtra.duḥkha.haraṁ mukhyaṁ karpūraṁ parisaṅkṣipet || 0+1 ||
AHS4.11.001a/ kṛcchre vāta.ghna.tailāktam adho nābheḥ samīra.je |
AHS4.11.001c/ su.snigdhaiḥ svedayed aṅgaṁ piṇḍa.sekāvagāhanaiḥ || 1 ||
AHS4.11.002a/ daśa.mūla.balairaṇḍa.yavābhīru.punarnavaiḥ |
AHS4.11.002c/ kulattha.kola.pattūra.vṛścīvopalabhedakaiḥ || 2 ||
AHS4.11.003a/ taila.sarpir.varāharkṣa.vasāḥ kvathita.kalkitaiḥ |
AHS4.11.003c/ sa.pañca.lavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūla.harāḥ param || 3 ||
AHS4.11.004a/ dravyāṇy etāni pānānne tathā piṇḍopanāhane |
AHS4.11.004c/ saha tailaphalair yuñjyāt sāmlāni sneha.vanti ca || 4 ||
[Page 423 ]
AHS4.11.005a/ sauvarcalāḍhyāṁ madirāṁ piben mūtra.rujāpahām |
AHS4.11.005c/ paitte yuñjīta śiśiraṁ seka.lepāvagāhanam || 5 ||
AHS4.11.006a/ pibed varīṁ gokṣurakaṁ vidārīṁ sa.kaserukām |
AHS4.11.006c/ tṛṇākhyaṁ pañca.mūlaṁ ca pākyaṁ sa.madhu.śarkaram || 6 ||
AHS4.11.007a/ vṛṣakaṁ trapusairvāru.laṭvā.bījāni kuṅkumam |
AHS4.11.007c/ drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātān apohati || 7 ||
AHS4.11.008a/ ervāru.bīja.yaṣṭy.āhva.dārvīr vā taṇḍulāmbunā |
AHS4.11.008c/ toyena kalkaṁ drākṣāyāḥ pibet paryuṣitena vā || 8 ||
AHS4.11.009a/ kapha.je vamanaṁ svedaṁ tīkṣṇoṣṇa.kaṭu.bhojanam |
AHS4.11.009c/ yavānāṁ vikṛtīḥ kṣāraṁ kālaśeyaṁ ca śīlayet || 9 ||
AHS4.11.010a/ piben madyena sūkṣmailāṁ dhātrī.phala.rasena vā |
AHS4.11.010c/ sārasāsthi.śvadaṁṣṭrailā.vyoṣaṁ vā madhu.mūtra.vat || 10 ||
AHS4.11.011a/ sva.rasaṁ kaṇṭakāryā vā pāyayen mākṣikānvitam |
AHS4.11.011c/ śitivāraka.bījaṁ vā takreṇa ślakṣṇa.cūrṇitam || 11 ||
AHS4.11.012a/ dhava.saptāhva.kuṭaja.guḍūcī.caturaṅgulam |
AHS4.11.012c/ kembukailā.karañjaṁ ca pākyaṁ sa.madhu sādhitām || 12 || [Note: AHS4.11.012v/ 11.12cv kaṭukailā.karañjaṁ ca]
AHS4.11.013a/ tair vā peyāṁ pravālaṁ vā cūrṇitaṁ taṇḍulāmbunā |
AHS4.11.013c/ sa.tailaṁ pāṭalā.kṣāraṁ sapta.kṛtvo 'tha.vā srutam || 13 ||
AHS4.11.014a/ pāṭalī.yāva.śūkābhyāṁ pāribhadrāt tilād api |
AHS4.11.014c/ kṣārodakena madirāṁ tvag.eloṣaṇa.saṁyutām || 14 ||
[Page 424 ]
AHS4.11.015a/ pibed guḍopadaṁśān vā lihyād etān pṛthak pṛthak |
AHS4.11.015c/ sannipātātmake sarvaṁ yathāvastham idaṁ hitam || 15 ||
AHS4.11.016a/ aśmany apy a.cirotthāne vāta.vasty.ādikeṣu ca |
AHS4.11.016c/ aśmarī dāruṇo vyādhir antaka.pratimo mataḥ || 16 || [Note: AHS4.11.016v/ 11.16bv vāta.vasty.ādikeṣv api]
AHS4.11.017a/ taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati |
AHS4.11.017c/ tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādi.krama iṣyate || 17 ||
AHS4.11.018a/ pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro 'śmantako varī |
AHS4.11.018c/ kapotavaṅkātibalā.bhallūkośīra.kacchakam || 18 || [Note: AHS4.11.018v/ 11.18dv .bhallūkośīra.kantakam]
AHS4.11.019a/ vṛkṣādanī śāka.phalaṁ vyāghryau guṇṭhas trikaṇṭakaḥ |
AHS4.11.019c/ yavāḥ kulatthāḥ kolāni varuṇaḥ katakāt phalam || 19 ||
AHS4.11.020a/ ūṣakādi.pratīvāpam eṣāṁ kvāthe śṛtaṁ ghṛtam |
AHS4.11.020c/ bhinatti vāta.sambhūtāṁ tat pītaṁ śīghram aśmarīm || 20 ||
AHS4.11.021a/ gandharvahasta.bṛhatī.vyāghrī.gokṣurakekṣurāt |
AHS4.11.021c/ mūla.kalkaṁ pibed dadhnā madhureṇāśma.bhedanam || 21 ||
AHS4.11.022a/ kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo 'śmabhit |
AHS4.11.022c/ darbho vidārī vārāhī śāli.mūlaṁ trikaṇṭakaḥ || 22 ||
AHS4.11.023a/ bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sa.kuraṇṭakaḥ |
AHS4.11.023c/ punarnave śirīṣaś ca teṣāṁ kvāthe paced ghṛtam || 23 ||
AHS4.11.024a/ piṣṭena trapusādīnāṁ bījenendīvareṇa ca |
AHS4.11.024c/ madhukena śilā.jena tat pittāśmari.bhedanam || 24 ||
[Page 425 ]
AHS4.11.025a/ varuṇādiḥ samīra.ghnau gaṇāv elā hareṇukā |
AHS4.11.025c/ guggulur maricaṁ kuṣṭhaṁ citrakaḥ sa.surāhvayaḥ || 25 ||
AHS4.11.026a/ taiḥ kalkitaiḥ kṛtāv āpam ūṣakādi.gaṇena ca |
AHS4.11.026c/ bhinatti kapha.jām āśu sādhitaṁ ghṛtam aśmarīm || 26 ||
AHS4.11.027a/ kṣāra.kṣīra.yavāgv.ādi dravyaiḥ svaiḥ svaiś ca kalpayet |
AHS4.11.027c/ picukāṅkolla.kataka.śākendīvara.jaiḥ phalaiḥ || 27 ||
AHS4.11.028a/ pītam uṣṇāmbu sa.guḍaṁ śarkarā.pātanaṁ param |
AHS4.11.028c/ krauñcoṣṭra.rāsabhāsthīni śvadaṁṣṭrā tālapattrikā || 28 || [Note: AHS4.11.028v/ 11.28av pītam uṣṇāmbu sa.ghṛtaṁ]
AHS4.11.029a/ ajamodā kadambasya mūlaṁ viśvasya cauṣadham |
AHS4.11.029c/ pītāni śarkarāṁ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā || 29 || [Note: AHS4.11.029v/ 11.29bv mūlaṁ bilvasya cauṣadham]
AHS4.11.030a/ nṛtyakuṇḍaka.bījānāṁ cūrṇaṁ mākṣika.saṁyutam |
AHS4.11.030c/ avi.kṣīreṇa saptāhaṁ pītam aśmari.pātanaḥ || 30 || [Note: AHS4.11.030v/ 11.30av nṛtyakuṇḍala.bījānāṁ 11.30av markaṭakasya bījānāṁ]
AHS4.11.031a/ kvāthaś ca śigru.mūlotthaḥ kad.uṣṇo 'śmarī.pātanaḥ |
AHS4.11.031c/ tilāpāmārga.kadalī.palāśa.yava.sambhavaḥ || 31 ||
AHS4.11.032a/ kṣāraḥ peyo 'vi.mūtreṇa śarkarāsv aśmarīṣu ca |
AHS4.11.032c/ kapotavaṅkā.mūlaṁ vā pibed ekaṁ surādibhiḥ || 32 ||
AHS4.11.033a/ tat.siddhaṁ vā pibet kṣīraṁ vedanābhir upadrutaḥ |
AHS4.11.033c/ harītaky.asthi.siddhaṁ vā sādhitaṁ vā punarnavaiḥ || 33 ||
AHS4.11.034a/ kṣīrānna.bhug barhi.śikhā.mūlaṁ vā taṇḍulāmbunā |
AHS4.11.034c/ mūtrāghāteṣu vibhajed ataḥ śeṣeṣv api kriyām || 34 ||
[Page 426 ]
AHS4.11.035a/ bṛhaty.ādi.gaṇe siddhaṁ dvi.guṇī.kṛta.gokṣure |
AHS4.11.035c/ toyaṁ payo vā sarpir vā sarva.mūtra.vikāra.jit || 35 ||
AHS4.11.036a/ devadāruṁ ghanaṁ mūrvāṁ yaṣṭīmadhu harītakīm |
AHS4.11.036c/ mūtrāghāteṣu sarveṣu surā.kṣīra.jalaiḥ pibet || 36 ||
AHS4.11.037a/ rasaṁ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṁ kakubhasya vā |
AHS4.11.037c/ sukhāmbhasā vā tri.phalāṁ piṣṭāṁ saindhava.saṁyutām || 37 ||
AHS4.11.038a/ vyāghrī.gokṣuraka.kvāthe yavāgūṁ vā sa.phāṇitām |
AHS4.11.038c/ kvāthe vīratarāder vā tāmra.cūḍa.rase 'pi vā || 38 ||
AHS4.11.039a/ adyād vīratarādyena bhāvitaṁ vā śilā.jatu |
AHS4.11.039c/ madyaṁ vā nigadaṁ pītvā rathenāśvena vā vrajet || 39 || [Note: AHS4.11.039v/ 11.39cv madyaṁ vā nir.gadaṁ pītvā]
AHS4.11.040a/ śīghra.vegena saṅkṣobhāt tathāsya cyavate 'śmarī |
AHS4.11.040c/ sarva.thā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ || 40 ||
AHS4.11.041a/ rekārthaṁ tailvakaṁ sarpir vasti.karma ca śīlayet |
AHS4.11.041c/ viśeṣād uttarān vastīñ chukrāśmaryāṁ tu śodhite || 41 || [Note: AHS4.11.041v/ 11.41dv chukrāśmaryāṁ ca śodhite]
AHS4.11.042a/ tair mūtra.mārge bala.vān śukrāśaya.viśuddhaye |
AHS4.11.042c/ pumān su.tṛpto vṛṣyāṇāṁ māṁsānāṁ kukkuṭasya ca || 42 ||
AHS4.11.043a/ kāmaṁ sa.kāmaḥ seveta pramadā mada.dāyinīḥ |
AHS4.11.043c/ siddhair upakramair ebhir na cec chāntis tadā bhiṣak || 43 || [Note: AHS4.11.043v/ 11.43dv na cec chāntis tato bhiṣak]
AHS4.11.044a/ iti rājānam āpṛcchya śastraṁ sādhv avacārayet |
AHS4.11.044c/ a.kriyāyāṁ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṁ saṁśayo bhavet || 44 ||
[Page 427 ]
AHS4.11.045a/ niścitasyāpi vaidyasya bahu.śaḥ siddha.karmaṇaḥ |
AHS4.11.045c/ athāturam upasnigdha.śuddham īṣac ca karśitam || 45 || [Note: AHS4.11.045v/ 11.45cv athāturam upasnigdhaṁ 11.45dv .śuddham īṣac ca karṣitam 11.45dv śuddham īṣac ca karśitam]
AHS4.11.046a/ abhyakta.svinna.vapuṣam a.bhuktaṁ kṛta.maṅgalam |
AHS4.11.046c/ ā.jānu.phalaka.sthasya narasyāṅke vyapāśritam || 46 ||
AHS4.11.047a/ pūrveṇa kāyenottānaṁ niṣaṇṇaṁ vastra.cumbhale |
AHS4.11.047c/ tato 'syākuñcite jānu.kūrpare vāsasā dṛḍham || 47 ||
AHS4.11.048a/ sahāśraya.manuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca |
AHS4.11.048c/ nābheḥ samantād abhyajyād adhas tasyāś ca vāmataḥ || 48 ||
AHS4.11.049a/ mṛditvā muṣṭinākrāmed yāvad aśmary adho.gatā |
AHS4.11.049c/ tailākte vardhita.nakhe tarjanī.madhyame tataḥ || 49 ||
AHS4.11.050a/ a.dakṣiṇe gude 'ṅgulyau praṇidhāyānu.sevani |
AHS4.11.050c/ āsādya bala.yatnābhyām aśmarīṁ guda.meḍhrayoḥ || 50 || [Note: AHS4.11.050v/ 11.50bv praṇidhāyānu.sevanīm]
AHS4.11.051a/ kṛtvāntare tathā vastiṁ nir.valīkam an.āyatam |
AHS4.11.051c/ utpīḍayed aṅgulībhyāṁ yāvad granthir ivonnatam || 51 ||
AHS4.11.052a/ śalyaṁ syāt sevanīṁ muktvā yava.mātreṇa pāṭayet |
AHS4.11.052c/ aśma.mānena na yathā bhidyate sā tathāharet || 52 ||
AHS4.11.053a/ samagraṁ sarpa.vaktreṇa strīṇāṁ vastis tu pārśva.gaḥ |
AHS4.11.053c/ garbhāśayāśrayas tāsāṁ śastram utsaṅga.vat tataḥ || 53 ||
AHS4.11.054a/ nyased ato 'nya.thā hy āsāṁ mūtra.srāvī vraṇo bhavet |
AHS4.11.054c/ mūtra.praseka.kṣaṇanān narasyāpy api caika.dhā || 54 ||
[Page 428 ]
AHS4.11.055a/ vasti.bhedo 'śmarī.hetuḥ siddhiṁ yāti na tu dvi.dhā |
AHS4.11.055c/ vi.śalyam uṣṇa.pānīya.droṇyāṁ tam avagāhayet || 55 ||
AHS4.11.056a/ tathā na pūryate 'sreṇa vastiḥ pūrṇe tu pīḍayet |
AHS4.11.056c/ meḍhrāntaḥ kṣīri.vṛkṣāmbu mūtra.saṁśuddhaye tataḥ || 56 || [Note: AHS4.11.056v/ 11.56cv meḍhrataḥ kṣīri.vṛkṣāmbu 11.56cv meḍhre 'ntaḥ kṣīri.vṛkṣāmbu]
AHS4.11.057a/ kuryād guḍasya sauhityaṁ madhv.ājyākta.vraṇaḥ pibet |
AHS4.11.057c/ dvau kālau sa.ghṛtāṁ koṣṇāṁ yavāgūṁ mūtra.śodhanaiḥ || 57 ||
AHS4.11.058a/ try.ahaṁ daśāhaṁ payasā guḍāḍhyenālpam odanam |
AHS4.11.058c/ bhuñjītordhvaṁ phalāmlaiś ca rasair jāṅgala.cāriṇām || 58 ||
AHS4.11.059a/ kṣīri.vṛkṣa.kaṣāyeṇa vraṇaṁ prakṣālya lepayet |
AHS4.11.059c/ prapauṇḍarīka.mañjiṣṭhā.yaṣṭy.āhva.nayanauṣadhaiḥ || 59 ||
AHS4.11.060a/ vraṇābhyaṅge pacet tailam ebhir eva niśānvitaiḥ |
AHS4.11.060c/ daśāhaṁ svedayec cainaṁ sva.mārgaṁ sapta.rātrataḥ || 60 || [Note: AHS4.11.060v/ 11.60cv daśāhaṁ svedayec caiva 11.60cv daśāhaṁ svedayec caivaṁ]
AHS4.11.061a/ mūtre tv a.gacchati dahed aśmarī.vraṇam agninā |
AHS4.11.061c/ sva.mārga.pratipattau tu svādu.prāyair upācaret || 61 ||
AHS4.11.062a/ taṁ vastibhir na cārohed varṣaṁ rūḍha.vraṇo 'pi saḥ |
AHS4.11.062c/ naga.nāgāśva.vṛkṣa.strī.rathān nāpsu plaveta ca || 62 ||
AHS4.11.063a/ mūtra.śukra.vahau vasti.vṛṣaṇau sevanīṁ gudam |
AHS4.11.063c/ mūtra.prasekaṁ yoniṁ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet || 63 ||

4.12. Chapter 12 :: Athapramehacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 387-390]
AHS4.12.001a/ mehino balinaḥ kuryād ādau vamana.recane |
AHS4.12.001c/ snigdhasya sarṣapāriṣṭa.nikumbhākṣa.karañja.jaiḥ || 1 ||
[Page 429 ]
AHS4.12.002a/ tailas trikaṇṭakādyena yathā.svaṁ sādhitena vā |
AHS4.12.002c/ snehena musta.devāhva.nāgara.prativāpa.vat || 2 ||
AHS4.12.003a/ surasādi.kaṣāyeṇa dadyād āsthāpanaṁ tataḥ |
AHS4.12.003c/ nyagrodhādes tu pittārtaṁ rasaiḥ śuddhaṁ ca tarpayet || 3 || [Note: AHS4.12.003v/ 12.3cv nyagrodhādes tu pittārte]
AHS4.12.004a/ mūtra.graha.rujā.gulma.kṣayādyās tv apatarpaṇāt |
AHS4.12.004c/ tato 'nubandha.rakṣārthaṁ śamanāni prayojayet || 4 ||
AHS4.12.005a/ a.saṁśodhyasya tāny eva sarva.meheṣu pāyayet |
AHS4.12.005c/ dhātrī.rasa.plutāṁ prāhṇe haridrāṁ mākṣikānvitām || 5 ||
AHS4.12.006a/ dārvī.surāhva.tri.phalā.mustā vā kvathitā jale |
AHS4.12.006c/ citraka.tri.phalā.dārvī.kaliṅgān vā sa.mākṣikān || 6 ||
AHS4.12.007a/ madhu.yuktaṁ guḍūcyā vā rasam āmalakasya vā || 7ab ||
AHS4.12.007c/ lodhrābhayā.toyada.kaṭphalānāṁ pāṭhā.viḍaṅgārjuna.dhanvanānām || 7cd ||
AHS4.12.007e/ gāyatri.dārvī.kṛmihṛd.dhavānāṁ kaphe trayaḥ kṣaudra.yutāḥ kaṣāyāḥ || 7ef ||
AHS4.12.008a/ uśīra.lodhrārjuna.candanānāṁ paṭola.nimbāmalakāmṛtānām |
AHS4.12.008c/ lodhrāmbu.kālīyaka.dhātakīnāṁ pitte trayaḥ kṣaudra.yutāḥ kaṣāyāḥ || 8 ||
AHS4.12.009ab/ yathā.svam ebhiḥ pānānnaṁ yava.godhūma.bhāvanāḥ || 9ab || [Note: AHS4.12.009v/ 12.9bv yava.godhūma.bhāvanām 12.9bv yava.godhūma.bhāvanam]
AHS4.12.010a/ vātolbaṇeṣu snehāṁś ca prameheṣu prakalpayet |
AHS4.12.010c/ apūpa.saktu.vāṭyādir yavānāṁ vikṛtir hitā || 10 ||
AHS4.12.011a/ gajāśva.guda.muktānām atha.vā veṇu.janmanām |
AHS4.12.011c/ tṛṇa.dhānyāni mudgādyāḥ śālir jīrṇaḥ sa.ṣaṣṭikaḥ || 11 ||
[Page 430 ]
AHS4.12.012a/ śrī.kukkuṭo 'mlaḥ khalakas tila.sarṣapa.kiṭṭa.jaḥ |
AHS4.12.012c/ kapitthaṁ tindukaṁ jambūs tat.kṛtā rāga.ṣāḍavāḥ || 12 ||
AHS4.12.013a/ tiktaṁ śākaṁ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sa.saktavaḥ |
AHS4.12.013c/ dhanva.māṁsāni śūlyāni pariśuṣkāṇy ayas.kṛtiḥ || 13 ||
AHS4.12.014a/ madhv.ariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakva.rasodbhavaḥ |
AHS4.12.014c/ tathāsanādi.sārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam || 14 ||
AHS4.12.015a/ vāsiteṣu varā.kvāthe śarvarīṁ śoṣiteṣv ahaḥ |
AHS4.12.015c/ yaveṣu su.kṛtān saktūn sa.kṣaudrān sīdhunā pibet || 15 ||
AHS4.12.016a/ śāla.saptāhva.kampilla.vṛkṣakākṣa.kapittha.jam |
AHS4.12.016c/ rohītakaṁ ca kusumaṁ madhunādyāt su.cūrṇitam || 16 ||
AHS4.12.017a/ kapha.pitta.prameheṣu pibed dhātrī.rasena vā |
AHS4.12.017c/ trikaṇṭaka.niśā.lodhra.somavalka.vacārjunaiḥ || 17 ||
AHS4.12.018a/ padmakāśmantakāriṣṭa.candanāguru.dīpyakaiḥ |
AHS4.12.018c/ paṭola.musta.mañjiṣṭhā.mādrī.bhallātakaiḥ pacet || 18 ||
AHS4.12.019a/ tailaṁ vāta.kaphe pitte ghṛtaṁ miśreṣu miśrakam |
AHS4.12.019c/ daśa.mūla.śaṭhī.dantī.surāhvaṁ dvi.punarnavam || 19 ||
AHS4.12.020a/ mūlaṁ snug.arkayoḥ pathyāṁ bhūkadambam aruṣkaram |
AHS4.12.020c/ karañjau varuṇān mūlaṁ pippalyāḥ pauṣkaraṁ ca yat || 20 || [Note: AHS4.12.020v/ 12.20cv karañja.varuṇān mūlaṁ]
AHS4.12.021a/ pṛthag daśa.palaṁ prasthān yava.kola.kulatthataḥ |
AHS4.12.021c/ trīṁś cāṣṭa.guṇite toye vipacet pāda.vartinā || 21 ||
[Page 431 ]
AHS4.12.022a/ tena dvi.pippalī.cavya.vacā.nicula.rohiṣaiḥ |
AHS4.12.022c/ trivṛd.viḍaṅga.kampilla.bhārgī.viśvaiś ca sādhayet || 22 || [Note: AHS4.12.022v/ 12.22dv .bhārgī.bilvaiś ca sādhayet]
AHS4.12.023a/ prasthaṁ ghṛtāj jayet sarvāṁs tan mehān piṭikā viṣam |
AHS4.12.023c/ pāṇḍu.vidradhi.gulmārśaḥ.śoṣa.śopha.garodaram || 23 ||
AHS4.12.024a/ śvāsaṁ kāsaṁ vamiṁ vṛddhiṁ plīhānaṁ vāta.śoṇitam |
AHS4.12.024c/ kuṣṭhonmādāv apasmāraṁ dhānvantaram idaṁ ghṛtam || 24 ||
AHS4.12.025a/ lodhra.mūrvā.śaṭhī.vella.bhārgī.nata.nakha.plavān |
AHS4.12.025c/ kaliṅga.kuṣṭha.kramuka.priyaṅgv.ativiṣāgnikān || 25 ||
AHS4.12.026a/ dve viśāle catur.jātaṁ bhūnimbaṁ kaṭu.rohiṇīm |
AHS4.12.026c/ yavānīṁ pauṣkaraṁ pāṭhāṁ granthiṁ cavyaṁ phala.trayam || 26 ||
AHS4.12.027a/ karṣāṁśam ambu.kalaśe pāda.śeṣe srute hime |
AHS4.12.027c/ dvau prasthau mākṣikāt kṣiptvā rakṣet pakṣam upekṣayā || 27 ||
AHS4.12.028a/ lodhrāsavo 'yaṁ mehārśaḥ.śvitra.kuṣṭhā.ruci.kṛmīn |
AHS4.12.028c/ pāṇḍu.tvaṁ grahaṇī.doṣaṁ sthūla.tāṁ ca niyacchati || 28 ||
AHS4.12.029a/ sādhayed asanādīnāṁ palānāṁ viṁśatiṁ pṛthak |
AHS4.12.029c/ dvi.vahe 'pāṁ kṣipet tatra pāda.sthe dve śate guḍāt || 29 ||
AHS4.12.030a/ kṣaudrāḍhakārdhaṁ palikaṁ vatsakādiṁ ca kalkitam |
AHS4.12.030c/ tat kṣaudra.pippalī.cūrṇa.pradigdhe ghṛta.bhājane || 30 || [Note: AHS4.12.030v/ 12.30bv vatsakādi ca kalkitam]
AHS4.12.031a/ sthitaṁ dṛḍhe jatu.sṛte yava.rāśau nidhāpayet |
AHS4.12.031c/ khadirāṅgāra.taptāni bahu.śo 'tra nimajjayet || 31 ||
[Page 432 ]
AHS4.12.032a/ tanūni tīkṣṇa.lohasya pattrāṇy ā.loha.saṅkṣayāt |
AHS4.12.032c/ ayas.kṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmād adhikā guṇaiḥ || 32 ||
AHS4.12.033a/ rūkṣam udvartanaṁ gāḍhaṁ vyāyāmo niśi jāgaraḥ |
AHS4.12.033c/ yac cānyac chleṣma.medo.ghnaṁ bahir antaś ca tad dhitam || 33 ||
AHS4.12.034a/ su.bhāvitāṁ sāra.jalais tulāṁ pītvā śilodbhavāt |
AHS4.12.034c/ sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīñ jāṅgala.jai rasaiḥ || 34 || [Note: AHS4.12.034v/ 12.34dv śāliṁ jāṅgala.jai rasaiḥ]
AHS4.12.035a/ sarvān abhibhaven mehān su.bahūpadravān api |
AHS4.12.035c/ gaṇḍa.mālārbuda.granthi.sthaulya.kuṣṭha.bhagandarān || 35 ||
AHS4.12.036a/ kṛmi.ślīpada.śophāṁś ca paraṁ caitad rasāyanam |
AHS4.12.036c/ a.dhanaś chattra.pāda.tra.rahito muni.vartanaḥ || 36 ||
AHS4.12.036.1+1a/ candanam utpalaṁ drākṣā uśīraṁ ca punarnavā |
AHS4.12.036.1+1c/ yaṣṭīmadhuka.śrīkhaṇḍaṁ tri.phalotpala.śārivā || 36.1+1 ||
AHS4.12.036.1+2a/ śamī vaṁśa.phalaṁ lodhraṁ tri.jātaṁ nāgakesaram |
AHS4.12.036.1+2c/ padmakaṁ ca kaṇā.cūrṇaṁ tat.tulyā śarkarā śubhā || 36.1+2 ||
AHS4.12.036.1+3a/ etac cūrṇaṁ pibet prātas taṇḍulodaka.vāriṇā |
AHS4.12.036.1+3c/ pramehe rakta.pitte ca kṛcchra.doṣe ca dāruṇe || 36.1+3 ||
AHS4.12.037a/ yojanānāṁ śataṁ yāyāt khaned vā salilāśayān |
AHS4.12.037c/ go.śakṛn.mūtra.vṛttir vā gobhir eva saha bhramet || 37 ||
AHS4.12.038a/ bṛṁhayed auṣadhāhārair a.medo.mūtralaiḥ kṛśam |
AHS4.12.038c/ śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śopha.vat samupācaret || 38 ||
[Page 433 ]
AHS4.12.039a/ a.pakvā vraṇa.vat pakvās tāsāṁ prāg.rūpam eva ca |
AHS4.12.039c/ kṣīri.vṛkṣāmbu pānāya basta.mūtraṁ ca śasyate || 39 ||
AHS4.12.040a/ tīkṣṇaṁ ca śodhanaṁ prāyo dur.virecyā hi mehinaḥ |
AHS4.12.040c/ tailam elādinā kuryād gaṇena vraṇa.ropaṇam || 40 ||
AHS4.12.041a/ udvartane kaṣāyaṁ tu vargeṇāragvadhādinā |
AHS4.12.041c/ pariṣeko 'sanādyena pānānne vatsakādinā || 41 || [Note: AHS4.12.041v/ 12.41cv pariṣeke 'sanādyena]
AHS4.12.042a/ pāṭhā.citraka.śārṅgaṣṭā.śārivā.kaṇṭakārikāḥ |
AHS4.12.042c/ saptāhvaṁ kauṭajaṁ mūlaṁ somavalkaṁ nṛpadrumam || 42 ||
AHS4.12.043a/ sañcūrṇya madhunā lihyāt tad.vac cūrṇaṁ navāyasam |
AHS4.12.043c/ madhu.mehi.tvam āpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ || 43 ||
AHS4.12.043ū̆ab/ śilā.jatu.tulām adyāt pramehārtaḥ punar.navaḥ || 43ū̆ab ||

4.13. Chapter 13 :: Atha vidradhivṛddhicikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 390-393]
AHS4.13.001a/ vidradhiṁ sarvam evāmaṁ śopha.vat samupācaret |
AHS4.13.001c/ pratataṁ ca hared raktaṁ pakve tu vraṇa.vat kriyā || 1 ||
AHS4.13.002a/ pañca.mūla.jalair dhautaṁ vātikaṁ lavaṇottaraiḥ |
AHS4.13.002c/ bhadrādi.varga.yaṣṭy.āhva.tilair ālepayed vraṇam || 2 ||
AHS4.13.003a/ vairecanika.yuktena traivṛtena viśodhya ca |
AHS4.13.003c/ vidārī.varga.siddhena traivṛtenaiva ropayet || 3 ||
AHS4.13.004a/ kṣālitaṁ kṣīri.toyena limped yaṣṭy.amṛtā.tilaiḥ |
AHS4.13.004c/ paittaṁ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīra.padmakaiḥ || 4 ||
[Page 434 ]
AHS4.13.005a/ payasyā.dvi.niśā.śreṣṭhā.yaṣṭī.dugdhaiś ca ropayet |
AHS4.13.005c/ nyagrodhādi.pravāla.tvak.phalair vā kapha.jaṁ punaḥ || 5 ||
AHS4.13.006a/ āragvadhādinā dhautaṁ saktu.kumbha.niśā.tilaiḥ |
AHS4.13.006c/ limpet kulatthikā.dantī .trivṛc.chyāmāgni.tilvakaiḥ || 6 || [Note: AHS4.13.006v/ 13.6av āragvadhāmbunā dhautaṁ]
AHS4.13.007a/ sa.saindhavaiḥ sa.go.mūtrais tailaṁ kurvīta ropaṇam |
AHS4.13.007c/ raktāgantūdbhave kāryā pitta.vidradhi.vat kriyā || 7 ||
AHS4.13.008a/ varuṇādi.gaṇa.kvātham a.pakve 'bhyantarotthite |
AHS4.13.008c/ ūṣakādi.pratīvāpaṁ pūrvāhṇe vidradhau pibet || 8 || [Note: AHS4.13.008v/ 13.8bv a.pakve 'bhyantara.sthite]
AHS4.13.009a/ ghṛtaṁ virecana.dravyaiḥ siddhaṁ tābhyāṁ ca pāyayet |
AHS4.13.009c/ nirūhaṁ sneha.vastiṁ ca tābhyām eva prakalpayet || 9 ||
AHS4.13.010a/ pāna.bhojana.lepeṣu madhu.śigruḥ prayojitaḥ |
AHS4.13.010c/ dattāvāpo yathā.doṣam a.pakvaṁ hanti vidradhim || 10 ||
AHS4.13.011a/ trāyantī.tri.phalā.nimba.kaṭukā.madhukaṁ samam |
AHS4.13.011c/ trivṛt.paṭola.mūlābhyāṁ catvāro 'ṁśāḥ pṛthak pṛthak || 11 ||
AHS4.13.012a/ masūrān nis.tuṣād aṣṭau tat.kvāthaḥ sa.ghṛto jayet |
AHS4.13.012c/ vidradhi.gulma.vīsarpa.dāha.moha.mada.jvarān || 12 ||
AHS4.13.013a/ tṛṇ.mūrchā.chardi.hṛd.roga.pittāsṛk.kuṣṭha.kāmalāḥ |
AHS4.13.013c/ kuḍavaṁ trāyamāṇāyāḥ sādhyam aṣṭa.guṇe 'mbhasi || 13 ||
AHS4.13.014a/ kuḍavaṁ tad.rasād dhātrī.sva.rasāt kṣīrato ghṛtāt |
AHS4.13.014c/ karṣāṁśaṁ kalkitaṁ tiktā.trāyantī.dhanvayāsakam || 14 ||
[Page 435 ]
AHS4.13.015a/ mustā.tāmalakī.vīrā.jīvantī.candanotpalam |
AHS4.13.015c/ paced eka.tra saṁyojya tad ghṛtaṁ pūrva.vad guṇaiḥ || 15 ||
AHS4.13.016a/ drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ vidārī sa.śatāvarī |
AHS4.13.016c/ parūṣakāṇi tri.phalā tat.kvāthe pācayed ghṛtam || 16 ||
AHS4.13.017a/ kṣīrekṣu.dhātrī.niryāsa.prāṇadā.kalka.saṁyutam |
AHS4.13.017c/ tac chītaṁ śarkarā.kṣaudra.pādikaṁ pūrva.vad guṇaiḥ || 17 || [Note: AHS4.13.017v/ 13.17av kṣīrekṣu.dhātrī.niryāse 13.17bv prāṇadā.kalka.saṁyutam]
AHS4.13.018a/ harec chṛṅgādibhir asṛk sirayā vā yathāntikam |
AHS4.13.018c/ vidradhiṁ pacyamānaṁ ca koṣṭha.sthaṁ bahir.unnatam || 18 ||
AHS4.13.019a/ jñātvopanāhayet śūle sthite tatraiva piṇḍite |
AHS4.13.019c/ tat.pārśva.pīḍanāt suptau dāhādiṣv alpakeṣu ca || 19 ||
AHS4.13.020a/ pakvaḥ syād vidradhiṁ bhittvā vraṇa.vat tam upācaret |
AHS4.13.020c/ antar.bhāgasya cāpy etac cihnaṁ pakvasya vidradeḥ || 20 ||
AHS4.13.021a/ pakvaḥ srotāṁsi sampūrya sa yāty ūrdhvam adho 'tha.vā |
AHS4.13.021c/ svayam.pravṛttaṁ taṁ doṣam upekṣeta hitāśinaḥ || 21 || [Note: AHS4.13.021v/ 13.21bv sa yāty ūrdhvam adho 'pi vā]
AHS4.13.022a/ daśāhaṁ dvā.daśāhaṁ vā rakṣan bhiṣag upadravāt |
AHS4.13.022c/ a.samyag vahati klede varuṇādiṁ sukhāmbhasā || 22 || [Note: AHS4.13.022v/ 13.22bv rakṣed bhiṣag upadravāt]
AHS4.13.023a/ pāyayen madhu.śigruṁ vā yavāgūṁ tena vā kṛtām |
AHS4.13.023c/ yava.kola.kulatthottha.yūṣair annaṁ ca śasyate || 23 ||
AHS4.13.024a/ ūrdhvaṁ daśāhāt trāyantī.sarpiṣā tailvakena vā |
AHS4.13.024c/ śodhayed balataḥ śuddhaḥ sa.kṣaudraṁ tiktakaṁ pibet || 24 ||
[Page 436 ]
AHS4.13.025a/ sarva.śo gulma.vac cainaṁ yathā.doṣam upācaret |
AHS4.13.025c/ sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṁ vidradhīṣu ca || 25 || [Note: AHS4.13.025v/ 13.25cv sarvāvasthāsu sarveṣu]
AHS4.13.026a/ kaṣāyair yaugikair yuñjyāt svaiḥ svais tad.vac chilā.jatu |
AHS4.13.026c/ pākaṁ ca vārayed yatnāt siddhiḥ pakve hi daivikī || 26 ||
AHS4.13.027a/ api cāśu vidāhi.tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate |
AHS4.13.027c/ sati cālocayen mehe pramehāṇāṁ cikitsitam || 27 ||
AHS4.13.027+1a/ śaubhāñjanaka.niryūho hiṅgu.saindhava.saṁyutaḥ |
AHS4.13.027+1c/ a.cirād vidradhiṁ hanti prātaḥ prātar niṣevitaḥ || 27+1 ||
AHS4.13.027+2a/ kaṭu.trikaṁ tiktaka.rohiṇī ghanaṁ kirātatikto 'tha śatakrator yavāḥ |
AHS4.13.027+2c/ sa.saptaparṇātiviṣā durālabhā paṭola.mūlaṁ saha trāyamāṇayā || 27+2 ||
AHS4.13.027+3a/ guḍūcī.cavyaṁ sa.viḍaṅga.nimbaṁ priyaṅgu.nīlotpala.lodhram añjanam |
AHS4.13.027+3c/ sa.dhātakī.moca.rasaṁ phala.trikaṁ sa.nāgaraṁ bilva.kapittha.śārivāḥ || 27+3 ||
AHS4.13.027+4a/ samāḥ syur ete dvi.guṇaṁ tu citrakaṁ dvir aṣṭa.bhāgaṁ kuṭaja.tvacaṁ syāt |
AHS4.13.027+4c/ su.sūkṣma.piṣṭaṁ śiśirāmbu.yojitaṁ piben manuṣyo 'rdha.palaṁ guḍānvitam || 27+4 ||
AHS4.13.027+5a/ bubhukṣite syān mṛdu bhojanaṁ hitaṁ śaśaiḥ sa.lāvair atha.vā 'pi tittiraiḥ |
AHS4.13.027+5c/ nihanti gulmān kapha.pitta.sambhavān virājate śārada.pūrṇa.candra.vat || 27+5 ||
AHS4.13.027+6a/ a.jīrṇa.kāsaṁ kṣaya.pāṇḍu.te tathā jvarātisāra.grahaṇī.gadāpacīḥ |
AHS4.13.027+6c/ prameha.mūtra.kṣaya.vardhma.vidradhīñ jayet prayuktaḥ sa.guḍaḥ kaṭu.trikaḥ || 27+6 ||
AHS4.13.027+7a/ bhūnimbārdha.palaṁ niśā.pala.yuktaṁ dārvī.pale dve tathā || 27+7a ||
AHS4.13.027+7b/ dārvy.ardhena punarnavāṁ kuru tathā dārvyā samaḥ pragrahaḥ || 27+7b ||
AHS4.13.027+7c/ sārdhaṁ duḥsparśataḥ palaṁ tu kaṭukā yojyā tad.ardhena vā || 27+7c ||
AHS4.13.027+7d/ aśvāhvaṁ niśayā samānam amṛtā.pādādhikaṁ syāt palam || 27+7d ||
[Page 437 ]
AHS4.13.027+8a/ etad vatsaka.sapta.karṣa.sahitaṁ su.ślakṣṇa.cūrṇī.kṛtaṁ || 27+8a ||
AHS4.13.027+8b/ vāsāyāḥ sva.rasena pañca caturas trīn vā pibed vāsarān || 27+8b ||
AHS4.13.027+8c/ bhūyas tad guḍa.vāriṇā prati.dinaṁ peyaṁ puraḥ.sthe ravau || 27+8c ||
AHS4.13.027+8d/ etad vidradhi.rogiṇāṁ ni.ruja.kṛc cūrṇaṁ tu guhyottamam || 27+8d ||
AHS4.13.027+9a/ nā.putrāya na cā.bhrātre nā.śiṣyāyā.hitaiṣiṇe |
AHS4.13.027+9c/ ārogya.śāstra.sarva.svaṁ deyam etat kathañ.ca.na || 27+9 ||
AHS4.13.028a/ stana.je vraṇa.vat sarvaṁ na tv enam upanāhayet |
AHS4.13.028c/ pāṭayet pālayan stanya.vāhinīḥ kṛṣṇa.cūcukau || 28 ||
AHS4.13.029a/ sarvāsv āmādy.avasthāsu nirduhīta ca tat stanam |
AHS4.13.029c/ śodhayet tri.vṛtā snigdhaṁ vṛddhau snehaiś calātmake || 29 ||
AHS4.13.030a/ kauśāmra.tilvakairaṇḍa.su.kumāraka.miśrakaiḥ |
AHS4.13.030c/ tato 'nila.ghna.niryūha.kalka.snehair nirūhayet || 30 ||
AHS4.13.031a/ rasena bhojitaṁ yaṣṭī.tailenānvāsayed anu |
AHS4.13.031c/ sveda.pralepā vāta.ghnāḥ pakve bhittvā vraṇa.kriyām || 31 ||
AHS4.13.032a/ pitta.raktodbhave vṛddhāv āma.pakve yathā.yatham |
AHS4.13.032c/ śopha.vraṇa.kriyāṁ kuryāt pratataṁ ca hared asṛk || 32 ||
AHS4.13.033a/ go.mūtreṇa pibet kalkaṁ ślaiṣmike pītadāru.jam |
AHS4.13.033c/ vimlāpanād ṛte cāsya śleṣma.granthi.kramo hitaḥ || 33 || [Note: AHS4.13.033v/ 13.33cv vimlāpanād ṛte cātra]
AHS4.13.034a/ pakve ca pāṭite tailam iṣyate vraṇa.śodhanam |
AHS4.13.034c/ sumano.'ruṣkarāṅkolla.saptaparṇeṣu sādhitam || 34 ||
AHS4.13.035a/ paṭola.nimba.rajanī.viḍaṅga.kuṭajeṣu ca |
AHS4.13.035c/ medo.jaṁ mūtra.piṣṭena su.svinnaṁ surasādinā || 35 ||
[Page 438 ]
AHS4.13.036a/ śiro.vireka.dravyair vā varjayan phala.sevanīm |
AHS4.13.036c/ dārayed vṛddhi.pattreṇa samyaṅ medasi sūddhṛte || 36 || [Note: AHS4.13.036v/ 13.36dv samyaṅ medasi coddhṛte]
AHS4.13.037a/ vraṇaṁ mākṣika.kāsīsa.saindhava.pratisāritam |
AHS4.13.037c/ sīvyed abhyañjanaṁ cāsya yojyaṁ medo.viśuddhaye || 37 ||
AHS4.13.038a/ manaḥśilailā.sumano.granthi.bhallātakaiḥ kṛtam |
AHS4.13.038c/ tailam ā.vraṇa.sandhānāt sneha.svedau ca śīlayet || 38 ||
AHS4.13.039a/ mūtra.jaṁ sveditaṁ snigdhair vastra.paṭṭena veṣṭitam |
AHS4.13.039c/ vidhyed adhas.tāt sevanyāḥ srāvayec ca yathodaram || 39 ||
AHS4.13.040a/ vraṇaṁ ca sthagikā.baddhaṁ ropayed antra.hetuke |
AHS4.13.040c/ phala.kośam a.samprāpte cikitsā vāta.vṛddhi.vat || 40 ||
AHS4.13.041a/ pacet punarnava.tulāṁ tathā daśa.palāḥ pṛthak |
AHS4.13.041c/ daśa.mūla.payasyāśvagandhairaṇḍa.śatāvarīḥ || 41 ||
AHS4.13.042a/ dvi.darbha.śara.kāśekṣu.mūla.poṭagalānvitāḥ |
AHS4.13.042c/ vahe 'pām aṣṭa.bhāga.sthe tatra triṁśat.palaṁ guḍāt || 42 ||
AHS4.13.043a/ prastham eraṇḍa.tailasya dvau ghṛtāt payasas tathā |
AHS4.13.043c/ āvaped dvi.palāṁśaṁ ca kṛṣṇā.tan.mūla.saindhavam || 43 ||
AHS4.13.044a/ yaṣṭīmadhuka.mṛdvīkā.yavānī.nāgarāṇi ca |
AHS4.13.044c/ tat.siddhaṁ su.kumārākhyaṁ su.kumāraṁ rasāyanam || 44 ||
AHS4.13.045a/ vātātapādhva.yānādi.parihāryeṣv a.yantraṇam |
AHS4.13.045c/ prayojyaṁ su.kumārāṇām īśvarāṇām sukhātmanām || 45 ||
[Page 439 ]
AHS4.13.046a/ nṛṇāṁ strī.vṛnda.bhartṝṇām a.lakṣmī.kali.nāśanam |
AHS4.13.046c/ sarva.kālopayogena kānti.lāvaṇya.puṣṭi.dam || 46 ||
AHS4.13.047a/ vardhma.vidradhi.gulmārśo.yoni.meḍhrānilārtiṣu |
AHS4.13.047c/ śophodara.khuḍa.plīha.viḍ.vibandheṣu cottamam || 47 ||
AHS4.13.047+1a/ rāsnā.yaṣṭy.amṛtairaṇḍa.balā.gokṣura.sādhitaḥ |
AHS4.13.047+1c/ kvātho 'ntra.vṛddhiṁ hanty āśu rubu.tailena miśritaḥ || 47+1 ||
AHS4.13.048a/ yāyād vardhma na cec chāntiṁ sneha.rekānuvāsanaiḥ |
AHS4.13.048c/ vasti.karma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇa.sthaṁ tato dahet || 48 ||
AHS4.13.049a/ agninā mārga.rodhārthaṁ maruto 'rdhendu.vakrayā |
AHS4.13.049c/ aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṁ tantu.samaṁ ca yat || 49 ||
AHS4.13.050a/ utkṣipya sūcyā tat tiryag dahec chittvā yato gadaḥ |
AHS4.13.050c/ tato 'nya.pārśve 'nye tv āhur dahed vānāmikāṅguleḥ || 50 ||
AHS4.13.051a/ gulme 'nyair vāta.kapha.je plīhni cāyaṁ vidhiḥ smṛtaḥ |
AHS4.13.051c/ kaniṣṭhikānāmikayor viśvācyāṁ ca yato gadaḥ || 51 ||
AHS4.13.051+1a/ mūlaṁ bilva.kapitthayoḥ aralukasyāgner bṛhatyor dvayoḥ || 51+1a ||
AHS4.13.051+1b/ śyāmā.pūti.karañja.śigruka.taror viśvauṣadhāruṣkaram || 51+1b ||
AHS4.13.051+1c/ kṛṣṇā.granthika.vella.pañca.lavaṇa.kṣārājamodānvitaṁ || 51+1c ||
AHS4.13.051+1d/ pītaṁ kāñjika.toya.....mathitaiś cūrṇī.kṛtaṁ vardhma.jit || 51+1d ||
AHS4.13.051+2a/ ajājī.kuṣṭha.gomeda.hapuṣā.badarāṇi ca |
AHS4.13.051+2c/ āranālena lepaḥ syād vardhma.jit param auṣadham || 51+2 ||
AHS4.13.051+3a/ avi.kṣīreṇa godhūma.cūrṇaṁ kandurukasya ca |
AHS4.13.051+3c/ pralepanaṁ sukhoṣṇaṁ syād vardhma.jit param auṣadham || 51+3 ||
[Page 440 ]
AHS4.13.051+4a/ mṛta.mātre tu vai kāke viśastena pralepayet |
AHS4.13.051+4c/ muhūrtaṁ vardhma medhāvī tat.kṣaṇād a.rujo bhavet || 51+4 ||

4.14. Chapter 14 :: Atha gulmacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 393-399]
AHS4.14.001a/ gulmaṁ baddha.śakṛd.vātaṁ vātikaṁ tīvra.vedanam |
AHS4.14.001c/ rūkṣa.śītodbhavaṁ tailaiḥ sādhayed vāta.rogikaiḥ || 1 ||
AHS4.14.002a/ pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedam ācaret |
AHS4.14.002c/ ānāha.vedanā.stambha.vibandheṣu viśeṣataḥ || 2 ||
AHS4.14.003a/ srotasāṁ mārdavaṁ kṛtvā jitvā mārutam ulbaṇam |
AHS4.14.003c/ bhittvā vibandhaṁ snigdhasya svedo gulmam apohati || 3 ||
AHS4.14.004a/ sneha.pānaṁ hitaṁ gulme viśeṣeṇordhva.nābhi.je |
AHS4.14.004c/ pakvāśaya.gate vastir ubhayaṁ jaṭharāśraye || 4 ||
AHS4.14.005a/ dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nila.varcasoḥ |
AHS4.14.005c/ bṛṁhaṇāny anna.pānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet || 5 ||
AHS4.14.006a/ punaḥ punaḥ sneha.pānaṁ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ |
AHS4.14.006c/ prayojyā vāta.je gulme kapha.pittānurakṣiṇaḥ || 6 || [Note: AHS4.14.006v/ 14.6dv kapha.pittānurakṣiṇā]
AHS4.14.007a/ vasti.karma paraṁ vidyād gulma.ghnaṁ tad dhi mārutam |
AHS4.14.007c/ sva.sthāne prathamaṁ jitvā sadyo gulmam apohati || 7 ||
AHS4.14.008a/ tasmād abhīkṣṇa.śo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ |
AHS4.14.008c/ prayujyamānaiḥ śāmyanti vāta.pitta.kaphātmakāḥ || 8 ||
AHS4.14.009a/ hiṅgu.sauvarcala.vyoṣa.viḍa.dāḍima.dīpyakaiḥ |
AHS4.14.009c/ puṣkarājājī.dhānyāmla.vetasa.kṣāra.citrakaiḥ || 9 ||
[Page 441 ]
AHS4.14.010a/ śaṭhī.vacājagandhailā.surasair dadhi.saṁyutaiḥ |
AHS4.14.010c/ śūlānāha.haraṁ sarpiḥ sādhayed vāta.gulminām || 10 ||
AHS4.14.011a/ hapuṣoṣaṇa.pṛthvīkā.pañca.kolaka.dīpyakaiḥ |
AHS4.14.011c/ sājājī.saindhavair dadhnā dugdhena ca rasena ca || 11 ||
AHS4.14.012a/ dāḍimān mūlakāt kolāt pacet sarpir nihanti tat |
AHS4.14.012c/ vāta.gulmodarānāha.pārśva.hṛt.koṣṭha.vedanāḥ || 12 ||
AHS4.14.013a/ yony.arśo.grahaṇī.doṣa.kāsa.śvāsā.ruci.jvarān |
AHS4.14.013c/ daśa.mūlaṁ balāṁ kālāṁ suṣavīṁ dvau punarnavau || 13 || [Note: AHS4.14.013v/ 14.13cv daśa.mūlaṁ balāṁ kālīṁ]
AHS4.14.014a/ pauṣkarairaṇḍa.rāsnāśvagandhā.bhārgy.amṛtā.śaṭhīḥ |
AHS4.14.014c/ paced gandha.palāśaṁ ca droṇe 'pāṁ dvi.palonmitam || 14 ||
AHS4.14.015a/ yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiś ca māṣaiś ca prāsthikaiḥ saha |
AHS4.14.015c/ kvāthe 'smin dadhi.pātre ca ghṛta.prasthaṁ vipācayet || 15 ||
AHS4.14.016a/ sva.rasair dāḍimāmrāta.mātuluṅgodbhavair yutam |
AHS4.14.016c/ tathā tuṣāmbu.dhānyāmla.śuktaiḥ ślakṣṇaiś ca kalkitaiḥ || 16 ||
AHS4.14.017a/ bhārgī.tumburu.ṣaḍgranthā.granthi.rāsnāgni.dhānyakaiḥ |
AHS4.14.017c/ yavānaka.yavāny.amla.vetasāsita.jīrakaiḥ || 17 ||
AHS4.14.018a/ ajājī.hiṅgu.hapuṣā.kāravī.vṛṣakoṣakaiḥ |
AHS4.14.018c/ nikumbha.kumbha.mūrvebha.pippalī.vella.dāḍimaiḥ || 18 ||
AHS4.14.019a/ śvadaṁṣṭrā.trapusairvāru.bīja.hiṁsrāśmabhedakaiḥ |
AHS4.14.019c/ miśi.dvi.kṣāra.surasa.śārivā.nīlinī.phalaiḥ || 19 ||
[Page 442 ]
AHS4.14.020a/ tri.kaṭu.tri.paṭūpetair dādhikaṁ tad vyapohati |
AHS4.14.020c/ rogān āśu.tarān pūrvān kaṣṭān api ca śīlitam || 20 ||
AHS4.14.021a/ apasmāra.gadonmāda.mūtrāghātānilāmayān |
AHS4.14.021c/ try.ūṣaṇa.tri.phalā.dhānya.cavikā.vella.citrakaiḥ || 21 || [Note: AHS4.14.021v/ 14.21av apasmāra.garonmāda.]
AHS4.14.022a/ kalkī.kṛtair ghṛtaṁ pakvaṁ sa.kṣīraṁ vāta.gulma.nut |
AHS4.14.022c/ tulāṁ laśuna.kandānāṁ pṛthak pañca.palāṁśakam || 22 ||
AHS4.14.023a/ pañca.mūlaṁ mahac cāmbu.bhārārdhe tad vipācayet |
AHS4.14.023c/ pāda.śeṣaṁ tad.ardhena dāḍima.sva.rasaṁ surām || 23 ||
AHS4.14.024a/ dhānyāmlaṁ dadhi cādāya piṣṭāṁś cārdha.palāṁśakān |
AHS4.14.024c/ try.ūṣaṇa.tri.phalā.hiṅgu.yavānī.cavya.dīpyakān || 24 ||
AHS4.14.025a/ sāmla.vetasa.sindhūttha.devadārūn paced ghṛtāt |
AHS4.14.025c/ taiḥ prasthaṁ tat paraṁ sarva.vāta.gulma.vikāra.jit || 25 || [Note: AHS4.14.025v/ 14.25av sāmla.vetasa.sindhūtthaṁ 14.25bv devadāru paced ghṛtāt]
AHS4.14.026a/ ṣaṭ.palaṁ vā pibet sarpir yad uktaṁ rāja.yakṣmaṇi |
AHS4.14.026c/ prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā || 26 ||
AHS4.14.027a/ ghṛte māruta.gulma.ghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā |
AHS4.14.027c/ vāta.gulme kapho vṛddho hatvāgnim a.ruciṁ yadi || 27 ||
AHS4.14.028a/ hṛl.lāsaṁ gauravaṁ tandrāṁ janayed ullikhet tu tam |
AHS4.14.028c/ śūlānāha.vibandheṣu jñātvā sa.sneham āśayam || 28 ||
AHS4.14.029a/ niryūha.cūrṇa.vaṭakāḥ prayojyā ghṛta.bheṣajaiḥ |
AHS4.14.029c/ kola.dāḍima.gharmāmbu.takra.madyāmla.kāñjikaih || 29 ||
[Page 443 ]
AHS4.14.030a/ maṇḍena vā pibet prātaś cūrṇāny annasya vā puraḥ |
AHS4.14.030c/ cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāny a.sakṛd rase || 30 ||
AHS4.14.031a/ kurvīta kārmuka.tarān vaṭakān kapha.vātayoḥ || 31ab ||
AHS4.14.031c/ hiṅgu.vacā.vijayā.paśugandhā.dāḍima.dīpyaka.dhānyaka.pāṭhāḥ || 31cd ||
AHS4.14.031e/ puṣkara.mūla.śaṭhī.hapuṣāgni.kṣāra.yuga.tri.paṭu.tri.kaṭūni || 31ef ||
AHS4.14.032a/ sājāji.cavyaṁ saha.tintiḍīkaṁ sa.vetasāmlaṁ vinihanti cūrṇaṁ |
AHS4.14.032c/ hṛt.pārśva.vasti.trika.yoni.pāyu.śūlāni vāyv.āma.kaphodbhavāni || 32 ||
AHS4.14.033a/ kṛcchrān gulmān vāta.viṇ.mūtra.saṅgaṁ kaṇṭhe bandhaṁ hṛd.grahaṁ pāṇḍu.rogam |
AHS4.14.033c/ annā.śraddhā.plīha.dur.nāma.hidhmā.vardhmādhmāna.śvāsa.kāsāgni.sādān || 33 ||
AHS4.14.034a/ lavaṇa.yavānī.dīpyaka.kaṇa.nāgaram uttarottaraṁ vṛddham |
AHS4.14.034c/ sarva.samāṁśa.harītakī. cūrṇaṁ vaiśvānaraḥ sākṣāt || 34 || [Note: AHS4.14.034v/ 14.34cv sarva.samāṁśaṁ harītakī. 14.34cv sarva.samāṁśā vijayā. 14.34dv cūrṇo vaiśvānaraḥ sākṣāt]
AHS4.14.035a/ tri.kaṭukam ajamodā saindhavaṁ jīrake dve || 35a ||
AHS4.14.035b/ sama.dharaṇa.ghṛtānām aṣṭamo hiṅgu.bhāgaḥ || 35b ||
AHS4.14.035c/ prathama.kavaḍa.bhojyaḥ sarpiṣā samprayukto || 35c ||
AHS4.14.035d/ janayati jaṭharāgniṁ vāta.gulmaṁ nihanti || 35d || [Note: AHS4.14.035v/ 14.35cv prathama.kavaḍa.bhojyaḥ sarpiṣā cūrṇako 'yaṁ 14.35dv janayati bhṛśam agniṁ vāta.gulmaṁ nihanti]
AHS4.14.036a/ hiṅgūgrā.viḍa.śuṇṭhy.ajāji.vijayā.vāṭyābhidhānāmayaiś || 36a ||
AHS4.14.036b/ cūrṇaḥ kumbha.nikumbha.mūla.sahitair bhāgottaraṁ vardhitaiḥ || 36b ||
AHS4.14.036c/ pītaḥ koṣṇa.jalena koṣṭha.ja.rujo gulmodarādīn ayaṁ || 36c ||
AHS4.14.036d/ śārdūlaḥ prasabhaṁ pramathya harati vyādhīn mṛgaughān iva || 36d ||
AHS4.14.037a/ sindhūttha.pathyā.kaṇa.dīpyakānāṁ || 37a ||
AHS4.14.037b/ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṁ kavoṣṇaiḥ || 37b ||
AHS4.14.037c/ prayāti nāśaṁ kapha.vāta.janmā || 37c ||
AHS4.14.037d/ nārāca.nirbhinna ivāmayaughaḥ || 37d ||
AHS4.14.038a/ pūtīka.pattra.gaja.cirbhaṭa.cavya.vahni. || 38a ||
AHS4.14.038b/ .vyoṣaṁ ca saṁstara.citaṁ lavaṇopadhānam || 38b ||
AHS4.14.038c/ dagdhvā vicūrṇya dadhi.mastu.yutaṁ prayojyaṁ || 38c ||
AHS4.14.038d/ gulmodara.śvayathu.pāṇḍu.gudodbhaveṣu || 38d || [Note: AHS4.14.038v/ 14.38dv gulmodara.śvayathu.pāṇḍu.gadodbhaveṣu]
AHS4.14.039ab/ hiṅgu.tri.guṇaṁ saindhavam asmāt tri.guṇaṁ ca tailam airaṇḍam || 39ab ||
[Page 444 ]
AHS4.14.040a/ tat tri.guṇa.laśuna.rasaṁ gulmodara.vardhma.śūla.ghnam |
AHS4.14.040c/ mātuluṅga.raso hiṅgu dāḍimaṁ viḍa.saindhavam || 40 ||
AHS4.14.041a/ surā.maṇḍena pātavyaṁ vāta.gulma.rujāpaham |
AHS4.14.041c/ śuṇṭhyāḥ karṣaṁ guḍasya dvau dhautāt kṛṣṇa.tilāt palam || 41 || [Note: AHS4.14.041v/ 14.41bv vāta.gulma.jvarāpaham]
AHS4.14.042a/ khādann eka.tra sañcūrṇya koṣṇa.kṣīrānupo jayet |
AHS4.14.042c/ vāta.hṛd.roga.gulmārśo.yoni.śūla.śakṛd.grahān || 42 ||
AHS4.14.043a/ pibed eraṇḍa.tailaṁ tu vāta.gulmī prasannayā |
AHS4.14.043c/ śleṣmaṇy anu.bale vāyau pitte tu payasā saha || 43 ||
AHS4.14.044a/ vivṛddhaṁ yadi vā pittaṁ santāpaṁ vāta.gulminaḥ |
AHS4.14.044c/ kuryād virecanīyo 'sau sa.snehair ānulomikaiḥ || 44 ||
AHS4.14.045a/ tāpānuvṛttāv evaṁ ca raktaṁ tasyāvasecayet |
AHS4.14.045c/ sādhayec chuddha.śuṣkasya laśunasya catuḥ.palam || 45 ||
AHS4.14.046a/ kṣīrodake 'ṣṭa.guṇite kṣīra.śeṣaṁ ca pācayet |
AHS4.14.046c/ vāta.gulmam udāvartaṁ gṛdhrasīṁ viṣama.jvaram || 46 ||
AHS4.14.047a/ hṛd.rogaṁ vidradhiṁ śoṣaṁ sādhayaty āśu tat payaḥ |
AHS4.14.047c/ tailaṁ prasannā go.mūtram āranālaṁ yavāgra.jaḥ || 47 || [Note: AHS4.14.047v/ 14.47bv nāśayaty āśu tat payaḥ]
AHS4.14.048a/ gulmaṁ jaṭharam ānāhaṁ pītam eka.tra sādhayet |
AHS4.14.048c/ citraka.granthikairaṇḍa.śuṇṭhī.kvāthaḥ paraṁ hitaḥ || 48 ||
AHS4.14.049a/ śūlānāha.vibandheṣu sa.hiṅgu.viḍa.saindhavaiḥ |
AHS4.14.049c/ puṣkarairaṇḍayor mūlaṁ yava.dhanvayavāsakam || 49 ||
[Page 445 ]
AHS4.14.050a/ jalena kvathitaṁ pītaṁ koṣṭha.dāha.rujāpaham |
AHS4.14.050c/ vāṭyāhvairaṇḍa.darbhāṇāṁ mūlaṁ dāru mahauṣadham || 50 ||
AHS4.14.051a/ pītaṁ niḥkvāthya toyena koṣṭha.pṛṣṭhāṁsa.śūla.jit |
AHS4.14.051c/ śilā.jaṁ payasān.alpa.pañca.mūla.śṛtena vā || 51 || [Note: AHS4.14.051v/ 14.51bv koṣṭha.pṛṣṭy.aṁsa.śūla.jit]
AHS4.14.052a/ vāta.gulmī pibed vāṭyam udāvarte tu bhojayet |
AHS4.14.052c/ snigdhaṁ paippalikair yūṣair mūlakānāṁ rasena vā || 52 ||
AHS4.14.053a/ baddha.viṇ.māruto 'śnīyāt kṣīreṇoṣṇena yāvakam |
AHS4.14.053c/ kulmāṣān vā bahu.snehān bhakṣayel lavaṇottarān || 53 ||
AHS4.14.054a/ nīlinī.trivṛtā.dantī.pathyā.kampillakaiḥ saha |
AHS4.14.054c/ sa.malāya ghṛtaṁ deyaṁ sa.viḍa.kṣāra.nāgaram || 54 ||
AHS4.14.055a/ nīlinīṁ tri.phalāṁ rāsnāṁ balāṁ kaṭuka.rohiṇīm |
AHS4.14.055c/ paced viḍaṅgaṁ vyāghrīṁ ca pālikāni jalāḍhake || 55 ||
AHS4.14.056a/ rase 'ṣṭa.bhāga.śeṣe tu ghṛta.prasthaṁ vipācayet |
AHS4.14.056c/ dadhnaḥ prasthena saṁyojya sudhā.kṣīra.palena ca || 56 ||
AHS4.14.057a/ tato ghṛta.palaṁ dadyād yavāgū.maṇḍa.miśritam |
AHS4.14.057c/ jīrṇe samyag.viriktaṁ ca bhojayed rasa.bhojanam || 57 ||
AHS4.14.058a/ gulma.kuṣṭhodara.vyaṅga.śopha.pāṇḍv.āmaya.jvarān |
AHS4.14.058c/ śvitraṁ plīhānam unmādaṁ hanty etan nīlinī.ghṛtam || 58 ||
AHS4.14.059a/ kukkuṭāś ca mayūrāś ca tittiri.krauñca.vartakāḥ |
AHS4.14.059c/ śālayo madirā sarpir vāta.gulma.cikitsitam || 59 ||
[Page 446 ]
AHS4.14.060a/ mitam uṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ bhojanaṁ vāta.gulminām |
AHS4.14.060c/ sa.maṇḍā vāruṇī pānaṁ taptaṁ vā dhānyakair jalam || 60 ||
AHS4.14.061a/ snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṁsanaṁ hitam |
AHS4.14.061c/ drākṣābhayā.guḍa.rasaṁ kampillaṁ vā madhu.drutam || 61 || [Note: AHS4.14.061v/ 14.61dv kampillaṁ vā madhu.dravam]
AHS4.14.062a/ kalpoktaṁ rakta.pittoktaṁ gulme rūkṣoṣṇa.je punaḥ |
AHS4.14.062c/ paraṁ saṁśamanaṁ sarpis tiktaṁ vāsā.ghṛtaṁ śṛtam || 62 ||
AHS4.14.063a/ tṛṇākhya.pañcaka.kvāthe jīvanīya.gaṇena vā |
AHS4.14.063c/ śṛtaṁ tenaiva vā kṣīraṁ nyagrodhādi.gaṇena vā || 63 ||
AHS4.14.064a/ tatrāpi sraṁsanaṁ yuñjyāc chīghram ātyayike bhiṣak |
AHS4.14.064c/ vairecanika.siddhena sarpiṣā payasāpi vā || 64 ||
AHS4.14.065a/ rasenāmalakekṣūṇāṁ ghṛta.prasthaṁ vipācayet |
AHS4.14.065c/ pathyā.pādaṁ pibet sarpis tat siddhaṁ pitta.gulma.nut || 65 ||
AHS4.14.066a/ pibed vā tailvakaṁ sarpir yac coktaṁ pitta.vidradhau |
AHS4.14.066c/ drākṣāṁ payasyāṁ madhukaṁ candanaṁ padmakaṁ madhu || 66 ||
AHS4.14.067a/ pibet taṇḍula.toyena pitta.gulmopaśāntaye |
AHS4.14.067c/ dvi.palaṁ trāyamāṇāyā jala.dvi.prastha.sādhitam || 67 ||
AHS4.14.068a/ aṣṭa.bhāga.sthitaṁ pūtaṁ koṣṇaṁ kṣīra.samam pibet |
AHS4.14.068c/ pibed upari tasyoṣṇaṁ kṣīram eva yathā.balam || 68 ||
AHS4.14.069a/ tena nirhṛta.doṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ |
AHS4.14.069c/ dāhe 'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyair lepo himauṣadhaiḥ || 69 ||
[Page 447 ]
AHS4.14.070a/ sparśaḥ saro.ruhāṁ pattraiḥ pātraiś ca pracalaj.jalaiḥ |
AHS4.14.070c/ vidāha.pūrva.rūpeṣu śūle vahneś ca mārdave || 70 ||
AHS4.14.071a/ bahu.śo 'pahared raktaṁ pitta.gulme viśeṣataḥ |
AHS4.14.071c/ chinna.mūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam || 71 ||
AHS4.14.072a/ raktaṁ hi vy.amla.tāṁ yāti tac ca nāsti na cāsti ruk |
AHS4.14.072c/ hṛta.doṣaṁ parimlānaṁ jāṅgalais tarpitaṁ rasaiḥ || 72 ||
AHS4.14.073a/ samāśvastaṁ sa.śeṣārtiṁ sarpir abhyāsayet punaḥ |
AHS4.14.073c/ rakta.pittāti.vṛddha.tvāt kriyām an.upalabhya vā || 73 ||
AHS4.14.074a/ gulme pākon.mukhe sarvā pitta.vidradhi.vat kriyā |
AHS4.14.074c/ śālir gavyāja.payasī paṭolī jāṅgalaṁ ghṛtam || 74 ||
AHS4.14.075a/ dhātrī parūṣakaṁ drākṣā kharjūraṁ dāḍimaṁ sitā |
AHS4.14.075c/ bhojyaṁ pāne 'mbu balayā bṛhaty.ādyaiś ca sādhitam || 75 ||
AHS4.14.076a/ śleṣma.je vāmayet pūrvam a.vamyam upavāsayet |
AHS4.14.076c/ tiktoṣṇa.kaṭu.saṁsargyā vahniṁ sandhukṣayet tataḥ || 76 || [Note: AHS4.14.076v/ 14.76av kapha.je vāmayet pūrvam]
AHS4.14.077a/ hiṅgv.ādibhiś ca dvi.guṇa.kṣāra.hiṅgv.amla.vetasaiḥ |
AHS4.14.077c/ nigūḍhaṁ yadi vonnaddhaṁ stimitaṁ kaṭhinaṁ sthiram || 77 ||
AHS4.14.078a/ ānāhādi.yutaṁ gulmaṁ saṁsvedya vinayed anu |
AHS4.14.078c/ ghṛtaṁ sa.kṣāra.kaṭukaṁ pātavyaṁ kapha.gulminām || 78 || [Note: AHS4.14.078v/ 14.78bv saṁśodhya vinayed anu]
AHS4.14.079a/ sa.vyoṣa.kṣāra.lavaṇaṁ sa.hiṅgu.viḍa.dāḍimam |
AHS4.14.079c/ kapha.gulmaṁ jayaty āśu daśa.mūla.śṛtaṁ ghṛtam || 79 ||
[Page 448 ]
AHS4.14.080a/ bhallātakānāṁ dvi.palaṁ pañca.mūlaṁ palonmitam |
AHS4.14.080c/ alpaṁ toyāḍhake sādhyaṁ pāda.śeṣeṇa tena ca || 80 ||
AHS4.14.081a/ tulyaṁ ghṛtaṁ tulya.payo vipaced akṣa.sammitaiḥ |
AHS4.14.081c/ viḍaṅga.hiṅgu.sindhūttha.yāva.śūka.śaṭhī.viḍaiḥ || 81 ||
AHS4.14.082a/ sa.dvīpi.rāsnā.yaṣṭy.āhva.ṣaḍgranthā.kaṇa.nāgaraiḥ |
AHS4.14.082c/ etad bhallātaka.ghṛtaṁ kapha.gulma.haraṁ param || 82 ||
AHS4.14.083a/ plīha.pāṇḍv.āmaya.śvāsa.grahaṇī.roga.kāsa.jit |
AHS4.14.083c/ tato 'sya gulme dehe ca samaste svedam ācaret || 83 || [Note: AHS4.14.083v/ 14.83bv .grahaṇī.roga.kāsa.nut]
AHS4.14.084a/ sarva.tra gulme prathamaṁ sneha.svedopapādite |
AHS4.14.084c/ yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṁ na virūkṣite || 84 ||
AHS4.14.085a/ snigdha.svinna.śarīrasya gulme śaithilyam āgate |
AHS4.14.085c/ yathoktāṁ ghaṭikāṁ nyasyed gṛhīte 'panayec ca tām || 85 ||
AHS4.14.086a/ vastrāntaraṁ tataḥ kṛtvā bhindyād gulmaṁ pramāṇa.vit |
AHS4.14.086c/ vi.mārgāja.padādarśair yathā.lābhaṁ prapīḍayet || 86 ||
AHS4.14.087a/ pramṛjyād gulmam evaikaṁ na tv antra.hṛdayaṁ spṛśet |
AHS4.14.087c/ tilairaṇḍātasī.bīja.sarṣapaiḥ parilipya ca || 87 || [Note: AHS4.14.087v/ 14.87dv .sarṣapaiḥ parilipya vā]
AHS4.14.088a/ śleṣma.gulmam ayaḥ.pātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet tataḥ |
AHS4.14.088c/ evaṁ ca visṛtaṁ sthānāt kapha.gulmaṁ virecanaiḥ || 88 ||
AHS4.14.089a/ sa.snehair vastibhiś cainaṁ śodhayed dāśamūlikaiḥ |
AHS4.14.089c/ pippaly.āmalaka.drākṣā.śyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet || 89 ||
[Page 449 ]
AHS4.14.090a/ eraṇḍa.taila.haviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍ.guṇe |
AHS4.14.090c/ siddho 'yaṁ miśrakaḥ sneho gulmināṁ sraṁsanaṁ hitam || 90 ||
AHS4.14.091a/ vṛddhi.vidradhi.śūleṣu vāta.vyādhiṣu cāmṛtam |
AHS4.14.091c/ pibed vā nīlinī.sarpir mātrayā dvi.palīnayā || 91 || [Note: AHS4.14.091v/ 14.91dv mātrayā dvi.palīkayā]
AHS4.14.092a/ tathaiva su.kumārākhyaṁ ghṛtāny audarikāṇi vā |
AHS4.14.092c/ droṇe 'mbhasaḥ paced dantyāḥ palānāṁ pañca.viṁśatim || 92 ||
AHS4.14.093a/ citrakasya tathā pathyās tāvatīs tad.rase srute |
AHS4.14.093c/ dvi.prasthe sādhayet pūte kṣiped dantī.samaṁ guḍam || 93 || [Note: AHS4.14.093v/ 14.93bv tāvatīs tad.rase śṛte]
AHS4.14.094a/ tailāt palāni catvāri trivṛtāyaś ca cūrṇataḥ |
AHS4.14.094c/ kaṇā.karṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale || 94 ||
AHS4.14.095a/ madhu taila.samaṁ dadyāc catur.jātāc caturthikām |
AHS4.14.095c/ ato harītakīm ekāṁ sāvaleha.palām adan || 95 ||
AHS4.14.096a/ sukhaṁ viricyate snigdho doṣa.prastham an.āmayaḥ |
AHS4.14.096c/ gulma.hṛd.roga.dur.nāma.śophānāha.garodarān || 96 ||
AHS4.14.097a/ kuṣṭhotkleśā.ruci.plīha.grahaṇī.viṣama.jvarān |
AHS4.14.097c/ ghnanti dantī.harītakyaḥ pāṇḍu.tāṁ ca sa.kāmalām || 97 || [Note: AHS4.14.097v/ 14.97dv pāṇḍu.tāṁ ca sa.kāmalān]
AHS4.14.098a/ sudhā.kṣīra.dravaṁ cūrṇaṁ tri.vṛtāyāḥ su.bhāvitam |
AHS4.14.098c/ kārṣikaṁ madhu.sarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyate || 98 ||
AHS4.14.099a/ kuṣṭha.śyāmā.trivṛd.dantī.vijayā.kṣāra.guggulūn |
AHS4.14.099c/ go.mūtreṇa pibed ekaṁ tena guggulum eva vā || 99 ||
[Page 450 ]
AHS4.14.100a/ nirūhān kalpa.siddhy.uktān yojayed gulma.nāśanān |
AHS4.14.100c/ kṛta.mūlaṁ mahā.vāstuṁ kaṭhinaṁ stimitaṁ gurum || 100 ||
AHS4.14.101a/ gūḍha.māṁsaṁ jayed gulmaṁ kṣārāriṣṭāgni.karmabhiḥ |
AHS4.14.101c/ ekāntaram dvy.antaraṁ vā viśramayyātha.vā try.aham || 101 ||
AHS4.14.102a/ śarīra.doṣa.balayor vardhana.kṣapaṇodyataḥ |
AHS4.14.102c/ arśo.'śmarī.grahaṇy.uktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe || 102 ||
AHS4.14.103a/ devadāru.trivṛd.dantī.kaṭukā.pañca.kolakam |
AHS4.14.103c/ svarjikā.yāva.śūkākhyau śreṣṭhā.pāṭhopakuñcikāḥ || 103 ||
AHS4.14.104a/ kuṣṭhaṁ sarpasugandhāṁ ca dvy.akṣāṁśaṁ paṭu.pañcakam |
AHS4.14.104c/ pālikaṁ cūrṇitaṁ taila.vasā.dadhi.ghṛtāplutam || 104 ||
AHS4.14.105a/ ghaṭasyāntaḥ pacet pakvam agni.varṇe ghaṭe ca tam |
AHS4.14.105c/ kṣāraṁ gṛhītvā kṣīrājya.takra.madyādibhiḥ pibet || 105 ||
AHS4.14.106a/ gulmodāvarta.vardhmārśo.jaṭhara.grahaṇī.kṛmīn |
AHS4.14.106c/ apasmāra.garonmāda.yoni.śukrāmayāśmarīḥ || 106 ||
AHS4.14.107a/ kṣārā.gado 'yaṁ śamayed viṣaṁ cākhu.bhujaṅga.jam |
AHS4.14.107c/ śleṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ rasa.kṣīra.ghṛtāśinaḥ || 107 ||
AHS4.14.108a/ chittvā bhittvāśayāt kṣāraḥ kṣāra.tvāt kṣārayaty adhaḥ |
AHS4.14.108c/ mande 'gnāv a.rucau sātmyair madyaiḥ sa.sneham aśnatām || 108 || [Note: AHS4.14.108v/ 14.108av chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ 14.108av chittvā bhittvāśayaṁ kṣāraḥ 14.108bv kṣāra.tvāt pātayaty adhaḥ]
AHS4.14.109a/ yojayed āsavāriṣṭān nigadān mārga.śuddhaye |
AHS4.14.109c/ śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṁ palam || 109 ||
[Page 451 ]
AHS4.14.110a/ ciribilvāgni.tarkārī.yavānī.varuṇāṅkurāḥ |
AHS4.14.110c/ śigrus taruṇa.bilvāni bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam || 110 || [Note: AHS4.14.110v/ 14.110cv śigros taruṇa.mūlāni]
AHS4.14.111a/ bījapūraka.hiṅgv.amla.vetasa.kṣāra.dāḍimam |
AHS4.14.111c/ vyoṣaṁ takraṁ ghṛtaṁ tailaṁ bhaktaṁ pānaṁ tu vāruṇī || 111 ||
AHS4.14.112a/ dhānyāmlaṁ mastu takraṁ ca yavānī.viḍa.cūrṇitam |
AHS4.14.112c/ pañca.mūla.śṛtaṁ vāri jīrṇaṁ mārdvīkam eva vā || 112 ||
AHS4.14.113a/ pippalī.pippalī.mūla.citrakājājī.saindhavaiḥ |
AHS4.14.113c/ surā gulmaṁ jayaty āśu jagalaś ca vimiśritaḥ || 113 || [Note: AHS4.14.113v/ 14.113dv jāṅgalaś ca vimiśritaḥ]
AHS4.14.114a/ vamanair laṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥ.pānair virecanaiḥ |
AHS4.14.114c/ vasti.kṣārāsavāriṣṭa.guṭikā.pathya.bhojanaiḥ || 114 || [Note: AHS4.14.114v/ 14.114cv vasti.kṣārāsavāriṣṭair 14.114dv .gulmikā.pathya.bhojanaiḥ 14.114dv gaulmikaiḥ pathya.bhojanaiḥ]
AHS4.14.115a/ ślaiṣmiko baddha.mūla.tvād yadi gulmo na śāmyati |
AHS4.14.115c/ tasya dāhaṁ hṛte rakte kuryād ante śarādibhiḥ || 115 ||
AHS4.14.116a/ atha gulmaṁ sa.pary.antaṁ vāsasāntaritaṁ bhiṣak |
AHS4.14.116c/ nābhi.vasty.antra.hṛdayaṁ roma.rājīṁ ca varjayan || 116 ||
AHS4.14.117a/ nāti.gāḍhaṁ parimṛśec chareṇa jvalatātha.vā |
AHS4.14.117c/ lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā || 117 ||
AHS4.14.118a/ tato 'gni.vege śamite śītair vraṇa iva kriyā |
AHS4.14.118c/ āmānvaye tu peyādyaiḥ sandhukṣyāgniṁ vilaṅghite || 118 ||
AHS4.14.119a/ svaṁ svaṁ kuryāt kramaṁ miśraṁ miśra.doṣe ca kāla.vit |
AHS4.14.119c/ gata.prasava.kālāyai nāryai gulme 'sra.sambhave || 119 ||
[Page 452 ]
AHS4.14.120a/ snigdha.svinna.śarīrāyai dadyāt sneha.virecanam |
AHS4.14.120c/ tila.kvāthe ghṛta.guḍa.vyoṣa.bhārgī.rajo.'nvitaḥ || 120 ||
AHS4.14.121a/ pānaṁ rakta.bhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ |
AHS4.14.121c/ bhārgī.kṛṣṇā.karañja.tvag.granthikāmaradāru.jam || 121 ||
AHS4.14.122a/ cūrṇaṁ tilānāṁ kvāthena pītaṁ gulma.rujāpaham |
AHS4.14.122c/ palāśa.kṣāra.pātre dve dve pātre taila.sarpiṣoḥ || 122 ||
AHS4.14.123a/ gulma.śaithilya.jananīṁ paktvā mātrāṁ prayojayet |
AHS4.14.123c/ na prabhidyeta yady evaṁ dadyād yoni.virecanam || 123 ||
AHS4.14.124a/ kṣāreṇa yuktaṁ palalaṁ sudhā.kṣīreṇa vā tataḥ |
AHS4.14.124c/ tābhyāṁ vā bhāvitān dadyād yonau kaṭuka.matsyakān || 124 ||
AHS4.14.125a/ varāha.matsya.pittābhyāṁ naktakān vā su.bhāvitān |
AHS4.14.125c/ kiṇvaṁ vā sa.guḍa.kṣāraṁ dadyād yonau viśuddhaye || 125 ||
AHS4.14.126a/ rakta.pitta.haraṁ kṣāraṁ lehayen madhu.sarpiṣā |
AHS4.14.126c/ laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁś cāsyai prayojayet || 126 ||
AHS4.14.127a/ vastiṁ sa.kṣīra.go.mūtraṁ sa.kṣāraṁ dāśamūlikam |
AHS4.14.127c/ a.vartamāne rudhire hitaṁ gulma.prabhedanam || 127 || [Note: AHS4.14.127v/ 14.127av vastiṁ sa.kṣaudra.go.mutraṁ]
AHS4.14.128a/ yamakābhyakta.dehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam |
AHS4.14.128c/ rasaudanas tathāhāraḥ pānaṁ ca taruṇī surā || 128 ||
AHS4.14.129a/ rudhire 'ti.pravṛtte tu rakta.pitta.harāḥ kriyāḥ |
AHS4.14.129c/ kāryā vāta.rug.ārtāyāḥ sarvā vāta.harāḥ punaḥ || 129 ||
[Page 453 ]
AHS4.14.129ū̆ab/ ānāhādāv udāvarta.balāsa.ghnyo yathā.yatham || 129ū̆ab ||

4.15. Chapter 15 :: Athodaracikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 399-406]
AHS4.15.001a/ doṣāti.mātropacayāt sroto.mārga.nirodhanāt |
AHS4.15.001c/ sambhavaty udaraṁ tasmān nityam enaṁ virecayet || 1 || [Note: AHS4.15.001v/ 15.1bv sroto.mārga.vighātanāt]
AHS4.15.002a/ pāyayet tailam airaṇḍaṁ sa.mūtraṁ sa.payo 'pi vā |
AHS4.15.002c/ māsaṁ dvau vātha.vā gavyaṁ mūtraṁ māhiṣam eva vā || 2 || [Note: AHS4.15.002v/ 15.2cv māsaṁ dvau vā tathā gavyaṁ]
AHS4.15.003a/ pibed go.kṣīra.bhuk syād vā karabhī.kṣīra.vartanaḥ |
AHS4.15.003c/ dāhānāhāti.tṛṇ.mūrchā.parītas tu viśeṣataḥ || 3 ||
AHS4.15.004a/ rūkṣāṇāṁ bahu.vātānāṁ doṣa.saṁśuddhi.kāṅkṣiṇām |
AHS4.15.004c/ snehanīyāni sarpīṁṣi jaṭhara.ghnāni yojayet || 4 ||
AHS4.15.005a/ ṣaṭ.palaṁ daśa.mūlāmbu.mastu.dvy.āḍhaka.sādhitam |
AHS4.15.005c/ nāgara.tri.palaṁ prasthaṁ ghṛta.tailāt tathāḍhakam || 5 || [Note: AHS4.15.005v/ 15.5cv nāgaraṁ tri.palaṁ prasthaṁ]
AHS4.15.006a/ mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham |
AHS4.15.006c/ kapha.māruta.sambhūte gulme ca paramaṁ hitam || 6 ||
AHS4.15.007a/ catur.guṇe jale mūtre dvi.guṇe citrakāt pale |
AHS4.15.007c/ kalke siddhaṁ ghṛta.prasthaṁ sa.kṣāraṁ jaṭharī pibet || 7 ||
AHS4.15.008a/ yava.kola.kulatthānāṁ pañca.mūlasya cāmbhasā |
AHS4.15.008c/ surā.sauvīrakābhyāṁ ca siddhaṁ vā pāyayed ghṛtam || 8 ||
AHS4.15.009a/ ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute |
AHS4.15.009c/ sraste doṣāśaye dadyāt kalpa.dṛṣṭaṁ virecanam || 9 ||
[Page 454 ]
AHS4.15.010a/ paṭola.mūlaṁ tri.phalāṁ niśāṁ vellaṁ ca kārṣikam |
AHS4.15.010c/ kampilla.nīlinī.kumbha.bhāgān dvi.tri.catur.guṇān || 10 ||
AHS4.15.011a/ pibet sañcūrṇya mūtreṇa peyā.pūrvaṁ tato rasaiḥ |
AHS4.15.011c/ virikto jāṅgalair adyāt tataḥ ṣaḍ.divasaṁ payaḥ || 11 ||
AHS4.15.012a/ śṛtaṁ pibed vyoṣa.yutaṁ pītam evaṁ punaḥ punaḥ |
AHS4.15.012c/ hanti sarvodarāṇy etac cūrṇaṁ jātodakāny api || 12 ||
AHS4.15.013a/ gavākṣīṁ śaṅkhinīṁ dantīṁ tilvakasya tvacaṁ vacām |
AHS4.15.013c/ pibet karkandhu.mṛdvīkā.kolāmbho.mūtra.sīdhubhiḥ || 13 ||
AHS4.15.014a/ yavānī hapuṣā dhānyaṁ śatapuṣpopakuñcikā |
AHS4.15.014c/ kāravī pippalī.mūlam ajagandhā śaṭhī vacā || 14 ||
AHS4.15.015a/ citrako 'jājikaṁ vyoṣaṁ svarṇakṣīrī phala.trayam |
AHS4.15.015c/ dvau kṣārau pauṣkaraṁ mūlaṁ kuṣṭhaṁ lavaṇa.pañcakam || 15 ||
AHS4.15.016a/ viḍaṅgaṁ ca samāṁśāni dantyā bhāga.trayaṁ tathā |
AHS4.15.016c/ trivṛd.viśāle dvi.guṇe sātalā ca catur.guṇā || 16 ||
AHS4.15.017a/ eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo roga.gaṇāpahaḥ |
AHS4.15.017c/ nainaṁ prāpyābhivardhante rogā viṣṇum ivāsurāḥ || 17 || [Note: AHS4.15.017v/ 15.17cv nainaṁ prāpyātivartante]
AHS4.15.018a/ takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhir badarāmbunā |
AHS4.15.018c/ ānāha.vāte surayā vāta.roge prasannayā || 18 ||
AHS4.15.019a/ dadhi.maṇḍena viṭ.saṅge dāḍimāmbhobhir arśasaiḥ |
AHS4.15.019c/ parikarte sa.vṛkṣāmlair uṣṇāmbubhir a.jīrṇake || 19 ||
[Page 455 ]
AHS4.15.020a/ bhagandare pāṇḍu.roge kāse śvāse gala.grahe |
AHS4.15.020c/ hṛd.roge grahaṇī.doṣe kuṣṭhe mande 'nale jvare || 20 ||
AHS4.15.021a/ daṁṣṭrā.viṣe mūla.viṣe sa.gare kṛtrime doṣe |
AHS4.15.021c/ yathārhaṁ snigdha.koṣṭhena peyam etad virecanam || 21 ||
AHS4.15.022a/ hapuṣāṁ kāñcanakṣīrīṁ tri.phalāṁ nīlinī.phalam |
AHS4.15.022c/ trāyantīṁ rohiṇīṁ tiktāṁ sātalāṁ trivṛtāṁ vacām || 22 ||
AHS4.15.023a/ saindhavaṁ kāla.lavaṇaṁ pippalīṁ ceti cūrṇayet |
AHS4.15.023c/ dāḍima.tri.phalā.māṁsa.rasa.mūtra.sukhodakaiḥ || 23 ||
AHS4.15.024a/ peyo 'yaṁ sarva.gulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca |
AHS4.15.024c/ śvitre kuṣṭheṣv a.jarake sadane viṣame 'nale || 24 ||
AHS4.15.025a/ śophārśaḥ.pāṇḍu.rogeṣu kāmalāyāṁ halīmake |
AHS4.15.025c/ vāta.pitta.kaphāṁś cāśu virekeṇa prasādhayet || 25 ||
AHS4.15.026a/ nīlinīṁ niculaṁ vyoṣaṁ kṣārau lavaṇa.pañcakam |
AHS4.15.026c/ citrakaṁ ca pibec cūrṇaṁ sarpiṣodara.gulma.nut || 26 ||
AHS4.15.027a/ pūrva.vac ca pibed dugdhaṁ kṣāmaḥ śuddho 'ntarāntarā |
AHS4.15.027c/ kārabhaṁ gavyam ājaṁ vā dadyād ātyayike gade || 27 ||
AHS4.15.028a/ snehān eva virekārthe dur.balebhyo viśeṣataḥ |
AHS4.15.028c/ harītakī.sūkṣma.rajaḥ.prastha.yuktaṁ ghṛtāḍhakam || 28 || [Note: AHS4.15.028v/ 15.28av sneham eva virekārthe]
AHS4.15.029a/ agnau vilāpya mathitaṁ khajena yava.pallake |
AHS4.15.029c/ nidhāpayet tato māsād uddhṛtaṁ gālitaṁ pacet || 29 ||
[Page 456 ]
AHS4.15.030a/ harītakīnāṁ kvāthena dadhnā cāmlena saṁyutam |
AHS4.15.030c/ udaraṁ garaṁ aṣṭhīlām ānāhaṁ gulma.vidradhī || 30 ||
AHS4.15.031a/ hanty etat kuṣṭham unmādam apasmāraṁ ca pānataḥ |
AHS4.15.031c/ snuk.kṣīra.yuktād go.kṣīrāc chṛta.śītāt khajāhatāt || 31 ||
AHS4.15.032a/ yaj jātam ājyaṁ snuk.kṣīra.siddhaṁ tac ca tathā.guṇam |
AHS4.15.032c/ kṣīra.droṇaṁ sudhā.kṣīra.prasthārdha.sahitaṁ dadhi || 32 || [Note: AHS4.15.032v/ 15.32dv .prasthārdhena yutaṁ dadhi]
AHS4.15.033a/ jātaṁ mathitvā tat.sarpis trivṛt.siddhaṁ ca tad.guṇam |
AHS4.15.033c/ tathā siddhaṁ ghṛta.prasthaṁ payasy aṣṭa.guṇe pibet || 33 || [Note: AHS4.15.033v/ 15.33dv payasy aṣṭa.guṇe pacet]
AHS4.15.034a/ snuk.kṣīra.pala.kalkena trivṛtā.ṣaṭ.palena ca |
AHS4.15.034c/ eṣāṁ cānu pibet peyāṁ rasaṁ svādu payo 'tha.vā || 34 ||
AHS4.15.035a/ ghṛte jīrṇe viriktaś ca koṣṇaṁ nāgara.sādhitam |
AHS4.15.035c/ pibed ambu tataḥ peyāṁ tato yūṣaṁ kulattha.jam || 35 ||
AHS4.15.036a/ pibed rūkṣas try.ahaṁ tv evaṁ bhūyo vā pratibhojitaḥ |
AHS4.15.036c/ punaḥ punaḥ pibet sarpir ānupūrvyānayaiva ca || 36 ||
AHS4.15.037a/ ghṛtāny etāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak |
AHS4.15.037c/ gulmānāṁ gara.doṣāṇām udarāṇāṁ ca śāntaye || 37 ||
AHS4.15.038a/ pīlu.kalkopasiddhaṁ vā ghṛtam ānāha.bhedanam |
AHS4.15.038c/ tailvakaṁ nīlinī.sarpiḥ snehaṁ vā miśrakaṁ pibet || 38 ||
AHS4.15.039a/ hṛta.doṣaḥ kramād aśnan laghu.śāly.odana.prati |
AHS4.15.039c/ upayuñjīta jaṭharī doṣa.śoṣa.nivṛttaye || 39 ||
[Page 457 ]
AHS4.15.040a/ harītakī.sahasraṁ vā go.mūtreṇa payo.'nupaḥ |
AHS4.15.040c/ sahasraṁ pippalīnāṁ vā snuk.kṣīreṇa su.bhāvitam || 40 ||
AHS4.15.041a/ pippalī.vardhamānaṁ vā kṣīrāśī vā śilā.jatu |
AHS4.15.041c/ tad.vad vā gugguluṁ kṣīraṁ tulyārdraka.rasaṁ tathā || 41 || [Note: AHS4.15.041v/ 15.41av pippalīṁ vardhamānaṁ vā]
AHS4.15.042a/ citrakāmaradārubhyāṁ kalkaṁ kṣīreṇa vā pibet |
AHS4.15.042c/ māsaṁ yuktas tathā hasti.pippalī.viśva.bheṣajam || 42 ||
AHS4.15.043a/ viḍaṅgaṁ citrako dantī cavyaṁ vyoṣaṁ ca taiḥ payaḥ |
AHS4.15.043c/ kalkaiḥ kola.samaiḥ pītvā pravṛddham udaraṁ jayet || 43 ||
AHS4.15.044a/ bhojyaṁ bhuñjīta vā māsaṁ snuhī.kṣīra.ghṛtānvitam |
AHS4.15.044c/ utkārikāṁ vā snuk.kṣīra.pīta.pathyā.kaṇā.kṛtām || 44 ||
AHS4.15.045a/ pārśva.śūlam upastambhaṁ hṛd.grahaṁ ca samīraṇaḥ |
AHS4.15.045c/ yadi kuryāt tatas tailaṁ bilva.kṣārānvitam pibet || 45 ||
AHS4.15.046a/ pakvaṁ vā ṭuṇṭuka.balā.palāśa.tila.nāla.jaiḥ |
AHS4.15.046c/ kṣāraiḥ kadaly.apāmārga.tarkārī.jaiḥ prṭhak.kṛtaiḥ || 46 ||
AHS4.15.047a/ kaphe vātena pitte vā tābhyāṁ vāpy āvṛte 'nile |
AHS4.15.047c/ balinaḥ svauṣadha.yutaṁ tailam eraṇḍa.jaṁ hitam || 47 ||
AHS4.15.048a/ devadāru.palāśārka.hasti.pippali.śigrukaiḥ |
AHS4.15.048c/ sāśvakarṇaiḥ sa.go.mūtraiḥ pradihyād udaraṁ bahiḥ || 48 ||
AHS4.15.049a/ vṛścikālī.vacā.śuṇṭhī.pañca.mūla.punarnavāt |
AHS4.15.049c/ varṣābhū.dhānya.kuṣṭhāc ca kvāthair mūtraiś ca secayet || 49 ||
[Page 458 ]
AHS4.15.050a/ virikta.mlānam udaraṁ sveditaṁ śālvaṇādibhiḥ |
AHS4.15.050c/ vāsasā veṣṭayed evaṁ vāyur nādhmāpayet punaḥ || 50 || [Note: AHS4.15.050v/ 15.50bv sveditaṁ śālvalādibhiḥ]
AHS4.15.051a/ su.viriktasya yasya syād ādhmānaṁ punar eva tam |
AHS4.15.051c/ su.snigdhair amla.lavaṇair nirūhaiḥ samupācaret || 51 ||
AHS4.15.052a/ sopastambho 'pi vā vāyur ādhmāpayati yaṁ naram |
AHS4.15.052c/ tīkṣṇāḥ sa.kṣāra.go.mūtrāḥ śasyante tasya vastayaḥ || 52 ||
AHS4.15.053a/ iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṁ kriyāḥ |
AHS4.15.053c/ vātodare 'tha balinaṁ vidāry.ādi.śṛtaṁ ghṛtam || 53 || [Note: AHS4.15.053v/ 15.53av iti sāmānyataḥ proktā 15.53bv siddhā jaṭhariṇāṁ kriyā]
AHS4.15.054a/ pāyayeta tataḥ snigdhaṁ sveditāṅgaṁ virecayet |
AHS4.15.054c/ bahu.śas tailvakenainaṁ sarpiṣā miśrakeṇa vā || 54 ||
AHS4.15.055a/ kṛte saṁsarjane kṣīraṁ balārtham avacārayet |
AHS4.15.055c/ prāg utkleśān nivartyaṁ ca bale labdhe kramāt payaḥ || 55 || [Note: AHS4.15.055v/ 15.55cv prāg utkleśān nivarteta]
AHS4.15.056a/ yūṣai rasair vā mandāmla.lavaṇair edhitānalam |
AHS4.15.056c/ sodāvartaṁ punaḥ snigdha.svinnam āsthāpayet tataḥ || 56 ||
AHS4.15.057a/ tīkṣṇādho.bhāga.yuktena daśa.mūlika.vastinā |
AHS4.15.057c/ tilorubūka.tailena vāta.ghnāmla.śṛtena ca || 57 || [Note: AHS4.15.057v/ 15.57bv daśa.mūlena vastinā]
AHS4.15.058a/ sphuraṇākṣepa.sandhy.asthi.pārśva.pṛṣṭha.trikārtiṣu |
AHS4.15.058c/ rūkṣaṁ baddha.śakṛd.vātaṁ dīptāgnim anuvāsayet || 58 ||
AHS4.15.059a/ a.virecyasya śamanā vasti.kṣīra.ghṛtādayaḥ |
AHS4.15.059c/ balinaṁ svādu.siddhena paitte saṁsnehya sarpiṣā || 59 ||
[Page 459 ]
AHS4.15.060a/ śyāmā.tribhaṇḍī.tri.phalā.vipakvena virecayet |
AHS4.15.060c/ sitā.madhu.ghṛtāḍhyena nirūho 'sya tato hitaḥ || 60 ||
AHS4.15.061a/ nyagrodhādi.kaṣāyeṇa sneha.vastiś ca tac.chṛtaḥ |
AHS4.15.061c/ dur.balaṁ tv anuvāsyādau śodhayet kṣīra.vastibhiḥ || 61 ||
AHS4.15.062a/ jāte cāgni.bale snigdhaṁ bhūyo bhūyo virecayet |
AHS4.15.062c/ kṣīreṇa sa.trivṛt.kalkenorubūka.śṛtena vā || 62 || [Note: AHS4.15.062v/ 15.62av jāte tv agni.bale snigdhaṁ 15.62dv nnorubūka.śṛtena tam]
AHS4.15.063a/ sātalā.trāyamāṇābhyāṁ śṛtenāragvadhena vā |
AHS4.15.063c/ sa.kaphe vā sa.mūtreṇa sa.tiktājyena sānile || 63 || [Note: AHS4.15.063v/ 15.63av saptalā.trāyamāṇābhyāṁ]
AHS4.15.064a/ payasānya.tamenaiṣāṁ vidāry.ādi.śṛtena vā |
AHS4.15.064c/ bhuñjīta jaṭharaṁ cāsya pāyasenopanāhayet || 64 ||
AHS4.15.065a/ punaḥ kṣīraṁ punar vastiṁ punar eva virecanam |
AHS4.15.065c/ krameṇa dhruvam ātiṣṭhan yattaḥ pittodaraṁ jayet || 65 || [Note: AHS4.15.065v/ 15.65dv yataḥ pittodaraṁ jayet]
AHS4.15.066a/ vatsakādi.vipakvena kaphe saṁsnehya sarpiṣā |
AHS4.15.066c/ svinnaṁ snuk.kṣīra.siddhena bala.vantaṁ virecitam || 66 ||
AHS4.15.067a/ saṁsarjayet kaṭu.kṣāra.yuktair annaiḥ kaphāpahaiḥ |
AHS4.15.067c/ mūtra.try.ūṣaṇa.tailāḍhyo nirūho 'sya tato hitaḥ || 67 ||
AHS4.15.068a/ muṣkakādi.kaṣāyeṇa sneha.vastiś ca tac.chṛtaḥ |
AHS4.15.068c/ bhojanaṁ vyoṣa.dugdhena kaulatthena rasena vā || 68 ||
AHS4.15.069a/ staimityā.ruci.hṛl.lāse mande 'gnau madya.pāya ca |
AHS4.15.069c/ dadyād ariṣṭān kṣārāṁś ca kapha.styāna.sthirodare || 69 || [Note: AHS4.15.069v/ 15.69av staimityā.ruci.hṛl.lāsair 15.69dv kaphe styāne sthirodare]
[Page 460 ]
AHS4.15.070a/ hiṅgūpakulye tri.phalāṁ devadāru niśā.dvayam |
AHS4.15.070c/ bhallātakaṁ śigru.phalaṁ kaṭukāṁ tiktakaṁ vacāṁ || 70 ||
AHS4.15.071a/ śuṇṭhīṁ mādrīṁ ghanaṁ kuṣṭhaṁ saralaṁ paṭu.pañcakam |
AHS4.15.071c/ dāhayej jarjarī.kṛtya dadhi.sneha.catuṣka.vat || 71 ||
AHS4.15.072a/ antar.dhūmaṁ tataḥ kṣārād biḍāla.padakaṁ pibet |
AHS4.15.072c/ madirā.dadhi.maṇḍoṣṇa.jalāriṣṭa.surāsavaiḥ || 72 || [Note: AHS4.15.072v/ 15.72dv .jalāriṣṭa.sudhāsavaiḥ]
AHS4.15.073a/ udaraṁ gulmam aṣṭhīlāṁ tūṇyau śophaṁ viṣūcikām |
AHS4.15.073c/ plīha.hṛd.roga.guda.jān udāvartaṁ ca nāśayet || 73 ||
AHS4.15.074a/ jayed ariṣṭa.go.mūtra.cūrṇāyas.kṛti.pānataḥ |
AHS4.15.074c/ sa.kṣāra.taila.pānaiś ca dur.balasya kaphodaram || 74 ||
AHS4.15.075a/ upanāhyaṁ sa.siddhārtha.kiṇvair bījaiś ca mūlakāt |
AHS4.15.075c/ kalkitair udaraṁ svedam abhīkṣṇaṁ cātra yojayet || 75 || [Note: AHS4.15.075v/ 15.75cv kalkitair udara.svedam]
AHS4.15.076a/ sannipātodare kuryān nāti.kṣīṇa.balānale |
AHS4.15.076c/ doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyām imām || 76 ||
AHS4.15.077a/ dantī.dravantī.phala.jaṁ tailaṁ pāne ca śasyate |
AHS4.15.077c/ kriyā.nivṛtte jaṭhare tri.doṣe tu viśeṣataḥ || 77 ||
AHS4.15.078a/ dadyād āpṛcchya taj.jñātīn pātuṁ madyena kalkitam |
AHS4.15.078c/ mūlaṁ kākādanī.guñjā.karavīraka.sambhavam || 78 ||
AHS4.15.079a/ pāna.bhojana.saṁyuktaṁ dadyād vā sthāvaraṁ viṣam |
AHS4.15.079c/ yasmin vā kupitaḥ sarpo vimuñcati phale viṣam || 79 ||
[Page 461 ]
AHS4.15.080a/ tenāsya doṣa.saṅghātaḥ sthiro līno vi.mārga.gaḥ |
AHS4.15.080c/ bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu pramāthinā || 80 ||
AHS4.15.081a/ tathā vrajaty a.gada.tāṁ śarīrāntaram eva vā |
AHS4.15.081c/ hṛta.doṣaṁ tu śītāmbu.snātaṁ taṁ pāyayet payaḥ || 81 ||
AHS4.15.082a/ peyāṁ vā trivṛtaḥ śākaṁ māṇḍūkyā vāstukasya vā |
AHS4.15.082c/ kāla.śākaṁ yavākhyaṁ vā khādet sva.rasa.sādhitam || 82 ||
AHS4.15.083a/ nir.amla.lavaṇa.snehaṁ svinnā.svinnam an.anna.bhuk |
AHS4.15.083c/ māsam ekaṁ tataś caiva tṛṣitaḥ sva.rasaṁ pibet || 83 || [Note: AHS4.15.083v/ 15.83cv māsam ekaṁ tataś caivaṁ]
AHS4.15.084a/ evaṁ vinirhṛte śākair doṣe māsāt paraṁ tataḥ |
AHS4.15.084c/ dur.balāya prayuñjīta prāṇa.bhṛt kārabhaṁ payaḥ || 84 ||
AHS4.15.085a/ plīhodare yathā.doṣaṁ snigdhasya sveditasya ca |
AHS4.15.085c/ sirāṁ bhukta.vato dadhnā vāma.bāhau vimokṣayet || 85 ||
AHS4.15.086a/ labdhe bale ca bhūyo 'pi sneha.pītaṁ viśodhitam |
AHS4.15.086c/ samudra.śukti.jaṁ kṣāraṁ payasā pāyayet tathā || 86 ||
AHS4.15.087a/ amla.srutaṁ viḍa.kaṇā.cūrṇāḍhyaṁ naktamāla.jam |
AHS4.15.087c/ śaubhāñjanasya vā kvāthaṁ saindhavāgni.kaṇānvitam || 87 ||
AHS4.15.088a/ hiṅgv.ādi.cūrṇaṁ kṣārājyaṁ yuñjīta ca yathā.balam |
AHS4.15.088c/ pippalī.nāgaraṁ dantī.samāṁśaṁ dvi.guṇābhayam || 88 || [Note: AHS4.15.088v/ 15.88dv .samāṁśaṁ dvi.guṇābhayā]
AHS4.15.089a/ viḍārdhāṁśa.yutaṁ cūrṇam idam uṣṇāmbunā pibet |
AHS4.15.089c/ viḍaṅgaṁ citrakaṁ saktūn sa.ghṛtān saindhavaṁ vacām || 89 ||
[Page 462 ]
AHS4.15.090a/ dagdhvā kapāle payasā gulma.plīhāpahaṁ pibet |
AHS4.15.090c/ tailonmiśrair badaraka.pattraiḥ sammarditaiḥ samupanaddhaḥ || 90 ||
AHS4.15.091a/ musalena pīḍito 'nu ca yāti plīhā payo.bhujo nāśam |
AHS4.15.091c/ rohītaka.latāḥ k ptāḥ khaṇḍa.śaḥ sābhayā jale || 91 ||
AHS4.15.092a/ mūtre vāsunuyāt tac ca sapta.rātra.sthitaṁ pibet |
AHS4.15.092c/ kāmalā.plīha.gulmārśaḥ.kṛmi.mehodarāpaham || 92 || [Note: AHS4.15.092v/ 15.92av mūtre vāsunuyāt tat tu]
AHS4.15.093a/ rohītaka.tvacaḥ kṛtvā palānāṁ pañca.viṁśatim |
AHS4.15.093c/ kola.dvi.prastha.saṁyuktaṁ kaṣāyam upakalpayet || 93 ||
AHS4.15.094a/ pālikaiḥ pañca.kolais tu taiḥ samastaiś ca tulyayā |
AHS4.15.094c/ rohītaka.tvacā piṣṭair ghṛta.prasthaṁ vipācayet || 94 ||
AHS4.15.095a/ plīhābhivṛddhiṁ śamayaty etad āśu prayojitam |
AHS4.15.095c/ kadalyās tila.nālānāṁ kṣāreṇa kṣurakasya ca || 95 || [Note: AHS4.15.095v/ 15.95av plīhābhivṛddhiṁ śamayed 15.95ac plīhāti.vṛddhiṁ śamayaty 15.95dv kṣāreṇekṣurakasya ca]
AHS4.15.096a/ tailaṁ pakvaṁ jayet pānāt plīhānaṁ kapha.vāta.jam |
AHS4.15.096c/ a.śāntau gulma.vidhinā yojayed agni.karma ca || 96 ||
AHS4.15.097a/ a.prāpta.picchā.salile plīhni vāta.kapholbaṇe |
AHS4.15.097c/ paittike jīvanīyāni sarpīṁṣi kṣīra.vastayaḥ || 97 ||
AHS4.15.098a/ raktāvasekaḥ saṁśuddhiḥ kṣīra.pānaṁ ca śasyate |
AHS4.15.098c/ yakṛti plīha.vat karma dakṣiṇe tu bhuje sirām || 98 ||
AHS4.15.099a/ svinnāya baddhodariṇe mūtra.tīkṣṇauṣadhānvitam |
AHS4.15.099c/ sa.taila.lavaṇaṁ dadyān nirūhaṁ sānuvāsanam || 99 ||
[Page 463 ]
AHS4.15.100a/ parisraṁsīni cānnāni tīkṣṇaṁ cāsmai virecanam |
AHS4.15.100c/ udāvarta.haraṁ karma kāryaṁ yac cānilāpaham || 100 ||
AHS4.15.101a/ chidrodaram ṛte svedāc chleṣmodara.vad ācaret |
AHS4.15.101c/ jātaṁ jātaṁ jalaṁ srāvyam evaṁ tad yāpayed bhiṣak || 101 ||
AHS4.15.102a/ apāṁ doṣa.harāṇy ādau yojayed udakodare |
AHS4.15.102c/ mūtra.yuktāni tīkṣṇāni vividha.kṣāra.vanti ca || 102 ||
AHS4.15.103a/ dīpanīyaiḥ kapha.ghnaiś ca tam āhārair upācaret |
AHS4.15.103c/ kṣāraṁ chāga.karīṣāṇāṁ srutaṁ mūtre 'gninā pacet || 103 ||
AHS4.15.104a/ ghanī.bhavati tasmiṁś ca karṣāṁśaṁ cūrṇitaṁ kṣipet |
AHS4.15.104c/ pippalī pippalī.mūlaṁ śuṇṭhī lavaṇa.pañcakam || 104 ||
AHS4.15.105a/ nikumbha.kumbha.tri.phalā.svarṇakṣīrī.viṣāṇikāḥ |
AHS4.15.105c/ svarjikā.kṣāra.ṣaḍgranthā.sātalā.yava.śūka.jam || 105 ||
AHS4.15.106a/ kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ |
AHS4.15.106c/ pibed a.jarake śophe pravṛddhe codakodare || 106 || [Note: AHS4.15.106v/ 15.106dv pravṛddhe ca dakodare]
AHS4.15.107a/ ity auṣadhair a.praśame triṣu baddhodarādiṣu |
AHS4.15.107c/ prayuñjīta bhiṣak śastram ārta.bandhu.nṛpārthitaḥ || 107 ||
AHS4.15.108a/ snigdha.svinna.tanor nābher adho baddha.kṣatāntrayoḥ |
AHS4.15.108c/ pāṭayed udaraṁ muktvā vāmataś catur.aṅgulāt || 108 ||
AHS4.15.109a/ catur.aṅgula.mānaṁ tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca |
AHS4.15.109c/ nirīkṣyāpanayed vāla.mala.lepopalādikam || 109 ||
[Page 464 ]
AHS4.15.110a/ chidre tu śalyam uddhṛtya viśodhyāntra.parisravam |
AHS4.15.110c/ markoṭair daṁśayec chidraṁ teṣu lagneṣu cāharet || 110 || [Note: AHS4.15.110v/ 15.110bv viśodhyāntraṁ parisravam]
AHS4.15.111a/ kāyaṁ mūrdhno 'nu cāntrāṇi yathā.sthānaṁ niveśayet |
AHS4.15.111c/ aktāni madhu.sarpirbhyām atha sīvyed bahir vraṇam || 111 || [Note: AHS4.15.111v/ 15.111bv yathā.sthānaṁ viveśayet]
AHS4.15.112a/ tataḥ kṛṣṇa.mṛdālipya badhnīyād yaṣṭi.miśrayā |
AHS4.15.112c/ nivāta.sthaḥ payo.vṛttiḥ sneha.droṇyāṁ vaset tataḥ || 112 ||
AHS4.15.113a/ sa.jale jaṭhare tailair abhyaktasyānilāpahaiḥ |
AHS4.15.113c/ svinnasyoṣṇāmbunā.kakṣam udare paṭṭa.veṣṭite || 113 || [Note: AHS4.15.113v/ 15.113dv udare pariveṣṭite]
AHS4.15.114a/ baddha.cchidrodita.sthāne vidhyed aṅgula.mātrakam |
AHS4.15.114c/ nidhāya tasmin nāḍīṁ ca srāvayed ardham ambhasaḥ || 114 ||
AHS4.15.115a/ athāsya nāḍīm ākṛṣya tailena lavaṇena ca |
AHS4.15.115c/ vraṇam abhyajya baddhvā ca veṣṭayed vāsasodaram || 115 ||
AHS4.15.116a/ tṛtīye 'hni caturthe vā yāvad ā.ṣo.ḍaśaṁ dinam |
AHS4.15.116c/ tasya viśramya viśramya srāvayed alpa.śo jalam || 116 || [Note: AHS4.15.116v/ 15.116bv yāvad vā.dina.ṣo.ḍaśa]
AHS4.15.117a/ viveṣṭayed gāḍha.taraṁ jaṭharaṁ vāsasā ślatham |
AHS4.15.117c/ niḥsrute laṅghitaḥ peyām a.sneha.lavaṇāṁ pibet || 117 || [Note: AHS4.15.117v/ 15.117bv jaṭharaṁ ca ślathā.ślatham]
AHS4.15.118a/ syāt kṣīra.vṛttiḥ ṣaṇ.māsāṁś trīn peyāṁ payasā pibet |
AHS4.15.118c/ trīṁś cānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā || 118 ||
AHS4.15.119a/ alpa.śo '.sneha.lavaṇaṁ jīrṇaṁ śyāmāka.kodravam |
AHS4.15.119c/ prayato vatsareṇaivaṁ vijayeta jalodaram || 119 ||
[Page 465 ]
AHS4.15.120a/ varjyeṣu yantrito diṣṭe nāty.a.diṣṭe jitendriyaḥ |
AHS4.15.120c/ sarvam evodaraṁ prāyo doṣa.saṅghāta.jaṁ yataḥ || 120 ||
AHS4.15.121a/ ato vātādi.śamanī kriyā sarva.tra śasyate |
AHS4.15.121c/ vahnir manda.tvam āyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite || 121 || [Note: AHS4.15.121v/ 15.121bv kriyā sarvā praśasyate]
AHS4.15.122a/ tasmād bhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca |
AHS4.15.122c/ sa.pañca.mūlāny alpāmla.paṭu.sneha.kaṭūni ca || 122 ||
AHS4.15.123a/ bhāvitānāṁ gavāṁ mūtre ṣaṣṭikānāṁ ca taṇḍulaiḥ |
AHS4.15.123c/ yavāgūṁ payasā siddhāṁ pra.kāmaṁ bhojayen naram || 123 ||
AHS4.15.124a/ pibed ikṣu.rasaṁ cānu jaṭharāṇāṁ nivṛttaye |
AHS4.15.124c/ svaṁ svaṁ sthānaṁ vrajanty eṣāṁ vāta.pitta.kaphās tathā || 124 ||
AHS4.15.125a/ aty.arthoṣṇāmla.lavaṇaṁ rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru |
AHS4.15.125c/ guḍaṁ taila.kṛtaṁ śākaṁ vāri pānāvagāhayoḥ || 125 || [Note: AHS4.15.125v/ 15.125av aty.arthoṣṇāmbu.lavaṇaṁ]
AHS4.15.126a/ āyāsādhva.divā.svapna.yānāni ca parityajet |
AHS4.15.126c/ nāty.accha.sāndra.madhuraṁ takraṁ pāne praśasyate || 126 ||
AHS4.15.127a/ sa.kaṇā.lavaṇaṁ vāte pitte soṣaṇa.śarkaram |
AHS4.15.127c/ yavānī.saindhavājājī.madhu.vyoṣaiḥ kaphodare || 127 ||
AHS4.15.128a/ try.ūṣaṇa.kṣāra.lavaṇaiḥ saṁyutaṁ nicayodare |
AHS4.15.128c/ madhu.taila.vacā.śuṇṭhī.śatāhvā.kuṣṭha.saindhavaiḥ || 128 || [Note: AHS4.15.128v/ 15.128cv madhu.taila.varā.śuṇṭhī. 15.128cv madhu.taila.vasā.śuṇṭhī.]
AHS4.15.129a/ plīhni baddhe tu hapuṣā.yavānī.paṭv.ajājibhiḥ |
AHS4.15.129c/ sa.kṛṣṇā.mākṣikaṁ chidre vyoṣa.vat salilodare || 129 ||
[Page 466 ]
AHS4.15.130a/ gauravā.rocakānāha.manda.vahny.atisāriṇām |
AHS4.15.130c/ takraṁ vāta.kaphārtānām amṛta.tvāya kalpate || 130 ||
AHS4.15.131a/ prayogāṇāṁ ca sarveṣām anu kṣīraṁ prayojayet |
AHS4.15.131c/ sthairya.kṛt sarva.dhātūnāṁ balyaṁ doṣānubandha.hṛt || 131 ||
AHS4.15.131ū̆ab/ bheṣajāpacitāṅgānāṁ kṣīram evāmṛtāyate || 131ū̆ab ||

4.16. Chapter 16 :: Atha pāṇḍurogacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 407-410]
AHS4.16.001a/ pāṇḍv.āmayī pibet sarpir ādau kalyāṇakāhvayam |
AHS4.16.001c/ pañca.gavyaṁ mahā.tiktaṁ śṛtaṁ vāragvadhādinā || 1 || [Note: AHS4.16.001v/ 16.1av pāṇḍu.rogī pibet sarpir]
AHS4.16.002a/ dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṁ palaṁ palam |
AHS4.16.002c/ citrakāc chṛṅgaverāc ca pippaly.ardha.palaṁ ca taiḥ || 2 ||
AHS4.16.003a/ kalkitair viṁśati.palaṁ ghṛtasya salilāḍhake |
AHS4.16.003c/ siddhaṁ hṛt.pāṇḍu.gulmārśaḥ.plīha.vāta.kaphārti.nut || 3 ||
AHS4.16.004a/ dīpanaṁ śvāsa.kāsa.ghnaṁ mūḍha.vātānulomanam |
AHS4.16.004c/ duḥkha.prasavinīnāṁ ca vandhyānāṁ ca praśasyate || 4 ||
AHS4.16.005a/ snehitaṁ vāmayet tīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṁ ca śodhayet |
AHS4.16.005c/ payasā mūtra.yuktena bahu.śaḥ kevalena vā || 5 ||
AHS4.16.006a/ dantī.phala.rase koṣṇe kāśmaryāñjalim āsutam |
AHS4.16.006c/ drākṣāñjaliṁ vā mṛditaṁ tat pibet pāṇḍu.roga.jit || 6 || [Note: AHS4.16.006v/ 16.6av dantī.pala.rase koṣṇe]
AHS4.16.007a/ mūtreṇa piṣṭāṁ pathyāṁ vā tat.siddhaṁ vā phala.trayam |
AHS4.16.007c/ svarṇakṣīrī.trivṛc.chyāmā.bhadradāru.mahauṣadham || 7 ||
[Page 467 ]
AHS4.16.008a/ go.mūtrāñjalinā piṣṭaṁ śṛtaṁ tenaiva vā pibet |
AHS4.16.008c/ sādhitaṁ kṣīram ebhir vā pibed doṣānulomanam || 8 ||
AHS4.16.009a/ mūtre sthitaṁ vā saptāhaṁ payasāyo.rajaḥ pibet |
AHS4.16.009c/ jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā || 9 ||
AHS4.16.010a/ śuddhaś cobhayato lihyāt pathyāṁ madhu.ghṛta.drutām |
AHS4.16.010c/ viśālā.kaṭukā.mustā.kuṣṭha.dāru.kaliṅgakāḥ || 10 || [Note: AHS4.16.010v/ 16.10bv pathyā madhu.ghṛta.drutāḥ 16.10cv viśālāṁ kaṭukāṁ mustāṁ 16.10dv kuṣṭhaṁ dāru.kaliṅgakāḥ]
AHS4.16.011a/ karṣāṁśā dvi.picur mūrvā karṣārdhāṁśā ghuṇapriyā |
AHS4.16.011c/ pītvā tac cūrṇam ambhobhiḥ sukhair lihyāt tato madhu || 11 ||
AHS4.16.012a/ pāṇḍu.rogaṁ jvaraṁ dāhaṁ kāsaṁ śvāsam a.rocakam |
AHS4.16.012c/ gulmānāhāma.vātāṁś ca rakta.pittaṁ ca taj jayet || 12 ||
AHS4.16.013a/ vāsā.guḍūcī.tri.phalā.kaṭvī.bhūnimba.nimba.jaḥ |
AHS4.16.013c/ kvāthaḥ kṣaudra.yuto hanti pāṇḍu.pittāsra.kāmalāḥ || 13 ||
AHS4.16.014a/ vyoṣāgni.vella.tri.phalā.mustais tulyam ayo.rajaḥ |
AHS4.16.014c/ cūrṇitaṁ takra.madhv.ājya.koṣṇāmbhobhiḥ prayojitam || 14 ||
AHS4.16.015a/ kāmalā.pāṇḍu.hṛd.roga.kuṣṭhārśo.meha.nāśanam |
AHS4.16.015c/ guḍa.nāgara.maṇḍūra.tilāṁśān mānataḥ samān || 15 ||
AHS4.16.016a/ pippalī.dvi.guṇān dadyād guṭikāṁ pāṇḍu.rogiṇe |
AHS4.16.016c/ tāpyaṁ dārvyās tvacaṁ cavyaṁ granthikaṁ devadāru ca || 16 ||
AHS4.16.017a/ vyoṣādi.navakaṁ caitac cūrṇayed dvi.guṇaṁ tataḥ |
AHS4.16.017c/ maṇḍūraṁ cāñjana.nibhaṁ sarvato 'ṣṭa.guṇe 'tha tat || 17 || [Note: AHS4.16.017v/ 16.17av vyoṣādi.navakaṁ ceti]
[Page 468 ]
AHS4.16.018a/ pṛthag vipakve go.mūtre vaṭakī.karaṇa.kṣame |
AHS4.16.018c/ prakṣipya vaṭakān kuryāt tān khādet takra.bhojanaḥ || 18 ||
AHS4.16.019a/ ete maṇḍūra.vaṭakāḥ prāṇa.dāḥ pāṇḍu.rogiṇām |
AHS4.16.019c/ kuṣṭhāny a.jarakaṁ śopham ūru.stambham a.rocakam || 19 ||
AHS4.16.020a/ arśāṁsi kāmalāṁ mehān plīhānaṁ śamayanti ca |
AHS4.16.020c/ tāpyādri.jatu.raupyāyo.malāḥ pañca.palāḥ pṛthak || 20 ||
AHS4.16.021a/ citraka.tri.phalā.vyoṣa.viḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha |
AHS4.16.021c/ śarkarāṣṭa.palonmiśrāś cūrṇitā madhunā drutāḥ || 21 || [Note: AHS4.16.021v/ 16.21dv cūrṇitā madhunā yutāḥ 16.21dv cūrṇitāḥ sa.madhu.drutāḥ]
AHS4.16.022a/ pāṇḍu.rogaṁ viṣaṁ kāsaṁ yakṣmāṇaṁ viṣamaṁ jvaram |
AHS4.16.022c/ kuṣṭhāny a.jarakaṁ mehaṁ śophaṁ śvāsam a.rocakam || 22 ||
AHS4.16.023a/ viśeṣād dhanty apasmāraṁ kāmalāṁ guda.jāni ca |
AHS4.16.023c/ kauṭaja.tri.phalā.nimba.paṭola.ghana.nāgaraiḥ || 23 ||
AHS4.16.024a/ bhāvitāni daśāhāni rasair dvi.tri.guṇāni vā |
AHS4.16.024c/ śilā.jatu.palāny aṣṭau tāvatī sita.śarkarā || 24 ||
AHS4.16.025a/ tvakkṣīrī.pippalī.dhātrī.karkaṭākhyāḥ palonmitāḥ |
AHS4.16.025c/ nidigdhyāḥ phala.mūlābhyāṁ palaṁ yuktyā tri.jātakam || 25 || [Note: AHS4.16.025v/ 16.25cv nidigdhā.phala.mūlābhyāṁ]
AHS4.16.026a/ madhu.tri.pala.saṁyuktān kuryād akṣa.samān guḍān |
AHS4.16.026c/ dāḍimāmbu.payaḥ.pakṣi.rasa.toya.surāsavān || 26 || [Note: AHS4.16.026v/ 16.26av madhu.tri.pala.saṁyuktaṁ]
AHS4.16.027a/ tān bhakṣayitvānupiben nir.anno bhukta eva vā |
AHS4.16.027c/ pāṇḍu.kuṣṭha.jvara.plīha.tamakārśo.bhagandaram || 27 ||
[Page 469 ]
AHS4.16.028a/ hṛn.mūtra.pūti.śukrāgni.doṣa.śoṣa.garodaram |
AHS4.16.028c/ kāsāsṛg.dara.pittāsṛk.śopha.gulma.galāmayān || 28 ||
AHS4.16.029a/ meha.vardhma.bhramān hanyuḥ sarva.doṣa.harāḥ śivāḥ |
AHS4.16.029c/ drākṣā.prasthaṁ kaṇā.prasthaṁ śarkarārdha.tulāṁ tathā || 29 ||
AHS4.16.030a/ dvi.palaṁ madhukaṁ śuṇṭhīṁ tvakkṣīrīṁ ca vicūrṇitam |
AHS4.16.030c/ dhātrī.phala.rasa.droṇe tat kṣiptvā leha.vat pacet || 30 ||
AHS4.16.031a/ śītān madhu.prastha.yutād lihyāt pāṇi.talaṁ tataḥ |
AHS4.16.031c/ halīmakaṁ pāṇḍu.rogaṁ kāmalāṁ ca niyacchati || 31 ||
AHS4.16.032a/ kanīyaḥ.pañca.mūlāmbu śasyate pāna.bhojane |
AHS4.16.032c/ pāṇḍūnāṁ kāmalārtānāṁ mṛdvīkāmalakād rasaḥ || 32 ||
AHS4.16.033a/ iti sāmānyataḥ proktaṁ pāṇḍu.roge bhiṣag.jitam |
AHS4.16.033c/ vikalpya yojyaṁ viduṣā pṛthag doṣa.balaṁ prati || 33 || [Note: AHS4.16.033v/ 16.33bv pāṇḍu.roga.bhiṣag.jitam]
AHS4.16.034a/ sneha.prāyaṁ pavana.je tikta.śītaṁ tu paittike |
AHS4.16.034c/ ślaiṣmike kaṭu.rūkṣoṣṇaṁ vimiśraṁ sānnipātike || 34 || [Note: AHS4.16.034v/ 16.34cv ślaiṣmike kaṭu.tīkṣṇoṣṇaṁ 16.34dv vimiśraṁ sannipāta.je]
AHS4.16.035a/ mṛdaṁ niryāpayet kāyāt tīkṣṇaiḥ saṁśodhanaiḥ puraḥ |
AHS4.16.035c/ balādhānāni sarpīṁṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet || 35 || [Note: AHS4.16.035v/ 16.35av mṛdaṁ nirvāpayet kāyāt 16.35dv śuddhe koṣṭhe niyojayet]
AHS4.16.036a/ vyoṣa.bilva.dvi.rajanī.tri.phalā.dvi.punarnavam |
AHS4.16.036c/ mustāny ayo.rajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṁ devadāru ca || 36 ||
AHS4.16.037a/ vṛścikālī ca bhārgī ca sa.kṣīrais taiḥ śṛtaṁ ghṛtam |
AHS4.16.037c/ sarvān praśamayaty āśu vikārān mṛttikā.kṛtān || 37 ||
[Page 470 ]
AHS4.16.038a/ tad.vat kesara.yaṣṭy.āhva.pippalī.kṣīra.śādvalaiḥ |
AHS4.16.038c/ mṛd.dveṣaṇāya tal.laulye vitared bhāvitāṁ mṛdam || 38 ||
AHS4.16.039a/ vellāgni.nimba.prasavaiḥ pāṭhayā mūrvayātha.vā |
AHS4.16.039c/ mṛd.bheda.bhinna.doṣānugamād yojyaṁ ca bheṣajam || 39 ||
AHS4.16.040a/ kāmalāyāṁ tu pitta.ghnaṁ pāṇḍu.rogā.virodhi yat |
AHS4.16.040c/ pathyā.śata.rase pathyā.vṛntārdha.śata.kalkitaḥ || 40 ||
AHS4.16.041a/ prasthaḥ siddho ghṛtād gulma.kāmalā.pāṇḍu.roga.nut |
AHS4.16.041c/ āragvadhaṁ rasenekṣor vidāry.āmalakasya vā || 41 ||
AHS4.16.042a/ sa.try.ūṣaṇaṁ bilva.mātraṁ pāyayet kāmalāpaham |
AHS4.16.042c/ piben nikumbha.kalkaṁ vā dvi.guḍaṁ śīta.vāriṇā || 42 || [Note: AHS4.16.042v/ 16.42dv dvi.guṇaṁ śīta.vāriṇā]
AHS4.16.043a/ kumbhasya cūrṇaṁ sa.kṣaudraṁ traiphalena rasena vā |
AHS4.16.043c/ tri.phalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam || 43 ||
AHS4.16.044a/ prātaḥ prātar madhu.yutaṁ kāmalārtāya yojayet |
AHS4.16.044c/ niśā.gairika.dhātrībhiḥ kāmalāpaham añjanam || 44 || [Note: AHS4.16.044v/ 16.44cv śilā.gairika.dhātrībhiḥ]
AHS4.16.045a/ tila.piṣṭa.nibhaṁ yas tu kāmalā.vān sṛjen malam |
AHS4.16.045c/ kapha.ruddha.pathaṁ tasya pittaṁ kapha.harair jayet || 45 ||
AHS4.16.046a/ rūkṣa.śīta.guru.svādu.vyāyāma.bala.nigrahaiḥ |
AHS4.16.046c/ kapha.sammūrchito vāyur yadā pittaṁ bahiḥ kṣipet || 46 ||
AHS4.16.047a/ hāridra.netra.mūtra.tvak śveta.varcās tadā naraḥ |
AHS4.16.047c/ bhavet sāṭopa.viṣṭambho guruṇā hṛdayena ca || 47 ||
[Page 471 ]
AHS4.16.048a/ daurbalyālpāgni.pārśvārti.hidhmā.śvāsā.ruci.jvaraiḥ |
AHS4.16.048c/ krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhā.samāśrite || 48 ||
AHS4.16.049a/ rasais taṁ rūkṣa.kaṭv.amlaiḥ śikhi.tittiri.dakṣa.jaiḥ |
AHS4.16.049c/ śuṣka.mūlaka.jair yūṣaiḥ kulatthotthaiś ca bhojayet || 49 ||
AHS4.16.050a/ bhṛśāmla.tīkṣṇa.kaṭuka.lavaṇoṣṇaṁ ca śasyate |
AHS4.16.050c/ sa.bījapūraka.rasaṁ lihyād vyoṣaṁ tathāśayam || 50 ||
AHS4.16.051a/ svaṁ pittam eti tenāsya śakṛd apy anurajyate |
AHS4.16.051c/ vāyuś ca yāti praśamaṁ sahāṭopādy.upadravaiḥ || 51 ||
AHS4.16.052a/ nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ |
AHS4.16.052c/ go.mūtreṇa pibet kumbha.kāmalāyāṁ śilā.jatu || 52 ||
AHS4.16.053a/ māsaṁ mākṣika.dhātuṁ vā kiṭṭaṁ vātha hiraṇya.jam |
AHS4.16.053c/ guḍūcī.sva.rasa.kṣīra.sādhitena halīmakī || 53 ||
AHS4.16.054a/ mahiṣī.haviṣā snigdhaḥ pibed dhātrī.rasena tu |
AHS4.16.054c/ trivṛtāṁ tad.virikto 'dyāt svādu pittānilāpaham || 54 ||
AHS4.16.055a/ drākṣā.lehaṁ ca pūrvoktaṁ sarpīṁṣi madhurāṇi ca |
AHS4.16.055c/ yāpanān kṣīra.vastīṁś ca śīlayet sānuvāsanān || 55 ||
AHS4.16.056a/ mārdvīkāriṣṭa.yogāṁś ca pibed yuktyāgni.vṛddhaye |
AHS4.16.056c/ kāsikaṁ cābhayā.lehaṁ pippalīṁ madhukaṁ balām || 56 || [Note: AHS4.16.056v/ 16.56cv kāsikaṁ vābhayā.lehaṁ]
AHS4.16.057a/ payasā ca prayuñjīta yathā.doṣaṁ yathā.balam |
AHS4.16.057c/ pāṇḍu.rogeṣu kuśalaḥ śophoktaṁ ca kriyā.kramam || 57 ||
[Page 472 ]
AHS4.16.057+1a/ ayas.tila.try.ūṣaṇa.kola.bhāgaiḥ sarvaiḥ samaṁ mākṣika.dhātu.cūrṇam |
AHS4.16.057+1c/ tair modakaḥ kṣaudra.yuto 'nu.takraḥ pāṇḍv.āmaye dūra.gate 'pi śastaḥ || 57+1 ||

4.17. Chapter 17 :: Athaśvayathucikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 410-412]
AHS4.17.001a/ sarva.tra sarvāṅga.sare doṣa.je śvayathau purā |
AHS4.17.001c/ sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet || 1 ||
AHS4.17.002a/ nāgarātiviṣā.dāru.viḍaṅgendrayavoṣaṇam |
AHS4.17.002c/ atha.vā vijayā.śuṇṭhī.devadāru.punarnavam || 2 ||
AHS4.17.003a/ navāyasaṁ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtra.harītakīḥ |
AHS4.17.003c/ varā.kvāthena kaṭukā.kumbhāyas.try.ūṣaṇāni ca || 3 || [Note: AHS4.17.003v/ 17.3bv śuddhyai mūtra.harītakīm]
AHS4.17.004a/ atha.vā gugguluṁ tad.vaj jatu vā śaila.sambhavam |
AHS4.17.004c/ mandāgniḥ śīlayed āma.guru.bhinna.vibandha.viṭ || 4 ||
AHS4.17.005a/ takraṁ sauvarcala.vyoṣa.kṣaudra.yuktaṁ guḍābhayām |
AHS4.17.005c/ takrānu.pānām atha.vā tad.vad vā guḍa.nāgaram || 5 ||
AHS4.17.006a/ ārdrakaṁ vā sama.guḍaṁ prakuñcārdha.vivardhitam |
AHS4.17.006c/ paraṁ pañca.palaṁ māsaṁ yūṣa.kṣīra.rasāśanaḥ || 6 ||
AHS4.17.007a/ gulmodarārśaḥ.śvayathu.pramehāñ chvāsa.pratiśyālasakā.vipākān |
AHS4.17.007c/ sa.kāmalā.śoṣa.mano.vikārān kāsaṁ kaphaṁ caiva jayet prayogaḥ || 7 ||
AHS4.17.008a/ ghṛtam ārdraka.nāgarasya kalka.sva.rasābhyāṁ payasā ca sādhayitvā |
AHS4.17.008c/ śvayathu.kṣavathūdarāgni.sādair abhibhūto 'pi piban bhavaty a.rogaḥ || 8 ||
AHS4.17.008+1a/ rasas tathaivārdraka.nāgarasya peyo 'tha jīrṇe payasānnam adyāt |
AHS4.17.008+1c/ śilāhvayaṁ vā tri.phalā.rasena hanyāt tri.doṣaṁ śvayathuṁ prasahya || 8+1 ||
[Page 473 ]
AHS4.17.008+2a/ punarnavā.nimba.paṭola.śuṇṭhī. tiktāmṛtā.dārvy.abhayā.kaṣāyaḥ |
AHS4.17.008+2c/ sarvāṅga.śophodara.kāsa.śūla.śvāsānvitaṁ pāṇḍu.gadaṁ ca hanti || 8+2 ||
AHS4.17.009a/ nir.āmo baddha.śamalaḥ pibec chvayathu.pīḍitaḥ |
AHS4.17.009c/ tri.kaṭu.trivṛtā.dantī.citrakaiḥ sādhitaṁ payaḥ || 9 ||
AHS4.17.010a/ mūtraṁ gor vā mahiṣyā vā sa.kṣīraṁ kṣīra.bhojanaḥ |
AHS4.17.010c/ saptāhaṁ māsaṁ atha.vā syād uṣṭra.kṣīra.vartanaḥ || 10 || [Note: AHS4.17.010v/ 17.10dv syād uṣṭrī.kṣīra.vartanaḥ]
AHS4.17.011a/ yavānakaṁ yava.kṣāraṁ yavānīṁ pañca.kolakam |
AHS4.17.011c/ maricaṁ dāḍimaṁ pāṭhāṁ dhānakām amla.vetasam || 11 ||
AHS4.17.012a/ bāla.bilvaṁ ca karṣāṁśaṁ sādhayet salilāḍhake |
AHS4.17.012c/ tena pakvo ghṛta.prasthaḥ śophārśo.gulma.meha.hā || 12 ||
AHS4.17.013a/ dadhnaś citraka.garbhād vā ghṛtaṁ tat.takra.saṁyutam |
AHS4.17.013c/ pakvaṁ sa.citrakaṁ tad.vad guṇair yuñjyāc ca kāla.vit || 13 ||
AHS4.17.014a/ dhānvantaraṁ mahā.tiktaṁ kalyāṇam abhayā.ghṛtam |
AHS4.17.014c/ daśa.mūla.kaṣāyasya kaṁse pathyā.śataṁ pacet || 14 ||
AHS4.17.015a/ dattvā guḍa.tulāṁ tasmin lehe dadyād vicūrṇitam |
AHS4.17.015c/ tri.jātakaṁ tri.kaṭukaṁ kiñ.cic ca yava.śūka.jam || 15 ||
AHS4.17.016a/ prasthārdhaṁ ca hime kṣaudrāt tan nihanty upayojitam || 16ab ||
AHS4.17.016c/ pravṛddha.śopha.jvara.meha.gulma.kārśyāma.vātāmlaka.rakta.pittam || 16cd ||
AHS4.17.016e/ vaivarṇya.mūtrānila.śukra.doṣa.śvāsā.ruci.plīha.garodaraṁ ca || 16ef ||
AHS4.17.017ab/ purāṇa.yava.śāly.annaṁ daśa.mūlāmbu.sādhitam || 17ab ||
[Page 474 ]
AHS4.17.018a/ alpam alpa.paṭu.snehaṁ bhojanaṁ śvayathor hitam |
AHS4.17.018c/ kṣāra.vyoṣānvitair maudgaiḥ kaulatthaiḥ sa.kaṇai rasaiḥ || 18 || [Note: AHS4.17.018v/ 17.18bv bhojanaṁ śvayathau hitam]
AHS4.17.019a/ tathā jāṅgala.jaiḥ kūrma.godhā.śalyaka.jair api |
AHS4.17.019c/ an.amlaṁ mathitaṁ pāne madyāny auṣadha.vanti ca || 19 ||
AHS4.17.020a/ ajājī.śaṭhī.jivantī.kāravī.pauṣkarāgnikaiḥ |
AHS4.17.020c/ bilva.madhya.yava.kṣāra.vṛkṣāmlair badaronmitaiḥ || 20 ||
AHS4.17.021a/ kṛtā peyājya.tailābhyāṁ yukti.bhṛṣṭā paraṁ hitā |
AHS4.17.021c/ śophātīsāra.hṛd.roga.gulmārśo.'lpāgni.mehinām || 21 ||
AHS4.17.022a/ guṇais tad.vac ca pāṭhāyāḥ pañca.kolena sādhitā |
AHS4.17.022c/ śaileya.kuṣṭha.sthauṇeya.reṇukāguru.padmakaiḥ || 22 ||
AHS4.17.023a/ śrīveṣṭaka.nakha.spṛkkā.devadāru.priyaṅgubhiḥ |
AHS4.17.023c/ māṁsī.māgadhikā.vanya.dhānya.dhyāmaka.vālakaiḥ || 23 ||
AHS4.17.024a/ catur.jātaka.tālīśa.mustā.gandha.palāśakaiḥ |
AHS4.17.024c/ kuryād abhyañjanaṁ tailaṁ lepaṁ snānāya tūdakam || 24 ||
AHS4.17.025a/ snānaṁ vā nimba.varṣābhū.naktamālārka.vāriṇā |
AHS4.17.025c/ ekāṅga.śophe varṣābhū.karavīraka.kiṁśukaiḥ || 25 ||
AHS4.17.026a/ viśālā.tri.phalā.lodhra.nalikā.devadārubhiḥ |
AHS4.17.026c/ hiṁsrā.kośātakī.mādrī.tālaparṇī.jayantibhiḥ || 26 ||
AHS4.17.027a/ sthūla.kākādanī.śāla.nākulī.vṛṣaparṇibhiḥ |
AHS4.17.027c/ vṛddhyarddhi.hastikarṇaiś ca sukhoṣṇair lepanaṁ hitam || 27 ||
[Page 475 ]
AHS4.17.028a/ athānilotthe śvayathau māsārdhaṁ trivṛtaṁ pibet |
AHS4.17.028c/ tailam eraṇḍa.jaṁ vāta.viḍ.vibandhe tad eva tu || 28 ||
AHS4.17.029a/ prāg.bhaktaṁ payasā yuktaṁ rasair vā kārayet tathā |
AHS4.17.029c/ svedābhyaṅgān samīra.ghnān lepam ekāṅga.ge punaḥ || 29 ||
AHS4.17.030a/ mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhī.hiṁsrāmarāhvayaiḥ |
AHS4.17.030c/ paitte tiktaṁ pibet sarpir nyagrodhādyena vā śṛtam || 30 ||
AHS4.17.031a/ kṣīraṁ tṛḍ.dāha.moheṣu lepābhyaṅgāś ca śītalāḥ |
AHS4.17.031c/ paṭola.mūla.trāyantī.yaṣṭy.āhva.kaṭukābhayāḥ || 31 || [Note: AHS4.17.031v/ 17.31cv paṭola.mūrvā.trāyantī.]
AHS4.17.032a/ dāru dārvī himaṁ dantī viśālā niculaṁ kaṇā |
AHS4.17.032c/ taiḥ kvāthaḥ sa.ghṛtaḥ pīto hanty antas.tāpa.tṛḍ.bhramān || 32 || [Note: AHS4.17.032v/ 17.32cv tat.kvāthaḥ sa.ghṛtaḥ pīto]
AHS4.17.033a/ sa.sannipāta.vīsarpa.śopha.dāha.viṣa.jvarān |
AHS4.17.033c/ āragvadhādinā siddhaṁ tailaṁ śleṣmodbhave pibet || 33 || [Note: AHS4.17.033v/ 17.33bv .śopha.dāha.mada.jvarān]
AHS4.17.034a/ sroto.vibandhe mande 'gnāv a.rucau stimitāśayaḥ |
AHS4.17.034c/ kṣāra.cūrṇāsavāriṣṭa.mūtra.takrāṇi śīlayet || 34 ||
AHS4.17.035a/ kṛṣṇā.purāṇa.piṇyāka.śigru.tvak.sikatātasīḥ |
AHS4.17.035c/ praleponmardane yuñjyāt sukhoṣṇā mūtra.kalkitāḥ || 35 ||
AHS4.17.036a/ snānaṁ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭha.tarkāri.citrakaiḥ |
AHS4.17.036c/ kulattha.nāgarābhyāṁ vā caṇḍāguru vilepane || 36 ||
AHS4.17.037a/ kālājaśṛṅgī.sarala.bastagandhā.hayāhvayāḥ |
AHS4.17.037c/ ekaiṣīkā ca lepaḥ syāc chvayathāv eka.gātra.ge || 37 ||
[Page 476 ]
AHS4.17.037+1a/ yaṣṭī.dugdha.tilair lepo nava.nītena saṁyutaḥ |
AHS4.17.037+1c/ śopham āruṣkaraṁ hanti vṛntaiḥ śāla.dalasya vā || 37+1 ||
AHS4.17.038a/ yathā.doṣaṁ yathāsannaṁ śuddhiṁ raktāvasecanam |
AHS4.17.038c/ kurvīta miśra.doṣe tu doṣodreka.balāt kriyām || 38 ||
AHS4.17.039a/ ajāji.pāṭhā.ghana.pañca.kola.vyāghrī.rajanyaḥ sukha.toya.pītāḥ |
AHS4.17.039c/ śophaṁ tri.doṣaṁ cira.jaṁ pravṛddhaṁ nighnanti bhūnimba.mahauṣadhe ca || 39 ||
AHS4.17.040a/ amṛtā.dvitayaṁ śivātikā surakāṣṭhaṁ sa.puraṁ sa.go.jalam |
AHS4.17.040c/ śvayathūdara.kuṣṭha.pāṇḍu.tā.kṛmi.mehordhva.kaphānilāpaham || 40 ||
AHS4.17.041a/ iti nijam adhikṛtya pathyam uktaṁ kṣata.janite kṣata.jaṁ viśodhanīyam |
AHS4.17.041c/ sruti.hima.ghṛta.lepa.seka.rekair viṣa.janite viṣa.jic ca śopha iṣṭam || 41 ||
AHS4.17.042a/ grāmyāb.jānūpaṁ piśitam a.balaṁ śuṣka.śākaṁ tilānnaṁ || 42a ||
AHS4.17.042b/ gauḍaṁ piṣṭānnaṁ dadhi sa.lavaṇaṁ vijjalaṁ madyam amlam || 42b ||
AHS4.17.042c/ dhānā vallūraṁ samaśanam atho gurv a.sātmyaṁ vidāhi || 42c ||
AHS4.17.042d/ svapnaṁ cā.rātrau śvayathu.gada.vān varjayen maithunaṁ ca || 42d || [Note: AHS4.17.042v/ 17.42bv gauḍaṁ piṣṭānnaṁ dadhi sa.lavaṇaṁ nir.jalaṁ madyam amlam]

4.18. Chapter 18 :: Athavisarpacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 412-414]
AHS4.18.001a/ ādāv eva visarpeṣu hitaṁ laṅghana.rūkṣaṇam |
AHS4.18.001c/ raktāvaseko vamanaṁ virekaḥ snehanaṁ na tu || 1 ||
AHS4.18.002a/ pracchardanaṁ visarpa.ghnaṁ sa.yaṣṭīndrayavaṁ phalam |
AHS4.18.002c/ paṭola.pippalī.nimba.pallavair vā samanvitam || 2 ||
AHS4.18.003a/ rasena yuktaṁ trāyantyā drākṣāyās traiphalena vā |
AHS4.18.003c/ virecanaṁ trivṛc.cūrṇaṁ payasā sarpiṣātha.vā || 3 ||
AHS4.18.004a/ yojyaṁ koṣṭha.gate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam |
AHS4.18.004c/ a.viśodhyasya doṣe 'lpe śamanaṁ candanotpalam || 4 ||
[Page 477 ]
AHS4.18.005a/ musta.nimba.paṭolaṁ vā paṭolādikam eva vā |
AHS4.18.005c/ śārivāmalakośīra.mustaṁ vā kvathitaṁ jale || 5 ||
AHS4.18.006a/ durālabhāṁ parpaṭakaṁ guḍūcīṁ viśva.bheṣajam |
AHS4.18.006c/ pākyaṁ śīta.kaṣāyaṁ vā tṛṣṇā.visarpa.vān pibet || 6 ||
AHS4.18.007a/ dārvī.paṭola.kaṭukā.masūra.tri.phalās tathā |
AHS4.18.007c/ sa.nimba.yaṣṭī.trāyantīḥ kvathitā ghṛta.mūrchitāḥ || 7 ||
AHS4.18.007+1a/ amṛta.vṛṣa.paṭolaṁ mustakaṁ saptaparṇaṁ || 7+1a ||
AHS4.18.007+1b/ khadiram asita.vetraṁ nimba.pattraṁ haridre || 7+1b ||
AHS4.18.007+1c/ vividha.viṣa.visarpān kuṣṭha.visphoṭa.kaṇḍūr || 7+1c ||
AHS4.18.007+1d/ apanayati masūrīṁ śīta.pittaṁ jvaraṁ ca || 7+1d ||
AHS4.18.008a/ śākhā.duṣṭe tu rudhire raktam evādito haret |
AHS4.18.008c/ tvaṅ.māṁsa.snāyu.saṅkledo rakta.kledād dhi jāyate || 8 ||
AHS4.18.009a/ nir.āme śleṣmaṇi kṣīṇe vāta.pittottare hitam |
AHS4.18.009c/ ghṛtaṁ tiktaṁ mahā.tiktaṁ śṛtaṁ vā trāyamāṇayā || 9 ||
AHS4.18.010a/ nirhṛte 'sre viśuddhe 'ntar.doṣe tvaṅ.māṁsa.sandhi.ge |
AHS4.18.010c/ bahiḥ.kriyāḥ pradehādyāḥ sadyo visarpa.śāntaye || 10 ||
AHS4.18.011a/ śatāhvā.musta.vārāhī.vaṁśārtagala.dhānyakam |
AHS4.18.011c/ surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṁ cālepanaṁ cale || 11 || [Note: AHS4.18.011v/ 18.11dv kuṣṭhaṁ vālepanaṁ cale]
AHS4.18.012a/ nyagrodhādi.gaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam |
AHS4.18.012c/ nyagrodha.pādās taruṇāḥ kadalī.garbha.saṁyutāḥ || 12 ||
AHS4.18.013a/ bisa.granthiś ca lepaḥ syāc chata.dhauta.ghṛtāplutaḥ |
AHS4.18.013c/ padminī.kardamaḥ śītaḥ piṣṭaṁ mauktikam eva vā || 13 ||
[Page 478 ]
AHS4.18.014a/ śaṅkhaḥ pravālaṁ śuktir vā gairikaṁ vā ghṛtānvitam |
AHS4.18.014c/ tri.phalā.padmakośīra.samaṅgā.karavīrakam || 14 || [Note: AHS4.18.014v/ 18.14dv .samaṅgā.karavīra.jam]
AHS4.18.015a/ nala.mūlāny anantā ca lepaḥ śleṣma.visarpa.hā |
AHS4.18.015c/ dhava.saptāhva.khadira.devadāru.kuraṇṭakam || 15 ||
AHS4.18.016a/ sa.mustāragvadhaṁ lepo vargo vā varuṇādikaḥ |
AHS4.18.016c/ āragvadhasya pattrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ || 16 ||
AHS4.18.017a/ indrāṇi.śākaṁ kākāhvā śirīṣa.kusumāni ca |
AHS4.18.017c/ seka.vraṇābhyaṅga.havir.lepa.cūrṇān yathā.yatham || 17 || [Note: AHS4.18.017v/ 18.17av indrāṇi.śāka.kākāhvā. 18.17bv .śirīṣa.kusumāni ca]
AHS4.18.018a/ etair evauṣadhaiḥ kuryād vāyau lepā ghṛtādhikāḥ |
AHS4.18.018c/ kapha.sthāna.gate sāme pitta.sthāna.gate 'tha.vā || 18 ||
AHS4.18.019a/ a.śītoṣṇā hitā rūkṣā rakta.pitte ghṛtānvitāḥ |
AHS4.18.019c/ aty.artha.śītās tanavas tanu.vastrāntarā.sthitāḥ || 19 || [Note: AHS4.18.019v/ 18.19dv tanu.vastrāntara.sthitāḥ]
AHS4.18.020a/ yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nye 'nye manda.vīryās ta eva ca |
AHS4.18.020c/ saṁsṛṣṭa.doṣe saṁsṛṣṭam etat karma praśasyate || 20 ||
AHS4.18.021a/ śata.dhauta.ghṛtenāgniṁ pradihyāt kevalena vā |
AHS4.18.021c/ secayed ghṛta.maṇḍena śītena madhukāmbunā || 21 ||
AHS4.18.022a/ sitāmbhasāmbho.da.jalaiḥ kṣīreṇekṣu.rasena vā |
AHS4.18.022c/ pāna.lepana.sekeṣu mahā.tiktaṁ paraṁ hitam || 22 || [Note: AHS4.18.022v/ 18.22av sitāmbhasāmbho.ja.jalaiḥ]
AHS4.18.023a/ granthy.ākhye rakta.pitta.ghnaṁ kṛtvā samyag yathoditam |
AHS4.18.023c/ kaphānila.ghnaṁ karmeṣṭaṁ piṇḍa.svedopanāhanam || 23 ||
[Page 479 ]
AHS4.18.024a/ granthi.visarpa.śūle tu tailenoṣṇena secayet |
AHS4.18.024c/ daśa.mūla.vipakvena tad.van mūtrair jalena vā || 24 ||
AHS4.18.025a/ sukhoṣṇayā pradihyād vā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā |
AHS4.18.025c/ naktamāla.tvacā śuṣka.mūlakaiḥ kalinātha.vā || 25 ||
AHS4.18.026a/ dantī citraka.mūla.tvak saudhārka.payasī guḍaḥ |
AHS4.18.026c/ bhallātakāsthi kāsīsaṁ lepo bhindyāc chilām api || 26 || [Note: AHS4.18.026v/ 18.26bv snuhy.arka.payasī guḍaḥ]
AHS4.18.027a/ bahir.mārgāśritaṁ granthiṁ kiṁ punaḥ kapha.sambhavam |
AHS4.18.027c/ dīrgha.kāla.sthitaṁ granthim ebhir bhindyāc ca bheṣajaiḥ || 27 ||
AHS4.18.028a/ mūlakānāṁ kulatthānāṁ yūṣaiḥ sa.kṣāra.dāḍimaiḥ |
AHS4.18.028c/ godhūmānnair yavānnair vā sa.sīdhu.madhu.śārkaraiḥ || 28 || [Note: AHS4.18.028v/ 18.28cv godhūmānnair yavānnaiś ca 18.28dv sa.sīdhu.madhu.śarkaraiḥ]
AHS4.18.029a/ sa.kṣaudrair vāruṇī.maṇḍair mātuluṅga.rasānvitaiḥ |
AHS4.18.029c/ tri.phalāyāḥ prayogaiś ca pippalyāḥ kṣaudra.saṁyutaiḥ || 29 || [Note: AHS4.18.029v/ 18.29dv pippalī.kṣaudra.saṁyutaiḥ]
AHS4.18.030a/ devadāru.guḍūcyoś ca prayogair girijasya ca |
AHS4.18.030c/ musta.bhallāta.saktūnāṁ prayogair mākṣikasya ca || 30 ||
AHS4.18.031a/ dhūmair virekaiḥ śirasaḥ pūrvoktair gulma.bhedanaiḥ |
AHS4.18.031c/ taptāyo.hema.lavaṇa.pāṣāṇādi.prapīḍanaiḥ || 31 ||
AHS4.18.032a/ ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhir vividhābhir bale sthitaḥ |
AHS4.18.032c/ granthiḥ pāṣāṇa.kaṭhino yadi naivopaśāmyati || 32 ||
AHS4.18.033a/ athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarair hemnāpi vā hitaḥ |
AHS4.18.033c/ pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tam uddharet || 33 || [Note: AHS4.18.033v/ 18.33cv pākibhiḥ pācayitvā ca]
[Page 480 ]
AHS4.18.034a/ mokṣayed bahu.śaś cāsya raktam utkleśam āgatam |
AHS4.18.034c/ punaś cāpahṛte rakte vāta.śleṣma.jid auṣadham || 34 ||
AHS4.18.035a/ praklinne dāha.pākābhyāṁ bāhyāntar vraṇa.vat kriyā |
AHS4.18.035c/ dārvī.viḍaṅga.kampillaiḥ siddhaṁ tailaṁ vraṇe hitam || 35 ||
AHS4.18.036a/ dūrvā.sva.rasa.siddhaṁ tu kapha.pittottare ghṛtam |
AHS4.18.036c/ ekataḥ sarva.karmāṇi rakta.mokṣaṇam ekataḥ || 36 ||
AHS4.18.037a/ visarpo na hy a.saṁsṛṣṭaḥ sa 'sra.pittena jāyate |
AHS4.18.037c/ raktam evāśrayaś cāsya bahu.śo 'sraṁ hared ataḥ || 37 ||
AHS4.18.038a/ na ghṛtaṁ bahu.doṣāya deyaṁ yan na virecanam |
AHS4.18.038c/ tena doṣo hy upastabdhas tvag.rakta.piśitaṁ pacet || 38 ||

4.19. Chapter 19 :: Athakuṣṭhacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 415-]
AHS4.19.001a/ kuṣṭhinaṁ sneha.pānena pūrvaṁ sarvam upācaret |
AHS4.19.001c/ tatra vātottare tailaṁ ghṛtaṁ vā sādhitaṁ hitam || 1 ||
AHS4.19.002a/ daśa.mūlāmṛtairaṇḍa.śārṅgaṣṭā.meṣaśṛṅgibhiḥ |
AHS4.19.002c/ paṭola.nimba.kaṭukā.dārvī.pāṭhā.durālabhāḥ || 2 ||
AHS4.19.003a/ parpaṭaṁ trāyamāṇāṁ ca palāṁśaṁ pācayed apām |
AHS4.19.003c/ dvy.āḍhake 'ṣṭāṁśa.śeṣeṇa tena karṣonmitais tathā || 3 ||
AHS4.19.004a/ trāyantī.musta.bhūnimba.kaliṅga.kaṇa.candanaiḥ |
AHS4.19.004c/ sarpiṣo dvā.daśa.palaṁ pacet tat tiktakaṁ jayet || 4 ||
AHS4.19.005a/ pitta.kuṣṭha.parīsarpa.piṭikā.dāha.tṛḍ.bhramān |
AHS4.19.005c/ kaṇḍū.pāṇḍv.āmayān gaṇḍān duṣṭa.nāḍī.vraṇāpacīḥ || 5 ||
[Page 481 ]
AHS4.19.006a/ visphoṭa.vidradhī.gulma.śophonmāda.madān api |
AHS4.19.006c/ hṛd.roga.timira.vyaṅga.grahaṇī.śvitra.kāmalāḥ || 6 ||
AHS4.19.007a/ bhagandaram apasmāram udaraṁ pradaraṁ garam |
AHS4.19.007c/ arśo.'sra.pittam anyāṁś ca su.kṛcchrān pitta.jān gadān || 7 ||
AHS4.19.008a/ sa.pracchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā |
AHS4.19.008c/ tri.phalā padmakaṁ pāṭhā rajanyau śārive kaṇe || 8 ||
AHS4.19.009a/ nimba.candana.yaṣṭy.āhva.viśālendrayavāmṛtāḥ |
AHS4.19.009c/ kirātatiktakaṁ sevyaṁ vṛṣo mūrvā śatāvarī || 9 ||
AHS4.19.010a/ paṭolātiviṣā.mustā.trāyantī.dhanvayāsakam |
AHS4.19.010c/ tair jale 'ṣṭa.guṇe sarpir dvi.guṇāmalakī.rase || 10 ||
AHS4.19.011a/ siddhaṁ tiktān mahā.tiktaṁ guṇair abhyadhikaṁ matam |
AHS4.19.011c/ kaphottare ghṛtaṁ siddhaṁ nimba.saptāhva.citrakaiḥ || 11 ||
AHS4.19.012a/ kuṣṭhoṣaṇa.vacā.śāla.priyāla.caturaṅgulaiḥ |
AHS4.19.012c/ sarveṣu cāruṣkara.jaṁ taubaraṁ sārṣapaṁ pibet || 12 ||
AHS4.19.013a/ snehaṁ ghṛtaṁ vā kṛmijit.pathyā.bhallātakaiḥ śṛtam |
AHS4.19.013c/ āragvadhasya mūlena śata.kṛtvaḥ śṛtaṁ ghṛtam || 13 || [Note: AHS4.19.013v/ 19.13bv .pathyā.bhallātaka.śṛtam 19.13dv sapta.kṛtvaḥ śṛtaṁ ghṛtam]
AHS4.19.014a/ piban kuṣṭhaṁ jayaty āśu bhajan sa.khadiraṁ jalam |
AHS4.19.014c/ ebhir eva yathā.svaṁ ca snehair abhyañjanaṁ hitam || 14 || [Note: AHS4.19.014v/ 19.14av pibet kuṣṭhaṁ jayaty āśu]
AHS4.19.015a/ snigdhasya śodhanaṁ yojyaṁ visarpe yad udāhṛtam |
AHS4.19.015c/ lalāṭa.hasta.pādeṣu sirāś cāsya vimokṣayet || 15 ||
[Page 482 ]
AHS4.19.016a/ pracchānam alpake kuṣṭhe śṛṅgādyāś ca yathā.yatham |
AHS4.19.016c/ snehair āpyāyayec cainaṁ kuṣṭha.ghnair antarāntarā || 16 ||
AHS4.19.017a/ mukta.rakta.viriktasya rikta.koṣṭhasya kuṣṭhinaḥ |
AHS4.19.017c/ prabhañjanas tathā hy asya na syād deha.prabhañjanaḥ || 17 ||
AHS4.19.018a/ vāsāmṛtā.nimba.varā.paṭola.vyāghrī.karañjodaka.kalka.pakvam |
AHS4.19.018c/ sarpir visarpa.jvara.kāmalāsra.kuṣṭhāpahaṁ vajrakam āmananti || 18 ||
AHS4.19.019a/ tri.phalā.tri.kaṭu.dvi.kaṇṭakārī.kaṭukā.kumbha.nikumbha.rājavṛkṣaiḥ |
AHS4.19.019c/ sa.vacātiviṣāgnikaiḥ sa.pāṭhaiḥ picu.bhāgair nava.vajra.dugdha.muṣṭyā || 19 ||
AHS4.19.020a/ piṣṭaiḥ siddhaṁ sarpiṣaḥ prastham ebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṁ recanaṁ ca |
AHS4.19.020c/ kuṣṭha.śvitra.plīha.vardhmāśma.gulmān hanyāt kṛcchrāṁs tan mahā.vajrakākhyam || 20 ||
AHS4.19.021a/ danty.āḍhakam apāṁ droṇe paktvā tena ghṛtaṁ pacet |
AHS4.19.021c/ dhāmārgava.pale pītaṁ tad ūrdhvādho viśuddhi.kṛt || 21 ||
AHS4.19.022a/ āvartakī.tulāṁ droṇe paced aṣṭāṁśa.śeṣitam |
AHS4.19.022c/ tan.mūlais tatra niryūhe ghṛta.prasthaṁ vipācayet || 22 ||
AHS4.19.023a/ pītvā tad eka.divasāntaritaṁ su.jīrṇe bhuñjīta kodravam a.saṁskṛta.kāñjikena |
AHS4.19.023c/ kuṣṭhaṁ kilāsam apacīṁ ca vijetum icchan icchan prajāṁ ca vipulāṁ grahaṇaṁ smṛtiṁ ca || 23 || [Note: AHS4.19.023v/ 19.23bv bhuñjīta kodrava.su.saṁskṛta.kāñjikena]
AHS4.19.024a/ yater lelītaka.vasā kṣaudra.jātī.rasānvitā |
AHS4.19.024c/ kuṣṭha.ghnī sama.sarpir vā sa.gāyatry.asanodakā || 24 ||
AHS4.19.025a/ śālayo yava.godhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ |
AHS4.19.025c/ mudgā masūrās tubarī tikta.śākāni jāṅgalam || 25 ||
[Page 483 ]
AHS4.19.026a/ varā.paṭola.khadira.nimbāruṣkara.yojitam |
AHS4.19.026c/ madyāny auṣadha.garbhāṇi mathitaṁ cendurāji.mat || 26 ||
AHS4.19.027a/ anna.pānaṁ hitaṁ kuṣṭhe na tv amla.lavaṇoṣaṇam |
AHS4.19.027c/ dadhi.dugdha.guḍānūpa.tila.māṣāṁs tyajet.tarām || 27 ||
AHS4.19.028a/ paṭola.mūla.tri.phalā.viśālāḥ pṛthak.tri.bhāgāpacita.tri.śāṇāḥ |
AHS4.19.028c/ syus trāyamāṇā kaṭu.rohiṇī ca bhāgārdhike nāgara.pāda.yukte || 28 ||
AHS4.19.029a/ etat palaṁ jarjaritaṁ vipakvaṁ jale pibed doṣa.viśodhanāya |
AHS4.19.029c/ jīrṇe rasair dhanva.mṛga.dvi.jānāṁ purāṇa.śāly.odanam ādadīta || 29 ||
AHS4.19.030a/ kuṣṭhaṁ kilāsaṁ grahaṇī.pradoṣam arśāṁsi kṛcchrāṇi halīmakaṁ ca |
AHS4.19.030c/ ṣaḍ.rātra.yogena nihanti caitad hṛd.vasti.śūlaṁ viṣama.jvaraṁ ca || 30 || [Note: AHS4.19.030v/ 19.30cv ṣaḍ.rātra.yogena nihanti caiṣa]
AHS4.19.031a/ viḍaṅga.sārāmalakābhayānāṁ pala.trayaṁ trīṇi palāni kumbhāt |
AHS4.19.031c/ guḍasya ca dvā.daśa māsam eṣa jitātmanāṁ hanty upayujymānaḥ || 31 ||
AHS4.19.032a/ kuṣṭha.śvitra.śvāsa.kāsodarārśo.meha.plīha.granthi.rug.jantu.gulmān |
AHS4.19.032c/ siddhaṁ yogaṁ prāha yakṣo mumukṣor bhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam || 32 ||
AHS4.19.033a/ bhūnimba.nimba.tri.phalā.padmakātiviṣā.kaṇāḥ |
AHS4.19.033c/ mūrvā.paṭolī.dvi.niśā.pāṭhā.tiktendravāruṇīḥ || 33 ||
AHS4.19.034a/ sa.kaliṅga.vacās tulyā dvi.guṇāś ca yathottaram |
AHS4.19.034c/ lihyād dantī.trivṛd.brāhmīs cūrṇitā madhu.sarpiṣā || 34 ||
AHS4.19.035a/ kuṣṭha.meha.prasuptīnāṁ paramaṁ syāt tad auṣadham |
AHS4.19.035c/ varā.viḍaṅga.kṛṣṇā vā lihyāt tailājya.mākṣikaiḥ || 35 || [Note: AHS4.19.035v/ 19.35av kuṣṭha.meha.prataptānāṁ]
[Page 484 ]
AHS4.19.036a/ kākodumbarikā.vella.nimbābda.vyoṣa.kalka.vān |
AHS4.19.036c/ hanti vṛkṣaka.niryūhaḥ pānāt sarvāṁs tvag.āmayān || 36 || [Note: AHS4.19.036v/ 19.36dv pānāt sarva.tvag.āmayān]
AHS4.19.037a/ kuṭajāgni.nimba.nṛpataru.khadirāsana.saptaparṇa.niryūhe |
AHS4.19.037c/ siddhā madhu.ghṛta.yuktāḥ kuṣṭha.ghnīr bhakṣayed abhayāḥ || 37 ||
AHS4.19.037ū̆ab/ dārvī.khadira.nimbānāṁ tvak.kvāthaḥ kuṣṭha.sūdanaḥ || 37ū̆ab ||
AHS4.19.038a/ niśottamā.nimba.paṭola.mūla.tiktā.vacā.lohitayaṣṭikābhiḥ |
AHS4.19.038c/ kṛtaḥ kaṣāyaḥ kapha.pitta.kuṣṭhaṁ su.sevito dharma ivocchinatti || 38 ||
AHS4.19.039a/ ebhir eva ca śṛtaṁ ghṛtam ukhyaṁ bheṣajair jayati māruta.kuṣṭham |
AHS4.19.039c/ kalpayet khadira.nimba.guḍūcī.devadāru.rajanīḥ pṛthag evam || 39 ||
AHS4.19.040a/ pāṭhā.dārvī.vahni.ghuṇeṣṭā.kaṭukābhir || 40a ||
AHS4.19.040b/ mūtraṁ yuktaṁ śakrayavaiś coṣṇa.jalaṁ vā || 40b ||
AHS4.19.040c/ kuṣṭhī pītvā māsam a.ruk syād guda.kīlī || 40c ||
AHS4.19.040d/ mehī śophī pāṇḍura.jīrṇī kṛmi.māṁś ca || 40d ||
AHS4.19.041a/ lākṣā.dantī.madhurasa.varā.dvīpi.pāṭhā.viḍaṅga. || 41a ||
AHS4.19.041b/ .pratyakpuṣpī.tri.kaṭu.rajanī.saptaparṇāṭarūṣam || 41b ||
AHS4.19.041c/ raktā nimbaṁ surataru kṛtaṁ pañca.mūlyau ca cūrṇaṁ || 41c ||
AHS4.19.041d/ pītvā māsaṁ jayati hita.bhug gavya.mūtreṇa kuṣṭham || 41d || [Note: AHS4.19.041v/ 19.41av lākṣā.dantī.madhurasa.varā.dvīpi.pāṭhā.viḍaṅgaṁ 19.41bv pratyakpuṣpī.tri.kaṭu.rajanī.saptaparṇāṭarūṣam]
AHS4.19.042a/ niśā.kaṇā.nāgara.vella.taubaraṁ sa.vahni.tāpyaṁ krama.śo vivardhitam |
AHS4.19.042c/ gavāmbu.pītaṁ vaṭakī.kṛtaṁ tathā nihanti kuṣṭhāni sa.dāruṇāny api || 42 ||
AHS4.19.043a/ tri.kaṭūttamā.tilāruṣkarājya.mākṣika.sitopalā.vihitā |
AHS4.19.043c/ guṭikā rasāyanaṁ kuṣṭha.jic ca vṛṣyā ca sapta.samā || 43 || [Note: AHS4.19.043v/ 19.43cv guṭikā rasāyanaṁ syāt 19.43cc ṇṭha.hṛc ca vṛṣyā ca sapta.samā 19.43dv kuṣṭha.jic ca vṛṣyā ca sapta.samā]
AHS4.19.044a/ candraśakalāgni.rajanī.viḍaṅga.tubarāsthy.aruṣkara.tri.phalābhiḥ |
AHS4.19.044c/ vaṭakā guḍāṁśa.k ptāḥ samasta.kuṣṭhāni nāśayanty abhyastāḥ || 44 ||
[Page 485 ]
AHS4.19.045a/ viḍaṅga.bhallātaka.vākucīnāṁ sa.dvīpi.vārāhi.harītakīnām |
AHS4.19.045c/ sa.lāṅgalī.kṛṣṇa.tilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham || 45 ||
AHS4.19.046a/ śaśāṅkalekhā sa.viḍaṅga.sārā sa.pippalīkā sa.hutāśa.mūlā |
AHS4.19.046c/ sāyo.malā sāmalakā sa.tailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā || 46 || [Note: AHS4.19.046v/ 19.46av śaśāṅkalekhā sa.viḍaṅga.mūlā]
AHS4.19.047a/ pathyā.tila.guḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṁ sāruṣkarair jayet |
AHS4.19.047c/ guḍāruṣkara.jantughna.somarājī.kṛtātha.vā || 47 ||
AHS4.19.048a/ viḍaṅgādri.jatu.kṣaudra.sarpiṣ.mat khādiraṁ rajaḥ |
AHS4.19.048c/ kiṭibha.śvitra.dadrū.ghnaṁ khāden mita.hitāśanaḥ || 48 ||
AHS4.19.049a/ sitā.taila.kṛmighnāni dhātry.ayo.mala.pippalīḥ |
AHS4.19.049c/ lihānaḥ sarva.kuṣṭhāni jayaty ati.gurūṇy api || 49 ||
AHS4.19.050a/ mustaṁ vyoṣaṁ tri.phalā mañjiṣṭhā dāru pañca.mūle dve |
AHS4.19.050c/ saptacchada.nimba.tvak sa.viśālā citrako mūrvā || 50 ||
AHS4.19.051a/ cūrṇaṁ tarpaṇa.bhāgair navabhiḥ saṁyojitaṁ sa.madhv.aṁśam |
AHS4.19.051c/ nityaṁ kuṣṭha.nibarhaṇam etat prāyogikaṁ khādan || 51 ||
AHS4.19.052a/ śvayathuṁ sa.pāṇḍu.rogaṁ śvitraṁ grahaṇī.pradoṣam arśāṁsi |
AHS4.19.052c/ vardhma.bhagandara.piṭikā.kaṇḍū.koṭhāpacīr hanti || 52 ||
AHS4.19.053a/ rasāyana.prayogeṇa tubarāsthīni śīlayet |
AHS4.19.053c/ bhallātakaṁ vākucikāṁ vahni.mūlaṁ śilāhvayam || 53 ||
AHS4.19.054a/ iti doṣe vijite 'ntas.tvak.sthe śamanaṁ bahiḥ pralepādi hitam |
AHS4.19.054c/ tīkṣṇālepotkliṣṭaṁ kuṣṭhaṁ hi vivṛddhim eti maline dehe || 54 ||
[Page 486 ]
AHS4.19.055a/ sthira.kaṭhina.maṇḍalānāṁ kuṣṭhānāṁ poṭalair hitaḥ svedaḥ |
AHS4.19.055c/ svinnotsannaṁ kuṣṭhaṁ śastrair likhitaṁ pralepanair limpet || 55 ||
AHS4.19.056a/ yeṣu na śastraṁ kramate sparśendriya.nāśaneṣu kuṣṭheṣu |
AHS4.19.056c/ teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṁ doṣaṁ ca visrāvya || 56 ||
AHS4.19.057a/ lepo 'ti.kaṭhina.paruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca |
AHS4.19.057c/ pītā.gadasya kāryo viṣaiḥ sa.mantro '.gadaiś cānu || 57 || [Note: AHS4.19.057v/ 19.57dv viṣaiḥ sa.mantrā.gadaiś cānu]
AHS4.19.058a/ stabdhāni supta.suptāny a.svedana.kaṇḍulāni kuṣṭhāni |
AHS4.19.058c/ ghṛṣṭāni śuṣka.go.maya.phenaka.śastraiḥ pradehyāni || 58 ||
AHS4.19.059a/ mustā tri.phalā madanaṁ karañja āragvadhaḥ kaliṅga.yavāḥ |
AHS4.19.059c/ saptāhva.kuṣṭha.phalinī.dārvyaḥ siddhārthakaṁ snānam || 59 ||
AHS4.19.060a/ eṣa kaṣāyo vamanaṁ virecanaṁ varṇakas tathodgharṣaḥ |
AHS4.19.060c/ tvag.doṣa.kuṣṭha.śopha.prabādhanaḥ pāṇḍu.roga.ghnaḥ || 60 ||
AHS4.19.061a/ karavīra.nimba.kuṭajāc chamyākāc citrakāc ca mūlānām |
AHS4.19.061c/ mūtre darvī.lepī kvātho lepena kuṣṭha.ghnaḥ || 61 ||
AHS4.19.062a/ śveta.karavīra.mūlaṁ kuṭaja.karañjāt phalaṁ tvaco dārvyāḥ |
AHS4.19.062c/ sumanaḥ.pravāla.yukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ || 62 ||
AHS4.19.063a/ śairīṣī tvak puṣpaṁ kārpāsyā rājavṛkṣa.pattrāṇi |
AHS4.19.063c/ piṣṭā ca kākamācī catur.vidhaḥ kuṣṭha.hā lepaḥ || 63 ||
AHS4.19.064a/ vyoṣa.sarṣapa.niśā.gṛha.dhūmair yāva.śūka.paṭu.citraka.kuṣṭhaiḥ |
AHS4.19.064c/ kola.mātra.guṭikārdha.viṣāṁśā śvitra.kuṣṭha.haraṇo vara.lepaḥ || 64 ||
[Page 487 ]
AHS4.19.065a/ nimbaṁ haridre surasaṁ paṭolaṁ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ |
AHS4.19.065c/ sa.sarṣapaṁ tumburu.dhānya.vanyaṁ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt || 65 ||
AHS4.19.066a/ tais takra.piṣṭaiḥ prathamaṁ śarīraṁ tailāktam udvartayituṁ yateta |
AHS4.19.066c/ tathāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa.koṭhāḥ kuṣṭhāni śophāś ca śamaṁ vrajanti || 66 || [Note: AHS4.19.066v/ 19.66cv tenāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa.koṭhāḥ]
AHS4.19.067a/ mustāmṛtāsaṅga.kaṭaṅkaṭerī.kāsīsa.kampillaka.kuṣṭha.lodhrāḥ |
AHS4.19.067c/ gandhopalaḥ sarja.raso viḍaṅgaṁ manaḥśilāle karavīraka.tvak || 67 ||
AHS4.19.068a/ tailākta.gātrasya kṛtāni cūrṇāny etāni dadyād avacūrṇanārtham |
AHS4.19.068c/ dadrūḥ sa.kaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi || 68 ||
AHS4.19.069a/ snug.gaṇḍe sarṣapāt kalkaḥ kukūlānala.pācitaḥ |
AHS4.19.069c/ lepād vicarcikāṁ hanti rāga.vega iva trapām || 69 ||
AHS4.19.070a/ manaḥśilāle maricāni tailam ārkaṁ payaḥ kuṣṭha.haraḥ pradehaḥ |
AHS4.19.070c/ tathā karañja.prapunāṭa.bījaṁ kuṣṭhānvitaṁ go.salilena piṣṭam || 70 ||
AHS4.19.071a/ guggulu.marica.viḍaṅgaiḥ sarṣapa.kāsīsa.sarja.rasa.mustaiḥ |
AHS4.19.071c/ śrīveṣṭa.kālagandhair manaḥśilā.kuṣṭha.kampillaiḥ || 71 ||
AHS4.19.072a/ ubhaya.haridrā.sahitaiś cākrika.tailena miśritair ebhiḥ |
AHS4.19.072c/ dina.kara.karābhitaptaiḥ kuṣṭhaṁ ghṛṣṭaṁ ca naṣṭaṁ ca || 72 ||
AHS4.19.073a/ maricaṁ tamāla.pattraṁ kuṣṭhaṁ sa.manaḥśilaṁ sa.kāsīsam |
AHS4.19.073c/ tailena yuktam uṣitaṁ saptāhaṁ bhājane tāmre || 73 ||
AHS4.19.074a/ tenāliptaṁ sidhmaṁ saptāhād gharma.sevino 'paiti |
AHS4.19.074c/ māsān navaṁ kilāsaṁ snānena vinā viśuddhasya || 74 ||
[Page 488 ]
AHS4.19.075a/ mayūraka.kṣāra.jale sapta.kṛtvaḥ parisrute |
AHS4.19.075c/ siddhaṁ jyotiṣmatī.tailam abhyaṅgāt sidhma.nāśanam || 75 ||
AHS4.19.076a/ vāyasajaṅghā.mūlaṁ vamanī.pattrāṇi mūlakād bījam |
AHS4.19.076c/ takreṇa bhauma.vāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ || 76 ||
AHS4.19.077a/ jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṁ payas tuttham |
AHS4.19.077c/ eṣa ghṛta.taila.pākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarja.rasaḥ || 77 ||
AHS4.19.078a/ deyaḥ sa.madhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hy aktā |
AHS4.19.078c/ carmaika.kuṣṭha.kiṭibhaṁ kuṣṭhaṁ śāmyaty alasakaṁ ca || 78 ||
AHS4.19.079a/ mūlaṁ saptāhvāt tvak śirīṣāśvamārād arkān mālatyāś citrakāsphota.nimbāt |
AHS4.19.079c/ bījaṁ kārañjaṁ sārṣapaṁ prāpunāṭam śreṣṭhā jantughnaṁ try.ūṣaṇaṁ dve haridre || 79 ||
AHS4.19.080a/ tailaṁ tailaṁ sādhitaṁ taiḥ sa.mūtrais tvag.doṣāṇāṁ duṣṭa.nāḍī.vraṇānām |
AHS4.19.080c/ abhyaṅgena śleṣma.vātodbhavānāṁ nāśāyālaṁ vajrakaṁ vajra.tulyam || 80 ||
AHS4.19.081a/ eraṇḍa.tārkṣya.ghana.nīpa.kadamba.bhārgī. || 81a ||
AHS4.19.081b/ .kampilla.vella.phalinī.suravāruṇībhiḥ || 81b ||
AHS4.19.081c/ nirguṇḍy.aruṣkara.surāhva.suvarṇadugdhā. || 81c ||
AHS4.19.081d/ .śrīveṣṭa.guggulu.śilā.paṭu.tāla.viśvaiḥ || 81d ||
AHS4.19.082a/ tulya.snug.arka.dugdhaṁ siddhaṁ tailaṁ smṛtaṁ mahā.vajram |
AHS4.19.082c/ atiśayita.vajraka.guṇaṁ śvitrārśo.granthi.mālā.ghnam || 82 ||
AHS4.19.083a/ kuṣṭhāśvamāra.bhṛṅgārka.mūtra.snuk.kṣīra.saindhavaiḥ |
AHS4.19.083c/ tailaṁ siddhaṁ viṣāpaham abhyaṅgāt kuṣṭha.jit param || 83 ||
AHS4.19.084a/ siddhaṁ sikthaka.sindūra.pura.tutthaka.tārkṣya.jaiḥ |
AHS4.19.084c/ kacchūṁ vicarcikāṁ cāśu kaṭu.tailaṁ nibarhati || 84 || [Note: AHS4.19.084v/ 19.84bv .pura.tutthaka.tārkṣyakaiḥ 19.84cv pāmāṁ vicarcikāṁ cāśu 19.84dv kaṭu.tailaṁ niyacchati]
[Page 489 ]
AHS4.19.085a/ lākṣā vyoṣaṁ prāpunāṭaṁ ca bījaṁ sa.śrīveṣṭaṁ kuṣṭha.siddhārthakāś ca |
AHS4.19.085c/ takronmiśraḥ syād dharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṁ ca bījam || 85 ||
AHS4.19.086a/ citraka.śobhāñjanakau guḍūcy.apāmārga.devadārūṇi |
AHS4.19.086c/ khadiro dhavaś ca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca || 86 ||
AHS4.19.087a/ lākṣā.rasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhināṁ lepāḥ |
AHS4.19.087c/ dadhi.maṇḍa.yutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā māruta.kapha.ghnāḥ || 87 ||
AHS4.19.088a/ jala.vāpya.loha.kesara.pattra.plava.candana.mṛṇālāni |
AHS4.19.088c/ bhāgottarāṇi siddhaṁ pralepanaṁ pitta.kapha.kuṣṭhe || 88 ||
AHS4.19.089a/ tikta.ghṛtair dhauta.ghṛtair abhyaṅgo dahyamāna.kuṣṭheṣu |
AHS4.19.089c/ tailaiś candana.madhuka.prapauṇḍarīkotpala.yutaiś ca || 89 ||
AHS4.19.090a/ klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carma.dale |
AHS4.19.090c/ śītāḥ pradeha.sekā vyadhana.virekau ghṛtaṁ tiktam || 90 ||
AHS4.19.091a/ khadira.vṛṣa.nimba.kuṭajāḥ śreṣṭhā.kṛmijit.paṭola.madhuparṇyaḥ |
AHS4.19.091c/ antar bahiḥ prayuktāḥ kṛmi.kuṣṭha.nudaḥ sa.go.mutrāḥ || 91 ||
AHS4.19.091+1a/ pralepodvartana.snāna.pāna.bhojana.karmaṇi |
AHS4.19.091+1c/ śīlitaṁ khādiraṁ vāri sarva.tvag.doṣa.nāśanam || 91+1 ||
AHS4.19.092a/ vātottareṣu sarpir vamanaṁ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu |
AHS4.19.092c/ pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṁ cāgre || 92 || [Note: AHS4.19.092v/ 19.92dv raktasya virecanaṁ cāgryam]
AHS4.19.093a/ ye lepāḥ kuṣṭhānāṁ yujyante nirhṛtāsra.doṣāṇām |
AHS4.19.093c/ saṁśodhitāśayānāṁ sadyaḥ siddhir bhavati teṣām || 93 ||
[Page 490 ]
AHS4.19.094a/ doṣe hṛte 'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane |
AHS4.19.094c/ snehe ca kāla.yukte na kuṣṭham ativartate sādhyam || 94 ||
AHS4.19.095a/ bahu.doṣaḥ saṁśodhyaḥ kuṣṭhī bahu.śo 'nurakṣatā prāṇān |
AHS4.19.095c/ doṣe hy ati.mātra.hṛte vāyur hanyād a.balam āśu || 95 ||
AHS4.19.096a/ pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāc chodhanāny apy adhas.tāt |
AHS4.19.096c/ śuddhir mūrdhni syāt tri.rātrāt tri.rātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ.mokṣaṇaṁ ca || 96 || [Note: AHS4.19.096v/ 19.96dv ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ.mokṣaṇāni]
AHS4.19.097a/ yo dur.vānto dur.virikto 'tha.vā syāt || 97a ||
AHS4.19.097b/ kuṣṭhī doṣair uddhatair vyāpyate 'sau || 97b ||
AHS4.19.097c/ niḥ.sandehaṁ yāty a.sādhya.tvam evaṁ || 97c ||
AHS4.19.097d/ tasmāt kṛtsnān nirhared asya doṣān || 97d ||
AHS4.19.098a/ vrata.dama.yama.sevā.tyāga.śīlābhiyogo || 98a ||
AHS4.19.098b/ dvi.ja.sura.guru.pūjā sarva.sat.tveṣu maitrī || 98b ||
AHS4.19.098c/ śiva.śiva.suta.tārā.bhās.karārādhanāni || 98c ||
AHS4.19.098d/ prakaṭita.mala.pāpaṁ kuṣṭham unmūlayanti || 98d || [Note: AHS4.19.098v/ 19.98cv jina.jina.suta.tārā.bhās.karārādhanāni]

4.20. Chapter 20 :: Athaśvitrakṛmicikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 421-423]
AHS4.20.001a/ kuṣṭhād api bībhatsaṁ yac chīghra.taraṁ ca yāty a.sādhya.tvam |
AHS4.20.001c/ śvitram atas tac.chāntyai yateta dīpte yathā bhavane || 1 ||
AHS4.20.002a/ saṁśodhanaṁ viśeṣāt prayojayet pūrvam eva dehasya |
AHS4.20.002c/ śvitre sraṁsanam agryaṁ malayū.rasa iṣyate sa.guḍaḥ || 2 ||
AHS4.20.003a/ taṁ pītvābhyakta.tanur yathā.balaṁ sūrya.pāda.santāpam |
AHS4.20.003c/ seveta virikta.tanur try.ahaṁ pipāsuḥ pibet peyām || 3 ||
AHS4.20.004a/ śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt |
AHS4.20.004c/ sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tri.dinam || 4 || [Note: AHS4.20.004v/ 20.4dv prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam]
AHS4.20.005a/ malayūm asanaṁ priyaṅguṁ śatapuṣpāṁ cāmbhasā samutkvāthya |
AHS4.20.005c/ pālāśaṁ vā kṣāraṁ yathā.balaṁ phāṇitopetam || 5 ||
[Page 491 ]
AHS4.20.006a/ phalgv.akṣa.vṛkṣa.valkala.niryūheṇendurājikā.kalkam |
AHS4.20.006c/ pītvoṣṇa.sthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṁ nir.lavaṇam || 6 ||
AHS4.20.007a/ gavyaṁ mūtraṁ citraka.vyoṣa.yuktaṁ sarpiḥ.kumbhe sthāpitaṁ kṣaudra.miśram |
AHS4.20.007c/ pakṣād ūrdhvaṁ śvitriṇā peyam etat kāryaṁ cāsmai kuṣṭha.diṣṭaṁ vidhānam || 7 || [Note: AHS4.20.007v/ 20.7cv pakṣād ūrdhvaṁ śvitribhiḥ peyam etat]
AHS4.20.008a/ mārkavam atha.vā svāded bhṛṣṭaṁ tailena loha.pātra.stham |
AHS4.20.008c/ bījaka.śṛtaṁ ca dugdhaṁ tad anu pibec chvitra.nāśāya || 8 ||
AHS4.20.009a/ pūtīkārka.vyādhighāta.snuhīnāṁ mūtre piṣṭāḥ pallavā jāti.jāś ca |
AHS4.20.009c/ ghnanty ālepāc chvitra.dur.nāma.dadrū.pāmā.koṭhān duṣṭa.nāḍī.vraṇāṁś ca || 9 ||
AHS4.20.010a/ dvaipaṁ dagdhaṁ carma mātaṅga.jaṁ vā śvitre lepas taila.yukto variṣṭhaḥ |
AHS4.20.010c/ pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko 'pi hanti || 10 || [Note: AHS4.20.010v/ 20.10dv kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti]
AHS4.20.011a/ rātrau go.mūtre vāsitān jarjarāṅgān ahni cchāyāyāṁ śoṣayet sphoṭa.hetūn |
AHS4.20.011c/ evaṁ vārāṁs trīṁs tais tataḥ ślakṣṇa.piṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitra.nāśāya lepaḥ || 11 ||
AHS4.20.012a/ akṣa.taila.drutā lepaḥ kṛṣṇa.sarpodbhavā maṣī |
AHS4.20.012c/ śikhi.pittaṁ tathā dagdhaṁ hrīveraṁ vā tad.āplutam || 12 || [Note: AHS4.20.012v/ 20.12av akṣa.taila.kṛto lepaḥ 20.12av akṣa.taila.druto lepaḥ]
AHS4.20.013a/ kuḍavo 'valguja.bījād dharitāla.catur.bhāga.sammiśraḥ |
AHS4.20.013c/ mūtreṇa gavāṁ piṣṭaḥ sa.varṇa.karaṇaṁ paraṁ śvitre || 13 ||
AHS4.20.014a/ kṣāre su.dagdhe gaja.liṇḍa.je ca gajasya mūtreṇa parisrute ca |
AHS4.20.014c/ droṇa.pramāṇe daśa.bhāga.yuktaṁ dattvā paced bījam avalgujānām || 14 || [Note: AHS4.20.014v/ 20.14av kṣāre su.dagdhe gaja.liṇḍa.je vā 20.14bv gajasya mūtre ca parisrute ca]
AHS4.20.015a/ śvitraṁ jayec cikkaṇa.tāṁ gatena tena pralimpan bahu.śaḥ praghṛṣṭaṁ |
AHS4.20.015c/ kuṣṭhaṁ maṣaṁ vā tila.kālakaṁ vā yad vā vraṇe syād adhi.māṁsa.jātam || 15 ||
[Page 492 ]
AHS4.20.016a/ bhallātakaṁ dvīpi.sudhārka.mūlaṁ guñjā.phalaṁ try.ūṣaṇa.śaṅkha.cūrṇam |
AHS4.20.016c/ tutthaṁ sa.kuṣṭhaṁ lavaṇāni pañca kṣāra.dvayaṁ lāṅgalikāṁ ca paktvā || 16 || [Note: AHS4.20.016v/ 20.16av bhallātaka.dvīpi.sudhārka.mūla. 20.16bv .guñjā.phala.try.ūṣaṇa.śaṅkha.cūrṇam]
AHS4.20.017a/ snug.arka.dugdhe ghanam āyasa.sthaṁ śalākayā tad vidadhīta lepam |
AHS4.20.017c/ kuṣṭhe kilāse tila.kālakeṣu maṣeṣu dur.nāmasu carma.kīle || 17 ||
AHS4.20.018a/ śuddhyā śoṇita.mokṣair virūkṣaṇair bhakṣaṇaiś ca saktūnām |
AHS4.20.018c/ śvitraṁ kasya.cid eva praśāmyati kṣīṇa.pāpasya || 18 ||
AHS4.20.019a/ snigdha.svinne guḍa.kṣīra.matsyādyaiḥ kṛmiṇodare |
AHS4.20.019c/ utkleśita.kṛmi.kaphe śarvarīṁ tāṁ sukhoṣite || 19 ||
AHS4.20.020a/ surasādi.gaṇaṁ mūtre kvāthayitvārdha.vāriṇi |
AHS4.20.020c/ taṁ kaṣāyaṁ kaṇā.gāla.kṛmijit.kalka.yojitam || 20 ||
AHS4.20.021a/ sa.taila.svarjikā.kṣāraṁ yuñjyād vastiṁ tato 'hani |
AHS4.20.021c/ tasminn eva nirūḍhaṁ taṁ pāyayeta virecanam || 21 ||
AHS4.20.022a/ trivṛt.kalkaṁ phala.kaṇā.kaṣāyāloḍitaṁ tataḥ |
AHS4.20.022c/ ūrdhvādhaḥ.śodhite kuryāt pañca.kola.yutaṁ kramam || 22 ||
AHS4.20.023a/ kaṭu.tikta.kaṣāyāṇāṁ kaṣāyaiḥ pariṣecanam |
AHS4.20.023c/ kāle viḍaṅga.tailena tatas tam anuvāsayet || 23 || [Note: AHS4.20.023v/ 20.23bv kaṣāyaiḥ pariṣecayet]
AHS4.20.024a/ śiro.roga.niṣedhoktam ācaren mūrdha.geṣv anu |
AHS4.20.024c/ udrikta.tikta.kaṭukam alpa.snehaṁ ca bhojanam || 24 || [Note: AHS4.20.024v/ 20.24dv alpa.snehaṁ ca bhojayet]
AHS4.20.025a/ viḍaṅga.kṛṣṇā.marica.pippalī.mūla.śigrubhiḥ |
AHS4.20.025c/ pibet sa.svarjikā.kṣārair yavāgūṁ takra.sādhitām || 25 || [Note: AHS4.20.025v/ 20.25av viḍaṅga.kṛṣṇā.madhuka. 20.25cv pibet sa.svarjikā.kṣārāṁ]
[Page 493 ]
AHS4.20.026a/ rasaṁ śirīṣa.kiṇihī.pāribhadraka.kembukāt |
AHS4.20.026c/ palāśa.bīja.pattūra.pūtikād vā pṛthak pibet || 26 ||
AHS4.20.027a/ sa.kṣaudraṁ surasādīn vā lihyāt kṣaudra.yutān pṛthak |
AHS4.20.027c/ śata.kṛtvo 'śva.viṭ.cūrṇaṁ viḍaṅga.kvātha.bhāvitam || 27 ||
AHS4.20.028a/ kṛmi.mān madhunā lihyād bhāvitaṁ vā varā.rasaiḥ |
AHS4.20.028c/ śiro.gateṣu kṛmiṣu cūrṇaṁ pradhamanaṁ ca tat || 28 ||
AHS4.20.029a/ ākhukarṇī.kisalayaiḥ su.piṣṭaiḥ piṣṭa.miśritaiḥ |
AHS4.20.029c/ paktvā pūpalikāṁ khāded dhānyāmlaṁ ca pibed anu || 29 || [Note: AHS4.20.029v/ 20.29av ākhuparṇī.kisalayaiḥ]
AHS4.20.030a/ sa.pañca.kola.lavaṇam a.sāndraṁ takram eva vā |
AHS4.20.030c/ nīpa.mārkava.nirguṇḍī.pallaveṣv apy ayaṁ vidhiḥ || 30 || [Note: AHS4.20.030v/ 20.30cv nimbāpāmārga.nirguṇḍī.]
AHS4.20.031a/ viḍaṅga.cūrṇa.miśrair vā piṣṭair bhakṣyān prakalpayet |
AHS4.20.031c/ viḍaṅga.taṇḍulair yuktam ardhāṁśair ātape sthitam || 31 || [Note: AHS4.20.031v/ 20.31dv ardhāṁśair ātapa.sthitam]
AHS4.20.032a/ dinam āruṣkaraṁ tailaṁ pāne vastau ca yojayet |
AHS4.20.032c/ surāhva.sarala.snehaṁ pṛthag evaṁ ca kalpayet || 32 ||
AHS4.20.033a/ purīṣa.jeṣu su.tarāṁ dadyād vasti.virecane |
AHS4.20.033c/ śiro.virekaṁ vamanaṁ śamanaṁ kapha.janmasu || 33 ||
AHS4.20.034a/ rakta.jānāṁ pratīkāraṁ kuryāt kuṣṭha.cikitsitāt |
AHS4.20.034c/ indra.lupta.vidhiś cātra vidheyo roma.bhojiṣu || 34 ||
AHS4.20.035a/ kṣīrāṇi māṁsāni ghṛtaṁ guḍaṁ ca dadhīni śākāni ca parṇa.vanti |
AHS4.20.035c/ samāsato 'mlān madhurān rasāṁś ca kṛmīñ jihāsuḥ parivarjayeta || 35 ||

4.21. Chapter 21 :: Athavātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 423-428] [Page 494 ]
AHS4.21.001a/ kevalaṁ nir.upastambham ādau snehair upācaret |
AHS4.21.001c/ vāyuṁ sarpir.vasā.majja.taila.pānair naraṁ tataḥ || 1 ||
AHS4.21.002a/ sneha.klāntaṁ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ |
AHS4.21.002c/ yūṣair grāmyaudakānūpa.rasair vā sneha.saṁyutaiḥ || 2 ||
AHS4.21.003a/ pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmla.lavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ |
AHS4.21.003c/ nāvanais tarpaṇaiś cānnaiḥ su.snigdhaiḥ svedayet tataḥ || 3 ||
AHS4.21.004a/ sv.abhyaktaṁ sneha.saṁyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ |
AHS4.21.004c/ snehāktaṁ svinnam aṅgaṁ tu vakraṁ stabdhaṁ sa.vedanam || 4 || [Note: AHS4.21.004v/ 21.4cv snehākta.svinnam aṅgaṁ tu]
AHS4.21.005a/ yatheṣṭam ānāmayituṁ sukham eva hi śakyate |
AHS4.21.005c/ śuṣkāṇy api hi kāṣṭhāni sneha.svedopapādanaiḥ || 5 || [Note: AHS4.21.005v/ 21.5dv sneha.svedopanāhanaiḥ]
AHS4.21.006a/ śakyaṁ karmaṇya.tāṁ netuṁ kim u gātrāṇi jīvatām |
AHS4.21.006c/ harṣa.toda.rug.āyāma.śopha.stambha.grahādayaḥ || 6 ||
AHS4.21.007a/ svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṁ copajāyate |
AHS4.21.007c/ snehaś ca dhātūn saṁśuṣkān puṣṇāty āśūpayojitaḥ || 7 || [Note: AHS4.21.007v/ 21.7dv puṣṇāty āśu prayojitaḥ]
AHS4.21.008a/ balam agni.balaṁ puṣṭiṁ prāṇāṁś cāsyābhivardhayet |
AHS4.21.008c/ a.sakṛt taṁ punaḥ snehaiḥ svedaiś ca pratipādayet || 8 || [Note: AHS4.21.008v/ 21.8bv prāṇaṁ cāsyābhivardhayet]
AHS4.21.009a/ tathā sneha.mṛdau koṣṭhe na tiṣṭhanty anilāmayāḥ |
AHS4.21.009c/ yady etena sa.doṣa.tvāt karmaṇā na praśāmyati || 9 ||
AHS4.21.010a/ mṛdubhiḥ sneha.saṁyuktair bheṣajais taṁ viśodhayet |
AHS4.21.010c/ ghṛtaṁ tilvaka.siddhaṁ vā sātalā.siddham eva vā || 10 ||
[Page 495 ]
AHS4.21.011a/ payasairaṇḍa.tailaṁ vā pibed doṣa.haraṁ śivam |
AHS4.21.011c/ snigdhāmla.lavaṇoṣṇādyair āhārair hi malaś citaḥ || 11 ||
AHS4.21.012a/ sroto baddhvānilaṁ rundhyāt tasmāt tam anulomayet |
AHS4.21.012c/ dur.balo yo '.virecyaḥ syāt taṁ nirūhair upācaret || 12 || [Note: AHS4.21.012v/ 21.12av sroto ruddhvānilaṁ rundhyāt]
AHS4.21.013a/ dīpanaiḥ pācanīyair vā bhojyair vā tad.yutair naram |
AHS4.21.013c/ saṁśuddhasyotthite cāgnau sneha.svedau punar hitau || 13 ||
AHS4.21.014a/ āmāśaya.gate vāyau vamita.pratibhojite |
AHS4.21.014c/ sukhāmbunā ṣaḍ.dharaṇaṁ vacādiṁ vā prayojayet || 14 || [Note: AHS4.21.014v/ 21.14cv sukhāmbunā ṣaṭ.caraṇaṁ]
AHS4.21.015a/ sandhukṣite 'gnau parato vidhiḥ kevala.vātikaḥ |
AHS4.21.015c/ matsyān nābhi.pradeśa.sthe siddhān bilva.śalāṭubhiḥ || 15 ||
AHS4.21.016a/ vasti.karma tv adho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ |
AHS4.21.016c/ koṣṭha.ge kṣāra.cūrṇādyā hitāḥ pācana.dīpanāḥ || 16 ||
AHS4.21.017a/ hṛt.sthe payaḥ sthirā.siddhaṁ śiro.vastiḥ śiro.gate |
AHS4.21.017c/ snaihikaṁ nāvanaṁ dhūmaḥ śrotrādīnāṁ ca tarpaṇam || 17 ||
AHS4.21.018a/ svedābhyaṅga.nivātāni hṛdyaṁ cānnaṁ tvag.āśrite |
AHS4.21.018c/ śītāḥ pradehā rakta.sthe vireko rakta.mokṣaṇam || 18 || [Note: AHS4.21.018v/ 21.18av svedābhyaṅgāni śastāni]
AHS4.21.019a/ vireko māṁsa.medaḥ.sthe nirūhaḥ śamanāni ca |
AHS4.21.019c/ bāhyābhyantarataḥ snehair asthi.majja.gataṁ jayet || 19 ||
AHS4.21.020a/ praharṣo 'nnaṁ ca śukra.sthe bala.śukra.karaṁ hitam |
AHS4.21.020c/ vibaddha.mārgaṁ dṛṣṭvā tu śukraṁ dadyād virecanam || 20 || [Note: AHS4.21.020v/ 21.20bv balyaṁ śukra.karaṁ hitam]
[Page 496 ]
AHS4.21.021a/ viriktaṁ pratibhuktaṁ ca pūrvoktāṁ kārayet kriyām |
AHS4.21.021c/ garbhe śuṣke tu vātena bālānāṁ ca viśuṣyatām || 21 || [Note: AHS4.21.021v/ 21.21av virikta.pratibhuktasya]
AHS4.21.022a/ sitā.kāśmarya.madhukaiḥ siddham utthāpane payaḥ |
AHS4.21.022c/ snāva.sandhi.sirā.prāpte sneha.dāhopanāhanam || 22 ||
AHS4.21.023a/ tailaṁ saṅkucite 'bhyaṅgo māṣa.saindhava.sādhitam |
AHS4.21.023c/ āgāra.dhūma.lavaṇa.tailair lepaḥ srute 'sṛji || 23 ||
AHS4.21.024a/ supte 'ṅge veṣṭa.yukte tu kartavyam upanāhanam |
AHS4.21.024c/ athāpatānakenārtam a.srastākṣam a.vepanam || 24 ||
AHS4.21.025a/ a.stabdha.meḍhram a.svedaṁ bahir.āyāma.varjitam |
AHS4.21.025c/ a.khaṭvāghātinaṁ cainaṁ tvaritaṁ samupācaret || 25 ||
AHS4.21.026a/ tatra prāg eva su.snigdha.svinnāṅge tīkṣṇa.nāvanam |
AHS4.21.026c/ sroto.viśuddhaye yuñjyād accha.pānaṁ tato ghṛtam || 26 ||
AHS4.21.027a/ vidāry.ādi.gaṇa.kvātha.dadhi.kṣīra.rasaiḥ śṛtam |
AHS4.21.027c/ nāti.mātraṁ tathā vāyur vyāpnoti sahasaiva vā || 27 ||
AHS4.21.028a/ kulattha.yava.kolāni bhadradārv.ādikaṁ gaṇam |
AHS4.21.028c/ niḥkvāthyānūpa.māṁsaṁ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca || 28 ||
AHS4.21.029a/ svādu.skandha.pratīvāpaṁ mahā.snehaṁ vipācayet |
AHS4.21.029c/ sekābhyaṅgāvagāhānna.pāna.nasyānuvāsanaiḥ || 29 ||
AHS4.21.030a/ sa hanti vātaṁ te te ca sneha.svedāḥ su.yojitāḥ |
AHS4.21.030c/ vegāntareṣu mūrdhānam a.sakṛc cāsya recayet || 30 ||
[Page 497 ]
AHS4.21.031a/ avapīḍaiḥ pradhamanais tīkṣṇaiḥ śleṣma.nibarhaṇaiḥ |
AHS4.21.031c/ śvasanāsu vimuktāsu tathā sañjñāṁ sa vindati || 31 ||
AHS4.21.031ū̆ab/ sauvarcalābhayā.vyoṣa.siddhaṁ sarpiś cale 'dhike || 31ū̆ab ||
AHS4.21.032a/ palāṣṭakaṁ tilvakato varāyāḥ prasthaṁ palāṁśaṁ guru.pañca.mūlam |
AHS4.21.032c/ sairaṇḍa.siṁhī.trivṛtaṁ ghaṭe 'pāṁ paktvā pacet pāda.śṛtena tena || 32 ||
AHS4.21.033a/ dadhnaḥ pātre yāva.śūkāt tri.bilvaiḥ sarpiḥ.prasthaṁ hanti tat sevyamānam |
AHS4.21.033c/ duṣṭān vātān eka.sarvāṅga.saṁsthān yoni.vyāpad.gulma.vardhmodaraṁ ca || 33 || [Note: AHS4.21.033v/ 21.33av dadhnaḥ pātre yāva.śūka.tri.bilvaiḥ]
AHS4.21.034ab/ vidhis tilvaka.vaj jñeyo ramyakāśokayor api || 34ab || [Note: AHS4.21.034v/ 21.34bv śamyākāśokayor api]
AHS4.21.035a/ cikitsitam idaṁ kuryāc chuddha.vātāpatānake |
AHS4.21.035c/ saṁsṛṣṭa.doṣe saṁsṛṣṭaṁ cūrṇayitvā kaphānvite || 35 ||
AHS4.21.036a/ tumburūṇy abhayā hiṅgu pauṣkaraṁ lavaṇa.trayam |
AHS4.21.036c/ yava.kvāthāmbunā peyaṁ hṛt.pārśvārty.apatantrake || 36 ||
AHS4.21.037a/ hiṅgu sauvarcalaṁ śuṇṭhī dāḍimaṁ sāmla.vetasam |
AHS4.21.037c/ pibed vā śleṣma.pavana.hṛd.rogoktaṁ ca śasyate || 37 ||
AHS4.21.038a/ āyāmayor ardita.vad bāhyābhyantarayoḥ kriyā |
AHS4.21.038c/ taila.droṇyāṁ ca śayanam āntaro 'tra su.dus.taraḥ || 38 ||
AHS4.21.039a/ vi.varṇa.danta.vadanaḥ srastāṅgo naṣṭa.cetanaḥ |
AHS4.21.039c/ prasvidyaṁś ca dhanuḥ.ṣkambhī daśa.rātraṁ na jīvati || 39 || [Note: AHS4.21.039v/ 21.39cv prasvidyaṁś ca dhanuḥ.stambhī]
[Page 498 ]
AHS4.21.040a/ vegeṣv ato anya.thā jīven mandeṣu vinato jaḍaḥ |
AHS4.21.040c/ khañjaḥ kuṇiḥ pakṣa.hataḥ paṅgulo vikalo 'tha.vā || 40 || [Note: AHS4.21.040v/ 21.40dv paṅgulo vikalo 'pi vā]
AHS4.21.041a/ hanu.sraṁse hanū snigdha.svinnau sva.sthānam ānayet |
AHS4.21.041c/ unnāmayec ca kuśalaś cibukaṁ vivṛtte mukhe || 41 ||
AHS4.21.042a/ nāmayet saṁvṛte śeṣam ekāyāma.vad ācaret |
AHS4.21.042c/ jihvā.stambhe yathāvasthaṁ kāryaṁ vāta.cikitsitam || 42 ||
AHS4.21.042+1a/ vāg.grahe koṣṇa.toyena vetasāmlaṁ piben naraḥ |
AHS4.21.042+1c/ mātuluṅga.rasaṁ tad.vad dhiṅgu.sauvarcalānvitam || 42+1 ||
AHS4.21.043a/ ardite nāvanaṁ mūrdhni tailaṁ śrotrākṣi.tarpaṇam |
AHS4.21.043c/ sa.śophe vamanaṁ dāha.rāga.yukte sirā.vyadhaḥ || 43 ||
AHS4.21.043+1a/ nava.nītena saṁyuktāṁ khāden māṣeṇḍarīṁ naraḥ |
AHS4.21.043+1c/ dur.vāram arditaṁ hanti saptāhān nātra saṁśayaḥ || 43+1 ||
AHS4.21.044a/ snehanaṁ sneha.saṁyuktaṁ pakṣāghāte virecanam |
AHS4.21.044c/ ava.bāhau hitaṁ nasyaṁ snehaś cottara.bhaktikaḥ || 44 ||
AHS4.21.044.1+1a/ māṣa.balā.śuka.śimbī.kaṭtṛṇa.rāsnāśvagandhorubūkāṇām |
AHS4.21.044.1+1c/ kvātho nasya.nipīto rāmaṭha.lavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ || 44.1+1 ||
AHS4.21.044.1+2a/ apanayati pakṣa.vātaṁ manyā.stambhaṁ sa.karṇa.nāda.rujam |
AHS4.21.044.1+2c/ dur.jayam ardita.vātaṁ saptāhāj jayati cāvaśyam || 44.1+2 ||
AHS4.21.044+1a/ guḍamañjaryā khapuraṁ vṛṣabhī.mūlaṁ ca śiśira.jala.piṣṭam |
AHS4.21.044+1c/ nāvana.vidhau prayojitam ava.bāhuka.gala.rujārti.haram || 44+1 ||
[Page 499 ]
AHS4.21.044+2a/ daśa.mūla.balā.māṣa.kvāthaṁ tailājya.miśritam |
AHS4.21.044+2c/ sāyaṁ bhuktvā piben nasyaṁ viśvācyām ava.bāhuke || 44+2 ||
AHS4.21.045a/ ūru.stambhe tu na sneho na ca saṁśodhanaṁ hitam |
AHS4.21.045c/ śleṣmāma.medo.bāhulyād yuktyā tat.kṣapaṇāny ataḥ || 45 || [Note: AHS4.21.045v/ 21.45av ūru.stambhe na ca sneho]
AHS4.21.046a/ kuryād rūkṣopacāraś ca yava.śyāmāka.kodravāḥ |
AHS4.21.046c/ śākair a.lavaṇaiḥ śastāḥ kiñ.cit.tailair jalaiḥ śṛtaiḥ || 46 ||
AHS4.21.047a/ jāṅgalair a.ghṛtair māṁsair madhv.ambho.'riṣṭa.pāyinaḥ |
AHS4.21.047c/ vatsakādir haridrādir vacādir vā sa.saindhavaḥ || 47 ||
AHS4.21.048a/ āḍhya.vāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍ.dharaṇo 'tha.vā |
AHS4.21.048c/ lihyāt kṣaudreṇa vā śreṣṭhā.cavya.tiktā.kaṇā.ghanāt || 48 || [Note: AHS4.21.048v/ 21.48av āma.vāte sukhāmbhobhiḥ 21.48bv peyaḥ ṣaṭ.caraṇo 'tha.vā 21.48dv .cavya.tiktā.kaṇā.ghanān]
AHS4.21.048.1+1a/ citrakendrayavāḥ pāṭhā kaṭukātiviṣā niśā |
AHS4.21.048.1+1c/ vāta.vyādhi.praśamano yogaḥ ṣaḍ.dharaṇāhvayaḥ || 48.1+1 ||
AHS4.21.049a/ kalkaṁ sa.madhu vā cavya.pathyāgni.suradāru.jam |
AHS4.21.049c/ mūtrair vā śīlayet pathyāṁ gugguluṁ girisambhavam || 49 ||
AHS4.21.050a/ vyoṣāgni.musta.tri.phalā.viḍaṅgair gugguluṁ samam |
AHS4.21.050c/ khādan sarvāñ jayed vyādhīn medaḥ.śleṣmāma.vāta.jān || 50 ||
AHS4.21.051a/ śāmyaty evaṁ kaphākrāntaḥ sa.medaskaḥ prabhañjanaḥ |
AHS4.21.051c/ kṣāra.mūtrānvitān svedān sekān udvartanāni ca || 51 ||
AHS4.21.052a/ kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañja.phala.sarṣapaiḥ |
AHS4.21.052c/ mūlair vāpy arka.tarkārī.nimba.jaiḥ sa.surāhvayaiḥ || 52 ||
[Page 500 ]
AHS4.21.053a/ sa.kṣaudra.sarṣapā.pakva.loṣṭa.valmīka.mṛttikaiḥ |
AHS4.21.053c/ kapha.kṣayārthaṁ vyāyāme sahye cainaṁ pravartayet || 53 ||
AHS4.21.054a/ sthalāny ullaṅghayen nārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet |
AHS4.21.054c/ sthira.toyaṁ saraḥ kṣemaṁ prati.sroto nadīṁ taret || 54 ||
AHS4.21.055a/ śleṣma.medaḥ.kṣaye cātra snehādīn avacārayet |
AHS4.21.055c/ sthāna.dūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣv api kriyā || 55 || [Note: AHS4.21.055v/ 21.55cv sthānaṁ dūṣyādi cālocya]
AHS4.21.055.1+1a/ bṛhan.nimba.taror mūlaṁ vāriṇā paripeṣitam |
AHS4.21.055.1+1c/ sampītaṁ nāśayet kṣipram a.sādhyām api gṛdhrasīm || 55.1+1 ||
AHS4.21.055.1+2a/ tūṇī.pratūṇyor lavanaṁ sa.ghṛtaṁ kṣāra.hiṅgu vā |
AHS4.21.055.1+2c/ raktāvasecanaṁ kuryād abhīkṣṇaṁ vāta.kaṇṭake || 55.1+2 ||
AHS4.21.055.1+3a/ pibed eraṇḍa.tailaṁ vā dahet sūcībhir eva vā |
AHS4.21.055.1+3c/ sājyaiḥ saktubhir abhyaktau na cā.kṣīra.samanvitaiḥ || 55.1+3 ||
AHS4.21.055.1+4ab/ śālmalī.tvag.viliptau vā pādau santāpam udgataḥ || 55.1+4ab ||
AHS4.21.056a/ sahacaraṁ suradāru sa.nāgaraṁ kvathitam ambhasi taila.vimiśritam |
AHS4.21.056c/ pavana.pīḍita.deha.gatiḥ piban druta.vilambita.go bhavatīcchayā || 56 ||
AHS4.21.057a/ rāsnā.mahauṣadha.dvīpi.pippalī.śaṭhi.pauṣkaram |
AHS4.21.057c/ piṣṭvā vipācayet sarpir vāta.roga.haraṁ param || 57 ||
AHS4.21.058a/ nimbāmṛtā.vṛṣa.paṭola.nidigdhikānāṁ bhāgān pṛthak daśa palān vipaced ghaṭe 'pām |
AHS4.21.058c/ aṣṭāṁśa.śeṣita.rasena punaś ca tena prasthaṁ ghṛtasya vipacet picu.bhāga.kalkaiḥ || 58 || [Note: AHS4.21.058v/ 21.58av nimbāmṛtā.vṛṣa.paṭola.karañjakānāṁ]
[Page 501 ]
AHS4.21.059a/ pāṭhā.viḍaṅga.suradāru.gajopakulyā.dvi.kṣāra.nāgara.niśā.miśi.cavya.kuṣṭhaiḥ |
AHS4.21.059c/ tejovatī.marica.vatsaka.dīpyakāgni.rohiṇy.aruṣkara.vacā.kaṇa.mūla.yuktaiḥ || 59 ||
AHS4.21.060a/ mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā saṁśuddha.guggulu.palair api pañca.saṅkhyaiḥ |
AHS4.21.060c/ tat sevitaṁ vidhamati prabalaṁ samīraṁ sandhy.asthi.majja.gatam apy atha kuṣṭham īdṛk || 60 || [Note: AHS4.21.060v/ 21.60cv tat sevitaṁ pradhamati prabalaṁ samīraṁ]
AHS4.21.061a/ nāḍī.vraṇārbuda.bhagandara.gaṇḍa.mālā.jatrūrdhva.sarva.gada.gulma.gudottha.mehān |
AHS4.21.061c/ yakṣmā.ruci.śvasana.pīnasa.kāsa.śopha.hṛt.pāṇḍu.roga.mada.vidradhi.vāta.raktam || 61 || [Note: AHS4.21.061v/ 21.61dv .hṛt.pārśva.roga.mada.vidradhi.vāta.raktam]
AHS4.21.061+1a/ rāsnāṭarūṣa.suradārv.amṛtā.śatāvary.eraṇḍa.puṣkara.dhamāsaka.śuṇṭhi.pathyāḥ |
AHS4.21.061+1c/ nighnanti vāta.ja.rujaṁ khalu sa.śvadaṁṣṭrāḥ śaileya.śaṭhy.ativiṣāḥ kvathitāḥ prayuktā || 61+1 ||
AHS4.21.062a/ balā.bilva.śṛte kṣīre ghṛta.maṇḍaṁ vipācayet |
AHS4.21.062c/ tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṁ vāte śiro.gate || 62 ||
AHS4.21.063a/ tad.vat siddhā vasā nakra.matsya.kūrma.culūka.jā |
AHS4.21.063c/ viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani || 63 ||
AHS4.21.064a/ jīrṇaṁ piṇyākaṁ pañca.mūlaṁ pṛthak ca kvāthyaṁ kvāthābhyām ekatas tailam ābhyām |
AHS4.21.064c/ kṣīrād aṣṭāṁśaṁ pācayet tena pānād vātā naśyeyuḥ śleṣma.yuktā viśeṣāt || 64 ||
AHS4.21.065a/ prasāriṇī.tulā.kvāthe taila.prasthaṁ payaḥ.samam |
AHS4.21.065c/ dvi.medā.miśi.mañjiṣṭhā.kuṣṭha.rāsnā.ku.candanaiḥ || 65 ||
AHS4.21.066a/ jīvakarṣabha.kākolī.yugalāmaradārubhiḥ |
AHS4.21.066c/ kalkitair vipacet sarva.mārutāmaya.nāśanam || 66 ||
AHS4.21.067a/ sa.mūla.śākhasya sahācarasya tulāṁ sametāṁ daśa.mūlataś ca |
AHS4.21.067c/ palāni pañcāśad abhīrutaś ca pādāvaśeṣaṁ vipaced vahe 'pām || 67 ||
[Page 502 ]
AHS4.21.068a/ tatra sevya.nakha.kuṣṭha.himailā.spṛk.priyaṅgu.nalikāmbu.śilā.jaiḥ |
AHS4.21.068c/ lohitā.nalada.loha.surāhvaiḥ kopanā.miśi.turuṣka.nataiś ca || 68 ||
AHS4.21.069a/ tulya.kṣīraṁ pālikais taila.pātraṁ siddhaṁ kṛcchrāñ chīlitaṁ hanti vātān |
AHS4.21.069c/ kampākṣepa.stambha.śoṣādi.yuktān gulmonmādau pīnasaṁ yoni.rogān || 69 || [Note: AHS4.21.069v/ 21.69av tulyaṁ kṣīraṁ pālikais taila.pātraṁ]
AHS4.21.070a/ sahacara.tulāyās tu rase tailāḍhakaṁ pacet |
AHS4.21.070c/ mūla.kalkād daśa.palaṁ payo dattvā catur.guṇam || 70 ||
AHS4.21.071a/ atha.vā nata.ṣaḍgranthā.sthirā.kuṣṭha.surāhvayāt |
AHS4.21.071c/ sailā.nalada.śaileya.śatāhvā.rakta.candanāt || 71 || [Note: AHS4.21.071v/ 21.71bv .sthirā.kuṣṭha.surāhvayān 21.71dv .śatāhvā.rakta.candanān]
AHS4.21.072a/ siddhe 'smiñ charkarā.cūrṇād aṣṭā.daśa.palaṁ kṣipet |
AHS4.21.072c/ bheḍasya sammataṁ tailaṁ tat kṛcchrān anilāmayān || 72 ||
AHS4.21.073a/ vāta.kuṇḍalikonmāda.gulma.vardhmādikāñ jayet |
AHS4.21.073c/ balā.śataṁ chinnaruhā.pādaṁ rāsnāṣṭa.bhāgikam || 73 ||
AHS4.21.074a/ jalāḍhaka.śate paktvā śata.bhāga.sthite rase |
AHS4.21.074c/ dadhi.mastv.ikṣu.niryāsa.śuktais tailāḍhakaṁ samaiḥ || 74 ||
AHS4.21.075a/ pacet sāja.payo.'rdhāṁśaṁ kalkair ebhiḥ palonmitaiḥ |
AHS4.21.075c/ śaṭhī.saraladārv.elā.mañjiṣṭhāguru.candanaiḥ || 75 ||
AHS4.21.076a/ padmakātibalā.mustā.śūrpaparṇī.hareṇubhiḥ |
AHS4.21.076c/ yaṣṭy.āhva.surasa.vyāghranakharṣabhaka.jīvakaiḥ || 76 ||
AHS4.21.077a/ palāśa.rasa.kastūrī.nalikā.jāti.kośakaiḥ |
AHS4.21.077c/ spṛkkā.kuṅkuma.śaileya.jātī.kaṭuphalāmbubhiḥ || 77 || [Note: AHS4.21.077v/ 21.77dv .jātikā.kaṭphalāmbubhiḥ]
[Page 503 ]
AHS4.21.078a/ tvak.kunduruka.karpūra.turuṣka.śrīnivāsakaiḥ |
AHS4.21.078c/ lavaṅga.nakha.kaṅkola.kuṣṭha.māṁsī.priyaṅgubhiḥ || 78 ||
AHS4.21.079a/ sthauṇeya.tagara.dhyāma.vacā.madanaka.plavaiḥ |
AHS4.21.079c/ sa.nāgakesaraiḥ siddhe dadyāc cātrāvatārite || 79 || [Note: AHS4.21.079v/ 21.79bv .vacā.madana.pallavaiḥ]
AHS4.21.080a/ pattra.kalkaṁ tataḥ pūtaṁ vidhinā tat prayojitam |
AHS4.21.080c/ kāsaṁ śvāsaṁ jvaraṁ chardiṁ mūrchāṁ gulma.kṣata.kṣayān || 80 ||
AHS4.21.081a/ plīha.śoṣāv apasmāram a.lakṣmīṁ ca praṇāśayet |
AHS4.21.081c/ balā.tailam idaṁ śreṣṭhaṁ vāta.vyādhi.vināśanam || 81 ||
AHS4.21.082a/ pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyag ete prayuktāḥ |
AHS4.21.082c/ duṣṭān vātān āśu śāntiṁ nayeyur vandhyā nārīḥ putra.bhājaś ca kuryuḥ || 82 || [Note: AHS4.21.082v/ 21.82dv vandhyā nārīḥ putra.bhājaḥ prakuryuḥ]
AHS4.21.083a/ sneha.svedair drutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ |
AHS4.21.083c/ pittaṁ vā darśayed rūpaṁ vastibhis taṁ vinirjayet || 83 || [Note: AHS4.21.083v/ 21.83bv yadā pakvāśayaṁ sthitaḥ]

4.22. Chapter 22 :: Athavātaśoṇitacikitsitādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 428-432]
AHS4.22.001a/ vāta.śoṇitino raktaṁ snigdhasya bahu.śo haret |
AHS4.22.001c/ alpālpaṁ pālayan vāyuṁ yathā.doṣaṁ yathā.balam || 1 ||
AHS4.22.002a/ rug.rāga.toda.dāheṣu jalaukobhir vinirharet |
AHS4.22.002c/ śṛṅga.tumbaiś cimicimā.kaṇḍū.rug.dūyanānvitam || 2 ||
AHS4.22.003a/ pracchānena sirābhir vā deśād deśāntaraṁ vrajat |
AHS4.22.003c/ aṅga.glānau tu na srāvyaṁ rūkṣe vātottare ca yat || 3 || [Note: AHS4.22.003v/ 22.3cv aṅga.mlānau tu na srāvyaṁ 22.3dv rūkṣaṁ vātottaraṁ ca yat]
AHS4.22.004a/ gambhīraṁ śvayathuṁ stambhaṁ kampaṁ snāyu.sirāmayān |
AHS4.22.004c/ glānim anyāṁś ca vātotthān kuryād vāyur asṛk.kṣayāt || 4 ||
[Page 504 ]
AHS4.22.005a/ virecyaḥ snehayitvā tu sneha.yuktair virecanaiḥ |
AHS4.22.005c/ vātottare vāta.rakte purāṇaṁ pāyayed ghṛtam || 5 ||
AHS4.22.006a/ śrāvaṇī.kṣīra.kākolī.kṣīriṇī.jīvakaiḥ samaiḥ |
AHS4.22.006c/ siddhaṁ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sa.kṣīraṁ vāta.rakta.nut || 6 ||
AHS4.22.007a/ drākṣā.madhūka.vāribhyāṁ siddhaṁ vā sa.sitopalam |
AHS4.22.007c/ ghṛtaṁ pibet tathā kṣīraṁ guḍūcī.sva.rase śṛtam || 7 ||
AHS4.22.008a/ tailaṁ payaḥ śarkarāṁ ca pāyayed vā su.mūrchitam |
AHS4.22.008c/ balā.śatāvarī.rāsnā.daśa.mūlaiḥ sa.pīlubhiḥ || 8 ||
AHS4.22.009a/ śyāmairaṇḍa.sthirābhiś ca vātārti.ghnaṁ śṛtaṁ payaḥ |
AHS4.22.009c/ dhāroṣṇaṁ mūtra.yuktaṁ vā kṣīraṁ doṣānulomanam || 9 ||
AHS4.22.010a/ paitte paktvā varī.tiktā.paṭola.tri.phalāmṛtāḥ |
AHS4.22.010c/ pibed ghṛtaṁ vā kṣīraṁ vā svādu.tiktaka.sādhitam || 10 ||
AHS4.22.011a/ kṣīreṇairaṇḍa.tailaṁ ca prayogeṇa piben naraḥ |
AHS4.22.011c/ bahu.doṣo virekārthaṁ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ || 11 ||
AHS4.22.012a/ kaṣāyam abhayānāṁ vā pāyayed ghṛta.bharjitam |
AHS4.22.012c/ kṣīrānu.pānaṁ trivṛtā.cūrṇaṁ drākṣā.rasena vā || 12 ||
AHS4.22.013a/ nirhared vā malaṁ tasya sa.ghṛtaiḥ kṣīra.vastibhiḥ |
AHS4.22.013c/ na hi vasti.samaṁ kiñ.cid vāta.rakta.cikitsitam || 13 ||
AHS4.22.014a/ viśeṣāt pāyu.pārśvoru.parvāsthi.jaṭharārtiṣu |
AHS4.22.014c/ mustā.dhātrī.haridrāṇāṁ pibet kvāthaṁ kapholbaṇe || 14 || [Note: AHS4.22.014v/ 22.14cv musta.drākṣā.haridrāṇāṁ]
[Page 505 ]
AHS4.22.015a/ sa.kṣaudraṁ tri.phalāyā vā guḍūcīṁ vā yathā tathā |
AHS4.22.015c/ yathārha.sneha.pītaṁ ca vāmitaṁ mṛdu rūkṣayet || 15 || [Note: AHS4.22.015v/ 22.15bv guḍūcīṁ vā yathā.balam 22.15bv guḍūcīṁ vā yathā.yatham]
AHS4.22.016a/ tri.phalā.vyoṣa.pattrailā.tvakkṣīrī.citrakaṁ vacām |
AHS4.22.016c/ viḍaṅgaṁ pippalī.mūlaṁ romaśāṁ vṛṣakaṁ tvacam || 16 || [Note: AHS4.22.016v/ 22.16dv romaśaṁ vṛṣakaṁ tvacam]
AHS4.22.017a/ ṛddhiṁ lāṅgalikīṁ cavyaṁ sama.bhāgāni peṣayet |
AHS4.22.017c/ kalye liptvāyasīṁ pātrīṁ madhyāhne bhakṣayed idam || 17 ||
AHS4.22.018a/ vātāsre sarva.doṣe 'pi paraṁ śūlānvite hitam |
AHS4.22.018c/ kokilākṣaka.niryūhaḥ pītas tac chāka.bhojinā || 18 || [Note: AHS4.22.018v/ 22.18dv pītas tac chāka.bhakṣiṇā]
AHS4.22.019a/ kṛpābhyāsa iva krodhaṁ vāta.raktaṁ niyacchati |
AHS4.22.019c/ pañca.mūlasya dhātryā vā rasair lelītakīṁ vasām || 19 ||
AHS4.22.020a/ khuḍaṁ su.rūḍham apy aṅge brahma.cārī piban jayet |
AHS4.22.020c/ ity ābhyantaram uddiṣṭaṁ karma bāhyam ataḥ param || 20 ||
AHS4.22.020.1+1a/ tri.phalāṣṭa.palaṁ kvāthya pāda.śeṣaṁ jalāḍhake |
AHS4.22.020.1+1c/ ṣo.ḍaśaiva palāny atra prakṣipec chuddha.gugguloḥ || 20.1+1 ||
AHS4.22.020.1+2a/ tatas tasmin ghanī.bhūte kalkī.kṛtya dvi.kārṣikāḥ |
AHS4.22.020.1+2c/ pathyā.viḍaṅga.kaṭukā guḍūcī pala.sammitā || 20.1+2 ||
AHS4.22.020.1+3a/ karṣāṁśe trivṛtā dantī khāded iṣṭānu.pānataḥ |
AHS4.22.020.1+3c/ vividham api vāta.raktaṁ sruta.śuṣka.sphuṭitam api hanti || 20.1+3 ||
AHS4.22.020.1+4a/ vraṇa.kāsa.kuṣṭha.gulma.śvayathūdara.pāṇḍu.meham arśāṁsi |
AHS4.22.020.1+4c/ abhibhūya jarā.doṣaṁ karoti kaiśorakaṁ kāyam || 20.1+4 ||
[Page 506 ]
AHS4.22.021a/ āranālāḍhake tailaṁ pāda.sarja.rasaṁ śṛtam |
AHS4.22.021c/ prabhūte khajitaṁ toye jvara.dāhārti.nut param || 21 ||
AHS4.22.022a/ sa.madhūcchiṣṭa.mañjiṣṭhaṁ sa.sarja.rasa.śārivam |
AHS4.22.022c/ piṇḍa.tailaṁ tad abhyaṅgād vāta.rakta.rujāpaham || 22 ||
AHS4.22.023a/ daśa.mūla.śṛtaṁ kṣīraṁ sadyaḥ śūla.nivāraṇam |
AHS4.22.023c/ pariṣeko 'nila.prāye tad.vat koṣṇena sarpiṣā || 23 ||
AHS4.22.024a/ snehair madhura.siddhair vā caturbhiḥ pariṣecayet |
AHS4.22.024c/ stambhākṣepaka.śūlārtaṁ koṣṇair dāhe tu śītalaiḥ || 24 ||
AHS4.22.025a/ tad.vad gavyāvika.cchāgaiḥ kṣīrais taila.vimiśritaiḥ |
AHS4.22.025c/ niḥkvāthair jīvanīyānāṁ pañca.mūlasya vā laghoḥ || 25 ||
AHS4.22.026a/ drākṣekṣu.rasa.madyāni dadhi.mastv.amla.kāñjikam |
AHS4.22.026c/ sekārthaṁ taṇḍula.kṣaudra.śarkarāmbhaś ca śasyate || 26 ||
AHS4.22.027a/ priyāḥ priyaṁ.vadāḥ nāryāś candanārdra.kara.stanāḥ |
AHS4.22.027c/ sparśa.śītāḥ sukha.sparśā ghnanti dāhaṁ rujaṁ klamam || 27 ||
AHS4.22.028a/ sa.rāge sa.ruje dāhe raktaṁ hṛtvā pralepayet |
AHS4.22.028c/ prapauṇḍarīka.mañjiṣṭhā.dārvī.madhuka.candanaiḥ || 28 ||
AHS4.22.029a/ sitopalairakā.saktu.masūrośīra.padmakaiḥ |
AHS4.22.029c/ lepo rug.dāha.vīsarpa.rāga.śopha.nibarhaṇaḥ || 29 || [Note: AHS4.22.029v/ 22.29av sa.sitopala.kāsekṣu. 22.29bv .masūrairaka.saktubhiḥ]
AHS4.22.030a/ vāta.ghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudga.pāyasaḥ |
AHS4.22.030c/ tila.sarṣapa.piṇḍaiś ca śūla.ghnam upanāhanam || 30 || [Note: AHS4.22.030v/ 22.30cv tila.sarṣapa.piṇḍaś ca]
[Page 507 ]
AHS4.22.031a/ audaka.prasahānūpa.vesavārāḥ su.saṁskṛtāḥ |
AHS4.22.031c/ jīvanīyauṣadhaiḥ sneha.yuktāḥ syur upanāhane || 31 || [Note: AHS4.22.031v/ 22.31cv jīvanīyauṣadha.sneha.]
AHS4.22.032a/ stambha.toda.rug.āyāma.śophāṅga.graha.nāśanāḥ |
AHS4.22.032c/ jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sa.payaskā vasāpi vā || 32 ||
AHS4.22.033a/ ghṛtaṁ sahacarān mūlaṁ jīvantī chāgalaṁ payaḥ |
AHS4.22.033c/ lepaḥ piṣṭās tilās tad.vad bhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ || 33 ||
AHS4.22.034a/ kṣīra.piṣṭa.kṣumāṁ lepam eraṇḍasya phalāni vā |
AHS4.22.034c/ kuryāc chūla.nivṛtty.arthaṁ śatāhvāṁ vānile 'dhike || 34 || [Note: AHS4.22.034v/ 22.34av kṣīra.piṣṭām umāṁ lepam]
AHS4.22.035a/ mūtra.kṣāra.surā.pakvaṁ ghṛtam abhyañjane hitam |
AHS4.22.035c/ siddhaṁ sa.madhu śuktaṁ vā sekābhyaṅge kaphottare || 35 || [Note: AHS4.22.035v/ 22.35av musta.kṣāra.sitā.pakvaṁ 22.35dv sekābhyaṅgaḥ kaphottare]
AHS4.22.036a/ gṛha.dhūmo vacā kuṣṭhaṁ śatāhvā rajanī.dvayam |
AHS4.22.036c/ pralepaḥ śūla.nud vāta.rakte vāta.kaphottare || 36 ||
AHS4.22.037a/ madhu.śigror hitaṁ tad.vad bījaṁ dhānyāmla.saṁyutam |
AHS4.22.037c/ muhūrta.liptam amlaiś ca siñced vāta.kaphottare || 37 ||
AHS4.22.038a/ uttānaṁ lepanābhyaṅga.pariṣekāvagāhanaiḥ |
AHS4.22.038c/ virekāsthāpana.sneha.pānair gambhīram ācaret || 38 ||
AHS4.22.039a/ vāta.śleṣmottare koṣṇā lepādyās tatra śītalaiḥ |
AHS4.22.039c/ vidāha.śopha.ruk.kaṇḍū.vivṛddhiḥ stambhanād bhavet || 39 ||
AHS4.22.040a/ pitta.raktottare vāta.rakte lepādayo himāḥ |
AHS4.22.040c/ uṣṇaiḥ ploṣoṣa.rug.rāga.svedāvadaraṇodbhavaḥ || 40 ||
[Page 508 ]
AHS4.22.041a/ madhuyaṣṭyāḥ pala.śataṁ kaṣāye pāda.śeṣite |
AHS4.22.041c/ tailāḍhakaṁ sama.kṣīraṁ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ || 41 ||
AHS4.22.042a/ sthirā.tāmalakī.dūrvā.payasyābhīru.candanaiḥ |
AHS4.22.042c/ loha.haṁsapadī.māṁsī.dvi.medā.madhuparṇibhiḥ || 42 ||
AHS4.22.043a/ kākolī.kṣīra.kākolī.śatapuṣparddhi.padmakaiḥ |
AHS4.22.043c/ jīvakarṣabha.jīvantī.tvak.pattra.nakha.vālakaiḥ || 43 ||
AHS4.22.044a/ prapauṇḍarīka.mañjiṣṭhā.śārivaindrī.vitunnakaiḥ |
AHS4.22.044c/ catuṣ.prayogaṁ vātāsṛk.pitta.dāha.jvarārti.nut || 44 || [Note: AHS4.22.044v/ 22.44cv catuṣ.prayogāt tad dhanti 22.44dv tailaṁ māruta.śoṇitam]
AHS4.22.044+1a/ sopadravaṁ sāṅga.śūlaṁ sarva.gātrānugaṁ tathā |
AHS4.22.044+1c/ vātāsṛk.pitta.dāhārti.jvara.ghnaṁ bala.varṇa.kṛt || 44+1 ||
AHS4.22.045a/ balā.kaṣāya.kalkābhyāṁ tailaṁ kṣīra.samaṁ pacet |
AHS4.22.045c/ sahasra.śata.pākaṁ tad vātāsṛg.vāta.roga.nut || 45 ||
AHS4.22.046a/ rasāyanaṁ mukhya.tamam indriyāṇāṁ prasādanam |
AHS4.22.046c/ jīvanaṁ bṛṁhaṇaṁ svaryaṁ śukrāsṛg.doṣa.nāśanam || 46 ||
AHS4.22.047a/ kupite mārga.saṁrodhān medaso vā kaphasya vā |
AHS4.22.047c/ ati.vṛddhyānile śastaṁ nādau snehana.bṛṁhaṇam || 47 ||
AHS4.22.048a/ kṛtvā tatrāḍhya.vātoktaṁ vāta.śoṇitikaṁ tataḥ |
AHS4.22.048c/ bheṣajaṁ snehanaṁ kuryād yac ca rakta.prasādanam || 48 ||
AHS4.22.049a/ prāṇādi.kope yuga.pad yathoddiṣṭaṁ yathāmayam |
AHS4.22.049c/ yathāsannaṁ ca bhaiṣajyaṁ vikalpyaṁ syād yathā.balam || 49 ||
[Page 509 ]
AHS4.22.050a/ nīte nir.āma.tāṁ sāme sveda.laṅghana.pācanaiḥ |
AHS4.22.050c/ rūkṣaiś cālepa.sekādyaiḥ kuryāt kevala.vāta.nut || 50 ||
AHS4.22.051a/ śoṣākṣepaṇa.saṅkoca.stambha.svapana.kampanam |
AHS4.22.051c/ hanu.sraṁso 'rditaṁ khāñjyaṁ pāṅgulyaṁ khuḍa.vāta.tā || 51 ||
AHS4.22.052a/ sandhi.cyutiḥ pakṣa.vadho medo.majjāsthi.gā gadāḥ |
AHS4.22.052c/ ete sthānasya gāmbhīryāt sidhyeyur yatnato navāḥ || 52 ||
AHS4.22.053a/ tasmāj jayen navān etān balino nir.upadravān |
AHS4.22.053c/ vāyau pittāvṛte śītām uṣṇāṁ ca bahu.śaḥ kriyām || 53 ||
AHS4.22.054a/ vyatyāsād yojayet sarpir jīvanīyaṁ ca pāyayet |
AHS4.22.054c/ dhanva.māṁsaṁ yavāḥ śālir virekaḥ kṣīra.vān mṛduḥ || 54 ||
AHS4.22.055a/ sa.kṣīrā vastayaḥ kṣīraṁ pañca.mūla.balā.śṛtam |
AHS4.22.055c/ kāle 'nuvāsanaṁ tailair madhurauṣadha.sādhitaiḥ || 55 || [Note: AHS4.22.055v/ 22.55cv kāle 'nuvāsanaṁ tailaṁ 22.55dv madhurauṣadha.sādhitam]
AHS4.22.056a/ yaṣṭīmadhu.balā.taila.ghṛta.kṣīraiś ca secanam |
AHS4.22.056c/ pañca.mūla.kaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā || 56 || [Note: AHS4.22.056v/ 22.56dv vāriṇā śītalena ca]
AHS4.22.057a/ kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛga.pakṣiṇaḥ |
AHS4.22.057c/ svedās tīkṣṇā nirūhāś ca vamanaṁ sa.virecanam || 57 ||
AHS4.22.058a/ purāṇa.sarpis tailaṁ ca tila.sarṣapa.jaṁ hitam |
AHS4.22.058c/ saṁsṛṣṭe kapha.pittābhyāṁ pittam ādau vinirjayet || 58 ||
AHS4.22.059a/ kārayed rakta.saṁsṛṣṭe vāta.śoṇitikīṁ kriyām |
AHS4.22.059c/ svedābhyaṅga.rasāḥ kṣīraṁ sneho māṁsāvṛte hitam || 59 || [Note: AHS4.22.059v/ 22.59dv sneho māṁsāvṛte hitaḥ]
[Page 510 ]
AHS4.22.060a/ prameha.medo.vāta.ghnam āḍhya.vāte bhiṣag.jitam |
AHS4.22.060c/ mahā.sneho 'sthi.majja.sthe pūrvoktaṁ retasāvṛte || 60 ||
AHS4.22.061a/ annāvṛte pācanīyaṁ vamanaṁ dīpanaṁ laghu |
AHS4.22.061c/ mūtrāvṛte mūtralāni svedāś cottara.vastayaḥ || 61 || [Note: AHS4.22.061v/ 22.61dv svedā uttara.vastayaḥ]
AHS4.22.062a/ eraṇḍa.tailaṁ varcaḥ.sthe vasti.snehāś ca bhedinaḥ |
AHS4.22.062c/ kapha.pittā.viruddhaṁ yad yac ca vātānulomanam || 62 ||
AHS4.22.063a/ sarva.sthānāvṛte 'py āśu tat kāryaṁ mātariśvani |
AHS4.22.063c/ an.abhiṣyandi ca snigdhaṁ srotasāṁ śuddhi.kāraṇam || 63 || [Note: AHS4.22.063v/ 22.63av sarva.sthānāvṛte cāśu 22.63av sarva.sthānāvṛte tv āśu]
AHS4.22.064a/ yāpanā vastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ |
AHS4.22.064c/ prasamīkṣya balādhikyaṁ mṛdu kāryaṁ virecanam || 64 || [Note: AHS4.22.064v/ 22.64dv mṛdu kāya.virecanam]
AHS4.22.065a/ rasāyanānāṁ sarveṣām upayogaḥ praśasyate |
AHS4.22.065c/ śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddha.gugguloḥ || 65 ||
AHS4.22.066a/ leho vā bhārgavas tad.vad ekā.daśa.sitāśitaḥ |
AHS4.22.066c/ apāne tv āvṛte sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bheṣajam || 66 || [Note: AHS4.22.066v/ 22.66bv ekā.daśa.sitāsitaḥ]
AHS4.22.067a/ vātānulomanaṁ kāryaṁ mūtrāśaya.viśodhanam |
AHS4.22.067c/ iti saṅkṣepataḥ proktam āvṛtānāṁ cikitsitam || 67 ||
AHS4.22.068a/ prāṇādīnāṁ bhiṣak kuryād vitarkya svayam eva tat |
AHS4.22.068c/ udānaṁ yojayed ūrdhvam apānaṁ cānulomayet || 68 ||
AHS4.22.069a/ samānaṁ śamayed vidvāṁs tri.dhā vyānaṁ tu yojayet |
AHS4.22.069c/ prāṇo rakṣyaś caturbhyo 'pi tat.sthitau deha.saṁsthitiḥ || 69 || [Note: AHS4.22.069v/ 22.69bv tri.dhā vyānaṁ ca yojayet]
[Page 511 ]
AHS4.22.070a/ svaṁ svaṁ sthānaṁ nayed evaṁ vṛtān vātān vi.mārga.gān |
AHS4.22.070c/ sarvaṁ cāvaraṇam pitta.rakta.saṁsarga.varjitam || 70 ||
AHS4.22.071a/ rasāyana.vidhānena laśuno hanti śīlitaḥ |
AHS4.22.071c/ pittāvṛte pitta.haraṁ marutaś cānulomanam || 71 ||
AHS4.22.072a/ raktāvṛte 'pi tad.vac ca khuḍoktaṁ yac ca bheṣajam |
AHS4.22.072c/ rakta.pittānila.haraṁ vividhaṁ ca rasāyanam || 72 ||
AHS4.22.073a/ yathā.nidānaṁ nirdiṣṭam iti samyak cikitsitam |
AHS4.22.073c/ āyur.veda.phalaṁ sthānam etat sadyo 'rti.nāśanāt || 73 || [Note: AHS4.22.073v/ 22.73dv etat sadyo 'rti.nāśanam]
AHS4.22.074a/ cikitsitaṁ hitaṁ pathyaṁ prāyaścittaṁ bhiṣag.jitam |
AHS4.22.074c/ bheṣajaṁ śamanaṁ śastaṁ paryāyaiḥ smṛtam auṣadham || 74 ||

5. Part 5 :: Kalpasthānam

[Note: [ K edn 433-452]

5.1. Chapter 1 :: Athavamanakalpādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 433-436]
AHS5.1.001a/ vamane madanaṁ śreṣṭhaṁ trivṛn.mūlaṁ virecane |
AHS5.1.001c/ nityam anyasya tu vyādhi.viśeṣeṇa viśiṣṭa.tā || 1 ||
AHS5.1.002a/ phalāni nāti.pāṇḍūni na cāti.haritāny api |
AHS5.1.002c/ ādāyāhni praśatarkṣe madhye grīṣma.vasantayoḥ || 2 || [Note: AHS5.1.002v/ 1.2av phalāni tāni pāṇḍūni 1.2bv na cāti.haritāni ca 1.2bv na cāti.haritāny atha]
AHS5.1.003a/ pramṛjya kuśa.muttolyāṁ kṣiptvā baddhvā pralepayet |
AHS5.1.003c/ go.mayenānu muttolīṁ dhānya.madhye nidhāpayet || 3 || [Note: AHS5.1.003v/ 1.3av pramṛjya kuśa.pūtolyāṁ 1.3cv go.mayenānu pūtolīṁ]
AHS5.1.004a/ mṛdu.bhūtāni madhv.iṣṭa.gandhāni kuśa.veṣṭanāt |
AHS5.1.004c/ niṣkṛṣṭāni gate 'ṣṭāhe śoṣayet tāny athātape || 4 || [Note: AHS5.1.004v/ 1.4av mṛdu.bhūtāni madyeṣṭa. 1.4cv niṣkṛṣṭāni gatāṣṭāhe 1.4cv niṣkṛṣya nirgate 'ṣṭāhe 1.4cv niṣkṛṣya vigate 'ṣṭāhe]
AHS5.1.005a/ teṣāṁ tataḥ su.śuṣkāṇām uddhṛtya phala.pippalīḥ |
AHS5.1.005c/ dadhi.madhv.ājya.palalair mṛditvā śoṣayet punaḥ || 5 || [Note: AHS5.1.005v/ 1.5cv dadhi.madhv.āmbu.palalair]
[Page 512 ]
AHS5.1.006a/ tataḥ su.guptaṁ saṁsthāpya kārya.kāle prayojayet |
AHS5.1.006c/ athādāya tato mātrāṁ jarjarī.kṛtya vāsayet || 6 ||
AHS5.1.007a/ śarvarīṁ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale |
AHS5.1.007c/ karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā || 7 || [Note: AHS5.1.007v/ 1.7cv jīmūtakasya bimbyā vā]
AHS5.1.008a/ śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpy.udake 'tha.vā |
AHS5.1.008c/ tataḥ pibet kaṣāyaṁ taṁ prātar mṛdita.gālitam || 8 || [Note: AHS5.1.008v/ 1.8bv pratyakpuṣpodake 'tha.vā 1.8bv pratyakpuṣpodakena vā]
AHS5.1.009a/ sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet |
AHS5.1.009c/ śleṣma.jvara.pratiśyāya.gulmāntar.vidradhīṣu ca || 9 || [Note: AHS5.1.009v/ 1.9bv sādhu tena yathā vamet 1.9bv sādhu tena tato vamet]
AHS5.1.010a/ pracchardayed viśeṣeṇa yāvat pittasya darśanam |
AHS5.1.010c/ phala.pippalī.cūrṇaṁ vā kvāthena svena bhāvitam || 10 ||
AHS5.1.011a/ tri.bhāga.tri.phalā.cūrṇaṁ kovidārādi.vāriṇā |
AHS5.1.011c/ pibej jvarā.ruci.ṣṭheva.granthy.apacy.arbudodarī || 11 || [Note: AHS5.1.011v/ 1.11cv pibej jvara.gara.ṣṭhīva. 1.11cv pibej jvara.gara.ṣṭheva. 1.11cv pibej jvara.gara.sveda. 1.11cv pibej jvarā.ruci.ṣṭhīva. 1.11cv pibej jvarā.ruciṣv evaṁ 1.11dv granthy.apacy.arbudodarī]
AHS5.1.012a/ pitte kapha.sthāna.gate jīmūtādi.jalena tat |
AHS5.1.012c/ hṛd.dāhe 'dho.'sra.pitte ca kṣīraṁ tat.pippalī.śṛtam || 12 ||
AHS5.1.013a/ kṣaireyīṁ vā kapha.cchardi.praseka.tamakeṣu tu |
AHS5.1.013c/ dadhy.uttaraṁ vā dadhi vā tac.chṛta.kṣīra.sambhavam || 13 || [Note: AHS5.1.013v/ 1.13bv .praseka.tamakeṣu ca]
AHS5.1.014a/ phalādi.kvātha.kalkābhyāṁ siddhaṁ tat.siddha.dugdha.jam |
AHS5.1.014c/ sarpiḥ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyad.dehe ca vāmanam || 14 || [Note: AHS5.1.014v/ 1.14dv śuṣka.dehe ca vāmanam 1.14dv śuṣyad.dehe tu vāmanam]
AHS5.1.015a/ sva.rasaṁ phala.majjño vā bhallātaka.vidhi.śṛtam |
AHS5.1.015c/ ā.darvī.lepanāt siddhaṁ līḍhvā pracchardayet sukham || 15 ||
[Page 513 ]
AHS5.1.016a/ taṁ lehaṁ bhakṣya.bhojyeṣu tat.kaṣāyāṁś ca yojayet |
AHS5.1.016c/ vatsakādi.pratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phala.majja.jaḥ || 16 ||
AHS5.1.017a/ nimbārkānya.tara.kvātha.samāyukto niyacchati |
AHS5.1.017c/ baddha.mūlān api vyādhīn sarvān santarpaṇodbhavān || 17 || [Note: AHS5.1.017v/ 1.17dv śleṣma.santarpaṇodbhavān]
AHS5.1.018a/ rāṭha.puṣpa.phala.ślakṣṇa.cūrṇair mālyaṁ su.rūkṣitam |
AHS5.1.018c/ vamen maṇḍa.rasādīnāṁ tṛpto jighran sukhaṁ sukhī || 18 || [Note: AHS5.1.018v/ 1.18bv .cūrṇair mālyaṁ virūkṣitam 1.18bv .cūrṇair mālyaṁ su.rūṣitam 1.18bv .cūrṇair mālāṁ su.rūṣitām 1.18cv vamen naro rasādīnāṁ]
AHS5.1.019a/ evam eva phalā.bhāve kalpyaṁ puṣpaṁ śalāṭu vā |
AHS5.1.019c/ jīmūtādyāś ca phala.vaj jīmūtaṁ tu viśeṣataḥ || 19 || [Note: AHS5.1.019v/ 1.19av evam eva phalā.lābhe]
AHS5.1.020a/ prayoktavyaṁ jvara.śvāsa.kāsa.hidhmādi.rogiṇām |
AHS5.1.020c/ payaḥ puṣpe 'sya nirvṛtte phale peyā payas.kṛtā || 20 ||
AHS5.1.021a/ romaśe kṣīra.santānaṁ dadhy.uttaram a.romaśe |
AHS5.1.021c/ śṛte payasi dadhy.amlaṁ jātaṁ harita.pāṇḍuke || 21 || [Note: AHS5.1.021v/ 1.21dv jāte harita.pāṇḍuke 1.21dv jāte harita.pāṇḍure 1.21dv jātaṁ harita.pāṇḍure]
AHS5.1.022a/ āsutya vāruṇī.maṇḍaṁ piben mṛdita.gālitam |
AHS5.1.022c/ kaphād a.rocake kāse pāṇḍu.tve rāja.yakṣmaṇi || 22 ||
AHS5.1.023a/ iyaṁ ca kalpanā kāryā tumbī.kośātakīṣv api |
AHS5.1.023c/ paryāgatānāṁ śuṣkāṇāṁ phalānāṁ veṇi.janmanām || 23 || [Note: AHS5.1.023v/ 1.23dv phalānāṁ veṇu.janmanām 1.23dv phalānāṁ coṇi.janmanām]
AHS5.1.024a/ cūrṇasya payasā śuktiṁ vāta.pittārditaḥ pibet |
AHS5.1.024c/ dve vā trīṇy api vāpothya kvāthe tiktottamasya vā || 24 || [Note: AHS5.1.024v/ 1.24cv dve vā trīṇy atha.vāpothya]
AHS5.1.025a/ āragvadhādi.navakād āsutyānya.tamasya vā |
AHS5.1.025c/ vimṛdya pūtaṁ taṁ kvāthaṁ pitta.śleṣma.jvarī pibet || 25 || [Note: AHS5.1.025v/ 1.25cv vimṛjya pūtaṁ taṁ kvāthaṁ]
[Page 514 ]
AHS5.1.026a/ jīmūta.kalkaṁ cūrṇaṁ vā pibec chītena vāriṇā |
AHS5.1.026c/ jvare paitte kavoṣṇena kapha.vātāt kaphād api || 26 || [Note: AHS5.1.026v/ 1.26av jīmūta.cūrṇaṁ kalkaṁ vā]
AHS5.1.027a/ kāsa.śvāsa.viṣa.cchardi.jvarārte kapha.karśite |
AHS5.1.027c/ ikṣvākur vamane śastaḥ pratāmyati ca mānave || 27 || [Note: AHS5.1.027v/ 1.27bv .jvarārte kapha.karṣite 1.27cv ikṣvākur vamane śreṣṭhaḥ]
AHS5.1.028a/ phala.puṣpa.vihīnasya pravālais tasya sādhitam |
AHS5.1.028c/ pitta.śleṣma.jvare kṣīraṁ pittodrikte prayojayet || 28 || [Note: AHS5.1.028v/ 1.28bv pravālais tena sādhitam 1.28dv pittodreke prayojayet]
AHS5.1.029a/ hṛta.madhye phale jīrṇe sthitaṁ kṣīraṁ yadā dadhi |
AHS5.1.029c/ syāt tadā kapha.je kāse śvāse vamyaṁ ca pāyayet || 29 || [Note: AHS5.1.029v/ 1.29av hṛta.madhye phale pakve 1.29dv śvāse vamyāṁ ca pāyayet]
AHS5.1.030a/ mastunā vā phalān madhyaṁ pāṇḍu.kuṣṭha.viṣārditaḥ |
AHS5.1.030c/ tena takraṁ vipakvaṁ vā pibet sa.madhu.saindhavam || 30 || [Note: AHS5.1.030v/ 1.30bv pāṇduḥ kuṣṭhī viṣārditaḥ]
AHS5.1.031a/ bhāvayitvāja.dugdhena bījaṁ tenaiva vā pibet |
AHS5.1.031c/ viṣa.gulmodara.granthi.gaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca || 31 ||
AHS5.1.032a/ saktubhir vā piben manthaṁ tumbī.sva.rasa.bhāvitaiḥ |
AHS5.1.032c/ kaphodbhave jvare kāse gala.rogeṣv a.rocake || 32 ||
AHS5.1.033a/ gulme jvare prasakte ca kalkaṁ māṁsa.rasaiḥ pibet |
AHS5.1.033c/ naraḥ sādhu vamaty evaṁ na ca daurbalyam aśnute || 33 || [Note: AHS5.1.033v/ 1.33av gulme jvare praseke ca]
AHS5.1.034a/ tumbyāḥ phala.rasaiḥ śuṣkaiḥ sa.puṣpair avacūrṇitam |
AHS5.1.034c/ chardayen mālyam āghrāya gandha.sampat.sukhocitaḥ || 34 || [Note: AHS5.1.034v/ 1.34av tumbyāḥ phala.rasaiḥ śuṣkaṁ 1.34dv gandhaṁ samyak sukhocitaḥ 1.34dv gandha.sampat.sukhocitam 1.34dv gandhaṁ samyak sukhocitam]
AHS5.1.035a/ kāsa.gulmodara.gare vāte śleṣmāśaya.sthite |
AHS5.1.035c/ kaphe ca kaṇṭha.vaktra.sthe kapha.sañcaya.jeṣu ca || 35 || [Note: AHS5.1.035v/ 1.35dv kapha.sañcaya.jeṣu tu]
[Page 515 ]
AHS5.1.036a/ dhāmārgavo gadeṣv iṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca |
AHS5.1.036c/ jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī || 36 ||
AHS5.1.037a/ kākolī śrāvaṇī medā mahāmedā madhūlikā |
AHS5.1.037c/ tad.rajobhiḥ pṛthag lehā dhāmārgava.rajo.'nvitāḥ || 37 ||
AHS5.1.038a/ kāse hṛdaya.dāhe ca śastā madhu.sitā.drutāḥ |
AHS5.1.038c/ te sukhāmbho.'nu.pānāḥ syuḥ pittoṣma.sahite kaphe || 38 || [Note: AHS5.1.038v/ 1.38bv śastā madhu.sitā.yutāḥ 1.38bv śastā madhu.sitānvitāḥ]
AHS5.1.039a/ dhānya.tumburu.yūṣeṇa kalkas tasya viṣāpahaḥ |
AHS5.1.039c/ bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase || 39 || [Note: AHS5.1.039v/ 1.39cv bimbyāḥ punarnavāyāś ca]
AHS5.1.040a/ ekaṁ dhāmārgavaṁ dve vā mānase mṛditaṁ pibet |
AHS5.1.040c/ tac.chṛta.kṣīra.jaṁ sarpiḥ sādhitaṁ vā phalādibhiḥ || 40 ||
AHS5.1.041a/ kṣveḍo 'ti.kaṭu.tīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate |
AHS5.1.041c/ kuṣṭha.pāṇḍv.āmaya.plīha.śopha.gulma.garādiṣu || 41 || [Note: AHS5.1.041v/ 1.41bv pragāḍheṣu ca śasyate]
AHS5.1.042a/ pṛthak phalādi.ṣaṭkasya kvāthe māṁsam anūpa.jam |
AHS5.1.042c/ kośātakyā samaṁ siddhaṁ tad.rasaṁ lavaṇaṁ pibet || 42 || [Note: AHS5.1.042v/ 1.42cv kośātakyāḥ samaṁ siddhaṁ]
AHS5.1.043a/ phalādi.pippalī.tulyaṁ siddhaṁ kṣveḍa.rase 'tha.vā |
AHS5.1.043c/ kṣveḍa.kvāthaṁ pibet siddhaṁ miśram ikṣu.rasena vā || 43 || [Note: AHS5.1.043v/ 1.43bv siddhaṁ kṣveḍa.rasena vā 1.43cv kṣveḍa.kvāthe pibet siddhaṁ]
AHS5.1.044a/ kauṭajaṁ su.kumāreṣu pitta.rakta.kaphodaye |
AHS5.1.044c/ jvare visarpe hṛd.roge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam || 44 || [Note: AHS5.1.044v/ 1.44av kuṭajaṁ su.kumāreṣu]
AHS5.1.045a/ sarṣapāṇāṁ madhūkānāṁ toyena lavaṇasya vā |
AHS5.1.045c/ pāyayet kauṭajaṁ bījaṁ yuktaṁ kṛśarayātha.vā || 45 ||
[Page 516 ]
AHS5.1.046a/ saptāhaṁ vārka.dugdhāktaṁ tac.cūrṇaṁ pāyayet pṛthak |
AHS5.1.046c/ phala.jīmūtakekṣvāku.jīvantī.jīvakodakaiḥ || 46 || [Note: AHS5.1.046v/ 1.46av saptāhaṁ cārka.dughāktaṁ]
AHS5.1.047a/ vamanauṣadha.mukhyānām iti kalpa.dig īritā |
AHS5.1.047c/ bījenānena mati.mān anyāny api ca kalpayet || 47 || [Note: AHS5.1.047v/ 1.47cv vidhinānena mati.mān 1.47dv anyān api ca kalpayet 1.47dv anyān api ca yojayet]

5.2. Chapter 2 :: Athavirecanakalpādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 436-439]
AHS5.2.001a/ kaṣāya.madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt |
AHS5.2.001c/ kapha.pitta.praśamanī raukṣyāc cānila.kopanī || 1 || [Note: AHS5.2.001v/ 2.1av kaṣāyā madhurā rūkṣā 2.1dv raukṣyāt sānila.kopanī 2.1dv raukṣyād anila.kopanī]
AHS5.2.002a/ sedānīm auṣadhair yuktā vāta.pitta.kaphāpahaiḥ |
AHS5.2.002c/ kalpa.vaiśeṣyam āsādya jāyate sarva.roga.jit || 2 ||
AHS5.2.003a/ dvi.dhā khyātaṁ ca tan.mūlaṁ śyāmaṁ śyāmāruṇaṁ trivṛt |
AHS5.2.003c/ trivṛd.ākhyaṁ vara.taraṁ nir.apāyaṁ sukhaṁ tayoḥ || 3 ||
AHS5.2.004a/ su.kumāre śiśau vṛddhe mṛdu.koṣṭhe ca tad dhitam |
AHS5.2.004c/ mūrchā.sammoha.hṛt.kaṇṭha.kaṣaṇa.kṣaṇana.pradam || 4 || [Note: AHS5.2.004v/ 2.4dv .karṣaṇa.kṣaṇana.pradam]
AHS5.2.005a/ śyāmaṁ tīkṣṇāśu.kāri.tvād atas tad api śasyate |
AHS5.2.005c/ krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśa.kṣamiṇi cāture || 5 || [Note: AHS5.2.005v/ 2.5cv krūre koṣṭhe bahu.doṣe 2.5cv krūre koṣṭhe mahā.doṣe]
AHS5.2.006a/ gambhīrānugataṁ ślakṣṇam a.tiryag.visṛtaṁ ca yat |
AHS5.2.006c/ gṛhītvā visṛjet kāṣṭhaṁ tvacaṁ śuṣkāṁ nidhāpayet || 6 || [Note: AHS5.2.006v/ 2.6bv a.tiryag.vistṛtaṁ ca yat]
AHS5.2.007a/ atha kāle tataś cūrṇaṁ kiñ.cin nāgara.saindhavam |
AHS5.2.007c/ vātāmaye pibed amlaiḥ paitte sājya.sitā.madhu || 7 || [Note: AHS5.2.007v/ 2.7av atha kāle ca tac.cūrṇaṁ 2.7av atha kāle tu tac.cūrṇaṁ 2.7av atha kāle trivṛc.cūrṇaṁ 2.7av atha kālena tac.cūrṇaṁ 2.7cv vātāmayī pibed amlaiḥ 2.7dv pitte sājya.sitā.madhu]
AHS5.2.008a/ kṣīra.drākṣekṣu.kāśmarya.svādu.skandha.varā.rasaiḥ |
AHS5.2.008c/ kaphāmaye pīlu.rasa.mūtra.madyāmla.kāñjikaiḥ || 8 ||
[Page 517 ]
AHS5.2.009a/ pañca.kolādi.cūrṇaiś ca yuktyā yuktaṁ kaphāpahaiḥ |
AHS5.2.009c/ trivṛt.kalka.kaṣāyābhyāṁ sādhitaḥ sa.sito himaḥ || 9 || [Note: AHS5.2.009v/ 2.9cv trivṛt.kalka.kaṣāyeṇa 2.9dv yuktaṁ yuñjyāt kaphāpahaiḥ]
AHS5.2.010a/ madhu.tri.jāta.saṁyukto leho hṛdyaṁ virecanam |
AHS5.2.010c/ ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt || 10 || [Note: AHS5.2.010v/ 2.10cv ajagandhā tukākṣīrī]
AHS5.2.011a/ cūrṇitaṁ madhu.sarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyate |
AHS5.2.011c/ sannipāta.jvara.stambha.pipāsā.dāha.pīḍitaḥ || 11 || [Note: AHS5.2.011v/ 2.11av tac.cūrṇaṁ madhu.sarpirbhyāṁ]
AHS5.2.012a/ limped antas trivṛtayā dvi.dhā kṛtvekṣu.gaṇḍikām |
AHS5.2.012c/ ekī.kṛtya ca tat svinnaṁ puṭa.pākena bhakṣayet || 12 || [Note: AHS5.2.012v/ 2.12bv dvi.dhā kṛtvekṣu.gaṇḍikāḥ 2.12bv dvi.dhā kṛtvekṣu.kaṇḍikām 2.12bv dvi.dhā kṛtvekṣu.kāṇḍikām 2.12cv ekī.kṛtaṁ ca tat svinnaṁ 2.12cv ekī.kṛtya ca su.svinnaṁ 2.12cv ekī.kṛtya tu tat svinnaṁ]
AHS5.2.013a/ bhṛṅgailābhyāṁ samā nīlī tais trivṛtaiś ca śarkarā |
AHS5.2.013c/ cūrṇaṁ phala.rasa.kṣaudra.saktubhis tarpaṇaṁ pibet || 13 || [Note: AHS5.2.013v/ 2.13av tvag.elābhyāṁ samā nīlī]
AHS5.2.014a/ vāta.pitta.kaphottheṣu rogeṣv alpānaleṣu ca |
AHS5.2.014c/ nareṣu su.kumāreṣu nir.apāyaṁ virecanam || 14 ||
AHS5.2.015a/ viḍaṅga.taṇḍula.varā.yāva.śūka.kaṇās trivṛt |
AHS5.2.015c/ sarvato 'rdhena tal līḍhaṁ madhv.ājyena guḍena vā || 15 ||
AHS5.2.016a/ gulmaṁ plīhodaraṁ kāsaṁ halīmakam a.rocakam |
AHS5.2.016c/ kapha.vāta.kṛtāṁś cānyān parimārṣṭi gadān bahūn || 16 ||
AHS5.2.017a/ viḍaṅga.pippalī.mūla.tri.phalā.dhānya.citrakān |
AHS5.2.017c/ marīcendrayavājājī.pippalī.hasti.pippalīḥ || 17 || [Note: AHS5.2.017v/ 2.17bv .tri.phalā.dhānya.citrakam 2.17dv .pippalī.hasti.pippali]
AHS5.2.018a/ dīpyakaṁ pañca.lavaṇaṁ cūrṇitaṁ kārṣikaṁ pṛthak |
AHS5.2.018c/ tila.taila.trivṛc.cūrṇa.bhāgau cāṣṭa.palonmitau || 18 || [Note: AHS5.2.018v/ 2.18dv .bhāgāv aṣṭa.palonmitau]
[Page 518 ]
AHS5.2.019a/ dhātrī.phala.rasa.prasthāṁs trīn guḍārdha.tulānvitān |
AHS5.2.019c/ paktvā mṛdv.agninā khādet tato mātrām a.yantraṇaḥ || 19 || [Note: AHS5.2.019v/ 2.19bv trīn guḍārdha.tulonmitān 2.19dv tato mātrām a.yantritaḥ]
AHS5.2.019+1ab/ mandāgni.tvaṁ jvaraṁ mūrchāṁ mūtra.kṛcchram a.rocakam || 19+1ab ||
AHS5.2.020a/ kuṣṭhārśaḥ.kāmalā.gulma.mehodara.bhagandarān |
AHS5.2.020c/ grahaṇī.pāṇḍu.rogāṁś ca hanti puṁ.savanaś ca saḥ || 20 ||
AHS5.2.021a/ guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣv ṛtuṣu yaugikaḥ |
AHS5.2.021c/ vyoṣa.tri.jātakāmbhoda.kṛmighnāmalakais trivṛt || 21 ||
AHS5.2.022a/ sarvaiḥ samā sama.sitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ |
AHS5.2.022c/ mūtra.kṛcchra.jvara.cchardi.kāsa.śoṣa.bhrama.kṣaye || 22 || [Note: AHS5.2.022v/ 2.22av sarvaiḥ samānā sa.sitā 2.22bv kṣaudreṇa guṭikī.kṛtā]
AHS5.2.022.1+1ab/ bhakṣayet prātar utthāya śītaṁ cānu pibej jalam || 22.1+1ab ||
AHS5.2.023a/ tāpe pāṇḍv.āmaye 'lpe 'gnau śastāḥ sarva.viṣeṣu ca |
AHS5.2.023c/ a.vipattir ayaṁ yogaḥ praśastaḥ pitta.rogiṇām || 23 ||
AHS5.2.024a/ trivṛtā kauṭajaṁ bījaṁ pippalī viśva.bheṣajam |
AHS5.2.024c/ kṣaudra.drākṣā.rasopetaṁ varṣā.kāle virecanam || 24 ||
AHS5.2.025a/ trivṛd.durālabhā.musta.śarkarodīcya.candanam |
AHS5.2.025c/ drākṣāmbunā sa.yaṣṭy.āhva.sātalaṁ jala.dātyaye || 25 || [Note: AHS5.2.025v/ 2.25cv drākṣāmbunā sa.yaṣṭy.āhvaṁ 2.25dv .śītalaṁ jala.dātyaye 2.25dv śītalaṁ jala.dātyaye]
AHS5.2.026a/ trivṛtāṁ citrakaṁ pāṭhām ajājīṁ saralaṁ vacām |
AHS5.2.026c/ svarṇakṣīrīṁ ca hemante cūrṇam uṣṇāmbunā pibet || 26 ||
[Page 519 ]
AHS5.2.027a/ trivṛtā śarkarā.tulyā grīṣma.kāle virecanam |
AHS5.2.027c/ trivṛt.trāyanti.hapuṣā.sātalā.kaṭu.rohiṇīḥ || 27 ||
AHS5.2.028a/ svarṇakṣīrīṁ ca sañcūrṇya go.mūtre bhāvayet try.aham |
AHS5.2.028c/ eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṁ mala.doṣa.hṛt || 28 ||
AHS5.2.029a/ śyāmā.trivṛd.durālabhā.hasti.pippalī.vatsakam |
AHS5.2.029c/ nīlinī.kaṭukā.mustā.śreṣṭhā.yuktaṁ su.cūrṇitam || 29 ||
AHS5.2.030a/ rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṁ rūkṣāṇām api sarva.dā |
AHS5.2.030c/ jvara.hṛd.roga.vātāsṛg.udāvartādi.rogiṣu || 30 ||
AHS5.2.030.1+1a/ saindhavaṁ pippalī.mūlam abhayā dvi.guṇottaram |
AHS5.2.030.1+1c/ cūrṇam uṣṇāmbunā peyaṁ svasthe sukha.virecanam || 30.1+1 || [Note: AHS5.2.030.1+1v/ 2.30.1+1cv cūrṇam uṣṇāmbunā pītaṁ]
AHS5.2.031a/ rājavṛkṣo 'dhikaṁ pathyo mṛdur madhura.śītalaḥ |
AHS5.2.031c/ bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe su.kumāre ca mānave || 31 ||
AHS5.2.032a/ yojyo mṛdv.an.apāyi.tvād viśeṣāc caturaṅgulaḥ |
AHS5.2.032c/ phala.kāle pariṇataṁ phalaṁ tasya samāharet || 32 ||
AHS5.2.033a/ teṣāṁ guṇa.vatāṁ bhāraṁ sikatāsu vinikṣipet |
AHS5.2.033c/ sapta.rātrāt samuddhṛtya śoṣayed ātape tataḥ || 33 || [Note: AHS5.2.033v/ 2.33dv śoṣayec cātape tataḥ 2.33dv śoṣayed ātape punaḥ]
AHS5.2.034a/ tato majjānam uddhṛtya śucau pātre nidhāpayet |
AHS5.2.034c/ drākṣā.rasena taṁ dadyād dāhodāvarta.pīḍite || 34 ||
AHS5.2.035a/ catur.varṣe sukhaṁ bāle yāvad dvā.daśa.vārṣike |
AHS5.2.035c/ caturaṅgula.majjño vā kaṣāyaṁ pāyayed dhimam || 35 ||
[Page 520 ]
AHS5.2.036a/ dadhi.maṇḍa.surā.maṇḍa.dhātrī.phala.rasaiḥ pṛthak |
AHS5.2.036c/ sauvīrakeṇa vā yuktaṁ kalkena traivṛtena vā || 36 ||
AHS5.2.037a/ dantī.kaṣāye tan.majjño guḍaṁ jīrṇaṁ ca nikṣipet |
AHS5.2.037c/ tam ariṣṭaṁ sthitaṁ māsaṁ pāyayet pakṣam eva vā || 37 ||
AHS5.2.038a/ tvacaṁ tilvaka.mūlasya tyaktvābhyantara.valkalam |
AHS5.2.038c/ viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayet tataḥ || 38 ||
AHS5.2.039a/ lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṁ tena bhāvayet |
AHS5.2.039c/ kaṣāye daśa.mūlasya taṁ bhāgaṁ bhāvitaṁ punaḥ || 39 || [Note: AHS5.2.039v/ 2.39av lodhrasya tu kaṣāyeṇa]
AHS5.2.040a/ śuṣkaṁ cūrṇaṁ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇi.talaṁ pibet |
AHS5.2.040c/ mastu.mūtra.surā.maṇḍa.kola.dhātrī.phalāmbubhiḥ || 40 || [Note: AHS5.2.040v/ 2.40av śuṣka.cūrṇaṁ tataḥ kuryāt 2.40av śuṣka.cūrṇaṁ punaḥ kṛtvā 2.40av śuṣkaṁ cūrṇaṁ tataḥ kṛtvā]
AHS5.2.041a/ tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca sa.śarkaraḥ |
AHS5.2.041c/ sa.ghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṁ virecanam || 41 || [Note: AHS5.2.041v/ 2.41dv sa ca śreṣṭho virecanam]
AHS5.2.042a/ sudhā bhinatti doṣāṇāṁ mahāntam api sañcayam |
AHS5.2.042c/ āśv eva kaṣṭa.vibhraṁśān naiva tāṁ kalpayed ataḥ || 42 || [Note: AHS5.2.042v/ 2.42cv āśv eva kaṣṭa.vibhraṁśāṁ 2.42cv āśv eva koṣṭha.vibhraṁśān 2.42dv naiva tāṁ kalpayet tataḥ]
AHS5.2.043a/ mṛdau koṣṭhe '.bale bāle sthavire dīrgha.rogiṇi |
AHS5.2.043c/ kalpyā gulmodara.gara.tvag.roga.madhu.mehiṣu || 43 ||
AHS5.2.044a/ pāṇḍau dūṣī.viṣe śophe doṣa.vibhrānta.cetasi |
AHS5.2.044c/ sā śreṣṭhā kaṇṭakais tīkṣṇair bahubhiś ca samācitā || 44 ||
AHS5.2.045a/ dvi.varṣāṁ vā tri.varṣāṁ vā śiśirānte viśeṣataḥ |
AHS5.2.045c/ tāṁ pāṭayitvā śastreṇa kṣīram uddhārayet tataḥ || 45 ||
[Page 521 ]
AHS5.2.046a/ bilvādīnāṁ bṛhatyor vā kvāthena samam eka.śaḥ |
AHS5.2.046c/ miśrayitvā sudhā.kṣīraṁ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet || 46 ||
AHS5.2.047a/ pibet kṛtvā tu guṭikāṁ mastu.mūtra.surādibhiḥ |
AHS5.2.047c/ trivṛtādīn nava varāṁ svarṇakṣīrīṁ sa.sātalām || 47 ||
AHS5.2.048a/ saptāhaṁ snuk.payaḥ.pītān rasenājyena vā pibet |
AHS5.2.048c/ tad.vad vyoṣottamā.kumbha.nikumbhāgnīn guḍāmbunā || 48 || [Note: AHS5.2.048v/ 2.48dv .nikumbhādīn guḍāmbunā]
AHS5.2.049a/ nāti.śuṣkaṁ phalaṁ grāhyaṁ śaṅkhinyā nis.tuṣī.kṛtam |
AHS5.2.049c/ saptalāyās tathā mūlaṁ te tu tīkṣṇa.vikāṣiṇī || 49 ||
AHS5.2.050a/ śleṣmāmayodara.gara.śvayathv.ādiṣu kalpayet |
AHS5.2.050c/ akṣa.mātraṁ tayoḥ piṇḍaṁ madirā.lavaṇānvitam || 50 ||
AHS5.2.051a/ hṛd.roge vāta.kapha.je tad.vad gulme 'pi yojayet |
AHS5.2.051c/ danti.danta.sthiraṁ sthūlaṁ mūlaṁ dantī.dravanti.jam || 51 || [Note: AHS5.2.051v/ 2.51bv tad.vad gulme prayojay et]
AHS5.2.052a/ ā.tāmra.śyāva.tīkṣṇoṣṇam āśu.kāri vikāśi ca |
AHS5.2.052c/ guru prakopi vātasya pitta.śleṣma.vilāyanam || 52 || [Note: AHS5.2.052v/ 2.52bv āśu.kāri vikāṣi ca]
AHS5.2.053a/ tat kṣaudra.pippalī.liptaṁ svedyaṁ mṛd.darbha.veṣṭitam |
AHS5.2.053c/ śoṣyaṁ mandātape 'gny.arkau hato hy asya vikāśi.tām || 53 || [Note: AHS5.2.053v/ 2.53av tat kṣaudra.pippalī.miśraṁ 2.53av tat kṣaudra.pippalī.yuktaṁ 2.53dv hato hy asya vikāṣi.tām]
AHS5.2.054a/ tat piben mastu.madirā.takra.pīlu.rasāsavaiḥ |
AHS5.2.054c/ abhiṣyaṇṇa.tanur gulmī pramehī jaṭharī garī || 54 || [Note: AHS5.2.054v/ 2.54cv abhiṣyanda.tanur gulmī 2.54cv abhiṣyandi.tanur gulmī]
AHS5.2.055a/ go.mṛgāja.rasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmi.koṣṭhī bhagandarī |
AHS5.2.055c/ siddhaṁ tat kvātha.kalkābhyāṁ daśa.mūla.rasena ca || 55 ||
[Page 522 ]
AHS5.2.056a/ visarpa.vidradhy.alajī.kakṣā.dāhān jayed ghṛtam |
AHS5.2.056c/ tailaṁ tu gulma.mehārśo.vibandha.kapha.mārutān || 56 ||
AHS5.2.057a/ mahā.snehaḥ śakṛc.chukra.vāta.saṅgānila.vyathāḥ |
AHS5.2.057c/ virecane mukhya.tamā navaite trivṛtādayaḥ || 57 || [Note: AHS5.2.057v/ 2.57av mahā.snehaś ca viṭ.śukra.]
AHS5.2.058a/ harītakīm api trivṛd.vidhānenopakalpayet |
AHS5.2.058c/ guḍasyāṣṭa.pale pathyā viṁśatiḥ syāt palaṁ palam || 58 ||
AHS5.2.059a/ dantī.citrakayoḥ karṣau pippalī.trivṛtor daśa |
AHS5.2.059c/ prakalpya modakān ekaṁ daśame daśame 'hani || 59 ||
AHS5.2.060a/ uṣṇāmbho 'nupibet khādet tān sarvān vidhināmunā |
AHS5.2.060c/ ete niṣ.parihārāḥ syuḥ sarva.vyādhi.nibarhaṇāḥ || 60 || [Note: AHS5.2.060v/ 2.60av uṣṇāmbho 'nupiban khādet]
AHS5.2.061a/ viśeṣād grahaṇī.pāṇḍu.kaṇḍū.koṭhārśasāṁ hitāḥ |
AHS5.2.061c/ alpasyāpi mahārtha.tvaṁ prabhūtasyālpa.karma.tām || 61 || [Note: AHS5.2.061v/ 2.61bv .kaṇḍū.koṣṭhāṛśasāṁ hitāḥ 2.61bv .kaṇḍū.kuṣṭhāṛśasāṁ hitāḥ]
AHS5.2.061ū̆ab/ kuryāt saṁśleṣa.viśleṣa.kāla.saṁskāra.yuktibhiḥ || 61ū̆ab || [Note: AHS5.2.061ū̆v/ 2.61ū̆bv .kāla.saṁskāra.yuktitaḥ]
AHS5.2.062a/ tvak.kesarāmrātaka.dāḍimailā.sitopalā.mākṣika.mātuluṅgaiḥ |
AHS5.2.062c/ madyena tais taiś ca mano.'nukūlair yuktāni deyāni virecanāni || 62 || [Note: AHS5.2.062v/ 2.62cv madyaiś ca tais taiś ca mano.'nukūlair]

5.3. Chapter 3 :: Athavamanavirecanavyāpatsiddhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 439-441]
AHS5.3.001a/ vamanaṁ mṛdu.koṣṭhena kṣud.vatālpa.kaphena vā |
AHS5.3.001c/ ati.tīkṣṇa.hima.stokam a.jīrṇe dur.balena vā || 1 ||
AHS5.3.002a/ pītaṁ prayāty adhas tasminn iṣṭa.hānir malodayaḥ |
AHS5.3.002c/ vāmayet taṁ punaḥ snigdhaṁ smaran pūrvam atikramam || 2 || [Note: AHS5.3.002v/ 3.2dv smaran pūrvam anu.kramam]
[Page 523 ]
AHS5.3.003a/ a.jīrṇinaḥ śleṣma.vato vrajaty ūrdhvaṁ virecanam |
AHS5.3.003c/ ati.tīkṣṇoṣṇa.lavaṇam a.hṛdyam ati.bhūri vā || 3 ||
AHS5.3.004a/ tatra pūrvoditā vyāpat siddhiś ca na tathāpi cet |
AHS5.3.004c/ āśaye tiṣṭhati tatas tṛtīyaṁ nāvacārayet || 4 ||
AHS5.3.005a/ anya.tra sātmyād dhṛdyād vā bheṣajān nir.apāyataḥ |
AHS5.3.005c/ a.snigdha.svinna.dehasya purāṇaṁ rūkṣam auṣadham || 5 || [Note: AHS5.3.005v/ 3.5av anya.tra sātmyād dhṛdyād ca 3.5cv a.snigdhā.svinna.dehasya]
AHS5.3.006a/ doṣān utkleśya nirhartum a.śaktaṁ janayed gadān |
AHS5.3.006c/ vibhraṁśaṁ śvayathuṁ hidhmāṁ tamaso darśanaṁ tṛṣam || 6 || [Note: AHS5.3.006v/ 3.6cv cid.bhraṁśaṁ śvayathuṁ hidhmāṁ]
AHS5.3.007a/ piṇḍikodveṣṭanaṁ kaṇḍūm ūrvoḥ sādaṁ vi.varṇa.tām |
AHS5.3.007c/ snigdha.svinnasya vāty.alpaṁ dīptāgner jīrṇam auṣadham || 7 || [Note: AHS5.3.007v/ 3.7cv snigdha.svinnasya cāty.alpaṁ]
AHS5.3.008a/ śītair vā stabdham āme vā samutkleśyāharan malān |
AHS5.3.008c/ tān eva janayed rogān a.yogaḥ sarva eva saḥ || 8 || [Note: AHS5.3.008v/ 3.8av śītair vā stabdham āmair vā 3.8bv samutkleśyāharen malān 3.8bv samutkleśya haren malān]
AHS5.3.009a/ taṁ taila.lavaṇābhyaktaṁ svinnaṁ prastara.saṅkaraiḥ |
AHS5.3.009c/ nirūḍhaḥ jāṅgala.rasair bhojayitvānuvāsayet || 9 || [Note: AHS5.3.009v/ 3.9bv svinnaṁ saṁstara.saṅkaraiḥ 3.9bv svinnaṁ saṁstara.śaṅkaraiḥ]
AHS5.3.010a/ phala.māgadhikā.dāru.siddha.tailena mātrayā |
AHS5.3.010c/ snigdhaṁ vāta.haraiḥ snehaiḥ punas tīkṣṇena śodhayet || 10 ||
AHS5.3.011a/ bahu.doṣasya rūkṣasya mandāgner alpam auṣadham |
AHS5.3.011c/ sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ || 11 || [Note: AHS5.3.011v/ 3.11dv doṣān mārgaṁ nirudhya taiḥ]
AHS5.3.012a/ bhṛśam ādhmāpayen nābhiṁ pṛṣṭha.pārśva.śiro.rujam |
AHS5.3.012c/ śvāsaṁ viṇ.mūtra.vātānāṁ saṅgaṁ kuryāc ca dāruṇam || 12 || [Note: AHS5.3.012v/ 3.12av bhṛśam ādhmāpayen nābhi. 3.12bv .pṛṣṭha.pārśva.śiro.rujam]
[Page 524 ]
AHS5.3.013a/ abhyaṅga.sveda.varty.ādi sa.nirūhānuvāsanam |
AHS5.3.013c/ udāvarta.haram sarvaṁ karmādhmātasya śasyate || 13 ||
AHS5.3.014a/ pañca.mūla.yava.kṣāra.vacā.bhūtika.saindhavaiḥ |
AHS5.3.014c/ yavāgūḥ su.kṛtā śūla.vibandhānāha.nāśanī || 14 || [Note: AHS5.3.014v/ 3.14av pañca.kola.yava.kṣāra.]
AHS5.3.015a/ pippalī.dāḍima.kṣāra.hiṅgu.śuṇṭhy.amla.vetasān |
AHS5.3.015c/ sa.saindhavān piben madyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā || 15 ||
AHS5.3.016a/ pravāhikā.parisrāva.vedanā.parikartane |
AHS5.3.016c/ pītauṣadhasya vegānāṁ nigrahān mārutādayaḥ || 16 || [Note: AHS5.3.016v/ 3.16av pravāhikā.parisrāve 3.16bv vedanā.parikartane]
AHS5.3.017a/ kupitā hṛdayaṁ gatvā ghoraṁ kurvanti hṛd.graham |
AHS5.3.017c/ hidhmā.pārśva.rujā.kāsa.dainya.lālākṣi.vibhramaiḥ || 17 ||
AHS5.3.018a/ jihvāṁ khādati niḥ.sañjño dantān kaṭakaṭāyayan |
AHS5.3.018c/ na gacched vibhramaṁ tatra vāmayed āśu taṁ bhiṣak || 18 || [Note: AHS5.3.018v/ 3.18bv dantān kaṭakaṭāyate]
AHS5.3.019a/ madhuraiḥ pitta.mūrchārtaṁ kaṭubhiḥ kapha.mūrchitam |
AHS5.3.019c/ pācanīyais tataś cāsya doṣa.śeṣaṁ vipācayet || 19 || [Note: AHS5.3.019v/ 3.19cv pācanīyais tataś cāśu 3.19dv doṣa.śeṣaṁ ca pācayet]
AHS5.3.020a/ kāyāgniṁ ca balaṁ cāsya krameṇābhipravardhayet |
AHS5.3.020c/ pavanenāti.vamato hṛdayaṁ yasya pīḍyate || 20 || [Note: AHS5.3.020v/ 3.20bv krameṇābhipravartayet]
AHS5.3.021a/ tasmai snigdhāmla.lavaṇān dadyāt pitta.kaphe 'nya.thā |
AHS5.3.021c/ pītauṣadhasya vegānāṁ nigraheṇa kaphena vā || 21 || [Note: AHS5.3.021v/ 3.21av tasmai snigdhāmla.lavaṇaṁ]
AHS5.3.022a/ ruddho 'ti vā viśuddhasya gṛhṇāty aṅgāni mārutaḥ |
AHS5.3.022c/ stambha.vepathu.nistoda.sādodveṣṭārti.bhedanaiḥ || 22 || [Note: AHS5.3.022v/ 3.22av ruddho vāti viśuddhasya 3.22dv .sādodveṣṭādhibhedanaiḥ]
[Page 525 ]
AHS5.3.023a/ tatra vāta.haraṁ sarvaṁ sneha.svedādi śasyate |
AHS5.3.023c/ bahu.tīkṣṇaṁ kṣudhārtasya mṛdu.koṣṭhasya bheṣajam || 23 ||
AHS5.3.024a/ hṛtvāśu viṭ.pitta.kaphān dhātūn āsrāvayed dravān |
AHS5.3.024c/ tatrāti.yoge madhuraiḥ śeṣam auṣadham ullikhet || 24 || [Note: AHS5.3.024v/ 3.24bv dhātūn prasrāvayed dravān]
AHS5.3.025a/ yojyo 'ti.vamane reko vireke vamanaṁ mṛdu |
AHS5.3.025c/ pariṣekāvagāhādyaiḥ su.śītaiḥ stambhayec ca tam || 25 || [Note: AHS5.3.025v/ 3.25av yojyo 'ti reko vamite]
AHS5.3.026a/ añjanaṁ candanośīram ajāsṛk.śarkarodakam |
AHS5.3.026c/ lāja.cūrṇaiḥ piben mantham ati.yoga.haraṁ param || 26 || [Note: AHS5.3.026v/ 3.26av añjanaṁ candanośīra. 3.26bv .majjāsṛk.śarkarodakam]
AHS5.3.027a/ vamanasyāti.yoge tu śītāmbu.pariṣecitaḥ |
AHS5.3.027c/ pibet phala.rasair manthaṁ sa.ghṛta.kṣaudra.śarkaram || 27 ||
AHS5.3.028a/ sodgārāyāṁ bhṛśaṁ chardyāṁ mūrvāyā dhānya.mustayoḥ |
AHS5.3.028c/ sa.madhūkāñjanaṁ cūrṇaṁ lehayen madhu.saṁyutam || 28 || [Note: AHS5.3.028v/ 3.28bv mūrchāyāṁ dhānya.mustayoḥ]
AHS5.3.029a/ vamato 'ntaḥ praviṣṭāyāṁ jihvāyāṁ kavaḍa.grahāḥ |
AHS5.3.029c/ snigdhāmla.lavaṇā hṛdyā yūṣa.māṁsa.rasā hitāḥ || 29 || [Note: AHS5.3.029v/ 3.29cv snigdhāmla.lavaṇā hṛdyāś 3.29dv chāga.māṁsa.rasā hitāḥ]
AHS5.3.030a/ phalāny amlāni khādeyus tasya cānye 'grato narāḥ |
AHS5.3.030c/ niḥsṛtāṁ tu tila.drākṣā.kalka.liptāṁ praveśayet || 30 || [Note: AHS5.3.030v/ 3.30bv tasya cānye 'grato janāḥ 3.30bv tasya caivāgrato narāḥ 3.30dv .kalka.liptāṁ prayojayet]
AHS5.3.031a/ vāg.grahānila.rogeṣu ghṛta.māṁsopasādhitām |
AHS5.3.031c/ yavāgūṁ tanukāṁ dadyāt sneha.svedau ca kāla.vit || 31 ||
AHS5.3.032a/ ati.yogāc ca bhaiṣajyaṁ jīvaṁ harati śoṇitam |
AHS5.3.032c/ taj jīvādānam ity uktam ādatte jīvitaṁ yataḥ || 32 || [Note: AHS5.3.032v/ 3.32dv ādhatte jīvanaṁ nṛṇām]
[Page 526 ]
AHS5.3.033a/ śune kākāya vā dadyāt tenānnam asṛjā saha |
AHS5.3.033c/ bhukte '.bhukte vadej jīvaṁ pittaṁ vā bheṣajeritam || 33 || [Note: AHS5.3.033v/ 3.33cv bhuktā.bhuktaṁ vadej jīvaṁ 3.33cv bhukte tasmin vadej jīvam 3.33cv bhuktvā.bhukte vadej jīvaṁ 3.33dv a.bhukte pittam ādiśet]
AHS5.3.034a/ śuklaṁ vā bhāvitaṁ vastram āvānaṁ koṣṇa.vāriṇā |
AHS5.3.034c/ prakṣālitaṁ vi.varṇaṁ syāt pitte śuddhaṁ tu śoṇite || 34 || [Note: AHS5.3.034v/ 3.34dv pittaṁ śuddhaṁ tu śoṇitaṁ]
AHS5.3.035a/ tṛṣṇā.mūrchā.madārtasya kuryād ā.maraṇāt kriyām |
AHS5.3.035c/ rakta.pittātisāra.ghnīṁ tasyāśu prāṇa.rakṣaṇīm || 35 || [Note: AHS5.3.035v/ 3.35bv kuryād ā.maraṇa.kriyām 3.35dv tasyāpi prāṇa.rakṣaṇīm]
AHS5.3.036a/ mṛga.go.mahiṣājānāṁ sadyaskaṁ jīvatām asṛk |
AHS5.3.036c/ pibej jīvābhisandhānaṁ jīvaṁ tad dhy āśu gacchati || 36 || [Note: AHS5.3.036v/ 3.36dv jīvaṁ tad dhy āśu yacchati]
AHS5.3.037a/ tad eva darbha.mṛditaṁ raktaṁ vastau niṣecayet |
AHS5.3.037c/ śyāmā.kāśmarya.madhuka.dūrvośīraiḥ śṛtaṁ payaḥ || 37 ||
AHS5.3.038a/ ghṛta.maṇḍāñjana.yutaṁ vastiṁ vā yojayed dhimam |
AHS5.3.038c/ picchā.vastiṁ su.śītaṁ vā ghṛta.maṇḍānuvāsanam || 38 ||
AHS5.3.039a/ gudaṁ bhraṣṭaṁ kaṣāyaiś ca stambhayitvā praveśayet |
AHS5.3.039c/ vi.sañjñaṁ śrāvayet sāma.veṇu.gītādi.nisvanam || 39 || [Note: AHS5.3.039v/ 3.39bv stambhayitvā prayojayet]

5.4. Chapter 4 :: Athadoṣaharaṇasākalyabastikalpādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 441-446]
AHS5.4.001a/ balāṁ guḍūcīṁ tri.phalāṁ sa.rāsnāṁ dvi.pañca.mūlaṁ ca palonmitāni |
AHS5.4.001c/ aṣṭau phalāny ardha.tulāṁ ca māṁsāc chāgāt paced apsu caturtha.śeṣam || 1 ||
AHS5.4.002a/ pūto yavānī.phala.bilva.kuṣṭha.vacā.śatāhvā.ghana.pippalīnām |
AHS5.4.002c/ kalkair guḍa.kṣaudra.ghṛtaiḥ sa.tailair yuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaś ca || 2 || [Note: AHS5.4.002v/ 4.2av pūtaṁ yavānī.phala.bilva.kuṣṭha.]
AHS5.4.003a/ vastiḥ paraṁ sarva.gada.pramāthī svasthe hito jīvana.bṛṁhaṇaś ca |
AHS5.4.003c/ vastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarva.tra dadyād amum eva tatra || 3 || [Note: AHS5.4.003v/ 4.3cv vastau ca yasmin kathito na kalkaḥ]
[Page 527 ]
AHS5.4.004a/ dvi.pañca.mūlasya raso 'mla.yuktaḥ sa.cchāga.māṁsasya sa.pūrva.peṣyaḥ |
AHS5.4.004c/ tri.sneha.yuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānila.vyādhi.haraḥ pradiṣṭaḥ || 4 || [Note: AHS5.4.004v/ 4.4bv sa.cchāga.māṁsasya sa.pūrva.kalkaḥ]
AHS5.4.005a/ balā.paṭolī.laghu.pañca.mūla.trāyantikairaṇḍa.yavāt su.siddhāt |
AHS5.4.005c/ prastho rasāc chāga.rasārdha.yuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prastha.samaḥ sa yāvat || 5 ||
AHS5.4.006a/ priyaṅgu.kṛṣṇā.ghana.kalka.yuktaḥ sa.taila.sarpir.madhu.saindhavaś ca |
AHS5.4.006c/ syād dīpano māṁsa.bala.pradaś ca cakṣur.balaṁ copadadhāti sadyaḥ || 6 ||
AHS5.4.007a/ eraṇḍa.mūlāt tri.palaṁ palāśāt tathā palāṁśaṁ laghu.pañca.mūlam |
AHS5.4.007c/ rāsnā.balā.chinnaruhāśvagandhā.punarnavāragvadha.devadāru || 7 || [Note: AHS5.4.007v/ 4.7bv tathā palāṁśaṁ laghu.pañca.mūlāt]
AHS5.4.008a/ phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṁ vipācayed aṣṭama.śeṣite 'smin |
AHS5.4.008c/ vacā.śatāhvā.hapuṣā.priyaṅgu.yaṣṭī.kaṇā.vatsaka.bīja.mustam || 8 ||
AHS5.4.009a/ dadyāt su.piṣṭaṁ saha.tārkṣya.śailam akṣa.pramāṇaṁ lavaṇāṁśa.yuktam |
AHS5.4.009c/ sa.mākṣikas taila.yutaḥ sa.mūtro vastir jayel lekhana.dīpano 'sau || 9 || [Note: AHS5.4.009v/ 4.9dv vastir jayed dīpana.pācano 'sau]
AHS5.4.010a/ jaṅghoru.pāda.trika.pṛṣṭha.koṣṭha.hṛd.guhya.śūlaṁ guru.tāṁ vibandham |
AHS5.4.010c/ gulmāśma.vardhma.grahaṇī.gudotthāṁs tās tāṁś ca rogān kapha.vāta.jātān || 10 || [Note: AHS5.4.010v/ 4.10cv gulmāśma.vardhma.grahaṇī.vikārāṁs 4.10dv tāṁs tāṁś ca rogān kapha.vāta.jāṁś ca]
AHS5.4.011a/ yaṣṭy.āhva.lodhrābhaya.candanaiś ca śṛtaṁ payo 'gryaṁ kamalotpalaiś ca |
AHS5.4.011c/ sa.śarkarā.kṣaudra.ghṛtaṁ su.śītaṁ pittāmayān hanti sa.jīvanīyam || 11 || [Note: AHS5.4.011v/ 4.11cv sa.śarkaraṁ kṣaudra.yutaṁ su.śītaṁ 4.11dv pittāmayaṁ hanti sa.jīvanīyam]
AHS5.4.012a/ rāsnāṁ vṛṣaṁ lohitikām anantāṁ balāṁ kanīyas.tṛṇa.pañca.mūlyau |
AHS5.4.012c/ gopāṅganā.candana.padmakarddhi.yaṣṭy.āhva.lodhrāṇi palārdhakāni || 12 || [Note: AHS5.4.012v/ 4.12cv gopāṅganā.candana.padmakāhva.]
AHS5.4.013a/ niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṁ payo 'rdhāḍhakam ambu.hīnam |
AHS5.4.013c/ jīvanti.medarddhi.varī.vidārī.vīrā.dvi.kākoli.kaserukābhiḥ || 13 ||
[Page 528 ]
AHS5.4.014a/ sitopalā.jīvaka.padma.reṇu.prapauṇḍarīkotpala.puṇḍarīkaiḥ |
AHS5.4.014c/ lodhrātmaguptā.madhuyaṣṭikābhir nāgāhva.muñjātaka.candanaiś ca || 14 || [Note: AHS5.4.014v/ 4.14cv lohātmaguptā.madhuyaṣṭikābhir]
AHS5.4.015a/ piṣṭair ghṛta.kṣaudra.yutair nirūhaṁ sa.saindhavaṁ śītalam eva dadyāt |
AHS5.4.015c/ pratyāgate dhanva.rasena śālīn kṣīreṇa vādyāt pariṣikta.gātraḥ || 15 ||
AHS5.4.016a/ dāhātisāra.pradarāsra.pitta.hṛt.pāṇḍu.rogān viṣama.jvaraṁ ca |
AHS5.4.016c/ sa.gulma.mūtra.graha.kāmalādīn sarvāmayān pitta.kṛtān nihanti || 16 || [Note: AHS5.4.016v/ 4.16av dāhātisāra.pradarāmla.pitta. 4.16bv .hṛt.pāṇḍu.rogān viṣama.jvarāṁś ca 4.16bv .hṛt.pāṇḍu.rogān viṣamān jvarāṁś ca]
AHS5.4.017a/ kośātakāragvadha.devadāru.mūrvā.śvadaṁṣṭrā.kuṭajārka.pāṭhāḥ |
AHS5.4.017c/ paktvā kulatthān bṛhatīṁ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ || 17 ||
AHS5.4.018a/ tān sarṣapailā.madanaiḥ sa.kuṣṭhair akṣa.pramāṇaiḥ prasṛtaiś ca yuktān |
AHS5.4.018c/ kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya || 18 || [Note: AHS5.4.018v/ 4.18dv kṣārasya tailasya ca sarṣapasya]
AHS5.4.019a/ dadyān nirūhaṁ kapha.rogitāya mandāgnaye cāśana.vidviṣe ca |
AHS5.4.019c/ vakṣye mṛdūn sneha.kṛto nirūhān sukhocitānāṁ prasṛtaiḥ pṛthak tu || 19 ||
AHS5.4.020a/ athemān su.kumārāṇāṁ nirūhān snehanān mṛdūn |
AHS5.4.020c/ karmaṇā viplutānāṁ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak || 20 || [Note: AHS5.4.020v/ 4.20cv karmaṇā viplutānāṁ tu]
AHS5.4.021a/ kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhu.taila.ghṛtāt trayaḥ |
AHS5.4.021c/ khajena mathito vastir vāta.ghno bala.varṇa.kṛt || 21 ||
AHS5.4.022a/ ekaikaḥ prasṛtas taila.prasannā.kṣaudra.sarpiṣām |
AHS5.4.022c/ bilvādi.mūla.kvāthād dvau kaulatthād dvau sa vāta.jit || 22 || [Note: AHS5.4.022v/ 4.22av ekaikaḥ prasṛtis taila.]
AHS5.4.023a/ paṭola.nimba.bhūtīka.rāsnā.saptacchadāmbhasaḥ |
AHS5.4.023c/ prasṛtaḥ pṛthag ājyāc ca vastiḥ sarṣapa.kalka.vān || 23 || [Note: AHS5.4.023v/ 4.23av paṭola.nimba.pūtīka. 4.23bv .rāsnā.saptacchadāmbhasām 4.23cv prasṛtāḥ pṛthag ājyāc ca]
[Page 529 ]
AHS5.4.024a/ sa pañca.tikto 'bhiṣyanda.kṛmi.kuṣṭha.prameha.hā |
AHS5.4.024c/ catvāras taila.go.mūtra.dadhi.maṇḍāmla.kāñjikāt || 24 || [Note: AHS5.4.024v/ 4.24bv .kṛmi.kuṣṭha.pramoha.hā 4.24bv .kṛmi.kuṣṭha.prameha.jit]
AHS5.4.025a/ prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭair viṭ.saṅgānāha.bhedanaḥ |
AHS5.4.025c/ payasyekṣu.sthirā.rāsnā.vidārī.kṣaudra.sarpiṣām || 25 || [Note: AHS5.4.025v/ 4.25bv viṭ.saṅgānāha.bhedanāḥ 4.25bv viṭ.saṅgānāha.bhedinaḥ 4.25dv .vidārī.kṣaudra.sarpiṣaḥ]
AHS5.4.026a/ ekaikaḥ prasṛto vastiḥ kṛṣṇā.kalko vṛṣa.tva.kṛt |
AHS5.4.026c/ siddha.vastīn ato vakṣye sarva.dā yān prayojayet || 26 ||
AHS5.4.027a/ nir.vyāpado bahu.phalān bala.puṣṭi.karān sukhān |
AHS5.4.027c/ madhu.taile same karṣaḥ saindhavād dvi.picur miśiḥ || 27 ||
AHS5.4.028a/ eraṇḍa.mūla.kvāthena nirūho mādhutailikaḥ |
AHS5.4.028c/ rasāyanaṁ pramehārśaḥ.kṛmi.gulmāntra.vṛddhi.nut || 28 || [Note: AHS5.4.028v/ 4.28bv nirūho madhu.tailikaḥ 4.28dv .kṛmi.gulmāntra.vṛddhi.hṛt]
AHS5.4.029a/ sa.yaṣṭīmadhukaś caiṣa cakṣuṣyo rakta.pitta.jit |
AHS5.4.029c/ yāpano ghana.kalkena madhu.taila.rasājya.vān || 29 ||
AHS5.4.030a/ pāyu.jānūru.vṛṣaṇa.vasti.mehana.śūla.jit |
AHS5.4.030c/ prasṛtāṁśair ghṛta.kṣaudra.vasā.tailaiḥ prakalpayet || 30 || [Note: AHS5.4.030v/ 4.30av pāyu.jaṅghoru.vṛṣaṇa.]
AHS5.4.031a/ yāpanaṁ saindhavārdhākṣa.hapuṣārdha.palānvitam |
AHS5.4.031c/ eraṇḍa.mūla.niḥkvātho madhu.tailaṁ sa.saindhavam || 31 || [Note: AHS5.4.031v/ 4.31dv madhu.tailaṁ sa.saindhavaḥ]
AHS5.4.032a/ eṣa yukta.ratho vastiḥ sa.vacā.pillalī.phalaḥ |
AHS5.4.032c/ sa kvātho madhu.ṣaḍgranthā.śatāhvā.hiṅgu.saindhavam || 32 || [Note: AHS5.4.032v/ 4.32cv tat.kvātho madhu.ṣaḍgranthā. 4.32dv .śatāhvā.hiṅgu.saindhavaḥ]
AHS5.4.033a/ suradāru ca rāsnā ca vastir doṣa.haraḥ śivaḥ |
AHS5.4.033c/ pañca.mūlasya niḥkvāthas tailaṁ māgadhikā madhu || 33 || [Note: AHS5.4.033v/ 4.33av suradāru vacā rāsnā 4.33bv vastir doṣa.haraś ca saḥ 4.33bv vastir doṣa.haraḥ paraḥ]
[Page 530 ]
AHS5.4.034a/ sa.saindhavaḥ sa.madhukaḥ siddha.vastir iti smṛtaḥ |
AHS5.4.034c/ dvi.pañca.mūla.tri.phalā.phala.bilvāni pācayet || 34 ||
AHS5.4.035a/ go.mūtre tena piṣṭaiś ca pāṭhā.vatsaka.toyadaiḥ |
AHS5.4.035c/ sa.phalaiḥ kṣaudra.tailābhyāṁ kṣāreṇa lavaṇena ca || 35 || [Note: AHS5.4.035v/ 4.35dv kṣāreṇa lavaṇena vā]
AHS5.4.036a/ yukto vastiḥ kapha.vyādhi.pāṇḍu.roga.viṣūciṣu |
AHS5.4.036c/ śukrānila.vibandheṣu vasty.āṭope ca pūjitaḥ || 36 || [Note: AHS5.4.036v/ 4.36dv vasty.āṭopeṣu pūjitaḥ]
AHS5.4.037a/ mustā.pāṭhāmṛtairaṇḍa.balā.rāsnā.punarnavāḥ |
AHS5.4.037c/ mañjiṣṭhāragvadhośīra.trāyamāṇākṣa.rohiṇīḥ || 37 || [Note: AHS5.4.037v/ 4.37bv .balā.rāsnā.punarnavam 4.37dv .trāyamāṇākṣa.rohiṇi]
AHS5.4.038a/ kanīyaḥ pañca.mūlaṁ ca pālikaṁ madanāṣṭakam |
AHS5.4.038c/ jalāḍhake pacet tac ca pāda.śeṣaṁ parisrutam || 38 ||
AHS5.4.039a/ kṣīra.dvi.prastha.saṁyuktaṁ kṣīra.śeṣaṁ punaḥ pacet |
AHS5.4.039c/ sa.pāda.jāṅgala.rasaḥ sa.sarpir.madhu.saindhavaḥ || 39 ||
AHS5.4.040a/ piṣṭair yaṣṭī.miśi.śyāmā.kaliṅgaka.rasāñjanaiḥ |
AHS5.4.040c/ vastiḥ sukhoṣṇo māṁsāgni.bala.śukra.vivardhanaḥ || 40 ||
AHS5.4.041a/ vātāsṛṅ.moha.mehārśo.gulma.viṇ.mūtra.saṅgrahān |
AHS5.4.041c/ viṣama.jvara.vīsarpa.vardhmādhmāna.pravāhikāḥ || 41 || [Note: AHS5.4.041v/ 4.41av vāta.rakta.pramehārśo. 4.41av vātāsṛṅ.meha.medo.'rśo. 4.41bv .gulma.viṇ.mūtra.saṅgraham]
AHS5.4.042a/ vaṅkṣaṇoru.kaṭī.kukṣi.manyā.śrotra.śiro.rujaḥ |
AHS5.4.042c/ hanyād asṛg.daronmāda.śopha.kāsāśma.kuṇḍalān || 42 ||
AHS5.4.043a/ cakṣuṣyaḥ putra.do rājā yāpanānāṁ rasāyanam |
AHS5.4.043c/ mṛgāṇāṁ laghu.vadrāṇāṁ daśa.mūlasya cāmbhasā || 43 || [Note: AHS5.4.043v/ 4.43bv yāpanānāṁ rasāyanaḥ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.babhrūṇāṁ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.barhāṇāṁ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.vaḍrāṇāṁ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.vabhrāṇāṁ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.babhrāṇāṁ 4.43cv mṛgāṇāṁ laghu.vargāṇāṁ]
[Page 531 ]
AHS5.4.044a/ hapuṣā.miśi.gāṅgeyī.kalkair vāta.haraḥ param |
AHS5.4.044c/ nirūho 'ty.artha.vṛṣyaś ca mahā.sneha.samanvitaḥ || 44 || [Note: AHS5.4.044v/ 4.44bv .kalkair vāta.haraiḥ param 4.44bv .kalko vāta.haraḥ param]
AHS5.4.045a/ mayūraṁ pakṣa.pittāntra.pāda.viṭ.tuṇḍa.varjitam |
AHS5.4.045c/ laghunā pañca.mūlena pālikena samanvitam || 45 ||
AHS5.4.046a/ paktvā kṣīra.jale kṣīra.śeṣaṁ sa.ghṛta.mākṣikam |
AHS5.4.046c/ tad vidārī.kaṇā.yaṣṭī.śatāhvā.phala.kalka.vat || 46 || [Note: AHS5.4.046v/ 4.46dv .śatāhvā.phala.kalka.vān]
AHS5.4.047a/ vastir īṣat.paṭu.yutaḥ paramaṁ bala.śukra.kṛt |
AHS5.4.047c/ kalpaneyaṁ pṛthak kāryā tittiri.prabhṛtiṣv api || 47 || [Note: AHS5.4.047v/ 4.47bv paramaṁ bala.varṇa.kṛt]
AHS5.4.048a/ viṣkireṣu samasteṣu pratuda.prasaheṣu ca |
AHS5.4.048c/ jala.cāriṣu tad.vac ca matsyeṣu kṣīra.varjitā || 48 ||
AHS5.4.049a/ godhā.nakula.mārjāra.śalyakondura.jaṁ palam |
AHS5.4.049c/ pṛthag daśa.palaṁ kṣīre pañca.mūlaṁ ca sādhayet || 49 ||
AHS5.4.050a/ tat payaḥ phala.vaidehī.kalka.dvi.lavaṇānvitam |
AHS5.4.050c/ sa.sitā.taila.madhv.ājyo vastir yojyo rasāyanam || 50 || [Note: AHS5.4.050v/ 4.50cv sa.sitā.taila.madhv.ājyaṁ 4.50cv sa.sitā.taila.madhv.ājyaṁ]
AHS5.4.051a/ vyāyāma.mathitoraska.kṣīṇendriya.balaujasām |
AHS5.4.051c/ vibaddha.śukra.viṇ.mūtra.khuḍa.vāta.vikāriṇām || 51 || [Note: AHS5.4.051v/ 4.51cv vibandha.śukra.viṇ.mūtra.]
AHS5.4.052a/ gaja.vāji.ratha.kṣobha.bhagna.jarjaritātmanām |
AHS5.4.052c/ punar.nava.tvaṁ kurute vājī.karaṇam uttamam || 52 || [Note: AHS5.4.052v/ 4.52dv vājī.karaṇa.sat.tamam]
AHS5.4.053a/ siddhena payasā bhojyam ātmaguptoccaṭekṣuraiḥ |
AHS5.4.053c/ snehāṁś cā.yantraṇān siddhān siddha.dravyaiḥ prakalpayet || 53 || [Note: AHS5.4.053v/ 4.53cv snehāṁś cāḍhya.guṇān siddhān]
[Page 532 ]
AHS5.4.054a/ doṣa.ghnāḥ sa.parīhārā vakṣyante sneha.vastayaḥ |
AHS5.4.054c/ daśa.mūlaṁ balāṁ rāsnām aśvagandhāṁ punarnavām || 54 || [Note: AHS5.4.054v/ 4.54av doṣa.ghnā niṣ.parīhārā]
AHS5.4.055a/ guḍūcyairaṇḍa.bhūtīka.bhārgī.vṛṣaka.rohiṣam |
AHS5.4.055c/ śatāvarīṁ sahacaraṁ kākanāsāṁ palāṁśakam || 55 || [Note: AHS5.4.055v/ 4.55av guḍūcyairaṇḍa.pūtīka. 4.55dv kākanāsāṁ palāṁśikam 4.55dv kākanāsāṁ palāṁśikām]
AHS5.4.056a/ yava.māṣātasī.kola.kulatthān prasṛtonmitān |
AHS5.4.056c/ vahe vipācya toyasya droṇa.śeṣeṇa tena ca || 56 ||
AHS5.4.057a/ pacet tailāḍhakaṁ peṣyair jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ |
AHS5.4.057c/ anuvāsanam ity etat sarva.vāta.vikāra.nut || 57 || [Note: AHS5.4.057v/ 4.57av pacet tailāḍḥakaṁ kalkair 4.57dv sarva.vāta.vikāra.jit]
AHS5.4.058a/ ānūpānāṁ vasā tad.vaj jīvanīyopasādhitā |
AHS5.4.058c/ śatāhvā.ciribilvāmlais tailaṁ siddhaṁ samīraṇe || 58 || [Note: AHS5.4.058v/ 4.58cv śatāhvā.yava.bilvāmlais 4.58dv tailaṁ tad.vat samīraṇe]
AHS5.4.059a/ saindhavenāgni.varṇena taptaṁ cānila.jid ghṛtam |
AHS5.4.059c/ jīvantīṁ madanaṁ medāṁ śrāvaṇīṁ madhukaṁ balām || 59 ||
AHS5.4.060a/ śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṁ kākanāsāṁ śatāvarīm |
AHS5.4.060c/ svaguptāṁ kṣīra.kākolīṁ karkaṭākhyāṁ śaṭhīṁ vacām || 60 ||
AHS5.4.061a/ piṣṭvā taila.ghṛtaṁ kṣīre sādhayet tac.catur.guṇe |
AHS5.4.061c/ bṛṁhaṇaṁ vāta.pitta.ghnaṁ bala.śukrāgni.vardhanam || 61 || [Note: AHS5.4.061v/ 4.61av piṣṭvā tailaṁ ghṛtaṁ kṣīre 4.61bv sādhayet ca catur.guṇe]
AHS5.4.062a/ rajaḥ.śukrāmaya.haraṁ putrīyaṁ cānuvāsanam |
AHS5.4.062c/ saindhavaṁ madanaṁ kuṣṭhaṁ śatāhvā niculo vacā || 62 || [Note: AHS5.4.062v/ 4.62av rajaḥ.śukrānila.haraṁ 4.62bv putrīyam anuvāsanam]
AHS5.4.063a/ hrīveraṁ madhukaṁ bhārgī devadāru sa.kaṭphalam |
AHS5.4.063c/ nāgaraṁ puṣkaraṁ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī || 63 || [Note: AHS5.4.063v/ 4.63av hrīveraṁ padmakaṁ bhārgī]
[Page 533 ]
AHS5.4.064a/ viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇur nīlinī sthirā |
AHS5.4.064c/ bilvājamoda.capalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ || 64 || [Note: AHS5.4.064v/ 4.64av viḍaṅgātiviṣā.śyāmā 4.64cv bilvājamodā.capalā 4.64cv bilvājamode capalā]
AHS5.4.065a/ sādhyam eraṇḍa.tailaṁ vā tailaṁ vā kapha.roga.nut |
AHS5.4.065c/ vardhmodāvarta.gulmārśaḥ.plīha.mehāḍhya.mārutān || 65 || [Note: AHS5.4.065v/ 4.65av sādhyam eraṇḍa.jaṁ tailaṁ 4.65bv kapha.vāta.ja.roga.nut]
AHS5.4.066a/ ānāham aśmarīṁ cāśu hanyāt tad anuvāsanam |
AHS5.4.066c/ sādhitaṁ pañca.mūlena tailaṁ bilvādinātha.vā || 66 ||
AHS5.4.067a/ kapha.ghnaṁ kalpayet tailaṁ dravyair vā kapha.ghātibhiḥ |
AHS5.4.067c/ phalair aṣṭa.guṇaiś cāmlaiḥ siddham anvāsanaṁ kaphe || 67 || [Note: AHS5.4.067v/ 4.67cv phalair aṣṭa.guṇe cāmle]
AHS5.4.068a/ mṛdu.vasti.jaḍī.bhūte tīkṣṇo 'nyo vastir iṣyate |
AHS5.4.068c/ tīkṣṇair vikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ || 68 || [Note: AHS5.4.068v/ 4.68av mṛdu.vastau jaḍī.bhūte]
AHS5.4.069a/ tīkṣṇa.tvaṁ mūtra.pīlv.agni.lavaṇa.kṣāra.sarṣapaiḥ |
AHS5.4.069c/ prāpta.kālaṁ vidhātavyaṁ kṣīrājyādyais tu mārdavam || 69 || [Note: AHS5.4.069v/ 4.69av tīkṣṇa.tvaṁ mūtra.bilvāgni. 4.69dv kṣīrājyādyaiś ca mārdavam 4.69dv kṣīrādyaiś caiva mārdavam 4.69dv ghṛta.kṣīrais tu mārdavam]
AHS5.4.070a/ bala.kāla.roga.doṣa.prakṛtīḥ pravibhajya yojito vastiḥ |
AHS5.4.070c/ svaiḥ svair auṣadha.vargaiḥ svān svān rogān nivartayati || 70 || [Note: AHS5.4.070v/ 4.70bv .prakṛtīḥ pravivīkṣya yojito vastiḥ 4.70dv svān svān doṣān nivartayati]
AHS5.4.071a/ uṣṇārtānāṁ śītāñ chītārtānāṁ tathā sukhoṣṇāṁś ca |
AHS5.4.071c/ tad.yogyauṣadha.yuktān vastīn santarkya yuñjīta || 71 ||
AHS5.4.072a/ vastīn na bṛṁhaṇīyān dadyād vyādhiṣu viśodhanīyeṣu |
AHS5.4.072c/ medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭha.mehārtāḥ || 72 || [Note: AHS5.4.072v/ 4.72bv dadyād vyādhiṣu ca śodhanīyeṣu]
AHS5.4.073a/ na kṣīṇa.kṣata.dur.bala.mūrchita.kṛśa.śuṣka.śuddha.dehānām |
AHS5.4.073c/ dadyād viśodhanīyān doṣa.nibaddhāyuṣo ye ca || 73 ||

5.5. Chapter 5 :: Athabastivyāpatsiddhir adhyāyaḥ

[Note: [ K edn 446-449] [Page 534 ]
AHS5.5.001a/ a.snigdha.svinna.dehasya guru.koṣṭhasya yojitaḥ |
AHS5.5.001c/ śīto 'lpa.sneha.lavaṇa.dravya.mātro ghano 'pi vā || 1 || [Note: AHS5.5.001v/ 5.1dv .drava.mātro ghano 'pi vā]
AHS5.5.002a/ vastiḥ saṅkṣobhya taṁ doṣaṁ dur.bala.tvād a.nirharan |
AHS5.5.002c/ karoty a.yogaṁ tena syād vāta.mūtra.śakṛd.grahaḥ || 2 || [Note: AHS5.5.002v/ 5.2av vastiḥ saṁstabhya taṁ doṣaṁ]
AHS5.5.003a/ nābhi.vasti.rujā dāho hṛl.lepaḥ śvayathur gude |
AHS5.5.003c/ kaṇḍūr gaṇḍāni vaivarṇyam a.ratir vahni.mārdavam || 3 || [Note: AHS5.5.003v/ 5.3av nābhi.vasti.rujānāho 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍāti.vaivarṇyam 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍākṣi.vaivarṇyam]
AHS5.5.004a/ kvātha.dvayaṁ prāg.vihitaṁ madhya.doṣe 'tisāriṇi |
AHS5.5.004c/ uṣṇasya tasmād ekasya tatra pānaṁ praśasyate || 4 || [Note: AHS5.5.004v/ 5.4dv tatra pānaṁ vidhīyate]
AHS5.5.005a/ phala.vartyas tathā svedāḥ kālaṁ jñātvā virecanam |
AHS5.5.005c/ bilva.mūla.trivṛd.dāru.yava.kola.kulattha.vān || 5 ||
AHS5.5.006a/ surādi.mūtra.vān vastiḥ sa.prāk.peṣyas tam ānayet |
AHS5.5.006c/ yukto 'lpa.vīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'tha.vā || 6 || [Note: AHS5.5.006v/ 5.6av surādi.māṁs tatra vastiḥ]
AHS5.5.007a/ vastir doṣāvṛto ruddha.mārgo rundhyāt samīraṇam |
AHS5.5.007c/ sa vi.mārgo 'nilaḥ kuryād ādhmānaṁ marma.pīḍanam || 7 ||
AHS5.5.008a/ vidāhaṁ guda.koṣṭhasya muṣka.vaṅkṣaṇa.vedanām |
AHS5.5.008c/ ruṇaddhi hṛdayaṁ śūlair itaś cetaś ca dhāvati || 8 ||
AHS5.5.009a/ sv.abhyakta.svinna.gātrasya tatra vartiṁ prayojayet |
AHS5.5.009c/ bilvādiś ca nirūhaḥ syāt pīlu.sarṣapa.mūtra.vān || 9 || [Note: AHS5.5.009v/ 5.9av abhyakta.svinna.gātrasya 5.9av sv.abhyakta.svinna.gātrāya 5.9av sv.abhyakta.svinna.dehasya]
AHS5.5.010a/ saralāmaradārubhyāṁ sādhitaṁ cānuvāsanam |
AHS5.5.010c/ kurvato vega.saṁrodhaṁ pīḍito vāti.mātrayā || 10 || [Note: AHS5.5.010v/ 5.10bv sādhitaṁ vānuvāsanam 5.10dv pīḍitaś cāti.mātrayā]
[Page 535 ]
AHS5.5.011a/ a.snigdha.lavaṇoṣṇo vā vastir alpo 'lpa.bheṣajaḥ |
AHS5.5.011c/ mṛdur vā mārutenordhvaṁ vikṣipto mukha.nāsikāt || 11 ||
AHS5.5.012a/ nireti mūrchā.hṛl.lāsa.tṛḍ.dāhādīn pravartayan |
AHS5.5.012c/ mūrchā.vikāraṁ dṛṣṭvāsya siñcec chītāmbunā mukham || 12 || [Note: AHS5.5.012v/ 5.12bv .tṛḍ.dāhādīn prakalpayet 5.12bv .tṛḍ.dāhādīn pravartayet]
AHS5.5.013a/ vyajed ā.klama.nāśāc ca prāṇāyāmaṁ ca kārayet |
AHS5.5.013c/ pṛṣṭha.pārśvodaraṁ mṛjyāt karair uṣṇair adho.mukham || 13 || [Note: AHS5.5.013v/ 5.13av vījet klama.vināśāc ca 5.13av vījed ā.klama.nāśāc ca 5.13av vījyed ā.klama.nāśāc ca 5.13cv pṛṣṭha.pārśvodaraṁ mṛdyāt]
AHS5.5.014a/ keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayed vyāla.daṁṣṭribhiḥ |
AHS5.5.014c/ śastrolkā.rāja.puruṣair vastir eti tathā hy adhaḥ || 14 || [Note: AHS5.5.014v/ 5.14bv bhāyayed vyāla.daṁṣṭribhiḥv 5.14bv bhāpayed vyāla.daṁṣṭribhiḥ]
AHS5.5.015a/ pāṇi.vastrair galāpīḍaṁ kuryān na mriyate tathā |
AHS5.5.015c/ prāṇodāna.nirodhād dhi su.prasiddha.tarāyanaḥ || 15 ||
AHS5.5.016a/ apānaḥ pavano vastiṁ tam āśv evāpakarṣati |
AHS5.5.016c/ kuṣṭha.kramuka.kalkaṁ ca pāyayetāmla.saṁyutam || 16 || [Note: AHS5.5.016v/ 5.16bv tathāśv evāpakarṣati 5.16cv kuṣṭha.kramuka.kalkaṁ vā 5.16dv pāyayed amla.saṁyutam]
AHS5.5.017a/ auṣṇyāt taikṣṇyāt sara.tvāc ca vastiṁ so 'syānulomayet |
AHS5.5.017c/ go.mūtreṇa trivṛt.pathyā.kalkaṁ vādho.'nulomanam || 17 || [Note: AHS5.5.017v/ 5.17dv .kalkaṁ cādho.'nulomanam]
AHS5.5.018a/ pakvāśaya.sthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ |
AHS5.5.018c/ yava.kola.kulatthaiś ca vidheyo mūtra.sādhitaiḥ || 18 || [Note: AHS5.5.018v/ 5.18dv vidheyo mūtra.sādhitaḥ]
AHS5.5.019a/ vastir go.mūtra.siddhair vā sāmṛtā.vaṁśa.pallavaiḥ |
AHS5.5.019c/ pūti.karañja.tvak.pattra.śaṭhī.devāhva.rohiṣaiḥ || 19 ||
AHS5.5.020a/ sa.taila.guḍa.sindhūttho virekauṣadha.kalka.vān |
AHS5.5.020c/ bilvādi.pañca.mūlena siddho vastir uraḥ.sthite || 20 ||
[Page 536 ]
AHS5.5.021a/ śiraḥ.sthe nāvanaṁ dhūmaḥ pracchādyaṁ sarṣapaiḥ śiraḥ |
AHS5.5.021c/ vastir aty.uṣṇa.tīkṣṇāmla.ghano 'ti.sveditasya vā || 21 ||
AHS5.5.022a/ alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ |
AHS5.5.022c/ ati.yoga.tvam āpanno bhavet kukṣi.rujā.karaḥ || 22 ||
AHS5.5.023a/ virecanāti.yogena sa tulyākṛti.sādhanaḥ |
AHS5.5.023c/ vastiḥ kṣārāmla.tīkṣṇoṣṇa.lavaṇaḥ paittikasya vā || 23 || [Note: AHS5.5.023v/ 5.23dv .lavaṇaḥ paittikasya ca]
AHS5.5.024a/ gudaṁ dahan likhan kṣiṇvan karoty asya parisravam |
AHS5.5.024c/ sa vidagdhaṁ sravaty asraṁ varṇaiḥ pittaṁ ca bhūribhiḥ || 24 || [Note: AHS5.5.024v/ 5.24bv karoty asra.parisravam]
AHS5.5.025a/ bahu.śaś cāti.vegena mohaṁ gacchati so '.sakṛt |
AHS5.5.025c/ rakta.pittātisāra.ghnī kriyā tatra praśasyate || 25 || [Note: AHS5.5.025v/ 5.25av bahu.śaś cāti.yogena 5.25bv mohaṁ gacchati cā.sakṛt 5.25bv mohaṁ gacchati vā.sakṛt]
AHS5.5.026a/ dāhādiṣu trivṛt.kalkaṁ mṛdvīkā.vāriṇā pibet |
AHS5.5.026c/ tad dhi pitta.śakṛd.vātān hṛtvā dāhādikāñ jayet || 26 || [Note: AHS5.5.026v/ 5.26dv hatvā dāhādikāñ jayet]
AHS5.5.027a/ viśuddhaś ca pibec chītāṁ yavāgūṁ śarkarā.yutām |
AHS5.5.027c/ yuñjyād vāti.viriktasya kṣīṇa.viṭkasya bhojanam || 27 || [Note: AHS5.5.027v/ 5.27bv yavāgūṁ śarkarānvitām]
AHS5.5.028a/ māṣa.yūṣeṇa kulmāṣān pānaṁ dadhy atha.vā surām |
AHS5.5.028c/ siddhir vasty.āpadām evaṁ sneha.vastes tu vakṣyate || 28 || [Note: AHS5.5.028v/ 5.28dv sneha.vastiṣu vakṣyate 5.28dv sneha.kalpas tu vakṣyate]
AHS5.5.029a/ śīto 'lpo vādhike vāte pitte 'ty.uṣṇaḥ kaphe mṛduḥ |
AHS5.5.029c/ ati.bhukte gurur varcaḥ.sañcaye 'lpa.balas tathā || 29 ||
AHS5.5.030a/ dattas tair āvṛtaḥ sneho nāyāty abhibhavād api |
AHS5.5.030c/ stambhoru.sadanādhmāna.jvara.śūlāṅga.mardanaiḥ || 30 || [Note: AHS5.5.030v/ 5.30bv nāyāty abhibhavād adhaḥ]
[Page 537 ]
AHS5.5.031a/ pārśva.rug.veṣṭanair vidyād vāyunā sneham āvṛtam |
AHS5.5.031c/ snigdhāmla.lavaṇoṣṇais taṁ rāsnā.pītadru.tailikaiḥ || 31 ||
AHS5.5.032a/ sauvīraka.surā.kola.kulattha.yava.sādhitaiḥ |
AHS5.5.032c/ nirūhair nirharet samyak sa.mūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ || 32 || [Note: AHS5.5.032v/ 5.32av sauvīraka.surāṅkolla. 5.32dv sa.mūtraiḥ pāñcamaulikaiḥ]
AHS5.5.033a/ tābhyām eva ca tailābhyāṁ sāyaṁ bhukte 'nuvāsayet |
AHS5.5.033c/ tṛḍ.dāha.rāga.sammoha.vaivarṇya.tamaka.jvaraiḥ || 33 || [Note: AHS5.5.033v/ 5.33av tābhyām eva tu tailābhyāṁ 5.33av tailābhyām eva tābhyāṁ vā]
AHS5.5.034a/ vidyāt pittāvṛtaṁ svādu.tiktais taṁ vastibhir haret |
AHS5.5.034c/ tandrā.śīta.jvarālasya.prasekā.ruci.gauravaiḥ || 34 || [Note: AHS5.5.034v/ 5.34bv .tiktais taṁ ca vinirharet]
AHS5.5.035a/ sammūrchā.glānibhir vidyāc chleṣmaṇā sneham āvṛtam |
AHS5.5.035c/ kaṣāya.tikta.kaṭukaiḥ surā.mūtropasādhitaiḥ || 35 || [Note: AHS5.5.035v/ 5.35av sa.mūrchā.glānibhir vidyāc 5.35dv surā.mūtraiḥ prasādhitaiḥ 5.35dv surā.go.mūtra.sādhitaiḥ]
AHS5.5.036a/ phala.taila.yutaiḥ sāmlair vastibhis taṁ vinirharet |
AHS5.5.036c/ chardi.mūrchā.ruci.glāni.śūla.nidrāṅga.mardanaiḥ || 36 || [Note: AHS5.5.036v/ 5.36dv .śūla.tandrāṅga.mardanaiḥ]
AHS5.5.037a/ āma.liṅgaiḥ sa.dāhais taṁ vidyād aty.aśanāvṛtam |
AHS5.5.037c/ kaṭūnāṁ lavaṇānāṁ ca kvāthaiś cūrṇaiś ca pācanam || 37 || [Note: AHS5.5.037v/ 5.37bv vidyād āmāvṛtaṁ tu tam]
AHS5.5.038a/ mṛdur virekaḥ sarvaṁ ca tatrāma.vihitaṁ hitam |
AHS5.5.038c/ viṇ.mūtrānila.saṅgārti.guru.tvādhmāna.hṛd.grahaiḥ || 38 ||
AHS5.5.039a/ snehaṁ viḍ.āvṛtaṁ jñātvā sneha.svedaiḥ sa.vartibhiḥ |
AHS5.5.039c/ śyāmā.bilvādi.siddhaiś ca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ || 39 ||
AHS5.5.040a/ nirhared vidhinā samyag udāvarta.hareṇa ca |
AHS5.5.040c/ a.bhukte śūna.pāyau vā peyā.mātrāśitasya vā || 40 || [Note: AHS5.5.040v/ 5.40bv udāvarta.hareṇa vā 5.40dv peyā.mātrāśitasya ca]
[Page 538 ]
AHS5.5.041a/ gude praṇihitaḥ sneho vegād dhāvaty an.āvṛtaḥ |
AHS5.5.041c/ ūrdhvaṁ kāyaṁ tataḥ kaṇṭhād ūrdhvebhyaḥ khebhya ety api || 41 || [Note: AHS5.5.041v/ 5.41cv ūrdhva.kāyaṁ tataḥ kaṇṭhād]
AHS5.5.042a/ mūtra.śyāmā.trivṛt.siddho yava.kola.kulattha.vān |
AHS5.5.042c/ tat.siddha.tailo deyaḥ syān nirūhaḥ sānuvāsanaḥ || 42 ||
AHS5.5.043a/ kaṇṭhād āgacchataḥ stambha.kaṇṭha.graha.virecanaiḥ |
AHS5.5.043c/ chardi.ghnībhiḥ kriyābhiś ca tasya kuryān nibarhaṇam || 43 ||
AHS5.5.044a/ nā.pakvaṁ praṇayet snehaṁ gudaṁ sa hy upalimpati |
AHS5.5.044c/ tataḥ kuryāt sa.ruṅ.moha.kaṇḍū.śophān kriyātra ca || 44 || [Note: AHS5.5.044v/ 5.44av nā.pakvaṁ snehayet snehaṁ 5.44cv tataḥ kuryāt sa.tṛṇ.moha. 5.44cv sa kuryāt sakthi.ruṅ.moha.]
AHS5.5.045a/ tīkṣṇo vastis tathā tailam arka.pattra.rase śṛtam |
AHS5.5.045c/ an.ucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā || 45 || [Note: AHS5.5.045v/ 5.45cv an.ucchvāsya nu baddhe vā 5.45cv an.ucchvāsyānubaddhe vā 5.45dv datte niḥśeṣa eva ca]
AHS5.5.046a/ praviśya kṣubhito vāyuḥ śūla.toda.karo bhavet |
AHS5.5.046c/ tatrābhyaṅgo gude svedo vāta.ghnāny aśanāni ca || 46 || [Note: AHS5.5.046v/ 5.46dv vāta.ghnāny aśanāny atha]
AHS5.5.047a/ drutaṁ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā |
AHS5.5.047c/ syāt kaṭī.guda.jaṅghoru.vasti.stambhārti.bhedanam || 47 ||
AHS5.5.048a/ bhojanaṁ tatra vāta.ghnaṁ svedābhyaṅgāḥ sa.vastayaḥ |
AHS5.5.048c/ pīḍyamāne 'ntarā mukte gude pratihato 'nilaḥ || 48 ||
AHS5.5.049a/ uraḥ.śiro.rujaṁ sādam ūrvoś ca janayed balī |
AHS5.5.049c/ vastiḥ syāt tatra bilvādi.phala.śyāmādi.mūtra.vān || 49 || [Note: AHS5.5.049v/ 5.49cv vastiḥ syāt tatra bilvādiḥ 5.49dv phala.śyāmādi.mūtra.vān]
AHS5.5.050a/ ati.prapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhaty āyāti vā galam |
AHS5.5.050c/ tatra vastir virekaś ca gala.pīḍādi karma ca || 50 || [Note: AHS5.5.050v/ 5.50bv tiṣṭhann āyāti vā galam]
[Page 539 ]
AHS5.5.051a/ vamanādyair viśuddhaṁ ca kṣāma.deha.balānalam |
AHS5.5.051c/ yathāṇḍaṁ taruṇaṁ pūrṇaṁ taila.pātraṁ yathā tathā || 51 || [Note: AHS5.5.051v/ 5.51av karmabhir vamanādyaiś ca 5.51av vamanādyair viśuddhaṁ tu]
AHS5.5.052a/ bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmād apacārataḥ |
AHS5.5.052c/ dadyān madhura.hṛdyāni tato 'mla.lavaṇau rasau || 52 || [Note: AHS5.5.052v/ 5.52bv sarvasmād apavādataḥ]
AHS5.5.053a/ svādu.tiktau tato bhūyaḥ kaṣāya.kaṭukau tataḥ |
AHS5.5.053c/ anyo.'nya.praty.anīkānāṁ rasānāṁ snigdha.rūkṣayoḥ || 53 ||
AHS5.5.054a/ vyatyāsād upayogena kramāt taṁ prakṛtiṁ nayet |
AHS5.5.054c/ sarvaṁ.sahaḥ sthira.balo vijñeyaḥ prakṛtiṁ gataḥ || 54 ||

5.6. Chapter 6 :: Athabheṣajakalpādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 449-452]
AHS5.6.001a/ dhanve sādhāraṇe deśe same san.mṛttike śucau |
AHS5.6.001c/ śmaśāna.caityāyatana.śvabhra.valmīka.varjite || 1 || [Note: AHS5.6.001v/ 6.1av dhanva.sādhāraṇe deśe 6.1cv śmaśāna.caityādyatana.]
AHS5.6.002a/ mṛdau pradakṣiṇa.jale kuśa.rohiṣa.saṁstṛte |
AHS5.6.002c/ a.phāla.kṛṣṭe 'n.ākrānte pādapair bala.vat.taraiḥ || 2 || [Note: AHS5.6.002v/ 6.2bv kuśa.rohiṣa.saṁskṛte]
AHS5.6.003a/ śasyate bheṣajaṁ jātaṁ yuktaṁ varṇa.rasādibhiḥ |
AHS5.6.003c/ jantv.a.jagdhaṁ davā.dagdham a.vidagdhaṁ ca vaikṛtaiḥ || 3 || [Note: AHS5.6.003v/ 6.3cv jantv.a.juṣṭaṁ davā.dagdham 6.3dv a.vijagdhaṁ ca vaikṛtaiḥ]
AHS5.6.004a/ bhūtaiś chāyātapāmbv.ādyair yathā.kālaṁ ca sevitam |
AHS5.6.004c/ avagāḍha.mahā.mūlam udīcīṁ diśam āśritam || 4 || [Note: AHS5.6.004v/ 6.4dv udīcīṁ diśam āsthitam]
AHS5.6.004+(1)a/ mahendra.rāma.kṛṣṇānāṁ brāhmaṇānāṁ gavām api |
AHS5.6.004+(1)c/ tapasā tejasā vāpi praśāmyadhvaṁ śivāya vai || 4+(1) || [Note: AHS5.6.004+(1)v/ 6.4+(1)cv tapasāṁ tejasāṁ vāpi 6.4+(1)dv praśāmyadhvaṁ śamāya vai]
AHS5.6.004+(2)ab/ mantreṇānena mati.mān sarvam apy auṣadhaṁ nayet || 4+(2)ab ||
[Page 540 ]
AHS5.6.005a/ atha kalyāṇa.caritaḥ śrāddhaḥ śucir upoṣitaḥ |
AHS5.6.005c/ gṛhṇīyād auṣadhaṁ su.sthaṁ sthitaṁ kāle ca kalpayet || 5 ||
AHS5.6.006a/ sa.kṣīraṁ tad a.sampattāv an.atikrānta.vatsaram |
AHS5.6.006c/ ṛte guḍa.ghṛta.kṣaudra.dhānya.kṛṣṇā.viḍaṅgataḥ || 6 || [Note: AHS5.6.006v/ 6.6cv ṛte ghṛta.guḍa.kṣaudra.]
AHS5.6.007a/ payo bāṣkayaṇaṁ grāhyaṁ viṇ.mūtraṁ tac ca nī.rujām |
AHS5.6.007c/ vayo.bala.vatāṁ dhātu.piccha.śṛṅga.khurādikam || 7 || [Note: AHS5.6.007v/ 6.7bv viṇ.mūtraṁ tac ca nī.ruji 6.7bv viṇ.mūtraṁ tac ca nī.rujam 6.7dv .puccha.śṛṅga.khurādikam 6.7dv .pitta.śṛṅga.khurādikam]
AHS5.6.008a/ kaṣāya.yonayaḥ pañca rasā lavaṇa.varjitāḥ |
AHS5.6.008c/ rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaś ceti prakalpanā || 8 || [Note: AHS5.6.008v/ 6.8dv phāṇṭaś ceti prakalpanāḥ]
AHS5.6.009a/ pañca.dhaiva kaṣāyāṇāṁ pūrvaṁ pūrvaṁ balādhikā |
AHS5.6.009c/ sadyaḥ.samuddhṛtāt kṣuṇṇād yaḥ sravet paṭa.pīḍitāt || 9 || [Note: AHS5.6.009v/ 6.9av pañca caiva kaṣāyāṇāṁ 6.9bv pūrvaṁ pūrvaṁ balādhikāḥ 6.9bv pūrvaṁ pūrvaṁ balāvahāḥ 6.9cv sadyaḥ.samuddhṛta.kṣuṇṇād 6.9dv yaḥ sravet paṭa.pīḍanāt]
AHS5.6.010a/ sva.rasaḥ sa samuddiṣṭaḥ kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ |
AHS5.6.010c/ cūrṇo '.plutaḥ śṛtaḥ kvāthaḥ śīto rātriṁ drave sthitaḥ || 10 || [Note: AHS5.6.010v/ 6.10dv śīto rātrau drave sthitaḥ]
AHS5.6.011a/ sadyo.'bhiṣuta.pūtas tu phāṇṭas tan.māna.kalpane |
AHS5.6.011c/ yuñjyād vyādhy.ādi.balatas tathā ca vacanaṁ muneḥ || 11 || [Note: AHS5.6.011v/ 6.11av sadyo.'bhikṣuṇṇa.pūtas tu]
AHS5.6.012a/ mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṁ koṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ |
AHS5.6.012c/ ālocya deśa.kālau ca yojyā tad.vac ca kalpanā || 12 || [Note: AHS5.6.012v/ 6.12av mātrāyā nāsty avasthānaṁ 6.12bv doṣam agniṁ balaṁ vayaḥ]
AHS5.6.013a/ madhyaṁ tu mānaṁ nirdiṣṭaṁ sva.rasasya catuḥ.palam |
AHS5.6.013c/ peṣyasya karṣam āloḍyaṁ tad dravasya pala.traye || 13 || [Note: AHS5.6.013v/ 6.13av madhya.mānaṁ vinirdiṣṭaṁ]
AHS5.6.014a/ kvāthaṁ dravya.pale kuryāt prasthārdhaṁ pāda.śeṣitam |
AHS5.6.014c/ śītaṁ pale palaiḥ ṣaḍbhiś caturbhis tu tato 'param || 14 || [Note: AHS5.6.014v/ 6.14dv caturbhiś ca tato 'param 6.14dv caturbhis tu tataḥ param]
[Page 541 ]
AHS5.6.015a/ sneha.pāke tv a.mānoktau catur.guṇa.vivardhitam |
AHS5.6.015c/ kalka.sneha.dravaṁ yojyam adhīte śaunakaḥ punaḥ || 15 ||
AHS5.6.016a/ snehe sidhyati śuddhāmbu.niḥkvātha.sva.rasaiḥ kramāt |
AHS5.6.016c/ kalkasya yojayed aṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭham aṣṭamam || 16 ||
AHS5.6.017a/ pṛthak sneha.samaṁ dadyāt pañca.prabhṛti tu dravam |
AHS5.6.017c/ nāṅgulī.grāhi.tā kalke na snehe 'gnau sa.śabda.tā || 17 || [Note: AHS5.6.017v/ 6.17av dravaṁ tu pañca.prabhṛti 6.17bv pṛthak sneha.samaṁ kṣipet]
AHS5.6.017.1+1a/ śuṣka.dravyaṁ yadā na syāt tadā sadyaḥ.samuddhṛtam |
AHS5.6.017.1+1c/ dvi.guṇaṁ tat prayoktavyaṁ kuḍavādi dravaṁ tathā || 17.1+1 ||
AHS5.6.018a/ varṇādi.sampac ca yadā tadainaṁ śīghram āharet |
AHS5.6.018c/ ghṛtasya phenopaśamas tailasya tu tad.udbhavaḥ || 18 || [Note: AHS5.6.018v/ 6.18dc tailasya ca tad.udbhavaḥ]
AHS5.6.019a/ lehasya tantu.mat.tāpsu majjanaṁ saraṇaṁ na ca |
AHS5.6.019c/ pākas tu tri.vidho mandaś cikkaṇaḥ khara.cikkaṇaḥ || 19 || [Note: AHS5.6.019v/ 6.19bv majjanaṁ śaraṇaṁ na ca]
AHS5.6.020a/ mandaḥ kalka.same kiṭṭe cikkaṇo madanopame |
AHS5.6.020c/ kiñ.cit sīdati kṛṣṇe ca vartya.māne ca paścimaḥ || 20 || [Note: AHS5.6.020v/ 6.20dv varti.māne ca paścimaḥ 6.20dv vartamāne ca paścimaḥ 6.20dv vartamāne tu paścimaḥ]
AHS5.6.021a/ dagdho 'ta ūrdhvaṁ niṣkāryaḥ syād āmas tv agni.sāda.kṛt |
AHS5.6.021c/ mṛdur nasye kharo 'bhyaṅge pāne vastau ca cikkaṇaḥ || 21 ||
AHS5.6.022a/ śāṇaṁ pāṇi.talaṁ muṣṭiṁ kuḍavaṁ prastham āḍhakam |
AHS5.6.022c/ droṇaṁ vahaṁ ca krama.śo vijānīyāc catur.guṇam || 22 ||
AHS5.6.023a/ dvi.guṇaṁ yojayed ārdraṁ kuḍavādi tathā dravam |
AHS5.6.023c/ peṣaṇāloḍane vāri sneha.pāke ca nir.drave || 23 ||
[Page 542 ]
AHS5.6.024a/ kalpayet sadṛśān bhāgān pramāṇaṁ yatra noditam |
AHS5.6.024c/ kalkī.kuryāc ca bhaiṣajyam a.nirūpita.kalpanam || 24 ||
AHS5.6.025a/ aṅgān.uktau tu mūlaṁ syād a.prasiddhau tad eva tu |
AHS5.6.025c/ dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṁ badaraṁ draṅkṣaṇaś ca tau || 25 || [Note: AHS5.6.025v/ 6.25av a.nirdiṣṭā.prasiddheṣu 6.25bv mūlaṁ grāhyaṁ tvag.ādiṣu 6.25cv dvau śāṇau vaṭakaḥ kolo]
AHS5.6.025.1+(1)a/ ṣaḍ vaṁśyas tu marīciḥ syāt ṣaṇ marīcyas tu sarṣapaḥ |
AHS5.6.025.1+(1)c/ taṇḍulaḥ sarṣapās tv aṣṭau dhānya.māṣas tu tau yavaḥ || 25.1+(1) || [Note: AHS5.6.06.25.1+(1)v/ 6.25.1+(1)dv dhānya.māṣaś ca tau yavaḥ]
AHS5.6.025.1+(2)ab/ tāv aṇḍikā caturbhis tair māṣakaḥ śāṇakas tathā || 25.1+(2)ab || [Note: AHS5.6.025.1+(2)v/ 6.25.1+(2)av tāvanto gaditā māṣāḥ 6.25.1+(2)av tais turyair guñjakā māṣas 6.25.1+(2)bv śāṇo 'yaṁ munibhiḥ smṛtaḥ 6.25.1+(2)bv turyābhiḥ śāṇakaḥ smṛtaḥ]
AHS5.6.026a/ akṣaṁ picuḥ pāṇi.talaṁ suvarṇaṁ kavaḍa.grahaḥ |
AHS5.6.026c/ karṣo biḍāla.padakaṁ tindukaḥ pāṇi.mānikā || 26 || [Note: AHS5.6.026v/ 6.26bv suvarṇaṁ kavaḍa.graham 6.26dv tindukaṁ pāṇi.mānikā]
AHS5.6.027a/ śabdānya.tvam a.bhinne 'rthe śuktir aṣṭamikā picū |
AHS5.6.027c/ palaṁ prakuñco bilvaṁ ca muṣṭir āmraṁ caturthikā || 27 || [Note: AHS5.6.027v/ 6.27av śabdān evam a.bhinne 'rthe 6.27av śabdā hy amī a.bhinne 'rthe]
AHS5.6.028a/ dve pale prasṛtas tau dvāv añjalis tau tu mānikā |
AHS5.6.028c/ āḍhakaṁ bhājanaṁ kaṁso droṇaḥ kumbho ghaṭo 'rmaṇam || 28 || [Note: AHS5.6.028v/ 6.28av dve pale prasṛtis tau dvāv]
AHS5.6.029a/ tulā pala.śataṁ tāni viṁśatir bhāra ucyate |
AHS5.6.029c/ himavad.vindhya.śailābhyāṁ prāyo vyāptā vasundharā || 29 || [Note: AHS5.6.029v/ 6.29av tulā pala.śataṁ tāsāṁ]
AHS5.6.029ū̆ab/ saumyaṁ pathyaṁ ca tatrādyam āgneyaṁ vaindhyam auṣadham || 29ū̆ab || [Note: AHS5.6.029ū̆v/ 6.29ū̆av saumyaṁ tatrādyam āgneyaṁ 6.29ū̆bv vaindhyam auṣadham īritam]

6. Part 6 :: Uttarasthānam

[Note: [ K edn 453-588]

6.1. Chapter 1 :: Athabālopacaraṇīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 453-456]
AHS6.1.001a/ jāta.mātraṁ viśodhyolbād bālaṁ saindhava.sarpiṣā |
AHS6.1.001c/ prasūti.kleśitaṁ cānu balā.tailena secayet || 1 ||
[Page 543 ]
AHS6.1.002a/ aśmanor vādanaṁ cāsya karṇa.mūle samācaret |
AHS6.1.002c/ athāsya dakṣiṇe karṇe mantram uccārayed imam || 2 ||
AHS6.1.003a/ aṅgād aṅgāt sambhavasi hṛdayād abhijāyase |
AHS6.1.003c/ ātmā vai putra.nāmāsi sañjīva śaradāṁ śatam || 3 || [Note: AHS6.1.003v/ 1.3dv sañjīva śaradaḥ śatam]
AHS6.1.004a/ śatāyuḥ śata.varṣo 'si dīrgham āyur avāpnuhi |
AHS6.1.004c/ nakṣatrāṇi diśo rātrir ahaś ca tvābhirakṣatu || 4 || [Note: AHS6.1.004v/ 1.4dv ahaś catvāri rakṣatu]
AHS6.1.005a/ svasthī.bhūtasya nābhiṁ ca sūtreṇa catur.aṅgulāt |
AHS6.1.005c/ baddhvordhvaṁ vardhayitvā ca grīvāyām avasañjayet || 5 || [Note: AHS6.1.005v/ 1.5cv baddhvordhvaṁ vardhayitvā tu 1.5dv grīvāyām avasajjayet]
AHS6.1.006a/ nābhiṁ ca kuṣṭha.tailena secayet snāpayed anu |
AHS6.1.006c/ kṣīri.vṛkṣa.kaṣāyeṇa sarva.gandhodakena vā || 6 || [Note: AHS6.1.006v/ 1.6av nābhiṁ tu kuṣṭha.tailena 1.6bv secayet snapayed anu]
AHS6.1.007a/ koṣṇena tapta.rajata.tapanīya.nimajjanaiḥ |
AHS6.1.007c/ tato dakṣiṇa.tarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet || 7 ||
AHS6.1.008a/ śirasi sneha.picunā prāśyaṁ cāsya prayojayet |
AHS6.1.008c/ hareṇu.mātraṁ medhāyur.balārtham abhimantritam || 8 || [Note: AHS6.1.008v/ 1.8bv prāśaṁ cāsya prayojayet]
AHS6.1.009a/ aindrī.brāhmī.vacā.śaṅkhapuṣpī.kalkaṁ ghṛtaṁ madhu |
AHS6.1.009c/ cāmīkara.vacā.brāhmī.tāpya.pathyā rajī.kṛtāḥ || 9 || [Note: AHS6.1.009v/ 1.9dv .kuṣṭha.pathyā rajī.kṛtāḥ]
AHS6.1.010a/ lihyān madhu.ghṛtopetā hema.dhātrī.rajo 'tha.vā |
AHS6.1.010c/ garbhāmbhaḥ saindhava.vatā sarpiṣā vāmayet tataḥ || 10 || [Note: AHS6.1.010v/ 1.10cv garbhāmbhaḥ saindhava.vacā. 1.10dv .sarpiṣā vāmayet tataḥ]
AHS6.1.011a/ prājāpatyena vidhinā jāta.karmāṇi kārayet |
AHS6.1.011c/ sirāṇāṁ hṛdaya.sthānāṁ vivṛta.tvāt prasūtitaḥ || 11 ||
[Page 544 ]
AHS6.1.012a/ tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṁ stanyaṁ pravartate |
AHS6.1.012c/ prathame divase tasmāt tri.kālaṁ madhu.sarpiṣī || 12 ||
AHS6.1.013a/ anantā.miśrite mantra.pāvite prāśayec chiśum |
AHS6.1.013c/ dvitīye lakṣmaṇā.siddhaṁ tṛtīye ca ghṛtaṁ tataḥ || 13 ||
AHS6.1.014a/ prāṅ.niṣiddha.stanasyāsya tat.pāṇi.tala.sammitam |
AHS6.1.014c/ stanyānu.pānaṁ dvau kālau nava.nītaṁ prayojayet || 14 ||
AHS6.1.015a/ mātur eva pibet stanyaṁ tad dhy alaṁ deha.vṛddhaye |
AHS6.1.015c/ stanya.dhātryāv ubhe kārye tad.a.sampadi vatsale || 15 || [Note: AHS6.1.015v/ 1.15bv tat paraṁ deha.vṛddhaye]
AHS6.1.016a/ a.vyaṅge brahma.cāriṇyau varṇa.prakṛtitaḥ same |
AHS6.1.016c/ nī.ruje madhya.vayasau jīvad.vatse na lolupe || 16 ||
AHS6.1.017a/ hitāhāra.vihāreṇa yatnād upacarec ca te |
AHS6.1.017c/ śuk.krodha.laṅghanāyāsāḥ stanya.nāśasya hetavaḥ || 17 ||
AHS6.1.018a/ stanyasya sīdhu.varjyāni madyāny ānūpa.jā rasāḥ |
AHS6.1.018c/ kṣīraṁ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeś ca viparyayaḥ || 18 || [Note: AHS6.1.018v/ 1.18cv kṣīraṁ kṣīriṇy auṣadhayaḥ]
AHS6.1.019a/ viruddhāhāra.bhuktāyāḥ kṣudhitāyā vi.cetasaḥ |
AHS6.1.019c/ praduṣṭa.dhātor garbhiṇyāḥ stanyaṁ roga.karaṁ śiśoḥ || 19 || [Note: AHS6.1.019v/ 1.19av viruddhāhāra.ceṣṭāyāḥ]
AHS6.1.020a/ stanyā.bhāve payaś chāgaṁ gavyaṁ vā tad.guṇaṁ pibet |
AHS6.1.020c/ hrasvena pañca.mūlena sthirābhyāṁ vā sitā.yutam || 20 || [Note: AHS6.1.020v/ 1.20cv mūlaiḥ siddhaṁ bṛhaty.ādyaiḥ]
AHS6.1.021a/ ṣaṣṭhīṁ niśāṁ viśeṣeṇa kṛta.rakṣā.bali.kriyāḥ |
AHS6.1.021c/ jāgṛyur bāndhavās tasya dadhataḥ paramāṁ mudam || 21 ||
[Page 545 ]
AHS6.1.022a/ daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ sva.kulocitaiḥ |
AHS6.1.022c/ kārayet sūtikotthānaṁ nāma bālasya cārcitam || 22 || [Note: AHS6.1.022v/ 1.22bv vidhi.vat sva.kulocitaiḥ]
AHS6.1.023a/ bibhrato 'ṅgair manohvāla.rocanāguru.candanam |
AHS6.1.023c/ nakṣatra.devatā.yuktaṁ bāndhavaṁ vā samākṣaram || 23 ||
AHS6.1.024a/ tataḥ prakṛti.bhedokta.rūpair āyuḥ.parīkṣaṇam |
AHS6.1.024c/ prāg.udak.śirasaḥ kuryād bālasya jñāna.vān bhiṣak || 24 ||
AHS6.1.025a/ śuci.dhautopadhānāni nir.valīni mṛdūni ca |
AHS6.1.025c/ śayyāstaraṇa.vāsāṁsi rakṣo.ghnair dhūpitāni ca || 25 ||
AHS6.1.026a/ kāko viśastaḥ śastaś ca dhūpane trivṛtānvitaḥ |
AHS6.1.026c/ jīvat.khaḍgādi.śṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn || 26 || [Note: AHS6.1.026v/ 1.26av kaṅko viśastaḥ śastaś ca 1.26cv jīvat.khaḍgādi.śṛṅga.sthān]
AHS6.1.027a/ dhārayed auṣadhīḥ śreṣṭhāḥ brāhmy.aindrī.jīvakādikāḥ |
AHS6.1.027c/ hastābhyāṁ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṁ vacām || 27 || [Note: AHS6.1.027v/ 1.27av dhārayec cauṣadhīḥ śreṣṭhā 1.27av dhārayed auṣadhīś ceṣṭā]
AHS6.1.028a/ āyur.medhā.smṛti.svāsthya.karīṁ rakṣo.'bhirakṣiṇīm |
AHS6.1.028c/ ṣaṭ.saptāṣṭama.māseṣu nī.rujasya śubhe 'hani || 28 || [Note: AHS6.1.028v/ 1.28cv ṣaṭ.saptāṣṭasu māseṣu]
AHS6.1.029a/ karṇau himāgame vidhyed dhātry.aṅka.sthasya sāntvayan |
AHS6.1.029c/ prāg dakṣiṇaṁ kumārasya bhiṣag vāmaṁ tu yoṣitaḥ || 29 ||
AHS6.1.030a/ dakṣiṇena dadhat sūcīṁ pālīm anyena pāṇinā |
AHS6.1.030c/ madhyataḥ karṇa.pīṭhasya kiñ.cid gaṇḍāśrayaṁ prati || 30 ||
AHS6.1.031a/ jarāyu.mātra.pracchanne ravi.raśmy.avabhāsite |
AHS6.1.031c/ ghṛtasya niś.calaṁ samyag alaktaka.rasāṅkite || 31 ||
[Page 546 ]
AHS6.1.032a/ vidhyed daiva.kṛte cchidre sakṛd evarju lāghavāt |
AHS6.1.032c/ nordhvaṁ na pārśvato nādhaḥ sirās tatra hi saṁśritāḥ || 32 ||
AHS6.1.033a/ kālikā.marmarī.raktās tad.vyadhād rāga.rug.jvarāḥ |
AHS6.1.033c/ sa.śopha.dāha.saṁrambha.manyā.stambhāpatānakāḥ || 33 || [Note: AHS6.1.033v/ 1.33bv tad.bādhād rāga.rug.jvarāḥ]
AHS6.1.034a/ teṣāṁ yathāmayaṁ kuryād vibhajyāśu cikitsitam |
AHS6.1.034c/ sthāne vyadhān na rudhiraṁ na rug.rāgādi.sambhavaḥ || 34 || [Note: AHS6.1.034v/ 1.34cv sthāna.vyadhān na rudhiraṁ]
AHS6.1.035a/ snehāktaṁ sūcy.anusyūtaṁ sūtraṁ cānu nidhāpayet |
AHS6.1.035c/ āma.tailena siñcec ca bahalāṁ tad.vad ārayā || 35 ||
AHS6.1.036a/ vidhyet pālīṁ hita.bhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī |
AHS6.1.036c/ vartis try.ahāt tato rūḍhaṁ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ || 36 || [Note: AHS6.1.036v/ 1.36bv sañcāryānyā sthavīyasī 1.36cv vartis try.ahāt tato rūḍhāṁ]
AHS6.1.037a/ athainaṁ jāta.daśanaṁ krameṇāpanayet stanāt |
AHS6.1.037c/ pūrvoktaṁ yojayet kṣīram annaṁ ca laghu bṛṁhaṇam || 37 || [Note: AHS6.1.037v/ 1.37av jāta.dantaṁ śiśuṁ śīte 1.37bv krama.śo 'panayet stanāt]
AHS6.1.038a/ priyāla.majja.madhuka.madhu.lāja.sitopalaiḥ |
AHS6.1.038c/ apa.stanasya saṁyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ || 38 ||
AHS6.1.039a/ dīpano bāla.bilvailā.śarkarā.lāja.saktubhiḥ |
AHS6.1.039c/ saṅgrāhī dhātakī.puṣpa.śarkarā.lāja.tarpaṇaiḥ || 39 ||
AHS6.1.040a/ rogāṁś cāsya jayet saumyair bheṣajair a.viṣādakaiḥ |
AHS6.1.040c/ anya.trātyayikād vyādher virekaṁ su.tarāṁ tyajet || 40 || [Note: AHS6.1.040v/ 1.40bv bheṣajair a.viṣādikaiḥ 1.40bv bheṣajair a.vipādikaiḥ 1.40bv bheṣajair a.vipādakaiḥ]
AHS6.1.041a/ trāsayen nā.vidheyaṁ taṁ trastaṁ gṛhṇanti hi grahāḥ |
AHS6.1.041c/ vastra.vātāt para.sparśāt pālayel laṅghanāc ca tam || 41 || [Note: AHS6.1.041v/ 1.41av trāsayen nā.vidheyaṁ ca 1.41cv vastra.pātāt khara.sparśāt 1.41cv vastra.pātāt para.sparśāt 1.41dv pālayel laṅghitāc ca tam]
[Page 547 ]
AHS6.1.042a/ brāhmī.siddhārthaka.vacā.śārivā.kuṣṭha.saindhavaiḥ |
AHS6.1.042c/ sa.kaṇaiḥ sādhitaṁ pītaṁ vāṅ.medhā.smṛti.kṛd ghṛtam || 42 ||
AHS6.1.043a/ āyuṣyaṁ pāpma.rakṣo.ghnaṁ bhūtonmāda.nibarhaṇam |
AHS6.1.043c/ vacendulekhā.maṇḍūkī.śaṅkhapuṣpī.śatāvarīḥ || 43 || [Note: AHS6.1.043v/ 1.43cv vacendulekhā maṇḍūkī 1.43dv śaṅkhapuṣpī śatāvarī]
AHS6.1.044a/ brahmasomāmṛtā.brāhmīḥ kalkī.kṛtya palāṁśikāḥ |
AHS6.1.044c/ aṣṭāṅgaṁ vipacet sarpiḥ prasthaṁ kṣīra.catur.guṇam || 44 || [Note: AHS6.1.044v/ 1.44av brahmasomāṁrtā brāhmī 1.44bv kalkī.kṛtya palāṁśikaiḥ 1.44dv prasthaṁ kṣīraṁ catur.guṇam]
AHS6.1.045a/ tat pītaṁ dhanyam āyuṣyaṁ vāṅ.medhā.smṛti.buddhi.kṛt |
AHS6.1.045c/ ajā.kṣīrābhayā.vyoṣa.pāṭhogrā.śigru.saindhavaiḥ || 45 || [Note: AHS6.1.045v/ 1.45bv vāṅ.medhā.smṛti.kṛt param 1.45bv vāṅ.medhā.smṛti.vahni.kṛt 1.45dv .pāṭhogrā.śakra.saindhavaiḥ]
AHS6.1.046a/ siddhaṁ sārasvataṁ sarpir vāṅ.medhā.smṛti.vahni.kṛt |
AHS6.1.046c/ vacāmṛtā.śaṭhī.pathyā.śaṅkhinī.vella.nāgaraiḥ || 46 || [Note: AHS6.1.046v/ 1.46bv vāṅ.medhā.smṛti.buddhi.kṛt 1.46cv vacāmṛtā.varī.pathyā.]
AHS6.1.047a/ apāmārgeṇa ca ghṛtaṁ sādhitaṁ pūrva.vad guṇaiḥ |
AHS6.1.047c/ hema śveta.vacā kuṣṭham arkapuṣpī sa.kāñcanā || 47 || [Note: AHS6.1.047v/ 1.47cv hema śveta.vacā kuṣṭhaṁ 1.47dv śaṅkhapuṣpī sa.kāñcanā 1.47dv śaṅkhapuṣpī sa.rocanā]
AHS6.1.048a/ hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṁ vacā |
AHS6.1.048c/ catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhu.ghṛta.plutāḥ || 48 || [Note: AHS6.1.048v/ 1.48av hema matsyākṣakaḥ phañjī 1.48bv kaiḍaryaṁ kanakaṁ vacā 1.48dv prāśyā madhu.ghṛta.plutāḥ]
AHS6.1.049a/ varṣaṁ līḍhā vapur.medhā.bala.varṇa.karāḥ śubhāḥ |
AHS6.1.049c/ vacā.yaṣṭy.āhva.sindhūttha.pathyā.nāgara.dīpyakaiḥ || 49 ||
AHS6.1.049ū̆ab/ śudhyate vāg ghavir.līḍhaiḥ sa.kuṣṭha.kaṇa.jīrakaiḥ || 49ū̆ab || [Note: AHS6.1.049ū̆v/ 1.49ū̆av śudhyate vāg ghṛtālīḍhaiḥ]

6.2. Chapter 2 :: Athabālāmayapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 456-460]
AHS6.2.001a/ tri.vidhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhaya.vartanaḥ |
AHS6.2.001c/ svāsthyaṁ tābhyām a.duṣṭābhyāṁ duṣṭābhyāṁ roga.sambhavaḥ || 1 ||
[Page 548 ]
AHS6.2.002a/ yad adbhir eka.tāṁ yāti na ca doṣair adhiṣṭhitam |
AHS6.2.002c/ tad viśuddhaṁ payo vātād duṣṭaṁ tu plavate 'mbhasi || 2 || [Note: AHS6.2.002v/ 2.2dv duṣṭaṁ tu plavate jale]
AHS6.2.003a/ kaṣāyaṁ phenilaṁ rūkṣaṁ varco.mūtra.vibandha.kṛt |
AHS6.2.003c/ pittād uṣṇāmla.kaṭukaṁ pīta.rājy apsu dāha.kṛt || 3 ||
AHS6.2.004a/ kaphāt sa.lavaṇaṁ sāndraṁ jale majjati picchilam |
AHS6.2.004c/ saṁsṛṣṭa.liṅgaṁ saṁsargāt tri.liṅgaṁ sānnipātikam || 4 ||
AHS6.2.005a/ yathā.sva.liṅgāṁs tad vyādhīn janayaty upayojitam |
AHS6.2.005c/ śiśos tīkṣṇam abhīkṣṇaṁ ca rodanāl lakṣayed rujam || 5 || [Note: AHS6.2.005v/ 2.5cv śiśos tīkṣṇam a.tīkṣṇaṁ ca]
AHS6.2.006a/ sa yaṁ spṛśed bhṛśaṁ deśaṁ yatra ca sparśanā.kṣamaḥ |
AHS6.2.006c/ tatra vidyād rujaṁ mūrdhni rujaṁ cākṣi.nimīlanāt || 6 || [Note: AHS6.2.006v/ 2.6av svayaṁ spṛśed bhṛśaṁ deśaṁ 2.6bv yatra ca sparśanā.kṣamam]
AHS6.2.007a/ hṛdi jihvauṣṭha.daśana.śvāsa.muṣṭi.nipīḍanaiḥ |
AHS6.2.007c/ koṣṭhe vibandha.vamathu.stana.daṁśāntra.kūjanaiḥ || 7 || [Note: AHS6.2.007v/ 2.7bv .śvāsa.muṣṭi.nipīḍitaiḥ 2.7dv .stanya.dveṣāntra.kūjanaiḥ]
AHS6.2.008a/ ādhmāna.pṛṣṭha.namana.jaṭharonnamanair api |
AHS6.2.008c/ vastau guhye ca viṇ.mūtra.saṅgottrāsa.dig.īkṣaṇaiḥ || 8 ||
AHS6.2.009a/ atha dhātryāḥ kriyāṁ kuryād yathā.doṣaṁ yathāmayam |
AHS6.2.009c/ tatra vātātmake stanye daśa.mūlaṁ try.ahaṁ pibet || 9 ||
AHS6.2.010a/ atha.vāgni.vacā.pāṭhā.kaṭukā.kuṣṭha.dīpyakam |
AHS6.2.010c/ sa.bhārgī.dāru.sarala.vṛścikālī.kaṇoṣaṇam || 10 ||
AHS6.2.011a/ tataḥ pibed anya.tamaṁ vāta.vyādhi.haraṁ ghṛtam |
AHS6.2.011c/ anu cāccha.surām evaṁ snigdhāṁ mṛdu virecayet || 11 || [Note: AHS6.2.011v/ 2.11bv vāta.vyādhi.hitaṁ ghṛtam]
[Page 549 ]
AHS6.2.012a/ vasti.karma tataḥ kuryāt svedādīṁś cānilāpahān |
AHS6.2.012c/ rāsnājamodā.sarala.devadāru.rajo.'nvitam || 12 ||
AHS6.2.013a/ bālo lihyād ghṛtaṁ tair vā vipakvaṁ sa.sitopalam |
AHS6.2.013c/ pitta.duṣṭe 'mṛtābhīru.paṭolī.nimba.candanam || 13 ||
AHS6.2.014a/ dhātrī kumāraś ca pibet kvāthayitvā sa.śārivam |
AHS6.2.014c/ atha.vā tri.phalā.musta.bhūnimba.kaṭu.rohiṇīḥ || 14 ||
AHS6.2.015a/ śārivādiṁ paṭolādiṁ padmakādiṁ tathā gaṇam |
AHS6.2.015c/ ghṛtāny ebhiś ca siddhāni pitta.ghnaṁ ca virecanam || 15 ||
AHS6.2.016a/ śītāṁś cābhyaṅga.lepādīn yuñjyāc chleṣmātmake punaḥ |
AHS6.2.016c/ yaṣṭy.āhva.saindhava.yutaṁ kumāraṁ pāyayed ghṛtam || 16 ||
AHS6.2.017a/ sindhūttha.pippalī.mad vā piṣṭaiḥ kṣaudra.yutair atha |
AHS6.2.017c/ rāṭha.puṣpaiḥ stanau limpec chiśoś ca daśana.cchadau || 17 || [Note: AHS6.2.017v/ 2.17av sindhūttha.pippalī.madya. 2.17av sindhūttha.pippalī.mustā. 2.17av sindhūttha.pippalī.mūrvā. 2.17bv .piṣṭaiḥ kṣaudra.yutair atha]
AHS6.2.018a/ sukham evaṁ vamed bālaḥ tīkṣṇair dhātrīṁ tu vāmayet |
AHS6.2.018c/ athācarita.saṁsargī mustādiṁ kvathitaṁ pibet || 18 ||
AHS6.2.019a/ tad.vat tagara.pṛthvīkā.suradāru.kaliṅgakān |
AHS6.2.019c/ atha.vātiviṣā.musta.ṣaḍgranthā.pañca.kolakam || 19 || [Note: AHS6.2.019v/ 2.19bv .suradāru.kaliṅgakam 2.19dv .ṣaḍgranthā.pañca.kolakān]
AHS6.2.020a/ stanye tri.doṣa.maline dur.gandhy āmaṁ jalopamam |
AHS6.2.020c/ vibaddham acchaṁ vicchinnaṁ phenilaṁ copaveśyate || 20 ||
AHS6.2.021a/ śakṛn nānā.vyathā.varṇaṁ mūtraṁ pītaṁ sitaṁ ghanam |
AHS6.2.021c/ jvarā.rocaka.tṛṭ.chardi.śuṣkodgāra.vijṛmbhikāḥ || 21 ||
[Page 550 ]
AHS6.2.022a/ aṅga.bhaṅgo 'ṅga.vikṣepaḥ kūjanaṁ vepathur bhramaḥ |
AHS6.2.022c/ ghrāṇākṣi.mukha.pākādyā jāyante 'nye 'pi taṁ gadam || 22 || [Note: AHS6.2.022v/ 2.22bv kvaṇanaṁ vepathur bhramaḥ]
AHS6.2.023a/ kṣīrālasakam ity āhur atyayaṁ cāti.dāruṇam |
AHS6.2.023c/ tatrāśu dhātrīṁ bālaṁ ca vamanenopapādayet || 23 ||
AHS6.2.024a/ vihitāyāṁ ca saṁsargyāṁ vacādiṁ yojayed gaṇam |
AHS6.2.024c/ niśādiṁ vātha.vā mādrī.pāṭhā.tiktā.ghanāmayān || 24 ||
AHS6.2.025a/ pāṭhā.śuṇṭhy.amṛtā.tikta.tiktā.devāhva.śārivāḥ |
AHS6.2.025c/ sa.musta.mūrvendrayavāḥ stanya.doṣa.harāḥ param || 25 ||
AHS6.2.026a/ anubandhe yathā.vyādhi pratikurvīta kāla.vit |
AHS6.2.026c/ dantodbhedaś ca rogāṇāṁ sarveṣām api kāraṇam || 26 ||
AHS6.2.027a/ viśeṣāj jvara.viḍ.bheda.kāsa.cchardi.śiro.rujām |
AHS6.2.027c/ abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate || 27 ||
AHS6.2.028a/ pṛṣṭha.bhaṅge biḍālānāṁ barhiṇāṁ ca śikhodbhave |
AHS6.2.028c/ dantodbhede ca bālānāṁ na hi kiñ.cin na dūyate || 28 || [Note: AHS6.2.028v/ 2.28cv dantodbhave ca bālānāṁ]
AHS6.2.029a/ yathā.doṣaṁ yathā.rogaṁ yathodrekaṁ yathā.bhayam |
AHS6.2.029c/ vibhajya deśa.kālādīṁs tatra yojyaṁ bhiṣag.jitam || 29 || [Note: AHS6.2.029v/ 2.29bv yathodrekaṁ yathā.balam 2.29bv yathodrekaṁ yathā.vayaḥ 2.29bv yathodrekaṁ yathāśayam]
AHS6.2.030a/ ta eva doṣā dūṣyāś ca jvarādyā vyādhayaś ca yat |
AHS6.2.030c/ atas tad eva bhaiṣajyaṁ mātrā tv asya kanīyasī || 30 || [Note: AHS6.2.030v/ 2.30bv jvarādyā vyādhayaś ca te]
AHS6.2.031a/ saukumāryālpa.kāya.tvāt sarvānnān.upasevanāt |
AHS6.2.031c/ snigdhā eva sadā bālā ghṛta.kṣīra.niṣevaṇāt || 31 || [Note: AHS6.2.031v/ 2.31bv sarvānnān.upasevanaiḥ]
[Page 551 ]
AHS6.2.032a/ sadyas tān vamanaṁ tasmāt pāyayen mati.mān mṛdu |
AHS6.2.032c/ stanyasya tṛptaṁ vamayet kṣīra.kṣīrānna.sevinam || 32 ||
AHS6.2.033a/ pīta.vantaṁ tanuṁ peyām annādaṁ ghṛta.saṁyutām |
AHS6.2.033c/ vastiṁ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam || 33 ||
AHS6.2.034a/ yuñjyād virecanādīṁs tu dhātryā eva yathoditān |
AHS6.2.034c/ mūrvā.vyoṣa.varā.kola.jambū.tvag.dāru.sarṣapāḥ || 34 || [Note: AHS6.2.034v/ 2.34av yuñjyād virecanādīṁś ca 2.34cv mūrvā.vyoṣa.vacā.kola. 2.34cv mūrvā.vyoṣa.varāṅkolla.]
AHS6.2.035a/ sa.pāṭhā madhunā līḍhāḥ stanya.doṣa.harāḥ param |
AHS6.2.035c/ danta.pālīṁ sa.madhunā cūrṇena pratisārayet || 35 || [Note: AHS6.2.035v/ 2.35bv stanya.doṣa.nibarhaṇāḥ]
AHS6.2.036a/ pippalyā dhātakī.puṣpa.dhātrī.phala.kṛtena vā |
AHS6.2.036c/ lāva.tittiri.vallūra.rajaḥ puṣpa.rasa.drutam || 36 || [Note: AHS6.2.036v/ 2.36bv .dhātrī.phala.rasena vā 2.36dv .rajaḥ puṣpa.rasa.plutam 2.36dv .rajaḥ puṣpa.rasāplutam]
AHS6.2.037a/ drutaṁ karoti bālānāṁ danta.kesara.van mukham |
AHS6.2.037c/ vacā.dvi.bṛhatī.pāṭhā.kaṭukātiviṣā.ghanaiḥ || 37 ||
AHS6.2.038a/ madhuraiś ca ghṛtaṁ siddhaṁ siddhaṁ daśana.janmani |
AHS6.2.038c/ rajanī.dāru.sarala.śreyasī.bṛhatī.dvayam || 38 || [Note: AHS6.2.038v/ 2.38cv rajanī.dāru.saralāḥ 2.38dv śreyasī.bṛhatī.dvayam]
AHS6.2.039a/ pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṁ mākṣika.sarpiṣā |
AHS6.2.039c/ grahaṇī.dīpanaṁ śreṣṭhaṁ mārutasyānulomanam || 39 ||
AHS6.2.040a/ atīsāra.jvara.śvāsa.kāmalā.pāṇḍu.kāsa.nut |
AHS6.2.040c/ bālasya sarva.rogeṣu pūjitaṁ bala.varṇa.dam || 40 || [Note: AHS6.2.040v/ 2.40bv .kāmalā.pāṇḍu.roga.nut]
AHS6.2.041a/ samaṅgā.dhātakī.lodhra.kuṭannaṭa.balā.dvayaiḥ |
AHS6.2.041c/ mahā.sahā.kṣudra.sahā.mudga.bilva.śalāṭubhiḥ || 41 || [Note: AHS6.2.041v/ 2.41bv .kuṭannaṭa.balāhvayaiḥ 2.41bv .kuṭannaṭa.vaṭāhvayaiḥ]
[Page 552 ]
AHS6.2.042a/ sa.kārpāsī.phalais toye sādhitaiḥ sādhitaṁ ghṛtam |
AHS6.2.042c/ kṣīra.mastu.yutaṁ hanti śīghraṁ dantodbhavodbhavān || 42 ||
AHS6.2.043a/ vividhān āmayān etad vṛddha.kāśyapa.nirmitam |
AHS6.2.043c/ dantodbhaveṣu rogeṣu na bālam atiyantrayet || 43 || [Note: AHS6.2.043v/ 2.43cv dantodbhedottha.rogeṣu]
AHS6.2.044a/ svayam apy upaśāmyanti jāta.dantasya yad.gadāḥ |
AHS6.2.044c/ aty.ahaḥ.svapna.śītāmbu.ślaiṣmika.stanya.sevinaḥ || 44 || [Note: AHS6.2.044v/ 2.44dv .ślaiṣmika.stanya.pāyinaḥ]
AHS6.2.045a/ śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasa.vāhiṣu |
AHS6.2.045c/ a.rocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaś ca jāyate || 45 ||
AHS6.2.046a/ kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdha.śukla.mukhekṣaṇaḥ |
AHS6.2.046c/ saindhava.vyoṣa.śārṅgaṣṭā.pāṭhā.giri.kadambakān || 46 || [Note: AHS6.2.046v/ 2.46dv .pāṭhā.giri.kadambakam]
AHS6.2.047a/ śuṣyato madhu.sarpirbhyām a.rucy.ādiṣu yojayet |
AHS6.2.047c/ aśoka.rohiṇī.yuktaṁ pañca.kolaṁ ca cūrṇitam || 47 ||
AHS6.2.048a/ badarī.dhātakī.dhātrī.cūrṇaṁ vā sarpiṣā drutam |
AHS6.2.048c/ sthirā.vacā.dvi.bṛhatī.kākolī.pippalī.nataiḥ || 48 || [Note: AHS6.2.048v/ 2.48bv .cūrṇaṁ vā sarpiṣāplutam]
AHS6.2.049a/ niculotpala.varṣābhū.bhārgī.mustaiś ca kārṣikaiḥ |
AHS6.2.049c/ siddhaṁ prasthārdham ājyasya srotasāṁ śodhanaṁ param || 49 ||
AHS6.2.050a/ siṁhy.aśvagandhā.surasā.kaṇā.garbhaṁ ca tad.guṇam |
AHS6.2.050c/ yaṣṭy.āhva.pippalī.lodhra.padmakotpala.candanaiḥ || 50 ||
AHS6.2.051a/ tālīśa.śārivābhyāṁ ca sādhitaṁ śoṣa.jid ghṛtam |
AHS6.2.051c/ śṛṅgī.madhūlikā.bhārgī.pippalī.devadārubhiḥ || 51 ||
[Page 553 ]
AHS6.2.052a/ aśvagandhā.dvi.kākolī.rāsnarṣabhaka.jīvakaiḥ |
AHS6.2.052c/ śūrpaparṇī.viḍaṅgaiś ca kalkitaiḥ sādhitaṁ ghṛtam || 52 ||
AHS6.2.053a/ śaśottamāṅga.niryūhe śuṣyataḥ puṣṭi.kṛt param |
AHS6.2.053c/ vacā.vayaḥsthā.tagara.kāyasthā.corakaiḥ śṛtam || 53 ||
AHS6.2.054a/ basta.mūtra.surābhyāṁ ca tailam abhyañjane hitam |
AHS6.2.054c/ lākṣā.rasa.samaṁ taila.prasthaṁ mastu catur.guṇam || 54 || [Note: AHS6.2.054v/ 2.54bv tailān mastu catur.guṇam 2.54cv lākṣā.rasa.samaṁ tailaṁ 2.54dv prasthaṁ mastu catur.guṇam]
AHS6.2.055a/ aśvagandhā.niśā.dāru.kauntī.kuṣṭhābda.candanaiḥ |
AHS6.2.055c/ sa.mūrvā.rohiṇī.rāsnā.śatāhvā.madhukaiḥ samaiḥ || 55 ||
AHS6.2.056a/ siddhaṁ lākṣādikaṁ nāma tailam abhyañjanād idam |
AHS6.2.056c/ balyaṁ jvara.kṣayonmāda.śvāsāpasmāra.vāta.nut || 56 ||
AHS6.2.057a/ yakṣa.rākṣasa.bhūta.ghnaṁ garbhiṇīnāṁ ca śasyate |
AHS6.2.057c/ madhunātiviṣā.śṛṅgī.pippalīr lehayec chiśum || 57 ||
AHS6.2.058a/ ekāṁ vātiviṣāṁ kāsa.jvara.cchardir.upadrutam |
AHS6.2.058c/ pītaṁ pītaṁ vamati yaḥ stanyaṁ taṁ madhu.sarpiṣā || 58 || [Note: AHS6.2.058v/ 2.58bv .jvara.cchardibhir arditam 2.58cv pītaṁ pītaṁ ca vamati 2.58dv yaḥ stanyaṁ madhu.sarpiṣā]
AHS6.2.059a/ dvi.vārtākī.phala.rasaṁ pañca.kolaṁ ca lehayet |
AHS6.2.059c/ pippalī.pañca.lavaṇaṁ kṛmijit.pāribhadrakam || 59 || [Note: AHS6.2.059v/ 2.59cv pippalī.pañca.lavaṇa. 2.59dv .kṛmijit.pāribhadrakam 2.59dv viḍaṅgaṁ pāribhadrakam]
AHS6.2.060a/ tad.val lihyāt tathā vyoṣaṁ maṣīṁ vā roma.carmaṇām |
AHS6.2.060c/ lābhataḥ śalyaka.śvāvid.godharkṣa.śikhi.janmanām || 60 ||
AHS6.2.061a/ khadirārjuna.tālīśa.kuṣṭha.candana.je rase |
AHS6.2.061c/ sa.kṣīraṁ sādhitaṁ sarpir vamathuṁ viniyacchati || 61 ||
[Page 554 ]
AHS6.2.061+(1)a/ hanu.mūla.gato vāyur danta.deśāsthi.go.caraḥ |
AHS6.2.061+(1)c/ yadā śiśoḥ prakupito nottiṣṭhanti tadā dvi.jāḥ || 61+(1) || [Note: AHS6.2.061+(1)v/ 2.61+(1)av hanu.mūlāśrito vāyur 2.61+(1)bv danta.deśān viśoṣayet 2.61+(1)bv danta.deśān viśodhayet]
AHS6.2.061+(2)a/ rūkṣāśino vātikasya cālayaty anilaḥ sirāḥ |
AHS6.2.061+(2)c/ hanv.āśrayāḥ prasuptasya dantaiḥ śabdaṁ karoty ataḥ || 61+(2) ||
AHS6.2.062a/ sa.danto jāyate yas tu dantāḥ prāg yasya cottarāḥ |
AHS6.2.062c/ kurvīta tasminn utpāte śāntiṁ taṁ ca dvi.jātaye || 62 || [Note: AHS6.2.062v/ 2.62dv śāntikaṁ ca dvi.jātaye]
AHS6.2.063a/ dadyāt sa.dakṣiṇaṁ bālaṁ naigameṣaṁ ca pūjayet |
AHS6.2.063c/ tālu.māṁse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālu.kaṇṭakam || 63 || [Note: AHS6.2.063v/ 2.63bv sainikeśaṁ ca pūjayet]
AHS6.2.064a/ tena tālu.pradeśasya nimna.tā mūrdhni jāyate |
AHS6.2.064c/ tālu.pātaḥ stana.dveṣaḥ kṛcchrāt pānaṁ śakṛd.dravam || 64 ||
AHS6.2.065a/ tṛḍ.āsya.kaṇḍv.akṣi.rujā grīvā.dur.dhara.tā vamiḥ |
AHS6.2.065c/ tatrotkṣipya yava.kṣāra.kṣaudrābhyāṁ pratisārayet || 65 ||
AHS6.2.066a/ tālu tad.vat kaṇā.śuṇṭhī.go.śakṛd.rasa.saindhavaiḥ |
AHS6.2.066c/ śṛṅgavera.niśā.bhṛṅgaṁ kalkitaṁ vaṭa.pallavaiḥ || 66 ||
AHS6.2.067a/ baddhvā go.śakṛtā liptam kukūle svedayet tataḥ |
AHS6.2.067c/ rasena limpet tālv.āsyaṁ netre ca pariṣecayet || 67 ||
AHS6.2.068a/ harītakī.vacā.kuṣṭha.kalkaṁ mākṣika.saṁyutam |
AHS6.2.068c/ pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālu.kaṇṭakāt || 68 ||
AHS6.2.069a/ malopalepāt svedād vā gude rakta.kaphodbhavaḥ |
AHS6.2.069c/ tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍū.mān jāyate bhūry.upadravaḥ || 69 ||
[Page 555 ]
AHS6.2.070a/ ke.cit taṁ mātṛkā.doṣaṁ vadanty anye 'hi.pūtanam |
AHS6.2.070c/ pṛṣṭhārur guda.kuṭṭaṁ ca ke.cic ca tam a.nāmikam || 70 || [Note: AHS6.2.070v/ 2.70av ke.cic ca tam a.nāmakam 2.70bv vadanty anye 'pi pūtanam 2.70bv vadanty anye tu pūtanam 2.70bc vadanty anye hi pūtanam 2.70cv pṛṣṭhārur guda.kaṇḍūṁ ca 2.70cv pṛṣṭhārur guda.kiṭṭaṁ ca 2.70cv pṛṣṭhārur guda.kuṣṭhaṁ ca]
AHS6.2.071a/ tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṁ pitta.śleṣma.harauṣadhaiḥ |
AHS6.2.071c/ śṛta.śītaṁ ca śītāmbu.yuktam antara.pānakam || 71 || [Note: AHS6.2.071v/ 2.71cv sita.śītaṁ ca śītāmbu.]
AHS6.2.072a/ sa.kṣaudra.tārkṣya.śailena vraṇaṁ tena ca lepayet |
AHS6.2.072c/ tri.phalā.badarī.plakṣa.tvak.kvātha.pariṣecitam || 72 ||
AHS6.2.073a/ kāsīsa.rocanā.tuttha.manohvāla.rasāñjanaiḥ |
AHS6.2.073c/ lepayed amla.piṣṭair vā cūrṇitair vāvacūrṇayet || 73 ||
AHS6.2.074a/ su.ślakṣṇair atha.vā yaṣṭī.śaṅkha.sauvīrakāñjanaiḥ |
AHS6.2.074c/ śārivā.śaṅkhanābhibhyām asanasya tvacātha.vā || 74 ||
AHS6.2.075a/ rāga.kaṇḍūtkaṭe kuryād rakta.srāvaṁ jalaukasā |
AHS6.2.075c/ sarvaṁ ca pitta.vraṇa.jic chasyate guda.kuṭṭake || 75 || [Note: AHS6.2.075v/ 2.75dv chasyate guda.kiṭṭake]
AHS6.2.076a/ pāṭhā.vella.dvi.rajanī.musta.bhārgī.punarnavaiḥ |
AHS6.2.076c/ sa.bilva.try.ūṣaṇaiḥ sarpiḥ vṛścikālī.yutaiḥ śṛtam || 76 ||
AHS6.2.077a/ lihāno mātrayā rogair mucyate mṛttikodbhavaiḥ || 77ab ||
AHS6.2.077c/ vyādher yady asya bhaiṣajyaṁ stanas tena pralepitaḥ || 77cd ||
AHS6.2.077e/ sthito muhūrtaṁ dhauto 'nu pītas taṁ taṁ jayed gadam || 77ef || [Note: AHS6.2.077v/ 2.77fv pītas tat taṁ jayed gadam]

6.3. Chapter 3 :: Athabālagrahapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 460-463]
AHS6.3.001a/ purā guhasya rakṣārthaṁ nirmitāḥ śūla.pāṇinā |
AHS6.3.001c/ manuṣya.vigrahāḥ pañca sapta strī.vigrahā grahāḥ || 1 ||
AHS6.3.002a/ skando viśākho meṣākhyaḥ śva.grahaḥ pitṛ.sañjñitaḥ |
AHS6.3.002c/ śakuniḥ pūtanā śīta.pūtanā.dṛṣṭi.pūtanā || 2 || [Note: AHS6.3.002v/ 3.2av skando viśākho meṣāsyaḥ]
[Page 556 ]
AHS6.3.003a/ mukha.maṇḍitikā tad.vad revatī śuṣka.revatī |
AHS6.3.003c/ teṣāṁ grahīṣyatāṁ rūpaṁ pratataṁ rodanaṁ jvaraḥ || 3 || [Note: AHS6.3.003v/ 3.3av mukha.maṇḍanikā tad.vad 3.3av mukha.maṇḍinikā tad.vad]
AHS6.3.004a/ sāmānyaṁ rūpam uttrāsa.jṛmbhā.bhrū.kṣepa.dīna.tāḥ |
AHS6.3.004c/ phena.srāvordhva.dṛṣṭy.oṣṭha.danta.daṁśa.prajāgarāḥ || 4 || [Note: AHS6.3.004v/ 3.4bv .jṛmbhā.bhrūtkṣepa.dīna.tāḥ]
AHS6.3.005a/ rodanaṁ kūjanaṁ stanya.vidveṣaḥ svara.vaikṛtam |
AHS6.3.005c/ nakhair a.kasmāt paritaḥ sva.dhātry.aṅga.vilekhanam || 5 ||
AHS6.3.006a/ tatraika.nayana.srāvī śiro vikṣipate muhuḥ |
AHS6.3.006c/ hataika.pakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sa.svedo nata.kandharaḥ || 6 || [Note: AHS6.3.006v/ 3.6bv śiro vikṣepate muhuḥ 3.6bv śiro vikṣipyate muhuḥ]
AHS6.3.007a/ danta.khādī stana.dveṣī trasyan roditi vi.svaram |
AHS6.3.007c/ vakra.vaktro vaman lālāṁ bhṛśam ūrdhvaṁ nirīkṣate || 7 || [Note: AHS6.3.007v/ 3.7bv trasan roditi vi.svaram 3.7cv vakra.vaktro vamel lālāṁ]
AHS6.3.008a/ vasāsṛg.gandhir udvigno baddha.muṣṭi.śakṛc chiśuḥ |
AHS6.3.008c/ calitaikākṣi.gaṇḍa.bhrūḥ saṁraktobhaya.locanaḥ || 8 ||
AHS6.3.009a/ skandārtas tena vaikalyaṁ maraṇaṁ vā bhaved dhruvam |
AHS6.3.009c/ sañjñā.nāśo muhuḥ keśa.luñcanaṁ kandharā.natiḥ || 9 || [Note: AHS6.3.009v/ 3.9bv maraṇaṁ vā bhaved drutam 3.9cv sañjñā.nāśo bhavet keśa.]
AHS6.3.010a/ vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛn.mūtra.pravartanam |
AHS6.3.010c/ phenodvamanam ūrdhvekṣā hasta.bhrū.pāda.nartanam || 10 ||
AHS6.3.011a/ stana.sva.jihvā.sandaṁśa.saṁrambha.jvara.jāgarāḥ |
AHS6.3.011c/ pūya.śoṇita.gandhaś ca skandāpasmāra.lakṣaṇam || 11 ||
AHS6.3.012a/ ādhmānaṁ pāṇi.pādasya spandanaṁ phena.nirvamaḥ |
AHS6.3.012c/ tṛṇ.muṣṭi.bandhātīsāra.svara.dainya.vi.varṇa.tāḥ || 12 || [Note: AHS6.3.012v/ 3.12av ādhmānaṁ pāṇi.pādāsya. 3.12bv .spandanaṁ phena.nirvamaḥ 3.12bv spandanaṁ phena.nirgamaḥ 3.12bv spandanaṁ hananaṁ bhramaḥ]
[Page 557 ]
AHS6.3.013a/ kūjanaṁ stananaṁ chardiḥ kāsa.hidhmā.prajāgarāḥ |
AHS6.3.013c/ oṣṭha.daṁśāṅga.saṅkoca.stambha.bastābha.gandha.tāḥ || 13 || [Note: AHS6.3.013v/ 3.13av kūjanaṁ śvasanaṁ chardiḥ 3.13av kūjanaṁ stambhanaṁ chardiḥ 3.13av kūjanaṁ svananaṁ chardiḥ]
AHS6.3.014a/ ūrdhvaṁ nirīkṣya hasanaṁ madhye vinamanaṁ jvaraḥ |
AHS6.3.014c/ mūrchaika.netra.śophaś ca naigameṣa.grahākṛtiḥ || 14 ||
AHS6.3.015a/ kampo hṛṣita.roma.tvaṁ svedaś cakṣur.nimīlanam |
AHS6.3.015c/ bahir.āyāmanaṁ jihvā.daṁśo 'ntaḥ.kaṇṭha.kūjanam || 15 || [Note: AHS6.3.015v/ 3.15av kampo harṣita.roma.tvaṁ]
AHS6.3.016a/ dhāvanaṁ viṭ.sa.gandha.tvaṁ krośanaṁ ca śva.vac chuni |
AHS6.3.016c/ roma.harṣo muhus trāsaḥ sahasā rodanaṁ jvaraḥ || 16 || [Note: AHS6.3.016v/ 3.16bv krośanaṁ śvāna.vac chuni 3.16cv roma.harṣo muhuḥ śvāsaḥ]
AHS6.3.017a/ kāsātīsāra.vamathu.jṛmbhā.tṛṭ.śava.gandha.tāḥ |
AHS6.3.017c/ aṅgeṣv ākṣepa.vikṣepa.śoṣa.stambha.vi.varṇa.tāḥ || 17 ||
AHS6.3.018a/ muṣṭi.bandhaḥ srutiś cākṣṇor bālasya syuḥ pitṛ.grahe |
AHS6.3.018c/ srastāṅga.tvam atīsāro jihvā.tālu.gale vraṇāḥ || 18 ||
AHS6.3.019a/ sphoṭāḥ sa.dāha.ruk.pākāḥ sandhiṣu syuḥ punaḥ punaḥ |
AHS6.3.019c/ niśy ahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pi vā || 19 ||
AHS6.3.020a/ bhayaṁ śakuni.gandha.tvaṁ jvaraś ca śakuni.grahe |
AHS6.3.020c/ pūtanāyāṁ vamiḥ kampas tandrā rātrau prajāgaraḥ || 20 ||
AHS6.3.021a/ hidhmādhmānaṁ śakṛd.bhedaḥ pipāsā mūtra.nigrahaḥ |
AHS6.3.021c/ srasta.hṛṣṭāṅga.roma.tvaṁ kāka.vat pūti.gandhi.tā || 21 ||
AHS6.3.022a/ śīta.pūtanayā kampo rodanaṁ tiryag.īkṣaṇam |
AHS6.3.022c/ tṛṣṇāntra.kūjo 'tīsāro vasā.vad visra.gandha.tā || 22 ||
[Page 558 ]
AHS6.3.023a/ pārśvasyaikasya śīta.tvam uṣṇa.tvam aparasya ca |
AHS6.3.023c/ andha.pūtanayā chardir jvaraḥ kāso 'lpa.nidra.tā || 23 || [Note: AHS6.3.023v/ 3.23dv jvaraḥ kāso 'lpa.vahni.tā]
AHS6.3.024a/ varcaso bheda.vaivarṇya.daurgandhyāny aṅga.śoṣaṇam |
AHS6.3.024c/ dṛṣṭeḥ sādāti.ruk.kaṇḍū.pothakī.janma.śūna.tāḥ || 24 || [Note: AHS6.3.024v/ 3.24cv dṛṣṭi.prasādo ruk.kaṇḍū. 3.24cv dṛṣṭi.sādo 'kṣi.ruk.kaṇḍū. 3.24cv dṛṣṭi.sādo 'ti.ruk kaṇḍūḥ 3.24cv dṛṣṭi.sādo 'ti.ruk.kaṇḍū. 3.24cv dṛṣṭeḥ sādo 'kṣi.ruk.kaṇḍū. 3.24dv pothakī.janma śūna.tā 3.24dv .pothakī.janma śūna.tā 3.24dv .pothakī.janma śūnya.tā]
AHS6.3.025a/ hidhmodvega.stana.dveṣa.vaivarṇya.svara.tīkṣṇa.tāḥ |
AHS6.3.025c/ vepathur matsya.gandha.tvam atha.vā sāmla.gandha.tā || 25 || [Note: AHS6.3.025v/ 3.25bv .vaivarṇyaṁ svara.tīkṣṇa.tā 3.25cv vamathur matsya.gandha.tvam]
AHS6.3.026a/ mukha.maṇḍitayā pāṇi.pādāsya.ramaṇīya.tā |
AHS6.3.026c/ sirābhir asitābhābhir ācitodara.tā jvaraḥ || 26 || [Note: AHS6.3.026v/ 3.26av mukha.maṇḍikayā pāṇi. 3.26bv .pādasya ramaṇīya.tā]
AHS6.3.027a/ a.rocako 'ṅga.glapanaṁ go.mūtra.sama.gandha.tā |
AHS6.3.027c/ revatyāṁ śyāva.nīla.tvaṁ karṇa.nāsākṣi.mardanam || 27 || [Note: AHS6.3.027v/ 3.27cv revatyā śyāva.nīla.tvaṁ]
AHS6.3.028a/ kāsa.hidhmākṣi.vikṣepa.vakra.vaktra.tva.rakta.tāḥ |
AHS6.3.028c/ basta.gandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṁ haritaṁ dravam || 28 ||
AHS6.3.029a/ jāyate śuṣka.revatyāṁ kramāt sarvāṅga.saṅkṣayaḥ |
AHS6.3.029c/ keśa.śāto 'nna.vidveṣaḥ svara.dainyaṁ vi.varṇa.tā || 29 || [Note: AHS6.3.029v/ 3.29av jāyate śuṣka.revatyā]
AHS6.3.029+1ab/ nānā.varṇa.purīṣa.tvam udare granthayaḥ sirāḥ || 29+1ab ||
AHS6.3.030a/ rodanaṁ gṛdhra.gandha.tvaṁ dīrgha.kālānuvartanam |
AHS6.3.030c/ udare granthayo vṛttā yasya nānā.vidhaṁ śakṛt || 30 ||
AHS6.3.031a/ jihvāyā nimna.tā madhye śyāvaṁ tālu ca taṁ tyajet |
AHS6.3.031c/ bhuñjāno 'nnaṁ bahu.vidhaṁ yo bālaḥ parihīyate || 31 || [Note: AHS6.3.031v/ 3.31av jihvāyāṁ nimna.tā madhye]
[Page 559 ]
AHS6.3.032a/ tṛṣṇā.gṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṁ śuṣka.revatī |
AHS6.3.032c/ hiṁsā.raty.arcanākāṅkṣā graha.grahaṇa.kāraṇam || 32 ||
AHS6.3.033a/ tatra hiṁsātmake bālo mahān vā sruta.nāsikaḥ |
AHS6.3.033c/ kṣata.jihvaḥ kvaṇed bāḍham a.sukhī sāśru.locanaḥ || 33 || [Note: AHS6.3.033v/ 3.33cv kṣata.jihvaḥ kvaṇan bāḍham 3.33cv kṣata.jihvaḥ kvaṇed gāḍham 3.33cv kṣata.jihvo vamed bāḍham 3.33dv a.sukhī sāsra.locanaḥ]
AHS6.3.034a/ dur.varṇo hīna.vacanaḥ pūti.gandhiś ca jāyate |
AHS6.3.034c/ kṣāmo mūtra.purīṣaṁ svaṁ mṛdnāti na jugupsate || 34 || [Note: AHS6.3.034v/ 3.34bv pūti.gandhis tu jāyate 3.34dv gṛhṇāti na jugupsate]
AHS6.3.035a/ hastau codyamya saṁrabdho hanty ātmānaṁ tathā param |
AHS6.3.035c/ tad.vac ca śastra.kāṣṭhādyair agniṁ vā dīptam āviśet || 35 || [Note: AHS6.3.035v/ 3.35av hastau codyamya saṅkruddho]
AHS6.3.036a/ apsu majjet patet kūpe kuryād anyac ca tad.vidham |
AHS6.3.036c/ tṛḍ.dāha.mohān pūyasya cchardanaṁ ca pravartayet || 36 || [Note: AHS6.3.036v/ 3.36cv tṛḍ.dāha.mohāḥ pūyasya]
AHS6.3.037a/ raktaṁ ca sarva.mārgebhyo riṣṭotpattiṁ ca taṁ tyajet |
AHS6.3.037c/ rahaḥ.strī.rati.saṁlāpa.gandha.srag.bhūṣaṇa.priyaḥ || 37 || [Note: AHS6.3.037v/ 3.37bv riṣṭotpattiś ca taṁ tyajet]
AHS6.3.038a/ hṛṣṭaḥ śāntaś ca duḥ.sādhyo rati.kāmena pīḍitaḥ |
AHS6.3.038c/ dīnaḥ parimṛśan vaktraṁ śuṣkauṣṭha.gala.tālukaḥ || 38 || [Note: AHS6.3.038v/ 3.38cv dīnaḥ parimṛśed vaktraṁ]
AHS6.3.039a/ śaṅkitaṁ vīkṣate rauti dhyāyaty āyāti dīna.tām |
AHS6.3.039c/ annam annābhilāṣe 'pi dattaṁ nāti bubhukṣate || 39 ||
AHS6.3.040a/ gṛhītaṁ bali.kāmena taṁ vidyāt sukha.sādhanam |
AHS6.3.040c/ hantu.kāmaṁ jayed dhomaiḥ siddha.mantra.pravartitaiḥ || 40 || [Note: AHS6.3.040v/ 3.40av gṛhītaṁ maha.kāmena]
AHS6.3.041a/ itarau tu yathā.kāmaṁ rati.baly.ādi.dānataḥ |
AHS6.3.041c/ atha sādhya.grahaṁ bālaṁ vivikte śaraṇe sthitam || 41 ||
[Page 560 ]
AHS6.3.042a/ trir ahnaḥ sikta.sammṛṣṭe sadā sannihitānale |
AHS6.3.042c/ vikīrṇa.bhūti.kusuma.pattra.bījānna.sarṣape || 42 || [Note: AHS6.3.042v/ 3.42av trir ahnaṁ sikta.sammṛṣṭe 3.42av trir ahnaḥ sikta.saṁsṛṣṭe 3.42av trir ahni sikta.sammṛṣṭe 3.42av trir ahni sikta.saṁsṛṣṭe 3.42cv vikīrṇa.bhūri.kusuma.]
AHS6.3.043a/ rakṣo.ghna.taila.jvalita.pradīpa.hata.pāpmani |
AHS6.3.043c/ vyavāya.madya.piśita.nivṛtta.paricārake || 43 || [Note: AHS6.3.043v/ 3.43bv .pradīpe hata.pāpmani]
AHS6.3.044a/ purāṇa.sarpiṣābhyaktaṁ pariṣiktaṁ sukhāmbunā |
AHS6.3.044c/ sādhitena balā.nimba.vaijayantī.nṛpadrumaiḥ || 44 ||
AHS6.3.045a/ pāribhadraka.kaṭvaṅga.jambū.varuṇa.kaṭtṛṇaiḥ |
AHS6.3.045c/ kapotavaṅkāpāmārga.pāṭalā.madhu.śigrubhiḥ || 45 || [Note: AHS6.3.045v/ 3.45dv .pāṭalī.madhuśigrubhiḥ 3.45dv .mālatī.madhuśigrubhiḥ]
AHS6.3.046a/ kākajaṅghā.mahāśvetā.kapittha.kṣīri.pādapaiḥ |
AHS6.3.046c/ sa.kadamba.karañjaiś ca dhūpaṁ snātasya cācaret || 46 || [Note: AHS6.3.046v/ 3.46bv .kapittha.kṣīra.pādapaiḥ]
AHS6.3.047a/ dvīpi.vyāghrāhi.siṁharkṣa.carmabhir ghṛta.miśritaiḥ |
AHS6.3.047c/ pūti.daśāṅga.siddhārtha.vacā.bhallāta.dīpyakaiḥ || 47 || [Note: AHS6.3.047v/ 3.47cv pūti.daśāṅgī.siddhārtha.]
AHS6.3.048a/ sa.kuṣṭhaiḥ sa.ghṛtair dhūpaḥ sarva.graha.vimokṣaṇaḥ |
AHS6.3.048c/ sarṣapā nimba.pattrāṇi mūlam aśvakhurā vacā || 48 || [Note: AHS6.3.048v/ 3.48av sa.kuṣṭhaiḥ sādhito dhūpaḥ 3.48dv mūtram aśvakhurā vacā 3.48dv mūlam aśvakhuraṁ vacā]
AHS6.3.049a/ bhūrja.pattraṁ ghṛtaṁ dhūpaḥ sarva.graha.nivāraṇaḥ |
AHS6.3.049c/ anantāmrāsthi.tagaraṁ maricaṁ madhuro gaṇaḥ || 49 || [Note: AHS6.3.049v/ 3.49bv sarva.graha.nibarhaṇaḥ 3.49cv anantāmrāsthi.tagara. 3.49dv .maricaṁ madhuro gaṇaḥ]
AHS6.3.050a/ śṛgālavinnā mustā ca kalkitais tair ghṛtaṁ pacet |
AHS6.3.050c/ daśa.mūla.rasa.kṣīra.yuktaṁ tad graha.jit param || 50 ||
AHS6.3.051a/ rāsnā.dvy.aṁśumatī.vṛddha.pañca.mūla.balā.ghanāt |
AHS6.3.051c/ kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ śārivā.vyoṣa.citrakaiḥ || 51 || [Note: AHS6.3.051v/ 3.51av rāsnā.dvy.aṁśumatī.pattra. 3.51av rāsnā.dvy.aṁśumatī.lodhra. 3.51bv .pañca.mūla.vacā.ghanāt]
[Page 561 ]
AHS6.3.052a/ pāṭhā.viḍaṅga.madhuka.payasyā.hiṅgu.dārubhiḥ |
AHS6.3.052c/ sa.granthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśos tat satataṁ hitam || 52 || [Note: AHS6.3.052v/ 3.52dv śiśos tu satataṁ hitam]
AHS6.3.053a/ sarva.roga.graha.haraṁ dīpanaṁ bala.varṇa.dam |
AHS6.3.053c/ śārivā.surabhi.brāhmī.śaṅkhinī.kuṣṭha.sarṣapaiḥ || 53 || [Note: AHS6.3.053v/ 3.53bv dīpanaṁ bala.vardhanam 3.53dv .śaṅkhinī.kṛṣṇa.sarṣapaiḥ]
AHS6.3.054a/ vacāśvagandhā.surasa.yuktaiḥ sarpir vipācayet |
AHS6.3.054c/ tan nāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca || 54 || [Note: AHS6.3.054v/ 3.54av vacāśvagandhā.surasā.]
AHS6.3.055a/ go.śṛṅga.carma.vālāhi.nirmokaṁ vṛṣa.daṁśa.viṭ |
AHS6.3.055c/ nimba.pattrājya.kaṭukā.madanaṁ bṛhatī.dvayam || 55 || [Note: AHS6.3.055v/ 3.55av go.śṛṅga.carma.vālāsthi. 3.55av go.śṛṅga.roma.vālāhi.]
AHS6.3.056a/ kārpāsāsthi.yava.cchāga.roma.devāhva.sarṣapam |
AHS6.3.056c/ mayūra.pattra.śrīvāsaṁ tuṣa.keśaṁ sa.rāmaṭham || 56 || [Note: AHS6.3.056v/ 3.56av kārpāsāsthi.yava.vacā. 3.56av kārpāsāsthi.vacā.bilva. 3.56av kārpāsāsthi.vacā.lodhra. 3.56av mayūra.piccha.śrīvāsa. 3.56av mayūra.piccha.śrīvāsaṁ 3.56bv .lodhra.devāhva.sarṣapam 3.56bv .devāhvaṁ yava.sarṣapam 3.56cv mayūra.pattra.śrīvāsa. 3.56dv .nara.keśaṁ sa.rāmaṭham]
AHS6.3.057a/ mṛd.bhāṇḍe basta.mūtreṇa bhāvitaṁ ślakṣṇa.cūrṇitam |
AHS6.3.057c/ dhūpanaṁ ca hitaṁ sarva.bhūteṣu viṣama.jvare || 57 || [Note: AHS6.3.057v/ 3.57cv dhūpanārthaṁ hitaṁ sarva.]
AHS6.3.058a/ ghṛtāni bhūta.vidyāyāṁ vakṣyante yāni tāni ca |
AHS6.3.058c/ yuñjyāt tathā baliṁ homaṁ snapanaṁ mantra.tantra.vit || 58 ||
AHS6.3.059a/ pūti.karañja.tvak.pattraṁ kṣīribhyo barbarād api |
AHS6.3.059c/ tumbī.viśālāraluka.śamī.bilva.kapitthataḥ || 59 || [Note: AHS6.3.059v/ 3.59av pūti.karañja.tvak.pattra. 3.59av pūti.karañjāt tvak.pattraṁ 3.59bv .kṣīribhyo vedarād api 3.59bv .mūlebhyo barbarād api 3.59bv .mūlebhyo vardharād api 3.59dv .śamī.bilva.kapitthakam]
AHS6.3.060a/ utkvāthya toyaṁ tad rātrau bālānāṁ snapanaṁ śivam |
AHS6.3.060c/ anubandhān yathā.kṛcchraṁ grahāpāye 'py upadravān || 60 || [Note: AHS6.3.060v/ 3.60dv graha.vyāpady upadravān]
AHS6.3.060ū̆ab/ bālāmaya.niṣedhokta.bheṣajaiḥ samupācaret || 60ū̆ab || [Note: AHS6.3.060ū̆v/ 3.60ū̆bv .bhaiṣajyaiḥ samupācaret]

6.4. Chapter 4 :: Athabhūtavidyājñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 463-464] [Page 562 ]
AHS6.4.001a/ lakṣayej jñāna.vijñāna.vāk.ceṣṭā.bala.pauruṣam |
AHS6.4.001c/ puruṣe '.pauruṣaṁ yatra tatra bhūta.grahaṁ vadet || 1 ||
AHS6.4.002a/ bhūtasya rūpa.prakṛti.bhāṣā.gaty.ādi.ceṣṭitaiḥ |
AHS6.4.002c/ yasyānukāraṁ kurute tenāviṣṭaṁ tam ādiśet || 2 ||
AHS6.4.003a/ so 'ṣṭā.daśa.vidho deva.dānavādi.vibhedataḥ |
AHS6.4.003c/ hetus tad.anuṣaktau tu sadyaḥ pūrva.kṛto 'tha.vā || 3 || [Note: AHS6.4.003v/ 4.3dv sadyaḥ pūrvaṁ kṛto 'tha.vā]
AHS6.4.004a/ prajñāparādhaḥ su.tarāṁ tena kāmādi.janmanā |
AHS6.4.004c/ lupta.dharma.vratācāraḥ pūjyān apy ativartate || 4 || [Note: AHS6.4.004v/ 4.4dv pūjyānām ativartanaiḥ]
AHS6.4.005a/ taṁ tathā bhinna.maryādaṁ pāpam ātmopaghātinam |
AHS6.4.005c/ devādayo 'py anughnanti grahāś chidra.prahāriṇaḥ || 5 ||
AHS6.4.006a/ chidraṁ pāpa.kriyārambhaḥ pāko 'n.iṣṭasya karmaṇaḥ |
AHS6.4.006c/ ekasya śūnye 'vasthānaṁ śmaśānādiṣu vā niśi || 6 ||
AHS6.4.007a/ dig.vāsas.tvaṁ guror nindā rater a.vidhi.sevanam |
AHS6.4.007c/ a.śucer devatārcādi para.sūtaka.saṅkaraḥ || 7 || [Note: AHS6.4.007v/ 4.7cv a.śucer devatārāddhiḥ 4.7dv para.sūtaka.saṅkarāt]
AHS6.4.008a/ homa.mantra.balījyānāṁ vi.guṇaṁ parikarma ca |
AHS6.4.008c/ samāsād dina.caryādi.proktācāra.vyatikramaḥ || 8 || [Note: AHS6.4.008v/ 4.8dv .proktānāṁ ca viparyayaḥ]
AHS6.4.009a/ gṛhṇanti śukla.pratipat.trayo.daśyoḥ surā naram |
AHS6.4.009c/ śukla.trayo.daśī.kṛṣṇa.dvā.daśyor dānavā grahāḥ || 9 || [Note: AHS6.4.009v/ 4.9dv .dvā.daśyor dānava.grahāḥ]
AHS6.4.010a/ gandharvās tu catur.daśyāṁ dvā.daśyāṁ coragāḥ punaḥ |
AHS6.4.010c/ pañcamyāṁ śukla.saptamy.ekā.daśyos tu dhaneśvarāḥ || 10 || [Note: AHS6.4.010v/ 4.10cv pañcamyāṁ śukla.saptamyām 4.10dv ekā.daśyāṁ dhaneśvarāḥ]
[Page 563 ]
AHS6.4.011a/ śuklāṣṭa.pañcamī.paurṇamāsīṣu brahma.rākṣasāḥ |
AHS6.4.011c/ kṛṣṇe rakṣaḥ.piśācādyā nava.dvā.daśa.parvasu || 11 || [Note: AHS6.4.011v/ 4.11av śuklāṣṭa.pañcamī.pūrṇa. 4.11bv .māsīṣu brahma.rākṣasāḥ]
AHS6.4.012a/ daśāmāvāsyayor aṣṭa.navamyoḥ pitaro 'pare |
AHS6.4.012c/ guru.vṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṁ sandhyāsu lakṣayet || 12 || [Note: AHS6.4.012v/ 4.12av darśāmāvāsyayor aṣṭa. 4.12av daśāmāvāsyayoḥ ṣaṣṭhī.]
AHS6.4.013a/ phulla.padmopama.mukhaṁ saumya.dṛṣṭim a.kopanam |
AHS6.4.013c/ alpa.vāk.sveda.viṇ.mūtraṁ bhojanān.abhilāṣiṇam || 13 || [Note: AHS6.4.013v/ 4.13cv sv.alpa.vāk.sveda.viṇ.mūtraṁ]
AHS6.4.014a/ deva.dvi.jāti.paramaṁ śuciṁ saṁskṛta.vādinam |
AHS6.4.014c/ mīlayantaṁ cirān netre surabhiṁ vara.dāyinam || 14 ||
AHS6.4.015a/ śukla.mālyāmbara.saric.chailocca.bhavana.priyam |
AHS6.4.015c/ a.nidram a.pradhṛṣyaṁ ca vidyād deva.vaśī.kṛtam || 15 || [Note: AHS6.4.015v/ 4.15av śukla.mālyāmbara.dharaṁ 4.15bv śailocca.bhavana.priyam]
AHS6.4.016a/ jihma.dṛṣṭiṁ dur.ātmānaṁ guru.deva.dvi.ja.dviṣam |
AHS6.4.016c/ nir.bhayaṁ māninaṁ śūraṁ krodhanaṁ vyavasāyinam || 16 || [Note: AHS6.4.016v/ 4.16cv nir.bhayaṁ māninaṁ krūraṁ]
AHS6.4.017a/ rudraḥ skando viśākho 'ham indro 'ham iti vādinam |
AHS6.4.017c/ surā.māṁsa.ruciṁ vidyād daitya.graha.gṛhītakam || 17 || [Note: AHS6.4.017v/ 4.17av rudraḥ skandaḥ piśāco 'ham 4.17cv madya.māṁsa.ruciṁ vidyād 4.17dv daitya.graha.vaśī.kṛtam]
AHS6.4.018a/ sv.ācāraṁ surabhiṁ hṛṣṭaṁ gīta.nartana.kāriṇam |
AHS6.4.018c/ snānodyāna.ruciṁ rakta.vastra.mālyānulepanam || 18 || [Note: AHS6.4.018v/ 4.18av sv.ācāra.surabhi.śiṣṭa. 4.18av sve.caraṁ surabhiṁ hṛṣṭaṁ 4.18bv .gīta.nartana.kāriṇam 4.18cv snānodyāna.rataṁ rakta.]
AHS6.4.019a/ śṛṅgāra.līlābhirataṁ gandharvādhyuṣitaṁ vadet |
AHS6.4.019c/ raktākṣaṁ krodhanaṁ stabdha.dṛṣṭiṁ vakra.gatiṁ calam || 19 || [Note: AHS6.4.019v/ 4.19av śṛṅgāra.mālyābhirataṁ 4.19av śṛṅgāra.līlābhihitaṁ]
AHS6.4.020a/ śvasantam a.niśaṁ jihvā.lolinaṁ sṛkkiṇī.liham |
AHS6.4.020c/ priya.dugdha.guḍa.snānam adho.vadana.śāyinam || 20 ||
[Page 564 ]
AHS6.4.021a/ uragādhiṣṭhitaṁ vidyāt trasyantaṁ cātapa.trataḥ |
AHS6.4.021c/ vipluta.trasta.raktākṣaṁ śubha.gandhaṁ su.tejasam || 21 ||
AHS6.4.022a/ priya.nṛtya.kathā.gīta.snāna.mālyānulepanam |
AHS6.4.022c/ matsya.māṁsa.ruciṁ hṛṣṭaṁ tuṣṭaṁ balinam a.vyatham || 22 || [Note: AHS6.4.022v/ 4.22av priya.narta.kathā.gīta. 4.22cv matsya.māṁsa.ruciṁ hṛṣṭa. 4.22dv .tuṣṭaṁ balinam a.vyatham 4.22dv tuṣṭaṁ balinam a.vyayam]
AHS6.4.023a/ calitāgra.karaṁ kasmai kiṁ dadāmīti vādinam |
AHS6.4.023c/ rahasya.bhāṣiṇaṁ vaidya.dvi.jāti.paribhāvinam || 23 || [Note: AHS6.4.023v/ 4.23dv .dvi.jāti.parivādinam]
AHS6.4.024a/ alpa.roṣaṁ druta.gatiṁ vidyād yakṣa.gṛhītakam |
AHS6.4.024c/ hāsya.nṛtya.priyaṁ raudra.ceṣṭaṁ chidra.prahāriṇam || 24 || [Note: AHS6.4.024v/ 4.24av alpa.roṣaṁ hṛta.gatiṁ 4.24cv hāsya.nṛtta.priyaṁ raudra. 4.24cv hāsya.nṛtya.karaṁ raudra.]
AHS6.4.025a/ ākrośinaṁ śīghra.gatiṁ deva.dvi.ja.bhiṣag.dviṣam |
AHS6.4.025c/ ātmānaṁ kāṣṭha.śastrādyair ghnantaṁ bhoḥ.śabda.vādinam || 25 || [Note: AHS6.4.025v/ 4.25dv ghnantaṁ go.śabda.vādinam]
AHS6.4.026a/ śāstra.veda.paṭhaṁ vidyād gṛhītaṁ brahma.rākṣasaiḥ |
AHS6.4.026c/ sa.krodha.dṛṣṭiṁ bhrū.kuṭīm udvahantaṁ sa.sambhramaṁ || 26 || [Note: AHS6.4.026v/ 4.26bv gṛhītaṁ brahma.rākṣasā]
AHS6.4.027a/ praharantaṁ pradhāvantaṁ śabdantaṁ bhairavānanam |
AHS6.4.027c/ annād vināpi balinaṁ naṣṭa.nidraṁ niśā.caram || 27 || [Note: AHS6.4.027v/ 4.27bv rudantaṁ bhairavānanam]
AHS6.4.028a/ nir.lajjam a.śuciṁ śūraṁ krūraṁ paruṣa.bhāṣiṇam |
AHS6.4.028c/ roṣaṇaṁ rakta.mālya.strī.rakta.madyāmiṣa.priyam || 28 || [Note: AHS6.4.028v/ 4.28dv .megha.madyāmiṣa.priyam]
AHS6.4.029a/ dṛṣṭvā ca raktaṁ māṁsaṁ vālihānaṁ daśana.cchadau |
AHS6.4.029c/ hasantam anna.kāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṁ vadet || 29 || [Note: AHS6.4.029v/ 4.29av dṛṣṭvā ca rakta.māṁsāni 4.29bv lihānaṁ daśana.cchadau]
AHS6.4.030a/ a.svastha.cittaṁ naika.tra tiṣṭhantaṁ paridhāvinam |
AHS6.4.030c/ ucchiṣṭa.nṛtya.gandharva.hāsa.madyāmiṣa.priyam || 30 ||
[Page 565 ]
AHS6.4.031a/ nirbhartsanād dīna.mukhaṁ rudantam a.nimittataḥ |
AHS6.4.031c/ nakhair likhantam ātmānaṁ rūkṣa.dhvasta.vapuḥ.svaram || 31 ||
AHS6.4.032a/ āvedayantam duḥkhādi sambaddhā.baddha.bhāṣiṇam |
AHS6.4.032c/ naṣṭa.smṛtiṁ śūnya.ratiṁ lolaṁ nagnaṁ malīmasam || 32 || [Note: AHS6.4.032v/ 4.32av āvedayantam duḥkhāni]
AHS6.4.033a/ rathyā.caila.parīdhānaṁ tṛṇa.mālā.vibhūṣaṇam |
AHS6.4.033c/ ārohantaṁ ca kāṣṭhāśvaṁ tathā saṅkara.kūṭakam || 33 || [Note: AHS6.4.033v/ 4.33cv ārohantaṁ ca kāṣṭhāśma. 4.33dv .rāśiṁ saṅkara.kūṭakam 4.33dv tathā saṅkāra.kūṭakam]
AHS6.4.034a/ bahv.āśinaṁ piśācena vijānīyād adhiṣṭhitam |
AHS6.4.034c/ pretākṛti.kriyā.gandhaṁ bhītam āhāra.vidviṣam || 34 || [Note: AHS6.4.034v/ 4.34dv bhīrum āhāra.vidviṣam]
AHS6.4.035a/ tṛṇa.cchidaṁ ca pretena gṛhītaṁ naram ādiśet |
AHS6.4.035c/ bahu.pralāpaṁ kṛṣṇāsyaṁ pravilambita.yāyinam || 35 ||
AHS6.4.036a/ śūna.pralamba.vṛṣaṇaṁ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṁ vadet |
AHS6.4.036c/ gṛhītvā kāṣṭha.loṣṭādi bhramantaṁ cīra.vāsasam || 36 || [Note: AHS6.4.036v/ 4.36cv gṛhītvā kāṣṭha.lohādi]
AHS6.4.037a/ nagnaṁ dhāvantam uttrasta.dṛṣṭiṁ tṛṇa.vibhūṣaṇam |
AHS6.4.037c/ śmaśāna.śūnyāyatana.rathyaika.druma.sevinam || 37 ||
AHS6.4.038a/ tilānna.madya.māṁseṣu satataṁ sakta.locanaṁ |
AHS6.4.038c/ niṣādādhiṣṭhitaṁ vidyād vadantaṁ paruṣāṇi ca || 38 || [Note: AHS6.4.038v/ 4.38bv saṁsaktaṁ rakta.locanam 4.38bv satataṁ rakta.locanam 4.38bv sa.raktaṁ rakta.locanam 4.38cv karkoṭādhiṣṭhitaṁ vindyād]
AHS6.4.039a/ yācantam udakaṁ cānnaṁ trasta.lohita.locanam |
AHS6.4.039c/ ugra.vākyaṁ ca jānīyān naram aukiraṇārditam || 39 || [Note: AHS6.4.039v/ 4.39av dhāvantam udakaṁ nānnaṁ 4.39av yācantam udakaṁ nānnaṁ 4.39av yācantam udakānnaṁ ca 4.39bv rakta.vitrasta.locanam 4.39dv naram autkiraṇārditam 4.39dv naraṁ maukiraṇārditam 4.39dv naram uttaruṇārditam]
AHS6.4.040a/ gandha.mālya.ratiṁ satya.vādinaṁ parivepinam |
AHS6.4.040c/ bahu.nidraṁ ca jānīyād vetālena vaśī.kṛtam || 40 || [Note: AHS6.4.040v/ 4.40av gandha.mālya.rataṁ satya. 4.40av gandha.mālya.ruciṁ satya. 4.40bv .vādinaṁ parivedinam 4.40bv .vādinaṁ paridevinam 4.40dv vaitālena vaśī.kṛtam]
[Page 566 ]
AHS6.4.041a/ a.prasanna.dṛśaṁ dīna.vadanaṁ śuṣka.tālukam |
AHS6.4.041c/ calan.nayana.pakṣmāṇaṁ nidrāluṁ manda.pāvakam || 41 ||
AHS6.4.042a/ apasavya.parīdhānaṁ tila.māṁsa.guḍa.priyam |
AHS6.4.042c/ skhalad.vācaṁ ca jānīyāt pitṛ.graha.vaśī.kṛtam || 42 || [Note: AHS6.4.042v/ 4.42cv skhalad.vācaṁ vijānīyāt]
AHS6.4.043a/ guru.vṛddharṣi.siddhābhiśāpa.cintānurūpataḥ |
AHS6.4.043c/ vyāhārāhāra.ceṣṭābhir yathā.svaṁ tad.grahaṁ vadet || 43 || [Note: AHS6.4.043v/ 4.43av guru.vṛddharṣi.siddhānāṁ 4.43bv śāpa.cintānurūpataḥ 4.43bv ṁśāpa.cittānurūpataḥ 4.43bv śāpa.cittānurūpataḥ 4.43cv vihārāhāra.ceṣṭābhir 4.43dv yathā.svaṁ taṁ grahaṁ vadet]
AHS6.4.044a/ kumāra.vṛndānugataṁ nagnam uddhata.mūrdha.jam |
AHS6.4.044c/ a.svastha.manasaṁ dairghya.kālikaṁ sa.grahaṁ tyajet || 44 ||

6.5. Chapter 5 :: Athabhūtapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 464-467]
AHS6.5.001a/ bhūtaṁ jayed a.hiṁsecchaṁ japa.homa.bali.vrataiḥ |
AHS6.5.001c/ tapaḥ.śīla.samādhāna.dāna.jñāna.dayādibhiḥ || 1 || [Note: AHS6.5.001v/ 5.1av bhūtaṁ jayed a.hiṁsotthaṁ 5.1cv tapaḥ.śīla.samādhyāna.]
AHS6.5.002a/ hiṅgu.vyoṣāla.nepālī.laśunārka.jaṭā.jaṭāḥ |
AHS6.5.002c/ ajalomī sa.golomī bhūtakeśī vacā latā || 2 || [Note: AHS6.5.002v/ 5.2bv .laśunārka.jaṭāmayāḥ 5.2dv bhūtakeśī.vacā.latāḥ 5.2dv bhūtakeśī vacā balā]
AHS6.5.003a/ kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ kāṇa.vikāṇike |
AHS6.5.003c/ vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavally api || 3 || [Note: AHS6.5.003v/ 5.3bv tilāḥ kāla.vikāṇike 5.3bv tilāḥ kāṇa.viṣāṇike 5.3bv tathā kāṇa.vikāṇike 5.3cv vajraproktā vayaḥsthā vā]
AHS6.5.004a/ sroto.jāñjana.rakṣoghnaṁ rakṣo.ghnaṁ cānyad auṣadham |
AHS6.5.004c/ kharāśva.śvāvid.uṣṭrarkṣa.godhā.nakula.śalyakāt || 4 || [Note: AHS6.5.004v/ 5.4dv .godhā.nakula.matsyakāt]
AHS6.5.005a/ dvīpi.mārjāra.go.siṁha.vyāghra.sāmudra.sat.tvataḥ |
AHS6.5.005c/ carma.pitta.dvi.ja.nakhā varge 'smin sādhayed ghṛtam || 5 ||
AHS6.5.006a/ purāṇam atha.vā tailaṁ navaṁ tat pāna.nasyayoḥ |
AHS6.5.006c/ abhyaṅge ca prayoktavyam eṣāṁ cūrṇaṁ ca dhūpane || 6 ||
[Page 567 ]
AHS6.5.007a/ ebhiś ca guṭikāṁ yuñjyād añjane sāvapīḍane |
AHS6.5.007c/ pralepe kalkam eteṣāṁ kvāthaṁ ca pariṣecane || 7 || [Note: AHS6.5.007v/ 5.7bv añjane sāvapīḍake]
AHS6.5.008a/ prayogo 'yaṁ grahonmādān sāpasmārāñ chamaṁ nayet |
AHS6.5.008c/ gajāhvā.pippalī.mūla.vyoṣāmalaka.sarṣapān || 8 ||
AHS6.5.009a/ godhā.nakula.mārjāra.jhaṣa.pitta.prapeṣitān |
AHS6.5.009c/ nāvanābhyaṅga.sekeṣu vidadhīta grahāpahān || 9 || [Note: AHS6.5.009v/ 5.9bv .śaśa.pitta.prapeṣitān 5.9bv .ṛkṣa.pitta.prapeṣitān]
AHS6.5.010a/ siddhārthaka.vacā.hiṅgu.priyaṅgu.rajanī.dvayam |
AHS6.5.010c/ mañjiṣṭhā śveta.kaṭabhī varā śvetādrikarṇikā || 10 || [Note: AHS6.5.010v/ 5.10cv mañjiṣṭhā.śveta.kaṭabhī. 5.10dv .varā.śvetādrikarṇikāḥ]
AHS6.5.011a/ nimbasya pattraṁ bījaṁ tu naktamāla.śirīṣayoḥ |
AHS6.5.011c/ surāhvaṁ try.ūṣaṇaṁ sarpir go.mūtre taiś catur.guṇe || 11 || [Note: AHS6.5.011v/ 5.11dv go.mūtre ca catur.guṇe]
AHS6.5.012a/ siddhaṁ siddhārthakaṁ nāma pāne nasye ca yojitam |
AHS6.5.012c/ grahān sarvān nihanty āśu viśeṣād āsurān grahān || 12 ||
AHS6.5.013a/ kṛtyā.lakṣmī.viṣonmāda.jvarāpasmāra.pāpma ca |
AHS6.5.013c/ ebhir evauṣadhair basta.vāriṇā kalpito '.gadaḥ || 13 || [Note: AHS6.5.013v/ 5.13bv .jvarāpasmāra.pāpma.nut]
AHS6.5.014a/ pāna.nasyāñjanālepa.snānodgharṣaṇa.yojitaḥ |
AHS6.5.014c/ guṇaiḥ pūrva.vad uddiṣṭo rāja.dvāre ca siddhi.kṛt || 14 || [Note: AHS6.5.014v/ 5.14cv sa guṇaiḥ pūrva.vad diṣṭo]
AHS6.5.015a/ siddhārthaka.vyoṣa.vacāśvagandhā niśā.dvayaṁ hiṅgu.palāṇḍu.kandaḥ |
AHS6.5.015c/ bījaṁ karañjāt kusumaṁ śirīṣāt phalaṁ ca valkaṁ ca kapittha.vṛkṣāt || 15 || [Note: AHS6.5.015v/ 5.15bv niśā.dvayaṁ hiṅgu.palāṇḍu.kandam 5.15dv phalaṁ ca kalkaś ca kapittha.vṛkṣāt 5.15dv phalaṁ ca puṣpaṁ ca kapittha.vṛkṣāt 5.15dv phalaṁ ca valkaś ca kapittha.vṛkṣāt]
AHS6.5.016a/ sa.māṇimanthaṁ sa.nataṁ sa.kuṣṭhaṁ śyoṇāka.mūlaṁ kiṇihī sitā ca |
AHS6.5.016c/ bastasya mūtreṇa su.bhāvitaṁ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt || 16 ||
[Page 568 ]
AHS6.5.017a/ duṣṭa.vraṇonmāda.tamo.niśāndhān udbandhakān vāri.nimagna.dehān |
AHS6.5.017c/ digdhāhatān darpita.sarpa.daṣṭāṁs te sādhayanty añjana.nasya.lepaiḥ || 17 || [Note: AHS6.5.017v/ 5.17av duṣṭa.vraṇonmāda.tamo.niśāndhyam 5.17bv udbaddhakān vāri.nimagna.dehān 5.17dv tān sādhayanty añjana.nasya.lepaiḥ 5.17dv te sādhayanty añjana.pāna.lepaiḥ]
AHS6.5.018a/ kārpāsāsthi.mayūra.pattra.bṛhatī.nirmālya.piṇḍītaka. || 18a ||
AHS6.5.018b/ .tvaṅ.māṁsī.vṛṣa.daṁśa.viṭ.tuṣa.vacā.keśāhi.nirmokakaiḥ || 18b ||
AHS6.5.018c/ nāgendra.dvi.ja.śṛṅga.hiṅgu.maricais tulyaiḥ kṛtaṁ dhūpanaṁ || 18c ||
AHS6.5.018d/ skandonmāda.piśāca.rākṣasa.surāveśa.jvara.ghnaṁ param || 18d || [Note: AHS6.5.018v/ 5.18av kārpāsāsthi.mayūra.piccha.bṛhatī.nirmālya.piṇḍītaka. 5.18bv .tvag.vāṁśī.vṛṣa.daṁśa.viṭ.tuṣa.vacā.keśāhi.nirmocanaiḥ 5.18bv .tvag.vāṁśī.vṛṣa.daṁśa.viṇ.nakha.vacā.keśāhi.nirmocanaiḥ 5.18bv .tvaṅ.māṁsī.vṛṣa.daṁśa.viṭ.tuṣa.vacā.keśāhi.nirmocanaiḥ 5.18dv skandonmāda.piśāca.rākṣasa.surāveśa.graha.ghnaṁ param]
AHS6.5.019a/ tri.kaṭuka.dala.kuṅkuma.granthika.kṣāra.siṁhī.niśā.dāru.siddhārtha.yugmāmbu.śakrāhvayaiḥ || 19a ||
AHS6.5.019b/ sita.laśuna.phala.trayośīra.tiktā.vacā.tuttha.yaṣṭī.balā.lohitailā.śilā.padmakaiḥ || 19b ||
AHS6.5.019c/ dadhi.tagara.madhūka.sāra.priyāhvā.viṣākhyā.viṣā.tārkṣya.śailaiḥ sa.cavyāmayaiḥ kalkitaiḥ || 19c ||
AHS6.5.019d/ ghṛtam a.navam a.śeṣa.mūtrāṁśa.siddhaṁ mataṁ bhūta.rāvāhvayaṁ pānatas tad graha.ghnaṁ param || 19d ||
AHS6.5.020a/ nata.madhuka.karañja.lākṣā.paṭolī.samaṅgā.vacā.pāṭalī.hiṅgu.siddhārtha.siṁhī.niśā.yug.latā.rohiṇī. || 20a ||
AHS6.5.020b/ .badara.kaṭu.phala.trikā.kāṇḍa.dāru.kṛmighnājagandhāmarāṅkolla.kośātakī.śigru.nimbāmbu dendrāhvayaiḥ || 20b ||
AHS6.5.020c/ gada.śukataru.puṣpa.bījogra.yaṣṭy.adrikarṇī.nikumbhāgni.bilvaiḥ samaiḥ kalkitair mūtra.vargeṇa siddhaṁ ghṛtaṁ || 20c ||
AHS6.5.020d/ vidhi.vinihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṁ hanti sarva.grahonmāda.kuṣṭha.jvarāṁs tan mahā.bhūta. rāvaṁ smṛtam || 20d || [Note: AHS6.5.020v/ 5.20av nata.madhuka.karañja.lākṣā.paṭolī.samaṅgā.vacā.pāṭalā.hiṅgu.siddhārtha.siṁhī.niśā.yug.latā.rohiṇī. 5.20bv .badara.kaṭu.phala.trikā.kāṇḍa.dāru.kṛmighnājagandhā.surāṅkolla.kośātakī.śigru.nimbāmbudendrāhvayaiḥ 5.20bv .madana.kaṭu.phala.trikā.kāṇḍa.dāru.kṛmighnājagandhāmarāṅkolla.kośātakī.śigru.nimbāmbudendrāhvayaiḥ 5.20bv madana.kaṭu.phala.trikā.kāṇḍa.dāru.kṛmighnājagandhā.surāṅkolla.kośātakī.śigru.nimbāmbudendrāhvayaiḥ 5.20bv .madana.kaṭu.phala.trikā.kāṇḍa.dāru.kṛmighnājagandhāmṛtā.kola.kośātakī.śigru.nimbāmbudendrāhvayaiḥ 5.20dv vidhi.van nihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṁ hanti sarva.grahonmāda.kuṣṭha.jvarāṁs tan mahā.bhūta. rāvaṁ smṛtam 5.20dv cira.vinihitam āśu sarvaiḥ kramair yojitaṁ hanti sarva.grahonmāda.kuṣṭha.jvarāṁs tan mahā.bhūta.rāvaṁ smṛtam]
AHS6.5.021a/ grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṁ teṣu viśeṣataḥ |
AHS6.5.021c/ dineṣu bali.homādīn prayuñjīta cikitsakaḥ || 21 ||
AHS6.5.022a/ snāna.vastra.vasā.māṁsa.madya.kṣīra.guḍādi ca |
AHS6.5.022c/ rocate yad yadā yebhyas tat teṣām āharet tadā || 22 || [Note: AHS6.5.022v/ 5.22av snānaṁ vastraṁ vasā māṁsaṁ 5.22bv madyaṁ kṣīra.guḍāni vā]
AHS6.5.023a/ ratnāni gandha.mālyāni bījāni madhu.sarpiṣī |
AHS6.5.023c/ bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṁ sāmānyo vidhir ity ayam || 23 || [Note: AHS6.5.023v/ 5.23av raktāni gandha.mālyāni 5.23cv bhakṣāś ca sarve sarveṣāṁ]
AHS6.5.024a/ surarṣi.guru.vṛddhebhyaḥ siddhebhyaś ca surālaye |
AHS6.5.024c/ diśy uttarasyāṁ tatrāpi devāyopahared balim || 24 ||
AHS6.5.025a/ paścimāyāṁ yathā.kālaṁ daitya.bhūtāya catvare |
AHS6.5.025c/ gandharvāya gavāṁ mārge sa.vastrābharaṇaṁ balim || 25 ||
AHS6.5.026a/ pitṛ.nāga.grahe nadyāṁ nāgebhyaḥ pūrva.dakṣiṇe |
AHS6.5.026c/ yakṣāya yakṣāyatane saritor vā samāgame || 26 || [Note: AHS6.5.026v/ 5.26av pitṛ.nāma.grahe nadyāṁ]
[Page 569 ]
AHS6.5.027a/ catuṣ.pathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca |
AHS6.5.027c/ rakṣasāṁ dakṣiṇasyāṁ tu pūrvasyāṁ brahma.rakṣasām || 27 || [Note: AHS6.5.027v/ 5.27bv bhīmeṣu gahaneṣu vā]
AHS6.5.028a/ śūnyālaye piśācāya paścimāṁ diśam āsthite |
AHS6.5.028c/ śuci.śuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyam odanam || 28 || [Note: AHS6.5.028v/ 5.28bv paścimāṁ diśam āśrite 5.28bv paścimāyāṁ diśi sthite]
AHS6.5.029a/ dadhi cchattraṁ ca dhavalaṁ devānāṁ balir iṣyate |
AHS6.5.029c/ hiṅgu.sarṣapa.ṣaḍgranthā.vyoṣair ardha.palonmitaiḥ || 29 ||
AHS6.5.030a/ catur.guṇe gavāṁ mūtre ghṛta.prasthaṁ vipācayet |
AHS6.5.030c/ tat.pāna.nāvanābhyaṅgair deva.graha.vimokṣaṇam || 30 ||
AHS6.5.031a/ nasyāñjanaṁ vacā.hiṅgu.laśunaṁ basta.vāriṇā |
AHS6.5.031c/ daitye balir bahu.phalaḥ sośīra.kamalotpalaḥ || 31 || [Note: AHS6.5.031v/ 5.31av nasyāñjane vacā.hiṅgu.]
AHS6.5.032a/ nāgānāṁ sumano.lāja.guḍāpūpa.guḍaudanaiḥ |
AHS6.5.032c/ paramānna.madhu.kṣīra.kṛṣṇa.mṛn.nāgakesaraiḥ || 32 ||
AHS6.5.033a/ vacā.padma.purośīra.raktotpala.dalair baliḥ |
AHS6.5.033c/ śvetapattraṁ ca lodhraṁ ca tagaraṁ nāga.sarṣapāḥ || 33 || [Note: AHS6.5.033v/ 5.33av vacā.pāṭhā.purośīra.]
AHS6.5.034a/ śītena vāriṇā piṣṭaṁ nāvanāñjanayor hitam |
AHS6.5.034c/ yakṣāṇāṁ kṣīra.dadhy.ājya.miśrakaudana.guggulu || 34 ||
AHS6.5.035a/ devadārūtpalaṁ padmaṁ uśīraṁ vastra.kāñcanam |
AHS6.5.035c/ hiraṇyaṁ ca balir yojyo mūtrājya.kṣīram ekataḥ || 35 || [Note: AHS6.5.035v/ 5.35bv uśīraṁ vastra.candanam 5.35bv uśīraṁ vastra.kambalam]
AHS6.5.036a/ siddhaṁ samonmitaṁ pāna.nāvanābhyañjane hitam |
AHS6.5.036c/ harītakī haridre dve laśuno maricaṁ vacā || 36 || [Note: AHS6.5.036v/ 5.36av siddhaṁ palonmitaṁ pāna.]
[Page 570 ]
AHS6.5.037a/ nimba.pattraṁ ca bastāmbu.kalkitaṁ nāvanāñjanam |
AHS6.5.037c/ brahma.rakṣo.baliḥ siddhaṁ yavānāṁ pūrṇam āḍhakam || 37 || [Note: AHS6.5.037v/ 5.37dv yavānāṁ cūrṇam āḍhakam]
AHS6.5.038a/ toyasya kumbhaḥ palalaṁ chattraṁ vastram vilepanam |
AHS6.5.038c/ gāyatrī.viṁśati.pala.kvāthe 'rdha.palikaiḥ pacet || 38 || [Note: AHS6.5.038v/ 5.38av toya.kumbhaṁ ca palalaṁ]
AHS6.5.039a/ try.ūṣaṇa.tri.phalā.hiṅgu.ṣaḍgranthā.miśi.sarṣapaiḥ |
AHS6.5.039c/ sa.nimba.pattra.laśunaiḥ kuḍavān sapta sarpiṣaḥ || 39 ||
AHS6.5.040a/ go.mūtre tri.guṇe pāna.nasyābhyaṅgeṣu tad dhitam |
AHS6.5.040c/ rakṣasāṁ palalaṁ śuklaṁ kusumaṁ miśrakaudanam || 40 || [Note: AHS6.5.040v/ 5.40av go.mūtre tri.guṇe siddhaṁ 5.40bv pānābhyaṅgeṣu tad dhitam 5.40dv kusumaṁ miśrakaudanaḥ]
AHS6.5.041a/ baliḥ pakvāma.māṁsāni niṣpāvā rudhirokṣitāḥ |
AHS6.5.041c/ naktamāla.śirīṣa.tvaṅ.mūla.puṣpa.phalāni ca || 41 || [Note: AHS6.5.041v/ 5.41dv .mūlaṁ puṣpaṁ phalāni ca 5.41dv .mūle puṣpaṁ phalāni ca]
AHS6.5.042a/ tad.vac ca kṛṣṇa.pāṭalyā bilva.mūlaṁ kaṭu.trikam |
AHS6.5.042c/ hiṅgv.indrayava.siddhārtha.laśunāmalakī.phalam || 42 ||
AHS6.5.043a/ nāvanāñjanayor yojyo basta.mūtra.yuto '.gadaḥ |
AHS6.5.043c/ ebhir eva ghṛtaṁ siddhaṁ gavāṁ mūtre catur.guṇe || 43 || [Note: AHS6.5.043v/ 5.43bv basta.mūtra.hṛto '.gadaḥ 5.43bv basta.mūtra.druto '.gadaḥ]
AHS6.5.044a/ rakṣo.grahān vārayate pānābhyañjana.nāvanaiḥ |
AHS6.5.044c/ piśācānāṁ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṁ dadhi || 44 ||
AHS6.5.045a/ mūlakaṁ lavaṇaṁ sarpiḥ sa.bhūtaudana.yāvakam |
AHS6.5.045c/ haridrā.dvaya.mañjiṣṭhā.miśi.saindhava.nāgaram || 45 || [Note: AHS6.5.045v/ 5.45bv prabhūtaudana.yāvakam 5.45bv prāg.bhūtaudana.yāvakam 5.45dv .miśi.saindhava.nāgaraiḥ]
AHS6.5.046a/ hiṅgu.priyaṅgu.tri.kaṭu.laśuna.tri.phalā vacā |
AHS6.5.046c/ pāṭalī.śveta.kaṭabhī.śirīṣa.kusumair ghṛtam || 46 || [Note: AHS6.5.046v/ 5.46bv .laśuna.tri.phalā.vacāḥ 5.46cv paṭolī.śveta.kaṭabhī. 5.46cv pāṭalā.śveta.kaṭabhī.]
[Page 571 ]
AHS6.5.047a/ go.mūtra.pādikaṁ siddhaṁ pānābhyañjanayor hitam |
AHS6.5.047c/ bastāmbu.piṣṭais tair eva yojyam añjana.nāvanam || 47 ||
AHS6.5.048a/ devarṣi.pitṛ.gandharve tīkṣṇaṁ nasyādi varjayet |
AHS6.5.048c/ sarpiḥ.pānādi mṛdv asmin bhaiṣajyam avacārayet || 48 ||
AHS6.5.049a/ ṛte piśācāt sarveṣu pratikūlaṁ ca nācaret |
AHS6.5.049c/ sa.vaidyam āturaṁ ghnanti kruddhās te hi mahaujasaḥ || 49 ||
AHS6.5.050a/ īśvaraṁ dvā.daśa.bhujaṁ nātham āryāvalokitam |
AHS6.5.050c/ sarva.vyādhi.cikitsāṁ ca japan sarva.grahān jayet || 50 || [Note: AHS6.5.050v/ 5.50cv sarva.vyādhi.cikitsantaṁ 5.50cv sarva.vyādhi.cikitsaṁ ca 5.50cv sarva.vyādhi.cikitsitaṁ]
AHS6.5.051a/ tathonmādān apasmārān anyaṁ vā citta.viplavam |
AHS6.5.051c/ mahā.vidyāṁ ca māyūrīṁ śuciṁ taṁ śrāvayet sadā || 51 || [Note: AHS6.5.051v/ 5.51bv anyān vā citta.vibhramān 5.51dv śucis taṁ śrāvayet sadā]
AHS6.5.052a/ bhūteśaṁ pūjayet sthāṇuṁ pramathākhyāṁś ca tad.gaṇān |
AHS6.5.052c/ japan siddhāṁś ca tan.mantrān grahān sarvān apohati || 52 ||
AHS6.5.053a/ yac cān.antarayoḥ kiñ.cid vakṣyate 'dhyāyayor hitam |
AHS6.5.053c/ yac coktam iha tat sarvaṁ prayuñjīta paras.param || 53 || [Note: AHS6.5.053v/ 5.53cv yathoktam iha tat sarvaṁ]

6.6. Chapter 6 :: Athonmādapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 467-470]
AHS6.6.001a/ unmādāḥ ṣaṭ pṛthag.doṣa.nicayādhi.viṣodbhavāḥ |
AHS6.6.001c/ unmādo nāma manaso doṣair unmārga.gair madaḥ || 1 ||
AHS6.6.002a/ śārīra.mānasair duṣṭair a.hitād anna.pānataḥ |
AHS6.6.002c/ vikṛtā.sātmya.sa.malād viṣamād upayogataḥ || 2 || [Note: AHS6.6.002v/ 6.2av śārīra.mānasair doṣair 6.2cv vikṛtā.sātmya.sa.mala. 6.2dv .viṣamād upayogataḥ]
AHS6.6.003a/ viṣaṇṇasyālpa.sat.tvasya vyādhi.vega.samudgamāt |
AHS6.6.003c/ kṣīṇasya ceṣṭā.vaiṣamyāt pūjya.pūjā.vyatikramāt || 3 || [Note: AHS6.6.003v/ 6.3bv vyādhi.vega.samudbhavāt 6.3bv vyādhi.vega.samudbhramāt]
[Page 572 ]
AHS6.6.004a/ ādhibhir citta.vibhraṁśād viṣeṇopaviṣeṇa ca |
AHS6.6.004c/ ebhir hi hīna.sat.tvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ || 4 || [Note: AHS6.6.004v/ 6.4bv viṣeṇopaviṣeṇa vā 6.4cv ebhir vihīna.sat.tvasya]
AHS6.6.005a/ dhiyo vidhāya kāluṣyaṁ hṛtvā mārgān mano.vahān |
AHS6.6.005c/ unmādaṁ kurvate tena dhī.vijñāna.smṛti.bhramāt || 5 ||
AHS6.6.006a/ deho duḥkha.sukha.bhraṣṭo bhraṣṭa.sārathi.vad rathaḥ |
AHS6.6.006c/ bhramaty a.cintitārambhas tatra vātāt kṛśāṅga.tā || 6 || [Note: AHS6.6.006v/ 6.6av dehī duḥkha.sukha.bhraṣṭo]
AHS6.6.007a/ a.sthāne rodanākrośa.hasita.smita.nartanam |
AHS6.6.007c/ gīta.vāditra.vāg.aṅga.vikṣepāsphoṭanāni ca || 7 ||
AHS6.6.008a/ a.sāmnā veṇu.vīṇādi.śabdānukaraṇaṁ muhuḥ |
AHS6.6.008c/ āsyāt phenāgamo 'jasram aṭanaṁ bahu.bhāṣi.tā || 8 || [Note: AHS6.6.008v/ 6.8av abhīkṣṇaṁ veṇu.vīṇādi. 6.8av āsyena veṇu.vīṇādi. 6.8bv .śabdādi.karaṇaṁ muhuḥ 6.8dv aṭanaṁ bahu.bhāṣitam]
AHS6.6.009a/ alaṅkāro 'n.alaṅkārair a.yānair gamanodyamaḥ |
AHS6.6.009c/ gṛddhir abhyavahāryeṣu tal.lābhe cāvamāna.tā || 9 || [Note: AHS6.6.009v/ 6.9dv tal.lābhe vāvamāna.tā 6.9dv tal.lābheṣv avamāna.tā]
AHS6.6.010a/ utpiṇḍitāruṇākṣi.tvaṁ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ |
AHS6.6.010c/ pittāt santarjanaṁ krodho muṣṭi.loṣṭādy.abhidravaḥ || 10 || [Note: AHS6.6.010v/ 6.10av utpīḍitāruṇākṣi.tvaṁ]
AHS6.6.011a/ śīta.cchāyodakākāṅkṣā nagna.tvaṁ pīta.varṇa.tā |
AHS6.6.011c/ a.satya.jvalana.jvālā.tārakā.dīpa.darśanam || 11 || [Note: AHS6.6.011v/ 6.11bv netra.tvak.pīta.varṇa.tā 6.11cv a.sati jvalane jvālā. 6.11cv a.satya.jvalanolkādi.]
AHS6.6.012a/ kaphād a.rocakaś chardir alpehāhāra.vākya.tā |
AHS6.6.012c/ strī.kāma.tā rahaḥ.prītir lālā.siṅghāṇaka.srutiḥ || 12 ||
AHS6.6.013a/ baibhatsyaṁ śauca.vidveṣo nidrā śvayathur ānane |
AHS6.6.013c/ unmādo bala.vān rātrau bhukta.mātre ca jāyate || 13 ||
[Page 573 ]
AHS6.6.014a/ sarvāyatana.saṁsthāna.sannipāte tad.ātmakam |
AHS6.6.014c/ unmādaṁ dāruṇaṁ vidyāt taṁ bhiṣak parivarjayet || 14 || [Note: AHS6.6.014v/ 6.14bv .sannipātāt tad.ātmakam]
AHS6.6.015a/ dhana.kāntādi.nāśena duḥ.sahenābhiṣaṅga.vān |
AHS6.6.015c/ pāṇḍur dīno muhur muhyan hāheti paridevate || 15 ||
AHS6.6.016a/ rodity a.kasmān mriyate tad.guṇān bahu manyate |
AHS6.6.016c/ śoka.kliṣṭa.manā dhyāyañ jāgarūko viceṣṭate || 16 || [Note: AHS6.6.016v/ 6.16av rodity a.kasmāt smayate]
AHS6.6.017a/ viṣeṇa śyāva.vadano naṣṭa.cchāyā.balendriyaḥ |
AHS6.6.017c/ vegāntare 'pi sambhrānto raktākṣas taṁ vivarjayet || 17 || [Note: AHS6.6.017v/ 6.17bv naṣṭa.cchāyo '.balendriyaḥ]
AHS6.6.018a/ athānila.ja unmāde sneha.pānaṁ prayojayet |
AHS6.6.018c/ pūrvam āvṛta.mārge tu sa.snehaṁ mṛdu śodhanam || 18 ||
AHS6.6.019a/ kapha.pitta.bhave 'py ādau vamanaṁ sa.virecanam |
AHS6.6.019c/ snigdha.svinnasya vastiṁ ca śirasaḥ sa.virecanam || 19 || [Note: AHS6.6.019v/ 6.19av kapha.pittodbhave 'py ādau 6.19cv snigdha.svinnasya vastīṁś ca 6.19dv śirasaś ca virecanam]
AHS6.6.020a/ tathāsya śuddha.dehasya prasādaṁ labhate manaḥ |
AHS6.6.020c/ ittham apy anuvṛttau tu tīkṣṇaṁ nāvanam añjanam || 20 || [Note: AHS6.6.020v/ 6.20av tathaiva śuddha.dehasya]
AHS6.6.021a/ harṣaṇāśvāsanottrāsa.bhaya.tāḍana.tarjanam |
AHS6.6.021c/ abhyaṅgodvartanālepa.dhūpān pānaṁ ca sarpiṣaḥ || 21 || [Note: AHS6.6.021v/ 6.21dv .dhūmān pānaṁ ca sarpiṣaḥ]
AHS6.6.022a/ yuñjyāt tāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṁ manaḥ |
AHS6.6.022c/ hiṅgu.sauvarcala.vyoṣair dvi.palāṁśair ghṛtāḍhakam || 22 ||
AHS6.6.023a/ siddhaṁ sa.mūtram unmāda.bhūtāpasmāra.nut param |
AHS6.6.023c/ dvau prasthau sva.rasād brāhmyā ghṛta.prasthaṁ ca sādhitam || 23 ||
[Page 574 ]
AHS6.6.024a/ vyoṣa.śyāmā.trivṛd.dantī.śaṅkhapuṣpī.nṛpadrumaiḥ |
AHS6.6.024c/ sa.saptalā.kṛmiharaiḥ kalkitair akṣa.sammitaiḥ || 24 || [Note: AHS6.6.024v/ 6.24av vyoṣa.śyāmā.trivṛd.bimbī. 6.24cv sātalā.kṛmijit.kalkaiḥ 6.24dv sarvais tair akṣa.sammitaiḥ]
AHS6.6.025a/ pala.vṛddhyā prayuñjīta paraṁ mātrā catuḥ.palam |
AHS6.6.025c/ unmāda.kuṣṭhāpasmāra.haraṁ vandhyā.suta.pradam || 25 ||
AHS6.6.026a/ vāk.svara.smṛti.medhā.kṛd dhanyaṁ brāhmī.ghṛtaṁ smṛtam |
AHS6.6.026c/ varā.viśālā.bhadrailā.devadārv.elavālukaiḥ || 26 || [Note: AHS6.6.026v/ 6.26cv varā.viśālākautpalā. 6.26cv varā.viśālā.pattrailā.]
AHS6.6.027a/ dvi.śārivā.dvi.rajanī.dvi.sthirā.phalinī.nataiḥ |
AHS6.6.027c/ bṛhatī.kuṣṭha.mañjiṣṭhā.nāgakesara.dāḍimaiḥ || 27 ||
AHS6.6.028a/ vella.tālīśa.pattrailā.mālatī.mukulotpalaiḥ |
AHS6.6.028c/ sa.dantī.padmaka.himaiḥ karṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ pacet || 28 || [Note: AHS6.6.028v/ 6.28bv .mālatī.kumudotpalaiḥ 6.28cv rudantī.padmaka.himaiḥ]
AHS6.6.029a/ prasthaṁ bhūta.grahonmāda.kāsāpasmāra.pāpmasu |
AHS6.6.029c/ pāṇḍu.kaṇḍū.viṣe śoṣe mohe mehe gare jvare || 29 || [Note: AHS6.6.029v/ 6.29bv .kāsāpasmāra.pāpma.jit 6.29cv pāṇḍu.kaṇḍū.viṣe śophe]
AHS6.6.030a/ a.retasy a.prajasi vā daivopahata.cetasi |
AHS6.6.030c/ a.medhasi skhalad.vāci smṛti.kāme 'lpa.pāvake || 30 || [Note: AHS6.6.030v/ 6.30av a.retasy alpa.rajasi]
AHS6.6.031a/ balyaṁ maṅgalyam āyuṣyaṁ kānti.saubhāgya.puṣṭi.dam |
AHS6.6.031c/ kalyāṇakam idaṁ sarpiḥ śreṣṭhaṁ puṁ.savaneṣu ca || 31 ||
AHS6.6.032a/ ebhyo dvi.śārivādīni jale paktvaika.viṁśatim |
AHS6.6.032c/ rase tasmin pacet sarpir gṛṣṭi.kṣīra.catur.guṇam || 32 || [Note: AHS6.6.032v/ 6.32dv gṛṣṭi.kṣīre catur.guṇe 6.32dv gṛṣṭi.kṣīraṁ catur.guṇam]
AHS6.6.033a/ vīrā.dvi.medā.kākolī.kapikacchū.viṣāṇibhiḥ |
AHS6.6.033c/ śūrpaparṇī.yutair etan mahā.kalyāṇakaṁ param || 33 || [Note: AHS6.6.033v/ 6.33av vīrarddhi.medā.kākolī. 6.33dv mahā.kalyāṇakaṁ smṛtam]
[Page 575 ]
AHS6.6.034a/ bṛṁhaṇaṁ sannipāta.ghnaṁ pūrvasmād adhikaṁ guṇaiḥ |
AHS6.6.034c/ jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā || 34 ||
AHS6.6.035a/ trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭu.rohiṇī |
AHS6.6.035c/ vayaḥsthā śūkarī chattrā sāticchattrā palaṅkaṣā || 35 || [Note: AHS6.6.035v/ 6.35dv aticchattrā palaṅkaṣā]
AHS6.6.036a/ mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulī.dvayam |
AHS6.6.036c/ kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tair ghṛtam || 36 || [Note: AHS6.6.036v/ 6.36cv kaṭambharā.vṛścikālī. 6.36dv .sthirāś cāhṛtya tair ghṛtam]
AHS6.6.037a/ siddhaṁ cāturthikonmāda.grahāpasmāra.nāśanam |
AHS6.6.037c/ mahā.paiśācakaṁ nāma ghṛtam etad yathāmṛtam || 37 || [Note: AHS6.6.037v/ 6.37av siddhaṁ caturthakonmāda. 6.37av siddhaṁ cāturthakonmāda.]
AHS6.6.038a/ buddhi.medhā.smṛti.karaṁ bālānāṁ cāṅga.vardhanam |
AHS6.6.038c/ brāhmīm aindrīṁ viḍaṅgāni vyoṣaṁ hiṅgu jaṭāṁ murām || 38 || [Note: AHS6.6.038v/ 6.38av smṛti.buddhi.karaṁ caiva 6.38bv bālānām aṅga.vardhanam]
AHS6.6.039a/ rāsnāṁ viṣaghnāṁ laśunaṁ viśalyāṁ surasāṁ vacām |
AHS6.6.039c/ jyotiṣmatīṁ nāgavinnām anantāṁ sa.harītakīm || 39 || [Note: AHS6.6.039v/ 6.39av rāsnāṁ viṣaghnīṁ laśunaṁ]
AHS6.6.040a/ kāṅkṣīṁ ca hasti.mūtreṇa piṣṭvā chāyā.viśoṣītā |
AHS6.6.040c/ vartir nasyāñjanālepa.dhūpair unmāda.sūdanī || 40 || [Note: AHS6.6.040v/ 6.40av kācchīṁ ca hasti.mūtreṇa 6.40av saurāṣṭrīṁ basta.mūtreṇa 6.40dv .dhūpair unmāda.nāśinī]
AHS6.6.041a/ avapīḍāś ca vividhāḥ sarṣapāḥ sneha.saṁyutāḥ |
AHS6.6.041c/ kaṭu.tailena cābhyaṅgo dhmāpayec cāsya tad rajaḥ || 41 ||
AHS6.6.042a/ sa.hiṅgus tīkṣṇa.dhūmaś ca sūtra.sthānodito hitaḥ |
AHS6.6.042c/ śṛgāla.śalyakolūka.jalaukā.vṛṣa.basta.jaiḥ || 42 || [Note: AHS6.6.042v/ 6.42av sa.hiṅgu tīkṣṇa.dhūmaś ca 6.42dv .jalūkā.vṛṣa.basta.jaiḥ 6.42dv .jalaukā.vṛka.basta.jaiḥ]
AHS6.6.043a/ mūtra.pitta.śakṛd.roma.nakha.carmabhir ācaret |
AHS6.6.043c/ dhūpa.dhūmāñjanābhyaṅga.pradeha.pariṣecanam || 43 ||
[Page 576 ]
AHS6.6.044a/ dhūpayet satataṁ cainaṁ śva.go.matsyaiḥ su.pūtibhiḥ |
AHS6.6.044c/ vāta.śleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate || 44 ||
AHS6.6.045a/ tiktakaṁ jīvanīyaṁ ca sarpiḥ snehaś ca miśrakaḥ |
AHS6.6.045c/ śītāni cānna.pānāni madhurāṇi laghūni ca || 45 ||
AHS6.6.046a/ vidhyet sirāṁ yathoktāṁ vā tṛptaṁ medyāmiṣasya vā |
AHS6.6.046c/ nivāte śāyayed evaṁ mucyate mati.vibhramāt || 46 || [Note: AHS6.6.046v/ 6.46av vidhyet sirāṁ yathoktāṁ ca]
AHS6.6.047a/ prakṣipyā.salile kūpe śoṣayed vā bubhukṣayā |
AHS6.6.047c/ āśvāsayet suhṛt taṁ vā vākyair dharmārtha.saṁhitaiḥ || 47 || [Note: AHS6.6.047v/ 6.47cv āśvāsayet suhṛdbhis taṁ]
AHS6.6.048a/ brūyād iṣṭa.vināśaṁ vā darśayed adbhutāni vā |
AHS6.6.048c/ baddhaṁ sarṣapa.tailāktaṁ nyased vottānam ātape || 48 || [Note: AHS6.6.048v/ 6.48av brūyād iṣṭasya nāśaṁ vā 6.48dv nyastaṁ cottānam ātape]
AHS6.6.049a/ kapikacchvātha.vā taptair loha.taila.jalaiḥ spṛśet |
AHS6.6.049c/ kaśābhis tāḍayitvā vā baddhaṁ śvabhre viniḥkṣipet || 49 || [Note: AHS6.6.049v/ 6.49dv baddhvā śvabhre viniḥkṣipet]
AHS6.6.050a/ atha.vā vīta.śastrāśma.jane santamase gṛhe |
AHS6.6.050c/ sarpeṇoddhṛta.daṁṣṭreṇa dāntaiḥ siṁhair gajaiś ca tam || 50 ||
AHS6.6.050+(1)ab/ trāsayec chastra.hastair vā kirātārāti.taskaraiḥ || 50+(1)ab || [Note: AHS6.6.050+(1)v/ 6.50+(1)bv taskaraiḥ śatrubhis tathā]
AHS6.6.051a/ atha.vā rāja.puruṣā bahir nītvā su.saṁyatam |
AHS6.6.051c/ bhāpayeyur vadhenainaṁ tarjayanto nṛpājñayā || 51 ||
AHS6.6.052a/ deha.duḥkha.bhayebhyo hi paraṁ prāṇa.bhayaṁ matam |
AHS6.6.052c/ tena yāti śamaṁ tasya sarvato viplutaṁ manaḥ || 52 || [Note: AHS6.6.052v/ 6.52dv sarvato 'pasṛtaṁ manaḥ]
[Page 577 ]
AHS6.6.053a/ siddhā kriyā prayojyeyaṁ deśa.kālādy.apekṣayā |
AHS6.6.053c/ iṣṭa.dravya.vināśāt tu mano yasyopahanyate || 53 || [Note: AHS6.6.053v/ 6.53av siddhāḥ kriyā prayoktavyā]
AHS6.6.054a/ tasya tat.sadṛśa.prāpti.sāntvāśvāsaiḥ śamaṁ nayet |
AHS6.6.054c/ kāma.śoka.bhaya.krodha.harṣerṣyā.lobha.sambhavān || 54 || [Note: AHS6.6.054v/ 6.54av tasya tat.sadṛśa.prāptiḥ 6.54bv .sāntvāśvāsaiḥ prasādayet 6.54bv .priyāśvāsaiḥ pradarśayet 6.54bv sāntvāśvāsaiḥ śamaṁ nayet]
AHS6.6.055a/ paras.para.prati.dvandvair ebhir eva śamaṁ nayet |
AHS6.6.055c/ bhūtānubandham īkṣeta prokta.liṅgādhikākṛtim || 55 || [Note: AHS6.6.055v/ 6.55cv bhūtānubaddham īkṣeta]
AHS6.6.056a/ yady unmāde tataḥ kuryād bhūta.nirdiṣṭam auṣadham |
AHS6.6.056c/ baliṁ ca dadyāt palalaṁ yāvakaṁ saktu.piṇḍikām || 56 || [Note: AHS6.6.056v/ 6.56av yady unmāde ca tat kuryād]
AHS6.6.057a/ snigdhaṁ madhuram āhāraṁ taṇḍulān rudhirokṣitān |
AHS6.6.057c/ pakvāmakāni māṁsāni surāṁ maireyam āsavam || 57 || [Note: AHS6.6.057v/ 6.57cv pakvāmāhvāni māṁsāni 6.57dv surā.maireyam āsavam]
AHS6.6.058a/ atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca |
AHS6.6.058c/ catuṣ.pathe gavāṁ tīrthe nadīnāṁ saṅgameṣu ca || 58 ||
AHS6.6.059a/ nivṛttāmiṣa.madyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ |
AHS6.6.059c/ nijāgantubhir unmādaiḥ sat.tva.vān na sa yujyate || 59 || [Note: AHS6.6.059v/ 6.59av nivṛttāmiṣa.madyo 'pi]
AHS6.6.060a/ prasāda indriyārthānāṁ buddhy.ātma.manasāṁ tathā |
AHS6.6.060c/ dhātūnāṁ prakṛti.stha.tvaṁ vigatonmāda.lakṣaṇam || 60 || [Note: AHS6.6.060v/ 6.60av indriyāṇāṁ prasanna.tvaṁ 6.60dv gatonmādasya lakṣaṇam]

6.7. Chapter 7 :: Athāpasmārapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 470-472]
AHS6.7.001a/ smṛty.apāyo hy apasmāraḥ sa dhī.sat.tvābhisamplavāt |
AHS6.7.001c/ jāyate 'bhihate citte cintā.śoka.bhayādibhiḥ || 1 || [Note: AHS6.7.001v/ 7.1bv sa dhī.sat.tvādi.samplavāt]
AHS6.7.002a/ unmāda.vat prakupitaiś citta.deha.gatair malaiḥ |
AHS6.7.002c/ hate sat.tve hṛdi vyāpte sañjñā.vāhiṣu kheṣu ca || 2 ||
[Page 578 ]
AHS6.7.003a/ tamo viśan mūḍha.matir bībhatsāḥ kurute kriyāḥ |
AHS6.7.003c/ dantān khādan vaman phenaṁ hastau pādau ca vikṣipan || 3 || [Note: AHS6.7.003v/ 7.3dv hastau pādau ca kampayan]
AHS6.7.004a/ paśyann a.santi rūpāṇi praskhalan patati kṣitau |
AHS6.7.004c/ vijihmākṣi.bhruvo doṣa.vege 'tīte vibudhyate || 4 ||
AHS6.7.005a/ kālāntareṇa sa punaś caivam eva viceṣṭate |
AHS6.7.005c/ apasmāraś catur.bhedo vātādyair nicayena ca || 5 ||
AHS6.7.006a/ rūpam utpatsyamāne 'smin hṛt.kampaḥ śūnya.tā bhramaḥ |
AHS6.7.006c/ tamaso darśanaṁ dhyānaṁ bhrū.vyudāso 'kṣi.vaikṛtam || 6 || [Note: AHS6.7.006v/ 7.6av rūpam utpadyamāne 'smin]
AHS6.7.007a/ a.śabda.śravaṇaṁ svedo lālā.siṅghāṇaka.srutiḥ |
AHS6.7.007c/ a.vipāko '.rucir mūrchā kukṣy.āṭopo bala.kṣayaḥ || 7 ||
AHS6.7.008a/ nidrā.nāśo 'ṅga.mardas tṛṭ svapne gānaṁ sa.nartanam |
AHS6.7.008c/ pānaṁ tailasya madyasya tayor eva ca mehanam || 8 ||
AHS6.7.009a/ tatra vātāt sphurat.sakthiḥ prapataṁś ca muhur muhuḥ |
AHS6.7.009c/ apasmarati sañjñāṁ ca labhate vi.svaraṁ rudan || 9 || [Note: AHS6.7.009v/ 7.9bv pratataṁ ca muhur muhuḥ]
AHS6.7.010a/ utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṁ vamati kampate |
AHS6.7.010c/ āvidhyati śiro dantān daśaty ādhmāta.kandharaḥ || 10 ||
AHS6.7.011a/ parito vikṣipaty aṅgaṁ viṣamaṁ vinatāṅguliḥ |
AHS6.7.011c/ rūkṣa.śyāvāruṇākṣi.tvaṅ.nakhāsyaḥ kṛṣṇam īkṣate || 11 ||
AHS6.7.012a/ capalaṁ paruṣaṁ rūpaṁ vi.rūpaṁ vikṛtānanam |
AHS6.7.012c/ apasmarati pittena muhuḥ sañjñāṁ ca vindati || 12 || [Note: AHS6.7.012v/ 7.12av capalaṁ paramaṁ rūpaṁ 7.12av capalaṁ paruṣaṁ rūkṣaṁ]
[Page 579 ]
AHS6.7.013a/ pīta.phenākṣi.vaktra.tvag āsphālayati medinīm |
AHS6.7.013c/ bhairavādīpta.ruṣita.rūpa.darśī tṛṣānvitaḥ || 13 ||
AHS6.7.014a/ kaphāc cireṇa grahaṇaṁ cireṇaiva vibodhanam |
AHS6.7.014c/ ceṣṭālpā bhūyasī lālā śukla.netra.nakhāsya.tā || 14 ||
AHS6.7.015a/ śuklābha.rūpa.darśi.tvaṁ sarva.liṅgaṁ tu varjayet |
AHS6.7.015c/ athāvṛtānāṁ dhī.citta.hṛt.khānāṁ prāk.prabodhanam || 15 ||
AHS6.7.016a/ tīkṣṇaiḥ kuryād apasmāre karmabhir vamanādibhiḥ |
AHS6.7.016c/ vātikaṁ vasti.bhūyiṣṭhaiḥ paittaṁ prāyo virecanaiḥ || 16 ||
AHS6.7.017a/ ślaiṣmikaṁ vamana.prāyair apasmāram upācaret |
AHS6.7.017c/ sarvataḥ su.viśuddhasya samyag āśvāsitasya ca || 17 ||
AHS6.7.018a/ apasmāra.vimokṣārthaṁ yogān saṁśamanāñ chṛṇu |
AHS6.7.018c/ go.maya.sva.rasa.kṣīra.dadhi.mūtraiḥ śṛtaṁ haviḥ || 18 ||
AHS6.7.019a/ apasmāra.jvaronmāda.kāmalānta.karaṁ pibet |
AHS6.7.019c/ dvi.pañca.mūla.tri.phalā.dvi.niśā.kuṭaja.tvacaḥ || 19 || [Note: AHS6.7.019v/ 7.19cv dvi.pañca.mūlī.tri.phalā.]
AHS6.7.020a/ saptaparṇam apāmārgaṁ nīlinīṁ kaṭu.rohiṇīm |
AHS6.7.020c/ śamyāka.puṣkara.jaṭā.phalgu.mūla.durālabhāḥ || 20 || [Note: AHS6.7.020v/ 7.20cv śyoṇāka.puṣkara.jaṭā.]
AHS6.7.021a/ dvi.palāḥ salila.droṇe paktvā pādāvaśeṣite |
AHS6.7.021c/ bhārgī.pāṭhāḍhakī.kumbha.nikumbha.vyoṣa.rohiṣaiḥ || 21 || [Note: AHS6.7.021v/ 7.21av dvi.palāni jala.droṇe]
AHS6.7.022a/ mūrvā.bhūtika.bhūnimba.śreyasī.śārivā.dvayaiḥ |
AHS6.7.022c/ madayanty.agni.niculair akṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ pacet || 22 || [Note: AHS6.7.022v/ 7.22av mūrvā.pūtika.bhūnimba.]
[Page 580 ]
AHS6.7.023a/ prasthaṁ tad.vad dravaiḥ pūrvaiḥ pañca.gavyam idaṁ mahat |
AHS6.7.023c/ jvarāpasmāra.jaṭhara.bhagandara.haraṁ param || 23 ||
AHS6.7.024a/ śophārśaḥ.kāmalā.pāṇḍu.gulma.kāsa.grahāpaham |
AHS6.7.024c/ brāhmī.rasa.vacā.kuṣṭha.śaṅkhapuṣpī.śṛtaṁ ghṛtam || 24 || [Note: AHS6.7.024v/ 7.24bv .gulma.kāsa.bhramāpaham]
AHS6.7.025a/ purāṇaṁ medhyam unmādā.lakṣmy.apasmāra.pāpma.jit |
AHS6.7.025c/ taila.prasthaṁ ghṛta.prasthaṁ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ || 25 ||
AHS6.7.026a/ kṣīra.droṇe pacet siddham apasmāra.vimokṣaṇam |
AHS6.7.026c/ kaṁse kṣīrekṣu.rasayoḥ kāśmarye 'ṣṭa.guṇe rase || 26 ||
AHS6.7.027a/ kārṣikair jīvanīyaiś ca sarpiḥ.prasthaṁ vipācayet |
AHS6.7.027c/ vāta.pittodbhavaṁ kṣipram apasmāraṁ nihanti tat || 27 ||
AHS6.7.028a/ tad.vat kāśa.vidārīkṣu.kuśa.kvātha.śṛtaṁ payaḥ |
AHS6.7.028c/ kūṣmāṇḍa.sva.rase sarpir aṣṭā.daśa.guṇe śṛtam || 28 || [Note: AHS6.7.028v/ 7.28bv .kuśa.kvāthe śṛtaṁ payaḥ 7.28bv .kuśa.kvāthaiḥ śṛtaṁ payaḥ]
AHS6.7.029a/ yaṣṭī.kalkam apasmāra.haraṁ dhī.vāk.svara.pradam |
AHS6.7.029c/ kapilānāṁ gavāṁ pittaṁ nāvane paramaṁ hitam || 29 || [Note: AHS6.7.029v/ 7.29av yaṣṭī.kalkaṁ apasmāraṁ 7.29bv nāvanaṁ paramaṁ hitam 7.29bv hared dhī.vāk.svara.pradam]
AHS6.7.030a/ śva.śṛgāla.biḍālānāṁ siṁhādīnāṁ ca pūjitam |
AHS6.7.030c/ godhā.nakula.nāgānāṁ pṛṣatarkṣa.gavām api || 30 || [Note: AHS6.7.030v/ 7.30dv vṛṣabharkṣa.gavām api 7.30dv vṛka.carka.gavām api]
AHS6.7.031a/ pitteṣu sādhitaṁ tailaṁ nasye 'bhyaṅge ca śasyate |
AHS6.7.031c/ tri.phalā.vyoṣa.pītadru.yava.kṣāra.phaṇijjakaiḥ || 31 || [Note: AHS6.7.031v/ 7.31av pitteṣu sādhayet tailaṁ 7.31bv nasyābhyaṅgeṣu śasyate]
AHS6.7.032a/ śry.āhvāpāmārga.kārañja.bījais tailaṁ vipācitam |
AHS6.7.032c/ basta.mūtre hitaṁ nasyaṁ cūrṇaṁ vā dhmāpayed bhiṣak || 32 || [Note: AHS6.7.032v/ 7.32av śyāmāpāmārga.kārañja. 7.32bv .bījais tailaṁ prasādhitam 7.32bv .bījais tailaṁ vipācayet]
[Page 581 ]
AHS6.7.033a/ nakulolūka.mārjāra.gṛdhra.kīṭāhi.kāka.jaiḥ |
AHS6.7.033c/ tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiś ca dhūpam asya prayojayet || 33 || [Note: AHS6.7.033v/ 7.33dv dhūmam asya prayojayet 7.33dv dhūpam asmai prayojayet]
AHS6.7.034a/ śīlayet taila.laśunaṁ payasā vā śatāvarīm |
AHS6.7.034c/ brāhmī.rasaṁ kuṣṭha.rasaṁ vacāṁ vā madhu.saṁyutām || 34 ||
AHS6.7.035a/ samaṁ kruddhair apasmāro doṣaiḥ śārīra.mānasaiḥ |
AHS6.7.035c/ yaj jāyate yataś caiṣa mahā.marma.samāśrayaḥ || 35 ||
AHS6.7.036a/ tasmād rasāyanair enaṁ duś.cikitsyam upācaret |
AHS6.7.036c/ tad.ārtaṁ cāgni.toyāder viṣamāt pālayet sadā || 36 || [Note: AHS6.7.036v/ 7.36av tasmād rasāyanenainaṁ 7.36cv tad.ārtaṁ cāgni.toyādi. 7.36dv .viṣamāt pālayet sadā]
AHS6.7.037a/ muktaṁ mano.vikāreṇa tvam itthaṁ kṛta.vān iti |
AHS6.7.037c/ na brūyād viṣayair iṣṭaiḥ kliṣṭaṁ ceto 'sya bṛṁhayet || 37 ||

6.8. Chapter 8 :: Athavartmarogavijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 472-474]
AHS6.8.001a/ sarva.roga.nidānoktair a.hitaiḥ kupitā malāḥ |
AHS6.8.001c/ a.cakṣuṣyair viśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ || 1 ||
AHS6.8.002a/ sirābhir ūrdhvaṁ prasṛtā netrāvayavam āśritāḥ |
AHS6.8.002c/ vartma sandhiṁ sitaṁ kṛṣṇaṁ dṛṣṭiṁ vā sarvam akṣi vā || 2 ||
AHS6.8.003a/ rogān kuryuś calas tatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ |
AHS6.8.003c/ suptotthitasya kurute vartma.stambhaṁ sa.vedanam || 3 ||
AHS6.8.004a/ pāṁsu.pūrṇābha.netra.tvaṁ kṛcchronmīlanam aśru ca |
AHS6.8.004c/ vimardanāt syāc ca śamaḥ kṛcchronmūlaṁ vadanti tat || 4 ||
AHS6.8.005a/ cālayan vartmanī vāyur nimeṣonmeṣaṇaṁ muhuḥ |
AHS6.8.005c/ karoty a.ruṅ nimeṣo 'sau vartma yat tu nimīlyate || 5 ||
[Page 582 ]
AHS6.8.006a/ vimukta.sandhi niś.ceṣṭaṁ hīnaṁ vāta.hataṁ hi tat |
AHS6.8.006c/ kṛṣṇāḥ pittena bahvyo 'ntar.vartma kumbhīka.bīja.vat || 6 || [Note: AHS6.8.006v/ 8.6cv pittena vartmano 'ntar.jā 8.6dv bahvyaḥ kumbhīka.bīja.vat]
AHS6.8.007a/ ādhmāyante punar bhinnāḥ piṭikāḥ kumbhi.sañjñitāḥ |
AHS6.8.007c/ sa.dāha.kleda.nistodaṁ raktābhaṁ sparśanā.kṣamam || 7 || [Note: AHS6.8.007v/ 8.7bv piṭikāḥ kumbhi.sañjñakāḥ]
AHS6.8.008a/ pittena jāyate vartma pittotkliṣṭam uśanti tat |
AHS6.8.008c/ karoti kaṇḍūṁ dāhaṁ ca pittaṁ pakṣṁāntam āsthitam || 8 || [Note: AHS6.8.008v/ 8.8dv pittaṁ pakṣṁāntam āśritam]
AHS6.8.009a/ pakṣmaṇāṁ śātanaṁ cānu pakṣma.śātaṁ vadanti tam |
AHS6.8.009c/ pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kaphāt || 9 || [Note: AHS6.8.009v/ 8.9av pakṣmaṇāṁ śatanaṁ cānu 8.9av pakṣmaṇāṁ sadanaṁ cānu]
AHS6.8.010a/ śophopadeha.ruk.kaṇḍū.picchilāśru.samanvitāḥ |
AHS6.8.010c/ kaphotkliṣṭaṁ bhaved vartma stambha.kledopadeha.vat || 10 ||
AHS6.8.011a/ granthiḥ pāṇḍura.ruk.pākaḥ kaṇḍū.mān kaṭhinaḥ kaphāt |
AHS6.8.011c/ kola.mātraḥ sa lagaṇaḥ kiñ.cid alpas tato 'tha.vā || 11 || [Note: AHS6.8.011v/ 8.11dv kiñ.cid alpas tato 'pi vā]
AHS6.8.012a/ raktā raktena piṭikā tat.tulya.piṭikācitā |
AHS6.8.012c/ utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṁ rājī.mat sparśanā.kṣamam || 12 || [Note: AHS6.8.012v/ 8.12av raktā raktena piṭikās 8.12bv tat.tulya.piṭikācitāḥ 8.12cv utsaṅgākhyās tathotkliṣṭaṁ]
AHS6.8.013a/ arśo 'dhi.māṁsaṁ vartmāntaḥ stabdhaṁ snigdhaṁ sa.dāha.ruk |
AHS6.8.013c/ raktaṁ raktena tat.srāvi cchinnaṁ chinnaṁ ca vardhate || 13 ||
AHS6.8.014a/ madhye vā vartmano 'nte vā kaṇḍūṣā.rug.vatī sthirā |
AHS6.8.014c/ mudga.mātrāsṛjā tāmrā piṭikāñjana.nāmikā || 14 ||
AHS6.8.015a/ doṣair vartma bahiḥ śūnaṁ yad antaḥ sūkṣma.khācitam |
AHS6.8.015c/ sa.srāvam antar.udakaṁ bisābhaṁ bisa.vartma tat || 15 ||
[Page 583 ]
AHS6.8.016a/ yad vartmotkliṣṭam utkliṣṭam a.kasmān mlāna.tām iyāt |
AHS6.8.016c/ rakta.doṣa.trayotkleśād bhavaty utkliṣṭa.vartma tat || 16 || [Note: AHS6.8.016v/ 8.16dv vadanty utkliṣṭa.vartma tat]
AHS6.8.017a/ śyāva.vartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṁ ruk.kleda.śopha.vat |
AHS6.8.017c/ śliṣṭākhyaṁ vartmanī śliṣṭe kaṇḍū.śvayathu.rāgiṇī || 17 ||
AHS6.8.018a/ vartmano 'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ |
AHS6.8.018c/ sikatā.vartma kṛṣṇaṁ tu kardamaṁ kardamopamam || 18 ||
AHS6.8.019a/ bahalaṁ bahalair māṁsaiḥ sa.varṇaiś cīyate samaiḥ |
AHS6.8.019c/ kukūṇakaḥ śiśor eva dantotpatti.nimitta.jaḥ || 19 ||
AHS6.8.020a/ syāt tena śiśur ucchūna.tāmrākṣo vīkṣaṇā.kṣamaḥ |
AHS6.8.020c/ sa.vartma.śūla.paicchilyaḥ karṇa.nāsākṣi.mardanaḥ || 20 || [Note: AHS6.8.020v/ 8.20bv .tāmrākṣo vīkṣaṇe '.kṣamaḥ]
AHS6.8.021a/ pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanāṁ jāyate tathā |
AHS6.8.021c/ khara.tāntar.mukha.tvaṁ ca romṇām anyāni vā punaḥ || 21 || [Note: AHS6.8.021v/ 8.21bv vartmano jāyate tathā]
AHS6.8.022a/ kaṇṭakair iva tīkṣṇāgrair ghṛṣṭaṁ tair akṣi śūyate |
AHS6.8.022c/ uṣyate cānilādi.dviḍ alpāhaḥ śāntir uddhṛtaiḥ || 22 || [Note: AHS6.8.022v/ 8.22bv ghṛṣṭaṁ tair akṣi sūyate 8.22cv uṣyate vānilādi.dviḍ 8.22cv uṣyate cānilādyaiś ca 8.22dv alpāhaṁ śāntir uddhṛtaiḥ]
AHS6.8.023a/ kanīnake bahir.vartma kaṭhino granthir unnataḥ |
AHS6.8.023c/ tāmraḥ pakvo 'sra.pūya.srud alajy ādhmāyate muhuḥ || 23 ||
AHS6.8.024a/ vartmāntar māṁsa.piṇḍābhaḥ śvayathur grathito '.rujaḥ |
AHS6.8.024c/ sāsraiḥ syād arbudo doṣair viṣamo bāhyataś calaḥ || 24 ||
AHS6.8.025a/ catur.viṁśatir ity ete vyādhayo vartma.saṁśrayāḥ |
AHS6.8.025c/ ādyo 'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato 'rśaś ca varyajet || 25 ||
[Page 584 ]
AHS6.8.026a/ pakṣmoparodho yāpyaḥ syāc cheṣāñ chastreṇa sādhayet |
AHS6.8.026c/ kuṭṭayet pakṣma.sadanaṁ chindyāt teṣv api cārbudam || 26 || [Note: AHS6.8.026v/ 8.26cv kuṭṭayet pakṣma.śadanaṁ]
AHS6.8.027a/ bhindyāl lagaṇa.kumbhīkā.bisotsaṅgāñjanālajīḥ |
AHS6.8.027c/ pothakī.śyāva.sikatā.śliṣṭotkliṣṭa.catuṣṭayam || 27 ||
AHS6.8.027ū̆ab/ sa.kardamaṁ sa.bahalaṁ vilikhet sa.kukūṇakam || 27ū̆ab ||

6.9. Chapter 9 :: Athavartmarogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 474-476]
AHS6.9.001a/ kṛcchronmīle purāṇājyaṁ drākṣā.kalkāmbu.sādhitam |
AHS6.9.001c/ sa.sitaṁ yojayet snigdhaṁ nasya.dhūmāñjanādi ca || 1 ||
AHS6.9.002a/ kumbhīkā.vartma.likhitaṁ saindhava.pratisāritam |
AHS6.9.002c/ yaṣṭī.dhātrī.paṭolīnāṁ kvāthena pariṣecayet || 2 ||
AHS6.9.003a/ nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottāna.śāyinaḥ |
AHS6.9.003c/ bahiḥ koṣṇāmbu.taptena sveditaṁ vartma vāsasā || 3 ||
AHS6.9.004a/ nirbhujya vastrāntaritaṁ vāmāṅguṣṭhāṅgulī.ghṛtam |
AHS6.9.004c/ na sraṁsate calati vā vartmaivaṁ sarvatas tataḥ || 4 || [Note: AHS6.9.004v/ 9.4cv na sraṁsate na calati]
AHS6.9.005a/ maṇḍalāgreṇa tat tiryak kṛtvā śastra.padāṅkitam |
AHS6.9.005c/ likhet tenaiva pattrair vā śāka.śephālikādi.jaiḥ || 5 || [Note: AHS6.9.005v/ 9.5dv śāka.śephālikādikaiḥ 9.5dv śāka.śephālikādibhiḥ]
AHS6.9.006a/ phenena toya.rāśer vā picunā pramṛjann asṛk |
AHS6.9.006c/ sthite rakte su.likhitaṁ sa.kṣaudraiḥ pratisārayet || 6 ||
AHS6.9.007a/ yathā.svam uktair anu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā |
AHS6.9.007c/ ghṛtena siktam abhyaktaṁ badhnīyān madhu.sarpiṣā || 7 || [Note: AHS6.9.007v/ 9.7cv ghṛtenāsiktam abhyaktaṁ]
[Page 585 ]
AHS6.9.008a/ ūrdhvādhaḥ karṇayor dattvā piṇḍīṁ ca yava.saktubhiḥ |
AHS6.9.008c/ dvitīye 'hani muktasya pariṣekaṁ yathā.yatham || 8 ||
AHS6.9.009a/ kuryāc caturthe nasyādīn muñced evāhni pañcame |
AHS6.9.009c/ samaṁ nakha.nibhaṁ śopha.kaṇḍū.gharṣādya.pīḍitam || 9 ||
AHS6.9.010a/ vidyāt su.likhitaṁ vartma likhed bhūyo viparyaye |
AHS6.9.010c/ ruk.pakṣma.vartma.sadana.sraṁsanāny ati.lekhanāt || 10 ||
AHS6.9.011a/ sneha.svedādikas tasminn iṣṭo vāta.haraḥ kramaḥ |
AHS6.9.011c/ abhyajya nava.nītena śveta.lodhraṁ pralepayet || 11 ||
AHS6.9.012a/ eraṇḍa.mūla.kalkena puṭa.pāke pacet tataḥ |
AHS6.9.012c/ svinnaṁ prakṣālitaṁ śuṣkaṁ cūrṇitaṁ poṭalī.kṛtam || 12 ||
AHS6.9.013a/ striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṁ netra.secanam |
AHS6.9.013c/ śāli.taṇḍula.kalkena liptaṁ tad.vat pariṣkṛtam || 13 || [Note: AHS6.9.013v/ 9.13av striyāḥ kṣīre chāgale vā]
AHS6.9.014a/ kuryān netre 'ti.likhite mṛditaṁ dadhi.mastunā |
AHS6.9.014c/ kevalenāpi vā sekaṁ mastunā jāṅgalāśinaḥ || 14 ||
AHS6.9.015a/ piṭikā vrīhi.vaktreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ |
AHS6.9.015c/ niṣpīḍayed anu vidhiḥ pariśeṣas tu pūrva.vat || 15 || [Note: AHS6.9.015v/ 9.15av piṭikāṁ vrīhi.vaktreṇa 9.15bv bhittvā tu kaṭhinonnatām]
AHS6.9.016a/ lekhane bhedane cāyaṁ kramaḥ sarva.tra vartmani |
AHS6.9.016c/ pittāsrotkliṣṭayoḥ svādu.skandha.siddhena sarpiṣā || 16 ||
AHS6.9.017a/ sirā.vimokṣaḥ snigdhasya trivṛc chreṣṭhaṁ virecanam |
AHS6.9.017c/ likhite sruta.rakte ca vartmani kṣālanaṁ hitam || 17 || [Note: AHS6.9.017v/ 9.17bv trivṛc chreṣṭhā virecane 9.17cv likhite niḥsṛte rakte]
[Page 586 ]
AHS6.9.018a/ yaṣṭī.kaṣāyaḥ sekas tu kṣīraṁ candana.sādhitam |
AHS6.9.018c/ pakṣmaṇāṁ sadane sūcyā roma.kūpān vikuṭṭayet || 18 || [Note: AHS6.9.018v/ 9.18av yaṣṭī.kvāthena sekas tu]
AHS6.9.019a/ grāhayed vā jalaukobhiḥ payasekṣu.rasena vā |
AHS6.9.019c/ vamanaṁ nāvanaṁ sarpiḥ śṛtaṁ madhura.śītalaiḥ || 19 ||
AHS6.9.020a/ sañcūrṇya puṣpa.kāsīsaṁ bhāvayet surasā.rasaiḥ |
AHS6.9.020c/ tāmre daśāhaṁ paramaṁ pakṣma.śāte tad añjanam || 20 ||
AHS6.9.021a/ pothakīr likhitāḥ śuṇṭhī.saindhava.pratisāritāḥ |
AHS6.9.021c/ uṣṇāmbu.kṣālitāḥ siñcet khadirāḍhaki.śigrubhiḥ || 21 || [Note: AHS6.9.021v/ 9.21av pothakīṁ likhitaṁ śuṇṭhī. 9.21bv .saindhava.pratisāritām 9.21cv uṣṇāmbu.kṣālitāṁ siñcet]
AHS6.9.022a/ ap.siddhair dvi.niṣā.śreṣṭhā.madhukair vā sa.mākṣikaiḥ |
AHS6.9.022c/ kaphotkliṣṭe vilikhite sa.kṣaudraiḥ pratisāraṇam || 22 ||
AHS6.9.023a/ sūkṣmaiḥ saindhava.kāsīsa.manohvā.kaṇa.tārkṣya.jaiḥ |
AHS6.9.023c/ vamanāñjana.nasyādi sarvaṁ ca kapha.jid dhitam || 23 ||
AHS6.9.024a/ kartavyaṁ lagaṇe 'py etad a.śāntāv agninā dahet |
AHS6.9.024c/ kukūṇe khadira.śreṣṭhā.nimba.pattra.śṛtaṁ ghṛtam || 24 || [Note: AHS6.9.024v/ 9.24dv .nimba.pattraiḥ śṛtaṁ ghṛtam]
AHS6.9.024.1+(1)a/ svinnāṁ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣag añjana.nāmikām |
AHS6.9.024.1+(1)c/ śilailā.saindhava.nataiḥ sa.kṣaudraiḥ pratisārayet || 24.1+(1) || [Note: AHS6.9.024.1+(1)v/ 9.24.1+(1)av svinnāṁ bhittvā viniṣpīḍyotṁ 9.24.1+(1)bv ṁsaṅgāṁ cāñjana.nāmikām]
AHS6.9.025a/ pītvā dhātrī vamet kṛṣṇā.yaṣṭī.sarṣapa.saindhavaiḥ |
AHS6.9.025c/ abhayā.pippalī.drākṣā.kvāthenaināṁ virecayet || 25 ||
AHS6.9.026a/ mustā.dvi.rajanī.kṛṣṇā.kalkenālepayet stanau |
AHS6.9.026c/ dhūpayet sarṣapaiḥ sājyaiḥ śuddhāṁ kvāthaṁ ca pāyayet || 26 ||
[Page 587 ]
AHS6.9.027a/ paṭola.musta.mṛdvīkā.guḍūcī.tri.phalodbhavam |
AHS6.9.027c/ śiśos tu likhitaṁ vartma srutāsṛg vāmbu.janmabhiḥ || 27 ||
AHS6.9.028a/ dhātry.aśmantaka.jambūttha.pattra.kvāthena secayet |
AHS6.9.028c/ prāyaḥ kṣīra.ghṛtāśi.tvād bālānāṁ śleṣma.jā gadāḥ || 28 ||
AHS6.9.029a/ tasmād vamanam evāgre sarva.vyādhiṣu pūjitam |
AHS6.9.029c/ sindhūttha.kṛṣṇāpāmārga.bījājya.stanya.mākṣikam || 29 ||
AHS6.9.030a/ cūrṇo vacāyāḥ sa.kṣaudro madanaṁ madhukānvitam |
AHS6.9.030c/ kṣīraṁ kṣīrānnam annaṁ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ || 30 || [Note: AHS6.9.030v/ 9.30dv bhajataḥ krama.śaḥ śiśoḥ]
AHS6.9.031a/ vamanaṁ sarva.rogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake |
AHS6.9.031c/ saptalā.rasa.siddhājyaṁ yojyaṁ cobhaya.śodhanam || 31 ||
AHS6.9.032a/ dvi.niśā.lodhra.yaṣṭy.āhva.rohiṇī.nimba.pallavaiḥ |
AHS6.9.032c/ kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭais tāmra.rajo.'nvitaiḥ || 32 ||
AHS6.9.033a/ kṣīra.kṣaudra.ghṛtopetaṁ dagdhaṁ vā loha.jaṁ rajaḥ |
AHS6.9.033c/ elā.laśuna.kataka.śaṅkhoṣaṇa.phaṇijjakaiḥ || 33 || [Note: AHS6.9.033v/ 9.33bv dagdhaṁ vā lodhra.jaṁ rajaḥ]
AHS6.9.034a/ vartiḥ kukūṇa.pothakyoḥ surā.piṣṭaiḥ sa.kaṭphalaiḥ |
AHS6.9.034c/ pakṣma.rodhe pravṛddheṣu śuddha.dehasya romasu || 34 ||
AHS6.9.035a/ utsṛjya dvau bhruvo 'dhas.tād bhāgau bhāgaṁ ca pakṣmataḥ |
AHS6.9.035c/ yava.mātraṁ yavākāraṁ tiryak chittvārdra.vāsasā || 35 ||
AHS6.9.036a/ apaneyam asṛk tasminn alpī.bhavati śoṇite |
AHS6.9.036c/ sīvyet kuṭilayā sūcyā mudga.mātrāntaraiḥ padaiḥ || 36 ||
[Page 588 ]
AHS6.9.037a/ baddhvā lalāṭe paṭṭaṁ ca tatra sīvana.sūtrakam |
AHS6.9.037c/ nāti.gāḍha.ślathaṁ sūcyā nikṣiped atha yojayet || 37 ||
AHS6.9.038a/ madhu.sarpiḥ.kavalikāṁ na cāsmin bandham ācaret |
AHS6.9.038c/ nyagrodhādi.kaṣāyaiś ca sa.kṣīraiḥ secayed ruji || 38 ||
AHS6.9.039a/ pañcame divase sūtram apanīyāvacūrṇayet |
AHS6.9.039c/ gairikeṇa vraṇaṁ yuñjyāt tīkṣṇaṁ nasyāñjanādi ca || 39 || [Note: AHS6.9.039v/ 9.39dv tīkṣṇa.nasyāñjanādi ca 9.39dv tīkṣṇa.nasyāñjanāni ca 9.39dv tīkṣṇaṁ nasyāñjanāni ca]
AHS6.9.040a/ dahed a.śāntau nirbhujya vartma.doṣāśrayāṁ valīm |
AHS6.9.040c/ sandaṁśenādhikaṁ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṁ dahet || 40 ||
AHS6.9.041a/ sūcy.agreṇāgni.varṇena dāho bāhyālajeḥ punaḥ |
AHS6.9.041c/ bhinnasya kṣāra.vahnibhyāṁ su.cchinnasyārbudasya ca || 41 ||

6.10. Chapter 10 :: Athasandhisitāsitarogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 476-479]
AHS6.10.001a/ vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṁ jala.vāhinīḥ |
AHS6.10.001c/ aśru srāvayate vartma.śukla.sandheḥ kanīnakāt || 1 || [Note: AHS6.10.001v/ 10.1dv .śukla.sandhi.kanīnikāt]
AHS6.10.002a/ tena netraṁ sa.rug.rāga.śophaṁ syāt sa jalāsravaḥ |
AHS6.10.002c/ kaphāt kaphāsrave śvetaṁ picchilaṁ bahalaṁ sravet || 2 || [Note: AHS6.10.002v/ 10.2cv kaphāt kapha.śrave śvetaṁ 10.2cv kaphāt kapha.srave śvetaṁ]
AHS6.10.003a/ kaphena śophas tīkṣṇāgraḥ kṣāra.budbudakopamaḥ |
AHS6.10.003c/ pṛthu.mūla.balaḥ snigdhaḥ sa.varṇo mṛdu.picchilaḥ || 3 || [Note: AHS6.10.003v/ 10.3dv sa.varṇa.mṛdu.picchilaḥ]
AHS6.10.004a/ mahān a.pākaḥ kaṇḍū.mān upanāhaḥ sa nī.rujaḥ |
AHS6.10.004c/ raktād raktāsrāve tāmraṁ bahūṣṇaṁ cāśru saṁsravet || 4 || [Note: AHS6.10.004v/ 10.4cv raktād rakta.srave tāmraṁ 10.4cv raktād raktaṁ sravet tāmraṁ 10.4dv bahūṣṇaṁ vāśru saṁsravet]
AHS6.10.005a/ vartma.sandhy.āśrayā śukle piṭikā dāha.śūlinī |
AHS6.10.005c/ tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṁ sravati parvaṇī || 5 ||
[Page 589 ]
AHS6.10.006a/ pūyāsrave malāḥ sāsrā vartma.sandheḥ kanīnakāt |
AHS6.10.006c/ srāvayanti muhuḥ pūyaṁ sāsraṁ tvaṅ.māṁsa.pākataḥ || 6 || [Note: AHS6.10.006v/ 10.6bv vartma.sandhi.kanīnakāt 10.6dv sāsra.tvaṅ.māṁsa.pākataḥ 10.6dv sāśru.tvaṅ.māṁsa.pākataḥ]
AHS6.10.007a/ pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śopha.saṁrambha.pūrvakaḥ |
AHS6.10.007c/ kanīna.sandhāv ādhmāyī pūyāsrāvī sa.vedanaḥ || 7 ||
AHS6.10.008a/ kanīnasyāntar alajī śopho ruk.toda.dāha.vān |
AHS6.10.008c/ apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣā.pakṣma.poṭa.vān || 8 ||
AHS6.10.009a/ pūyāsrāvī kṛmi.granthir granthiḥ kṛmi.yuto 'rti.mān |
AHS6.10.009c/ upanāha.kṛmi.granthi.pūyālasaka.parvaṇīḥ || 9 ||
AHS6.10.010a/ śastreṇa sādhayet pañca sālajīn āsravāṁs tyajet |
AHS6.10.010c/ pittaṁ kuryāt site bindūn asita.śyāva.pītakān || 10 ||
AHS6.10.011a/ malāktādarśa.tulyaṁ vā sarvaṁ śuklaṁ sa.dāha.ruk |
AHS6.10.011c/ rogo 'yaṁ śuktikā.sañjñaḥ sa.śakṛd.bheda.tṛḍ.jvaraḥ || 11 || [Note: AHS6.10.011v/ 10.11bv sarvaṁ śuklam a.dāha.ruk]
AHS6.10.012a/ kaphāc chukle samaṁ śvetaṁ cira.vṛddhy.adhi.māṁsakam |
AHS6.10.012c/ śuklārma śophas tv a.rujaḥ sa.varṇo bahalo '.mṛduḥ || 12 ||
AHS6.10.013a/ guruḥ snigdho 'mbu.bindv.ābho balāsa.grathitaṁ smṛtaṁ |
AHS6.10.013c/ bindubhiḥ piṣṭa.dhavalair utsannaiḥ piṣṭakaṁ vadet || 13 || [Note: AHS6.10.013v/ 10.13dv balāsa.granthi sa smṛtaḥ]
AHS6.10.014a/ rakta.rājī.tataṁ śuklam uṣyate yat sa.vedanam |
AHS6.10.014c/ a.śophāśrūpadehaṁ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt || 14 || [Note: AHS6.10.014v/ 10.14cv sa.śothāśrūpadehaṁ ca]
AHS6.10.015a/ upekṣitah sirotpāto rājīs tā eva vardhayan |
AHS6.10.015c/ kuryāt sāsraṁ sirā.harṣaṁ tenākṣy.udvīkṣaṇā.kṣamam || 15 || [Note: AHS6.10.015v/ 10.15cv kuryāt sāśruṁ sirā.harṣaṁ 10.15dv tenākṣaṁ vīkṣaṇā.kṣamam]
[Page 590 ]
AHS6.10.016a/ sirā.jāle sirā.jālaṁ bṛhad raktaṁ ghanonnatam |
AHS6.10.016c/ śoṇitārma samaṁ ślakṣṇaṁ padmābham adhi.māṁsakam || 16 ||
AHS6.10.017a/ nī.ruk ślakṣṇo 'rjunaṁ binduḥ śaśa.lohita.lohitaḥ |
AHS6.10.017c/ mṛdv.āśu.vṛddhy.a.ruṅ.māṁsaṁ prastāri śyāva.lohitam || 17 ||
AHS6.10.018a/ prastāry.arma malaiḥ sāsraiḥ snāvārma snāva.sannibham |
AHS6.10.018c/ śuṣkāsṛk.piṇḍa.vac chyāvaṁ yan māṁsaṁ bahalaṁ pṛthu || 18 ||
AHS6.10.019a/ adhi.māṁsārma tad dāha.gharṣa.vatyaḥ sirāvṛtāḥ |
AHS6.10.019c/ kṛṣṇāsannāḥ sirā.sañjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ || 19 || [Note: AHS6.10.019v/ 10.19av adhi.māṁsārma rug.dāha.]
AHS6.10.020a/ śukti.harṣa.sirotpāta.piṣṭaka.grathitārjunam |
AHS6.10.020c/ sādhayed auṣadhaiḥ ṣaṭkaṁ śeṣaṁ śastreṇa saptakam || 20 || [Note: AHS6.10.020v/ 10.20av śukti.harṣa.sirotpātān 10.20bv piṣṭaka.grathitārjunam]
AHS6.10.021a/ navotthaṁ tad api dravyair armoktaṁ yac ca pañca.dhā |
AHS6.10.021c/ tac chedyam asita.prāptaṁ māṁsa.snāva.sirāvṛtam || 21 || [Note: AHS6.10.021v/ 10.21bv armoktaṁ yat tu pañca.dhā]
AHS6.10.022a/ carmoddāla.vad ucchrāyi dṛṣṭi.prāptaṁ ca varjayet |
AHS6.10.022c/ pittaṁ kṛṣṇe 'tha.vā dṛṣṭau śukraṁ todāśru.rāga.vat || 22 || [Note: AHS6.10.022v/ 10.22bv dṛṣṭi.prāptaṁ tu varjayet 10.22dv śukraṁ todāsra.rāga.vat]
AHS6.10.023a/ chittvā tvacaṁ janayati tena syāt kṛṣṇa.maṇḍalam |
AHS6.10.023c/ pakva.jambū.nibhaṁ kiñ.cin nimnaṁ ca kṣata.śukrakam || 23 ||
AHS6.10.024a/ tat kṛcchra.sādhyaṁ yāpyaṁ tu dvitīya.paṭala.vyadhāt |
AHS6.10.024c/ tatra todādi.bāhulyaṁ sūcī.viddhābha.kṛṣṇa.tā || 24 ||
AHS6.10.025a/ tṛtīya.paṭala.cchedād a.sādhyaṁ nicitaṁ vraṇaiḥ |
AHS6.10.025c/ śaṅkha.śuklaṁ kaphāt sādhyaṁ nāti.ruk śuddha.śukrakam || 25 ||
[Page 591 ]
AHS6.10.026a/ ā.tāmra.picchilāsra.srud ā.tāmra.piṭikāti.ruk |
AHS6.10.026c/ ajā.viṭ.sadṛśocchrāya.kārṣṇyā varjyāsṛjājakā || 26 || [Note: AHS6.10.026v/ 10.26av ā.tāmra.picchilāśruḥ syād 10.26av ā.tāmra.picchilāsṛk syād 10.26cv ajā.viṭ.sadṛśocchrāyā 10.26dv kṛṣṇā varjyāsṛjājakā]
AHS6.10.027a/ sirā.śukraṁ malaiḥ sāsrais taj.juṣṭaṁ kṛṣṇa.maṇḍalam |
AHS6.10.027c/ sa.toda.dāha.tāmrābhiḥ sirābhir avatanyate || 27 ||
AHS6.10.028a/ a.nimittoṣṇa.śītāccha.ghanāsra.sruc ca tat tyajet |
AHS6.10.028c/ doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛt kṛṣṇaṁ nīyate śukla.rūpa.tām || 28 || [Note: AHS6.10.028v/ 10.28bv .ghanāśru syāc ca tat tyajet 10.28bv .ghanāśru.srāvi tat tyajet 10.28bc .ghanāśru.sruc ca tat tyajet 10.28cv doṣaiḥ sāsraiḥ sa.dṛk kṛṣṇaṁ]
AHS6.10.029a/ dhavalābhropaliptābhaṁ niṣpāvārdha.dalākṛti |
AHS6.10.029c/ ati.tīvra.rujā.rāga.dāha.śvayathu.pīḍitam || 29 ||
AHS6.10.030a/ pākātyayena tac chukraṁ varjayet tīvra.vedanam |
AHS6.10.030c/ yasya vā liṅga.nāśo 'ntaḥ śyāvaṁ yad vā sa.lohitam || 30 ||
AHS6.10.031a/ aty.utsedhāvagāḍhaṁ vā sāśru nāḍī.vraṇāvṛtam |
AHS6.10.031c/ purāṇaṁ viṣamaṁ madhye vicchinnaṁ yac ca śukrakam || 31 || [Note: AHS6.10.031v/ 10.31bv sāsra.nāḍī.vraṇāvṛtam]
AHS6.10.031ū̆ab/ pañcety uktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyā.sādhya.vibhāgataḥ || 31ū̆ab ||

6.11. Chapter 11 :: Athasandhisitāsitarogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 479-482]
AHS6.11.001a/ upanāhaṁ bhiṣak svinnaṁ bhinnaṁ vrīhi.mukhena ca |
AHS6.11.001c/ lekhayen maṇḍalāgreṇa tataś ca pratisārayet || 1 || [Note: AHS6.11.001v/ 11.1bv bhinnaṁ vrīhi.mukhena tu]
AHS6.11.002a/ pippalī.kṣaudra.sindhūtthair badhnīyāt pūrva.vat tataḥ |
AHS6.11.002c/ paṭola.pattrāmalaka.kvāthenāścyotayec ca tam || 2 ||
AHS6.11.003a/ parvaṇī baḍiśenāttā bāhya.sandhi.tri.bhāgataḥ |
AHS6.11.003c/ vṛddhi.pattreṇa vardhyārdhe syād aśru.gatir anya.thā || 3 || [Note: AHS6.11.003v/ 11.3av parvaṇī baḍiśenāntar. 11.3bv .bāhya.sandhi.tri.bhāgataḥ 11.3dv syād asra.gatir anya.thā 11.3dv syād asra.srutir anya.thā]
[Page 592 ]
AHS6.11.004a/ cikitsā cārma.vat kṣaudra.saindhava.pratisāritā |
AHS6.11.004c/ pūyālase sirāṁ vidhyet tatas tam upanāhayet || 4 || [Note: AHS6.11.004v/ 11.4dv tatas tad upanāhayet]
AHS6.11.005a/ kurvīta cākṣi.pākoktaṁ sarvaṁ karma yathā.vidhi |
AHS6.11.005c/ saindhavārdraka.kāsīsa.loha.tāmraiḥ su.cūrṇitaiḥ || 5 ||
AHS6.11.006a/ cūrṇāñjanaṁ prayuñjīta sa.kṣaudrair vā rasa.kriyām |
AHS6.11.006c/ kṛmi.granthiṁ karīṣeṇa svinnaṁ bhittvā vilikhya ca || 6 ||
AHS6.11.007a/ tri.phalā.kṣaudra.kāsīsa.saindhavaiḥ pratisārayet |
AHS6.11.007c/ pittābhiṣyanda.vac chuktiṁ balāsāhvaya.piṣṭake || 7 || [Note: AHS6.11.007v/ 11.7dv balāsāhvaya.piṣṭakau]
AHS6.11.008a/ kaphābhiṣyanda.van muktvā sirā.vyadham upācaret |
AHS6.11.008c/ bījapūra.rasāktaṁ ca vyoṣa.kaṭphalam añjanam || 8 ||
AHS6.11.009a/ jātī.mukula.sindhūttha.devadāru.mahauṣadhaiḥ |
AHS6.11.009c/ piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śopha.kaṇḍū.ghnam añjanam || 9 || [Note: AHS6.11.009v/ 11.9dv śopha.kaṇḍū.ghnam auṣadham]
AHS6.11.010a/ rakta.syanda.vad utpāta.harṣa.jālārjuna.kriyā |
AHS6.11.010c/ sirotpāte viśeṣeṇa ghṛta.mākṣikam añjanam || 10 ||
AHS6.11.011a/ sirā.harṣe tu madhunā ślakṣṇa.ghṛṣṭaṁ rasāñjanam |
AHS6.11.011c/ arjune śarkarā.mastu.kṣaudrair āścyotanaṁ hitam || 11 ||
AHS6.11.012a/ sphaṭikaḥ kuṅkumaṁ śaṅkho madhukaṁ madhunāñjanam |
AHS6.11.012c/ madhunā cāñjanaṁ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha || 12 || [Note: AHS6.11.012v/ 11.12av sphaṭikaṁ kuṅkumaṁ śaṅkhaṁ 11.12bv kāsīsaṁ madhunāñjanam]
AHS6.11.013a/ armoktaṁ pañca.dhā tatra tanu dhūmāvilaṁ ca yat |
AHS6.11.013c/ raktaṁ dadhi.nibhaṁ yac ca śukra.vat tasya bheṣajam || 13 ||
[Page 593 ]
AHS6.11.014a/ uttānasyetarat svinnaṁ sa.sindhūtthena cāñjitam |
AHS6.11.014c/ rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet || 14 ||
AHS6.11.015a/ itthaṁ saṁroṣitākṣasya pracale 'rmādhi.māṁsake |
AHS6.11.015c/ ghṛtasya niś.calaṁ mūrdhni vartmanoś ca viśeṣataḥ || 15 || [Note: AHS6.11.015v/ 11.15bv prabale 'rmādhi.māṁsake]
AHS6.11.016a/ apāṅgam īkṣamāṇasya vṛddhe 'rmaṇi kanīnakāt |
AHS6.11.016c/ valī syād yatra tatrārma baḍiśenāvalambitam || 16 ||
AHS6.11.017a/ nāty.āyataṁ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ |
AHS6.11.017c/ samantān maṇḍalāgreṇa mocayed atha mokṣitam || 17 || [Note: AHS6.11.017v/ 11.17av nāty.āyataṁ samutpāṭya]
AHS6.11.018a/ kanīnakam upānīya catur.bhāgāvaśeṣitam |
AHS6.11.018c/ chindyāt kanīnakaṁ rakṣed vāhinīś cāśru.vāhinīḥ || 18 || [Note: AHS6.11.018v/ 11.18cv chindyāt kanīnakaṁ rakṣan 11.18cv chindyāt kanīnakaṁ rakṣye]
AHS6.11.019a/ kanīnaka.vyadhād aśru nāḍī cākṣṇi pravartate |
AHS6.11.019c/ vṛddhe 'rmaṇi tathāpāṅgāt paśyato 'sya kanīnakam || 19 || [Note: AHS6.11.019v/ 11.19av kanīnaka.vadhād aśru 11.19av kanīnaka.vadhād āśu 11.19av kanīnaka.vyadhād a.sru. 11.19bv .nāḍī cākṣṇi pravartate]
AHS6.11.020a/ samyak.chinnaṁ madhu.vyoṣa.saindhava.pratisāritam |
AHS6.11.020c/ uṣṇena sarpiṣā siktam abhyaktaṁ madhu.sarpiṣā || 20 ||
AHS6.11.021a/ badhnīyāt secayen muktvā tṛtīyādi.dineṣu ca |
AHS6.11.021c/ karañja.bīja.siddhena kṣīreṇa kvathitais tathā || 21 ||
AHS6.11.022a/ sa.kṣaudrair dvi.niśā.lodhra.paṭolī.yaṣṭi.kiṁśukaiḥ |
AHS6.11.022c/ kuraṇṭa.mukulopetair muñced evāhni saptame || 22 || [Note: AHS6.11.022v/ 11.22cv koraṇṭa.mukulopetair]
AHS6.11.023a/ samyak.chinne bhavet svāsthyaṁ hīnāti.ccheda.jān gadān |
AHS6.11.023c/ sekāñjana.prabhṛtibhir jayel lekhana.bṛṁhaṇaiḥ || 23 ||
[Page 594 ]
AHS6.11.024a/ sitā.manaḥśilaileya.lavaṇottama.nāgaram |
AHS6.11.024c/ ardha.karṣonmitaṁ tārkṣyaṁ palārdhaṁ ca madhu.drutam || 24 || [Note: AHS6.11.024v/ 11.24dv palārdhaṁ ca madhu.plutam]
AHS6.11.025a/ añjanaṁ śleṣma.timira.pilla.śukrārma.śoṣa.jit |
AHS6.11.025c/ tri.phalaika.tama.dravya.tvacaṁ pānīya.kalkitām || 25 || [Note: AHS6.11.025v/ 11.25bv .pilla.śukrārma.kāca.jit]
AHS6.11.026a/ śarāva.pihitāṁ dagdhvā kapāle cūrṇayet tataḥ |
AHS6.11.026c/ pṛthak.śeṣauṣadha.rasaiḥ pṛthag eva ca bhāvitā || 26 ||
AHS6.11.027a/ sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvi.lavaṇānvitā |
AHS6.11.027c/ trīṇy etāny añjanāny āha lekhanāni paraṁ nimiḥ || 27 ||
AHS6.11.028a/ sirā.jāle sirā yās tu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ |
AHS6.11.028c/ na sidhyanty arma.vat tāsāṁ piṭikānāṁ ca sādhanam || 28 ||
AHS6.11.029a/ doṣānurodhāc chukreṣu snigdha.rūkṣā varā ghṛtam |
AHS6.11.029c/ tiktam ūrdhvam asṛk.srāvo reka.sekādi ceṣyate || 29 || [Note: AHS6.11.029v/ 11.29av doṣānubandhāc chukreṣu 11.29bv snigdhā rūkṣā varā ghṛtam 11.29bv snigdha.rūkṣa.varā ghṛtam 11.29cv tiktam ūrdhvam asṛk.srāva. 11.29dv .reka.sekādi ceṣyate]
AHS6.11.030a/ tris trivṛd.vāriṇā pakvaṁ kṣata.śukre ghṛtaṁ pibet |
AHS6.11.030c/ sirayānu hared raktaṁ jalaukobhiś ca locanāt || 30 ||
AHS6.11.031a/ siddhenotpala.kākolī.drākṣā.yaṣṭī.vidāribhiḥ |
AHS6.11.031c/ sa.sitenāja.payasā secanaṁ salilena vā || 31 ||
AHS6.11.032a/ rāgāśru.vedanā.śāntau paraṁ lekhanam añjanam |
AHS6.11.032c/ vartayo jāti.mukula.lākṣā.gairika.candanaiḥ || 32 ||
AHS6.11.033a/ prasādayanti pittāsraṁ ghnanti ca kṣata.śukrakam |
AHS6.11.033c/ dantair danti.varāhoṣṭra.gavāśvāja.kharodbhavaiḥ || 33 || [Note: AHS6.11.033v/ 11.33av prasādayanti pittāsṛk 11.33dv .go.rāsabha.samudbhavaiḥ]
[Page 595 ]
AHS6.11.034a/ sa.śaṅkha.mauktikāmbho.dhi.phenair marica.pādikaiḥ |
AHS6.11.034c/ kṣata.śukram api vyāpi danta.vartir nivartayet || 34 ||
AHS6.11.035a/ tamāla.pattraṁ go.danta.śaṅkha.pheno 'sthi gārdabham |
AHS6.11.035c/ tāmraṁ ca vartir mūtreṇa sarva.śukraka.nāśinī || 35 || [Note: AHS6.11.035v/ 11.35cv tāmraṁ ca basta.mūtreṇa]
AHS6.11.036a/ ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavas try.ūṣaṇaṁ truṭī |
AHS6.11.036c/ karañja.bījaṁ laśuno vraṇa.sādi ca bheṣajam || 36 ||
AHS6.11.037a/ sa.vraṇā.vraṇa.gambhīra.tvak.stha.śukra.ghnam añjanam |
AHS6.11.037c/ nimnam unnamayet sneha.pāna.nasya.rasāñjanaiḥ || 37 ||
AHS6.11.038a/ sa.rujaṁ nī.rujaṁ tṛpti.puṭa.pākena śukrakam |
AHS6.11.038c/ śuddha.śukre niśā.yaṣṭī.śārivā.śābarāmbhasā || 38 || [Note: AHS6.11.038v/ 11.38dv .śārivā.sādhitāmbhasā]
AHS6.11.039a/ secanaṁ lodhra.poṭalyā koṣṇāmbho.magnayātha.vā |
AHS6.11.039c/ bṛhatī.mūla.yaṣṭy.āhva.tāmra.saindhava.nāgaraiḥ || 39 ||
AHS6.11.040a/ dhātrī.phalāmbunā piṣṭair lepitaṁ tāmra.bhājanam |
AHS6.11.040c/ yavājyāmalakī.pattrair bahu.śo dhūpayet tataḥ || 40 ||
AHS6.11.041a/ tatra kurvīta guṭikās tā jala.kṣaudra.peṣitāḥ |
AHS6.11.041c/ mahā.nīlā iti khyātāḥ śuddha.śukra.harāḥ param || 41 ||
AHS6.11.042a/ sthire śukre ghane cāsya bahu.śo 'pahared asṛk |
AHS6.11.042c/ śiraḥ.kāya.virekāṁś ca puṭa.pākāṁś ca bhūri.śaḥ || 42 ||
AHS6.11.043a/ kuryān marica.vaidehī.śirīṣa.phala.saindhavaiḥ |
AHS6.11.043c/ harṣaṇaṁ tri.phalā.kvātha.pītena lavaṇena vā || 43 || [Note: AHS6.11.043v/ 11.43cv gharṣaṇaṁ tri.phalā.kvātha. 11.43cv sarṣapa.tri.phalā.kvātha.]
[Page 596 ]
AHS6.11.044a/ kuryād añjana.yogau vā ślokārdha.gaditāv imau |
AHS6.11.044c/ śaṅkha.kolāsthi.kataka.drākṣā.madhuka.mākṣikaiḥ || 44 ||
AHS6.11.045a/ surā.dantārṇava.malaiḥ śirīṣa.kusumānvitaiḥ |
AHS6.11.045c/ dhātrī.phaṇijjaka.rase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ || 45 || [Note: AHS6.11.045v/ 11.45av khara.dantārṇava.malaiḥ 11.45dv kṣāro lāṅgalikā.bhavaḥ 11.45dv kṣāro lāṅgalikī.bhavaḥ]
AHS6.11.046a/ uṣitaḥ śoṣitaś cūrṇaḥ śukra.harṣaṇam añjanam |
AHS6.11.046c/ mudgā vā nis.tuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkha.kṣaudra.samāyutāḥ || 46 || [Note: AHS6.11.046v/ 11.46bv śukra.gharṣaṇam añjanam]
AHS6.11.047a/ sāro madhūkān madhu.mān majjā vākṣāt sa.mākṣikā |
AHS6.11.047c/ go.kharāśvoṣṭra.daśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudra.jaḥ || 47 || [Note: AHS6.11.047v/ 11.47av sāro madhūkāt sa.madhur 11.47av sāro madhūkān madhunā]
AHS6.11.048a/ vartir arjuna.toyena hṛṣṭa.śukraka.nāśinī |
AHS6.11.048c/ utsannaṁ vā sa.śalyaṁ vā śūkraṁ vālādibhir likhet || 48 || [Note: AHS6.11.048v/ 11.48bv piṣṭā śukraka.nāśinī 11.48bv duṣṭa.śukraka.nāśinī]
AHS6.11.049a/ sirā.śukre tv a.dṛṣṭi.ghne cikitsā vraṇa.śukra.vat |
AHS6.11.049c/ puṇḍra.yaṣṭy.āhva.kākolī.siṁhī.loha.niśāñjanam || 49 ||
AHS6.11.050a/ kalkitaṁ chāga.dugdhena sa.ghṛtair dhūpitaṁ yavaiḥ |
AHS6.11.050c/ dhātrī.pattraiś ca paryāyād vartir atrāñjanaṁ param || 50 || [Note: AHS6.11.050v/ 11.50dv vartir atrāñjanaṁ hitam 11.50dv vartir netrāñjanaṁ param]
AHS6.11.051a/ a.śāntāv arma.vac chastram ajakākhye ca yojayet |
AHS6.11.051c/ ajakāyām a.sādhyāyāṁ śukre 'nya.tra ca tad.vidhe || 51 ||
AHS6.11.052a/ vedanopaśamaṁ sneha.pānāsṛk.srāvaṇādibhiḥ |
AHS6.11.052c/ kuryād bībhatsa.tāṁ jetuṁ śukrasyotsedha.sādhanam || 52 || [Note: AHS6.11.052v/ 11.52dv śukla.tvotsedha.sādhanam]
AHS6.11.053a/ nārikelāsthi.bhallāta.tāla.vaṁśa.karīra.jam |
AHS6.11.053c/ bhasmādbhiḥ srāvayet tābhir bhāvayet karabhāsthi.jam || 53 ||
[Page 597 ]
AHS6.11.054a/ cūrṇaṁ śukreṣv a.sādhyeṣu tad vaivarṇya.ghnam añjanam |
AHS6.11.054c/ sādhyeṣu sādhanāyālam idam eva ca śīlitam || 54 ||
AHS6.11.055a/ ajakāṁ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam |
AHS6.11.055c/ samaṁ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet || 55 ||
AHS6.11.056a/ vraṇaṁ go.māṁsa.cūrṇena baddhaṁ baddhaṁ vimucya ca |
AHS6.11.056c/ sapta.rātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇa.bhāge same sthire || 56 ||
AHS6.11.057a/ snehāñjanaṁ ca kartavyaṁ nasyaṁ ca kṣīra.sarpiṣā |
AHS6.11.057c/ tathāpi punar.ādhmāne bheda.cchedādikāṁ kriyām || 57 || [Note: AHS6.11.057v/ 11.57cv tathāpi punar.ādhmāte]
AHS6.11.057ū̆ab/ yuktyā kuryād yathā nāti.cchedena syāt nimajjanam || 57ū̆ab || [Note: AHS6.11.057ū̆v/ 11.57ū̆av yuktyā yuñjyād yathā nāti.]
AHS6.11.058a/ nityaṁ ca śukreṣu śṛtaṁ yathā.svaṁ pāne ca marśe ca ghṛtaṁ vidadhyāt |
AHS6.11.058c/ na hīyate labdha.balā tathāntas tīkṣṇāñjanair dṛk satataṁ prayuktaiḥ || 58 || [Note: AHS6.11.058v/ 11.58dv tīkṣṇāñjanair dṛk pratataṁ prayuktaiḥ]

6.12. Chapter 12 :: Athadṛṣṭirogavijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 482-484]
AHS6.12.001a/ sirānusāriṇi male prathamaṁ paṭalaṁ śrite |
AHS6.12.001c/ a.vyaktam īkṣate rūpaṁ vyaktam apy a.nimittataḥ || 1 || [Note: AHS6.12.001v/ 12.1bv prathamaṁ paṭalaṁ gate 12.1cv a.vyaktam īkṣyate rūpaṁ]
AHS6.12.002a/ prāpte dvitīyaṁ paṭalaṁ a.bhūtam api paśyati |
AHS6.12.002c/ bhūtaṁ tu yatnād āsannaṁ dūre sūkṣmaṁ ca nekṣate || 2 || [Note: AHS6.12.002v/ 12.2dv dūraṁ sūkṣmaṁ ca nekṣate]
AHS6.12.003a/ dūrāntika.sthaṁ rūpaṁ ca viparyāsena manyate |
AHS6.12.003c/ doṣe maṇḍala.saṁsthāne maṇḍalānīva paśyati || 3 ||
AHS6.12.004a/ dvi.dhaikaṁ dṛṣṭi.madhya.sthe bahu.dhā bahu.dhā.sthite |
AHS6.12.004c/ dṛṣṭer abhyantara.gate hrasva.vṛddha.viparyayam || 4 || [Note: AHS6.12.004v/ 12.4dv hrasva.dīrgha.viparyayam 12.4dv hrasvaṁ bahu viparyayam]
[Page 598 ]
AHS6.12.005a/ nāntika.stham adhaḥ.saṁsthe dūra.gaṁ nopari sthite |
AHS6.12.005c/ pārśve paśyen na pārśva.sthe timirākhyo 'yam āmayaḥ || 5 ||
AHS6.12.006a/ prāpnoti kāca.tāṁ doṣe tṛtīya.paṭalāśrite |
AHS6.12.006c/ tenordhvam īkṣate nādhas tanu.cailāvṛtopamam || 6 || [Note: AHS6.12.006v/ 12.6cv tenordhvam īkṣyate nādhas]
AHS6.12.007a/ yathā.varṇaṁ ca rajyeta dṛṣṭir hīyeta ca kramāt |
AHS6.12.007c/ tathāpy upekṣamāṇasya caturthaṁ paṭalaṁ gataḥ || 7 || [Note: AHS6.12.007v/ 12.7av yathā.doṣaṁ ca rajyeta]
AHS6.12.008a/ liṅga.nāśaṁ malaḥ kurvaṁś chādayed dṛṣṭi.maṇḍalam |
AHS6.12.008c/ tatra vātena timire vyāviddham iva paśyati || 8 ||
AHS6.12.009a/ calāvilāruṇābhāsaṁ prasannaṁ cekṣate muhuḥ |
AHS6.12.009c/ jālāni keśān maśakān raśmīṁś copekṣite 'tra ca || 9 || [Note: AHS6.12.009v/ 12.9av dhūmāvilāruṇābhāsaṁ 12.9bv prasannaṁ vīkṣate muhuḥ 12.9dv raśmīṁś copekṣite 'tra tu]
AHS6.12.010a/ kācī.bhūte dṛg aruṇā paśyaty āsyam a.nāsikam |
AHS6.12.010c/ candra.dīpādy.aneka.tvaṁ vakram ṛjv api manyate || 10 ||
AHS6.12.011a/ vṛddhaḥ kāco dṛśaṁ kuryād rajo.dhūmāvṛtām iva |
AHS6.12.011c/ spaṣṭāruṇābhāṁ vistīrṇāṁ sūkṣmāṁ vā hata.darśanām || 11 || [Note: AHS6.12.011v/ 12.11cv sphuṭāruṇābhāṁ vistīrṇāṁ]
AHS6.12.012a/ sa liṅga.nāśo vāte tu saṅkocayati dṛk.sirāḥ |
AHS6.12.012c/ dṛṅ.maṇḍalaṁ viśaty antar gambhīrā dṛg asau smṛtā || 12 ||
AHS6.12.013a/ pitta.je timire vidyut.khadyota.dyota.dīpitam |
AHS6.12.013c/ śikhi.tittiri.pattrābhaṁ prāyo nīlaṁ ca paśyati || 13 || [Note: AHS6.12.013v/ 12.13bv .khadyotodyota.dīpitam 12.13cv śikhi.tittiri.picchābhaṁ]
AHS6.12.014a/ kāce dṛg kāca.nīlābhā tādṛg eva ca paśyati |
AHS6.12.014c/ arkendu.pariveṣāgni.marīcīndra.dhanūṁṣi ca || 14 || [Note: AHS6.12.014v/ 12.14av kāce dṛg kāṁsya.nīlābhā]
[Page 599 ]
AHS6.12.015a/ bhṛṅga.nīlā nir.ālokā dṛk snigdhā liṅga.nāśataḥ |
AHS6.12.015c/ dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hrasvā hrasva.darśinī || 15 ||
AHS6.12.016a/ bhavet pitta.vidagdhākhyā pītā pītābha.darśanā |
AHS6.12.016c/ kaphena timire prāyaḥ snigdhaṁ śvetaṁ ca paśyati || 16 || [Note: AHS6.12.016v/ 12.16bv pītā pītābha.darśinī]
AHS6.12.017a/ śaṅkhendu.kunda.kusumaiḥ kumudair iva cācitam |
AHS6.12.017c/ kāce tu niṣ.prabhendv.arka.pradīpādyair ivācitam || 17 || [Note: AHS6.12.017v/ 12.17bv kumudair iva vācitam]
AHS6.12.018a/ sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syāl liṅga.nāśe tu lakṣyate |
AHS6.12.018c/ mūrtaḥ kapho dṛṣṭi.gataḥ snigdho darśana.nāśanaḥ || 18 ||
AHS6.12.019a/ bindur jalasyeva calaḥ padminī.puṭa.saṁsthitaḥ |
AHS6.12.019c/ uṣṇe saṅkocam āyāti cchāyāyāṁ parisarpati || 19 || [Note: AHS6.12.019v/ 12.19bv padminī.puṭa.saṁśritaḥ 12.19bv padminī.pattra.saṁśritaḥ]
AHS6.12.020a/ śaṅkha.kundendu.kumuda.sphaṭikopama.śuklimā |
AHS6.12.020c/ raktena timire raktaṁ tamo.bhūtaṁ ca paśyati || 20 ||
AHS6.12.021a/ kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭis tādṛk ca paśyati |
AHS6.12.021c/ liṅga.nāśe 'pi tādṛg dṛṅ niṣ.prabhā hata.darśanā || 21 ||
AHS6.12.022a/ saṁsarga.sannipāteṣu vidyāt saṅkīrṇa.lakṣaṇān |
AHS6.12.022c/ timirādīn a.kasmāc ca taiḥ syād vyaktākulekṣaṇaḥ || 22 || [Note: AHS6.12.022v/ 12.22dv taiḥ syād vakrākulekṣaṇaḥ 12.22dv taiḥ syād vyaktākulekṣaṇam]
AHS6.12.023a/ timire śeṣayor dṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate |
AHS6.12.023c/ dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ || 23 ||
AHS6.12.024a/ nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṁ paśyati no niśi |
AHS6.12.024c/ arke 'sta.mastaka.nyasta.gabhastau stambham āgatāḥ || 24 ||
[Page 600 ]
AHS6.12.025a/ sthagayanti dṛśaṁ doṣā doṣāndhaḥ sa gado 'paraḥ |
AHS6.12.025c/ divā.kara.kara.spṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭi.pathān malāḥ || 25 ||
AHS6.12.026a/ vilīna.līnā yacchanti vyaktam atrāhni darśanam |
AHS6.12.026c/ uṣṇa.taptasya sahasā śīta.vāri.nimajjanāt || 26 ||
AHS6.12.027a/ tri.doṣa.rakta.sampṛkto yāty ūṣmordhvaṁ tato 'kṣiṇi |
AHS6.12.027c/ dāhoṣe malinaṁ śuklam ahany āvila.darśanam || 27 ||
AHS6.12.028a/ rātrāv āndhyaṁ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā |
AHS6.12.028c/ bhṛśam amlāśanād doṣaiḥ sāsrair yā dṛṣṭir ācitā || 28 ||
AHS6.12.029a/ sa.kleda.kaṇḍū.kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā |
AHS6.12.029c/ śoka.jvara.śiro.roga.santaptasyānilādayaḥ || 29 || [Note: AHS6.12.029v/ 12.29bv vidagdhāmlena sā matā]
AHS6.12.030a/ dhūmāvilāṁ dhūma.dṛśaṁ dṛśaṁ kuryuḥ sa dhūmaraḥ |
AHS6.12.030c/ sahasaivālpa.sat.tvasya paśyato rūpam adbhutam || 30 || [Note: AHS6.12.030v/ 12.30av dhūmāvilāṁ dhūma.dṛśāṁ 12.30bv dṛśaṁ kuryuḥ sa dhūsaraḥ 12.30bv dṛśaṁ kuryuḥ sa dhūmakaḥ]
AHS6.12.031a/ bhāsvaraṁ bhās.karādiṁ vā vātādyā nayanāśritāḥ |
AHS6.12.031c/ kurvanti tejaḥ saṁśoṣya dṛṣṭiṁ muṣita.darśanām || 31 || [Note: AHS6.12.031v/ 12.31av bhāsuraṁ bhās.karādiṁ vā]
AHS6.12.032a/ vaiḍūrya.varṇāṁ stimitāṁ prakṛti.sthām ivā.vyathām |
AHS6.12.032c/ aupasargika ity eṣa liṅga.nāśo 'tra varjayet || 32 ||
AHS6.12.033a/ vinā kaphāl liṅga.nāśān gambhīrāṁ hrasva.jām api |
AHS6.12.033c/ ṣaṭ kācā nakulāndhaś ca yāpyāḥ śeṣāṁs tu sādhayet || 33 || [Note: AHS6.12.033v/ 12.33cv ṣaṭ kācā nakulāndhyaś ca]
AHS6.12.033ū̆ab/ dvā.daśeti gadā dṛṣṭau nirdiṣṭāḥ sapta.viṁśatiḥ || 33ū̆ab ||

6.13. Chapter 13 :: Athatimirapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 484-489] [Page 601 ]
AHS6.13.001a/ timiraṁ kāca.tāṁ yāti kāco 'py āndhyam upekṣayā |
AHS6.13.001c/ netra.rogeṣv ato ghoraṁ timiraṁ sādhayed drutam || 1 ||
AHS6.13.002a/ tulāṁ paceta jīvantyā droṇe 'pāṁ pāda.śeṣite |
AHS6.13.002c/ tat.kvāthe dvi.guṇa.kṣīraṁ ghṛta.prasthaṁ vipācayet || 2 || [Note: AHS6.13.002v/ 13.2cv tat.kvāthe dvi.guṇaṁ kṣīraṁ]
AHS6.13.003a/ prapauṇḍarīka.kākolī.pippalī.lodhra.saindhavaiḥ |
AHS6.13.003c/ śatāhvā.madhuka.drākṣā.sitā.dāru.phala.trayaiḥ || 3 ||
AHS6.13.004a/ kārṣikair niśi tat pītaṁ timirāpaharaṁ param |
AHS6.13.004c/ drākṣā.candana.mañjiṣṭhā.kākolī.dvaya.jīvakaiḥ || 4 || [Note: AHS6.13.004v/ 13.4bv timirāṇāṁ haraṁ param]
AHS6.13.005a/ sitā.śatāvarī.medā.puṇḍrāhva.madhukotpalaiḥ |
AHS6.13.005c/ pacej jīrṇa.ghṛta.prasthaṁ sama.kṣīraṁ picūnmitaiḥ || 5 || [Note: AHS6.13.005v/ 13.5cv pacej jīrṇaṁ ghṛta.prasthaṁ]
AHS6.13.006a/ hanti tat kāca.timira.rakta.rājī.śiro.rujaḥ |
AHS6.13.006c/ paṭola.nimba.kaṭukā.dārvī.sevya.varā.vṛṣam || 6 ||
AHS6.13.007a/ sa.dhanvayāsa.trāyantī.parpaṭaṁ pālikaṁ pṛthak |
AHS6.13.007c/ prastham āmalakānāṁ ca kvāthayen nalvaṇe 'mbhasi || 7 ||
AHS6.13.008a/ tad.āḍhake 'rdha.palikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṁ ghṛtāt pacet |
AHS6.13.008c/ musta.bhūnimba.yaṣṭy.āhva.kuṭajodīcya.candanaiḥ || 8 || [Note: AHS6.13.008v/ 13.8av tad.āḍhake 'rdha.palikair 13.8bv ghṛta.prasthaṁ vipācayet]
AHS6.13.009a/ sa.pippalīkais tat sarpir ghrāṇa.karṇāsya.roga.jit |
AHS6.13.009c/ vidradhi.jvara.duṣṭārur.visarpāpaci.kuṣṭha.nut || 9 || [Note: AHS6.13.009v/ 13.9av sa.vyoṣa.cavyais tat sarpir 13.9bv ghrāṇa.karṇākṣi.roga.jit 13.9cv vidradhi.jvara.duṣṭāsra.]
AHS6.13.010a/ viśeṣāc chukra.timira.naktāndhyoṣṇāmla.dāha.hṛt |
AHS6.13.010c/ tri.phalāṣṭa.palaṁ kvāthyaṁ pāda.śeṣaṁ jalāḍhake || 10 || [Note: AHS6.13.010v/ 13.10bv .naktāndhyoṣṇāmla.dāha.nut 13.10dv pāda.śeṣe jalāḍhake]
[Page 602 ]
AHS6.13.011a/ tena tulya.payaskena tri.phalā.pala.kalka.vān |
AHS6.13.011c/ ardha.prastho ghṛtāt siddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā || 11 ||
AHS6.13.012a/ yuktaṁ pibet tat timirī tad.yuktaṁ vā varā.rasam |
AHS6.13.012c/ yaṣṭīmadhu.dvi.kākolī.vyāghrī.kṛṣṇāmṛtotpalaiḥ || 12 ||
AHS6.13.013a/ pālikaiḥ sa.sitā.drākṣair ghṛta.prasthaṁ pacet samaiḥ |
AHS6.13.013c/ ajā.kṣīra.varā.vasā.mārkava.sva.rasaiḥ pṛthak || 13 ||
AHS6.13.014a/ mahā.traiphalam ity etat paraṁ dṛṣṭi.vikāra.jit |
AHS6.13.014c/ traiphalenātha haviṣā lihānas tri.phalāṁ niśi || 14 || [Note: AHS6.13.014v/ 13.14bv paraṁ dṛṣṭi.vikāra.nut]
AHS6.13.015a/ yaṣṭīmadhuka.saṁyuktāṁ madhunā ca pariplutām |
AHS6.13.015c/ māsam ekaṁ hitāhāraḥ pibann āmalakodakam || 15 ||
AHS6.13.016a/ sauparṇaṁ labhate cakṣur ity āha bhaga.vān nimiḥ |
AHS6.13.016c/ tāpyāyo.hema.yaṣṭy.āhva.sitā.jīrṇājya.mākṣikaiḥ || 16 ||
AHS6.13.017a/ saṁyojitā yathā.kāmaṁ timira.ghnī varā varā |
AHS6.13.017c/ sa.ghṛtaṁ vā varā.kvāthaṁ śīlayet timirāmayī || 17 ||
AHS6.13.018a/ apūpa.sūpa.saktūn vā tri.phalā.cūrṇa.saṁyutān |
AHS6.13.018c/ pāyasaṁ vā varā.yuktaṁ śītaṁ sa.madhu.śarkaram || 18 || [Note: AHS6.13.018v/ 13.18av apūpa.takra.saktūn vā]
AHS6.13.019a/ prātar bhaktasya vā pūrvam adyāt pathyāṁ pṛthak pṛthak |
AHS6.13.019c/ mṛdvīkā.śarkarā.kṣaudraiḥ satataṁ timirāturaḥ || 19 || [Note: AHS6.13.019v/ 13.19av prātar bhuktasya vā pūrvam]
AHS6.13.020a/ sroto.jāṁśāṁś catuḥ.ṣaṣṭiṁ tāmrāyo.rūpya.kāñcanaiḥ |
AHS6.13.020c/ yuktān praty.ekam ekāṁśair andha.mūṣodara.sthitān || 20 ||
[Page 603 ]
AHS6.13.021a/ dhmāpayitvā samāvṛttaṁ tatas tac ca niṣecayet |
AHS6.13.021c/ rasa.skandha.kaṣāyeṣu sapta.kṛtvaḥ pṛthak pṛthak || 21 ||
AHS6.13.022a/ vaiḍūrya.muktā.śaṅkhānāṁ tribhir bhāgair yutaṁ tataḥ |
AHS6.13.022c/ cūrṇāñjanaṁ prayuñjīta tat sarva.timirāpaham || 22 || [Note: AHS6.13.022v/ 13.22dv tat sarvaṁ timirāpaham]
AHS6.13.023a/ māṁsī.tri.jātakāyaḥ.kuṅkuma.nīlotpalābhayā.tutthaiḥ |
AHS6.13.023c/ sita.kāca.śaṅkha.phenaka.maricāñjana.pippalī.madhukaiḥ || 23 ||
AHS6.13.024a/ candre 'śvinī.sa.nāthe su.cūrṇitair añjayed yugalaṁ akṣṇoḥ |
AHS6.13.024c/ timirārma.rakta.rājī.kaṇḍū.kācādi.śamam icchan || 24 ||
AHS6.13.025a/ marica.vara.lavaṇa.bhāgau bhāgau dvau kaṇa.samudra.phenābhyām |
AHS6.13.025c/ sauvīra.bhāga.navakaṁ citrāyāṁ cūrṇitaṁ kaphāmaya.jit || 25 || [Note: AHS6.13.025v/ 13.25dv citrā.sañcūrṇitaṁ kaphāmaya.jit]
AHS6.13.025+(1)a/ manohvā.tuttha.kastūrī.māṁsī.malaya.rocanāḥ |
AHS6.13.025+(1)c/ daśa.karpūra.saṁyuktam aśīti.guṇam añjanam || 25+(1) || [Note: AHS6.13.025+(1)v/ 13.25+(1)cv dara.karpūra.saṁyuktam]
AHS6.13.025+(2)a/ piṣṭaṁ citrāśvinī.puṣye ṣaḍ.vidhe timire hitam |
AHS6.13.025+(2)c/ prasādanaṁ ca dṛṣṭeḥ syāc cakṣuṣeṇāvabhāṣitam || 25+(2) ||
AHS6.13.026a/ drākṣā.mṛṇālī.sva.rase kṣīra.madya.vasāsu ca |
AHS6.13.026c/ pṛthak divyāpsu sroto.jaṁ sapta.kṛtvo niṣecayet || 26 ||
AHS6.13.027a/ tac cūrṇitaṁ sthitaṁ śaṅkhe dṛk.prasādanam añjanam |
AHS6.13.027c/ śastaṁ sarvākṣi.rogeṣu videha.pati.nirmitam || 27 || [Note: AHS6.13.027v/ 13.27av tac cūrṇitaṁ ghṛtaṁ śaṅkhe]
AHS6.13.028a/ nirdagdhaṁ bādarāṅgārais tutthaṁ cetthaṁ niṣecitam |
AHS6.13.028c/ kramād ajā.payaḥ.sarpiḥ.kṣaudre tasmāt pala.dvayam || 28 || [Note: AHS6.13.028v/ 13.28bv tutthaṁ caivaṁ niṣecitam 13.28cv kramāc chāga.payaḥ.sarpiḥ.]
[Page 604 ]
AHS6.13.029a/ kārṣikais tāpya.marica.sroto.ja.kaṭukā.nataiḥ |
AHS6.13.029c/ paṭu.lodhra.śilā.pathyā.kaṇailāñjana.phenakaiḥ || 29 ||
AHS6.13.030a/ yuktaṁ palena yaṣṭyāś ca mūṣāntar.dhmāta.cūrṇitam |
AHS6.13.030c/ hanti kācārma.naktāndhya.rakta.rājīḥ su.śīlitaḥ || 30 ||
AHS6.13.031a/ cūrṇo viśeṣāt timiraṁ bhās.karo bhās.karo yathā |
AHS6.13.031c/ triṁśad.bhāgā bhujaṅgasya gandha.pāṣāṇa.pañcakam || 31 ||
AHS6.13.032a/ śulba.tālakayor dvau dvau vaṅgasyaiko 'ñjanāt trayam |
AHS6.13.032c/ andha.mūṣī.kṛtaṁ dhmātaṁ pakvaṁ vi.malam añjanam || 32 || [Note: AHS6.13.032v/ 13.32av śulba.tārakayor dvau dvau 13.32cv andha.mūṣā.gataṁ dhmātaṁ]
AHS6.13.033ab/ timirānta.karaṁ loke dvitīya iva bhās.karaḥ || 33ab ||
AHS6.13.033c/ go.mūtre chagaṇa.rase 'mla.kāñjike ca strī.stanye || 33c ||
AHS6.13.033d/ haviṣi viṣe ca mākṣike ca || 33d ||
AHS6.13.033e/ yat tutthaṁ jvalitam aneka.śo niṣiktaṁ || 33e ||
AHS6.13.033f/ tat kuryād garuḍa.samaṁ narasya cakṣuḥ || 33f || [Note: AHS6.13.033v/ 13.33av timirāpaharaṁ loke 13.33cv go.mūtre chagala.rase 'mla.kāñjike ca]
AHS6.13.033+1a/ tutthaṁ sa.kāśaṁ kanakaṁ sa.phalaṁ śaṅkha.śilā.gairikam añjanaṁ ca |
AHS6.13.033+1c/ naraḥ kapāla.sahi.kūṅkuḍāṇḍaṁ sapta.dvi.sapta.tri.samayo gataḥ || 33+1 ||
AHS6.13.033+2a/ bhṛṅgodbhava.sva.rasa.bhāvitam āja.dugdhe mūtre gavām payasi ca tri.phalā.kaṣāye |
AHS6.13.033+2c/ drākṣā.rase ca pariśuddham iti krameṇa sauvīram añjanam idaṁ timiraṁ nihanti || 33+2 ||
AHS6.13.034a/ śreṣṭhā.jalaṁ bhṛṅga.rasaṁ sa.viṣājyam ajā.payaḥ |
AHS6.13.034c/ yaṣṭī.rasaṁ ca yat sīsaṁ sapta.kṛtvaḥ pṛthak pṛthak || 34 || [Note: AHS6.13.034v/ 13.34av śreṣṭhā.rasaṁ bhṛṅga.rasaṁ]
AHS6.13.035a/ taptaṁ taptaṁ pāyitaṁ tac.chalākā netre yuktā sāñjanān.añjanā vā |
AHS6.13.035c/ taimiryārma.srāva.paicchilya.paillaṁ kaṇḍūṁ jāḍyaṁ rakta.rājīṁ ca hanti || 35 ||
AHS6.13.036a/ rasendra.bhujagau tulyau tayos tulyam athāñjanam |
AHS6.13.036c/ īṣat.karpūra.saṁyuktam añjanaṁ timirāpaham || 36 || [Note: AHS6.13.036v/ 13.36cv īṣat.karpūra.sahitam 13.36dv añjanaṁ timire varam 13.36dv añjanaṁ nayanāmṛtam]
[Page 605 ]
AHS6.13.037a/ yo gṛdhras taruṇa.ravi.prakāśa.gallas tasyāsyaṁ samaya.mṛtasya go.śakṛdbhiḥ |
AHS6.13.037c/ nirdagdhaṁ sama.ghṛtam añjanaṁ ca peṣyaṁ yogo 'yaṁ nayana.balaṁ karoti gārdhram || 37 ||
AHS6.13.038a/ kṛṣṇa.sarpa.vadane sa.haviṣkaṁ dagdham añjana.niḥsṛta.dhūmam |
AHS6.13.038c/ cūrṇitaṁ nalada.pattra.vimiśraṁ bhinna.tāram api rakṣati cakṣuḥ || 38 || [Note: AHS6.13.038v/ 13.38bv dagdham añjana.nirgata.dhūmam 13.38cv yojitaṁ nalada.pattra.vimiśraṁ]
AHS6.13.038+1a/ nāgāñjanāśmāla.śilārka.vaṅgais triṁśad.dvi.pañca.dvayam a.dvikaikaiḥ |
AHS6.13.038+1c/ andha.mūṣī.kṛtaiś chāga.payo.niṣiktair dṛṣṭer idaṁ bhās.karam añjanaṁ syāt || 38+1 ||
AHS6.13.038+2a/ sroto.'śma.vīraṁ ... veṣṭyājamodā.vaṭa.cchadaiḥ |
AHS6.13.038+2c/ ṣaṭkaṁ timira.jit kliṣṭaṁ mṛl.liptaṁ go.mayāgninā || 38+2 ||
AHS6.13.038+3a/ tāmrāyas.kānta.gandhāhvā.tārkṣā yat su.cchalaṁ rajaḥ |
AHS6.13.038+3c/ lohe bhṛṅgarajo bhṛṣṭaṁ saptāhaṁ dṛṣṭi.roga.jit || 38+3 || [Note: AHS6.13.038+3v/ 13.38+3bv .tārkṣyā yat su.cchalaṁ rajaḥ]
AHS6.13.039a/ kṛṣṇa.sarpaṁ mṛtaṁ nyasya caturaś cāpi vṛścikān |
AHS6.13.039c/ kṣīra.kumbhe tri.saptāhaṁ kledayitvā pramanthayet || 39 || [Note: AHS6.13.039v/ 13.39dv kledayitvānu manthayet 13.39dv kledayitvātha manthayet]
AHS6.13.040a/ tatra yan nava.nītaṁ syāt puṣṇīyāt tena kukkuṭam |
AHS6.13.040c/ andhas tasya puṛīṣeṇa prekṣate dhruvam añjanāt || 40 ||
AHS6.13.041a/ kṛṣṇa.sarpa.vasā śaṅkhaḥ katakāt phalam añjanam |
AHS6.13.041c/ rasa.kriyeyam a.cirād andhānāṁ darśana.pradā || 41 ||
AHS6.13.042a/ maricāni daśārdha.picus tāpyāt tutthāt palaṁ picur yaṣṭyāḥ |
AHS6.13.042c/ kṣīrārdra.dagdham añjanam a.pratisārākhyam uttamaṁ timire || 42 || [Note: AHS6.13.042v/ 13.42cv maricāni daśa dvi.palaṁ]
AHS6.13.043a/ akṣa.bīja.maricāmalaka.tvak.tuttha.yaṣṭimadhukair jala.piṣṭaiḥ |
AHS6.13.043c/ chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśayanti timirāṇy a.cireṇa || 43 ||
[Page 606 ]
AHS6.13.044a/ maricāmalaka.jalodbhava.tutthāñjana.tāpya.dhātubhiḥ krama.vṛddhaiḥ |
AHS6.13.044c/ ṣaṇ.mākṣika iti yogas timirārma.kleda.kāca.kaṇḍū.hantā || 44 || [Note: AHS6.13.044v/ 13.44dv timirārma.kleda.kāca.kaṇḍū.hā 13.44dv timirārma.kleda.kāca.kaṇḍū.ghnaḥ]
AHS6.13.045a/ ratnāni rūpyaṁ sphaṭikaṁ suvarṇaṁ sroto.'ñjanaṁ tāmram ayaḥ sa.śaṅkhaṁ |
AHS6.13.045c/ ku.candanaṁ lohita.gairikaṁ ca cūrṇāñjanaṁ sarva.dṛg.āmaya.ghnam || 45 ||
AHS6.13.046a/ tila.tailam akṣa.tailaṁ bhṛṅga.sva.raso 'sanāc ca niryūhaḥ |
AHS6.13.046c/ āyasa.pātra.vipakvaṁ karoti dṛṣṭer balaṁ nasyam || 46 || [Note: AHS6.13.046v/ 13.46dv karoti dṛṣṭer balaṁ nasyāt]
AHS6.13.047a/ doṣānurodhena ca naika.śas taṁ snehāsra.visrāvaṇa.reka.nasyaiḥ |
AHS6.13.047c/ upācared añjana.mūrdha.vasti.vasti.kriyā.tarpaṇa.lepa.sekaiḥ || 47 ||
AHS6.13.048ab/ sāmānyaṁ sādhanam idaṁ prati.doṣam ataḥ śṛṇu || 48ab ||
AHS6.13.049a/ vāta.je timire tatra daśa.mūlāmbhasā ghṛtam |
AHS6.13.049c/ kṣīre catur.guṇe śreṣṭhā.kalka.pakvaṁ pibet tataḥ || 49 ||
AHS6.13.050a/ tri.phalā.pañca.mūlānāṁ kaṣāyaṁ kṣīra.saṁyutam |
AHS6.13.050c/ eraṇḍa.taila.saṁyuktaṁ yojayec ca virecanam || 50 || [Note: AHS6.13.050v/ 13.50cv eraṇḍa.taila.sammiśraṁ 13.50dv yojayeta virecanam]
AHS6.13.051a/ sa.mūla.jāla.jīvantī.tulāṁ droṇe 'mbhasaḥ pacet |
AHS6.13.051c/ aṣṭa.bhāga.sthite tasmiṁs taila.prasthaṁ payaḥ.same || 51 || [Note: AHS6.13.051v/ 13.51dv taila.prasthaṁ payaḥ.samam]
AHS6.13.052a/ balā.tritaya.jīvantī.varī.mūlaiḥ palonmitaiḥ |
AHS6.13.052c/ yaṣṭī.palaiś caturbhiś ca loha.pātre vipācayet || 52 || [Note: AHS6.13.052v/ 13.52av balā.tri.jāta.jīvantī.]
AHS6.13.053a/ loha eva sthitaṁ māsaṁ nāvanād ūrdhva.jatru.jān |
AHS6.13.053c/ vāta.pittāmayān hanti tad viśeṣād dṛg.āśrayān || 53 || [Note: AHS6.13.053v/ 13.53av loha.pātra.sthitaṁ māsaṁ 13.53dv tad viśeṣād dṛg.āmayān]
[Page 607 ]
AHS6.13.054a/ keśāsya.kandharā.skandha.puṣṭi.lāvaṇya.kānti.dam |
AHS6.13.054c/ sitairaṇḍa.jaṭā.siṁhī.phala.dāru.vacā.nataiḥ || 54 || [Note: AHS6.13.054v/ 13.54bv .puṣṭi.lāvaṇya.kānti.kṛt]
AHS6.13.055a/ ghoṣayā bilva.mūlaiś ca tailaṁ pakvaṁ payo.'nvitam |
AHS6.13.055c/ nasyaṁ sarvordhva.jatrūttha.vāta.śleṣmāmayārti.jit || 55 || [Note: AHS6.13.055v/ 13.55av śatāhvā.bilva.mūlaiś ca]
AHS6.13.056a/ vasāñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate |
AHS6.13.056c/ gṛdhrāhi.kukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak || 56 ||
AHS6.13.057a/ pratyañjane ca sroto.jaṁ rasa.kṣīra.ghṛte kramāt |
AHS6.13.057c/ niṣiktaṁ pūrva.vad yojyaṁ timira.ghnam an.uttamam || 57 || [Note: AHS6.13.057v/ 13.57bv rasa.kṣīra.ghṛtaiḥ kramāt]
AHS6.13.058a/ na ced evaṁ śamaṁ yāti tatas tarpaṇam ācaret |
AHS6.13.058c/ śatāhvā.kuṣṭha.nalada.kākolī.dvaya.yaṣṭibhiḥ || 58 ||
AHS6.13.059a/ prapauṇḍarīka.sarala.pippalī.devadārubhiḥ |
AHS6.13.059c/ sarpir aṣṭa.guṇa.kṣīraṁ pakvaṁ tarpaṇam uttamam || 59 ||
AHS6.13.060a/ medasas tad.vad aiṇeyād dugdha.siddhāt khajāhatāt |
AHS6.13.060c/ uddhṛtaṁ sādhitaṁ tejo madhukośīra.candanaiḥ || 60 ||
AHS6.13.061a/ śvāvic.chalyaka.godhānāṁ dakṣa.tittiri.barhiṇām |
AHS6.13.061c/ pṛthak pṛthag anenaiva vidhinā kalpayed vasām || 61 || [Note: AHS6.13.061v/ 13.61av śvāvic.chalyaka.godhānām 13.61av śvā.viṣkirāka.godhānām 13.61bv ṛkṣa.tittiri.barhiṇām]
AHS6.13.062a/ prasādanaṁ snehanaṁ ca puṭa.pākaṁ prayojayet |
AHS6.13.062c/ vāta.pīnasa.vac cātra nirūhaṁ sānuvāsanam || 62 || [Note: AHS6.13.062v/ 13.62dv nirūhaṁ cānuvāsanam]
AHS6.13.063a/ pitta.je timire sarpir jīvanīya.phala.trayaiḥ |
AHS6.13.063c/ vipācitaṁ pāyayitvā snigdhasya vyadhayet sirām || 63 ||
[Page 608 ]
AHS6.13.064a/ śarkarailā.trivṛc.cūrṇair madhu.yuktair virecayet |
AHS6.13.064c/ su.śītān seka.lepādīn yuñjyān netrāsya.mūrdhasu || 64 ||
AHS6.13.065a/ śārivā.padmakośīra.muktā.śābara.candanaiḥ |
AHS6.13.065c/ vartiḥ śastāñjane cūrṇas tathā pattrotpalāñjanaiḥ || 65 || [Note: AHS6.13.065v/ 13.65cv vartiḥ śastāñjanaṁ cūrṇas 13.65dv tathā padmotpalāñjanaiḥ]
AHS6.13.066a/ sa.nāgapuṣpa.karpūra.yaṣṭy.āhva.svarṇa.gairikaiḥ |
AHS6.13.066c/ sauvīrāñjana.tutthaka.śṛṅgī.dhātrī.phala.sphaṭika.karpūram || 66 ||
AHS6.13.067a/ pañcāṁśaṁ pañcāṁśaṁ try.aṁśam athaikāṁśam añjanaṁ timira.ghnam |
AHS6.13.067c/ nasyaṁ cājyaṁ śṛtaṁ kṣīra.jīvanīya.sitotpalaiḥ || 67 ||
AHS6.13.068a/ śleṣmodbhave 'mṛtā.kvātha.varā.kaṇa.śṛtaṁ ghṛtam |
AHS6.13.068c/ vidhyet sirāṁ pīta.vato dadyāc cānu virecanam || 68 ||
AHS6.13.069a/ kvāthaṁ pūgābhayā.śuṇṭhī.kṛṣṇā.kumbha.nikumbha.jam |
AHS6.13.069c/ hrīvera.dāru.dvi.niśā.kṛṣṇā.kalkaiḥ payo.'nvitaiḥ || 69 ||
AHS6.13.070a/ dvi.pañca.mūla.niryūhe tailaṁ pakvaṁ ca nāvanam |
AHS6.13.070c/ śaṅkha.priyaṅgu.nepālī.kaṭu.trika.phala.trikaiḥ || 70 ||
AHS6.13.071a/ dṛg.vaimalyāya vi.malā vartiḥ syāt kokilā punaḥ |
AHS6.13.071c/ kṛṣṇa.loha.rajo.vyoṣa.saindhava.tri.phalāñjanaiḥ || 71 || [Note: AHS6.13.071v/ 13.71bv vartiḥ syāt kaulikā punaḥ]
AHS6.13.072a/ śaśa.go.khara.siṁhoṣṭra.dvi.jā lālāṭam asthi ca |
AHS6.13.072c/ śveta.go.vāla.marica.śaṅkha.candana.phenakam || 72 ||
AHS6.13.073a/ piṣṭaṁ stanyājya.dugdhābhyāṁ vartis timira.śukra.jit |
AHS6.13.073c/ rakta.je pitta.vat siddhiḥ śītaiś cāsraṁ prasādayet || 73 ||
[Page 609 ]
AHS6.13.073+1a/ madhūka.sārāñjana.tāmra.tri.kaṭuka.viḍaṅga.pauṇḍarīkāṇi |
AHS6.13.073+1c/ sa.lavaṇa.tuttha.tri.phalā.lodhrāṇi nabho.'mbu.piṣṭāni || 73+1 ||
AHS6.13.073+2a/ vartiś catur.daśāṅgī nayanāmaya.nāśanī śilā.stambhe |
AHS6.13.073+2c/ likhitā hitāya jagatas timirāpaharī viśeṣeṇa || 73+2 ||
AHS6.13.073+3a/ eka.guṇā māgadhikā dvi.guṇā ca harītakī salila.piṣṭā |
AHS6.13.073+3c/ vartir iyaṁ timira.paṭala.kāca.kaṇḍv.asra.harī || 73+3 ||
AHS6.13.074a/ drākṣayā nalada.lodhra.yaṣṭibhiḥ śaṅkha.tāmra.hima.padma.padmakaiḥ |
AHS6.13.074c/ sotpalaiś chagala.dugdha.vartitair asra.jaṁ timiram āśu naśyati || 74 || [Note: AHS6.13.074v/ 13.74av drākṣayā nalada.lodhra.yaṣṭikā. 13.74bv .śaṅkha.tāmra.hima.padma.padmakaiḥ 13.74bv .śaṅkha.tāmra.hima.padma.pattrakaiḥ]
AHS6.13.075a/ saṁsarga.sannipātotthe yathā.doṣodayaṁ kriyā |
AHS6.13.075c/ siddhaṁ madhūka.kṛmijin.maricāmaradārubhiḥ || 75 ||
AHS6.13.076a/ sa.kṣīraṁ nāvanaṁ tailaṁ piṣṭair lepo mukhasya ca |
AHS6.13.076c/ nata.nīlotpalānantā.yaṣṭy.āhva.suniṣaṇṇakaiḥ || 76 ||
AHS6.13.077a/ sādhitaṁ nāvane tailaṁ śiro.vastau ca śasyate |
AHS6.13.077c/ dadyād uśīra.niryūhe cūrṇitaṁ kaṇa.saindhavam || 77 || [Note: AHS6.13.077v/ 13.77av sādhitaṁ nāvanaṁ tailaṁ]
AHS6.13.078a/ tat srutaṁ sa.ghṛtaṁ bhūyaḥ pacet kṣaudraṁ ghane kṣipet |
AHS6.13.078c/ śīte cāsmin hitam idaṁ sarva.je timire 'ñjanam || 78 || [Note: AHS6.13.078v/ 13.78av tac chṛtaṁ sa.ghṛtaṁ bhūyaḥ]
AHS6.13.079a/ asthīni majja.pūrṇāni sat.tvānāṁ rātri.cāriṇām |
AHS6.13.079c/ sroto.jāñjana.yuktāni vahaty ambhasi vāsayet || 79 || [Note: AHS6.13.079v/ 13.79cv sroto.'ñjanena yuktāni]
AHS6.13.080a/ māsaṁ viṁśati.rātraṁ vā tataś coddhṛtya śoṣayet |
AHS6.13.080c/ sa.meṣaśṛṅgī.puṣpāṇi sa.yaṣṭy.āhvāni tāny anu || 80 || [Note: AHS6.13.080v/ 13.80dv sa.yaṣṭy.āhvāni tāni tu]
[Page 610 ]
AHS6.13.081a/ cūrṇitāny añjanaṁ śreṣṭhaṁ timire sānnipātike |
AHS6.13.081c/ kāce 'py eṣā kriyā muktvā sirāṁ yantra.nipīḍitāḥ || 81 || [Note: AHS6.13.081v/ 13.81dv sirā yantra.nipīḍitāḥ 13.81dv sirāṁ yantra.nipīḍanāt]
AHS6.13.082a/ āndhyāya syur malā dadyāt srāvye tv asre jalaukasaḥ |
AHS6.13.082c/ guḍaḥ pheno 'ñjanaṁ kṛṣṇā maricaṁ kuṅkumād rajaḥ || 82 || [Note: AHS6.13.082v/ 13.82av āndhyāya syur ato dadyāt]
AHS6.13.083a/ rasa.kriyeyaṁ sa.kṣaudrā kāca.yāpanam añjanam |
AHS6.13.083c/ nakulāndhe tri.doṣotthe taimirya.vihito vidhiḥ || 83 || [Note: AHS6.13.083v/ 13.83dv taimirya.vidhi.vat kriyāḥ]
AHS6.13.084a/ rasa.kriyā ghṛta.kṣaudra.go.maya.sva.rasa.drutaiḥ |
AHS6.13.084c/ tārkṣya.gairika.tālīśair niśāndhe hitam añjanam || 84 || [Note: AHS6.13.084v/ 13.84dv niśāndhye hitam añjanam]
AHS6.13.085a/ dadhnā vighṛṣṭaṁ maricaṁ rātry.andhe 'ñjanam uttamam |
AHS6.13.085c/ karañjikotpala.svarṇa.gairikāmbho.ja.kesaraiḥ || 85 || [Note: AHS6.13.085v/ 13.85bv rātry.andhāñjanam uttamam 13.85cv kārañjikotpala.svarṇa.]
AHS6.13.086a/ piṣṭair go.maya.toyena vartir doṣāndha.nāsinī |
AHS6.13.086c/ ajā.mūtreṇa vā kauntī.kṛṣṇā.sroto.ja.saindhavaiḥ || 86 || [Note: AHS6.13.086v/ 13.86bv vartir doṣāndhya.nāsinī]
AHS6.13.087a/ kālānusārī.tri.kaṭu.tri.phalāla.manaḥśilāḥ |
AHS6.13.087c/ sa.phenāś chāga.dugdhena rātry.andhe vartayo hitāḥ || 87 || [Note: AHS6.13.087v/ 13.87dv rātry.āndhye vartayo hitāḥ]
AHS6.13.088a/ sanniveśya yakṛn.madhye pippalīr a.dahan pacet |
AHS6.13.088c/ tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe śreṣṭham añjanam || 88 || [Note: AHS6.13.088v/ 13.88dv niśāndhye śreṣṭham añjanam 13.88dv naktāndhye śreṣṭham añjanam]
AHS6.13.089a/ khādec ca plīha.yakṛtī māhiṣe taila.sarpiṣā |
AHS6.13.089c/ ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet || 89 ||
AHS6.13.090a/ tathātimuktakairaṇḍa.śephāly.abhīru.jāni ca |
AHS6.13.090c/ bhṛṣṭaṁ ghṛtaṁ kumbhayoneḥ pattraiḥ pāne ca pūjitam || 90 || [Note: AHS6.13.090v/ 13.90cv siddhaṁ ghṛtaṁ kumbha.yoneḥ 13.90dv pattraiḥ pāne 'ti.pūjitam]
[Page 611 ]
AHS6.13.091a/ dhūmarākhyāmla.pittoṣṇa.vidāhe jīrṇa.sarpiṣā |
AHS6.13.091c/ snigdhaṁ virecayec chītaiḥ śītair dihyāc ca sarvataḥ || 91 ||
AHS6.13.092a/ go.śakṛd.rasa.dugdhājyair vipakvaṁ śasyate 'ñjanam |
AHS6.13.092c/ svarṇa.gairika.tālīśa.cūrṇāvāpā rasa.kriyā || 92 ||
AHS6.13.093a/ medā.śābarakānantā.mañjiṣṭhā.dārvi.yaṣṭibhiḥ |
AHS6.13.093c/ kṣīrāṣṭāṁśaṁ ghṛtaṁ pakvaṁ sa.tailaṁ nāvanaṁ hitam || 93 ||
AHS6.13.094a/ tarpaṇaṁ kṣīra.sarpiḥ syād a.śāmyati sirā.vyadhaḥ |
AHS6.13.094c/ cintābhighāta.bhī.śoka.raukṣyāt sotkaṭakāsanāt || 94 || [Note: AHS6.13.094v/ 13.94dv .rūkṣāmla.kaṭukāśanāt]
AHS6.13.095a/ vireka.nasya.vamana.puṭa.pākādi.vibhramāt |
AHS6.13.095c/ vidagdhāhāra.vamanāt kṣut.tṛṣṇādi.vidhāraṇāt || 95 ||
AHS6.13.096a/ akṣi.rogāvasānāc ca paśyet timira.rogi.vat |
AHS6.13.096c/ yathā.svaṁ tatra yuñjīta doṣādīn vīkṣya bheṣajam || 96 ||
AHS6.13.097a/ sūryoparāgānala.vidyud.ādi.vilokanenopahatekṣaṇasya |
AHS6.13.097c/ santarpaṇaṁ snigdha.himādi kāryaṁ tathāñjanaṁ hema ghṛtena ghṛṣṭam || 97 ||
AHS6.13.098a/ cakṣū.rakṣāyāṁ sarva.kālaṁ manuṣyair yatnaḥ kartavyo jīvite yāvad icchā |
AHS6.13.098c/ vyartho loko 'yaṁ tulya.rātrin.divānāṁ puṁsām andhānāṁ vidyamāne 'pi vitte || 98 ||
AHS6.13.099a/ tri.phalā rudhira.srutir viśuddhir manaso nirvṛtir añjanaṁ sa.nasyam |
AHS6.13.099c/ śakunāśana.tā sa.pāda.pūjā ghṛta.pānaṁ ca sadaiva netra.rakṣā || 99 || [Note: AHS6.13.099v/ 13.99bv manaso nirvṛtir añjanaṁ ca nasyam 13.99cv śayanāsana.tā sa.pāda.pūjā 13.99cv śayanāsana.toṣa.pāda.pūjā]
AHS6.13.100a/ a.hitād aśanāt sadā nivṛttir bhṛśa.bhās.vac.cala.sūkṣma.vīkṣaṇāc ca |
AHS6.13.100c/ muninā niminopadiṣṭam etat paramaṁ rakṣaṇam īkṣaṇasya puṁsām || 100 ||

6.14. Chapter 14 :: Athaliṅganāśapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 489-491] [Page 612 ]
AHS6.14.001a/ vidhyet su.jātaṁ niṣ.prekṣyaṁ liṅga.nāśaṁ kaphodbhavam |
AHS6.14.001c/ āvartaky.ādibhiḥ ṣaḍbhir vivarjitam upadravaiḥ || 1 ||
AHS6.14.002a/ so '.sañjāto hi viṣamo dadhi.mastu.nibhas tanuḥ |
AHS6.14.002c/ śalākayāvakṛṣṭo 'pi punar ūrdhvaṁ prapadyate || 2 || [Note: AHS6.14.002v/ 14.2dv punar ūrdhvaṁ pravartate]
AHS6.14.003a/ karoti vedanāṁ tīvrāṁ dṛṣṭiṁ ca sthagayet punaḥ |
AHS6.14.003c/ śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so 'nyaiḥ sopadravaś cirāt || 3 || [Note: AHS6.14.003v/ 14.3dv so 'nyaiḥ sopadravaiś cirāt]
AHS6.14.004a/ ślaiṣmiko liṅga.nāśo hi sita.tvāc chleṣmaṇaḥ sitaḥ |
AHS6.14.004c/ tasyānya.doṣābhibhavād bhavaty ā.nīla.tā gadaḥ || 4 || [Note: AHS6.14.004v/ 14.4dv bhavaty ā.nīla.tā gade 14.4dv bhavaty ā.nīlikā gade]
AHS6.14.005a/ tatrāvarta.calā dṛṣṭir āvartaky aruṇāsitā |
AHS6.14.005c/ śarkarārka.payo.leśa.niciteva ghanāti ca || 5 || [Note: AHS6.14.005v/ 14.5bv āvartaky aruṇā sitā]
AHS6.14.006a/ rājī.matī dṛṅ nicitā śāli.śūkābha.rājibhiḥ |
AHS6.14.006c/ viṣama.cchinna.dagdhābhā sa.ruk chinnāṁśukā smṛtā || 6 ||
AHS6.14.007a/ dṛṣṭiḥ kāṁsya.sama.cchāyā candrakī candrakākṛtiḥ |
AHS6.14.007c/ chattrābhā naika.varṇā ca chattrakī nāma nīlikā || 7 ||
AHS6.14.008a/ na vidhyed a.sirārhāṇāṁ na tṛṭ.pīnasa.kāsinām |
AHS6.14.008c/ nā.jīrṇi.bhīru.vamita.śiraḥ.karṇākṣi.śūlinām || 8 || [Note: AHS6.14.008v/ 14.8bv na dṛk.pīnasa.kāsinām]
AHS6.14.009a/ atha sādhāraṇe kāle śuddha.sambhojitātmanaḥ |
AHS6.14.009c/ deśe prakāśe pūrvāhṇe bhiṣag jānūcca.pīṭha.gaḥ || 9 ||
AHS6.14.010a/ yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ |
AHS6.14.010c/ aṅguṣṭha.mṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṁ malam || 10 ||
[Page 613 ]
AHS6.14.011a/ svāṁ nāsāṁ prekṣamāṇasya niṣ.kampaṁ mūrdhni dhārite |
AHS6.14.011c/ kṛṣṇād ardhāṅgulaṁ muktvā tathārdhārdham apāṅgataḥ || 11 || [Note: AHS6.14.011v/ 14.11av sva.nāsāṁ prekṣamāṇasya 14.11dv tad ardhārdham apāṅgataḥ]
AHS6.14.012a/ tarjanī.madhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṁ niś.calaṁ dhṛtām |
AHS6.14.012c/ daiva.cchidraṁ nayet pārśvād ūrdhvam āmanthayan iva || 12 ||
AHS6.14.013a/ savyaṁ dakṣiṇa.hastena netraṁ savyena cetarat |
AHS6.14.013c/ vidhyet su.viddhe śabdaḥ syād a.ruk cāmbu.lava.srutiḥ || 13 ||
AHS6.14.014a/ sāntvayann āturaṁ cānu netraṁ stanyena secayet |
AHS6.14.014c/ śalākāyās tato 'greṇa nirlikhen netra.maṇḍalam || 14 || [Note: AHS6.14.014v/ 14.14dv nirlikhed dṛṣṭi.maṇḍalam]
AHS6.14.015a/ a.bādhamānaḥ śanakair nāsāṁ prati nudaṁs tataḥ |
AHS6.14.015c/ ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭi.maṇḍala.gaṁ kapham || 15 || [Note: AHS6.14.015v/ 14.15cv ucchiṅkhanāc cāpahared]
AHS6.14.016a/ sthire doṣe cale vāti svedayed akṣi bāhyataḥ |
AHS6.14.016c/ atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ || 16 || [Note: AHS6.14.016v/ 14.16av sthire doṣe cale vāpi]
AHS6.14.017a/ ghṛtāplutaṁ picuṁ dattvā baddhākṣaṁ śāyayet tataḥ |
AHS6.14.017c/ viddhād anyena pārśvena tam uttānaṁ dvayor vyadhe || 17 || [Note: AHS6.14.017v/ 14.17cv vyadhād anyena pārśvena]
AHS6.14.018a/ nivāte śayane 'bhyakta.śiraḥ.pādaṁ hite ratam |
AHS6.14.018c/ kṣavathuṁ kāsam udgāraṁ ṣṭhīvanaṁ pānam ambhasaḥ || 18 || [Note: AHS6.14.018v/ 14.18bv .śiro.gātraṁ hite ratam]
AHS6.14.019a/ adho.mukha.sthitiṁ snānaṁ danta.dhāvana.bhakṣaṇam |
AHS6.14.019c/ saptāhaṁ nācaret sneha.pīta.vac cātra yantraṇā || 19 ||
AHS6.14.020a/ śaktito laṅghayet seko ruji koṣṇena sarpiṣā |
AHS6.14.020c/ sa.vyoṣāmalakaṁ vāṭyam aśnīyāt sa.ghṛtaṁ dravam || 20 ||
[Page 614 ]
AHS6.14.021a/ vilepīṁ vā try.ahāc cāsya kvāthair muktvākṣi secayet |
AHS6.14.021c/ vāta.ghnaiḥ saptame tv ahni sarva.thaivākṣi mocayet || 21 ||
AHS6.14.022a/ yantraṇām anurudhyeta dṛṣṭer ā.sthairya.lābhataḥ |
AHS6.14.022c/ rūpāṇi sūkṣma.dīptāni sahasā nāvalokayet || 22 ||
AHS6.14.023a/ śopha.rāga.rujādīnām adhimanthasya codbhavaḥ |
AHS6.14.023c/ a.hitair vedha.doṣāc ca yathā.svaṁ tān upācaret || 23 || [Note: AHS6.14.023v/ 14.23cv a.hitair vedhya.doṣāc ca 14.23dv yathā.svaṁ tān upakramet]
AHS6.14.024a/ kalkitāḥ sa.ghṛtā dūrvā.yava.gairika.śārivāḥ |
AHS6.14.024c/ mukhālepe prayoktavyā rujā.rāgopaśāntaye || 24 ||
AHS6.14.025a/ sa.sarṣapās tilās tad.van mātuluṅga.rasāplutāḥ |
AHS6.14.025c/ payasyā.śārivā.pattra.mañjiṣṭhā.madhuyaṣṭibhiḥ || 25 ||
AHS6.14.026a/ ajā.kṣīra.yutair lepaḥ sukhoṣṇaḥ śarma.kṛt param |
AHS6.14.026c/ lodhra.saindhava.mṛdvīkā.madhukaiś chāgalaṁ payaḥ || 26 || [Note: AHS6.14.026v/ 14.26av ajā.kṣīrānvitair lepaḥ]
AHS6.14.027a/ śṛtam āścyotanaṁ yojyaṁ rujā.rāga.vināśanam |
AHS6.14.027c/ madhukotpala.kuṣṭhair vā drākṣā.lākṣā.sitānvitaiḥ || 27 || [Note: AHS6.14.027v/ 14.27cv madhukotpala.kuṣṭhailā. 14.27dv drākṣā.lākṣā.rasānvitaiḥ 14.27dv .drākṣā.lākṣā.sitānvitaiḥ 14.27dv .drākṣā.lākṣā.rasānvitaiḥ]
AHS6.14.028a/ vāta.ghna.siddhe payasi śṛtaṁ sarpiś catur.guṇe |
AHS6.14.028c/ padmakādi.pratīvāpaṁ sarva.karmasu śasyate || 28 ||
AHS6.14.029a/ sirāṁ tathān.upaśame snigdha.svinnasya mokṣayet |
AHS6.14.029c/ manthoktāṁ ca kriyāṁ kuryād vedhe rūḍhe 'ñjanaṁ mṛdu || 29 || [Note: AHS6.14.029v/ 14.29dv vyadhe rūḍhe 'ñjanaṁ mṛdu]
AHS6.14.030a/ āḍhakī.mūla.marica.haritāla.rasāñjanaiḥ |
AHS6.14.030c/ viddhe 'kṣṇi sa.guḍā vartir yojyā divyāmbu.peṣitā || 30 ||
[Page 615 ]
AHS6.14.031a/ jātī.śirīṣa.dhava.meṣaviṣāṇi.puṣpa.vaiḍūrya.mauktika.phalaṁ payasā su.piṣṭam |
AHS6.14.031c/ ājena tāmram amunā pratanu pradigdhaṁ saptāhataḥ punar idaṁ payasaiva piṣṭam || 31 || [Note: AHS6.14.031v/ 14.31av jātī.śirīṣa.dhava.meṣaviṣāṇa.puṣpa.]
AHS6.14.032a/ piṇḍāñjanaṁ hitam an.ātapa.śuṣkam akṣṇi viddhe prasāda.jananaṁ bala.kṛc ca dṛṣṭeḥ |
AHS6.14.032c/ sroto.ja.vidruma.śilāmbu.dhi.phena.tīkṣṇair asyaiva tulyam uditaṁ guṇa.kalpanābhiḥ || 32 || [Note: AHS6.14.032v/ 14.32cv sroto.ja.vidruma.śilārṇava.phena.tīkṣṇair]

6.15. Chapter 15 :: Atha sarvākṣirogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 491-492]
AHS6.15.001a/ vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpa.śopha.tā |
AHS6.15.001c/ śaṅkhākṣi.bhrū.lalāṭasya toda.sphuraṇa.bhedanam || 1 || [Note: AHS6.15.001v/ 15.1av vātena netre 'bhiṣyande 15.1cv śaṅkhākṣi.bhrū.lalāṭāsya. 15.1dv .toda.sphuraṇa.bhedanam]
AHS6.15.002a/ śuṣkālpā dūṣikā śītam acchaṁ cāśru calā rujaḥ |
AHS6.15.002c/ nimeṣonmeṣaṇaṁ kṛcchrāj jantūnām iva sarpaṇam || 2 || [Note: AHS6.15.002v/ 15.2bv accham aśru calā rujaḥ]
AHS6.15.003a/ akṣy ādhmātam ivābhāti sūkṣmaiḥ śalyair ivācitam |
AHS6.15.003c/ snigdhoṣṇaiś copaśamanaṁ so 'bhiṣyanda upekṣitaḥ || 3 || [Note: AHS6.15.003v/ 15.3cv snigdhoṣṇecchopaśamanaṁ]
AHS6.15.004a/ adhimantho bhavet tatra karṇayor nadanaṁ bhramaḥ |
AHS6.15.004c/ araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣi.bhruvādayaḥ || 4 ||
AHS6.15.005a/ hatādhimanthaḥ so 'pi syāt pramādāt tena vedanāḥ |
AHS6.15.005c/ aneka.rūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭi.hā || 5 ||
AHS6.15.006a/ manyākṣi.śaṅkhato vāyur anyato vā pravartayan |
AHS6.15.006c/ vyathāṁ tīvrām a.paicchilya.rāga.śophaṁ vilocanam || 6 || [Note: AHS6.15.006v/ 15.6bv anyato vā pravartayet]
AHS6.15.007a/ saṅkocayati pary.aśru so 'nyato.vāta.sañjñitaḥ |
AHS6.15.007c/ tad.vaj jihmaṁ bhaven netram ūnaṁ vā vāta.paryaye || 7 || [Note: AHS6.15.007v/ 15.7cv tad.vaj jihmaṁ bhaven netraṁ 15.7cv tad.van netraṁ bhavej jihmam 15.7dv śūnaṁ vā vāta.paryaye]
AHS6.15.008a/ dāho dhūmāyanaṁ śophaḥ śyāva.tā vartmano bahiḥ |
AHS6.15.008c/ antaḥ.kledo 'śru pītoṣṇaṁ rāgaḥ pītābha.darśanam || 8 ||
[Page 616 ]
AHS6.15.009a/ kṣārokṣita.kṣatākṣi.tvaṁ pittābhiṣyanda.lakṣaṇam |
AHS6.15.009c/ jvalad.aṅgāra.kīrṇābhaṁ yakṛt.piṇḍa.sama.prabham || 9 ||
AHS6.15.010a/ adhimanthe bhaven netraṁ syande tu kapha.sambhave |
AHS6.15.010c/ jāḍyaṁ śopho mahān kaṇḍūr nidrānnān.abhinandanam || 10 ||
AHS6.15.011a/ sāndra.snigdha.bahu.śveta.picchā.vad.dūṣikāśru.tā |
AHS6.15.011c/ adhimanthe nataṁ kṛṣṇam unnataṁ śukla.maṇḍalam || 11 || [Note: AHS6.15.011v/ 15.11bv .picchā.vad.dūṣikāsra.tā]
AHS6.15.012a/ praseko nāsikādhmānaṁ pāṁsu.pūrṇam ivekṣaṇam |
AHS6.15.012c/ raktāśru.rājī.dūṣīkā.rakta.maṇḍala.darśanam || 12 || [Note: AHS6.15.012v/ 15.12cv raktāsra.rājī.dūṣīkā. 15.12dv .śukla.maṇḍala.darśanam]
AHS6.15.013a/ rakta.syandena nayanaṁ sa.pitta.syanda.lakṣaṇam |
AHS6.15.013c/ manthe 'kṣi tāmra.pary.antam utpāṭana.samāna.ruk || 13 ||
AHS6.15.014a/ rāgeṇa bandhūka.nibhaṁ tāmyati sparśanā.kṣamam |
AHS6.15.014c/ asṛṅ.nimagnāriṣṭābhaṁ kṛṣṇam agny.ābha.darśanam || 14 ||
AHS6.15.015a/ adhimanthā yathā.svaṁ ca sarve syandādhika.vyathāḥ |
AHS6.15.015c/ śaṅkha.danta.kapoleṣu kapāle cāti.ruk.karāḥ || 15 ||
AHS6.15.016a/ vāta.pittāturaṁ gharṣa.toda.bhedopadeha.vat |
AHS6.15.016c/ rūkṣa.dāruṇa.vartmākṣi kṛcchronmīla.nimīlanam || 16 || [Note: AHS6.15.016v/ 15.16av vāta.pittottaraṁ gharṣa.]
AHS6.15.017a/ vikūṇana.viśuṣka.tva.śītecchā.śūla.pāka.vat |
AHS6.15.017c/ uktaḥ śuṣkādi.pāko yaṁ sa.śophaḥ syāt tribhir malaiḥ || 17 || [Note: AHS6.15.017v/ 15.17av vikūṇanaṁ viśuṣkaṁ ca 15.17av vikūṇena viśuṣka.tvaṁ 15.17bv śītecchā.śūla.pāka.vat]
AHS6.15.018a/ sa.raktais tatra śopho 'ti.rug.dāha.ṣṭhīvanādi.mān |
AHS6.15.018c/ pakvodumbara.saṅkāśaṁ jāyate śukla.maṇḍalam || 18 ||
[Page 617 ]
AHS6.15.019a/ aśrūṣṇa.śīta.viśada.picchilāccha.ghanaṁ muhuḥ |
AHS6.15.019c/ alpa.śophe 'lpa.śophas tu pāko 'nyair lakṣaṇais tathā || 19 || [Note: AHS6.15.019v/ 15.19cv alpa.śopho 'lpa.śophas tu]
AHS6.15.020a/ akṣi.pākātyaye śophaḥ saṁrambhaḥ kaluṣāśru.tā |
AHS6.15.020c/ kaphopadigdham asitaṁ sitaṁ prakleda.rāga.vat || 20 || [Note: AHS6.15.020v/ 15.20cv kaphena digdham asitaṁ]
AHS6.15.021a/ dāho darśana.saṁrodho vedanāś cān.avasthitāḥ |
AHS6.15.021c/ anna.sāro 'mla.tāṁ nītaḥ pitta.raktolbaṇair malaiḥ || 21 ||
AHS6.15.022a/ sirābhir netram ārūḍhaḥ karoti śyāva.lohitam |
AHS6.15.022c/ sa.śopha.dāha.pākāśru bhṛśaṁ cāvila.darśanam || 22 ||
AHS6.15.023a/ amloṣito 'yam ity uktā gadāḥ ṣo.ḍaśa sarva.gāḥ |
AHS6.15.023c/ hatādhimantham eteṣu sākṣi.pākātyayaṁ tyajet || 23 || [Note: AHS6.15.023v/ 15.23cv hatādhimanthaṁ caiteṣu]
AHS6.15.024a/ vātodbhūtaḥ pañca.rātreṇa dṛṣṭiṁ saptāhena śleṣma.jāto 'dhimanthaḥ |
AHS6.15.024c/ raktotpanno hanti tad.vat tri.rātrān mithyācārāt paittikaḥ sadya eva || 24 || [Note: AHS6.15.024v/ 15.24bv saptāhena śleṣma.jaś cādhimanthaḥ]

6.16. Chapter 16 :: Atha sarvākṣirogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 493-496]
AHS6.16.001a/ prāg.rūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṁ gaṇḍūṣa.nāvanam |
AHS6.16.001c/ kārayed upavāsaṁ ca kopād anya.tra vāta.jāt || 1 ||
AHS6.16.002a/ dāhopadeha.rāgāśru.śopha.śāntyai biḍālakam |
AHS6.16.002c/ kuryāt sarva.tra pattrailā.marica.svarṇa.gairikaiḥ || 2 ||
AHS6.16.003a/ sa.rasāñjana.yaṣṭy.āhva.nata.candana.saindhavaiḥ |
AHS6.16.003c/ saindhavaṁ nāgaraṁ tārkṣyaṁ bhṛṣṭaṁ maṇḍena sarpiṣaḥ || 3 || [Note: AHS6.16.003v/ 16.3dv ghṛṣṭaṁ maṇḍena sarpiṣaḥ]
AHS6.16.003.1+1a/ badarī.pattra.yaṣṭy.āhva.pathyāmalaka.tutthakam |
AHS6.16.003.1+1c/ antar.dhūmaṁ dahet sadyaḥ kope tac.cūrṇaṁ vāta.je || 3.1+1 ||
[Page 618 ]
AHS6.16.004a/ vāta.je ghṛta.bhṛṣṭaṁ vā yojyaṁ śabara.deśa.jam |
AHS6.16.004c/ māṁsī.padmaka.kālīya.yaṣṭy.āhvaiḥ pitta.raktayoḥ || 4 || [Note: AHS6.16.004v/ 16.4bv yojyaṁ śābara.deśa.jam 16.4cv māṁsī.padmaka.kākolī.]
AHS6.16.005a/ manohvā.phalinī.kṣaudraiḥ kaphe sarvais tu sarva.je || 5ab ||
AHS6.16.005c/ sita.marica.bhāgam ekaṁ catur.manohvaṁ dvir aṣṭa.śābarakam || 5cd ||
AHS6.16.005e/ sañcūrṇya vastra.baddhaṁ prakupita.mātre 'vaguṇṭhanaṁ netre || 5ef || [Note: AHS6.16.005v/ 16.5ev sañcūrṇyam ati.prabaddhaṁ 16.5fv prakupita.mātre 'vaguṇṭhanam idaṁ netre]
AHS6.16.005.1(1)+1ab/ dhātu.śuṇṭhy.abhayā.tārkṣyaṁ bahir.lepo 'kṣi.roga.hā || 5.1(1)+1ab || [Note: AHS6.16.005.1(1)+1v/ 16.5.1(1)+1av dhātu.śuṇṭhy.abhayā.tārkṣya. 16.5.1(1)+1bv .bahir.lepo 'kṣi.roga.hā]
AHS6.16.005.1(2)+1a/ harītakī.saindhava.tārkṣya.śīlaiḥ sa.gairikaiḥ sva.sva.kara.pramṛṣṭaiḥ |
AHS6.16.005.1(2)+1c/ bahiḥ.pralepaṁ nayanasya kuryāt sarvākṣi.roga.praśamārtham etat || 5.1(2)+1 ||
AHS6.16.006a/ āraṇyāś chagaṇa.rase paṭāvabaddhāḥ su.svinnā nakha.vi.tuṣī.kṛtāḥ kulatthāḥ |
AHS6.16.006c/ tac.cūrṇaṁ sakṛd avacūrṇanān niśīthe netrāṇāṁ vidhamati sadya eva kopam || 6 || [Note: AHS6.16.006v/ 16.6av āraṇyāś chagaṇa.rase paṭāvanaddhāḥ]
AHS6.16.007a/ ghoṣābhayā.tutthaka.yaṣṭi.lodhrair mūtī su.sūkṣmaiḥ ślatha.vastra.baddhaiḥ |
AHS6.16.007c/ tāmra.stha.dhānyāmla.nimagna.mūrtir artiṁ jayaty akṣiṇi naika.rūpām || 7 || [Note: AHS6.16.007v/ 16.7av ghoṣābhayā.tutthaka.yaṣṭi.lodhraiḥ 16.7av vyoṣābhayā.tutthaka.yaṣṭi.lodhrair 16.7bv guṇḍī su.sūkṣmaiḥ ślatha.vastra.baddhaiḥ 16.7bv piṣṭaiḥ su.sūkṣmaiḥ ślatha.vastra.baddhaiḥ 16.7cv tāmrāccha.dhānyāmla.nimagna.mūrtir]
AHS6.16.008a/ ṣo.ḍaśabhiḥ salila.palaiḥ palaṁ tathaikaṁ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham |
AHS6.16.008c/ seko 'ṣṭa.bhāga.śiṣṭaḥ kṣaudra.yutaḥ sarva.doṣa.kupite netre || 8 || [Note: AHS6.16.008v/ 16.8dv kṣaudra.yutaḥ sarva.doṣa.prakupite netre]
AHS6.16.009a/ vāta.pitta.kapha.sannipāta.jāṁ netrayor bahu.vidhām api vyathām |
AHS6.16.009c/ śīghram eva jayati prayojitaḥ śigru.pallava.rasaḥ sa.mākṣikaḥ || 9 ||
AHS6.16.010a/ taruṇam urubūka.pattraṁ mūlaṁ ca vibhidya siddham āje kṣīre |
AHS6.16.010c/ vātābhiṣyanda.rujaṁ sadyo vinihanti saktu.piṇḍikā coṣṇā || 10 || [Note: AHS6.16.010v/ 16.10bv mūlaṁ ca vicūrṇya siddham āje kṣīre]
AHS6.16.011a/ āścyotanaṁ māruta.je kvātho bilvādibhir hitaḥ |
AHS6.16.011c/ koṣṇaḥ sahairaṇḍa.jaṭā.bṛhatī.madhu.śigrubhiḥ || 11 ||
[Page 619 ]
AHS6.16.012a/ hrīvera.vakra.śārṅgaṣṭodumbara.tvakṣu sādhitam |
AHS6.16.012c/ sāmbhasā payasājena śūlāścyotanam uttamam || 12 || [Note: AHS6.16.012v/ 16.12bv ndumbara.tvak.prasādhitam 16.12bv ndumbara.plakṣa.sādhitam]
AHS6.16.012+1a/ lodhrāmalaka.rasāñja[na].bimbitikā.pattra.tubarikā.tutthaiḥ |
AHS6.16.012+1c/ āścyotanam idam akṣṇoḥ prasahya sadyaḥ prakopa.haram || 12+1 ||
AHS6.16.013a/ mañjiṣṭhā.rajanī.lākṣā.drākṣarddhi.madhukotpalaiḥ |
AHS6.16.013c/ kvāthaḥ sa.śarkaraḥ śītaḥ secanaṁ rakta.pitta.jit || 13 || [Note: AHS6.16.013v/ 16.13bv .drākṣā.dvi.madhukotpalaiḥ]
AHS6.16.014a/ kaseru.yaṣṭy.āhva.rajas tāntave śithilaṁ sthitam |
AHS6.16.014c/ apsu divyāsu nihitaṁ hitaṁ syande 'sra.pitta.je || 14 || [Note: AHS6.16.014v/ 16.14bv tāntave śithile sthitam]
AHS6.16.015a/ puṇḍra.yaṣṭī.niśā.mūtī plutā stanye sa.śarkare |
AHS6.16.015c/ chāga.dugdhe 'tha.vā dāha.rug.rāgāśru.nivartanī || 15 ||
AHS6.16.016a/ śveta.lodhraṁ sa.madhukaṁ ghṛta.bhṛṣṭaṁ su.cūrṇitam |
AHS6.16.016c/ vastra.sthaṁ stanya.mṛditaṁ pitta.raktābhighāta.jit || 16 ||
AHS6.16.017a/ nāgara.tri.phalā.nimba.vāsā.lodhra.rasaḥ kaphe |
AHS6.16.017c/ koṣṇam āścyotanaṁ miśrair bheṣajaiḥ sānnipātike || 17 || [Note: AHS6.16.017v/ 16.17bv .vāsā.lodhra.rasāḥ kaphe 16.17bv .vāsā.lodhra.rasaṁ kaphe]
AHS6.16.018a/ sarpiḥ purāṇaṁ pavane pitte śarkarayānvitam |
AHS6.16.018c/ vyoṣa.siddhaṁ kaphe pītvā yava.kṣārāvacūrṇitam || 18 || [Note: AHS6.16.018v/ 16.18bv pitte śarkarayā yutam]
AHS6.16.019a/ srāvayed rudhiraṁ bhūyas tataḥ snigdhaṁ virecayet |
AHS6.16.019c/ ānūpa.vesavāreṇa śiro.vadana.lepanam || 19 ||
AHS6.16.020a/ uṣṇena śūle dāhe tu payaḥ.sarpir.yutair himaiḥ |
AHS6.16.020c/ timira.pratiṣedhaṁ ca vīkṣya yuñjyād yathā.yatham || 20 ||
[Page 620 ]
AHS6.16.021a/ ayam eva vidhiḥ sarvo manthādiṣv api śasyate |
AHS6.16.021c/ a.śāntau sarva.thā manthe bhruvor upari dāhayet || 21 ||
AHS6.16.022a/ rūpyaṁ rūkṣeṇa go.dadhnā limpen nīla.tvam āgate |
AHS6.16.022c/ śuṣke tu mastunā vartir vātākṣy.āmaya.nāśinī || 22 || [Note: AHS6.16.022v/ 16.22bv liptaṁ nīla.tvam āgate 16.22bv lipte nīla.tvam āgate]
AHS6.16.023a/ sumanaḥ.korakāḥ śaṅkhas tri.phalā madhukaṁ balā |
AHS6.16.023c/ pitta.raktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā || 23 || [Note: AHS6.16.023v/ 16.23av sumanaḥ.kṣārakāḥ śaṅkhas]
AHS6.16.024a/ saindhavaṁ tri.phalā vyoṣaṁ śaṅkhanābhiḥ samudra.jaḥ |
AHS6.16.024c/ phena aileyakaṁ sarjo vartiḥ śleṣmākṣi.roga.nut || 24 ||
AHS6.16.025a/ prapauṇḍarīkaṁ yaṣṭy.āhvaṁ dārvī cāṣṭa.palaṁ pacet |
AHS6.16.025c/ jala.droṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet || 25 ||
AHS6.16.026a/ puṣpāñjanād daśa.palaṁ karṣaṁ ca maricāt tataḥ |
AHS6.16.026c/ kṛtaś cūrṇo 'tha.vā vartiḥ sarvābhiṣyanda.sambhavān || 26 ||
AHS6.16.027a/ hanti rāga.rujā.gharṣān sadyo dṛṣṭiṁ prasādayet |
AHS6.16.027c/ ayaṁ pāśupato yogo rahasyaṁ bhiṣajāṁ param || 27 ||
AHS6.16.028a/ śuṣkākṣi.pāke haviṣaḥ pānam akṣṇoś ca tarpaṇam |
AHS6.16.028c/ ghṛtena jīvanīyena nasyaṁ tailena vāṇunā || 28 || [Note: AHS6.16.028v/ 16.28dv nasyaṁ tailena cāṇunā]
AHS6.16.029a/ pariṣeko hitaś cātra payaḥ koṣṇaṁ sa.saindhavam |
AHS6.16.029c/ sarpir.yuktaṁ stanya.piṣṭam añjanaṁ ca mahauṣadham || 29 || [Note: AHS6.16.029v/ 16.29cv sarpir.yuktaṁ stanya.ghṛṣṭam]
AHS6.16.030a/ vasā vānūpa.sat.tvotthā kiñ.cit.saindhava.nāgarā |
AHS6.16.030c/ ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallaka.sampuṭe || 30 || [Note: AHS6.16.030v/ 16.30av vasā cānūpa.sat.tvotthā]
[Page 621 ]
AHS6.16.031a/ dagdhvājya.piṣṭā loha.sthā sā maṣī śreṣṭham añjanam |
AHS6.16.031c/ sa.śophe vālpa.śophe ca snigdhasya vyadhayet sirām || 31 || [Note: AHS6.16.031v/ 16.31cv sa.śophe cālpa.śophe ca]
AHS6.16.032a/ rekaḥ snigdhe punar drākṣā.pathyā.kvātha.trivṛd.ghṛtaiḥ |
AHS6.16.032c/ śveta.lodhraṁ ghṛte bhṛṣṭaṁ cūrṇitaṁ tāntava.sthitam || 32 || [Note: AHS6.16.032v/ 16.32cv śveta.lodhraṁ ghṛta.bhṛṣṭaṁ]
AHS6.16.033a/ uṣṇāmbunā vimṛditaṁ sekaḥ śūla.haraḥ param |
AHS6.16.033c/ dārvī.prapauṇḍarīkasya kvātho vāścyotane hitaḥ || 33 || [Note: AHS6.16.033v/ 16.33cv dārvyāḥ prapauṇḍarīkasya]
AHS6.16.033+1ab/ yaṣṭī.himotpala.kṣīraiḥ kuryān mūrdhasya lepanam || 33+1ab ||
AHS6.16.033ū̆ab/ sandhāvāṁś ca prayuñjīta gharṣa.rāgāśru.rug.gharān || 33ū̆ab ||
AHS6.16.034a/ tāmraṁ lohe mūtra.ghṛṣṭaṁ prayuktaṁ netre sarpir.dhūpitaṁ vedanā.ghnam |
AHS6.16.034c/ tāmre ghṛṣṭo gavya.dadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇā.saindhavābhyāṁ variṣṭhaḥ || 34 ||
AHS6.16.035a/ śaṅkhaṁ tāmre stanya.ghṛṣṭaṁ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ pattrair dhūpitaṁ tad yavaiś ca |
AHS6.16.035c/ netre yuktaṁ hanti sandhāva.sañjñaṁ kṣipraṁ gharṣaṁ vedanāṁ cāti.tīvrām || 35 ||
AHS6.16.036ab/ udumbara.phalaṁ lohe ghṛṣṭaṁ stanyena dhūpitam || 36ab ||
AHS6.16.037a/ sājyaiḥ śamī.cchadair dāha.śūla.rāgāśru.harṣa.jit |
AHS6.16.037c/ śigru.pallava.niryāsaḥ su.ghṛṣṭas tāmra.sampuṭe || 37 || [Note: AHS6.16.037v/ 16.37cv śigru.pallava.niryāso 16.37dv ghṛṣṭas tāmrasya sampuṭe]
AHS6.16.037.1+1a/ dvi.niśā.tri.phalā.mustaiḥ pramadā.dugdha.peṣitaiḥ |
AHS6.16.037.1+1c/ sekaḥ sa.śarkarā.kṣaudrair abhighāta.rujāpahaḥ || 37.1+1 || [Note: AHS6.16.037.1+1v/ 16.37.1+1bv pramadā.dugdha.kalkitaiḥ]
[Page 622 ]
AHS6.16.037.1+2a/ niṣiktaṁ tutthakaṁ vārān go.jale pañca.viṁśatim |
AHS6.16.037.1+2c/ stanye vā chāga.dugdhe vā sadyaḥ.kope tad añjanam || 37.1+2 ||
AHS6.16.038a/ ghṛtena dhūpito hanti śopha.gharṣāśru.vedanāḥ |
AHS6.16.038c/ tilāmbhasā mṛt.kapālaṁ kāṁsye ghṛṣṭaṁ su.dhūpitam || 38 ||
AHS6.16.039a/ nimba.pattrair ghṛtābhyaktair gharṣa.śūlāśru.rāga.jit |
AHS6.16.039c/ sandhāvenāñjite netre vigatauṣadha.vedane || 39 ||
AHS6.16.040a/ stanyenāścyotanaṁ kāryaṁ triḥ paraṁ nāñjayec ca taiḥ |
AHS6.16.040c/ tālīśa.pattra.capalā.nata.loha.rajo.'ñjanaiḥ || 40 || [Note: AHS6.16.040v/ 16.40dv .nata.loha.rasāñjanaiḥ]
AHS6.16.041a/ jātī.mukula.kāsīsa.saindhavair mūtra.peṣitaiḥ |
AHS6.16.041c/ tāmram ālipya saptāhaṁ dhārayet peṣayet tataḥ || 41 ||
AHS6.16.042a/ mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāś chāyā.viśoṣitāḥ |
AHS6.16.042c/ tāḥ stanya.ghṛṣṭā gharṣāśru.śopha.kaṇḍū.vināśanāḥ || 42 || [Note: AHS6.16.042v/ 16.42av mūtreṇa cānu guṭikāḥ 16.42bv kuryāc chāyā.viśoṣitāḥ]
AHS6.16.043a/ vyāghrī.tvaṅ.madhukaṁ tāmra.rajo 'jā.kṣīra.kalkitam |
AHS6.16.043c/ śamy.āmalaka.pattrājya.dhūpitaṁ śopha.ruk.praṇut || 43 || [Note: AHS6.16.043v/ 16.43bv .rajo 'jā.kṣīra.peṣitam]
AHS6.16.044a/ amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyanda.sādhanam |
AHS6.16.044c/ utkliṣṭāḥ kapha.pittāsra.nicayotthāḥ kukūṇakaḥ || 44 ||
AHS6.16.045a/ pakṣmoparodhaṁ śuṣkākṣi.pākaḥ pūyālaso bisaḥ |
AHS6.16.045c/ pothaky.amloṣito 'lpākhyaḥ syanda.manthā vinānilāt || 45 ||
AHS6.16.046a/ ete 'ṣṭā.daśa pillākhyā dīrgha.kālānubandhinaḥ |
AHS6.16.046c/ cikitsā pṛthag eteṣāṁ svaṁ svam uktātha vakṣyate || 46 || [Note: AHS6.16.046v/ 16.46dv svaṁ svam uktātha kathyate]
[Page 623 ]
AHS6.16.047a/ pillī.bhūteṣu sāmānyād atha pillākhya.rogiṇaḥ |
AHS6.16.047c/ snigdhasya chardita.vataḥ sirā.vyadha.hṛtāsṛjaḥ || 47 || [Note: AHS6.16.047v/ 16.47bv atha pillākṣi.rogiṇaḥ]
AHS6.16.048a/ viriktasya ca vartmānu nirlikhed ā.viśuddhitaḥ |
AHS6.16.048c/ tutthakasya palaṁ śveta.maricāni ca viṁśatiḥ || 48 || [Note: AHS6.16.048v/ 16.48av viriktasya tu vartmānu 16.48bv vilikhed ā.viśuddhitaḥ]
AHS6.16.049a/ triṁśatā kāñjika.palaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet |
AHS6.16.049c/ pillān a.pillān kurute bahu.varṣotthitān api || 49 ||
AHS6.16.050a/ tat sekenopadehāśru.kaṇḍū.śophāṁś ca nāśayet |
AHS6.16.050c/ karañja.bījaṁ surasaṁ sumanaḥ.korakāṇi ca || 50 || [Note: AHS6.16.050v/ 16.50dv sumanaḥ.kṣārakāṇi ca]
AHS6.16.051a/ saṅkṣudya sādhayet kvāthe pūte tatra rasa.kriyā |
AHS6.16.051c/ añjanaṁ pilla.bhaiṣajyaṁ pakṣmaṇāṁ ca prarohaṇam || 51 ||
AHS6.16.052a/ rasāñjanaṁ sarja.raso rīti.puṣpaṁ manaḥśilā |
AHS6.16.052c/ samudra.pheno lavaṇaṁ gairikaṁ maricāni ca || 52 || [Note: AHS6.16.052v/ 16.52bv jātī.puṣpaṁ manaḥśilā 16.52cv samudra.phenaṁ lavaṇaṁ]
AHS6.16.053a/ añjanaṁ madhunā piṣṭaṁ kleda.kaṇḍū.ghnam uttamam |
AHS6.16.053c/ abhayā.rasa.piṣṭaṁ vā tagaraṁ pilla.nāśanam || 53 ||
AHS6.16.054a/ bhāvitaṁ basta.mūtreṇa sa.snehaṁ devadāru ca |
AHS6.16.054c/ saindhava.tri.phalā.kṛṣṇā.kaṭukā.śaṅkhanābhayaḥ || 54 || [Note: AHS6.16.054v/ 16.54bv sa.snehaṁ devadāru vā]
AHS6.16.055a/ sa.tāmra.rajaso vartiḥ pilla.śukraka.nāśinī |
AHS6.16.055c/ puṣpa.kāsīsa.cūrṇo vā surasā.rasa.bhāvitaḥ || 55 ||
AHS6.16.055ū̆ab/ tāmre daśāhaṁ tat paillya.pakṣma.śāta.jid añjanam || 55ū̆ab ||
[Page 624 ]
AHS6.16.056a/ alaṁ ca sauvīrakam añjanaṁ ca tābhyāṁ samaṁ tāmra.rajaḥ su.sūkṣmam |
AHS6.16.056c/ pilleṣu romāṇi niṣevito 'sau cūrṇaḥ karoty eka.śalākayāpi || 56 || [Note: AHS6.16.056v/ 16.56bv tābhyāṁ samaṁ tāmra.rajaś ca sūkṣmam 16.56cv pilleṣu romāṇi niṣevito 'yaṁ]
AHS6.16.057a/ lākṣā.nirguṇḍī.bhṛṅga.dārvī.rasena śreṣṭhaṁ kārpāsaṁ bhāvitaṁ sapta.kṛtvaḥ |
AHS6.16.057c/ dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tat.samutthā śreṣṭhā pillānāṁ ropaṇārthe maṣī sā || 57 || [Note: AHS6.16.057v/ 16.57dv śreṣṭhā pillānāṁ ropaṇārthaṁ maṣī sā]
AHS6.16.058ab/ vartmāvalekhaṁ bahu.śas tad.vac choṇita.mokṣaṇam || 58ab ||
AHS6.16.059a/ punaḥ punar virekaṁ ca nityam āścyotanāñjanam |
AHS6.16.059c/ nāvanaṁ dhūma.pānaṁ ca pilla.rogāturo bhajet || 59 ||
AHS6.16.060a/ pūyālase tv a.śānte 'nte dāhaḥ sūkṣma.śalākayā |
AHS6.16.060c/ catur.ṇavatir ity akṣṇo hetu.lakṣaṇa.sādhanaiḥ || 60 || [Note: AHS6.16.060v/ 16.60av pūyālase tv a.śānte tu 16.60cv catur.ṇavatir ity akṣṇor]
AHS6.16.061a/ paras.param a.saṅkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ |
AHS6.16.061c/ sarva.dā ca niṣeveta svastho 'pi nayana.priyaḥ || 61 ||
AHS6.16.062a/ purāṇa.yava.godhūma.śāli.ṣaṣṭika.kodravān |
AHS6.16.062c/ mudgādīn kapha.pitta.ghnān bhūri.sarpiḥ.pariplutān || 62 ||
AHS6.16.063a/ śākaṁ caivaṁ.vidhaṁ māṁsaṁ jāṅgalaṁ dāḍimaṁ sitām |
AHS6.16.063c/ saindhavaṁ tri.phalāṁ drākṣāṁ vāri pāne ca nābhasam || 63 ||
AHS6.16.064a/ ātapa.traṁ pada.trāṇaṁ vidhi.vad doṣa.śodhanam |
AHS6.16.064c/ varjayed vega.saṁrodham a.jīrṇādhyaśanāni ca || 64 || [Note: AHS6.16.064v/ 16.64dv a.jīrṇādhyaśanādi ca]
AHS6.16.065a/ krodha.śoka.divā.svapna.rātri.jāgaraṇātapān |
AHS6.16.065c/ vidāhi viṣṭambha.karaṁ yac cehāhāra.bheṣajam || 65 || [Note: AHS6.16.065v/ 16.65bv .niśā.jāgaraṇāni ca 16.65cv vidāha.viṣṭambha.karaṁ 16.65dv yad yad āhāra.bheṣajam 16.65dv vihārāhāra.bheṣajam]
[Page 625 ]
AHS6.16.066a/ dve pāda.madhye pṛthu.sanniveśe sire gate te bahu.dhā ca netre |
AHS6.16.066c/ tā mrakṣaṇodvartana.lepanādīn pāda.prayuktān nayane nayanti || 66 || [Note: AHS6.16.066v/ 16.66av dve pāda.madhye pṛthu.sanniviṣṭe 16.66dv pāda.prayuktān nayanaṁ nayanti]
AHS6.16.067a/ malauṣṇya.saṅghaṭṭana.pīḍanādyais tā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ |
AHS6.16.067c/ bhajet sadā dṛṣṭi.hitāni tasmād upānad.abhyañjana.dhāvanāni || 67 || [Note: AHS6.16.067v/ 16.67av taloṣṇa.saṅghaṭṭana.pīḍanādyais 16.67av mṛl.loṣṭa.saṅghaṭṭana.pīḍanādyais]

6.17. Chapter 17 :: Atha karṇarogavijñānīyādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 496-498]
AHS6.17.001a/ pratiśyāya.jala.krīḍā.karṇa.kaṇḍūyanair marut |
AHS6.17.001c/ mithyā.yogena śabdasya kupito 'nyaiś ca kopanaiḥ || 1 ||
AHS6.17.002a/ prāpya śrotra.sirāḥ kuryāc chūlaṁ srotasi vega.vat |
AHS6.17.002c/ ardhāvabhedakaṁ stambhaṁ śiśirān.abhinandanam || 2 ||
AHS6.17.003a/ cirāc ca pākaṁ pakvaṁ tu lasīkām alpa.śaḥ sravet |
AHS6.17.003c/ śrotraṁ śūnyam a.kasmāc ca syāt sañcāra.vicāra.vat || 3 ||
AHS6.17.004a/ śūlaṁ pittāt sa.dāhoṣā.śītecchā.śvayathu.jvaram |
AHS6.17.004c/ āśu.pākaṁ prapakvaṁ ca sa.pīta.lasikā.sruti || 4 || [Note: AHS6.17.004v/ 17.4bv .śītecchā.śvayathur jvaraḥ]
AHS6.17.005a/ sā lasīkā spṛśed yad yat tat tat pākam upaiti ca |
AHS6.17.005c/ kaphāc chiro.hanu.grīvā.gauravaṁ manda.tā rujaḥ || 5 ||
AHS6.17.006a/ kaṇḍūḥ śvayathur uṣṇecchā pākāc chveta.ghana.srutiḥ |
AHS6.17.006c/ karoti śravaṇe śūlam abhighātādi.dūṣitam || 6 || [Note: AHS6.17.006v/ 17.6bv pākāc chveta.ghanā srutiḥ]
AHS6.17.007a/ raktaṁ pitta.samānārti kiñ.cid vādhika.lakṣaṇam |
AHS6.17.007c/ śūlaṁ samuditair doṣaiḥ sa.śopha.jvara.tīvra.ruk || 7 ||
AHS6.17.008a/ paryāyād uṣṇa.śītecchāṁ jāyate śruti.jāḍya.vat |
AHS6.17.008c/ pakvaṁ sitāsitā.rakta.ghana.pūya.pravāhi ca || 8 ||
[Page 626 ]
AHS6.17.009a/ śabda.vāhi.sirā.saṁsthe śṛṇoti pavane muhuḥ |
AHS6.17.009c/ nādān a.kasmād vividhān karṇa.nādaṁ vadanti tam || 9 ||
AHS6.17.010a/ śleṣmaṇānugato vāyur nādo vā samupekṣitaḥ |
AHS6.17.010c/ uccaiḥ kṛcchrāc chrutiṁ kuryād badhira.tvaṁ krameṇa ca || 10 || [Note: AHS6.17.010v/ 17.10dv badhira.tvaṁ krameṇa vā]
AHS6.17.011a/ vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpet tato bhavet |
AHS6.17.011c/ rug.gauravaṁ pidhānaṁ ca sa pratīnāha.sañjñitaḥ || 11 ||
AHS6.17.012a/ kaṇḍū.śophau kaphāc chrotre sthirau tat.sañjñayā smṛtau |
AHS6.17.012c/ kapho vidagdhaḥ pittena sa.rujaṁ nī.rujaṁ tv api || 12 || [Note: AHS6.17.012v/ 17.12bv sthirau tat.sañjñitau smṛtau 17.12dv sa.rujaṁ nī.rujaṁ tv atha]
AHS6.17.013a/ ghana.pūti.bahu.kledaṁ kurute pūti.karṇakam |
AHS6.17.013c/ vātādi.dūṣitaṁ śrotraṁ māṁsāsṛk.kleda.jā rujam || 13 || [Note: AHS6.17.013v/ 17.13dv māṁsāsṛk.kleda.jāṁ rujam]
AHS6.17.014a/ khādanto jantavaḥ kuryus tīvrāṁ sa kṛmi.karṇakaḥ |
AHS6.17.014c/ śrotra.kaṇḍūyanāj jāte kṣate syāt pūrva.lakṣaṇaḥ || 14 || [Note: AHS6.17.014v/ 17.14cv śrotaḥ.kaṇḍūyanāj jāte]
AHS6.17.015a/ vidradhiḥ pūrva.vac cānyaḥ śopho 'rśo 'rbudam īritam |
AHS6.17.015c/ teṣu ruk pūti.karṇa.tvaṁ badhira.tvaṁ ca bādhate || 15 || [Note: AHS6.17.015v/ 17.15bv ṣo.ḍhārśo 'rbudam īritam 17.15dv badhira.tvaṁ ca jāyate]
AHS6.17.016a/ garbhe 'nilāt saṅkucitā śaṣkulī kuci.karṇakaḥ |
AHS6.17.016c/ eko nī.rug aneko vā garbhe māṁsāṅkuraḥ sthiraḥ || 16 || [Note: AHS6.17.016v/ 17.16bv śaṣkulī kuñci.karṇakaḥ 17.16bv śaṣkulī kūci.karṇakaḥ 17.16dv garbhe māṁsāṅkuraḥ sthitaḥ]
AHS6.17.017a/ pippalī pippalī.mānaḥ sannipātād vidārikā |
AHS6.17.017c/ sa.varṇaḥ sa.rujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ sa upekṣitaḥ || 17 ||
AHS6.17.018a/ kaṭu.taila.nibhaṁ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati |
AHS6.17.018c/ saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṁ karṇa.śaṣkulīm || 18 || [Note: AHS6.17.018v/ 17.18bv sravan kṛcchreṇa rohati]
[Page 627 ]
AHS6.17.019a/ sirā.sthaḥ kurute vāyuḥ pālī.śoṣaṁ tad.āhvayam |
AHS6.17.019c/ kṛśā dṛḍhā ca tantrī.vat pālī vātena tantrikā || 19 ||
AHS6.17.020a/ su.kumāre cirotsargāt sahasaiva pravardhite |
AHS6.17.020c/ karṇe śophaḥ sa.ruk pālyām aruṇaḥ paripoṭa.vān || 20 ||
AHS6.17.021a/ paripoṭaḥ sa pavanād utpātaḥ pitta.śoṇitāt |
AHS6.17.021c/ gurv.ābharaṇa.bhārādyaiḥ śyāvo rug.dāha.pāka.vān || 21 ||
AHS6.17.022a/ śvayathuḥ sphoṭa.piṭikā.rāgoṣā.kleda.saṁyutaḥ |
AHS6.17.022c/ pālyāṁ śopho 'nila.kaphāt sarvato nir.vyathaḥ sthiraḥ || 22 ||
AHS6.17.023a/ stabdhaḥ sa.varṇaḥ kaṇḍū.mān unmantho galliraś ca saḥ |
AHS6.17.023c/ dur.viddhe vardhite karṇe sa.kaṇḍū.dāha.pāka.ruk || 23 || [Note: AHS6.17.023v/ 17.23bv unmantho gallikaś ca saḥ]
AHS6.17.024a/ śvayathuḥ sannipātotthaḥ sa nāmnā duḥkha.vardhanaḥ |
AHS6.17.024c/ kaphāsṛk.kṛmi.jāḥ sūkṣmāḥ sa.kaṇḍū.kleda.vedanāḥ || 24 ||
AHS6.17.025a/ lihyuḥ pālīm upekṣitāḥ lehyākhyāḥ piṭikās tā hi |
AHS6.17.025c/ pippalī sarva.jaṁ śūlaṁ vidārī kuci.karṇakaḥ || 25 || [Note: AHS6.17.025v/ 17.25av lihyākhyāḥ piṭikās tā hi 17.25dv vidārī kūci.karṇakaḥ]
AHS6.17.026a/ eṣām a.sādhyā yāpyaikā tantrikānyāṁs tu sādhayet |
AHS6.17.026c/ pañca.viṁśatir ity uktāḥ karṇa.rogā vibhāgataḥ || 26 ||

6.18. Chapter 18 :: Atha karṇarogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 498-501]
AHS6.18.001a/ karṇa.śūle pavana.je pibed rātrau rasāśitaḥ |
AHS6.18.001c/ vāta.ghna.sādhitaṁ sarpiḥ karṇaṁ svinnaṁ ca pūrayet || 1 ||
AHS6.18.002a/ pattrāṇāṁ pṛthag aśvattha.bilvārkairaṇḍa.janmanām |
AHS6.18.002c/ taila.sindhūttha.digdhānāṁ svinnānāṁ puṭa.pākataḥ || 2 ||
[Page 628 ]
AHS6.18.003a/ rasaiḥ kavoṣṇais tad.vac ca mūlakasyāralor api |
AHS6.18.003c/ gaṇe vāta.hare 'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ || 3 ||
AHS6.18.004a/ mahā.sneho drutaṁ hanti su.tīvrām api vedanām |
AHS6.18.004c/ mahataḥ pañca.mūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt || 4 ||
AHS6.18.005a/ taila.siktāt pradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ |
AHS6.18.005c/ yojyaś caivaṁ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhāc ca sāralāt || 5 || [Note: AHS6.18.005v/ 18.5bv snehaḥ sadyo rujā.haraḥ]
AHS6.18.006a/ vāta.vyādhi.pratiśyāya.vihitaṁ hitam atra ca |
AHS6.18.006c/ varjayec chirasā snānaṁ śītāmbhaḥ.pānam ahny api || 6 || [Note: AHS6.18.006v/ 18.6cv varjayec chirasaḥ snānaṁ]
AHS6.18.007a/ pitta.śūle sitā.yukta.ghṛta.snigdhaṁ virecayet |
AHS6.18.007c/ drākṣā.yaṣṭī.śṛtaṁ stanyaṁ śasyate karṇa.pūraṇam || 7 ||
AHS6.18.008a/ yaṣṭy.anantā.himośīra.kākolī.lodhra.jīvakaiḥ |
AHS6.18.008c/ mṛṇāla.bisa.mañjiṣṭhā.śārivābhiś ca sādhayet || 8 ||
AHS6.18.009a/ yaṣṭīmadhu.rasa.prastha.kṣīra.dvi.prastha.saṁyutam |
AHS6.18.009c/ tailasya kuḍavaṁ nasya.pūraṇābhyañjanair idam || 9 ||
AHS6.18.010a/ nihanti śūla.dāhoṣāḥ kevalaṁ kṣaudram eva vā |
AHS6.18.010c/ yaṣṭy.ādibhiś ca sa.ghṛtaiḥ karṇau dihyāt samantataḥ || 10 ||
AHS6.18.011a/ vāmayet pippalī.siddha.sarpiḥ.snigdhaṁ kaphodbhave |
AHS6.18.011c/ dhūma.nāvana.gaṇḍūṣa.svedān kuryāt kaphāpahān || 11 ||
AHS6.18.012a/ laśunārdraka.śigrūṇāṁ muraṅgyā mūlakasya ca |
AHS6.18.012c/ kadalyāḥ sva.rasaḥ śreṣṭhaḥ kad.uṣṇaḥ karṇa.pūraṇe || 12 || [Note: AHS6.18.012v/ 18.12bv suraṅgyā mūlakasya ca 18.12bv bhṛṅgasya mūlakasya ca]
[Page 629 ]
AHS6.18.013a/ arkāṅkurān amla.piṣṭāṁs tailāktāl̐ lavaṇānvitān |
AHS6.18.013c/ sannidhāya snuhī.kāṇḍe korite tac.chadāvṛtān || 13 || [Note: AHS6.18.013v/ 18.13dv korite tac chadāvṛte]
AHS6.18.014a/ svedayet puṭa.pākena sa rasaḥ śūla.jit param |
AHS6.18.014c/ rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet || 14 ||
AHS6.18.015a/ śuktena pūrayitvā vā phenenānv avacūrṇayet |
AHS6.18.015c/ ajāvi.mūtra.vaṁśa.tvak.siddhaṁ tailaṁ ca pūraṇam || 15 || [Note: AHS6.18.015v/ 18.15dv .siddha.tailena pūrayet]
AHS6.18.016a/ siddhaṁ vā sārṣapaṁ tailaṁ hiṅgu.tumburu.nāgaraiḥ |
AHS6.18.016c/ rakta.je pitta.vat kāryaṁ sirāṁ cāśu vimokṣayet || 16 ||
AHS6.18.017a/ pakve pūya.vahe karṇe dhūma.gaṇḍūṣa.nāvanam |
AHS6.18.017c/ yuñjyān nāḍī.vidhānaṁ ca duṣṭa.vraṇa.haraṁ ca yat || 17 ||
AHS6.18.018a/ srotaḥ pramṛjya digdhaṁ tu dvau kālau picu.vartibhiḥ |
AHS6.18.018c/ pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet || 18 ||
AHS6.18.019a/ surasādi.gaṇa.kvātha.phāṇitāktāṁ ca yojayet |
AHS6.18.019c/ picu.vartiṁ su.sūkṣmaiś ca tac.cūrṇair avacūrṇayet || 19 || [Note: AHS6.18.019v/ 18.19bv .phāṇitāktāṁ ca śīlayet 18.19bv .phāṇitāktāṁ prayojayet 18.19bv .phāṇitāktāṁ niyojayet]
AHS6.18.020a/ śūla.kleda.guru.tvānāṁ vidhir eṣa nivartakaḥ |
AHS6.18.020c/ priyaṅgu.madhukāmbaṣṭhā.dhātaky.utpala.parṇibhiḥ || 20 ||
AHS6.18.021a/ mañjiṣṭhā.lodhra.lākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
AHS6.18.021c/ pacet tailaṁ tad āsrāvaṁ nigṛhṇāty āśu pūraṇāt || 21 ||
AHS6.18.022a/ nāda.bādhiryayoḥ kuryād vāta.śūloktam auṣadham |
AHS6.18.022c/ śleṣmānubandhe śleṣmāṇam prāg jayed vamanādibhiḥ || 22 ||
[Page 630 ]
AHS6.18.023a/ eraṇḍa.śigru.varuṇa.mūlakāt pattra.je rase |
AHS6.18.023c/ catur.guṇe pacet tailaṁ kṣīre cāṣṭa.guṇonmite || 23 || [Note: AHS6.18.023v/ 18.23av eraṇḍa.śigru.taruṇa.]
AHS6.18.024a/ yaṣṭy.āhvā.kṣīra.kākolī.kalka.yuktaṁ nihanti tat |
AHS6.18.024c/ nāda.bādhirya.śūlāni nāvanābhyaṅga.pūraṇaiḥ || 24 || [Note: AHS6.18.024v/ 18.24bv .kalka.yuktaṁ hinasti tat]
AHS6.18.025a/ pakvaṁ prativiṣā.hiṅgu.miśi.tvak.svarjikoṣaṇaiḥ |
AHS6.18.025c/ sa.śuktaiḥ pūraṇāt tailaṁ ruk.srāvā.śruti.nāda.nut || 25 || [Note: AHS6.18.025v/ 18.25dv ruk.srāva.śruti.nāda.nut]
AHS6.18.026a/ karṇa.nāde hitaṁ tailaṁ sarṣapotthaṁ ca pūraṇe |
AHS6.18.026c/ śuṣka.mūlaka.khaṇḍānāṁ kṣāro hiṅgu mahauṣadham || 26 ||
AHS6.18.027a/ śatapuṣpā.vacā.kuṣṭha.dāru.śigru.rasāñjanam |
AHS6.18.027c/ sauvarcala.yava.kṣāra.svarjikaudbhida.saindhavam || 27 ||
AHS6.18.028a/ bhūrja.granthi.viḍaṁ mustā madhu.śuktaṁ catur.guṇam |
AHS6.18.028c/ mātuluṅga.rasas tad.vat kadalī.sva.rasaś ca taiḥ || 28 ||
AHS6.18.029a/ pakvaṁ tailaṁ jayaty āśu su.kṛcchrān api pūraṇāt |
AHS6.18.029c/ kaṇḍūṁ kledaṁ ca bādhirya.pūti.karṇa.tva.ruk.kṛmīn || 29 || [Note: AHS6.18.029v/ 18.29cv kaṇḍū.kṣveḍana.bādhirya. 18.29cv kaṇḍū.jvalana.bādhirya.]
AHS6.18.030a/ kṣāra.tailam idaṁ śreṣṭhaṁ mukha.dantāmayeṣu ca |
AHS6.18.030c/ atha suptāv iva syātāṁ karṇau raktaṁ haret tataḥ || 30 || [Note: AHS6.18.030v/ 18.30dv karṇau raktaṁ haret tayoḥ]
AHS6.18.031a/ sa.śopha.kledayor manda.śruter vamanam ācaret |
AHS6.18.031c/ bādhiryaṁ varjayed bāla.vṛddhayoś cira.jaṁ ca yat || 31 ||
AHS6.18.032a/ pratīnāhe parikledya sneha.svedair viśodhayet |
AHS6.18.032c/ karṇa.śodhanakenānu karṇaṁ tailasya pūrayet || 32 || [Note: AHS6.18.032v/ 18.32dv karṇaṁ tailena pūrayet]
[Page 631 ]
AHS6.18.033a/ sa.śukta.saindhava.madhor mātuluṅga.rasasya vā |
AHS6.18.033c/ śodhanād rūkṣa.totpattau ghṛta.maṇḍasya pūraṇam || 33 || [Note: AHS6.18.033v/ 18.33av sa.śukta.saindhavenāśu 18.33bv mātuluṅga.rasena vā 18.33dv ghṛta.maṇḍena pūraṇam]
AHS6.18.034a/ kramo 'yaṁ mala.pūrṇe 'pi karṇe kaṇḍvāṁ kaphāpaham |
AHS6.18.034c/ nasyādi tad.vac chophe 'pi kaṭūṣṇaiś cātra lepanam || 34 || [Note: AHS6.18.034v/ 18.34dv kaṭūṣṇaiś cānu lepanam]
AHS6.18.035a/ karṇa.srāvoditaṁ kuryāt pūti.kṛmiṇa.karṇayoḥ |
AHS6.18.035c/ pūraṇaṁ kaṭu.tailena viśeṣāt kṛmi.karṇake || 35 || [Note: AHS6.18.035v/ 18.35bv pūti.kṛmila.karṇayoḥ 18.35bv pūti.kṛmika.karṇayoḥ]
AHS6.18.036a/ vami.pūrvā hitā karṇa.vidradhau vidradhi.kriyā |
AHS6.18.036c/ pittottha.karṇa.śūloktaṁ kartavyaṁ kṣata.vidradhau || 36 || [Note: AHS6.18.036v/ 18.36av vamiḥ pūrvaṁ hitā karṇa.]
AHS6.18.037a/ arśo.'rbudeṣu nāsā.vad āmā karṇa.vidārikā |
AHS6.18.037c/ karṇa.vidradhi.vat sādhyā yathā.doṣodayena ca || 37 ||
AHS6.18.038a/ pālī.śoṣe 'nila.śrotra.śūla.van nasya.lepanam |
AHS6.18.038c/ svedaṁ ca kuryāt svinnāṁ ca pālīm udvartayet tilaiḥ || 38 ||
AHS6.18.039a/ priyāla.bīja.yaṣṭy.āhva.hayagandhā.yavānvitaiḥ |
AHS6.18.039c/ tataḥ puṣṭi.karaiḥ snehair abhyaṅgaṁ nityam ācaret || 39 ||
AHS6.18.040a/ śatāvarī.vājigandhā.payasyairaṇḍa.jīvakaiḥ |
AHS6.18.040c/ tailaṁ vipakvaṁ sa.kṣīraṁ pālīnāṁ puṣṭi.kṛt param || 40 ||
AHS6.18.041a/ kalkena jīvanīyena tailaṁ payasi pācitam |
AHS6.18.041c/ ānūpa.māṁsa.kvāthe ca pālī.poṣaṇa.vardhanam || 41 || [Note: AHS6.18.041v/ 18.41cv ānūpa.māṁsa.kvāthena]
AHS6.18.042a/ pālīṁ chittvāti.saṅkṣīṇāṁ śeṣāṁ sandhāya poṣayet |
AHS6.18.042c/ yāpyaivaṁ tantrikākhyāpi paripoṭe 'py ayaṁ vidhiḥ || 42 ||
[Page 632 ]
AHS6.18.043a/ utpāte śītalair lepo jalauko.hṛta.śoṇite |
AHS6.18.043c/ jambv.āmra.pallava.balā.yaṣṭī.lodhra.tilotpalaiḥ || 43 ||
AHS6.18.044a/ sa.dhānyāmlaiḥ sa.mañjiṣṭhaiḥ sa.kadambaiḥ sa.śārivaiḥ |
AHS6.18.044c/ siddham abhyañjane tailaṁ visarpokta.ghṛtāni ca || 44 || [Note: AHS6.18.044v/ 18.44cv siddham abhyañjanaṁ tailaṁ]
AHS6.18.045a/ unmanthe 'bhyañjanaṁ tailaṁ godhā.karka.vasānvitam |
AHS6.18.045c/ tālapattry.aśvagandhārka.vākucī.phala.saindhavaiḥ || 45 || [Note: AHS6.18.045v/ 18.45bv godhā.karki.vasānvitam 18.45dv .vākucī.tila.saindhavaiḥ]
AHS6.18.046a/ surasā.lāṅgalībhyāṁ ca siddhaṁ tīkṣṇaṁ ca nāvanam |
AHS6.18.046c/ dur.viddhe 'śmanta.jambv.āmra.pattra.kvāthena secitām || 46 || [Note: AHS6.18.046v/ 18.46bv siddhaṁ tīkṣṇaṁ tu nāvanam]
AHS6.18.047a/ tailena pālīṁ sv.abhyaktāṁ su.ślakṣṇair avacūrṇayet |
AHS6.18.047c/ cūrṇair madhuka.mañjiṣṭhā.prapuṇḍrāhva.niśodbhavaiḥ || 47 || [Note: AHS6.18.047v/ 18.47dv .prapauṇḍrāhva.niśodbhavaiḥ 18.47dv .pauṇḍarīka.niśodbhavaiḥ]
AHS6.18.048a/ lākṣā.viḍaṅga.siddhaṁ ca tailam abhyañjane hitam |
AHS6.18.048c/ svinnāṁ go.maya.jaiḥ piṇḍair bahu.śaḥ parilehikām || 48 ||
AHS6.18.049a/ viḍaṅga.sārair ālimped urabhrī.mūtra.kalkitaiḥ |
AHS6.18.049c/ kauṭajeṅguda.kārañja.bīja.śamyāka.valkalaiḥ || 49 ||
AHS6.18.050a/ atha.vābhyañjanaṁ tair vā kaṭu.tailaṁ vipācayet |
AHS6.18.050c/ sa.nimba.pattra.marica.madanair lehikā.vraṇe || 50 ||
AHS6.18.051a/ chinnaṁ tu karṇaṁ śuddhasya bandham ālocya yaugikam |
AHS6.18.051c/ śuddhāsraṁ lāgayel lagne sadyaś.chinne viśodhanam || 51 || [Note: AHS6.18.051v/ 18.51dv samyak.chinne viśodhanam]
AHS6.18.052a/ atha grathitvā keśāntaṁ kṛtvā chedana.lekhanam |
AHS6.18.052c/ niveśya sandhiṁ suṣamaṁ na nimnaṁ na samunnatam || 52 ||
[Page 633 ]
AHS6.18.053a/ abhyajya madhu.sarpirbhyāṁ picu.plotāvaguṇṭhitam |
AHS6.18.053c/ sūtreṇā.gāḍha.śithilaṁ baddhvā cūrṇair avākiret || 53 ||
AHS6.18.054a/ śoṇita.sthāpanair vraṇyam ācāraṁ cādiśet tataḥ |
AHS6.18.054c/ saptāhād āma.tailāktaṁ śanair apanayet picum || 54 || [Note: AHS6.18.054v/ 18.54av śoṇitāsthāpanair vraṇyam]
AHS6.18.055a/ su.rūḍhaṁ jāta.romāṇaṁ śliṣṭa.sandhiṁ samaṁ sthiram |
AHS6.18.055c/ su.varṣmāṇam a.rogaṁ ca śanaiḥ karṇaṁ vivardhayet || 55 || [Note: AHS6.18.055v/ 18.55cv su.varṣmāṇaṁ su.romaṁ ca]
AHS6.18.056a/ jala.śūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatī.phalam |
AHS6.18.056c/ aśvagandhā.balā.hasti.pippalī.gaura.sarṣapāḥ || 56 ||
AHS6.18.057a/ mūlaṁ kośātakāśvaghna.rūpikā.saptaparṇa.jam |
AHS6.18.057c/ chucchundarī kāla.mṛtā gṛhaṁ madhu.karī.kṛtam || 57 ||
AHS6.18.058a/ jatūkā jala.janmā ca tathā śabarakandakam |
AHS6.18.058c/ ebhiḥ kalkaiḥ kharaṁ pakvaṁ sa.tailaṁ māhiṣaṁ ghṛtam || 58 || [Note: AHS6.18.058v/ 18.58bv tathā śabarakandakaḥ]
AHS6.18.059a/ hasty.aśva.mūtreṇa param abhyaṅgāt karṇa.vardhanam |
AHS6.18.059c/ atha kuryād vayaḥ.sthasya cchinnāṁ śuddhasya nāsikām || 59 ||
AHS6.18.060a/ chindyān nāsā.samaṁ pattraṁ tat.tulyaṁ ca kapolataḥ |
AHS6.18.060c/ tvaṅ.māṁsaṁ nāsikāsanne rakṣaṁs tat tanu.tāṁ nayet || 60 ||
AHS6.18.061a/ sīvyed gaṇḍaṁ tataḥ sūcyā sevinyā picu.yuktayā |
AHS6.18.061c/ nāsā.cchede 'tha likhite parivartyopari tvacam || 61 || [Note: AHS6.18.061v/ 18.61cv nāsā.cchede su.likhite]
AHS6.18.062a/ kapola.vadhraṁ sandadhyāt sīvyen nāsāṁ ca yatnataḥ |
AHS6.18.062c/ nāḍībhyām utkṣiped antaḥ sukhocchvāsa.pravṛttaye || 62 || [Note: AHS6.18.062v/ 18.62av kapola.bandhaṁ sandadhyāt 18.62av kapola.vadhrīṁ sandadhyāt]
[Page 634 ]
AHS6.18.063a/ āma.tailena siktvānu pattaṅga.madhukāñjanaiḥ |
AHS6.18.063c/ śoṇita.sthāpanaiś cānyaiḥ su.ślakṣṇair avacūrṇayet || 63 || [Note: AHS6.18.063v/ 18.63bv pataṅga.madhukāñjanaiḥ 18.63cv śoṇitāsthāpanaiś cānyaiḥ]
AHS6.18.064a/ tato madhu.ghṛtābhyaktaṁ baddhvācārikam ādiśet |
AHS6.18.064c/ jñātvāvasthāntaraṁ kuryāt sadyo.vraṇa.vidhiṁ tataḥ || 64 || [Note: AHS6.18.064v/ 18.64bv baddhvācāram athādiśet]
AHS6.18.065a/ chindyād rūḍhe 'dhikaṁ māṁsaṁ nāsopāntāc ca carma tat |
AHS6.18.065c/ sīvyet tataś ca su.ślakṣṇaṁ hīnaṁ saṁvardhayet punaḥ || 65 || [Note: AHS6.18.065v/ 18.65bv nāsopāntāc ca carma.vat]
AHS6.18.066a/ niveśite yathā.nyāsaṁ sadyaś.chinne 'py ayaṁ vidhiḥ |
AHS6.18.066c/ nāḍī.yogād vinauṣṭhasya nāsā.sandhāna.vad vidhiḥ || 66 || [Note: AHS6.18.066v/ 18.66bv sadyaś.chede 'py ayaṁ vidhiḥ]

6.19. Chapter 19 :: Atha nāsārogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 501-503]
AHS6.19.001a/ avaśyāyānila.rajo.bhāṣyāti.svapna.jāgaraiḥ |
AHS6.19.001c/ nīcāty.uccopadhānena pītenānyena vāriṇā || 1 ||
AHS6.19.002a/ aty.ambu.pāna.ramaṇa.cchardi.bāṣpa.grahādibhiḥ |
AHS6.19.002c/ kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṁ styāna.tāṁ gatāḥ || 2 || [Note: AHS6.19.002v/ 19.2cv kṣubdhā vātolbaṇā doṣā 19.2cv vṛddhā vātolbaṇā doṣā]
AHS6.19.003a/ janayanti pratiśyāyaṁ vardhamānaṁ kṣaya.pradam |
AHS6.19.003c/ tatra vātāt pratiśyāye mukha.śoṣo bhṛśaṁ kṣavaḥ || 3 ||
AHS6.19.004a/ ghrāṇoparodha.nistoda.danta.śaṅkha.śiro.vyathāḥ |
AHS6.19.004c/ kīṭikā iva sarpantīr manyate parito bhruvau || 4 || [Note: AHS6.19.004v/ 19.4cv kīṭakā iva sarpanti]
AHS6.19.005a/ svara.sādaś cirāt pākaḥ śiśirāccha.kapha.srutiḥ |
AHS6.19.005c/ pittāt tṛṣṇā.jvara.ghrāṇa.piṭikā.sambhava.bhramāḥ || 5 || [Note: AHS6.19.005v/ 19.5cv pittāt tṛṣṇā.jvaro ghrāṇe 19.5dv piṭikā.sambhava.bhramāḥ]
AHS6.19.006a/ nāsāgra.pāko rūkṣoṣṇa.tāmra.pīta.kapha.srutiḥ |
AHS6.19.006c/ kaphāt kāso '.ruciḥ śvāso vamathur gātra.gauravam || 6 ||
[Page 635 ]
AHS6.19.007a/ mādhuryaṁ vadane kaṇḍūḥ snigdha.śukla.kapha.srutiḥ |
AHS6.19.007c/ sarva.jo lakṣaṇaiḥ sarvair a.kasmād vṛddhi.śānti.mān || 7 || [Note: AHS6.19.007v/ 19.7bv snigdha.śukla.ghana.srutiḥ 19.7bv snigdha.śukla.ghanā srutiḥ]
AHS6.19.008a/ duṣṭaṁ nāsā.sirāḥ prāpya pratiśyāyaṁ karoty asṛk |
AHS6.19.008c/ urasaḥ supta.tā tāmra.netra.tvaṁ śvāsa.pūti.tā || 8 ||
AHS6.19.009a/ kaṇḍūḥ śrotrākṣi.nāsāsu pittoktaṁ cātra lakṣaṇam |
AHS6.19.009c/ sarva eva pratiśyāyā duṣṭa.tāṁ yānty upekṣitāḥ || 9 || [Note: AHS6.19.009v/ 19.9bv pittotthaṁ cātra lakṣaṇam]
AHS6.19.010a/ yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriya.tāpanaḥ |
AHS6.19.010c/ sāgni.sāda.jvara.śvāsa.kāsoraḥ.pārśva.vedanaḥ || 10 ||
AHS6.19.011a/ kupyaty a.kasmād bahu.śo mukha.daurgandhya.śopha.kṛt |
AHS6.19.011c/ nāsikā.kleda.saṁśoṣa.śuddhi.rodha.karo muhuḥ || 11 || [Note: AHS6.19.011v/ 19.11bv mukha.daurgandhya.śoṣa.kṛt]
AHS6.19.012a/ pūyopamāsitā.rakta.grathita.śleṣma.saṁsrutiḥ |
AHS6.19.012c/ mūrchanti cātra kṛmayo dīrgha.snigdha.sitāṇavaḥ || 12 || [Note: AHS6.19.012v/ 19.12av pūyopamāsitā raktā 19.12bv .grathitā śleṣma.saṁsrutiḥ 19.12bv grathita.śleṣma.saṁsrutiḥ]
AHS6.19.013a/ pakva.liṅgāni teṣv aṅga.lāghavaṁ kṣavathoḥ śamaḥ |
AHS6.19.013c/ śleṣmā sa.cikkaṇaḥ pīto '.jñānaṁ ca rasa.gandhayoḥ || 13 || [Note: AHS6.19.013v/ 19.13dv jñānaṁ ca rasa.gandhayoḥ]
AHS6.19.014a/ tīkṣṇāghrāṇopayogārka.raśmi.sūtra.tṛṇādibhiḥ |
AHS6.19.014c/ vāta.kopibhir anyair vā nāsikā.taruṇāsthani || 14 || [Note: AHS6.19.014v/ 19.14av tīkṣṇa.ghrāṇopayogārka.]
AHS6.19.015a/ vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṁ vrajet |
AHS6.19.015c/ nivṛttaḥ kurute 'ty.arthaṁ kṣavathuṁ sa bhṛśa.kṣavaḥ || 15 || [Note: AHS6.19.015v/ 19.15bv ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṁ vrajan 19.15dv kṣavathuṁ sa bhṛśaṅ.kṣavaḥ]
AHS6.19.016a/ śoṣayan nāsikā.srotaḥ kaphaṁ ca kurute 'nilaḥ |
AHS6.19.016c/ śūka.pūrṇābha.nāsā.tvaṁ kṛcchrād ucchvasanaṁ tataḥ || 16 || [Note: AHS6.19.016v/ 19.16av śoṣayen nāsikā.srotaḥ 19.16cv śūka.pūrṇābha.kaṇṭha.tvaṁ 19.16cv śūka.pūrṇābha.nāsa.tvaṁ]
[Page 636 ]
AHS6.19.017a/ smṛto 'sau nāsikā.śoṣo nāsānāhe tu jāyate |
AHS6.19.017c/ naddha.tvam iva nāsāyāḥ śleṣma.ruddhena vāyunā || 17 ||
AHS6.19.018a/ niḥśvāsocchvāsa.saṁrodhāt srotasī saṁvṛte iva |
AHS6.19.018c/ pacen nāsā.puṭe pittaṁ tvaṅ.māṁsaṁ dāha.śūla.vat || 18 ||
AHS6.19.019a/ sa ghrāṇa.pākaḥ srāvas tu tat.sañjñaḥ śleṣma.sambhavaḥ |
AHS6.19.019c/ accho jalopamo 'jasraṁ viśeṣān niśi jāyate || 19 ||
AHS6.19.020a/ kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṁ ruddhvā srotāṁsy a.pīnasam |
AHS6.19.020c/ kuryāt sa.ghurghura.śvāsaṁ pīnasādhika.vedanam || 20 || [Note: AHS6.19.020v/ 19.20bv ruddhaḥ srotaḥsu pīnasam]
AHS6.19.021a/ aver iva sravaty asya praklinnā tena nāsikā |
AHS6.19.021c/ ajasraṁ picchilaṁ pītaṁ pakvaṁ siṅghāṇakaṁ ghanam || 21 ||
AHS6.19.022a/ raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ.sparśanā.sahā |
AHS6.19.022c/ bhaved dhūmopamocchvāsā sā dīptir dahatīva ca || 22 ||
AHS6.19.023a/ tālu.mūle malair duṣṭair māruto mukha.nāsikāt |
AHS6.19.023c/ śleṣmā ca pūtir nirgacchet pūti.nāsaṁ vadanti tam || 23 ||
AHS6.19.024a/ nicayād abhighātād vā pūyāsṛṅ nāsikā sravet |
AHS6.19.024c/ tat pūya.raktam ākhyātaṁ śiro.dāha.rujā.karam || 24 ||
AHS6.19.025a/ pitta.śleṣmāvaruddho 'ntar nāsāyāṁ śoṣayen marut |
AHS6.19.025c/ kaphaṁ sa śuṣkaḥ puṭa.tāṁ prāpnoti puṭakaṁ tu tat || 25 || [Note: AHS6.19.025v/ 19.25cv kaphaṁ sa śuṣka.puṭa.tāṁ]
AHS6.19.026a/ arśo.'rbudāni vibhajed doṣa.liṅgair yathā.yatham |
AHS6.19.026c/ sarveṣu kṛcchrocchvasanaṁ pīnasaḥ pratataṁ kṣutiḥ || 26 || [Note: AHS6.19.026v/ 19.26dv pīnasaḥ pratataṁ kṣavaḥ 19.26dv pīnasaḥ satataṁ kṣutiḥ]
[Page 637 ]
AHS6.19.027a/ sānunāsika.vādi.tvaṁ pūti.nāsaḥ śiro.vyathā |
AHS6.19.027c/ aṣṭā.daśānām ity eṣāṁ yāpayed duṣṭa.pīnasam || 27 || [Note: AHS6.19.027v/ 19.27bv pūti.nāsā śiro.vyathā 19.27bv pūtir nāsā śiro.vyathā 19.27cv aṣṭā.daśānām eteṣāṁ 19.27dv yāpayed duṣṭa.pīnasān 19.27dv varjayed duṣṭa.pīnasam]

6.20. Chapter 20 :: Atha nāsārogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 503-504]
AHS6.20.001a/ sarveṣu pīnaseṣv ādau nivātāgāra.go bhajet |
AHS6.20.001c/ snehana.sveda.vamana.dhūma.gaṇḍūṣa.dhāraṇam || 1 || [Note: AHS6.20.001v/ 20.1bv nivātāgāra.go bhavet]
AHS6.20.002a/ vāso gurūṣṇaṁ śirasaḥ su.ghanaṁ pariveṣṭanam |
AHS6.20.002c/ laghv.amla.lavaṇaṁ snigdham uṣṇaṁ bhojanam a.dravam || 2 || [Note: AHS6.20.002v/ 20.2cv laghv.amla.lavaṇa.snigdham 20.2cv laghv amlaṁ lavaṇaṁ snigdham]
AHS6.20.003a/ dhanva.māṁsa.guḍa.kṣīra.caṇaka.tri.kaṭūtkaṭam |
AHS6.20.003c/ yava.godhūma.bhūyiṣṭhaṁ dadhi.dāḍima.sārikam || 3 || [Note: AHS6.20.003v/ 20.3dv dadhi.dāḍima.sādhitam]
AHS6.20.004a/ bāla.mūlaka.jo yūṣaḥ kulatthotthaś ca pūjitaḥ |
AHS6.20.004c/ kavoṣṇaṁ daśa.mūlāmbu jīrṇāṁ vā vāruṇīṁ pibet || 4 ||
AHS6.20.005a/ jighrec coraka.tarkārī.vacājājy.upakuñcikāḥ |
AHS6.20.005c/ vyoṣa.tālīśa.cavikā.tintiḍīkāmla.vetasam || 5 ||
AHS6.20.005.1+1a/ manaḥśilā.viḍaṅgāla.vacā.tri.kaṭu.hiṅgubhiḥ |
AHS6.20.005.1+1c/ cūrṇī.kṛtya samāghrātaḥ pratiśyāyo vinaśyati || 5.1+1 ||
AHS6.20.005.1+2ab/ tad.vad doraka.vally.elā.lavā.tārkṣya.dvi.jīrakaiḥ || 5.1+2ab ||
AHS6.20.006a/ sāgny.ajāji dvi.palikaṁ tvag.elā.pattra.pādikam |
AHS6.20.006c/ jīrṇād guḍāt tulārdhena pakvena vaṭakī.kṛtam || 6 ||
AHS6.20.007a/ pīnasa.śvāsa.kāsa.ghnaṁ ruci.svara.karaṁ param |
AHS6.20.007c/ śatāhvā.tvag.balā mūlaṁ śyoṇākairaṇḍa.bilva.jam || 7 ||
[Page 638 ]
AHS6.20.008a/ sāragvadhaṁ pibed dhūmaṁ vasājya.madanānvitam |
AHS6.20.008c/ atha.vā sa.ghṛtān saktūn kṛtvā mallaka.sampuṭe || 8 ||
AHS6.20.009a/ tyajet snānaṁ śucaṁ krodhaṁ bhṛśaṁ śayyāṁ himaṁ jalam |
AHS6.20.009c/ pibed vāta.pratiśyāye sarpir vāta.ghna.sādhitam || 9 ||
AHS6.20.010a/ paṭu.pañcaka.siddhaṁ vā vidāry.ādi.gaṇena vā |
AHS6.20.010c/ sveda.nasyādikāṁ kuryāt cikitsām arditoditām || 10 ||
AHS6.20.011a/ pitta.raktotthayoḥ peyaṁ sarpir madhurakaiḥ śṛtam |
AHS6.20.011c/ pariṣekān pradehāṁś ca śītaiḥ kurvīta śītalān || 11 ||
AHS6.20.012a/ dhava.tvak.tri.phalā.śyāmā.śrīparṇī.yaṣṭi.tilvakaiḥ |
AHS6.20.012c/ kṣīre daśa.guṇe tailaṁ nāvanaṁ sa.niśaiḥ pacet || 12 || [Note: AHS6.20.012v/ 20.12bv .śrīparṇī.yaṣṭi.bilvakaiḥ]
AHS6.20.013a/ kapha.je laṅghanaṁ lepaḥ śiraso gaura.sarṣapaiḥ |
AHS6.20.013c/ sa.kṣāraṁ vā ghṛtam pītvā vamet piṣṭais tu nāvanam || 13 || [Note: AHS6.20.013v/ 20.13cv sa.kṣāraṁ ca ghṛtaṁ pītvā 20.13cv sa.kṣāraṁ tu ghṛtaṁ pītvā]
AHS6.20.014a/ bastāmbunā paṭu.vyoṣa.vella.vatsaka.jīrakaiḥ |
AHS6.20.014c/ kaṭu.tīkṣṇair ghṛtair nasyaiḥ kavaḍaiḥ sarva.jaṁ jayet || 14 ||
AHS6.20.015a/ yakṣma.kṛmi.kramaṁ kurvan yāpayed duṣṭa.pīnasam |
AHS6.20.015c/ vyoṣorubūka.kṛmijid.dāru.mādrī.gadeṅgudam || 15 || [Note: AHS6.20.015v/ 20.15av yakṣma.kṛmi.kramaṁ kuryāt 20.15dv .dāru.mādry.ambudeṅgudam]
AHS6.20.016a/ vārtāka.bījaṁ trivṛtā siddhārthaḥ pūti.matsyakaḥ |
AHS6.20.016c/ agnimanthasya puṣpāṇi pīlu.śigru.phalāni ca || 16 ||
AHS6.20.017a/ aśva.viḍ.rasa.mūtrābhyāṁ hasti.mūtreṇa caikataḥ |
AHS6.20.017c/ kṣauma.garbhāṁ kṛtāṁ vartiṁ dhūmaṁ ghrāṇāsyataḥ pibet || 17 ||
[Page 639 ]
AHS6.20.018a/ kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṁ hitam |
AHS6.20.018c/ śuṇṭhī.kuṣṭha.kaṇā.vella.drākṣā.kalka.kaṣāya.vat || 18 ||
AHS6.20.019a/ sādhitaṁ tailam ājyaṁ vā nasyaṁ kṣava.puṭa.praṇut |
AHS6.20.019c/ nāsā.śoṣe balā.tailaṁ pānādau bhojanaṁ rasaiḥ || 19 ||
AHS6.20.020a/ snigdho dhūmas tathā svedo nāsānāhe 'py ayaṁ vidhiḥ |
AHS6.20.020c/ pāke dīptau ca pitta.ghnaṁ tīkṣṇaṁ nasyādi saṁsrutau || 20 || [Note: AHS6.20.020v/ 20.20dv tīkṣṇaṁ nasyādi śasyate]
AHS6.20.021a/ kapha.pīnasa.vat pūti.nāsā.pīnasayoḥ kriyā |
AHS6.20.021c/ lākṣā.karañja.marica.vella.hiṅgu.kaṇā.guḍaiḥ || 21 ||
AHS6.20.022a/ avi.mūtra.drutair nasyaṁ kārayed vamane kṛte |
AHS6.20.022c/ śigru.siṁhī.nikumbhānāṁ bījaiḥ sa.vyoṣa.saindhavaiḥ || 22 ||
AHS6.20.023a/ sa.vella.surasais tailaṁ nāvanaṁ paramaṁ hitam |
AHS6.20.023c/ pūya.rakte nave kuryād rakta.pīnasa.vat kramam || 23 || [Note: AHS6.20.023v/ 20.23dv rakta.pīnasa.vat kriyām]
AHS6.20.024a/ ati.pravṛddhe nāḍī.vad dagdheṣv arśo.'rbudeṣu ca |
AHS6.20.024c/ nikumbha.kumbha.sindhūttha.manohvāla.kaṇāgnikaiḥ || 24 || [Note: AHS6.20.024v/ 20.24bv dagdheṣv arśo.'rbudeṣu tu]
AHS6.20.025a/ kalkitair ghṛta.madhv.aktāṁ ghrāṇe vartiṁ praveśayet |
AHS6.20.025c/ śigrv.ādi.nāvanaṁ cātra pūti.nāsoditaṁ bhajet || 25 || [Note: AHS6.20.025v/ 20.25av kalkitair ghṛta.madhv.āktāṁ]

6.21. Chapter 21 :: Atha mukharogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 504-508]
AHS6.21.001a/ mātsya.māhiṣa.vārāha.piśitāmaka.mūlakam |
AHS6.21.001c/ māṣa.sūpa.dadhi.kṣīra.śuktekṣu.rasa.phāṇitam || 1 || [Note: AHS6.21.001v/ 21.1av matsya.māhiṣa.vārāha.]
AHS6.21.002a/ avāk.śayyāṁ ca bhajato dviṣato danta.dhāvanam |
AHS6.21.002c/ dhūma.cchardana.gaṇḍūṣān ucitaṁ ca sirā.vyadham || 2 ||
[Page 640 ]
AHS6.21.003a/ kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvanty antar mukhaṁ gadān |
AHS6.21.003c/ tatra khaṇḍauṣṭha ity ukto vātenauṣṭho dvi.dhā kṛtaḥ || 3 || [Note: AHS6.21.003v/ 21.3bv kurvanty antar.mukhe gadān]
AHS6.21.004a/ oṣṭha.kope tu pavanāt stabdhāv oṣṭhau mahā.rujau |
AHS6.21.004c/ dālyete paripāṭyete paruṣāsita.karkaśau || 4 ||
AHS6.21.005a/ pittāt tīkṣṇa.sahau pītau sarṣapākṛtibhiś citau |
AHS6.21.005c/ piṭikābhir bahu.kledāv āśu.pākau kaphāt punaḥ || 5 || [Note: AHS6.21.005v/ 21.5cv piṭikābhir mahā.kledāv]
AHS6.21.006a/ śītā.sahau gurū śūnau sa.varṇa.piṭikācitau |
AHS6.21.006c/ sannipātād anekābhau dur.gandhāsrāva.picchilau || 6 || [Note: AHS6.21.006v/ 21.6dv dur.gandha.srāva.picchilau 21.6dv dur.gandhāv ati.picchilau]
AHS6.21.007a/ a.kasmān mlāna.saṁśūna.rujau viṣama.pākinau |
AHS6.21.007c/ raktopasṛṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śoṇita.prabhau || 7 ||
AHS6.21.008a/ kharjūra.sadṛśaṁ cātra kṣīṇe rakte 'rbudaṁ bhavet |
AHS6.21.008c/ māṁsa.piṇḍopamau māṁsāt syātāṁ mūrchat.kṛmī kramāt || 8 ||
AHS6.21.009a/ tailābha.śvayathu.kledau sa.kaṇḍvau medasā mṛdū |
AHS6.21.009c/ kṣata.jāv avadīryete pāṭyete cā.sakṛt punaḥ || 9 || [Note: AHS6.21.009v/ 21.9bv sa.kaṇḍū medasā mṛdū 21.9dv pāṭyete vā.sakṛt punaḥ]
AHS6.21.010a/ grathitau ca punaḥ syātāṁ kaṇḍūlau daśana.cchadau |
AHS6.21.010c/ jala.budbuda.vad vāta.kaphād oṣṭhe jalārbudam || 10 ||
AHS6.21.011a/ gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāha.jvarānvitaḥ |
AHS6.21.011c/ vātād uṣṇa.sahā dantāḥ śīta.sparśe 'dhika.vyathāḥ || 11 ||
AHS6.21.012a/ dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaś ca saḥ |
AHS6.21.012c/ danta.harṣe pravātāmla.śīta.bhakṣā.kṣamā dvi.jāḥ || 12 || [Note: AHS6.21.012v/ 21.12dv .śīta.bhakṣyā.sahā dvi.jāḥ]
[Page 641 ]
AHS6.21.013a/ bhavanty amlāśaneneva sa.rujāś calitā iva |
AHS6.21.013c/ danta.bhede dvi.jās toda.bheda.ruk.sphuṭanānvitāḥ || 13 || [Note: AHS6.21.013v/ 21.13bv sa.rujaś calitā iva 21.13dv .bheda.ruk.vedanānvitāḥ]
AHS6.21.014a/ cālaś caladbhir daśanair bhakṣaṇād adhika.vyathaiḥ |
AHS6.21.014c/ karālas tu karālānāṁ daśanānāṁ samudgamaḥ || 14 || [Note: AHS6.21.014v/ 21.14dv daśanānāṁ samudbhavaḥ 21.14dv daśanānāṁ samudbhave]
AHS6.21.015a/ danto 'dhiko 'dhi.dantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ |
AHS6.21.015c/ jāyamāne 'ti.rug dante jāte tatra tu śāmyati || 15 || [Note: AHS6.21.015v/ 21.15cv jāyate jāyamāne 'ti 21.15dv rug jāte tatra śāmyati]
AHS6.21.016a/ a.dhāvanān malo dante kapho vā vāta.śoṣitaḥ |
AHS6.21.016c/ pūti.gandhiḥ sthirī.bhūtaḥ śarkarā sāpy upekṣitā || 16 || [Note: AHS6.21.016v/ 21.16cv pūti.gandhaḥ sthirī.bhūtaḥ 21.16dv śarkarā so 'py upekṣitaḥ]
AHS6.21.017a/ śātayaty aṇu.śo dantāt kapālāni kapālikā |
AHS6.21.017c/ śyāvaḥ śyāva.tvam āyāto rakta.pittānilair dvi.jaḥ || 17 || [Note: AHS6.21.017v/ 21.17av śātayaty aṇu.śo danta. 21.17bv .kapālāni kapālikā 21.17cv śyāvaḥ śyāva.tvam āyātā 21.17dv rakta.pittānilair dvi.jāḥ]
AHS6.21.018a/ sa.mūlaṁ dantam āśritya doṣair ulbaṇa.mārutaiḥ |
AHS6.21.018c/ śoṣite majjñi suṣire dante 'nna.mala.pūrite || 18 ||
AHS6.21.019a/ pūti.tvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ |
AHS6.21.019c/ a.hetu.tīvrārti.śamaḥ sa.saṁrambho 'sitaś calaḥ || 19 ||
AHS6.21.020a/ pralūnaḥ pūya.rakta.srut sa coktaḥ kṛmi.dantakaḥ |
AHS6.21.020c/ śleṣma.raktena pūtīni vahanty asram a.hetukam || 20 || [Note: AHS6.21.020v/ 21.20av prabhūta.pūya.rakta.srut]
AHS6.21.021a/ śīryante danta.māṁsāni mṛdu.klinnāsitāni ca |
AHS6.21.021c/ śītādo 'sāv upa.kuśaḥ pākaḥ pittāsṛg.udbhavaḥ || 21 ||
AHS6.21.022a/ danta.māṁsāni dahyante raktāny utsedha.vanty ataḥ |
AHS6.21.022c/ kaṇḍū.manti sravanty asram ādhmāyante 'sṛji sthite || 22 ||
[Page 642 ]
AHS6.21.023a/ calā manda.rujo dantāḥ pūti vaktraṁ ca jāyate |
AHS6.21.023c/ dantayos triṣu vā śopho badarāsthi.nibho ghanaḥ || 23 ||
AHS6.21.024a/ kaphāsrāt tīvra.ruk śīghraṁ pacyate danta.puppuṭaḥ |
AHS6.21.024c/ danta.māṁse malaiḥ sāsrair bāhyāntaḥ śvayathur guruḥ || 24 ||
AHS6.21.025a/ sa.rug.dāhaḥ sraved bhinnaḥ pūyāsraṁ danta.vidradhiḥ |
AHS6.21.025c/ śvayathur danta.mūleṣu rujā.vān pitta.rakta.jaḥ || 25 || [Note: AHS6.21.025v/ 21.25bv pūyāsre danta.vidradhiḥ]
AHS6.21.026a/ lālā.srāvī sa suṣiro danta.māṁsa.praśātanaḥ |
AHS6.21.026c/ sa sannipātāj jvara.vān sa.pūya.rudhira.srutiḥ || 26 || [Note: AHS6.21.026v/ 21.26cv sa sannipāta.jvara.vān]
AHS6.21.027a/ mahā.suṣira ity ukto viśīrṇa.dvi.ja.bandhanaḥ |
AHS6.21.027c/ dantānte kīla.vac chopho hanu.karṇa.rujā.karaḥ || 27 || [Note: AHS6.21.027v/ 21.27bv viśīrṇa.rada.bandhanaḥ]
AHS6.21.028a/ pratihanty abhyavahṛtim śleṣmaṇā so 'dhi.māṁsakaḥ |
AHS6.21.028c/ ghṛṣṭeṣu danta.māṁseṣu saṁrambho jāyate mahān || 28 ||
AHS6.21.029a/ yasmiṁś calanti dantāś ca sa vidarbho 'bhighāta.jaḥ |
AHS6.21.029c/ danta.māṁsāśritān rogān yaḥ sādhyān apy upekṣate || 29 || [Note: AHS6.21.029v/ 21.29bv sa vaidarbho 'bhighāta.jaḥ]
AHS6.21.030a/ antas tasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṁ sañjanayed gatim |
AHS6.21.030c/ pūyaṁ muhuḥ sā sravati tvaṅ.māṁsāsthi.prabhedinī || 30 ||
AHS6.21.031a/ tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svair yathoditaiḥ |
AHS6.21.031c/ śāka.pattra.kharā suptā sphuṭitā vāta.dūṣitā || 31 ||
AHS6.21.032a/ jihvā pittāt sa.dāhoṣā raktair māṁsāṅkuraiś citā |
AHS6.21.032c/ śālmalī.kaṇṭakābhais tu kaphena bahalā guruḥ || 32 || [Note: AHS6.21.032v/ 21.32dv kaphena bahulā guruḥ]
[Page 643 ]
AHS6.21.033a/ kapha.pittād adhaḥ śopho jihvā.stambha.kṛd unnataḥ |
AHS6.21.033c/ matsya.gandhir bhavet pakvaḥ so 'laso māṁsa.śātanaḥ || 33 ||
AHS6.21.034a/ prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgra.sannibhaḥ |
AHS6.21.034c/ sāṅkuraḥ kapha.pittāsrair lāloṣā.stambha.vān kharaḥ || 34 || [Note: AHS6.21.034v/ 21.34av pralambano 'dho jihvāyāḥ]
AHS6.21.035a/ adhi.jihvaḥ sa.ruk.kaṇḍur vākyāhāra.vighāta.kṛt |
AHS6.21.035c/ tādṛg evopa.jihvas tu jihvāyā upari sthitaḥ || 35 ||
AHS6.21.036a/ tālu.māṁse 'nilād duṣṭe piṭikāḥ sa.rujaḥ kharāḥ |
AHS6.21.036c/ bahvyo ghanāḥ srāva.yutās tās tālu.piṭikāḥ smṛtāḥ || 36 || [Note: AHS6.21.036v/ 21.36bv piṭikāḥ sa.rujāḥ kharāḥ 21.36cv bahvyo ghanāḥ srāva.yuktās]
AHS6.21.037a/ tālu.mūle kaphāt sāsrān matsya.vasti.nibho mṛduḥ |
AHS6.21.037c/ pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāram īrayan || 37 ||
AHS6.21.038a/ kaṇṭhoparodha.tṛṭ.kāsa.vami.kṛt gala.śuṇḍikā |
AHS6.21.038c/ tālu.madhye ni.ruṅ māṁsaṁ saṁhataṁ tālu.saṁhatiḥ || 38 ||
AHS6.21.039a/ padmākṛtis tālu.madhye raktāc chvayathur arbudam |
AHS6.21.039c/ kacchapaḥ kacchapākāraś cira.vṛddhiḥ kaphād a.ruk || 39 ||
AHS6.21.040a/ kolābhaḥ śleṣma.medobhyāṁ puppuṭo nī.rujaḥ sthiraḥ |
AHS6.21.040c/ pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahā.rujaḥ || 40 ||
AHS6.21.041a/ vāta.pitta.jvarāyāsais tālu.śoṣas tad.āhvayaḥ |
AHS6.21.041c/ jihvā.prabandha.jāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārga.rodhinaḥ || 41 ||
AHS6.21.042a/ māṁsāṅkurāḥ śīghra.cayā rohiṇī śīghra.kāriṇī |
AHS6.21.042c/ kaṇṭhāsya.śoṣa.kṛd vātāt sā hanu.śrotra.ruk.karī || 42 || [Note: AHS6.21.042v/ 21.42bv rohiṇī sāśu.kāriṇī]
[Page 644 ]
AHS6.21.043a/ pittāj jvaroṣā.tṛṇ.moha.kaṇṭha.dhūmāyanānvitā |
AHS6.21.043c/ kṣipra.jā kṣipra.pākāti.rāgiṇī sparśanā.sahā || 43 ||
AHS6.21.044a/ kaphena picchilā pāṇḍur asṛjā sphoṭakācitā |
AHS6.21.044c/ taptāṅgāra.nibhā karṇa.ruk.karī pitta.jākṛtiḥ || 44 ||
AHS6.21.045a/ gambhīra.pākā nicayāt sarva.liṅga.samanvitā |
AHS6.21.045c/ doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kola.vad grathitonnataḥ || 45 ||
AHS6.21.046a/ śūka.kaṇṭaka.vat kaṇṭhe śālūko mārga.rodhanaḥ |
AHS6.21.046c/ vṛndo vṛttonnato dāha.jvara.kṛd gala.pārśva.gaḥ || 46 ||
AHS6.21.047a/ hanu.sandhy.āśritaḥ kaṇṭhe kārpāsī.phala.sannibhaḥ |
AHS6.21.047c/ picchilo manda.ruk śophaḥ kaṭhinas tuṇḍikerikā || 47 || [Note: AHS6.21.047v/ 21.47bv karpāsī.phala.sannibhaḥ]
AHS6.21.048a/ bāhyāntaḥ śvayathur ghoro gala.mārgārgalopamaḥ |
AHS6.21.048c/ galaugho mūrdha.guru.tā.tandrā.lālā.jvara.pradaḥ || 48 ||
AHS6.21.049a/ valayaṁ nāti.ruk śophas tad.vad evāyatonnataḥ |
AHS6.21.049c/ māṁsa.kīlo gale doṣair eko 'neko 'tha.vā 'lpa.ruk || 49 ||
AHS6.21.050a/ kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthu.mūlo gilāyukaḥ |
AHS6.21.050c/ bhūri.māṁsāṅkura.vṛtā tīvra.tṛḍ.jvara.mūrdha.ruk || 50 || [Note: AHS6.21.050v/ 21.50bv pṛthu.mūlo galāyukaḥ]
AHS6.21.051a/ śata.ghnī nicitā vartiḥ śata.ghnīvāti.ruk.karī |
AHS6.21.051c/ vyāpta.sarva.galaḥ śīghra.janma.pāko mahā.rujaḥ || 51 || [Note: AHS6.21.051v/ 21.51av śata.ghnī.nicitevāntaḥ 21.51bv śata.ghnī cāti.ruk.karī]
AHS6.21.052a/ pūti.pūya.nibha.srāvī śvayathur gala.vidradhiḥ |
AHS6.21.052c/ jihvāvasāne kaṇṭhādāv a.pākaṁ śvayathuṁ malāḥ || 52 ||
[Page 645 ]
AHS6.21.053a/ janayanti sthiraṁ raktaṁ nī.rujaṁ tad galārbudam || 53ab ||
AHS6.21.053c/ pavana.śleṣma.medobhir gala.gaṇḍo bhaved bahiḥ || 53cd ||
AHS6.21.053e/ vardhamānaḥ sa kālena muṣka.val lambate 'ti.ruk || 53ef || [Note: AHS6.21.053v/ 21.53bv nī.rujaṁ taṁ galārbudam 21.53fv muṣka.val lambate ni.ruk]
AHS6.21.054a/ kṛṣṇo 'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇa.rāji.mān |
AHS6.21.054c/ vṛddhas tālu.gale śoṣaṁ kuryāc ca vi.rasāsya.tām || 54 ||
AHS6.21.055a/ sthiraḥ sa.varṇaḥ kaṇḍū.mān śīta.sparśo guruḥ kaphāt |
AHS6.21.055c/ vṛddhas tālu.gale lepaṁ kuryāc ca madhurāsya.tām || 55 || [Note: AHS6.21.055v/ 21.55cv vṛddhas tālu.gale śophaṁ]
AHS6.21.056a/ medasaḥ śleṣma.vad dhāni.vṛddhyoḥ so 'nuvidhīyate |
AHS6.21.056c/ dehaṁ vṛddhaś ca kurute gale śabdaṁ svare 'lpa.tām || 56 ||
AHS6.21.057a/ śleṣma.ruddhānila.gatiḥ śuṣka.kaṇṭho hata.svaraḥ |
AHS6.21.057c/ tāmyan prasaktaṁ śvasiti yena sa svara.hānilāt || 57 ||
AHS6.21.058a/ karoti vadanasyāntar vraṇān sarva.saro 'nilaḥ |
AHS6.21.058c/ sañcāriṇo 'ruṇān rūkṣān oṣṭhau tāmrau cala.tvacau || 58 ||
AHS6.21.059a/ jihvā śītā.sahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā |
AHS6.21.059c/ vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṁ pāko mukhasya saḥ || 59 || [Note: AHS6.21.059v/ 21.59dv mukhaṁ pāko mukhasya ca]
AHS6.21.060a/ adhaḥ pratihato vāyur arśo.gulma.kaphādibhiḥ |
AHS6.21.060c/ yāty ūrdhvaṁ vaktra.daurgandhyaṁ kurvann ūrdhva.gudas tu saḥ || 60 || [Note: AHS6.21.060v/ 21.60dv kurvann ūrdhva.gadas tu saḥ]
AHS6.21.061a/ mukhasya pitta.je pāke dāhoṣe tikta.vaktra.tā |
AHS6.21.061c/ kṣārokṣita.kṣata.samā vraṇās tad.vac ca rakta.je || 61 ||
AHS6.21.062a/ kapha.je madhurāsya.tvaṁ kaṇḍū.mat.picchilā vraṇāḥ |
AHS6.21.062c/ antaḥ.kapolam āśritya śyāva.pāṇḍu kapho 'rbudam || 62 || [Note: AHS6.21.062v/ 21.62dv śyāvaṁ pāṇḍu kapho 'rbudam]
[Page 646 ]
AHS6.21.063a/ kuryāt tad ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mṛditaṁ ca vivardhate |
AHS6.21.063c/ mukha.pāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtir malaiḥ || 63 || [Note: AHS6.21.063v/ 21.63av kuryāt tat pāṭitaṁ chinnaṁ 21.63av kuryāt tad vyadhitaṁ chinnaṁ]
AHS6.21.064a/ pūty.āsya.tā ca tair eva danta.kāṣṭhādi.vidviṣaḥ |
AHS6.21.064c/ oṣṭhe gaṇḍe dvi.je mūle jihvāyāṁ tāluke gale || 64 ||
AHS6.21.065a/ vaktre sarva.tra cety uktāḥ pañca.saptatir āmayāḥ |
AHS6.21.065c/ ekā.daśaiko daśa ca trayo.daśa tathā ca ṣaṭ || 65 ||
AHS6.21.066a/ aṣṭāv aṣṭā.daśāṣṭau ca kramāt teṣv an.upakramāḥ |
AHS6.21.066c/ karālo māṁsa.raktauṣṭhāv arbudāni jalād vinā || 66 || [Note: AHS6.21.066v/ 21.66bv kramād eṣv an.upakramāḥ]
AHS6.21.067a/ kacchapas tālu.piṭikā galaughaḥ suṣiro mahān |
AHS6.21.067c/ svara.ghnordhva.guda.śyāva.śata.ghnī.valayālasāḥ || 67 || [Note: AHS6.21.067v/ 21.67cv svara.ghnordhva.gada.śyāva.]
AHS6.21.068a/ nāḍy.oṣṭha.kopau nicayād raktāt sarvaiś ca rohiṇī |
AHS6.21.068c/ daśane sphuṭite danta.bhedaḥ pakvopa.jihvikā || 68 ||
AHS6.21.069a/ gala.gaṇḍaḥ svara.bhraṁśī kṛcchrocchvāso 'ti.vatsaraḥ |
AHS6.21.069c/ yāpyas tu harṣo bhedaś ca śeṣāñ chastrauṣadhair jayet || 69 || [Note: AHS6.21.069v/ 21.69av gala.gaṇḍaḥ svara.bhraṁśaḥ]

6.22. Chapter 22 :: Atha mukharogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 509-515]
AHS6.22.001a/ khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇa.vad ācaret |
AHS6.22.001c/ yaṣṭī.jyotiṣmatī.lodhra.śrāvaṇī.śārivotpalaiḥ || 1 ||
AHS6.22.002a/ paṭolyā kākamācyā ca tailam abhyañjanaṁ pacet |
AHS6.22.002c/ nasyaṁ ca tailaṁ vāta.ghna.madhura.skandha.sādhitam || 2 ||
AHS6.22.003a/ mahā.snehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picur hitaḥ |
AHS6.22.003c/ deva.dhūpa.madhūcchiṣṭa.guggulv.amaradārubhiḥ || 3 ||
[Page 647 ]
AHS6.22.004a/ yaṣṭy.āhva.cūrṇa.yuktena tenaiva pratisāraṇam |
AHS6.22.004c/ nāḍy.oṣṭhaṁ svedayed dugdha.siddhair eraṇḍa.pallavaiḥ || 4 || [Note: AHS6.22.004v/ 22.4av yaṣṭy.āhva.cūrṇa.yuktais tu 22.4bv tair eva pratisāraṇam]
AHS6.22.005a/ khaṇḍauṣṭha.vihitaṁ nasyaṁ tasya mūrdhni ca tarpaṇam |
AHS6.22.005c/ pittābhighāta.jāv oṣṭhau jalaukobhir upācaret || 5 ||
AHS6.22.006a/ lodhra.sarja.rasa.kṣaudra.madhukaiḥ pratisāraṇam |
AHS6.22.006c/ guḍūcī.yaṣṭi.pattaṅga.siddham abhyañjane ghṛtam || 6 ||
AHS6.22.007a/ pitta.vidradhi.vac cātra kriyā śoṇita.je 'pi ca |
AHS6.22.007c/ idam eva nave kāryaṁ karmauṣṭhe tu kaphāture || 7 || [Note: AHS6.22.007v/ 22.7cv idam eva bhavet kāryaṁ 22.7dv karmauṣṭhe tu kaphottare]
AHS6.22.008a/ pāṭhā.kṣāra.madhu.vyoṣair hṛtāsre pratisāraṇam |
AHS6.22.008c/ dhūma.nāvana.gaṇḍūṣāḥ prayojyāś ca kapha.cchidaḥ || 8 ||
AHS6.22.009a/ svinnaṁ bhinnaṁ vi.medaskaṁ dahen medo.jam agninā |
AHS6.22.009c/ priyaṅgu.lodhra.tri.phalā.mākṣikaiḥ pratisārayet || 9 ||
AHS6.22.010a/ sa.kṣaudrā gharṣaṇaṁ tīkṣṇā bhinna.śuddhe jalārbude |
AHS6.22.010c/ avagāḍhe 'ti.vṛddhe vā kṣāro 'gnir vā pratikriyā || 10 || [Note: AHS6.22.010v/ 22.10av sa.kṣaudrair gharṣaṇaṁ tīkṣṇair 22.10dv kṣāro vahniḥ pratikriyā]
AHS6.22.011a/ āmādy.avasthāsv alajīṁ gaṇḍe śopha.vad ācaret |
AHS6.22.011c/ svinnasya śīta.dantasya pālīṁ vilikhitāṁ dahet || 11 ||
AHS6.22.012a/ tailena pratisāryā ca sa.kṣaudra.ghana.saindhavaiḥ |
AHS6.22.012c/ dāḍima.tvag.varā.tārkṣya.kāntā.jambv.asthi.nāgaraiḥ || 12 ||
AHS6.22.013a/ kavaḍaḥ kṣīriṇāṁ kvāthair aṇu.tailaṁ ca nāvanam |
AHS6.22.013c/ danta.harṣe tathā bhede sarvā vāta.harā kriyā || 13 || [Note: AHS6.22.013v/ 22.13cv danta.bhede tathā harṣe 22.13dv sarvā vāta.harāḥ kriyāḥ]
[Page 648 ]
AHS6.22.014a/ tila.yaṣṭīmadhu.śṛtaṁ kṣīraṁ gaṇḍūṣa.dhāraṇam |
AHS6.22.014c/ sa.snehaṁ daśa.mūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracalad.dvi.je || 14 || [Note: AHS6.22.014v/ 22.14cv sa.sneha.daśa.mūlāmbu. 22.14dv .gaṇḍūṣāḥ pracale dvi.je]
AHS6.22.015a/ tuttha.lodhra.kaṇā.śreṣṭhā.pattaṅga.paṭu.gharṣaṇam |
AHS6.22.015c/ snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṁ nasyānna.kavaḍādayaḥ || 15 || [Note: AHS6.22.015v/ 22.15dv gaṇḍūṣa.kavaḍādayaḥ]
AHS6.22.016a/ adhi.dantakam āliptaṁ yadā kṣāreṇa jarjaram |
AHS6.22.016c/ kṛmi.dantam ivotpāṭya tad.vac copacaret tadā || 16 ||
AHS6.22.017a/ an.avasthita.rakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā |
AHS6.22.017c/ a.hiṁsan danta.mūlāni dantebhyaḥ śarkarāṁ haret || 17 ||
AHS6.22.018a/ kṣāra.cūrṇair madhu.yutais tataś ca pratisārayet |
AHS6.22.018c/ kapālikāyām apy evaṁ harṣoktaṁ ca samācaret || 18 ||
AHS6.22.019a/ jayed visrāvaṇaiḥ svinnam a.calaṁ kṛmi.dantakam |
AHS6.22.019c/ snigdhaiś cālepa.gaṇḍūṣa.nasyāhāraiś calāpahaiḥ || 19 || [Note: AHS6.22.019v/ 22.19bv a.balaṁ kṛmi.dantakam]
AHS6.22.020a/ guḍena pūrṇaṁ suṣiraṁ madhūcchiṣṭena vā dahet |
AHS6.22.020c/ saptacchadārka.kṣīrābhyāṁ pūraṇaṁ kṛmi.śūla.jit || 20 ||
AHS6.22.021a/ hiṅgu.kaṭphala.kāsīsa.svarjikā.kuṣṭha.vella.jam |
AHS6.22.021c/ rajo rujaṁ jayaty āśu vastra.sthaṁ daśane ghṛtam || 21 || [Note: AHS6.22.021v/ 22.21dv vastra.sthaṁ daśanair ghṛtam]
AHS6.22.021+1a/ alaktakaṁ vā sindhūtthaṁ vella.dhūmaṁ sa.hiṅgu vā |
AHS6.22.021+1c/ dhānyāmla.siddhaṁ śevālaṁ koṣṇaṁ vā daśana.sthitam || 21+1 || [Note: AHS6.22.021+1v/ 22.21+1bv veśma.dhūmaṁ sa.hiṅgu vā]
AHS6.22.021+2a/ varāhakarṇī.mūlaṁ vā śarapuṅkhā.jaṭātha.vā |
AHS6.22.021+2c/ vartir vāvalguja.phalair bījapūra.jaṭānvitaiḥ || 21+2 ||
[Page 649 ]
AHS6.22.022a/ gaṇḍūṣaṁ grāhayet tailam ebhir eva ca sādhitam |
AHS6.22.022c/ kvāthair vā yuktam eraṇḍa.dvi.vyāghrī.bhūkadamba.jaiḥ || 22 || [Note: AHS6.22.022v/ 22.22av gaṇḍūṣaṁ dhārayet tailam 22.22dv .vyāghrī.bhūrja.kadambakaiḥ]
AHS6.22.023a/ kriyā.yogair bahu.vidhair ity a.śānta.rujaṁ bhṛśam |
AHS6.22.023c/ dṛḍham apy uddhared dantaṁ pūrvaṁ mūlād vimokṣitam || 23 ||
AHS6.22.024a/ sandaṁśakena laghunā danta.nirghātanena vā |
AHS6.22.024c/ tailaṁ sa.yaṣṭy.āhva.rajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ || 24 || [Note: AHS6.22.024v/ 22.24dv gaṇḍūṣo madhunā tataḥ]
AHS6.22.025a/ tato vidāri.yaṣṭy.āhva.śṛṅgāṭaka.kaserubhiḥ |
AHS6.22.025c/ tailaṁ daśa.guṇa.kṣīraṁ siddhaṁ yuñjīta nāvanam || 25 ||
AHS6.22.026a/ kṛśa.dur.bala.vṛddhānāṁ vātārtānāṁ ca noddharet |
AHS6.22.026c/ noddharec cottaraṁ dantaṁ bahūpadrava.kṛd dhi saḥ || 26 ||
AHS6.22.027a/ eṣām apy uddhṛtau snigdha.svādu.śīta.kramo hitaḥ |
AHS6.22.027c/ visrāvitāsre śītāde sa.kṣaudraiḥ pratisāraṇam || 27 || [Note: AHS6.22.027v/ 22.27av eṣām apy uddhṛtaiḥ snigdha.]
AHS6.22.028a/ mustārjuna.tvak.tri.phalā.phalinī.tārkṣya.nāgaraiḥ |
AHS6.22.028c/ tat.kvāthaḥ kavaḍo nasyaṁ tailaṁ madhura.sādhitam || 28 ||
AHS6.22.029a/ danta.māṁsāny upa.kuśe svinnāny uṣṇāmbu.dhāraṇaiḥ |
AHS6.22.029c/ maṇḍalāgreṇa śākādi.pattrair vā bahu.śo likhet || 29 ||
AHS6.22.030a/ tataś ca pratisāryāṇi ghṛta.maṇḍa.madhu.drutaiḥ |
AHS6.22.030c/ lākṣā.priyaṅgu.pattaṅga.lavaṇottama.gairikaiḥ || 30 || [Note: AHS6.22.030v/ 22.30bv ghṛta.maṇḍa.madhu.plutaiḥ]
AHS6.22.031a/ sa.kuṣṭha.śuṇṭhī.marica.yaṣṭīmadhu.rasāñjanaiḥ |
AHS6.22.031c/ sukhoṣṇo ghṛta.maṇḍo 'nu tailaṁ vā kavaḍa.grahaḥ || 31 || [Note: AHS6.22.031v/ 22.31dv tailaṁ vā kavaḍa.grahe]
[Page 650 ]
AHS6.22.032a/ ghṛtaṁ ca madhuraiḥ siddhaṁ hitaṁ kavaḍa.nasyayoḥ |
AHS6.22.032c/ danta.puppuṭake svinna.cchinna.bhinna.vilekhite || 32 || [Note: AHS6.22.032v/ 22.32av ghṛtaṁ vā madhuraiḥ siddhaṁ]
AHS6.22.033a/ yaṣṭy.āhva.svarjikā.śuṇṭhī.saindhavaiḥ pratisāraṇam |
AHS6.22.033c/ vidradhau kaṭu.tīkṣṇoṣṇa.rūkṣaiḥ kavaḍa.lepanam || 33 ||
AHS6.22.034a/ gharṣaṇaṁ kaṭukā.kuṣṭha.vṛścikālī.yavodbhavaiḥ |
AHS6.22.034c/ rakṣet pākaṁ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo 'vagāḍhakaḥ || 34 ||
AHS6.22.035a/ suṣire chinna.likhite sa.kṣaudraiḥ pratisāraṇam |
AHS6.22.035c/ lodhra.musta.miśi.śreṣṭhā.tārkṣya.pattaṅga.kiṁśukaiḥ || 35 || [Note: AHS6.22.035v/ 22.35av sauṣire chinna.likhite]
AHS6.22.036a/ sa.kaṭphalaiḥ kaṣāyaiś ca teṣāṁ gaṇḍūṣa iṣyate |
AHS6.22.036c/ yaṣṭī.lodhrotpalānantā.śārivāguru.candanaiḥ || 36 || [Note: AHS6.22.036v/ 22.36av sa.kaṭphalaiḥ kaṣāyaś ca]
AHS6.22.037a/ sa.gairika.sitā.puṇḍraiḥ siddhaṁ tailaṁ ca nāvanam |
AHS6.22.037c/ chittvādhi.māṁsakaṁ cūrṇaiḥ sa.kṣaudraiḥ pratisārayet || 37 ||
AHS6.22.038a/ vacā.tejovatī.pāṭhā.svarjikā.yava.śūka.jaiḥ |
AHS6.22.038c/ paṭola.nimba.tri.phalā.kaṣāyaḥ kavaḍo hitaḥ || 38 || [Note: AHS6.22.038v/ 22.38bv .svarjikā.yāva.śūka.jaiḥ]
AHS6.22.039a/ vidarbhe danta.mūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet |
AHS6.22.039c/ kṣāraṁ yuñjyāt tato nasyaṁ gaṇḍūṣādi ca śītalam || 39 ||
AHS6.22.040a/ saṁśodhyobhayataḥ kāyaṁ śiraś copacaret tataḥ |
AHS6.22.040c/ nāḍīṁ dantānugāṁ dantaṁ samuddhṛtyāgninā dahet || 40 ||
AHS6.22.041a/ kubjāṁ naika.gatiṁ pūrṇāṁ guḍena madanena vā |
AHS6.22.041c/ dhāvanaṁ jāti.madana.khadira.svādukaṇṭakaiḥ || 41 || [Note: AHS6.22.041v/ 22.41av nyubjāṁ naika.gatiṁ pūrṇāṁ 22.41bv guḍena madhunātha.vā]
[Page 651 ]
AHS6.22.042a/ kṣīri.vṛkṣāmbu.gaṇḍūṣo nasyaṁ tailaṁ ca tat.kṛtam |
AHS6.22.042c/ kuryād vātauṣṭha.kopoktaṁ kaṇṭakeṣv anilātmasu || 42 ||
AHS6.22.043a/ jihvāyāṁ pitta.jāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute |
AHS6.22.043c/ pratisāraṇa.gaṇḍūṣa.nāvanaṁ madhurair hitam || 43 ||
AHS6.22.044a/ tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṁ ca sarṣapa.try.ūṣaṇādibhiḥ |
AHS6.22.044c/ nave jihvālase 'py evaṁ taṁ tu śastreṇa na spṛśet || 44 || [Note: AHS6.22.044v/ 22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv apy evaṁ 22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṁ tu]
AHS6.22.045a/ unnamya jihvām ākṛṣṭāṁ baḍiśenādhi.jihvikām |
AHS6.22.045c/ chedayen maṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇair gharṣaṇādi ca || 45 ||
AHS6.22.046a/ upa.jihvāṁ parisrāvya yava.kṣāreṇa gharṣayet |
AHS6.22.046c/ kapha.ghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasya.gaṇḍūṣa.gharṣaṇaiḥ || 46 ||
AHS6.22.047a/ ervāru.bīja.pratimaṁ vṛddhāyām a.sirā.tatam |
AHS6.22.047c/ agraṁ niviṣṭaṁ jihvāyā baḍīśādy.avalambitam || 47 || [Note: AHS6.22.047v/ 22.47cv agraṁ niviṣṭaṁ jihvāyāṁ 22.47cv agre niviṣṭaṁ jihvāyā]
AHS6.22.048a/ chedayen maṇḍalāgreṇa nāty.agre na ca mūlataḥ |
AHS6.22.048c/ chede 'ty asṛk.kṣayān mṛtyur hīne vyādhir vivardhate || 48 || [Note: AHS6.22.048v/ 22.48bv nāty.agre nāti.mūlataḥ]
AHS6.22.049a/ maricātiviṣā.pāṭhā.vacā.kuṣṭha.kuṭannaṭaiḥ |
AHS6.22.049c/ chinnāyāṁ sa.paṭu.kṣaudrair gharṣaṇaṁ kavaḍaḥ punaḥ || 49 ||
AHS6.22.050a/ kaṭukātiviṣā.pāṭhā.nimba.rāsnā.vacāmbubhiḥ |
AHS6.22.050c/ saṅghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṁ samācaret || 50 ||
AHS6.22.051a/ a.pakve tālu.pāke tu kāsīsa.kṣaudra.tārkṣya.jaiḥ |
AHS6.22.051c/ gharṣaṇaṁ kavaḍaḥ śīta.kaṣāya.madhurauṣadhaiḥ || 51 || [Note: AHS6.22.051v/ 22.51cv gharṣaṇaṁ kavaḍaḥ śītaḥ 22.51dv kaṣāya.madhurauṣadhaiḥ]
[Page 652 ]
AHS6.22.052a/ pakve 'ṣṭā.pada.vad bhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam |
AHS6.22.052c/ vṛṣa.nimba.paṭolādyais tiktaiḥ kavaḍa.dhāraṇam || 52 ||
AHS6.22.053a/ tālu.śoṣe tv a.tṛṣṇasya sarpir uttara.bhaktikam |
AHS6.22.053c/ kaṇā.śuṇṭhī.śṛtaṁ pānam amlair gaṇḍūṣa.dhāraṇam || 53 || [Note: AHS6.22.053v/ 22.53av tālu.śoṣe tṛṣārtasya]
AHS6.22.054a/ dhanva.māṁsa.rasāḥ snigdhāḥ kṣīra.sarpiś ca nāvanam |
AHS6.22.054c/ kaṇṭha.rogeṣv asṛṅ.mokṣas tīkṣṇair nasyādi karma ca || 54 ||
AHS6.22.055a/ kvāthaḥ pānaṁ ca dārvī.tvaṅ.nimba.tārkṣya.kaliṅga.jaḥ |
AHS6.22.055c/ harītakī.kaṣāyo vā peyo mākṣika.saṁyutaḥ || 55 ||
AHS6.22.056a/ śreṣṭhā.vyoṣa.yava.kṣāra.dārvī.dvīpi.rasāñjanaiḥ |
AHS6.22.056c/ sa.pāṭhā.tejinī.nimbaiḥ śukta.go.mūtra.sādhitaiḥ || 56 ||
AHS6.22.057a/ kavaḍo guṭikā vātra kalpitā pratisāraṇam |
AHS6.22.057c/ niculaṁ kaṭabhī mustaṁ devadāru mahauṣadham || 57 || [Note: AHS6.22.057v/ 22.57av kavaḍo guṭikā cātra 22.57cv niculaṁ kaṭabhī mustā]
AHS6.22.058a/ vacā dantī ca mūrvā ca lepaḥ koṣṇo 'rti.śopha.hā |
AHS6.22.058c/ athāntar.bāhyataḥ svinnāṁ vāta.rohiṇikāṁ likhet || 58 ||
AHS6.22.059a/ aṅgulī.śastrakeṇāśu paṭu.yukta.nakhena vā |
AHS6.22.059c/ pañca.mūlāmbu kavaḍas tailaṁ gaṇḍūṣa.nāvanam || 59 ||
AHS6.22.060a/ visrāvya pitta.sambhūtāṁ sitā.kṣaudra.priyaṅgubhiḥ |
AHS6.22.060c/ gharṣet sa.lodhra.pattaṅgaiḥ kavaḍaḥ kvathitaiś ca taiḥ || 60 ||
AHS6.22.061a/ drākṣā.parūṣaka.kvātho hitaś ca kavaḍa.grahe |
AHS6.22.061c/ upācared evam eva pratyākhyāyāsra.sambhavām || 61 ||
[Page 653 ]
AHS6.22.062a/ sāgāra.dhūmaiḥ kaṭukaiḥ kapha.jāṁ pratisārayet |
AHS6.22.062c/ nasya.gaṇḍūṣayos tailaṁ sādhitaṁ ca praśasyate || 62 ||
AHS6.22.063a/ apāmārga.phala.śvetā.dantī.jantughna.saindhavaiḥ |
AHS6.22.063c/ tad.vac ca vṛnda.śālūka.tuṇḍikerī.gilāyuṣu || 63 || [Note: AHS6.22.063v/ 22.63dv .tuṇḍikerī.galāyuṣu]
AHS6.22.064a/ vidradhau srāvite śreṣṭhā.rocanā.tārkṣya.gairikaiḥ |
AHS6.22.064c/ sa.lodhra.paṭu.pattaṅga.kaṇair gaṇḍūṣa.gharṣaṇe || 64 || [Note: AHS6.22.064v/ 22.64dv .kaṇair gaṇḍūṣa.dhāraṇam 22.64dv .kaṇair gaṇḍūṣa.gharṣaṇam]
AHS6.22.065a/ gala.gaṇḍaḥ pavana.jaḥ svinno niḥsruta.śoṇitaḥ |
AHS6.22.065c/ tilair bījaiś ca laṭvomā.priyāla.śaṇa.sambhavaiḥ || 65 || [Note: AHS6.22.065v/ 22.65bv svinno visruta.śoṇitaḥ]
AHS6.22.066a/ upanāhyo vraṇe rūḍhe pralepyaś ca punaḥ punaḥ |
AHS6.22.066c/ śigru.tilvaka.tarkārī.gaja.kṛṣṇā.punarnavaiḥ || 66 ||
AHS6.22.067a/ kālāmṛtārka.mūlaiś ca puṣpaiś ca karahāṭa.jaiḥ |
AHS6.22.067c/ ekaiṣīkānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā || 67 || [Note: AHS6.22.067v/ 22.67av tāla.mūlārka.mūlaiś ca 22.67bv puṣpaiś ca karaghāṭa.jaiḥ]
AHS6.22.068a/ guḍūcī.nimba.kuṭaja.haṁsapadī.balā.dvayaiḥ |
AHS6.22.068c/ sādhitaṁ pāyayet tailaṁ sa.kṛṣṇā.devadārubhiḥ || 68 ||
AHS6.22.069a/ kartavyaṁ kapha.je 'py etat sveda.vimlāpane tv ati |
AHS6.22.069c/ lepo 'jagandhātiviṣā.viśalyāḥ sa.viṣāṇikāḥ || 69 ||
AHS6.22.070a/ guñjālābu.śukāhvāś ca palāśa.kṣāra.kalkitāḥ |
AHS6.22.070c/ mūtra.srutaṁ haṭha.kṣāraṁ paktvā kodrava.bhuk pibet || 70 || [Note: AHS6.22.070v/ 22.70cv mūtra.śṛtaṁ yava.kṣāraṁ 22.70cv mūtra.srutaṁ yava.kṣāraṁ 22.70cv sūtra.srutaṁ yava.kṣāraṁ]
AHS6.22.071a/ sādhitaṁ vatsakādyair vā tailaṁ sa.paṭu.pañcakaiḥ |
AHS6.22.071c/ kapha.ghnān dhūma.vamana.nāvanādīṁś ca śīlayet || 71 || [Note: AHS6.22.071v/ 22.71cv kapha.ghnān dhūma.gaṇḍūṣān 22.71dv vamanādīṁś ca śīlayet]
[Page 654 ]
AHS6.22.072a/ medo.bhave sirāṁ vidhyet kapha.ghnaṁ ca vidhiṁ bhajet |
AHS6.22.072c/ asanādi.rajaś cainaṁ prātar mūtreṇa pāyayet || 72 ||
AHS6.22.073a/ a.śāntau pācayitvā ca sarvān vraṇa.vad ācaret |
AHS6.22.073c/ mukha.pākeṣu sa.kṣaudrā prayojyā mukha.dhāvanāḥ || 73 || [Note: AHS6.22.073v/ 22.73av a.śāntau pāṭayitvā ca 22.73dv prayojyā mukha.pāvanāḥ]
AHS6.22.074a/ kvathitās tri.phalā.pāṭhā.mṛdvīkā.jāti.pallavāḥ |
AHS6.22.074c/ niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādir gaṇo 'tha.vā || 74 || [Note: AHS6.22.074v/ 22.74cv nighṛṣṭavyā bhakṣayitvā]
AHS6.22.075a/ mukha.pāke 'nilāt kṛṣṇā.paṭv.elāḥ pratisāraṇam |
AHS6.22.075c/ tailaṁ vāta.haraiḥ siddhaṁ hitaṁ kavaḍa.nasyayoḥ || 75 ||
AHS6.22.076a/ pittāsre pitta.rakta.ghnaḥ kapha.ghnaś ca kaphe vidhiḥ |
AHS6.22.076c/ likhec chākādi.pattraiś ca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ || 76 || [Note: AHS6.22.076v/ 22.76av pittāsre rakta.pitta.ghnaḥ]
AHS6.22.077a/ yathā.doṣodayaṁ kuryāt sannipāte cikitsitam |
AHS6.22.077c/ nave 'rbude tv a.saṁvṛddhe chedite pratisāraṇam || 77 ||
AHS6.22.078a/ svarjikā.nāgara.kṣaudraiḥ kvātho gaṇḍūṣa iṣyate |
AHS6.22.078c/ guḍūcī.nimba.kalkottho madhu.taila.samanvitaḥ || 78 ||
AHS6.22.079a/ yavānna.bhuk tīkṣṇa.taila.nasyābhyaṅgāṁs tathācaret |
AHS6.22.079c/ vamite pūti.vadane dhūmas tīkṣṇaḥ sa.nāvanaḥ || 79 ||
AHS6.22.080a/ samaṅgā.dhātakī.lodhra.phalinī.padmakair jalam |
AHS6.22.080c/ dhāvanaṁ vadanasyāntaś cūrṇitair avacūrṇitam || 80 || [Note: AHS6.22.080v/ 22.80dv cūrṇitair avacūrṇanam]
AHS6.22.081a/ śītādopa.kuśoktaṁ ca nāvanādi ca śīlayet || 81ab ||
AHS6.22.081c/ phala.traya.dvīpi.kirātatikta.yaṣṭy.āhva.siddhārtha.kaṭu.trikāṇi || 81cd ||
AHS6.22.081e/ mustā.haridrā.dvaya.yāva.śūka.vṛkṣāmlakāmlāgrima.vetasāś ca || 81ef ||
[Page 655 ]
AHS6.22.082a/ aśvattha.jambv.āmra.dhanañjaya.tvak tvak cāhimārāt khadirasya sāraḥ |
AHS6.22.082c/ kvāthena teṣāṁ ghana.tāṁ gatena tac.cūrṇa.yuktā guṭikā vidheyāḥ || 82 ||
AHS6.22.083a/ tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṁ kaṇṭhauṣṭha.tālv.ādi.gadān su.kṛcchrān |
AHS6.22.083c/ viśeṣato rohiṇikāsya.śoṣa.gandhān videhādhipati.praṇītāḥ || 83 ||
AHS6.22.084a/ khadira.tulām ambu.ghaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiś ca |
AHS6.22.084c/ candana.joṅgaka.kuṅkuma.paripelava.vālakośīraiḥ || 84 ||
AHS6.22.085a/ surataru.lodhra.drākṣā.mañjiṣṭhā.coca.padmaka.viḍaṅgaiḥ |
AHS6.22.085c/ spṛkkā.nata.nakha.kaṭphala.sūkṣmailā.dhyāmakaiḥ sa.pattaṅgaiḥ || 85 ||
AHS6.22.086a/ taila.prasthaṁ vipacet karṣāṁśaiḥ pāna.nasya.gaṇḍūṣais tat |
AHS6.22.086c/ hatvāsye sarva.gadān janayati gārdhrīṁ dṛśaṁ śrutiṁ ca vārāhīm || 86 || [Note: AHS6.22.086v/ 22.86bv karṣāṁśaiḥ pāna.nasya.gaṇḍūṣaiḥ 22.86cv hanty āsye sarva.gadān]
AHS6.22.087a/ udvartitaṁ ca prapunāṭa.lodhra.dārvībhir abhyaktam anena vaktram |
AHS6.22.087c/ nir.vyaṅga.nīlī.mukha.dūṣikādi sañjāyate candra.samāna.kānti || 87 || [Note: AHS6.22.087v/ 22.87cv nir.vyaṅga.nīlī.mukha.dūṣikaṁ ca]
AHS6.22.088a/ pala.śataṁ bāṇāt toya.ghaṭe paktvā rase 'smiṁś ca palārdhikaiḥ |
AHS6.22.088c/ khadira.jambū.yaṣṭyānantāmrair ahimāra.nīlotpalānvitaiḥ || 88 || [Note: AHS6.22.088v/ 22.88cv khadira.jambū.yaṣṭyānantā.lodhrair]
AHS6.22.089a/ taila.prasthaṁ pācayec chlakṣṇa.piṣṭair ebhir dravyair dhāritaṁ tan mukhena |
AHS6.22.089c/ rogān sarvān hanti vaktre viśeṣāt sthairyaṁ dhatte danta.paṅkteś calāyāḥ || 89 || [Note: AHS6.22.089v/ 22.89av taila.prasthaṁ pācayet sūkṣma.piṣṭair 22.89bv ebhir dravyair dhāritaṁ tat sukhena]
AHS6.22.090a/ khadira.sārād dve tule paced valkāt tulāṁ cārimedasaḥ |
AHS6.22.090c/ ghaṭa.catuṣke pāda.śeṣe 'smin pūte punaḥ kvathanād ghane || 90 || [Note: AHS6.22.090v/ 22.90av khadira.sārād dve tule vipaced 22.90bv valka.tulāṁ cārimedasaḥ 22.90bv valkala.tulāṁ cārimedasaḥ 22.90bv valkala.tulāṁ cārimedataḥ 22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthanād ghane 22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthayed ghane]
AHS6.22.091a/ ākṣikaṁ kṣipet su.sūkṣmaṁ rajaḥ sevyāmbu.pattaṅga.gairikam |
AHS6.22.091c/ candana.dvaya.lodhra.puṇḍrāhva.yaṣṭy.āhva.lākṣāñjana.dvayam || 91 || [Note: AHS6.22.091v/ 22.91av ākṣikaṁ kṣipet su.sūkṣma.rajaḥ 22.91av ākṣikaṁ ca kṣipet sūkṣma.rajaḥ 22.91av kārṣikaṁ kṣipet su.sūkṣma.rajaḥ 22.91cv candana.dvaya.śyāmā.puṇḍrāhva.]
[Page 656 ]
AHS6.22.092a/ dhātakī.kaṭphala.dvi.niśā.tri.phalā.catur.jāta.joṅgakam |
AHS6.22.092c/ musta.mañjiṣṭhā.nyagrodha.praroha.māṁsī.yavāsakam || 92 || [Note: AHS6.22.092v/ 22.92dv ndha.praroha.vacā.māṁsī.yavāsakam]
AHS6.22.093a/ padmakailā.samaṅgāś ca śīte tasmiṁs tathā pālikāṁ pṛthak |
AHS6.22.093c/ jātīpattrikāṁ sa.jāti.phalāṁ saha.lavaṅga.kaṇkollakām || 93 || [Note: AHS6.22.093v/ 22.93av padmakaileya.samaṅgāś ca 22.93bv śīte tathā pālikāṁ pṛthak 22.93dv saha.nakha.lavaṅga.kaṅkollakām]
AHS6.22.094a/ sphaṭika.śubhra.surabhi.karpūra.kuḍavaṁ ca tatrāvapet tataḥ |
AHS6.22.094c/ kārayed guṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tad.gadāpahāḥ || 94 || [Note: AHS6.22.094v/ 22.94cv kārayed guṭikāś caitā 22.94cv kāryāś caitā guṭikā]
AHS6.22.095a/ kvāthyauṣadha.vyatyaya.yojanena tailaṁ pacet kalpanayānayaiva |
AHS6.22.095c/ sarvāsya.rogoddhṛtaye tad āhur danta.sthira.tve tv idam eva mukhyam || 95 || [Note: AHS6.22.095v/ 22.95av kvāthauṣadha.vyatyaya.yojanena 22.95cv sarvāsya.roga.praśamārtham uktaṁ 22.95cv sarvāsya.roge vyayanaṁ tad āhur]
AHS6.22.096a/ khadireṇaitā guṭikās tailam idaṁ cārimedasā prathitam |
AHS6.22.096c/ anuśīlayan prati.dinaṁ svastho 'pi dṛḍha.dvi.jo bhavati || 96 || [Note: AHS6.22.096v/ 22.96dv vṛddho 'pi dṛḍha.dvi.jo bhavati]
AHS6.22.097a/ kṣudrā.guḍūcī.sumanaḥ.pravāla.dārvī.yavāsa.tri.phalā.kaṣāyaḥ |
AHS6.22.097c/ kṣaudreṇa yuktaḥ kavaḍa.graho 'yaṁ sarvāmayān vaktra.gatān nihanti || 97 || [Note: AHS6.22.097v/ 22.97av drākṣā.guḍūcī.sumanaḥ.pravāla.]
AHS6.22.098a/ pāṭhā.dārvī.tvak.kuṣṭha.mustā.samaṅgā.tiktā.pītāṅgī.lodhra.tejovatīnām |
AHS6.22.098c/ cūrṇaḥ sa.kṣaudro danta.māṁsārti.kaṇḍū.pāka.srāvāṇāṁ nāśano gharṣaṇena || 98 ||
AHS6.22.099a/ gṛha.dhūma.tārkṣya.pāṭhā.vyoṣa.kṣārāgny.ayo.varā.tejo.hvaiḥ |
AHS6.22.099c/ mukha.danta.gala.vikāre sa.kṣaudraḥ kālako vidhāryaś cūrṇaḥ || 99 || [Note: AHS6.22.099v/ 22.99dv sa.kṣaudraḥ kāliko vidhāryaś cūrṇaḥ]
AHS6.22.100a/ dārvī.tvak.sindhūdbhava.manaḥśilā.yāva.śūka.haritālaiḥ |
AHS6.22.100c/ dhāryaḥ pītaka.cūrṇo dantāsya.galāmaye sa.madhv.ājyaḥ || 100 ||
AHS6.22.101a/ dvi.kṣāra.dhūmaka.varā.pañca.paṭu.vyoṣa.vella.giri.tārkṣyaiḥ |
AHS6.22.101c/ go.mūtreṇa vipakvā galāmaya.ghnī rasa.kriyā eṣā || 101 || [Note: AHS6.22.101v/ 22.101av dvi.kṣāra.gṛha.dhūmaka.varā. 22.101cv go.mūtreṇa piban kvāthaṁ]
[Page 657 ]
AHS6.22.102a/ go.mūtra.kvathana.vilīna.vigrahāṇāṁ pathyānāṁ jala.miśi.kuṣṭha.bhāvitānām |
AHS6.22.102c/ attāraṁ naram aṇavo 'pi vaktra.rogāḥ śrotāraṁ nṛpam iva na spṛśanty an.arthāḥ || 102 ||
AHS6.22.103a/ saptacchadośīra.paṭola.musta.harītakī.tiktaka.rohiṇībhiḥ |
AHS6.22.103c/ yaṣṭy.āhva.rājadruma.candanaiś ca kvāthaṁ pibet pāka.haraṁ mukhasya || 103 ||
AHS6.22.104a/ paṭola.śuṇṭhī.tri.phalā.viśālā.trāyanti.tiktā.dvi.niśāmṛtānām |
AHS6.22.104c/ pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaś cāsya.gadān a.śeṣān || 104 || [Note: AHS6.22.104v/ 22.104dv mukhotthitāṁś cāśu gadān a.śeṣān]
AHS6.22.105a/ sva.rasaḥ kvathito dārvyā ghanī.bhūtaḥ sa.gairikaḥ |
AHS6.22.105c/ āsya.sthaḥ sa.madhur vaktra.pāka.nāḍī.vraṇāpahaḥ || 105 ||
AHS6.22.106a/ paṭola.nimba.yaṣṭy.āhva.vāsā.jāty.arimedasām |
AHS6.22.106c/ khadirasya varāyāś ca pṛthag evaṁ prakalpanā || 106 ||
AHS6.22.107a/ khadirāyo.varā.pārtha.madayanty.ahimārakaiḥ |
AHS6.22.107c/ gaṇḍūṣo 'mbu.śṛtair dhāryo dur.bala.dvi.ja.śāntaye || 107 ||
AHS6.22.108a/ mukha.danta.mūla.gala.jāḥ prāyo rogāḥ kaphāsra.bhūyiṣṭhāḥ |
AHS6.22.108c/ tasmāt teṣām a.sakṛd rudhiraṁ visrāvayed duṣṭam || 108 ||
AHS6.22.109a/ kāya.śirasor vireko vamanaṁ kavaḍa.grahāś ca kaṭu.tiktāḥ |
AHS6.22.109c/ prāyaḥ śastaṁ teṣāṁ kapha.rakta.haraṁ tathā karma || 109 ||
AHS6.22.110a/ yava.tṛṇa.dhānyaṁ bhaktaṁ vidalaiḥ kṣāroṣitair apa.snehāḥ |
AHS6.22.110c/ yūṣā bhakṣyāś ca hitā yac cānyac chleṣma.nāśāya || 110 || [Note: AHS6.22.110v/ 22.110av yava.tṛṇa.dhānyaṁ bhuktaṁ 22.110bv vidalaiḥ kṣāroṣitair apa.sneham]
AHS6.22.111a/ prāṇānila.patha.saṁsthāḥ śvasitam api nirundhate pramāda.vataḥ |
AHS6.22.111c/ kaṇṭhāmayāś cikitsitam ato drutaṁ teṣu kurvīta || 111 ||

6.23. Chapter 23 :: Atha śirorogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 515-517] [Page 658 ]
AHS6.23.001a/ dhūmātapa.tuṣārāmbu.krīḍāti.svapna.jāgaraiḥ |
AHS6.23.001c/ utsvedādhi.puro.vāta.bāṣpa.nigraha.rodanaiḥ || 1 || [Note: AHS6.23.001v/ 23.1cv unmādādhi.puro.vāta.]
AHS6.23.002a/ aty.ambu.madya.pānena kṛmibhir vega.dhāraṇaiḥ |
AHS6.23.002c/ upadhāna.mṛjābhyaṅga.dveṣādhaḥ.pratatekṣaṇaiḥ || 2 ||
AHS6.23.003a/ a.sātmya.gandha.duṣṭāma.bhāṣyādyaiś ca śiro.gatāḥ |
AHS6.23.003c/ janayanty āmayān doṣās tatra māruta.kopataḥ || 3 || [Note: AHS6.23.003v/ 23.3av a.sātmya.gandha.duṣṭāmbu.]
AHS6.23.004a/ nistudyete bhṛśaṁ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā |
AHS6.23.004c/ bhruvor madhyaṁ lalāṭaṁ ca patatīvāti.vedanam || 4 || [Note: AHS6.23.004v/ 23.4cv bhruvor madhye lalāṭaṁ ca]
AHS6.23.005a/ bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī |
AHS6.23.005c/ ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṁ sandhibhya iva mucyate || 5 ||
AHS6.23.006a/ sphuraty ati sirā.jālaṁ kandharā.hanu.saṅgrahaḥ |
AHS6.23.006c/ prakāśā.saha.tā ghrāṇa.srāvo '.kasmād vyathā.śamau || 6 ||
AHS6.23.007a/ mārdavaṁ mardana.sneha.sveda.bandhaiś ca jāyate |
AHS6.23.007c/ śiras.tāpo 'yam ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ || 7 ||
AHS6.23.008a/ pakṣāt kupyati māsād vā svayam eva ca śāmyati |
AHS6.23.008c/ ati.vṛddhas tu nayanaṁ śravaṇaṁ vā vināśayet || 8 ||
AHS6.23.009a/ śiro.'bhitāpe pittotthe śiro.dhūmāyanaṁ jvaraḥ |
AHS6.23.009c/ svedo 'kṣi.dahanaṁ mūrchā niśi śītaiś ca mārdavam || 9 ||
AHS6.23.010a/ a.ruciḥ kapha.je mūrdhno guru.stimita.śīta.tā |
AHS6.23.010c/ sirā.niṣpanda.tālasyaṁ ruṅ mandāhny adhikā niśi || 10 ||
[Page 659 ]
AHS6.23.011a/ tandrā śūnākṣi.kūṭa.tvaṁ karṇa.kaṇḍūyanaṁ vamiḥ |
AHS6.23.011c/ raktāt pittādhika.rujaḥ sarvaiḥ syāt sarva.lakṣaṇaḥ || 11 ||
AHS6.23.012a/ saṅkīrṇair bhojanair mūrdhni kledite rudhirāmiṣe |
AHS6.23.012c/ kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ || 12 ||
AHS6.23.013a/ śirasas te pibanto 'sraṁ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ |
AHS6.23.013c/ citta.vibhraṁśa.jananīr jvaraḥ kāso bala.kṣayaḥ || 13 ||
AHS6.23.014a/ raukṣya.śopha.vyadha.ccheda.dāha.sphuraṇa.pūti.tāḥ |
AHS6.23.014c/ kapāle tālu.śirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ || 14 || [Note: AHS6.23.014v/ 23.14av raukṣya.śophe vyadha.ccheda. 23.14bv .dāha.sphuṭana.pūti.tāḥ 23.14dv kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ 23.14dv kaṇḍūḥ śopho '.pramīlakaḥ]
AHS6.23.015a/ tāmrāccha.siṅghāṇaka.tā karṇa.nādaś ca jantu.je |
AHS6.23.015c/ vātolbaṇāḥ śiraḥ.kampaṁ tat.sañjñaṁ kurvate malāḥ || 15 ||
AHS6.23.016a/ pitta.pradhānair vātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ sa.śoṇitaiḥ |
AHS6.23.016c/ tīvra.dāha.rujā.rāga.pralāpa.jvara.tṛḍ.bhramāḥ || 16 ||
AHS6.23.017a/ tiktāsyaḥ pīta.vadanaḥ kṣipra.kārī sa śaṅkhakaḥ |
AHS6.23.017c/ tri.rātrāj jīvitaṁ hanti sidhyaty apy āśu sādhitaḥ || 17 || [Note: AHS6.23.017v/ 23.17dv sidhyaty āśu su.sādhitaḥ]
AHS6.23.018a/ pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣi.bhrū.lalāṭeṣu mārutaḥ |
AHS6.23.018c/ rujaṁ sa.spandanāṁ kuryād anu.sūryodayodayām || 18 || [Note: AHS6.23.018v/ 23.18av pittānubandhaḥ śaṅkhākṣi.]
AHS6.23.019a/ ā.madhyāhnaṁ vivardhiṣṇuḥ kṣud.vataḥ sā viśeṣataḥ |
AHS6.23.019c/ a.vyavasthita.śītoṣṇa.sukhā śāmyaty ataḥ param || 19 ||
AHS6.23.020a/ sūryāvartaḥ sa ity uktā daśa rogāḥ śiro.gatāḥ |
AHS6.23.020c/ śirasy eva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava || 20 ||
[Page 660 ]
AHS6.23.021a/ kapāle pavane duṣṭe garbha.sthasyāpi jāyate |
AHS6.23.021c/ sa.varṇo nī.rujaḥ śophas taṁ vidyād upa.śīrṣakam || 21 ||
AHS6.23.022a/ yathā.doṣodayaṁ brūyāt piṭikārbuda.vidradhīn |
AHS6.23.022c/ kapāle kleda.bahulāḥ pittāsṛk.śleṣma.jantubhiḥ || 22 ||
AHS6.23.023a/ kaṅgu.siddhārthaka.nibhāḥ piṭikāḥ syur arūṁṣikāḥ |
AHS6.23.023c/ kaṇḍū.keśa.cyuti.svāpa.raukṣya.kṛt sphuṭanaṁ tvacaḥ || 23 || [Note: AHS6.23.023v/ 23.23dv .rūkṣa.kṛt sphuṭanaṁ tvacaḥ]
AHS6.23.024a/ su.sūkṣmaṁ kapha.vātābhyāṁ vidyād dāruṇakaṁ tu tat |
AHS6.23.024c/ roma.kūpānugaṁ pittaṁ vātena saha mūrchitam || 24 || [Note: AHS6.23.024v/ 23.24bv vidyād dāruṇakaṁ ca tat]
AHS6.23.025a/ pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā sa.śoṇitaḥ |
AHS6.23.025c/ roma.kūpān ruṇaddhy asya tenānyeṣām a.sambhavaḥ || 25 ||
AHS6.23.026a/ tad indra.luptaṁ rujyāṁ ca prāhuś cāceti cāpare |
AHS6.23.026c/ khalater api janmaivaṁ śātanaṁ tatra tu kramāt || 26 || [Note: AHS6.23.026v/ 23.26av tad indra.luptaṁ tajjāṁ ca 23.26av tad indra.luptaṁ tajhjhāṁ ca 23.26av tad indra.luptaṁ tahnāś ca 23.26av tad indra.luptaṁ rūḍhyāṁ ca 23.26dv śatanaṁ tatra tu kramāt 23.26dv śadanaṁ tatra tu kramāt 23.26dv sadanaṁ tatra tu kramāt]
AHS6.23.027a/ sā vātād agni.dagdhābhā pittāt svinna.sirāvṛtā |
AHS6.23.027c/ kaphād ghana.tvag varṇāṁś ca yathā.svaṁ nirdiśet tvaci || 27 || [Note: AHS6.23.027v/ 23.27bv pittāt snigdha.sirāvṛtā 23.27bv pittāt snigdhā sirāvṛtā 23.27bv pittāt pīta.sirāvṛtā]
AHS6.23.028a/ doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvair a.sādhyā sā nakha.prabhā |
AHS6.23.028c/ dagdhāgnineva nī.romā sa.dāhā yā ca jāyate || 28 || [Note: AHS6.23.028v/ 23.28dv sa.dāhoṣā ca jāyate]
AHS6.23.029a/ śoka.śrama.krodha.kṛtaḥ śarīroṣmā śiro.gataḥ |
AHS6.23.029c/ keśān sa.doṣaḥ pacati palitaṁ sambhavaty ataḥ || 29 ||
AHS6.23.030a/ tad vātāt sphuṭitaṁ śyāvaṁ kharaṁ rūkṣaṁ jala.prabham |
AHS6.23.030c/ pittāt sa.dāhaṁ pītābhaṁ kaphāt snigdhaṁ vivṛddhi.mat || 30 ||
[Page 661 ]
AHS6.23.031a/ sthūlaṁ su.śuklaṁ sarvais tu vidyād vyāmiśra.lakṣaṇam |
AHS6.23.031c/ śiro.rujodbhavaṁ cānyad vi.varṇaṁ sparśanā.saham || 31 || [Note: AHS6.23.031v/ 23.31av sthūlaṁ sa.śuklaṁ sarvais tu]
AHS6.23.032a/ a.sādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca |
AHS6.23.032c/ śarīra.pariṇāmotthāny apekṣante rasāyanam || 32 ||

6.24. Chapter 24 :: Atha śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 517-519]
AHS6.24.001a/ śiro.'bhitāpe 'nila.je vāta.vyādhi.vidhiṁ caret |
AHS6.24.001c/ ghṛtam akta.śirā rātrau pibed uṣṇa.payo.'nupaḥ || 1 || [Note: AHS6.24.001v/ 24.1cv ghṛtam akta.śiro rātrau 24.1cv ghṛtābhyakta.śiro rātrau 24.1dv pibet sarpiḥ payo.'nupaḥ]
AHS6.24.002a/ māṣān kulatthān mudgān vā tad.vat khāded ghṛtānvitān |
AHS6.24.002c/ tailaṁ tilānāṁ kalkaṁ vā kṣīreṇa saha pāyayet || 2 ||
AHS6.24.003a/ piṇḍopanāha.svedāś ca māṁsa.dhānya.kṛtā hitāḥ |
AHS6.24.003c/ vāta.ghna.daśa.mūlādi.siddha.kṣīreṇa secanam || 3 ||
AHS6.24.004a/ snigdhaṁ nasyaṁ tathā dhūmaḥ śiraḥ.śravaṇa.tarpaṇam |
AHS6.24.004c/ varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīram ardhodakaṁ pacet || 4 || [Note: AHS6.24.004v/ 24.4cv varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe]
AHS6.24.005a/ kṣīrāvaśiṣṭaṁ tac chītaṁ mathitvā sāram āharet |
AHS6.24.005c/ tato madhurakaiḥ siddhaṁ nasyaṁ tat pūjitaṁ haviḥ || 5 ||
AHS6.24.006a/ varge 'tra pakvaṁ kṣīre ca peyaṁ sarpiḥ sa.śarkaram |
AHS6.24.006c/ kārpāsa.majjā tvaṅ mustā sumanaḥ.korakāṇi ca || 6 || [Note: AHS6.24.006v/ 24.6av tasmin vipakvaṁ kṣīre ca 24.6cv kārpāsa.majjā tvaṅ mustaṁ 24.6dv sumanaḥ.kṣārakāṇi ca]
AHS6.24.007a/ nasyam uṣṇāmbu.piṣṭāni sarva.mūrdha.rujāpaham |
AHS6.24.007c/ śarkarā.kuṅkuma.śṛtaṁ ghṛtaṁ pittāsṛg.anvaye || 7 ||
AHS6.24.008a/ pralepaiḥ sa.ghṛtaiḥ kuṣṭha.kuṭilotpala.candanaiḥ |
AHS6.24.008c/ vātodreka.bhayād raktaṁ na cāsminn avasecayet || 8 ||
[Page 662 ]
AHS6.24.009a/ ity a.śāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ |
AHS6.24.009c/ ardhāvabhedake 'py eṣā tathā doṣānvayāt kriyā || 9 || [Note: AHS6.24.009v/ 24.9bv kaphe coṣṇaṁ yathoditam 24.9dv yathā.doṣānvayā kriyā 24.9dv yathā.doṣānvaye kriyā]
AHS6.24.010a/ śirīṣa.bījāpāmārga.mūlaṁ nasyaṁ viḍānvitam |
AHS6.24.010c/ sthirā.raso vā lepe tu prapunnāṭo 'mla.kalkitaḥ || 10 || [Note: AHS6.24.010v/ 24.10cv sthirā.raso vā lepo 'tra]
AHS6.24.011a/ sūryāvarte 'pi tasmiṁs tu sirayāpahared asṛk |
AHS6.24.011c/ śiro.'bhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayet sirām || 11 || [Note: AHS6.24.011v/ 24.11av sūryāvarte tu tasmiṁs tu]
AHS6.24.012a/ śītāḥ śiro.mukhālepa.seka.śodhana.vastayaḥ |
AHS6.24.012c/ jīvanīya.śṛte kṣīra.sarpiṣī pāna.nasyayoḥ || 12 ||
AHS6.24.013a/ kartavyaṁ rakta.je 'py etat pratyākhyāya ca śaṅkhake |
AHS6.24.013c/ śleṣmābhitāpe jīrṇājya.snehitaiḥ kaṭukair vamet || 13 ||
AHS6.24.014a/ sveda.pralepa.nasyādyā rūkṣa.tīkṣṇoṣṇa.bheṣajaiḥ |
AHS6.24.014c/ śasyante copavāso 'tra nicaye miśram ācaret || 14 || [Note: AHS6.24.014v/ 24.14cv śasyate copavāso 'tra]
AHS6.24.015a/ kṛmi.je śoṇitaṁ nasyaṁ tena mūrchanti jantavaḥ |
AHS6.24.015c/ mattāḥ śoṇita.gandhena niryānti ghrāṇa.vaktrayoḥ || 15 || [Note: AHS6.24.015v/ 24.15dv niryānti ghrāṇa.vaktrataḥ]
AHS6.24.016a/ su.tīkṣṇa.nasya.dhūmābhyāṁ kuryān nirharaṇaṁ tataḥ |
AHS6.24.016c/ viḍaṅga.svarjikā.dantī.hiṅgu.go.mūtra.sādhitam || 16 ||
AHS6.24.017a/ kaṭu.nimbeṅgudī.pīlu.tailaṁ nasyaṁ pṛthak pṛthak |
AHS6.24.017c/ ajā.mūtra.drutaṁ nasyaṁ kṛmijit kṛmi.jit param || 17 || [Note: AHS6.24.017v/ 24.17cv ajā.mūtra.drutaṁ nasye]
AHS6.24.018a/ pūti.matsya.yutaiḥ kuryād dhūmaṁ nāvana.bheṣajaiḥ |
AHS6.24.018c/ kṛmibhiḥ pīta.rakta.tvād raktam atra na nirhared || 18 ||
[Page 663 ]
AHS6.24.018.1+1ab/ pūti.matsyaḥ kṛmīn hatvā dur.gandha.tvāt tu vāta.je || 18.1+1ab ||
AHS6.24.019a/ vātābhitāpa.vihitaḥ kampe dāhād vinā kramaḥ |
AHS6.24.019c/ nave janmottaraṁ jāte yojayed upa.śīrṣake || 19 ||
AHS6.24.020a/ vāta.vyādhi.kriyāṁ pakve karma vidradhi.coditam |
AHS6.24.020c/ āma.pakve yathā.yogyaṁ vidradhi.piṭikārbude || 20 ||
AHS6.24.021a/ arūṁṣikā jalaukobhir hṛtāsrā nimba.vāriṇā |
AHS6.24.021c/ siktā prabhūta.lavaṇair limped aśva.śakṛd.rasaiḥ || 21 ||
AHS6.24.022a/ paṭola.nimba.pattrair vā sa.haridraiḥ su.kalkitaiḥ |
AHS6.24.022c/ go.mūtra.jīrṇa.piṇyāka.kṛkavāku.malair api || 22 ||
AHS6.24.023a/ kapāla.bhṛṣṭaṁ kuṣṭhaṁ vā cūrṇitaṁ taila.saṁyutam |
AHS6.24.023c/ rūṁṣikālepanaṁ kaṇḍū.kleda.dāhārti.nāśanam || 23 ||
AHS6.24.024a/ mālatī.citrakāśvaghna.naktamāla.prasādhitam |
AHS6.24.024c/ cācārūṁṣikayos tailam abhyaṅgaḥ kṣura.ghṛṣṭayoḥ || 24 || [Note: AHS6.24.024v/ 24.24dv abhyaṅge kṣura.ghṛṣṭayoḥ 24.24dv abhyaṅgaḥ kṣura.mṛṣṭayoḥ]
AHS6.24.025a/ a.śāntau śirasaḥ śuddhyai yateta vamanādibhiḥ |
AHS6.24.025c/ vidhyet sirāṁ dāruṇake lālāṭyāṁ śīlayen mṛjām || 25 ||
AHS6.24.026a/ nāvanaṁ mūrdha.vastiṁ ca lepayec ca sa.mākṣikaiḥ |
AHS6.24.026c/ priyāla.bīja.madhuka.kuṣṭha.māṣaiḥ sa.sarṣapaiḥ || 26 || [Note: AHS6.24.026v/ 24.26av nāvanaṁ mūrdhni vastiṁ ca]
AHS6.24.027a/ lākṣā.śamyāka.pattraiḍagaja.dhātrī.phalais tathā |
AHS6.24.027c/ koradūṣa.tṛṇa.kṣāra.vāri.prakṣālanaṁ hitam || 27 || [Note: AHS6.24.027v/ 24.27dv .vāri prakṣālane hitam]
[Page 664 ]
AHS6.24.028a/ indra.lupte yathāsannaṁ sirāṁ viddhvā pralepayet |
AHS6.24.028c/ pracchāya gāḍhaṁ kāsīsa.manohvā.tutthakoṣaṇaiḥ || 28 || [Note: AHS6.24.028v/ 24.28bv sirāṁ viddhvā pralepanam]
AHS6.24.029a/ vanyāmaratarubhyāṁ vā guñjā.mūla.phalais tathā |
AHS6.24.029c/ tathā lāṅgalikā.mūlaiḥ karavīra.rasena vā || 29 || [Note: AHS6.24.029v/ 24.29av kuṭannaṭa.marubhyāṁ vā 24.29av dhānyāmaratarubhyāṁ vā]
AHS6.24.030a/ sa.kṣaudra.kṣudra.vārtāka.sva.rasena rasena vā |
AHS6.24.030c/ dhattūrakasya pattrāṇāṁ bhallātaka.rasena vā || 30 || [Note: AHS6.24.030v/ 24.30av sa.kṣaudra.kṣudra.bṛhatī. 24.30dv bhallātaka.phalena vā]
AHS6.24.031a/ atha.vā mākṣika.havis.tila.puṣpa.trikaṇṭakaiḥ |
AHS6.24.031c/ tailāktā hasti.dantasya maṣī cācauṣadhaṁ param || 31 || [Note: AHS6.24.031v/ 24.31dv maṣī vāpy auṣadhaṁ param 24.31dv maṣī vā cauṣadhaṁ param]
AHS6.24.032a/ śukla.romodgame tad.van maṣī meṣa.viṣāṇa.jā |
AHS6.24.032c/ varjayed vāriṇā sekaṁ yāvad roma.samudbhavaḥ || 32 || [Note: AHS6.24.032v/ 24.32dv yāvad roma.samudgamaḥ 24.32dv yāvad roma.punar.bhavaḥ]
AHS6.24.033a/ khalatau palite valyāṁ harid.romni ca śodhitam |
AHS6.24.033c/ nasya.vaktra.śiro.'bhyaṅga.pradehaiḥ samupācaret || 33 ||
AHS6.24.034a/ siddhaṁ tailaṁ bṛhaty.ādyair jīvanīyaiś ca nāvanam |
AHS6.24.034c/ māsaṁ vā nimba.jaṁ tailaṁ kṣīra.bhuṅ nāvayed yatiḥ || 34 ||
AHS6.24.035a/ nīlī.śirīṣa.koraṇṭa.bhṛṅga.sva.rasa.bhāvitam |
AHS6.24.035c/ śelv.akṣa.tila.rāmāṇāṁ bījaṁ kākāṇḍakī.samam || 35 ||
AHS6.24.036a/ piṣṭvāja.payasā lohāl liptād arkāṁśu.tāpitāt |
AHS6.24.036c/ tailaṁ srutaṁ kṣīra.bhujo nāvanāt palitānta.kṛt || 36 || [Note: AHS6.24.036v/ 24.36av piṣṭvāja.payasā loha. 24.36bv .liptād arkāṁśu.tāpitāt]
AHS6.24.037a/ kṣīrāt sāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasād rasāt |
AHS6.24.037c/ prasthais tailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭī.palānvitaḥ || 37 || [Note: AHS6.24.037v/ 24.37av kṣīrāt sahacarād bhṛṅgaṁ 24.37av kṣīrāt sāhacarād bhṛṅga. 24.37bv ṁrājataḥ saurasād rasāt 24.37bv .rasataḥ saurasād rasāt]
[Page 665 ]
AHS6.24.038a/ nasyaṁ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ |
AHS6.24.038c/ kṣīreṇa ślakṣṇa.piṣṭau vā dugdhikā.karavīrakau || 38 || [Note: AHS6.24.038v/ 24.38av nasyaṁ śilā.maye bhāṇḍe 24.38av nasyaṁ śailodbhave bhāṇḍe]
AHS6.24.039a/ utpāṭya palitaṁ deyāv āśaye palitāpahau |
AHS6.24.039c/ kṣīraṁ priyālaṁ yaṣṭy.āhvaṁ jīvanīyo gaṇas tilāḥ || 39 ||
AHS6.24.040a/ kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harid.roma.valī.hitaḥ |
AHS6.24.040c/ tilāḥ sāmalakāḥ padma.kiñjalko madhukaṁ madhu || 40 || [Note: AHS6.24.040v/ 24.40bv hari.lopa.valī.hitaḥ]
AHS6.24.041a/ bṛṁhayed rañjayec caitat keśān mūrdha.pralepanāt |
AHS6.24.041c/ māṁsī kuṣṭhaṁ tilāḥ kṛṣṇāḥ śārivā nīlam utpalam || 41 || [Note: AHS6.24.041v/ 24.41av bṛṁhayec ca rajec caitat 24.41bv keśān mūrdhnaḥ pralepanāt]
AHS6.24.042a/ kṣaudraṁ ca kṣīra.piṣṭāni keśa.saṁvardhanam param |
AHS6.24.042c/ ayo.rajo bhṛṅgarajas tri.phalā kṛṣṇa.mṛttikā || 42 ||
AHS6.24.043a/ sthitam ikṣu.rase māsaṁ sa.mūlaṁ palitaṁ rajet |
AHS6.24.043c/ māṣa.kodrava.dhānyāmlair yavāgūṁs tri.dinoṣitā || 43 || [Note: AHS6.24.043v/ 24.43cv yava.kodrava.dhānyāmlair]
AHS6.24.044a/ loha.śuklotkaṭā piṣṭā balākām api rañjayet |
AHS6.24.044c/ prapauṇḍarīka.madhuka.pippalī.candanotpalaiḥ || 44 || [Note: AHS6.24.044v/ 24.44av loha.kuṣṭhotkaṭā piṣṭā 24.44av loha.śuktotkaṭā piṣṭā 24.44av lohe śuktotkaṭā piṣṭā 24.44av lauhe śuklotkaṭā piṣṭā]
AHS6.24.044.1+1a/ bhṛṅgarajas.tri.phalotpala.sāri.loha.purīṣa.samanvita.kāri |
AHS6.24.044.1+1c/ tailam idaṁ paca dāruṇa.hāri luñcita.keśa.ghana.sthira.kāri || 44.1+1 || [Note: AHS6.24.044.1+1v/ 24.44.1+1bv .loha.purīṣa.samanvita.dhāri]
AHS6.24.045a/ siddhaṁ dhātrī.rase tailaṁ nasyenābhyañjanena ca |
AHS6.24.045c/ sarvān mūrdha.gadān hanti palitāni ca śīlitam || 45 ||
AHS6.24.045+1a/ madhūka.yaṣṭī.kṛmijid.viśva.bhṛṅgaiḥ śṛtaṁ haviḥ |
AHS6.24.045+1c/ ṣaḍ.bindu.dānāt tan nasyaṁ sarva.mūrdha.gadāpaham || 45+1 || [Note: AHS6.24.045+1v/ 24.45+1cv ṣaḍ.bindu.nāma tan nasyaṁ 24.45+1cv ṣaḍ.bindu.nāmnā tan nasyaṁ]
[Page 666 ]
AHS6.24.046a/ varī.jīvanti.niryāsa.payobhir yamakaṁ pacet |
AHS6.24.046c/ jīvanīyaiś ca tan nasyaṁ sarva.jatrūrdhva.roga.jit || 46 || [Note: AHS6.24.046v/ 24.46av varī.jīvanti.niryāsaiḥ 24.46bv .payobhir yad ghṛtaṁ pacet 24.46bv sa.payobhir ghṛtaṁ pacet]
AHS6.24.047a/ mayūraṁ pakṣa.pittāntra.pāda.viṭ.tuṇḍa.varjitam |
AHS6.24.047c/ daśa.mūla.balā.rāsnā.madhukais tri.palair yutam || 47 || [Note: AHS6.24.047v/ 24.47bv .śakṛt.pāt.tuṇḍa.varjitam 24.47dv .madhukais tri.palaiḥ saham]
AHS6.24.048a/ jale paktvā ghṛta.prasthaṁ tasmin kṣīra.samaṁ pacet |
AHS6.24.048c/ kalkitair madhura.dravyaiḥ sarva.jatrūrdhva.roga.jit || 48 ||
AHS6.24.049a/ tad abhyāsī.kṛtaṁ pāna.vasty.abhyañjana.nāvanaiḥ |
AHS6.24.049c/ etenaiva kaṣāyeṇa ghṛta.prasthaṁ vipācayet || 49 ||
AHS6.24.050a/ catur.guṇena payasā kalkair ebhiś ca kārṣikaiḥ |
AHS6.24.050c/ jīvantī.tri.phalā.medā.mṛdvīkarddhi.parūṣakaiḥ || 50 ||
AHS6.24.051a/ samaṅgā.cavikā.bhārgī.kāśmarī.karkaṭāhvayaiḥ |
AHS6.24.051c/ ātmaguptā.mahāmedā.tāla.kharjūra.mastakaiḥ || 51 || [Note: AHS6.24.051v/ 24.51dv .tāla.kharjūra.mustakaiḥ]
AHS6.24.052a/ mṛṇāla.bisa.kharjūra.yaṣṭīmadhuka.jīvakaiḥ |
AHS6.24.052c/ śatāvarī.vidārīkṣu.bṛhatī.śārivā.yugaiḥ || 52 || [Note: AHS6.24.052v/ 24.52dv .bṛhatī.śrāvaṇī.yugaiḥ]
AHS6.24.053a/ mūrvā.śvadaṁṣṭrarṣabhaka.śṛṅgāṭaka.kaserukaiḥ |
AHS6.24.053c/ rāsnā.sthirā.tāmalakī.sūkṣmailā.śaṭhi.pauṣkaraiḥ || 53 || [Note: AHS6.24.053v/ 24.53av dūrvā.śvadaṁṣṭraṣabhaka.]
AHS6.24.054a/ punarnavā.tavakṣīrī.kākolī.dhanvayāsakaiḥ |
AHS6.24.054c/ madhūkākṣoṭa.vātāma.muñjātābhiṣukair api || 54 || [Note: AHS6.24.054v/ 24.54cv madhukākṣoṭa.vātāma.]
AHS6.24.055a/ mahā.māyūram ity etan māyūrād adhikaṁ guṇaiḥ |
AHS6.24.055c/ dhātv.indriya.svara.bhraṁśa.śvāsa.kāsārditāpaham || 55 ||
[Page 667 ]
AHS6.24.056a/ yony.asṛk.śukra.doṣeṣu śastaṁ vandhyā.suta.pradam |
AHS6.24.056c/ ākhubhiḥ kukkuṭair haṁsaiḥ śaśaiś ceti prakalpayet || 56 || [Note: AHS6.24.056v/ 24.56cv ākhubhiḥ karkaṭair haṁsaiḥ]
AHS6.24.057a/ jatrūrdhva.jānāṁ vyādhīnām eka.triṁśac.chata.dvayam |
AHS6.24.057c/ paras.param a.saṅkīrṇaṁ vistareṇa prakāśitam || 57 || [Note: AHS6.24.057v/ 24.57bv eka.triṁśaṁ śata.dvayam]
AHS6.24.058a/ ūrdhva.mūlam adhaḥ.śākham ṛṣayaḥ puruṣaṁ viduḥ |
AHS6.24.058c/ mūla.prahāriṇas tasmād rogāñ chīghra.taraṁ jayet || 58 ||
AHS6.24.059a/ sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṁśritāḥ |
AHS6.24.059c/ tena tasyottamāṅgasya rakṣāyām ādṛto bhavet || 59 ||
AHS6.24.059+1a/ nīlotpalaṁ sotpala.kuṣṭha.yuktaṁ sa.pippalīkaṁ madhukaṁ śatāhvam |
AHS6.24.059+1c/ sa.śṛṅgaveraṁ śirasaḥ pralepaḥ sadyaḥ śiro.roga.vināśanāya || 59+1 ||

6.25. Chapter 25 :: Atha vraṇavijñanīyapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 520-523]
AHS6.25.001a/ vraṇo dvi.dhā nijāgantu.duṣṭa.śuddha.vibhedataḥ |
AHS6.25.001c/ nijo doṣaiḥ śarīrotthair āgantur bāhya.hetu.jaḥ || 1 || [Note: AHS6.25.001v/ 25.1dv āgantur bāhya.hetubhiḥ]
AHS6.25.002a/ doṣair adhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhas tair an.adhiṣṭhitaḥ |
AHS6.25.002c/ saṁvṛta.tvaṁ vivṛta.tā kāṭhinyaṁ mṛdu.tāti vā || 2 || [Note: AHS6.25.002v/ 25.2dv kāṭhinyaṁ mṛdu.tāpi vā 25.2dv kāṭhinyaṁ mṛdu.tāpi ca]
AHS6.25.003a/ aty.utsannāvasanna.tvam aty.auṣṇyam ati.śīta.tā |
AHS6.25.003c/ rakta.tvaṁ pāṇḍu.tā kārṣṇyaṁ pūti.pūya.parisrutiḥ || 3 ||
AHS6.25.004a/ pūti.māṁsa.sirā.snāyu.cchanna.totsaṅgi.tāti.ruk |
AHS6.25.004c/ saṁrambha.dāha.śvayathu.kaṇḍv.ādibhir upadrutaḥ || 4 ||
AHS6.25.005a/ dīrgha.kālānubandhaś ca vidyād duṣṭa.vraṇākṛtim |
AHS6.25.005c/ sa pañca.daśa.dhā doṣaiḥ sa.raktais tatra mārutāt || 5 || [Note: AHS6.25.005v/ 25.5cv sa pañca.dhā pṛthag doṣaiḥ]
[Page 668 ]
AHS6.25.006a/ śyāvaḥ kṛṣṇo 'ruṇo bhasma.kapotāsthi.nibho 'pi vā |
AHS6.25.006c/ mastu.māṁsa.pulākāmbu.tulya.tanv.alpa.saṁsrutiḥ || 6 || [Note: AHS6.25.006v/ 25.6bv .kapotāsthi.nibho 'tha.vā]
AHS6.25.007a/ nir.māṁsas toda.bhedāḍhyo rūkṣaś caṭacaṭāyate |
AHS6.25.007c/ pittena kṣipra.jaḥ pīto nīlaḥ kapila.piṅgalaḥ || 7 || [Note: AHS6.25.007v/ 25.7cv pittād vahni.prabhaḥ pīto]
AHS6.25.008a/ mūtra.kiṁśuka.bhasmāmbu.tailābhoṣṇa.bahu.srutiḥ |
AHS6.25.008c/ kṣārokṣita.kṣata.sama.vyatho rāgoṣma.pāka.vān || 8 ||
AHS6.25.009a/ kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍū.mān bahu.śveta.ghana.srutiḥ |
AHS6.25.009c/ sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyu.sirā.jāla.tato 'lpa.ruk || 9 ||
AHS6.25.010a/ pravāla.rakto raktena sa.raktaṁ pūyam udgiret |
AHS6.25.010c/ vāji.sthāna.samo gandhe yukto liṅgaiś ca paittikaiḥ || 10 || [Note: AHS6.25.010v/ 25.10bv sa.raktaṁ pūyam īrayet 25.10cv vāji.sthāna.samo gandhair 25.10cv vāji.sthāna.samo gandho]
AHS6.25.011a/ dvābhyāṁ tribhiś ca sarvaiś ca vidyāl lakṣaṇa.saṅkarāt |
AHS6.25.011c/ jihvā.prabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭha.piṭikaḥ samaḥ || 11 || [Note: AHS6.25.011v/ 25.11dv śyāvauṣṭho '.piṭikaḥ samaḥ]
AHS6.25.012a/ kiñ.cid.unnata.madhyo vā vraṇaḥ śuddho 'n.upadravaḥ |
AHS6.25.012c/ tvag.āmiṣa.sirā.snāyu.sandhy.asthīni vraṇāśayāḥ || 12 ||
AHS6.25.013a/ koṣṭho marma ca tāny aṣṭau duḥ.sādhyāny uttarottaram |
AHS6.25.013c/ su.sādhyaḥ sat.tva.māṁsāgni.vayo.bala.vati vraṇaḥ || 13 || [Note: AHS6.25.013v/ 25.13dv .vayo.bala.vatāṁ vraṇaḥ]
AHS6.25.014a/ vṛtto dīrghas tri.puṭakaś catur.aśrākṛtiś ca yaḥ |
AHS6.25.014c/ tathā sphik.pāyu.meḍhrauṣṭha.pṛṣṭhāntar.vaktra.gaṇḍa.gaḥ || 14 || [Note: AHS6.25.014v/ 25.14dv .pṛṣṭhāntar.vaktra.gaṇḍa.jaḥ 25.14dv .pṛṣṭhāntar.vaktra.gaṇḍayoḥ]
AHS6.25.015a/ kṛcchra.sādhyo 'kṣi.daśana.nāsikāpāṅga.nābhiṣu |
AHS6.25.015c/ sevanī.jaṭhara.śrotra.pārśva.kakṣā.staneṣu ca || 15 ||
[Page 669 ]
AHS6.25.016a/ phena.pūyānila.vahaḥ śalya.vān ūrdhva.nirvamī |
AHS6.25.016c/ bhagandaro 'ntar.vadanas tathā kaṭy.asthi.saṁśritaḥ || 16 ||
AHS6.25.017a/ kuṣṭhināṁ viṣa.juṣṭānāṁ śoṣiṇāṁ madhu.mehināṁ |
AHS6.25.017c/ vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṁ ca syur vraṇe vraṇāḥ || 17 || [Note: AHS6.25.017v/ 25.17dv yeṣāṁ cāpi vraṇe vraṇāḥ]
AHS6.25.018a/ naiva sidhyanti vīsarpa.jvarātīsāra.kāsinām |
AHS6.25.018c/ pipāsūnām a.nidrāṇāṁ śvāsinām a.vipākinām || 18 || [Note: AHS6.25.018v/ 25.18cv pipāsūnāṁ sa.nidrāṇāṁ]
AHS6.25.019a/ bhinne śiraḥ.kapāle vā mastuluṅgasya darśane |
AHS6.25.019c/ snāyu.kledāt sirā.chedād gāmbhīryāt kṛmi.bhakṣaṇāt || 19 ||
AHS6.25.020a/ asthi.bhedāt sa.śalya.tvāt sa.viṣa.tvād a.tarkitāt |
AHS6.25.020c/ mithyā.bandhād ati.snehād raukṣyād romādi.ghaṭṭanāt || 20 ||
AHS6.25.021a/ kṣobhād a.śuddha.koṣṭha.tvāt sauhityād ati.karśanāt |
AHS6.25.021c/ madya.pānād divā.svapnād vyavāyād rātri.jāgarāt || 21 || [Note: AHS6.25.021v/ 25.21cv madya.pānād divā.svāpād]
AHS6.25.022a/ vraṇo mithyopacārāc ca naiva sādhyo 'pi sidhyati |
AHS6.25.022c/ kapota.varṇa.pratimā yasyāntaḥ kleda.varjitāḥ || 22 || [Note: AHS6.25.022v/ 25.22bv naiva sādhyo 'pi rohati]
AHS6.25.023a/ sthirāś cipiṭikā.vanto rohatīti tam ādiśet |
AHS6.25.023c/ athātra śophāvasthāyāṁ yathāsannaṁ viśodhanam || 23 || [Note: AHS6.25.023v/ 25.23av sthirāś ca piṭikā.vanto]
AHS6.25.024a/ yojyaṁ śopho hi śuddhānāṁ vraṇaś cāśu praśāmyati |
AHS6.25.024c/ kuryāc chītopacāraṁ ca śophāvasthasya santatam || 24 || [Note: AHS6.25.024v/ 25.24cv kuryāc chītopacāraṁ tu]
AHS6.25.025a/ doṣāgnir agni.vat tena prayāti sahasā śamam |
AHS6.25.025c/ śophe vraṇe ca kaṭhine vi.varṇe vedanānvite || 25 ||
[Page 670 ]
AHS6.25.026a/ viṣa.yukte viśeṣeṇa jala.jādyair hared asṛk |
AHS6.25.026c/ duṣṭāsre 'pagate sadyaḥ śopha.rāga.rujāṁ śamaḥ || 26 || [Note: AHS6.25.026v/ 25.26bv jalaukādyair hared asṛk]
AHS6.25.027a/ hṛte hṛte ca rudhire su.śītaiḥ sparśa.vīryayoḥ |
AHS6.25.027c/ su.ślakṣṇais tad.ahaḥ.piṣṭaiḥ kṣīrekṣu.sva.rasa.dravaiḥ || 27 || [Note: AHS6.25.027v/ 25.27dv kṣīrekṣu.sva.rasa.drutaiḥ]
AHS6.25.028a/ śata.dhauta.ghṛtopetair muhur anyair a.śoṣibhiḥ |
AHS6.25.028c/ pratilomaṁ hito lepaḥ sekābhyaṅgāś ca tat.kṛtāḥ || 28 ||
AHS6.25.029a/ nyagrodhodumbarāśvattha.plakṣa.vetasa.valkalaiḥ |
AHS6.25.029c/ pradeho bhūri.sarpirbhiḥ śopha.nirvāpaṇaḥ param || 29 || [Note: AHS6.25.029v/ 25.29cv pradeho bhūri.sarpiś ca]
AHS6.25.030a/ vātolbaṇānāṁ stabdhānāṁ kaṭhinānāṁ mahā.rujām |
AHS6.25.030c/ srutāsṛjāṁ ca śophānāṁ vraṇānām api cedṛśām || 30 ||
AHS6.25.031a/ ānūpa.vesavārādyaiḥ svedaḥ somās tilāḥ punaḥ |
AHS6.25.031c/ bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tat.piṣṭā dāha.rug.harāḥ || 31 ||
AHS6.25.032a/ sthirān manda.rujaḥ śophān snehair vāta.kaphāpahaiḥ |
AHS6.25.032c/ abhyajya svedayitvā ca veṇu.nāḍyā śanaiḥ śanaiḥ || 32 ||
AHS6.25.033a/ vimlāpanārthaṁ mṛdnīyāt talenāṅguṣṭhakena vā |
AHS6.25.033c/ yava.godhūma.mudgaiś ca siddha.piṣṭaiḥ pralepayet || 33 || [Note: AHS6.25.033v/ 25.33dv siddhaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet 25.33dv siddhaṁ piṣṭaṁ pralepayet 25.33dv dugdha.piṣṭaiḥ pralepayet]
AHS6.25.034a/ vilīyate sa cen naivaṁ tatas tam upanāhayet |
AHS6.25.034c/ a.vidagdhas tathā śāntiṁ vidagdhaḥ pākam aśnute || 34 ||
AHS6.25.035a/ sa.kola.tila.vallomā dadhy.amlā saktu.piṇḍikā |
AHS6.25.035c/ sa.kiṇva.kuṣṭha.lavaṇā koṣṇā śastopanāhane || 35 || [Note: AHS6.25.035v/ 25.35av sa.kola.tila.vallūra. 25.35bv .dadhy.amlā saktu.piṇḍikā]
[Page 671 ]
AHS6.25.036a/ su.pakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite |
AHS6.25.036c/ dāraṇaṁ dāraṇārhasya su.kumārasya ceṣyate || 36 ||
AHS6.25.037a/ guggulv.atasi.go.danta.svarṇakṣīrī.kapota.viṭ |
AHS6.25.037c/ kṣārauṣadhāni kṣārāś ca pakva.śopha.vidāraṇam || 37 || [Note: AHS6.25.037v/ 25.37cv kṣārauṣadhāni kṣāraś ca]
AHS6.25.038a/ pūya.garbhān aṇu.dvārān sotsaṅgān marma.gān api |
AHS6.25.038c/ niḥ.snehaiḥ pīḍana.dravyaiḥ samantāt pratipīḍayet || 38 ||
AHS6.25.039a/ śuṣyantaṁ samupekṣeta pralepaṁ pīḍanaṁ prati |
AHS6.25.039c/ na mukhe cainam ālimpet tathā doṣaḥ prasicyate || 39 ||
AHS6.25.040a/ kalāya.yava.godhūma.māṣa.mudga.hareṇavaḥ |
AHS6.25.040c/ dravyāṇāṁ picchilānāṁ ca tvaṅ.mūlāni prapīḍanam || 40 || [Note: AHS6.25.040v/ 25.40cv dravyāṇāṁ picchilānāṁ tu 25.40cv dravyāṇāṁ picchilānāṁ vā]
AHS6.25.041a/ saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau |
AHS6.25.041c/ bhṛśaṁ duṣṭe vraṇe yojyau meha.kuṣṭha.vraṇeṣu ca || 41 ||
AHS6.25.042a/ atha.vā kṣālanaṁ kvāthaḥ paṭolī.nimba.pattra.jaḥ |
AHS6.25.042c/ a.viśuddhe viśuddhe tu nyagrodhādi.tvag.udbhavaḥ || 42 || [Note: AHS6.25.042v/ 25.42av atha.vā kṣālane kvāthaḥ]
AHS6.25.043a/ paṭolī.tila.yaṣṭy.āhva.trivṛd.dantī.niśā.dvayam |
AHS6.25.043c/ nimba.pattrāṇi cālepaḥ sa.paṭur vraṇa.śodhanaḥ || 43 || [Note: AHS6.25.043v/ 25.43dv sa.paṭur vraṇa.śodhanam]
AHS6.25.044a/ vraṇān viśodhayed vartyā sūkṣmāsyān sandhi.marma.gān |
AHS6.25.044c/ kṛtayā trivṛtā.dantī.lāṅgalī.madhu.saindhavaiḥ || 44 ||
AHS6.25.045a/ vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayed ugra.vedanān |
AHS6.25.045c/ yavājya.bhūrja.madana.śrīveṣṭaka.surāhvayaiḥ || 45 ||
[Page 672 ]
AHS6.25.046a/ nirvāpayed bhṛśaṁ śītaiḥ pitta.rakta.viṣolbaṇān |
AHS6.25.046c/ śuṣkālpa.māṁse gambhīre vraṇa utsādanaṁ hitam || 46 ||
AHS6.25.047a/ nyagrodha.padmakādibhyām aśvagandhā.balā.tilaiḥ |
AHS6.25.047c/ adyān māṁsāda.māṁsāni vidhinopahitāni ca || 47 || [Note: AHS6.25.047v/ 25.47dv vihitopahitāni ca 25.47dv vidhānopahitāni ca]
AHS6.25.048a/ māṁsaṁ māṁsāda.māṁsena vardhate śuddha.cetasaḥ |
AHS6.25.048c/ utsanna.mṛdu.māṁsānāṁ vraṇānām avasādanam || 48 || [Note: AHS6.25.048v/ 25.48bv vardhate śuddha.tejasaḥ]
AHS6.25.049a/ jātī.mukula.kāsīsa.manohvāla.purāgnikaiḥ |
AHS6.25.049c/ utsanna.māṁsān kaṭhinān kaṇḍū.yuktāṁś cirotthitān || 49 ||
AHS6.25.050a/ vraṇān su.duḥkha.śodhyāṁś ca śodhayet kṣāra.karmaṇā |
AHS6.25.050c/ sravanto 'śmarī.jā mūtraṁ ye cānye rakta.vāhinaḥ || 50 || [Note: AHS6.25.050v/ 25.50av vraṇān su.duḥkha.sādhyāṁś ca 25.50bv yojayet kṣāra.karmaṇā 25.50dv ye cānye kṣata.vāhinaḥ]
AHS6.25.051a/ chinnāś ca sandhayo yeṣāṁ yathoktair ye ca śodhanaiḥ |
AHS6.25.051c/ śodhyamānā na śudhyanti śodhyāḥ syus te 'gni.karmaṇā || 51 || [Note: AHS6.25.051v/ 25.51bv yathoktair ye ca sādhanaiḥ 25.51cv sādhyamānā na sidhyanti 25.51dv sādhyāḥ syus te 'gni.karmaṇā 25.51dv sādhyās te cāgni.karmaṇā]
AHS6.25.052a/ śuddhānāṁ ropaṇaṁ yojyam utsādāya yad īritam |
AHS6.25.052c/ aśvagandhā ruhā lodhraṁ kaṭphalaṁ madhuyaṣṭikā || 52 || [Note: AHS6.25.052v/ 25.52av śuddhānāṁ ropaṇe yojyam]
AHS6.25.053a/ samaṅgā dhātakī.puṣpaṁ paramaṁ vraṇa.ropaṇam |
AHS6.25.053c/ apeta.pūti.māṁsānāṁ māṁsa.sthānām a.rohatām || 53 ||
AHS6.25.054a/ kalkaṁ saṁrohaṇaṁ kuryāt tilānāṁ madhukānvitam |
AHS6.25.054c/ snigdhoṣṇa.tikta.madhura.kaṣāya.tvaiḥ sa sarva.jit || 54 || [Note: AHS6.25.054v/ 25.54av kalkaṁ saṁrohaṇe kuryāt 25.54av kalkaḥ saṁrohaṇaṁ kuryāt 25.54bv tilānāṁ madhukānvitaḥ 25.54dv .kaṣāyair eṣa sarva.jit]
AHS6.25.055a/ sa kṣaudra.nimba.pattrābhyāṁ yuktaḥ saṁśodhanaṁ param |
AHS6.25.055c/ pūrvābhyāṁ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syād āśu ropaṇaḥ || 55 || [Note: AHS6.25.055v/ 25.55bv yuktaḥ saṁśodhanaḥ param 25.55dv yuktaḥ syād api ropaṇaḥ]
[Page 673 ]
AHS6.25.056a/ tila.vad yava.kalkaṁ tu ke.cid icchanti tad.vidaḥ |
AHS6.25.056c/ sāsra.pitta.viṣāgantu.gambhīrān soṣmaṇo vraṇān || 56 ||
AHS6.25.057a/ kṣīra.ropaṇa.bhaiṣajya.śṛtenājyena ropayet |
AHS6.25.057c/ ropaṇauṣadha.siddhena tailena kapha.vāta.jān || 57 ||
AHS6.25.058a/ kācchī.lodhrābhayā.sarja.sindūrāñjana.tutthakam |
AHS6.25.058c/ cūrṇitaṁ taila.madanair yuktaṁ ropaṇam uttamam || 58 || [Note: AHS6.25.058v/ 25.58av kākṣī.lodhrābhayā.sarja. 25.58av kāṅkṣī.lodhrābhayā.sarja.]
AHS6.25.059a/ samānāṁ sthira.māṁsānāṁ tvak.sthānāṁ cūrṇa iṣyate |
AHS6.25.059c/ kakubhodumbarāśvattha.jambū.kaṭphala.lodhra.jaiḥ || 59 || [Note: AHS6.25.059v/ 25.59bv tvak.sthānāṁ cūrṇam iṣyate]
AHS6.25.060a/ tvak.cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ tvak.cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ |
AHS6.25.060c/ lākṣā.manohvā.mañjiṣṭhā.haritāla.niśā.dvayaiḥ || 60 || [Note: AHS6.25.060v/ 25.60av tvacam āśu nigṛhṇāti 25.60bv tvak.cūrṇaiś cūrṇito vraṇaḥ]
AHS6.25.061a/ pralepaḥ sa.ghṛta.kṣaudras tvag.viśuddhi.karaḥ param |
AHS6.25.061c/ kālīyaka.latāmrāsthi.hema.kālā.rasottamaiḥ || 61 || [Note: AHS6.25.061v/ 25.61av pralepaḥ sa.ghṛta.kṣaudrais]
AHS6.25.062a/ lepaḥ sa.go.maya.rasaḥ sa.varṇa.karaṇaḥ param |
AHS6.25.062c/ dagdho vāraṇa.danto 'ntar.dhūmaṁ tailaṁ rasāñjanam || 62 || [Note: AHS6.25.062v/ 25.62bv sa.varṇa.karaṇo bhavet 25.62dv .dhūmas tailaṁ rasāñjanam]
AHS6.25.063a/ roma.sañjanano lepas tad.vat taila.pariplutā |
AHS6.25.063c/ catuṣ.pān.nakha.romāsthi.tvak.śṛṅga.khura.jā maṣī || 63 ||
AHS6.25.064a/ vraṇinaḥ śastra.karmoktaṁ pathyā.pathyānnam ādiśet |
AHS6.25.064c/ dve pañca.mūle vargaś ca vāta.ghno vātike hitaḥ || 64 || [Note: AHS6.25.064v/ 25.64av vraṇināṁ śastra.karmoktaṁ 25.64bv yat pathyā.pathyam ādiśet]
AHS6.25.065a/ nyagrodha.padmakādyau tu tad.vat pitta.pradūṣite |
AHS6.25.065c/ āragvadhādiḥ śleṣma.ghnaḥ kaphe miśrās tu miśra.je || 65 || [Note: AHS6.25.065v/ 25.65dv kaphe miśras tu miśra.je 25.65dv kaphe miśrās tu miśrake]
[Page 674 ]
AHS6.25.066a/ ebhiḥ prakṣālanaṁ lepo ghṛtaṁ tailaṁ rasa.kriyā |
AHS6.25.066c/ cūrṇo vartiś ca saṁyojya vraṇe sapta yathā.yatham || 66 || [Note: AHS6.25.066v/ 25.66av ebhiḥ prakṣālanālepa. 25.66bv .ghṛta.taila.rasa.kriyāḥ]
AHS6.25.067a/ jātī.nimba.paṭola.pattra.kaṭukā.dārvī.niśā.śārivā. || 67a ||
AHS6.25.067b/ .mañjiṣṭhābhaya.siktha.tuttha.madhukair naktāhva.bījānvitaiḥ || 67b ||
AHS6.25.067c/ sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma.vadanā marmāśritāḥ kledino || 67c ||
AHS6.25.067d/ gambhīrāḥ sa.rujo vraṇāḥ sa.gatayaḥ śudhyanti rohanti ca || 67d || [Note: AHS6.25.067v/ 25.67bv .mañjiṣṭhābhaya.siktha.tuttha.madhukair naktāhva.bījais tathā 25.67cv sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma.vadanā marmāśritāḥ srāviṇo 25.67cv sarpiḥ siddham anena sūkṣma.vadanā marmāśritāḥ kledino 25.67dv gambhīrāḥ sa.rujo vraṇāḥ sa.gatikāḥ śudhyanti rohanti ca]
AHS6.25.067+1a/ sādhitaṁ sva.rase tailaṁ kākamācyāś catur.guṇe |
AHS6.25.067+1c/ gati.bhājām api hitaṁ vraṇānāṁ ropaṇaṁ param || 67+1 || [Note: AHS6.25.067+1v/ 25.67+1cv gati.bhājām api varaṁ]

6.26. Chapter 26 :: Atha sadyovraṇapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 523-526]
AHS6.26.001a/ sadyo.vraṇā ye sahasā sambhavanty abhighātataḥ |
AHS6.26.001c/ an.antair api tair aṅgam ucyate juṣṭam aṣṭa.dhā || 1 ||
AHS6.26.002a/ ghṛṣṭāvakṛtta.vicchinna.pravilambita.pātitam |
AHS6.26.002c/ viddhaṁ bhinnaṁ vidalitaṁ tatra ghṛṣṭaṁ lasīkayā || 2 || [Note: AHS6.26.002v/ 26.2bv .pravilambi.nipātitam]
AHS6.26.003a/ rakta.leśena vā yuktaṁ sa.ploṣaṁ chedanāt sravet |
AHS6.26.003c/ avagāḍhaṁ tataḥ kṛttaṁ vicchinnaṁ syāt tato 'pi ca || 3 ||
AHS6.26.004a/ pravilambi sa.śeṣe 'sthni patitaṁ pātitaṁ tanoḥ |
AHS6.26.004c/ sūkṣmāsya.śalya.viddhaṁ tu viddhaṁ koṣṭha.vivarjitam || 4 || [Note: AHS6.26.004v/ 26.4av pravilambi sa.śeṣāsthi]
AHS6.26.005a/ bhinnam anyad vidalitaṁ majja.rakta.pariplutam |
AHS6.26.005c/ prahāra.pīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthu.tāṁ gatam || 5 || [Note: AHS6.26.005v/ 26.5cv prahāra.pīḍanotpātaiḥ 26.5cv prahāra.pīḍanāt teṣāṁ]
AHS6.26.006a/ sadyaḥ sadyo.vraṇaṁ siñced atha yaṣṭy.āhva.sarpiṣā |
AHS6.26.006c/ tīvra.vyathaṁ kavoṣṇena balā.tailena vā punaḥ || 6 ||
AHS6.26.007a/ kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṁ tat.kālaṁ visṛtasya ca |
AHS6.26.007c/ kaṣāya.śīta.madhura.snigdhā lepādayo hitāḥ || 7 ||
[Page 675 ]
AHS6.26.008a/ sadyo.vraṇeṣv āyateṣu sandhānārthaṁ viśeṣataḥ |
AHS6.26.008c/ madhu.sarpiś ca yuñjīta pitta.ghnīś ca himāḥ kriyāḥ || 8 || [Note: AHS6.26.008v/ 26.8cv madhu.sarpiḥ prayuñjīta]
AHS6.26.009a/ sa.saṁrambheṣu kartavyam ūrdhvaṁ cādhaś ca śodhanam |
AHS6.26.009c/ upavāso hitaṁ bhuktaṁ pratataṁ rakta.mokṣaṇam || 9 || [Note: AHS6.26.009v/ 26.9cv upavāso hitas tatra]
AHS6.26.010a/ ghṛṣṭe vidalite caiṣa su.tarām iṣyate vidhiḥ |
AHS6.26.010c/ tayor hy alpaṁ sravaty asraṁ pākas tenāśu jāyate || 10 ||
AHS6.26.011a/ aty.artham asraṁ sravati prāya.śo 'nya.tra vikṣate |
AHS6.26.011c/ tato rakta.kṣayād vāyau kupite 'ti.rujā.kare || 11 || [Note: AHS6.26.011v/ 26.11av aty.artham asraṁ vamati 26.11bv prāya.śo 'nya.tra ca kṣate]
AHS6.26.012a/ sneha.pāna.parīṣeka.sveda.lepopanāhanam |
AHS6.26.012c/ sneha.vastiṁ ca kurvīta vāta.ghnauṣadha.sādhitam || 12 || [Note: AHS6.26.012v/ 26.12dv snehair vastiṁ ca kurvīta 26.12dv vāta.ghnauṣadha.sādhitaiḥ]
AHS6.26.013a/ iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyo.vraṇa.hito vidhiḥ |
AHS6.26.013c/ saptāhād gata.vege tu pūrvoktaṁ vidhim ācaret || 13 || [Note: AHS6.26.013v/ 26.13av iti saptāhikaḥ proktaḥ]
AHS6.26.014a/ prāyaḥ sāmānya.karmedaṁ vakṣyate tu pṛthak pṛthak |
AHS6.26.014c/ ghṛṣṭe rujaṁ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet || 14 ||
AHS6.26.015a/ kalkādīny avakṛtte tu vicchinna.pravilambinoḥ |
AHS6.26.015c/ sīvanaṁ vidhinoktena bandhanaṁ cānu pīḍanam || 15 || [Note: AHS6.26.015v/ 26.15dv bandhanaṁ cāśu pīḍanam]
AHS6.26.016a/ a.sādhyaṁ sphuṭitaṁ netram a.dīrṇaṁ lambate tu yat |
AHS6.26.016c/ sanniveśya yathā.sthānam a.vyāviddha.siraṁ bhiṣak || 16 || [Note: AHS6.26.016v/ 26.16bv udīrṇaṁ lambate tu yat 26.16cv sanniveśya yathā.sthānaṁ 26.16dv sūcyā vidhyet sirāṁ bhiṣak]
AHS6.26.017a/ pīḍayet pāṇinā padma.palāśāntaritena tat |
AHS6.26.017c/ tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṁ haviḥ || 17 || [Note: AHS6.26.017v/ 26.17dv tarpaṇe kathitaṁ haviḥ]
[Page 676 ]
AHS6.26.018a/ vipakvam ājaṁ yaṣṭy.āhva.jīvakarṣabhakotpalaiḥ |
AHS6.26.018c/ sa.payaskaiḥ paraṁ tad dhi sarva.netrābhighāta.jit || 18 ||
AHS6.26.019a/ gala.pīḍāvasanne 'kṣṇi vamanotkāsana.kṣavāḥ |
AHS6.26.019c/ prāṇāyāmo 'tha.vā kāryaḥ kriyā ca kṣata.netra.vat || 19 || [Note: AHS6.26.019v/ 26.19av gala.pīḍo 'vasanne 'kṣṇi 26.19bv vamanotkleśana.kṣavāḥ]
AHS6.26.020a/ karṇe sthānāc cyute syūte śrotas tailena pūrayet |
AHS6.26.020c/ kṛkāṭikāyāṁ chinnāyāṁ nirgacchaty api mārute || 20 || [Note: AHS6.26.020v/ 26.20av karṇe sthāna.cyute syūte 26.20bv srotas tailena pūrayet]
AHS6.26.021a/ samaṁ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṁ nir.antaram |
AHS6.26.021c/ ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate || 21 || [Note: AHS6.26.021v/ 26.21av samāṁ niveśya badhnīyāt 26.21cv ājena sarpiṣā tatra]
AHS6.26.022a/ uttāno 'nnāni bhuñjīta śayīta ca su.yantritaḥ |
AHS6.26.022c/ ghātaṁ śākhāsu tiryak.sthaṁ gātre samyaṅ.niveśite || 22 ||
AHS6.26.023a/ syūtvā vellita.bandhena badhnīyād ghana.vāsasā |
AHS6.26.023c/ carmaṇā goṣ.phaṇā.bandhaḥ kāryaś cā.saṅgate vraṇe || 23 || [Note: AHS6.26.023v/ 26.23dv kāryaś cāṁsa.gate vraṇe 26.23dv kāryaś cāṁśa.gate vraṇe]
AHS6.26.024a/ pādau vilambi.muṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā |
AHS6.26.024c/ praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunna.sañjñayā || 24 || [Note: AHS6.26.024v/ 26.24dv sevanyā picu.yuktayā 26.24dv sīvanyā picu.yuktayā]
AHS6.26.025a/ kāryaś ca goṣ.phaṇā.bandhaḥ kaṭyām āveśya paṭṭakam |
AHS6.26.025c/ sneha.sekaṁ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ || 25 || [Note: AHS6.26.025v/ 26.25dv tatra klidyanti hi vraṇāḥ 26.25dv tena klidyanti hi vraṇāḥ]
AHS6.26.026a/ kālānusāry.agurv.elā.jātī.candana.parpaṭaiḥ |
AHS6.26.026c/ śilā.dārvy.amṛtā.tutthaiḥ siddhaṁ tailaṁ ca ropaṇam || 26 || [Note: AHS6.26.026v/ 26.26bv .jātī.candana.padmakaiḥ]
AHS6.26.027a/ chinnāṁ niḥśeṣataḥ śākhāṁ dagdhvā tailena yuktitaḥ |
AHS6.26.027c/ badhnīyāt kośa.bandhena tato vraṇa.vad ācaret || 27 || [Note: AHS6.26.027v/ 26.27bv dagdhvā tailena yuktibhiḥ]
[Page 677 ]
AHS6.26.028a/ kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgād vidalite kriyā |
AHS6.26.028c/ śiraso 'pahṛte śalye vāla.vartiṁ praveśayet || 28 ||
AHS6.26.029a/ mastuluṅga.sruteḥ kruddho hanyād enaṁ calo 'nya.thā |
AHS6.26.029c/ vraṇe rohati caikaikaṁ śanair apanayet kacam || 29 || [Note: AHS6.26.029v/ 26.29av mastuluṅga.srute kruddho]
AHS6.26.030a/ mastuluṅga.srutau khāden mastiṣkān anya.jīva.jān |
AHS6.26.030c/ śalye hṛte 'ṅgād anyasmāt sneha.vartiṁ nidhāpayet || 30 ||
AHS6.26.031a/ dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ sruta.śoṇitāḥ |
AHS6.26.031c/ secayec cakra.tailena sūkṣma.netrārpitena tān || 31 ||
AHS6.26.032a/ bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrchā.hṛt.pārśva.vedanāḥ |
AHS6.26.032c/ jvaro dāhas tṛḍ ādhmānaṁ bhaktasyān.abhinandanam || 32 ||
AHS6.26.033a/ saṅgo viṇ.mūtra.marutāṁ śvāsaḥ svedo 'kṣi.rakta.tā |
AHS6.26.033c/ loha.gandhi.tvam āsyasya syād gātre ca vi.gandha.tā || 33 ||
AHS6.26.034a/ āmāśaya.sthe rudhire rudhiraṁ chardayaty api |
AHS6.26.034c/ ādhmānenāti.mātreṇa śūlena ca viśasyate || 34 || [Note: AHS6.26.034v/ 26.34dv śūlena ca vinaśyati 26.34dv śūlena ca viśiṣyate]
AHS6.26.035a/ pakvāśaya.sthe rudhire sa.śūlaṁ gauravaṁ bhavet |
AHS6.26.035c/ nābher adhas.tāc chīta.tvaṁ khebhyo raktasya cāgamaḥ || 35 ||
AHS6.26.036a/ a.bhinno 'py āśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhir abhipūryate |
AHS6.26.036c/ asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa vasti.vat || 36 ||
AHS6.26.037a/ tatrāntar.lohitaṁ śīta.pādocchvāsa.karānanam |
AHS6.26.037c/ raktākṣaṁ pāṇdu.vadanam ānaddhaṁ ca vivarjayet || 37 ||
[Page 678 ]
AHS6.26.038a/ āmāśaya.sthe vamanaṁ hitaṁ pakvāśayāśrite |
AHS6.26.038c/ virecanaṁ nirūhaṁ ca niḥ.snehoṣṇair viśodhanaiḥ || 38 || [Note: AHS6.26.038v/ 26.38bv hitaṁ pakvāśayāśraye 26.38bv hitaṁ pakvāśaya.sthite 26.38dv niḥ.snehoṣṇair viśodhanam]
AHS6.26.039a/ yava.kola.kulatthānāṁ rasaiḥ sneha.vivarjitaiḥ |
AHS6.26.039c/ bhuñjītānnaṁ yavāgūṁ vā pibet saindhava.saṁyutām || 39 || [Note: AHS6.26.039v/ 26.39dv pibet saindhava.saṁyutam]
AHS6.26.040a/ ati.niḥsruta.raktas tu bhinna.koṣṭhaḥ pibed asṛk |
AHS6.26.040c/ kliṣṭa.cchinnāntra.bhedena koṣṭha.bhedo dvi.dhā smṛtaḥ || 40 || [Note: AHS6.26.040v/ 26.40av ati.niḥsṛta.raktas tu 26.40cv klinna.bhinnāntra.bhedena 26.40cv śliṣṭa.cchinnāntra.bhedena]
AHS6.26.041a/ mūrchādayo 'lpāḥ prathame dvitīye tv ati.bādhakāḥ |
AHS6.26.041c/ kliṣṭāntraḥ saṁśayī dehī chinnāntro naiva jīvati || 41 || [Note: AHS6.26.041v/ 26.41cv klinnāntraḥ saṁśayī dehī 26.41cv kliṣṭāntraḥ saṁśaye dehī 26.41cv śliṣṭāntraḥ saṁśayī dehī 26.41dv bhinnāntro naiva jīvati]
AHS6.26.042a/ yathā.svaṁ mārgam āpannā yasya viṇ.mūtra.mārutāḥ |
AHS6.26.042c/ vy.upadravaḥ sa bhinne 'pi koṣṭhe jīvaty a.saṁśayam || 42 ||
AHS6.26.043a/ a.bhinnam antraṁ niṣkrāntaṁ praveśyaṁ na tv ato 'nya.thā |
AHS6.26.043c/ utpaṅgila.śiro.grastaṁ tad apy eke vadanti tu || 43 || [Note: AHS6.26.043v/ 26.43cv urogala.śiro.grastaṁ 26.43cv uroṅgila.śiro.grastaṁ 26.43cv pupuṅgala.śiro.grastaṁ 26.43cv vayaṅgila.śiro.grastaṁ]
AHS6.26.044a/ prakṣālya payasā digdhaṁ tṛṇa.śoṇita.pāṁsubhiḥ |
AHS6.26.044c/ praveśayet k pta.nakho ghṛtenāktaṁ śanaiḥ śanaiḥ || 44 ||
AHS6.26.045a/ kṣīreṇārdrī.kṛtaṁ śuṣkaṁ bhūri.sarpiḥ.pariplutam |
AHS6.26.045c/ aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṁ jalenodvejayed api || 45 ||
AHS6.26.046a/ tathāntrāṇi viśanty antas tat.kālaṁ pīḍayanti ca |
AHS6.26.046c/ vraṇa.saukṣmyād bahu.tvād vā koṣṭham antram an.āviśat || 46 || [Note: AHS6.26.046v/ 26.46bv tat.kālaṁ pīḍayeta ca]
AHS6.26.047a/ tat.pramāṇena jaṭharaṁ pāṭayitvā praveśayet |
AHS6.26.047c/ yathā.sthānaṁ sthite samyak antre sīvyed anu vraṇam || 47 || [Note: AHS6.26.047v/ 26.47cv yathā.sthāna.sthite samyag]
[Page 679 ]
AHS6.26.048a/ sthānād apetam ādatte jīvitaṁ kupitaṁ ca tat |
AHS6.26.048c/ veṣṭayitvānu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet || 48 || [Note: AHS6.26.048v/ 26.48bv jīvitaṁ kupitaṁ ca yat]
AHS6.26.048.1+1a/ cūrṇair yathoktaiḥ sandhānaṁ kṛtvā kṣaudra.ghṛta.plutaiḥ |
AHS6.26.048.1+1c/ tataḥ kavalikāṁ dattvā veṣṭayed anu.pūrva.śaḥ || 48.1+1 ||
AHS6.26.049a/ pāyayeta tataḥ koṣṇaṁ citrā.taila.yutaṁ payaḥ |
AHS6.26.049c/ mṛdu.kriyārthaṁ śakṛto vāyoś cādhaḥ.pravṛttaye || 49 || [Note: AHS6.26.049v/ 26.49av pāyayet taṁ tataḥ koṣṇaṁ 26.49bv citra.taila.yutaṁ payaḥ]
AHS6.26.050a/ anuvarteta varṣaṁ ca yathoktaṁ vraṇa.yantraṇām |
AHS6.26.050c/ udarān medaso vartiṁ nirgatāṁ bhasmanā mṛdā || 50 || [Note: AHS6.26.050v/ 26.50bv yathoktaṁ vraṇa.yantraṇam]
AHS6.26.051a/ avakīrya kaṣāyair vā ślakṣṇair mūlais tataḥ samam |
AHS6.26.051c/ dṛḍhaṁ baddhvā ca sūtreṇa vardhayet kuśalo bhiṣak || 51 || [Note: AHS6.26.051v/ 26.51bv ślakṣṇair mūle tataḥ samam 26.51bv ślakṣṇaiś cūrṇais tataḥ samam]
AHS6.26.052a/ tīkṣṇenāgni.prataptena śastreṇa sakṛd eva tu |
AHS6.26.052c/ syād anya.thā rug āṭopo mṛtyur vā chidyamānayā || 52 ||
AHS6.26.053a/ sa.kṣaudre ca vraṇe baddhe su.jīrṇe 'nne ghṛtaṁ pibet |
AHS6.26.053c/ kṣīraṁ vā śarkarā.citrā.lākṣā.gokṣurakaiḥ śṛtam || 53 || [Note: AHS6.26.053v/ 26.53av sa.kṣaudre tu vraṇe baddhe 26.53bv su.jīrṇānno ghṛtaṁ pibet]
AHS6.26.054a/ rug.dāha.jit sa.yaṣṭy.āhvaiḥ paraṁ pūrvodito vidhiḥ |
AHS6.26.054c/ medo.granthy.uditaṁ tatra tailam abhyañjane hitam || 54 || [Note: AHS6.26.054v/ 26.54cv medo.granthy.uditaṁ cātra]
AHS6.26.055a/ tālīśaṁ padmakaṁ māṁsī hareṇv.aguru.candanam |
AHS6.26.055c/ haridre padma.bījāni sośīraṁ madhukaṁ ca taiḥ || 55 ||
AHS6.26.056a/ pakvaṁ sadyo.vraṇeṣūktaṁ tailaṁ ropaṇam uttamam |
AHS6.26.056c/ gūḍha.prahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ || 56 || [Note: AHS6.26.056v/ 26.56cv mūḍha.prahārābhihate]
[Page 680 ]
AHS6.26.057a/ kāryaṁ vātāsra.jit tṛpti.mardanābhyañjanādikam |
AHS6.26.057c/ viśliṣṭa.dehaṁ mathitaṁ kṣīṇaṁ marmāhataṁ hatam || 57 || [Note: AHS6.26.057v/ 26.57av kuryād vātāsṛg.uktaṁ hi 26.57bv .mardanābhyaṅga.śodhanam 26.57bv mardanābhyaṅga.śodhanam 26.57dv kṣīṇaṁ marmāhatāhatam 26.57dv kṣīṇaṁ marmāhataṁ ca tam]
AHS6.26.057ū̆ab/ vāsayet taila.pūrṇāyāṁ droṇyāṁ māṁsa.rasāśinam || 57ū̆ab ||

6.27. Chapter 27 :: Athabhaṅgapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 526-529]
AHS6.27.001a/ pāta.ghātādibhir dve.dhā bhaṅgo 'sthnāṁ sandhy.a.sandhitaḥ |
AHS6.27.001c/ prasāraṇākuñcanayor a.śaktiḥ sandhi.mukta.tā || 1 || [Note: AHS6.27.001v/ 27.1bv bhaṅgo 'sthnaḥ sandhy.a.sandhi.gaḥ 27.1bv bhaṅgo 'sthnaḥ sandhy.a.sandhitaḥ]
AHS6.27.002a/ itarasmin bhṛśaṁ śophaḥ sarvāvasthāsv ati.vyathā |
AHS6.27.002c/ a.śaktiś ceṣṭite 'lpe 'pi pīḍyamāne sa.śabda.tā || 2 || [Note: AHS6.27.002v/ 27.2bv sarvāvasthāsv ati.vyathaḥ]
AHS6.27.003a/ samāsād iti bhaṅgasya lakṣaṇaṁ bahu.dhā tu tat |
AHS6.27.003c/ bhidyate bhaṅga.bhedena tasya sarvasya sādhanam || 3 ||
AHS6.27.004a/ yathā syād upayogāya tathā tad upadekṣyate |
AHS6.27.004c/ prājyāṇu.dāri yat tv asthi sparśe śabdaṁ karoti yat || 4 || [Note: AHS6.27.004v/ 27.4cv prājyāṇu.dāri yac cāsthi]
AHS6.27.005a/ yatrāsthi.leśaḥ praviśen madhyam asthno vidāritaḥ |
AHS6.27.005c/ bhagnaṁ yac cābhighātena kiñ.cid evāvaśeṣitam || 5 || [Note: AHS6.27.005v/ 27.5cv bhagnaṁ yad abhighātena 27.5cv bhagnaṁ yad vābhighātena]
AHS6.27.006a/ unnamyamānaṁ kṣata.vad yac ca majjani majjati |
AHS6.27.006c/ tad duḥ.sādhyaṁ kṛśā.śakta.vātalālpāśinām api || 6 ||
AHS6.27.007a/ bhinnaṁ kapālaṁ yat kaṭyāṁ sandhi.muktaṁ cyutaṁ ca yat |
AHS6.27.007c/ jaghanaṁ prati piṣṭaṁ ca bhagnaṁ yat tad vivarjayet || 7 || [Note: AHS6.27.007v/ 27.7av bhinnaṁ kapālaṁ yat kaṭyāḥ]
AHS6.27.008a/ a.saṁśliṣṭa.kapālaṁ ca lalāṭaṁ cūrṇitaṁ tathā |
AHS6.27.008c/ yac ca bhagnaṁ bhavec chaṅkha.śiraḥ.pṛṣṭha.stanāntare || 8 ||
[Page 681 ]
AHS6.27.009a/ samyag.yamitam apy asthi dur.nyāsād dur.nibandhanāt |
AHS6.27.009c/ saṅkṣobhād api yad gacched vi.kriyāṁ tad vivarjayet || 9 || [Note: AHS6.27.009v/ 27.9dv vi.kriyāṁ tac ca varjayet]
AHS6.27.010a/ ādito yac ca dur.jātam asthi sandhir athāpi vā |
AHS6.27.010c/ taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu || 10 || [Note: AHS6.27.010v/ 27.10cv taruṇāsthīni namyante 27.10dv bhajyante nalakāni ca]
AHS6.27.011a/ kapālāni vibhidyante sphuṭanty anyāni bhūyasā |
AHS6.27.011c/ athāvanatam unnamyam unnataṁ cāvapīḍayet || 11 || [Note: AHS6.27.011v/ 27.11av kapālāsthīni bhidyante]
AHS6.27.012a/ āñched atikṣiptam adho.gataṁ copari vartayet |
AHS6.27.012c/ āñchanotpīḍanonnāma.carma.saṅkṣepa.bandhanaiḥ || 12 || [Note: AHS6.27.012v/ 27.12av āñched a.vikṣiptam adho.]
AHS6.27.013a/ sandhīñ charīra.gān sarvāṁś calān apy a.calān api |
AHS6.27.013c/ ity etaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṁsthāpya niś.calam || 13 || [Note: AHS6.27.013v/ 27.13dv samyak saṁsthāpya niś.calān]
AHS6.27.014a/ paṭṭaiḥ prabhūta.sarpirbhiḥ veṣṭayitvā sukhais tataḥ |
AHS6.27.014c/ kadambodumbarāśvattha.sarjārjuna.palāśa.jaiḥ || 14 ||
AHS6.27.015a/ vaṁśodbhavair vā pṛthubhis tanubhiḥ su.niveśitaiḥ |
AHS6.27.015c/ su.ślakṣṇaiḥ sa.pratistambhair valkalaiḥ śakalair api || 15 || [Note: AHS6.27.015v/ 27.15cv su.ślakṣṇaiḥ sa.pratistambhair]
AHS6.27.016a/ kuśāhvayaiḥ samaṁ bandhaṁ paṭṭasyopari yojayet |
AHS6.27.016c/ śithilena hi bandhena sandhi.sthairyaṁ na jāyate || 16 || [Note: AHS6.27.016v/ 27.16dv sandheḥ sthairyaṁ na jāyate]
AHS6.27.017a/ gāḍhenāti rujā.dāha.pāka.śvayathu.sambhavaḥ |
AHS6.27.017c/ try.ahāt try.ahād ṛtau gharme saptāhān mokṣayed dhime || 17 || [Note: AHS6.27.017v/ 27.17av gāḍhenāpi rujā.dāha.]
AHS6.27.018a/ sādhāraṇe tu pañcāhād bhaṅga.doṣa.vaśena vā |
AHS6.27.018c/ nyagrodhādi.kaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet || 18 || [Note: AHS6.27.018v/ 27.18bv bhagna.doṣa.vaśena vā 27.18bv bhaṅge doṣa.vaśena vā]
[Page 682 ]
AHS6.27.019a/ taṁ pañca.mūla.pakvena payasā tu sa.vedanam |
AHS6.27.019c/ sukhoṣṇaṁ vāvacāryaṁ syāc cakra.tailaṁ vijānatā || 19 || [Note: AHS6.27.019v/ 27.19av pañca.mūla.vipakvena 27.19cc sukhoṣṇam avacāryaṁ syāc]
AHS6.27.020a/ vibhajya deśaṁ kālaṁ ca vāta.ghnauṣadha.saṁyutam |
AHS6.27.020c/ pratataṁ seka.lepāṁś ca vidadhyād bhṛśa.śītalān || 20 || [Note: AHS6.27.020v/ 27.20av vibhajya deśa.kālau ca 27.20bv vāta.ghnauṣadha.sādhitam]
AHS6.27.021a/ gṛṣṭi.kṣīraṁ sa.sarpiṣkaṁ madhurauṣadha.sādhitam |
AHS6.27.021c/ prātaḥ prātaḥ pibed bhagnaḥ śītalaṁ lākṣayā yutam || 21 ||
AHS6.27.022a/ sa.vraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhu.ghṛtottaraiḥ |
AHS6.27.022c/ kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ || 22 || [Note: AHS6.27.022v/ 27.22cv kaṣāyaiḥ pratisāryo vā]
AHS6.27.023a/ lambāni vraṇa.māṁsāni pralipya madhu.sarpiṣā |
AHS6.27.023c/ sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiś copapādayet || 23 ||
AHS6.27.024a/ tān samān su.sthitāñ jñātvā phalinī.lodhra.kaṭphalaiḥ |
AHS6.27.024c/ samaṅgā.dhātakī.yuktaiś cūrṇitair avacūrṇayet || 24 ||
AHS6.27.025a/ dhātakī.lodhra.cūrṇair vā rohanty āśu tathā vraṇāḥ |
AHS6.27.025c/ iti bhaṅga upakrāntaḥ sthira.dhātor ṛtau hime || 25 ||
AHS6.27.026a/ māṁsalasyālpa.doṣasya su.sādhyo dāruṇo 'nya.thā |
AHS6.27.026c/ pūrva.madhyānta.vayasām eka.dvi.tri.guṇaiḥ kramāt || 26 || [Note: AHS6.27.026v/ 27.26bv su.sādho dāruṇo 'nya.thā]
AHS6.27.027a/ māsaiḥ sthairyaṁ bhavet sandher yathoktaṁ bhajatāṁ vidhim |
AHS6.27.027c/ kaṭī.jaṅghoru.bhagnānāṁ kapāṭa.śayanaṁ hitam || 27 || [Note: AHS6.27.027v/ 27.27bv yathoktaṁ bhajato vidhim]
AHS6.27.028a/ yantraṇārthaṁ tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ |
AHS6.27.028c/ jaṅghorvoḥ pārśvayor dvau dvau tala ekaś ca kīlakaḥ || 28 ||
[Page 683 ]
AHS6.27.029a/ śroṇyāṁ vā pṛṣṭha.vaṁśe vā vakṣasy akṣakayos tathā |
AHS6.27.029c/ vimokṣe bhagna.sandhīnāṁ vidhim evaṁ samācaret || 29 || [Note: AHS6.27.029v/ 27.29bv vakṣasy aṁśakayos tathā 27.29bv vaktrasyākṣakayos tathā 27.29dv vidhim enaṁ samācaret]
AHS6.27.030a/ sandhīṁś cira.vimuktāṁs tu snigdha.svinnān mṛdū.kṛtān |
AHS6.27.030c/ uktair vidhānair buddhyā ca yathā.svaṁ sthānam ānayet || 30 || [Note: AHS6.27.030v/ 27.30av sandhīṁś cira.vimuktāṁś ca 27.30cv uktair vidhānair yuktyā ca 27.30cv uktair vidhānair yuktyā vā]
AHS6.27.031a/ a.sandhi.bhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇa.sādhite |
AHS6.27.031c/ āpothya bhaṅgaṁ yamayet tato bhagna.vad ācaret || 31 || [Note: AHS6.27.031v/ 27.31av a.sandhi.bhagne rūḍhe ca 27.31bv viṣamolbaṇa.sādhanaiḥ]
AHS6.27.032a/ bhagnaṁ naiti yathā pākaṁ prayateta tathā bhiṣak |
AHS6.27.032c/ pakva.māṁsa.sirā.snāyuḥ sandhiḥ śleṣaṁ na gacchati || 32 || [Note: AHS6.27.032v/ 27.32av bhaṅgo naiti yathā pākaṁ]
AHS6.27.033a/ vāta.vyādhi.vinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet |
AHS6.27.033c/ catuṣ.prayogān balyāṁś ca vasti.karma ca śīlayet || 33 ||
AHS6.27.034a/ śāly.ājya.rasa.dugdhādyaiḥ pauṣṭikair a.vidāhibhiḥ |
AHS6.27.034c/ mātrayopacared bhagnaṁ sandhi.saṁśleṣa.kāribhiḥ || 34 ||
AHS6.27.035a/ glānir na śasyate tasya sandhi.viśleṣa.kṛd dhi sā || 35ab ||
AHS6.27.035c/ lavaṇaṁ kaṭukaṁ kṣāram amlaṁ maithunam ātapam || 35cd ||
AHS6.27.035e/ vyāyāmaṁ ca na seveta bhagno rūkṣaṁ ca bhojanam || 35ef ||
AHS6.27.036a/ kṛṣṇāṁs tilān vi.rajaso dṛḍha.vastra.baddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet |
AHS6.27.036c/ saṁśoṣayed anu.dinaṁ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhuka.kvathite ca toye || 36 || [Note: AHS6.27.036v/ 27.36cv saṁśoṣayed anu.dinaṁ pratisārya caitān 27.36cv saṁśoṣayed anu.dinaṁ pravibhāvya caitān]
AHS6.27.037a/ punar api pīta.payaskāṁs tān pūrva.vad eva śoṣitān bāḍham |
AHS6.27.037c/ vigata.tuṣān a.rajaskān sañcūrṇya su.cūrṇitair yuñjyāt || 37 || [Note: AHS6.27.037v/ 27.37dv sañcūrṇya vicūrṇitair yuñjyāt]
AHS6.27.038a/ nalada.vālaka.lohitayaṣṭikā.nakha.miśi.plava.kuṣṭha.balā.trayaiḥ |
AHS6.27.038c/ aguru.kuṅkuma.candana.śārivā.sarala.sarja.rasāmaradārubhiḥ || 38 ||
[Page 684 ]
AHS6.27.039a/ padmakādi.gaṇopetais tila.piṣṭaṁ tataś ca tat |
AHS6.27.039c/ samasta.gandha.bhaiṣajya.siddha.dugdhena pīḍayet || 39 || [Note: AHS6.27.039v/ 27.39bv tila.piṣṭaṁ tataś ca tam]
AHS6.27.040a/ śaileya.rāsnāṁśumatī.kaseru.kālānusārī.nata.pattra.lodhraiḥ |
AHS6.27.040c/ sa.kṣīraśuklaiḥ sa.payaḥ sa.dūrvais tailaṁ pacet tan naladādibhiś ca || 40 || [Note: AHS6.27.040v/ 27.40cv tvak.kṣīra.yuktaiḥ payasā sa.dūrvais 27.40cv sa.kṣīra.yuktais payasā sa.dūrvais 27.40cv sa.kṣīra.yuktais sa.payaḥ sa.dūrvais]
AHS6.27.041a/ gandha.tailam idam uttamam asthi.sthairya.kṛj jayati cāśu vikārān |
AHS6.27.041c/ vāta.pitta.janitān ati.vīryān vyāpino 'pi vividhair upayogaiḥ || 41 || [Note: AHS6.27.041v/ 27.41cv vāta.pitta.janitān ati.vīryaṁ 27.41cv vāta.pitta.janitān ati.vīrya. 27.41dv .vyāpino 'pi vividhair upayogaiḥ]

6.28. Chapter 28 :: Atha bhaṅgadarapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 529-531]
AHS6.28.001a/ hasty.aśva.pṛṣṭha.gamana.kaṭhinotkaṭakāsanaiḥ |
AHS6.28.001c/ arśo.nidānābhihitair aparaiś ca niṣevitaiḥ || 1 || [Note: AHS6.28.001v/ 28.1bv .kaṭhinotkaṭukāsanaiḥ]
AHS6.28.002a/ an.iṣṭā.dṛṣṭa.pākena sadyo vā sādhu.garhaṇaiḥ |
AHS6.28.002c/ prāyeṇa piṭikā.pūrvo yo 'ṅgule dvy.aṅgule 'pi vā || 2 || [Note: AHS6.28.002v/ 28.2av an.iṣṭa.diṣṭa.pākena]
AHS6.28.003a/ pāyor vraṇo 'ntar bāhyo vā duṣṭāsṛṅ.māṁsa.go bhavet |
AHS6.28.003c/ vasti.mūtrāśayābhyāsa.gata.tvāt syandanātmakaḥ || 3 || [Note: AHS6.28.003v/ 28.3av pāyau vraṇo 'ntar bāhyo vā]
AHS6.28.004a/ bhagandaraḥ sa sarvāṁś ca dārayaty a.kriyā.vataḥ |
AHS6.28.004c/ bhaga.vasti.gudāṁs teṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ || 4 || [Note: AHS6.28.004v/ 28.4av bhagandaraḥ sa sarvaś ca 28.4av bhagandaraḥ sa sarvasya]
AHS6.28.005a/ vāta.mūtra.śakṛc.chukraṁ khaiḥ sūkṣmair vamati kramāt |
AHS6.28.005c/ doṣaiḥ pṛthag yutaiḥ sarvair āgantuḥ so 'ṣṭamaḥ smṛtaḥ || 5 || [Note: AHS6.28.005v/ 28.5dv āgantuś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ]
AHS6.28.006a/ a.pakvaṁ piṭikāṁ āhuḥ pāka.prāptaṁ bhagandaram |
AHS6.28.006c/ gūḍha.mūlāṁ sa.saṁrambhāṁ rug.āḍhyāṁ rūḍha.kopinīm || 6 ||
AHS6.28.007a/ bhagandara.karīṁ vidyāt piṭikāṁ na tv ato 'nya.thā |
AHS6.28.007c/ tatra śyāvāruṇā toda.bheda.sphuraṇa.ruk.karī || 7 ||
[Page 685 ]
AHS6.28.008a/ piṭikā mārutāt pittād uṣṭra.grīvā.vad ucchritā |
AHS6.28.008c/ rāgiṇī tanur ūṣmāḍhyā jvara.dhūmāyanānvitā || 8 || [Note: AHS6.28.008v/ 28.8cv rāgiṇī tanu.sūkṣmā ca]
AHS6.28.009a/ sthirā snigdhā mahā.mūlā pāṇḍuḥ kaṇḍū.matī kaphāt |
AHS6.28.009c/ śyāvā tāmrā sa.dāhoṣā ghora.rug vāta.pitta.jā || 9 || [Note: AHS6.28.009v/ 28.9cv śyāva.tāmrā sa.dāhoṣā]
AHS6.28.010a/ pāṇḍurā kiñ.cid.ā.śyāvā kṛcchra.pākā kaphānilāt |
AHS6.28.010c/ pādāṅguṣṭha.samā sarvair doṣair nānā.vidha.vyathā || 10 ||
AHS6.28.011a/ śūlā.rocaka.tṛḍ.dāha.jvara.cchardir.upadrutā |
AHS6.28.011c/ vraṇa.tāṁ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt tatra vāta.jā || 11 ||
AHS6.28.012a/ cīyate 'ṇu.mukhaiś chidraiḥ śata.ponaka.vat kramāt |
AHS6.28.012c/ acchaṁ sravadbhir āsrāvam ajasraṁ phena.saṁyutam || 12 || [Note: AHS6.28.012v/ 28.12av dīryate 'ṇu.mukhaiś chidraiḥ 28.12bv śata.ponaka.vaktra.vat]
AHS6.28.013a/ śata.ponaka.sañjño 'yam uṣṭra.grīvas tu pitta.jaḥ |
AHS6.28.013c/ bahu.picchā.parisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ || 13 ||
AHS6.28.014a/ vāta.pittāj parikṣepī parikṣipya gudaṁ gatiḥ |
AHS6.28.014c/ jāyate paritas tatra prākāraṁ parikheva ca || 14 || [Note: AHS6.28.014v/ 28.14dv prākāra.parikheva ca]
AHS6.28.015a/ ṛjur vāta.kaphād ṛjvyā gudo gatyātra dīryate |
AHS6.28.015c/ kapha.pitte tu pūrvotthaṁ dur.nāmāśritya kupyataḥ || 15 || [Note: AHS6.28.015v/ 28.15bv gudo gatyā tu dīryate 28.15bv gudo gatyā nu dīryate 28.15cv kapha.pitte tu pūrvoktaṁ]
AHS6.28.016a/ arśo.mūle tataḥ śophaḥ kaṇḍū.dāhādi.mān bhavet |
AHS6.28.016c/ sa śīghraṁ pakva.bhinno 'sya kledayan mūlam arśasaḥ || 16 ||
AHS6.28.017a/ sravaty ajasraṁ gatibhir ayam arśo.bhagandaraḥ |
AHS6.28.017c/ sarva.jaḥ śambukāvartaḥ śambūkāvarta.sannibhaḥ || 17 ||
[Page 686 ]
AHS6.28.018a/ gatayo dārayanty asmin rug.vegair dāruṇair gudam |
AHS6.28.018c/ asthi.leśo 'bhyavahṛto māṁsa.gṛddhyā yadā gudam || 18 ||
AHS6.28.019a/ kṣiṇoti tiryaṅ nirgacchann un.mārgaṁ kṣatato gatiḥ |
AHS6.28.019c/ syāt tataḥ pūya.dīrṇāyāṁ māṁsa.kothena tatra ca || 19 || [Note: AHS6.28.019v/ 28.19av kṣaṇoti tiryaṅ nirgacchan 28.19cv syāt tadā pūya.dīrṇāyāṁ]
AHS6.28.020a/ jāyante kṛmayas tasya khādantaḥ parito gudam |
AHS6.28.020c/ vidārayanti na cirād un.mārgī kṣata.jaś ca saḥ || 20 || [Note: AHS6.28.020v/ 28.20av jāyante kṛmayas tebhyaḥ 28.20dv un.mārgī kṣata.jas tu saḥ]
AHS6.28.021a/ teṣu rug.dāha.kaṇḍv.ādīn vidyād vraṇa.niṣedhataḥ |
AHS6.28.021c/ ṣaṭ kṛcchra.sādhanās teṣāṁ nicaya.kṣata.jau tyajet || 21 || [Note: AHS6.28.021v/ 28.21bv vidyād vraṇa.vibhaktitaḥ]
AHS6.28.022a/ pravāhiṇīṁ valīṁ prāptaṁ sevanīṁ vā samāśritam |
AHS6.28.022c/ athāsya piṭikām eva tathā yatnād upācaret || 22 ||
AHS6.28.023a/ śuddhy.asṛk.sruti.sekādyair yathā pākaṁ na gacchati |
AHS6.28.023c/ pāke punar upasnigdhaṁ sveditaṁ cāvagāhataḥ || 23 ||
AHS6.28.024a/ yantrayitvārśasam iva paśyet samyag bhagandaram |
AHS6.28.024c/ arvācīnaṁ parācīnam antar.mukha.bahir.mukham || 24 || [Note: AHS6.28.024v/ 28.24cv avācīnaṁ parācīnam]
AHS6.28.025a/ athāntar.mukham eṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet |
AHS6.28.025c/ bahir.mukhaṁ ca niḥśeṣaṁ tataḥ kṣāreṇa sādhayet || 25 ||
AHS6.28.026a/ agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭra.kandharam |
AHS6.28.026c/ nāḍīr ekāntarāḥ kṛtvā pāṭayec chata.ponakam || 26 || [Note: AHS6.28.026v/ 28.26cv nāḍīm ekāntaraṁ kṛtvā 28.26dv pāṭayec chata.ponake]
AHS6.28.027a/ tāsu rūḍhāsu śeṣāś ca mṛtyur dīrṇe gude 'nya.thā |
AHS6.28.027c/ parikṣepiṇi cāpy evaṁ nāḍy.uktaiḥ kṣāra.sūtrakaiḥ || 27 ||
[Page 687 ]
AHS6.28.028a/ arśo.bhagandare pūrvam arśāṁsi pratisādhayet |
AHS6.28.028c/ tyaktvopacaryaḥ kṣata.jaḥ śalyaṁ śalya.vatas tataḥ || 28 || [Note: AHS6.28.028v/ 28.28bv arśāṁsi pratisārayet]
AHS6.28.029a/ āharec ca tathā dadyāt kṛmi.ghnaṁ lepa.bhojanam |
AHS6.28.029c/ piṇḍa.nāḍy.ādayaḥ svedāḥ su.snigdhā ruji pūjitāḥ || 29 || [Note: AHS6.28.029v/ 28.29av āhareta tathā dadyāt 28.29av āharet tat tathā dadyāt 28.29av āharet tu tathā dadyāt]
AHS6.28.030a/ sarva.tra ca bahu.cchidre chedān ālocya yojayet |
AHS6.28.030c/ go.tīrtha.sarvato.bhadra.dala.lāṅgala.lāṅgalān || 30 || [Note: AHS6.28.030v/ 28.30av sarva.trāpi bahu.cchidre]
AHS6.28.031a/ pārśvaṁ gatena śastreṇa cchedo go.tīrthako mataḥ |
AHS6.28.031c/ sarvataḥ sarvato.bhadraḥ pārśva.cchedo 'rdha.lāṅgalaḥ || 31 || [Note: AHS6.28.031v/ 28.31av pārśva.gatena śastreṇa 28.31av pārśvāgatena śastreṇa]
AHS6.28.032a/ pārśva.dvaye lāṅgalakaḥ samastāṁś cāgninā dahet |
AHS6.28.032c/ āsrāva.mārgān niḥśeṣaṁ naivaṁ vikurute punaḥ || 32 || [Note: AHS6.28.032v/ 28.32cv āsrāva.mārgān niḥśeṣān]
AHS6.28.033a/ yateta koṣṭha.śuddhau ca bhiṣak tasyāntarāntarā |
AHS6.28.033c/ lepo vraṇe biḍālāsthi tri.phalā.rasa.kalkitam || 33 || [Note: AHS6.28.033v/ 28.33av yateta koṣṭha.śuddhyai ca 28.33av yateta koṣṭha.saṁśuddhau 28.33dv tri.phalā.rasa.kalkitaḥ]
AHS6.28.034a/ jyotiṣmatī.malayu.lāṅgali.śelu.pāṭhā.kumbhāgni.sarja.karavīra.vacā.sudhārkaiḥ |
AHS6.28.034c/ abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṁ tailaṁ vadanti paramaṁ hitam etad eṣām || 34 || [Note: AHS6.28.034v/ 28.34bv .kumbhāgni.sarji.karavīra.vacā.sudhārkaiḥ 28.34dv tailaṁ vadanti paramaṁ hitam etad eva]
AHS6.28.035a/ madhuka.lodhra.kaṇā.truṭi.reṇukā.dvi.rajanī.phalinī.paṭu.śārivāḥ |
AHS6.28.035c/ kamala.kesara.padmaka.dhātakī.madana.sarja.rasāmaya.rodikāḥ || 35 || [Note: AHS6.28.035v/ 28.35dv .madana.sarja.rasāmaya.lodhrakāḥ]
AHS6.28.036a/ sa.bījapūra.cchadanair ebhis tailaṁ vipācitam |
AHS6.28.036c/ bhagandarāpacī.kuṣṭha.madhu.meha.vraṇāpaham || 36 ||
AHS6.28.037a/ madhu.taila.yutā viḍaṅga.sāra.tri.phalā.māgadhikā.kaṇāś ca līḍhāḥ |
AHS6.28.037c/ kṛmi.kuṣṭha.bhagandara.prameha.kṣata.nāḍī.vraṇa.ropaṇā bhavanti || 37 || [Note: AHS6.28.037v/ 28.37bv .tri.phalā.māgadhikoṣaṇāś ca līḍhāḥ 28.37dv .kṣata.nāḍī.vraṇa.rohaṇā bhavanti]
[Page 688 ]
AHS6.28.038a/ amṛtā.truṭi.vella.vatsakaṁ kali.pathyāmalakāni gugguluḥ |
AHS6.28.038c/ krama.vṛddham idaṁ madhu.drutaṁ piṭikā.sthaulya.bhagandarāñ jayet || 38 || [Note: AHS6.28.038v/ 28.38cv krama.vṛddham idaṁ madhu.plutaṁ]
AHS6.28.039a/ māgadhikāgni.kaliṅga.viḍaṅgair bilva.ghṛtaiḥ sa.varā.pala.ṣaṭkaiḥ |
AHS6.28.039c/ guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudra.yutaiḥ sakalāmaya.nāśaḥ || 39 || [Note: AHS6.28.039v/ 28.39av māgadhikāgni.kaliṅga.viḍaṅgais 28.39bv tulya.ghṛtaiḥ sa.varā.pala.ṣaṭkaiḥ]
AHS6.28.040a/ guggulu.pañca.palaṁ palikāṁśā māgadhikā tri.phalā ca pṛthak syāt |
AHS6.28.040c/ tvak.truṭi.karṣa.yutaṁ madhu.līḍhaṁ kuṣṭha.bhagandara.gulma.gati.ghnam || 40 ||
AHS6.28.041a/ śṛṅgavera.rajo.yuktaṁ tad eva ca su.bhāvitam |
AHS6.28.041c/ kvāthena daśa.mūlasya viśeṣād vāta.roga.jit || 41 ||
AHS6.28.042a/ uttamā.khadira.sāra.jaṁ rajaḥ śīlayann asana.vāri.bhāvitam |
AHS6.28.042c/ hanti tulya.mahiṣākṣa.mākṣikaṁ kuṣṭha.meha.piṭikā.bhagandarān || 42 || [Note: AHS6.28.042v/ 28.42bv śīlayed anala.vāri.bhāvitam 28.42bv śīlayed asana.vāri.bhāvitam 28.42cv hanti tulya.mahiṣākhya.mākṣikaṁ]
AHS6.28.043a/ bhagandareṣv eṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjana.sādhanāni |
AHS6.28.043c/ vraṇādhikārāt pariśīlanāc ca samyag viditvaupayikaṁ vidadhyāt || 43 || [Note: AHS6.28.043v/ 28.43dv samyag viditvauṣadhikaṁ vidadhyāt]
AHS6.28.044a/ aśva.pṛṣṭha.gamanaṁ cala.rodhaṁ madya.maithunam a.jīrṇam a.sātmyam |
AHS6.28.044c/ sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṁ parihared adhikaṁ vā || 44 || [Note: AHS6.28.044v/ 28.44dv vatsaraṁ parihared adhikaṁ ca]

6.29. Chapter 29 :: Atha granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 531-534]
AHS6.29.001a/ kapha.pradhānāḥ kurvanti medo.māṁsāsra.gā malāḥ |
AHS6.29.001c/ vṛttonnataṁ yaṁ śvayathuṁ sa granthir grathanāt smṛtaḥ || 1 || [Note: AHS6.29.001v/ 29.1dv sa granthir granthanāt smṛtaḥ]
AHS6.29.002a/ doṣāsra.māṁsa.medo.'sthi.sirā.vraṇa.bhavā nava |
AHS6.29.002c/ te tatra vātād āyāma.toda.bhedānvito 'sitaḥ || 2 ||
AHS6.29.003a/ sthānāt sthānāntara.gatir a.kasmād dhāni.vṛddhi.mān |
AHS6.29.003c/ mṛdur vastir ivānaddho vibhinno 'cchaṁ sravaty asṛk || 3 ||
[Page 689 ]
AHS6.29.004a/ pittāt sa.dāhaḥ pītābho rakto vā pacyate drutam |
AHS6.29.004c/ bhinno 'sram uṣṇaṁ sravati śleṣmaṇā nī.rujo ghanaḥ || 4 ||
AHS6.29.005a/ śītaḥ sa.varṇaḥ kaṇḍū.mān pakvaḥ pūyaṁ sraved ghanam |
AHS6.29.005c/ doṣair duṣṭe 'sṛji granthir bhaven mūrchatsu jantuṣu || 5 ||
AHS6.29.006a/ sirā.māṁsaṁ ca saṁśritya sa.svāpaḥ pitta.lakṣaṇaḥ |
AHS6.29.006c/ māṁsalair dūṣitaṁ māṁsam āhārair granthim āvahet || 6 ||
AHS6.29.007a/ snigdhaṁ mahāntaṁ kaṭhinaṁ sirā.naddhaṁ kaphākṛtim |
AHS6.29.007c/ pravṛddhaṁ medurair medo nītaṁ māṁse 'tha.vā tvaci || 7 ||
AHS6.29.008a/ vāyunā kurute granthiṁ bhṛśaṁ snigdhaṁ mṛduṁ calam |
AHS6.29.008c/ śleṣma.tulyākṛtiṁ deha.kṣaya.vṛddhi.kṣayodayam || 8 ||
AHS6.29.009a/ sa vibhinno ghanaṁ medas tāmrāsita.sitaṁ sravet |
AHS6.29.009c/ asthi.bhaṅgābhighātābhyām unnatāvanataṁ tu yat || 9 || [Note: AHS6.29.009v/ 29.9av sa vibhinno ghanaṁ medaḥ 29.9bv pūyaṁ tāmrāsitaṁ sravet 29.9cv asthi.bhagnābhighātābhyām]
AHS6.29.010a/ so 'sthi.granthiḥ padātes tu sahasāmbho.'vagāhanāt |
AHS6.29.010c/ vyāyāmād vā pratāntasya sirā.jālaṁ sa.śoṇitam || 10 ||
AHS6.29.011a/ vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrī.kṛtya viśoṣya ca |
AHS6.29.011c/ niḥ.sphuraṁ nī.rujaṁ granthiṁ kurute sa sirāhvayaḥ || 11 || [Note: AHS6.29.011v/ 29.11av vāyuḥ prapīḍya saṅkocya]
AHS6.29.012a/ a.rūḍhe rūḍha.mātre vā vraṇe sarva.rasāśinaḥ |
AHS6.29.012c/ sārdre vā bandha.rahite gātre 'śmābhihate 'tha.vā || 12 ||
AHS6.29.013a/ vāto 'sram a.srutaṁ duṣṭaṁ saṁśoṣya grathitaṁ vraṇam |
AHS6.29.013c/ kuryāt sa.dāhaḥ kaṇḍū.mān vraṇa.granthir ayaṁ smṛtaḥ || 13 || [Note: AHS6.29.013v/ 29.13av vāyuḥ prakupitaḥ kṣipraṁ 29.13bv prāpya marmāśritaṁ vraṇam]
[Page 690 ]
AHS6.29.014a/ sādhyā doṣāsra.medo.jā na tu sthūla.kharāś calāḥ |
AHS6.29.014c/ marma.kaṇṭhodara.sthāś ca mahat tu granthito 'rbudam || 14 || [Note: AHS6.29.014v/ 29.14bv na tu sthūlāḥ kharāś calāḥ 29.14dv mahāṁs tu granthito 'rbudam]
AHS6.29.015a/ tal.lakṣaṇaṁ ca medo.'ntaiḥ ṣo.ḍhā doṣādibhis tu tat |
AHS6.29.015c/ prāyo medaḥ.kaphāḍhya.tvāt sthira.tvāc ca na pacyate || 15 ||
AHS6.29.016a/ sirā.sthaṁ śoṇitaṁ doṣaḥ saṅkocyāntaḥ prapīḍya ca |
AHS6.29.016c/ pācayeta tad ānaddhaṁ sāsrāvaṁ māṁsa.piṇḍitam || 16 || [Note: AHS6.29.016v/ 29.16bv saṅkocyānu prapīḍya ca 29.16bv saṅkocyānu prapīḍya vā 29.16bv saṅkocyāntaḥ prapīḍya vā 29.16dv sa.srāvaṁ māṁsa.piṇḍa.tām]
AHS6.29.017a/ māṁsāṅkuraiś citaṁ yāti vṛddhiṁ cāśu sravet tataḥ |
AHS6.29.017c/ ajasraṁ duṣṭa.rudhiraṁ bhūri tac choṇitārbudam || 17 || [Note: AHS6.29.017v/ 29.17bv vṛddhaṁ cāśu sravet tataḥ]
AHS6.29.018a/ teṣv asṛṅ.māṁsa.je varjye catvāry anyāni sādhayet |
AHS6.29.018c/ prasthitā vaṅkṣaṇorv.ādim adhaḥ.kāyaṁ kapholbaṇāḥ || 18 ||
AHS6.29.019a/ doṣā māṁsāsra.gāḥ pādau kālenāśritya kurvate |
AHS6.29.019c/ śanaiḥ śanair ghanaṁ śophaṁ ślīpadaṁ tat pracakṣate || 19 || [Note: AHS6.29.019v/ 29.19dv ślīpadaṁ tat pracakṣyate]
AHS6.29.020a/ paripoṭa.yutaṁ kṛṣṇam a.nimitta.rujaṁ kharam |
AHS6.29.020c/ rūkṣaṁ ca vātāt pittāt tu pītaṁ dāha.jvarānvitam || 20 || [Note: AHS6.29.020v/ 29.20cv rūkṣaṁ ca vātāt pittāc ca 29.20cv rūkṣaṁ ca ślīpadaṁ vātāt 29.20dv pittād dāha.jvarānvitam]
AHS6.29.021a/ kaphād guru snigdham a.ruk citaṁ māṁsāṅkurair bṛhat |
AHS6.29.021c/ tat tyajed vatsarātītaṁ su.mahat su.parisruti || 21 || [Note: AHS6.29.021v/ 29.21bv citaṁ māṁsāṅkurair mahat]
AHS6.29.022a/ pāṇi.nāsauṣṭha.karṇeṣu vadanty eke tu pāda.vat |
AHS6.29.022c/ ślīpadaṁ jāyate tac ca deśe 'nūpe bhṛśaṁ bhṛśam || 22 || [Note: AHS6.29.022v/ 29.22bv vadanty anye tu pāda.vat]
AHS6.29.023a/ meda.sthāḥ kaṇṭha.manyākṣa.kakṣā.vaṅkṣaṇa.gā malāḥ |
AHS6.29.023c/ sa.varṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn || 23 || [Note: AHS6.29.023v/ 29.23av meda.sthāḥ kaṇṭha.manyākṣi.]
[Page 691 ]
AHS6.29.024a/ avagāḍhān bahūn gaṇḍāṁś cira.pākāṁś ca kurvate |
AHS6.29.024c/ pacyante 'lpa.rujas te 'nye sravanty anye 'ti.kaṇḍurāḥ || 24 || [Note: AHS6.29.024v/ 29.24cv pacyante 'lpa.rujas tv anye 29.24dv sravanty anye 'ti.kaṇḍulāḥ]
AHS6.29.025a/ naśyanty anye bhavanty anye dīrgha.kālānubandhinaḥ |
AHS6.29.025c/ gaṇḍa.mālāpacī ceyaṁ dūrveva kṣaya.vṛddhi.bhāk || 25 ||
AHS6.29.026a/ tāṁ tyajet sa.jvara.cchardi.pārśva.ruk.kāsa.pīnasām |
AHS6.29.026c/ a.bhedāt pakva.śophasya vraṇe cā.pathya.sevinaḥ || 26 || [Note: AHS6.29.026v/ 29.26bv .pārśva.ruk.śvāsa.pīnasām 29.26dv vraṇe vā.pathya.sevinaḥ]
AHS6.29.027a/ anupraviśya māṁsādīn dūraṁ pūyo 'bhidhāvati |
AHS6.29.027c/ gatiḥ sā dūra.gamanān nāḍī nāḍīva saṁsruteḥ || 27 ||
AHS6.29.028a/ nāḍy ekān.ṛjur anyeṣāṁ saivāneka.gatir gatiḥ |
AHS6.29.028c/ sā doṣaiḥ pṛthag eka.sthaiḥ śalya.hetuś ca pañcamī || 28 || [Note: AHS6.29.028v/ 29.28cv doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca]
AHS6.29.029a/ vātāt sa.ruk sūkṣma.mukhī vi.varṇā phenilodvamā |
AHS6.29.029c/ sravaty abhyadhikaṁ rātrau pittāt tṛḍ.jvara.dāha.kṛt || 29 ||
AHS6.29.030a/ pītoṣṇa.pūti.pūya.srud divā cāti niṣiñcati |
AHS6.29.030c/ ghana.picchila.saṁsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt || 30 || [Note: AHS6.29.030v/ 29.30av pītoṣṇa.pūti.pūyaṁ tu 29.30av pītoṣṇa.pūti.pūyāśru 29.30av pītoṣṇa.pūti.pūyāsrur]
AHS6.29.031a/ niśi cābhyadhika.kledā sarvaiḥ sarvākṛtiṁ tyajet || 31ab ||
AHS6.29.031c/ antaḥ.sthitaṁ śalyam an.āhṛtaṁ tu karoti nāḍīṁ vahate ca sāsya || 31cd ||
AHS6.29.031e/ phenānuviddhaṁ tanum alpam uṣṇaṁ sāsraṁ ca pūyaṁ sa.rujaṁ ca nityam || 31ef || [Note: AHS6.29.031v/ 29.31bv sarvaiḥ sarvākṛtis tyajet 29.31dv karoti nāḍīṁ vahate ca sāsyāt 29.31ev phenānuviddhaṁ tanum accham uṣṇaṁ]

6.30. Chapter 30 :: Atha granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 534-536]
AHS6.30.001a/ granthiṣv āmeṣu kartavyā yathā.svaṁ śopha.vat kriyā |
AHS6.30.001c/ bṛhatī.citraka.vyāghrī.kaṇā.siddhena sarpiṣā || 1 ||
AHS6.30.002a/ snehayec chuddhi.kāmaṁ ca tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam |
AHS6.30.002c/ saṁsvedya bahu.śo granthiṁ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ || 2 ||
[Page 692 ]
AHS6.30.003a/ eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ pittāsra.je punaḥ |
AHS6.30.003c/ jalaukaso himaṁ sarvaṁ kapha.je vātiko vidhiḥ || 3 ||
AHS6.30.004a/ tathāpy a.pakvaṁ chittvainaṁ sthite rakte 'gninā dahet |
AHS6.30.004c/ sādhv a.śeṣaṁ sa.śeṣo hi punar āpyāyate dhruvam || 4 || [Note: AHS6.30.004v/ 30.4dv punar ānahyate drutam]
AHS6.30.005a/ māṁsa.vraṇodbhavau granthī yāpayed evam eva ca |
AHS6.30.005c/ kāryaṁ medo.bhave 'py etat taptaiḥ phalādibhiś ca tam || 5 || [Note: AHS6.30.005v/ 30.5bv pāṭayed evam eva ca]
AHS6.30.006a/ pramṛdyāt tila.digdhena cchannaṁ dvi.guṇa.vāsasā |
AHS6.30.006c/ śastreṇa pāṭayitvā vā dahen medasi sūddhṛte || 6 || [Note: AHS6.30.006v/ 30.6av pramṛjyāt tila.digdhena 30.6dv dahen medasi tūddhṛte]
AHS6.30.007a/ sirā.granthau nave peyaṁ tailaṁ sāhacaraṁ tathā |
AHS6.30.007c/ upanāho 'nila.harair vasti.karma sirā.vyadhaḥ || 7 ||
AHS6.30.008a/ arbude granthi.vat kuryāt yathā.svaṁ su.tarāṁ hitam |
AHS6.30.008c/ ślīpade 'nila.je vidhyet snigdha.svinnopanāhite || 8 ||
AHS6.30.008.1+(1)ab/ ajā.śakṛc.chigru.mūla.lākṣā.surasa.kāñjikaiḥ || 8.1+(1)ab || [Note: AHS6.30.008.1+(1)v/ 30.8.1+(1)bv .lākṣā.rasa.sa.kāñjikaiḥ 30.8.1+(1)bv .lavaṇa.kṣāra.kāñjikaiḥ]
AHS6.30.008.1+(2)a/ upodakā.pattra.piṇḍyā chadair ācchāditaṁ ghanam |
AHS6.30.008.1+(2)c/ niveśya paṭṭaṁ badhnīyāc chāmyaty evaṁ navārbudam || 8.1+(2) || [Note: AHS6.30.008.1+(2)v/ 30.8.1+(2)av upodakārka.piṇyāka. 30.8.1+(2)bv .cchadair ācchāditaṁ ghanam]
AHS6.30.008.1+(3)a/ jīrṇe cārka.cchada.sudhā.sāmudra.guḍa.kāñjikaiḥ |
AHS6.30.008.1+(3)c/ pracchāne piṇḍikā baddhā granthy.arbuda.vilāyanī || 8.1+(3) || [Note: AHS6.30.008.1+(3)v/ 30.8.1+(3)av jīrṇārdrārka.cchada.sudhā. 30.8.1+(3)bv .sāmudraṁ tulyakāmbubhiḥ 30.8.1+(3)cv pracchanne piṭikāṁ baddhvā 30.8.1+(3)cv pracchānair piṇḍikāṁ baddhvā 30.8.1+(3)dv granthy.arbuda.vilāyanam]
AHS6.30.009a/ sirām upari gulphasya dvy.aṅgule pāyayec ca tam |
AHS6.30.009c/ māsam eraṇḍa.jaṁ tailaṁ go.mūtreṇa samanvitam || 9 ||
[Page 693 ]
AHS6.30.010a/ jīrṇe jīrṇānnam aśnīyāc chuṇṭhī.śṛta.payo.'nvitam |
AHS6.30.010c/ traivṛtaṁ vā pibed evam a.śāntāv agninā dahet || 10 ||
AHS6.30.011a/ gulphasyādhaḥ sirā.mokṣaḥ paitte sarvaṁ ca pitta.jit |
AHS6.30.011c/ sirām aṅguṣṭhake viddhvā kapha.je śīlayed yavān || 11 ||
AHS6.30.012a/ sa.kṣaudrāṇi kaṣāyāṇi vardhamānās tathābhayāḥ |
AHS6.30.012c/ limpet sarṣapa.vārtākī.mūlābhyāṁ dhanvayātha.vā || 12 || [Note: AHS6.30.012v/ 30.12dv .mūlābhyāṁ dhānyayātha.vā]
AHS6.30.013a/ ūrdhvādhaḥ.śodhanaṁ peyam apacyāṁ sādhitaṁ ghṛtam |
AHS6.30.013c/ dantī.dravantī.trivṛtā.jālinī.devadālibhiḥ || 13 ||
AHS6.30.014a/ śīlayet kapha.medo.ghnaṁ dhūma.gaṇḍūṣa.nāvanam |
AHS6.30.014c/ sirayāpahared raktaṁ piben mūtreṇa tārkṣya.jam || 14 ||
AHS6.30.014+(1)a/ palam ardha.palaṁ vāpi karṣaṁ vāpy uṣṇa.vāriṇā |
AHS6.30.014+(1)c/ kāñcanāra.tvacaṁ pītvā gaṇḍa.mālāṁ vyapohati || 14+(1) || [Note: AHS6.30.014+(1)v/ 30.14+(1)bv karṣaṁ voṣṇena vāriṇā]
AHS6.30.015a/ granthīn a.pakvān ālimpen nākulī.paṭu.nāgaraiḥ |
AHS6.30.015c/ svinnān lavaṇa.poṭalyā kaṭhinān anu mardayet || 15 ||
AHS6.30.016a/ śamī.mūlaka.śigrūṇāṁ bījaiḥ sa.yava.sarṣapaiḥ |
AHS6.30.016c/ lepaḥ piṣṭo ṇmla.takreṇa granthi.gaṇḍa.vilāyanaḥ || 16 || [Note: AHS6.30.016v/ 30.16av śamī.mūlaka.śigrūttha. 30.16av śamī.mūlaka.śigrūmā. 30.16bv .bījaḥ sa.yava.sarṣapaiḥ 30.16bv .bījaiḥ sa.yava.sarṣapaiḥ]
AHS6.30.016+(1)a/ kṣuṇṇāni nimba.pattrāṇi k ptair bhallātakaiḥ saha |
AHS6.30.016+(1)c/ śarāva.sampuṭe dagdhvā sārdhaṁ siddhārthakaiḥ samaiḥ || 16+(1) || [Note: AHS6.30.016+(1)v/ 30.16+(1)av jīrṇāni nimba.pattrāṇi 30.16+(1)bv klinnair bhallātakaiḥ saha 30.16+(1)bv kṣiprair bhallātakaiḥ saha]
AHS6.30.016+(2)ab/ etac chāgāmbunā piṣṭaṁ gaṇḍa.mālā.pralepanam || 16+(2)ab || [Note: AHS6.30.016+(2)v/ 30.16+(2)bv gaṇḍa.mālā.vilepanam]
[Page 694 ]
AHS6.30.017a/ pākon.mukhān srutāsrasya pitta.śleṣma.harair jayet |
AHS6.30.017c/ a.pakvān evo voddhṛtya kṣārāgnibhyām upācaret || 17 ||
AHS6.30.018a/ kākādanī.lāṅgalikā.nahikottuṇḍikī.phalaiḥ |
AHS6.30.018c/ jīmūta.bīja.karkoṭī.viśālā.kṛtavedhanaiḥ || 18 || [Note: AHS6.30.018v/ 30.18bv .nalikottuṇḍikī.phalaiḥ 30.18bv .nalikottuṇḍakī.phalaiḥ 30.18bv .nahikottaiṇḍukī.phalaiḥ]
AHS6.30.019a/ pāṭhānvitaiḥ palārdhāṁśair viṣa.karṣa.yutaiḥ pacet |
AHS6.30.019c/ prasthaṁ karañja.tailasya nirguṇḍī.sva.rasāḍhake || 19 || [Note: AHS6.30.019v/ 30.19av pathyānvitaiḥ palārdhāṁśair]
AHS6.30.020a/ anena mālā gaṇḍānāṁ cira.jā pūya.vāhinī |
AHS6.30.020c/ sidhyaty a.sādhya.kalpāpi pānābhyañjana.nāvanaiḥ || 20 ||
AHS6.30.021a/ tailaṁ lāṅgalikī.kanda.kalka.pādaṁ catur.guṇe |
AHS6.30.021c/ nirguṇḍī.sva.rase pakvaṁ nasyādyair apacī.praṇut || 21 || [Note: AHS6.30.021v/ 30.21bv .kalka.pāde catur.guṇe]
AHS6.30.022a/ bhadraśrī.dāru.marica.dvi.haridrā.trivṛd.ghanaiḥ |
AHS6.30.022c/ manaḥśilāla.nalada.viśālā.karavīrakaiḥ || 22 || [Note: AHS6.30.022v/ 30.22ac bhadra.śrīdāru.marica. 30.22cv manaḥśilāla.madana.]
AHS6.30.023a/ go.mūtra.piṣṭaiḥ palikair viṣasyārdha.palena ca |
AHS6.30.023c/ brāhmī.rasārka.ja.kṣīra.go.śakṛd.rasa.saṁyutam || 23 ||
AHS6.30.024a/ prasthaṁ sarṣapa.tailasya siddham āśu vyapohati |
AHS6.30.024c/ pānādyaiḥ śīlitaṁ kuṣṭha.duṣṭa.nāḍī.vraṇāpacīḥ || 24 || [Note: AHS6.30.024v/ 30.24cv pānādyaiḥ śīlitaṁ kuṣṭhaṁ 30.24dv duṣṭa.nāḍī.vraṇāpacīḥ]
AHS6.30.025a/ vacā.harītakī.lākṣā.kaṭu.rohiṇi.candanaiḥ |
AHS6.30.025c/ tailaṁ prasādhitaṁ pītaṁ sa.mūlām apacīṁ jayet || 25 ||
AHS6.30.026a/ śarapuṅkhodbhavaṁ mūlaṁ piṣṭaṁ taṇḍula.vāriṇā |
AHS6.30.026c/ nasyāl lepāc ca duṣṭārur.apacī.viṣa.jantu.jit || 26 ||
[Page 695 ]
AHS6.30.027a/ mūlair uttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt |
AHS6.30.027c/ sa.lodhrābhaya.yaṣṭy.āhva.śatāhvā.dvīpi.dārubhiḥ || 27 || [Note: AHS6.30.027v/ 30.27av mūlair uttamavāruṇyāḥ 30.27av mūlair uttaravāruṇyāḥ 30.27av mūlair uttaravāriṇyāḥ]
AHS6.30.028a/ tailaṁ kṣīra.samaṁ siddhaṁ nasye 'bhyaṅge ca pūjitam |
AHS6.30.028c/ go.'vy.ajāśva.khurā dagdhāḥ kaṭu.tailena lepanam || 28 || [Note: AHS6.30.028v/ 30.28cv go.gajāśva.khurā dagdhāḥ]
AHS6.30.029a/ aiṅgudena tu kṛṣṇāhir vāyaso vā svayaṁ mṛtaḥ |
AHS6.30.029c/ ity a.śāntau gadasyānya.pārśva.jaṅghā.samāśritam || 29 || [Note: AHS6.30.029v/ 30.29cv ity a.śāntau gade cānya. 30.29dv .pārśve jaṅghā.samāśritam]
AHS6.30.030a/ vaster ūrdhvam adhas.tād vā medo hṛtvāgninā dahet |
AHS6.30.030c/ sthitasyordhvaṁ padaṁ mitvā tan.mānena ca pārṣṇitaḥ || 30 ||
AHS6.30.031a/ tata ūrdhvaṁ hared granthīn ity āha bhaga.vān nimiḥ || 31ab ||
AHS6.30.031c/ pārṣṇiṁ prati dvā.daśa cāṅgulāni muktvendra.vastiṁ ca gadānya.pārśve || 31cd ||
AHS6.30.031e/ vidārya matsyāṇḍa.nibhāni madhyāj jālāni karṣed iti suśrutoktiḥ || 31ef ||
AHS6.30.032a/ ā.gulpha.karṇāt su.mitasya jantos tasyāṣṭa.bhāgaṁ khuḍakād vibhajya |
AHS6.30.032c/ ghrāṇārjave 'dhaḥ sura.rāja.vaster bhittvākṣa.mātraṁ tv apare vadanti || 32 || [Note: AHS6.30.032v/ 30.32cv ghoṇārjave 'dhaḥ sura.rāja.vaster 30.32dv bhittvākṣa.mātrām apare vadanti]
AHS6.30.033a/ upanāhyānilān nāḍīṁ pāṭitāṁ sādhu lepayet |
AHS6.30.033c/ pratyakpuṣpī.phala.yutais tailaiḥ piṣṭaiḥ sa.saindhavaiḥ || 33 ||
AHS6.30.034a/ paittīṁ tu tila.mañjiṣṭhā.nāgadantī.niśā.dvayaiḥ |
AHS6.30.034c/ ślaiṣmikīṁ tila.saurāṣṭrī.nikumbhāriṣṭa.saindhavaiḥ || 34 ||
AHS6.30.035a/ śalya.jāṁ tila.madhv.ājyair lepayec chinna.śodhitām |
AHS6.30.035c/ a.śastra.kṛtyām eṣiṇyā bhittvānte samyag.eṣitām || 35 ||
AHS6.30.036a/ kṣāra.pītena sūtreṇa bahu.śo dārayed gatim |
AHS6.30.036c/ vraṇeṣu duṣṭa.sūkṣmāsya.gambhīrādiṣu sādhanam || 36 || [Note: AHS6.30.036v/ 30.36bv bahu.śo pūrayed gatim]
[Page 696 ]
AHS6.30.037a/ yā vartyo yāni tailāni tan nāḍīṣv api śasyate |
AHS6.30.037c/ piṣṭaṁ cañcu.phalaṁ lepān nāḍī.vraṇa.haraṁ param || 37 ||
AHS6.30.038a/ ghoṇṭā.phala.tvak lavaṇaṁ sa.lākṣaṁ būkasya pattraṁ vanitā.payaś ca |
AHS6.30.038c/ snug.arka.dugdhānvita eṣa kalko vartī.kṛto hanty a.cireṇa nāḍīm || 38 || [Note: AHS6.30.038v/ 30.38bv cukrasya pattraṁ vanitā.payaś ca 30.38bv vṛṣasya pattraṁ vanitā.payaś ca]
AHS6.30.039a/ sāmudra.sauvarcala.sindhu.janma.su.pakva.ghoṇṭā.phala.veśma.dhūmāḥ |
AHS6.30.039c/ āmrāta.gāyatri.ja.pallavāś ca kaṭaṅkaṭeryāv atha cetakī ca || 39 || [Note: AHS6.30.039v/ 30.39dv kaṭaṅkaṭeryāv atha ketakī ca 30.39dv kaṭaṅkaṭeryāv atha dīnikā ca]
AHS6.30.040a/ kalke 'bhyaṅge cūrṇe vartyāṁ caiteṣu śīlyamāneṣu |
AHS6.30.040c/ a.gatir iva naśyati gatiś capalā capaleṣu bhūtir iva || 40 || [Note: AHS6.30.040v/ 30.40bv vartyāṁ caiteṣu sevyamāneṣu]

6.31. Chapter 31 :: Atha kṣudrarogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 536-538]
AHS6.31.001a/ snigdhā sa.varṇā grathitā nī.rujā mudga.sannibhā |
AHS6.31.001c/ piṭikā kapha.vātābhyāṁ bālānām ajagallikā || 1 || [Note: AHS6.31.001v/ 31.1av snigdhāḥ sa.varṇā grathitā 31.1cv piṭikāḥ kapha.vātābhyāṁ 31.1dv nī.rujā mudga.sammitā 31.1dv nī.rujā mudga.sannibhāḥ]
AHS6.31.002a/ yava.prakhyā yava.prakhyā tābhyāṁ māṁsāśritā ghanā |
AHS6.31.002c/ a.vaktrā cālajī vṛttā stoka.pūyā ghanonnatā || 2 || [Note: AHS6.31.002v/ 31.2av yava.prakhyā yavākārā 31.2cv a.vaktrāś cālajī.vṛttāḥ 31.2dv stoka.pūyā ghanonnatāḥ]
AHS6.31.003a/ granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā kacchapī kacchaponnatāḥ |
AHS6.31.003c/ karṇasyordhvaṁ samantād vā piṭikā kaṭhinogra.ruk || 3 || [Note: AHS6.31.003v/ 31.3bv kacchapī kacchaponnatā]
AHS6.31.004a/ śālūkābhā panasikā śophas tv alpa.rujaḥ sthiraḥ |
AHS6.31.004c/ hanu.sandhi.samudbhūtas tābhyāṁ pāṣāṇa.gardabhaḥ || 4 ||
AHS6.31.005a/ śālmalī.kaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sa.rujo ghanāḥ |
AHS6.31.005c/ medo.garbhā mukhe yūnāṁ tābhyāṁ ca mukha.dūṣikāḥ || 5 || [Note: AHS6.31.005v/ 31.5dv tābhyāṁ ca mukha.dūṣakāḥ]
AHS6.31.006a/ te padma.kaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmam iva kaṇṭakaiḥ |
AHS6.31.006c/ cīyate nī.rujaiḥ śvetaiḥ śarīraṁ kapha.vāta.jaiḥ || 6 ||
[Page 697 ]
AHS6.31.007a/ pittena piṭikā vṛttā pakvodumbara.sannibhā |
AHS6.31.007c/ mahā.dāha.jvara.karī vivṛtā vivṛtānanā || 7 ||
AHS6.31.008a/ gātreṣv antaś ca vaktrasya dāha.jvara.rujānvitāḥ |
AHS6.31.008c/ masūra.mātrās tad.varṇās tat.sañjñāḥ piṭikā ghanāḥ || 8 ||
AHS6.31.009a/ tataḥ kaṣṭa.tarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahā.rujāḥ |
AHS6.31.009c/ yā padma.karṇikākārā piṭikā piṭikācitā || 9 ||
AHS6.31.010a/ sā viddhā vāta.pittābhyāṁ tābhyām eva ca gardabhī |
AHS6.31.010c/ maṇḍalā vipulotsannā sa.rāga.piṭikācitā || 10 ||
AHS6.31.011a/ kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt |
AHS6.31.011c/ pittād bhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ || 11 || [Note: AHS6.31.011v/ 31.11dv sūkṣmā jālopamā ghanāḥ]
AHS6.31.012a/ tādṛśī mahatī tv ekā gandha.nāmeti kīrtitā |
AHS6.31.012c/ gharma.sveda.parīte 'ṅge piṭikāḥ sa.rujo ghanāḥ || 12 ||
AHS6.31.013a/ rājīkā.varṇa.saṁsthāna.pramāṇā rājikāhvayāḥ |
AHS6.31.013c/ doṣaiḥ pittolbaṇair mandair visarpati visarpa.vat || 13 ||
AHS6.31.014a/ śopho '.pākas tanus tāmro jvara.kṛj jāla.gardabhaḥ |
AHS6.31.014c/ malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṁsa.dāraṇāḥ || 14 || [Note: AHS6.31.014v/ 31.14dv jvariṇo māṁsa.dāruṇāḥ 31.14dv jvariṇo māṁsa.dāriṇaḥ]
AHS6.31.015a/ kakṣā.bhāgeṣu jāyante ye 'gny.ābhāḥ sāgni.rohiṇī |
AHS6.31.015c/ pañcāhāt sapta.rātrād vā pakṣād vā hanti jīvitam || 15 ||
AHS6.31.016a/ tri.liṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvam irivellikā |
AHS6.31.016c/ vidārī.kanda.kaṭhinā vidārī kakṣa.vaṅkṣaṇe || 16 ||
[Page 698 ]
AHS6.31.017a/ medo.'nila.kaphair granthiḥ snāyu.māṁsa.sirāśrayaiḥ |
AHS6.31.017c/ bhinno vasājya.madhv.ābhaṁ sravet tatrolbaṇo 'nilaḥ || 17 ||
AHS6.31.018a/ māṁsaṁ viśoṣya grathitāṁ śarkarāṁ upapādayet |
AHS6.31.018c/ dur.gandhaṁ rudhiraṁ klinnaṁ nānā.varṇaṁ tato malāḥ || 18 || [Note: AHS6.31.018v/ 31.18cv dur.gandhi rudhiraṁ klinnaṁ]
AHS6.31.019a/ tāṁ srāvayanti nicitāṁ vidyāt tac charkarārbudam |
AHS6.31.019c/ pāṇi.pāda.tale sandhau jatrūrdhvaṁ vopacīyate || 19 || [Note: AHS6.31.019v/ 31.19av tāṁ srāvayanti nicitā 31.19dv jatrūrdhvaṁ copacīyate]
AHS6.31.020a/ valmīka.vac chanair granthis tad.vad bahv.aṇubhir mukhaiḥ |
AHS6.31.020c/ rug.dāha.kaṇḍū.kledāḍhyair valmīko 'sau samasta.jaḥ || 20 || [Note: AHS6.31.020v/ 31.20cv rug.dāha.kaṇḍū.kledāḍhyo]
AHS6.31.021a/ śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
AHS6.31.021c/ granthiḥ kīla.vad utsanno jāyate kadaraṁ tu tat || 21 ||
AHS6.31.022a/ vega.sandhāraṇād vāyur apāno 'pāna.saṁśrayam |
AHS6.31.022c/ aṇū.karoti bāhyāntar.mārgam asya tataḥ śakṛt || 22 || [Note: AHS6.31.022v/ 31.22bv apāno 'pāna.saṁśrayaḥ]
AHS6.31.023a/ kṛcchrān nirgacchati vyādhir ayaṁ ruddha.gudo mataḥ |
AHS6.31.023c/ kuryāt pittānilaṁ pākaṁ nakha.māṁse sa.rug.jvaram || 23 ||
AHS6.31.024a/ cipyam a.kṣata.rogaṁ ca vidyād upa.nakhaṁ ca tam |
AHS6.31.024c/ kṛṣṇo 'bhighātād rūkṣaś ca kharaś ca ku.nakho nakhaḥ || 24 || [Note: AHS6.31.024v/ 31.24bv vidyād upa.nakhaṁ ca tat]
AHS6.31.025a/ duṣṭa.kardama.saṁsparśāt kaṇḍū.kledānvitāntarāḥ |
AHS6.31.025c/ aṅgulyo 'lasam ity āhus tilābhāṁs tila.kālakān || 25 ||
AHS6.31.026a/ kṛṣṇān a.vedanāṁs tvak.sthān māṣāṁs tān eva connatān |
AHS6.31.026c/ maṣebhyas tūnnata.tarāṁś carma.kīlān sitāsitān || 26 ||
[Page 699 ]
AHS6.31.027a/ tathā.vidho jatu.maṇiḥ saha.jo lohitas tu saḥ |
AHS6.31.027c/ kṛṣṇaṁ sitaṁ vā saha.jaṁ maṇḍalaṁ lāñchanaṁ samam || 27 || [Note: AHS6.31.027v/ 31.27bv sa.rujo lohitas tu saḥ]
AHS6.31.028a/ śoka.krodhādi.kupitād vāta.pittān mukhe tanu |
AHS6.31.028c/ śyāmalaṁ maṇḍalaṁ vyaṅgaṁ vaktrād anya.tra nīlikā || 28 ||
AHS6.31.029a/ paruṣaṁ paruṣa.sparśaṁ vyaṅgaṁ śyāvaṁ ca mārutāt |
AHS6.31.029c/ pittāt tāmrāntam ā.nīlaṁ śvetāntaṁ kaṇḍu.mat kaphāt || 29 || [Note: AHS6.31.029v/ 31.29cv pittāt tāmraṁ tathā nīlaṁ 31.29dv śvetābhaṁ kaṇḍu.mat kaphāt]
AHS6.31.030a/ raktād raktāntam ā.tāmraṁ sauṣaṁ cimicimāyate |
AHS6.31.030c/ vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṁ prāpya viśuṣyati || 30 || [Note: AHS6.31.030v/ 31.30bv mukhaṁ cimicimāyate]
AHS6.31.031a/ tatas tvag jāyate pāṇduḥ krameṇa ca vi.cetanā |
AHS6.31.031c/ alpa.kaṇḍūr a.vikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ || 31 || [Note: AHS6.31.031v/ 31.31cv alpa.kaṇḍūr apa.kledā]
AHS6.31.032a/ a.samyag.vamanodīrṇa.pitta.śleṣmānna.nigrahaiḥ |
AHS6.31.032c/ maṇḍalāny ati.kaṇḍūni rāga.vanti bahūni ca || 32 ||
AHS6.31.033a/ utkoṭhaḥ so 'nubaddhas tu koṭha ity abhidhīyate |
AHS6.31.033c/ proktāḥ ṣaṭ.triṁśad ity ete kṣudra.rogā vibhāga.śaḥ || 33 || [Note: AHS6.31.033v/ 31.33av utkoṭhaḥ so 'nubandhas tu]
AHS6.31.033+(1)ab/ yān a.vijñāya muhyeta cikitsāyāṁ cikitsakaḥ || 33+(1)ab ||

6.32. Chapter 32 :: Atha kṣudrarogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 538-540]
AHS6.32.001a/ visrāvayej jalaukobhir a.pakvām ajagallikām |
AHS6.32.001c/ svedayitvā yava.prakhyāṁ vilayāya pralepayet || 1 ||
AHS6.32.002a/ dāru.kuṣṭha.manohvālair ity ā.pāṣāṇa.gardabhāt |
AHS6.32.002c/ vidhis tāṁś cācaret pakvān vraṇa.vat sājagallikān || 2 ||
[Page 700 ]
AHS6.32.003a/ lodhra.kustumburu.vacāḥ pralepo mukha.dūṣike |
AHS6.32.003c/ vaṭa.pallava.yuktā vā nārikelottha.śuktayaḥ || 3 || [Note: AHS6.32.003v/ 32.3av lodhra.kustumburu.vacā. 32.3bv .pralepo mukha.dūṣike]
AHS6.32.004a/ a.śāntau vamanaṁ nasyaṁ lalāṭe ca sirā.vyadhaḥ |
AHS6.32.004c/ nimbāmbu.vānto nimbāmbu.sādhitaṁ padma.kaṇṭake || 4 ||
AHS6.32.005a/ pibet kṣaudrānvitaṁ sarpir nimbāragvadha.lepanam || 5ab ||
AHS6.32.005c/ vivṛtādīṁs tu jālāntāṁś cikitset serivellikān || 5cd ||
AHS6.32.005e/ pitta.visarpa.vat tad.vat pratyākhyāyāgni.rohiṇīm || 5ef || [Note: AHS6.32.005v/ 32.5bv nimbāragvadha.lepanaḥ 32.5dv cikitsed irivellikām]
AHS6.32.006a/ vilaṅghanaṁ rakta.vimokṣaṇaṁ ca virūkṣaṇaṁ kāya.viśodhanaṁ ca |
AHS6.32.006c/ dhātrī.prayogāñ chiśira.pradehān kuryāt sadā jālaka.gardabhasya || 6 || [Note: AHS6.32.006v/ 32.6bv virūkṣaṇaṁ kāya.virecanaṁ ca 32.6cv dhātrī.pradehāñ chiśira.prayogān]
AHS6.32.007a/ vidārikāṁ hṛte rakte śleṣma.granthi.vad ācaret |
AHS6.32.007c/ medo.'rbuda.kriyāṁ kuryāt su.tarāṁ śarkarārbude || 7 ||
AHS6.32.008a/ pravṛddhaṁ su.bahu.cchidraṁ sa.śophaṁ marmaṇi sthitam |
AHS6.32.008c/ valmīkaṁ hasta.pāde ca varjayed itarat punaḥ || 8 || [Note: AHS6.32.008v/ 32.8dv varjayed itaraṁ punaḥ]
AHS6.32.009a/ śuddhasyāsre hṛte limpet sa.paṭv.ārevatāmṛtaiḥ |
AHS6.32.009c/ śyāmā.kulatthikā.mūla.dantī.palala.saktubhiḥ || 9 || [Note: AHS6.32.009v/ 32.9bv sa.paṭv.āragvadhāmṛtaiḥ]
AHS6.32.010a/ pakve tu duṣṭa.māṁsāni gatīḥ sarvāś ca śodhayet |
AHS6.32.010c/ śastreṇa samyag anu ca kṣāreṇa jvalanena vā || 10 ||
AHS6.32.011a/ śastreṇotkṛtya niḥ.śeṣaṁ snehena kadaraṁ dahet |
AHS6.32.011c/ niruddha.maṇi.vat kāryaṁ ruddha.pāyoś cikitsitam || 11 || [Note: AHS6.32.011v/ 32.11av śastreṇoddhṛtya niḥ.śeṣaṁ]
AHS6.32.012a/ cipyaṁ śuddhyā jitoṣmāṇaṁ sādhayec chastra.karmaṇā |
AHS6.32.012c/ duṣṭaṁ ku.nakham apy evaṁ caraṇāv alase punaḥ || 12 ||
[Page 701 ]
AHS6.32.013a/ dhānyāmla.siktau kāsīsa.paṭolī.rocanā.tilaiḥ |
AHS6.32.013c/ sa.nimba.pattrair ālimped dahet tu tila.kālakān || 13 ||
AHS6.32.014a/ maṣāṁś ca sūrya.kāntena kṣāreṇa yadi vāgninā |
AHS6.32.014c/ tad.vad utkṛtya śastreṇa carma.kīla.jatū.maṇī || 14 ||
AHS6.32.015a/ lāñchanādi.traye kuryād yathāsannaṁ sirā.vyadham |
AHS6.32.015c/ lepayet kṣīra.piṣṭaiś ca kṣīri.vṛkṣa.tvag.aṅkuraiḥ || 15 || [Note: AHS6.32.015v/ 32.15av nyacchādi.tritaye kuryād]
AHS6.32.016a/ vyaṅgeṣu cārjuna.tvag vā mañjiṣṭhā vā sa.mākṣikā |
AHS6.32.016c/ lepaḥ sa.nava.nītā vā śvetāśva.khura.jā maṣī || 16 || [Note: AHS6.32.016v/ 32.16av vyaṅgeṣu vārjuna.tvag vā]
AHS6.32.017a/ rakta.candana.mañjiṣṭhā.kuṣṭha.lodhra.priyaṅgavaḥ |
AHS6.32.017c/ vaṭāṅkurā masūrāś ca vyaṅga.ghnā mukha.kānti.dāḥ || 17 ||
AHS6.32.018a/ dve jīrake kṛṣṇa.tilāḥ sarṣapāḥ payasā saha |
AHS6.32.018c/ piṣṭāḥ kurvanti vaktrendum apāsta.vyaṅga.lāñchanam || 18 ||
AHS6.32.019a/ kṣīra.piṣṭā ghṛta.kṣaudra.yuktā vā bhṛṣṭa.nis.tuṣāḥ |
AHS6.32.019c/ masūrāḥ kṣīra.piṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmali.kaṇṭakāḥ || 19 ||
AHS6.32.020a/ sa.guḍaḥ kola.majjā vā śaśāsṛk.kṣaudra.kalkitaḥ |
AHS6.32.020c/ saptāhaṁ mātuluṅga.sthaṁ kuṣṭhaṁ vā madhunānvitam || 20 || [Note: AHS6.32.020v/ 32.20dv kuṣṭhaṁ vā madhukānvitam]
AHS6.32.021a/ piṣṭā vā chāga.payasā sa.kṣaudrā mausalī jaṭā |
AHS6.32.021c/ gor asthi musalī.mūla.yuktaṁ vā sājya.mākṣikam || 21 ||
AHS6.32.022a/ jambv.āmra.pallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ |
AHS6.32.022c/ lepaḥ sa.varṇa.kṛt piṣṭaṁ sva.rasena ca tindukam || 22 ||
[Page 702 ]
AHS6.32.023a/ utpalam utpala.kuṣṭhaṁ priyaṅgu.kālīyakaṁ badara.majjā |
AHS6.32.023c/ idam udvartanam āsyaṁ karoti śatapattra.saṅkāśam || 23 || [Note: AHS6.32.023v/ 32.23av utpala.pattraṁ tagaraṁ 32.23dv karoti śatapattrakākāram]
AHS6.32.024a/ ebhir evauṣadhaiḥ piṣṭair mukhābhyaṅgāya sādhayet |
AHS6.32.024c/ yathā.doṣartukān snehān madhuka.kvātha.saṁyutaiḥ || 24 ||
AHS6.32.025a/ yavān sarja.rasaṁ lodhram uśīraṁ madanaṁ madhu |
AHS6.32.025c/ ghṛtaṁ guḍaṁ ca go.mūtre paced ā.darvi.lepanāt || 25 || [Note: AHS6.32.025v/ 32.25bv uśīraṁ candanaṁ madhu]
AHS6.32.026a/ tad abhyaṅgān nihanty āśu nīlikā.vyaṅga.dūṣikān |
AHS6.32.026c/ mukhaṁ karoti padmābhaṁ pādau padma.dalopamau || 26 || [Note: AHS6.32.026v/ 32.26bv nīlikā.vyaṅga.dūṣakān]
AHS6.32.027a/ kuṅkumośīra.kālīya.lākṣā.yaṣṭy.āhva.candanam |
AHS6.32.027c/ nyagrodha.pādāṁs taruṇān padmakaṁ padma.kesaram || 27 ||
AHS6.32.028a/ sa.nīlotpala.mañjiṣṭhaṁ pālikaṁ salilāḍhake |
AHS6.32.028c/ paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiś ca kārṣikaiḥ || 28 ||
AHS6.32.029a/ lākṣā.pattaṅga.mañjiṣṭhā.yaṣṭīmadhuka.kuṅkumaiḥ |
AHS6.32.029c/ ajā.kṣīraṁ dvi.guṇitaṁ tailasya kuḍavaṁ pacet || 29 || [Note: AHS6.32.029v/ 32.29cv ajā.kṣīra.dvi.guṇitaṁ]
AHS6.32.030a/ nīlikā.palita.vyaṅga.valī.tilaka.dūṣikān |
AHS6.32.030c/ hanti tan nasyam abhyastaṁ mukhopacaya.varṇa.kṛt || 30 ||
AHS6.32.031a/ mañjiṣṭhā śabarodbhavas tubarikā lākṣā haridrā.dvayaṁ || 31a ||
AHS6.32.031b/ nepālī haritāla.kuṅkuma.gadā go.rocanā gairikam || 31b ||
AHS6.32.031c/ pattraṁ pāṇḍu vaṭasya candana.yugaṁ kālīyakaṁ pāradaṁ || 31c ||
AHS6.32.031d/ pattaṅgaṁ kanaka.tvacaṁ kamala.jaṁ bījaṁ tathā kesaram || 31d || [Note: AHS6.32.031v/ 32.31bv nepālī haritāla.kuṅkuma.gadaṁ go.rocanā gairikam]
AHS6.32.032a/ sikthaṁ tutthaṁ padmakādyo vasājyaṁ majjā kṣīraṁ kṣīri.vṛkṣāmbu cāgnau |
AHS6.32.032c/ siddhaṁ siddhaṁ vyaṅga.nīly.ādi.nāśe vaktre chāyām aindavīṁ cāśu dhatte || 32 ||
[Page 703 ]
AHS6.32.033a/ mārkava.sva.rasa.kṣīra.toyānīṣṭāni nāvane |
AHS6.32.033c/ prasuptau vāta.kuṣṭhoktaṁ kuryād dāhaṁ ca vahninā || 33 || [Note: AHS6.32.033v/ 32.33bv .toya.piṣṭāni nāvane]
AHS6.32.033ū̆ab/ utkoṭhe kapha.pittoktaṁ koṭhe sarvaṁ ca kauṣṭhikam || 33ū̆ab ||

6.33. Chapter 33 :: Atha guhyarogavijñānādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 540-543]
AHS6.33.001a/ strī.vyavāya.nivṛttasya sahasā bhajato 'tha.vā |
AHS6.33.001c/ doṣādhyuṣita.saṅkīrṇa.malināṇu.rajaḥ.pathām || 1 || [Note: AHS6.33.001v/ 33.1av strīṁ vyavāya.nivṛttasya]
AHS6.33.002a/ anya.yonim an.icchantīm a.gamyāṁ nava.sūtikām |
AHS6.33.002c/ dūṣitaṁ spṛśatas toyaṁ ratānteṣv api naiva vā || 2 ||
AHS6.33.003a/ vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ |
AHS6.33.003c/ muṣṭi.danta.nakhotpīḍā.viṣa.vac.chūka.pātanaiḥ || 3 || [Note: AHS6.33.003v/ 33.3dv .viṣa.val.lūka.pātanaiḥ]
AHS6.33.004a/ vega.nigraha.dīrghāti.khara.sparśa.vighaṭṭanaiḥ |
AHS6.33.004c/ doṣā duṣṭā gatā guhyaṁ trayo.viṁśatim āmayān || 4 || [Note: AHS6.33.004v/ 33.4bv .khara.sparśādi.ghaṭṭanaiḥ 33.4bv .khara.śaṣpādi.ghaṭṭanaiḥ]
AHS6.33.005a/ janayanty upadaṁśādīn upadaṁśo 'tra pañca.dhā |
AHS6.33.005c/ pṛthag doṣaiḥ sa.rudhiraiḥ samastaiś cātra mārutāt || 5 || [Note: AHS6.33.005v/ 33.5av janayanty avadaṁśādīn 33.5bv avadaṁśo 'tra pañca.dhā]
AHS6.33.006a/ meḍhre śopho rujaś citrāḥ stambhas tvak.paripoṭanam |
AHS6.33.006c/ pakvodumbara.saṅkāśaḥ pittena śvayathur jvaraḥ || 6 || [Note: AHS6.33.006v/ 33.6av meḍhra.śopho rujaś citrāḥ]
AHS6.33.007a/ śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍū.māñ chītalo guruḥ |
AHS6.33.007c/ śoṇitenāsita.sphoṭa.sambhavo 'sra.srutir jvaraḥ || 7 ||
AHS6.33.008a/ sarva.je sarva.liṅga.tvaṁ śvayathur muṣkayor api |
AHS6.33.008c/ tīvrā rug āśu.pacanaṁ daraṇaṁ kṛmi.sambhavaḥ || 8 || [Note: AHS6.33.008v/ 33.8dv dāraṇaṁ kṛmi.sambhavaḥ]
[Page 704 ]
AHS6.33.009a/ yāpyo raktodbhavas teṣāṁ mṛtyave sannipāta.jaḥ |
AHS6.33.009c/ jāyante kupitair doṣair guhyāsṛk.piśitāśrayaiḥ || 9 ||
AHS6.33.010a/ antar bahir vā meḍhrasya kaṇḍūlā māṁsa.kīlakāḥ |
AHS6.33.010c/ picchilāsra.sravā yonau tad.vac ca cchattra.sannibhāḥ || 10 ||
AHS6.33.011a/ te 'rśāṁsy upekṣayā ghnanti meḍhra.puṁs.tvaṁ bhagārtavaṁ |
AHS6.33.011c/ guhyasya bahir antar vā piṭikāḥ kapha.rakta.jāḥ || 11 || [Note: AHS6.33.011v/ 33.11bv meḍhra.puṁs.tva.bhagārtavaṁ 33.11bv meḍhraṁ puṁso bhagārtavaṁ]
AHS6.33.012a/ sarṣapā.māna.saṁsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ |
AHS6.33.012c/ piṭikā bahavo dīrghā dīryante madhyataś ca yāḥ || 12 ||
AHS6.33.013a/ so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṁ vedanā.roma.harṣa.vān |
AHS6.33.013c/ kumbhīkā rakta.pittotthā jāmbavāsthi.nibhāśu.jā || 13 || [Note: AHS6.33.013v/ 33.13dv jāmbavāsthi.nibhā.śubhā]
AHS6.33.014a/ alajīṁ meha.vad vidyād uttamāṁ pitta.rakta.jām |
AHS6.33.014c/ piṭikāṁ māṣa.mudgābhāṁ piṭikā piṭikācitā || 14 || [Note: AHS6.33.014v/ 33.14bv uttamāṁ rakta.pitta.jām]
AHS6.33.015a/ karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā |
AHS6.33.015c/ pāṇibhyāṁ bhṛśa.saṁvyūḍhe saṁvyūḍha.piṭikā bhavet || 15 ||
AHS6.33.016a/ mṛditaṁ mṛditaṁ vastra.saṁrabdhaṁ vāta.kopataḥ |
AHS6.33.016c/ viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunāṣṭhīlikā smṛtā || 16 || [Note: AHS6.33.016v/ 33.16av mṛditaṁ mṛditaṁ yat tu 33.16av mṛditaṁ mṛditaṁ vastu 33.16bv saṁrabdhaṁ vāta.kopataḥ]
AHS6.33.017a/ vimardanādi.duṣṭena vāyunā carma meḍhra.jam |
AHS6.33.017c/ nivartate sa.rug.dāhaṁ kva.cit pākaṁ ca gacchati || 17 || [Note: AHS6.33.017v/ 33.17dv kva.cit pākaṁ na gacchati]
AHS6.33.018a/ piṇḍitaṁ granthitaṁ carma tat pralambam adho maṇeḥ |
AHS6.33.018c/ nivṛtta.sañjñaṁ sa.kaphaṁ kaṇḍū.kāṭhinya.vat tu tat || 18 || [Note: AHS6.33.018v/ 33.18av piṇḍitaṁ granthitaṁ tac ca 33.18bv vipralambam adho maṇeḥ 33.18bv pravilambam adho maṇeḥ]
[Page 705 ]
AHS6.33.019a/ dur.ūḍhaṁ sphuṭitaṁ carma nirdiṣṭam avapāṭikā |
AHS6.33.019c/ vātena dūṣitaṁ carma maṇau saktaṁ ruṇaddhi cet || 19 || [Note: AHS6.33.019v/ 33.19av duḥ.sahaṁ sphuṭitaṁ carma 33.19bv maṇau saktaṁ ruṇaddhi tat]
AHS6.33.020a/ sroto mūtraṁ tato 'bhyeti manda.dhāram a.vedanam |
AHS6.33.020c/ maṇer vikāśa.rodhaś ca sa niruddha.maṇir gadaḥ || 20 ||
AHS6.33.021a/ liṅgaṁ śūkair ivāpūrṇaṁ grathitākhyaṁ kaphodbhavam |
AHS6.33.021c/ śūka.dūṣita.raktotthā sparśa.hānis tad.āhvayā || 21 ||
AHS6.33.022a/ chidrair aṇu.mukhair yat tu mehanaṁ sarvataś citam |
AHS6.33.022c/ vāta.śoṇita.kopena taṁ vidyāc chata.ponakam || 22 ||
AHS6.33.023a/ pittāsṛgbhyāṁ tvacaḥ pākas tvak.pāko jvara.dāha.vān |
AHS6.33.023c/ māṁs.pākaḥ sarva.jaḥ sarva.vedano māṁsa.śātanaḥ || 23 ||
AHS6.33.024a/ sa.rāgair asitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiś ca pīḍitam |
AHS6.33.024c/ mehanaṁ vedanā cogrā taṁ vidyād asṛg.arbudam || 24 ||
AHS6.33.025a/ māṁsārbudaṁ prāg uditaṁ vidradhiś ca tri.doṣa.jaḥ |
AHS6.33.025c/ kṛṣṇāni bhūtvā māṁsāni viśīryante samantataḥ || 25 ||
AHS6.33.026a/ pakvāni sannipātena tān vidyāt tila.kālakān |
AHS6.33.026c/ māṁsottham arbudaṁ pākaṁ vidradhiṁ tila.kālakān || 26 ||
AHS6.33.027a/ caturo varjayed eṣāṁ śeṣāñ chīghram upācaret |
AHS6.33.027c/ viṁśatir vyāpado yoner jāyante duṣṭa.bhojanāt || 27 ||
AHS6.33.028a/ viṣama.sthāṅga.śayana.bhṛśa.maithuna.sevanaiḥ |
AHS6.33.028c/ duṣṭārtavād apadravair bīja.doṣeṇa daivataḥ || 28 || [Note: AHS6.33.028v/ 33.28cv duṣṭārtavād upadravair]
[Page 706 ]
AHS6.33.029a/ yonau kruddho 'nilaḥ kuryād ruk.todāyāma.supta.tāḥ |
AHS6.33.029c/ pipīlikā.sṛptim iva stambhaṁ karkaśa.tāṁ svanam || 29 || [Note: AHS6.33.029v/ 33.29cv pipīlikā.gatim iva]
AHS6.33.030a/ phenilāruṇa.kṛṣṇālpa.tanu.rūkṣārtava.srutim |
AHS6.33.030c/ sraṁsaṁ vaṅkṣaṇa.pārśvādau vyathāṁ gulmaṁ krameṇa ca || 30 || [Note: AHS6.33.030v/ 33.30cv ūru.vaṅkṣaṇa.pārśvādau 33.30cv bhṛśaṁ vaṅkṣaṇa.pārśvādau]
AHS6.33.031a/ tāṁs tāṁś ca svān gadān vyāpad vātikī nāma sā smṛtā |
AHS6.33.031c/ saivāti.caraṇā śopha.saṁyuktāti.vyavāyataḥ || 31 || [Note: AHS6.33.031v/ 33.31av tāṁs tāṁś ca sva.gadān vyāpad 33.31av tāṁs tān svāṁs svān gadān vyāpad]
AHS6.33.032a/ maithunād ati.bālāyāḥ pṛṣṭha.jaṅghoru.vaṅkṣaṇam |
AHS6.33.032c/ rujan sandūṣayed yoniṁ vāyuḥ prāk.caraṇeti sā || 32 ||
AHS6.33.033a/ vegodāvartanād yoniṁ prapīḍayati mārutaḥ |
AHS6.33.033c/ sā phenilaṁ rajaḥ kṛcchrād udāvṛttaṁ vimuñcati || 33 || [Note: AHS6.33.033v/ 33.33av vegenāvartanād yoniṁ 33.33dv udāvartaṁ vimuñcati 33.33dv udāvartya vimuñcati]
AHS6.33.034a/ iyaṁ vyāpad udāvṛttā jāta.ghnī tu yadānilaḥ |
AHS6.33.034c/ jātaṁ jātaṁ sutaṁ hanti raukṣyād duṣṭārtavodbhavam || 34 || [Note: AHS6.33.034v/ 33.34av iyaṁ vyāpad udāvartā]
AHS6.33.035a/ aty.āśitāyā viṣamaṁ sthitāyāḥ su.rate marut |
AHS6.33.035c/ annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet || 35 ||
AHS6.33.036a/ sāsthi.māṁsaṁ mukhaṁ tīvra.rujam antar.mukhīti sā |
AHS6.33.036c/ vātalāhāra.sevinyāṁ jananyāṁ kupito 'nilaḥ || 36 || [Note: AHS6.33.036v/ 33.36bv .rujaṁ vakra.mukhīti sā]
AHS6.33.037a/ striyo yonim aṇu.dvārāṁ kuryāt sūcī.mukhīti sā |
AHS6.33.037c/ vega.rodhād ṛtau vāyur duṣṭo viṇ.mūtra.saṅgraham || 37 ||
AHS6.33.038a/ karoti yoneḥ śoṣaṁ ca śuṣkākhyā sāti.vedanā |
AHS6.33.038c/ ṣaḍ.ahāt sapta.rātrād vā śukraṁ garbhāśayān marut || 38 ||
[Page 707 ]
AHS6.33.039a/ vamet sa.ruṅ nī.rujo vā yasyāḥ sā vāminī matā |
AHS6.33.039c/ yonau vātopataptāyāṁ strī.garbhe bīja.doṣataḥ || 39 || [Note: AHS6.33.039v/ 33.39av vamet sa.ruṅ nī.rujo vā hy 33.39bv yasyāṁ sā vāminī matā 33.39bv asyāṁ sā vāminī matā]
AHS6.33.040a/ nṛ.dveṣiṇy a.stanī ca syāt ṣaṇḍha.sañjñān.upakramā |
AHS6.33.040c/ duṣṭo viṣṭabhya yony.āsyaṁ garbha.koṣṭhaṁ ca mārutaḥ || 40 ||
AHS6.33.041a/ kurute vivṛtāṁ srastāṁ vātikīm iva duḥkhitām |
AHS6.33.041c/ utsanna.māṁsāṁ tām āhur mahā.yoniṁ mahā.rujām || 41 ||
AHS6.33.042a/ yathā.svair dūṣaṇair duṣṭaṁ pittaṁ yonim upāśritam |
AHS6.33.042c/ karoti dāha.pākoṣā.pūti.gandhi.jvarānvitām || 42 || [Note: AHS6.33.042v/ 33.42dv .pūti.gandha.jvarānvitām 33.42dv .pūti.gandhāṁ jvarānvitām]
AHS6.33.043a/ bhṛśoṣṇa.bhūri.kuṇapa.nīla.pītāsitārtavām |
AHS6.33.043c/ sā vyāpat paittikī rakta.yony.ākhyāsṛg.ati.sruteḥ || 43 ||
AHS6.33.044a/ kapho 'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryād yonim a.vedanām |
AHS6.33.044c/ śītalāṁ kaṇḍulāṁ pāṇḍu.picchilāṁ tad.vidha.srutim || 44 ||
AHS6.33.045a/ sā vyāpac chlaiṣmikī vāta.pittābhyāṁ kṣīyate rajaḥ |
AHS6.33.045c/ sa.dāha.kārśya.vaivarṇyaṁ yasyāḥ sā lohita.kṣayā || 45 || [Note: AHS6.33.045v/ 33.45dv yasyāṁ sā lohita.kṣayā]
AHS6.33.046a/ pittalāyā nṛ.saṁvāse kṣavathūdgāra.dhāraṇāt |
AHS6.33.046c/ pitta.yuktena marutā yonir bhavati dūṣitā || 46 ||
AHS6.33.047a/ śūnā sparśā.sahā sārtir nīla.pītāsra.vāhinī |
AHS6.33.047c/ vasti.kukṣi.guru.tvātīsārā.rocaka.kāriṇī || 47 ||
AHS6.33.048a/ śroṇi.vaṅkṣaṇa.ruk.toda.jvara.kṛt sā pariplutā |
AHS6.33.048c/ vāta.śleṣmāmaya.vyāptā śveta.picchila.vāhinī || 48 ||
[Page 708 ]
AHS6.33.049a/ upaplutā smṛtā yonir viplutākhyā tv a.dhāvanāt |
AHS6.33.049c/ sañjāta.jantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cāti.rati.priyā || 49 ||
AHS6.33.050a/ a.kāla.vāhanād vāyuḥ śleṣma.rakta.vimūrchitaḥ |
AHS6.33.050c/ karṇikāṁ janayed yonau rajo.mārga.nirodhinīm || 50 ||
AHS6.33.051a/ sā karṇinī tribhir doṣair yoni.garbhāśayāśritaiḥ |
AHS6.33.051c/ yathā.svopadrava.karair vyāpat sā sānnipātikī || 51 ||
AHS6.33.052a/ iti yoni.gadā nārī yaiḥ śukraṁ na pratīcchati |
AHS6.33.052c/ tato garbhaṁ na gṛhṇāti rogāṁś cāpnoti dāruṇān || 52 ||
AHS6.33.052ū̆ab/ asṛg.darārśo.gulmādīn ābādhāṁś cānilādibhiḥ || 52ū̆ab || [Note: AHS6.33.052ū̆v/ 33.52ū̆bv ābādhāś cānilādibhiḥ]

6.34. Chapter 34 :: Atha guhyarogapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 543-546]
AHS6.34.001a/ meḍhra.madhye sirāṁ vidhyed upadaṁśe navotthite |
AHS6.34.001c/ śītāṁ kuryāt kriyāṁ śuddhiṁ virekeṇa viśeṣataḥ || 1 || [Note: AHS6.34.001v/ 34.1bv avadaṁśe navotthite]
AHS6.34.002a/ tila.kalka.ghṛta.kṣaudrair lepaḥ pakve tu pāṭite |
AHS6.34.002c/ jambv.āmra.sumano.nīpa.śveta.kāmbojikāṅkurān || 2 ||
AHS6.34.003a/ śallakī.badarī.bilva.palāśa.tiniśodbhavāḥ |
AHS6.34.003c/ tvacaḥ kṣīri.drumāṇāṁ ca tri.phalāṁ ca pacej jale || 3 ||
AHS6.34.004a/ sa kvāthaḥ kṣālanaṁ tena pakvaṁ tailaṁ ca ropaṇam |
AHS6.34.004c/ tuttha.gairika.lodhrailā.manohvāla.rasāñjanaiḥ || 4 || [Note: AHS6.34.004v/ 34.4av sa kvāthaḥ kṣālane tena]
AHS6.34.005a/ hareṇu.puṣpa.kāsīsa.saurāṣṭrī.lavaṇottamaiḥ |
AHS6.34.005c/ lepaḥ kṣaudra.drutaiḥ sūkṣmair upadaṁśa.vraṇāpahaḥ || 5 || [Note: AHS6.34.005v/ 34.5dv avadaṁśa.vraṇāpahaḥ]
[Page 709 ]
AHS6.34.006a/ kapāle tri.phalā dagdhā sa.ghṛtā ropaṇaṁ param |
AHS6.34.006c/ sāmānyaṁ sādhanam idaṁ prati.doṣaṁ tu śopha.vat || 6 ||
AHS6.34.007a/ na ca yāti yathā pākaṁ prayateta tathā bhṛśam |
AHS6.34.007c/ pakvaiḥ snāyu.sirā.māṁsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ || 7 ||
AHS6.34.008a/ arśasāṁ chinna.dagdhānāṁ kriyā kāryopadaṁśa.vat |
AHS6.34.008c/ sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyair avacūrṇayet || 8 || [Note: AHS6.34.008v/ 34.8bv kriyā kāryāvadaṁśa.vat 34.8cv sarṣapāṁ likhitāṁ sūkṣmaiḥ]
AHS6.34.009a/ tair evābhyañjanaṁ tailaṁ sādhayed vraṇa.ropaṇam |
AHS6.34.009c/ kriyeyam avamanthe 'pi raktaṁ srāvyaṁ tathobhayoḥ || 9 ||
AHS6.34.010a/ kumbhīkāyāṁ hared raktaṁ pakvāyāṁ śodhite vraṇe |
AHS6.34.010c/ tinduka.tri.phalā.lodhrair lepas tailaṁ ca ropaṇam || 10 ||
AHS6.34.011a/ alajyāṁ sruta.raktāyām ayam eva kriyā.kramaḥ |
AHS6.34.011c/ uttamākhyāṁ tu piṭikāṁ sañchidya baḍiśoddhṛtām || 11 ||
AHS6.34.012a/ kalkaiś cūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṁ kṣaudra.yuktair upācaret |
AHS6.34.012c/ kramaḥ pitta.visarpoktaḥ puṣkara.vyūḍhayor hitaḥ || 12 ||
AHS6.34.013a/ tvak.pāke sparśa.hānyāṁ ca secayed mṛditaṁ punaḥ |
AHS6.34.013c/ balā.tailena koṣṇena madhuraiś copanāhayet || 13 || [Note: AHS6.34.013v/ 34.13av tvak.pāke sparśa.hānyau vā]
AHS6.34.014a/ aṣṭhīlikāṁ hṛte rakte śleṣma.granthi.vad ācaret |
AHS6.34.014c/ nivṛttaṁ sarpiṣābhyajya svedayitvopanāhayet || 14 ||
AHS6.34.015a/ tri.rātraṁ pañca.rātraṁ vā su.snigdhaiḥ śālvaṇādibhiḥ |
AHS6.34.015c/ svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṁ carma samānayet || 15 || [Note: AHS6.34.015v/ 34.15dv snigdhaṁ carma samāharet]
[Page 710 ]
AHS6.34.016a/ maṇiṁ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam |
AHS6.34.016c/ maṇau punaḥ punaḥ snigdhaṁ bhojanaṁ cātra śasyate || 16 ||
AHS6.34.017a/ ayam eva prayojyaḥ syād avapāṭyām api kramaḥ |
AHS6.34.017c/ nāḍīm ubhayato.dvārāṁ niruddhe jatunā sṛtām || 17 || [Note: AHS6.34.017v/ 34.17dv niruddhe jatunā śṛtām 34.17dv niruddhe jatunā kṛtām]
AHS6.34.018a/ snehāktāṁ srotasi nyasya siñcet snehaiś calāpahaiḥ |
AHS6.34.018c/ try.ahāt try.ahāt sthūla.tarāṁ nyasya nāḍīṁ vivardhayet || 18 ||
AHS6.34.019a/ sroto.dvāram a.siddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet |
AHS6.34.019c/ sevanīṁ varjayan yuñjyāt sadyaḥ.kṣata.vidhiṁ tataḥ || 19 || [Note: AHS6.34.019v/ 34.19av sroto.dvāram a.siddhau vā]
AHS6.34.020a/ granthitaṁ sveditaṁ nāḍyā snigdhoṣṇair upanāhayet |
AHS6.34.020c/ limpet kaṣāyaiḥ sa.kṣaudrair likhitvā śata.ponakam || 20 ||
AHS6.34.021a/ rakta.vidradhi.vat kāryā cikitsā śoṇitārbude |
AHS6.34.021c/ vraṇopacāraṁ sarveṣu yathāvasthaṁ prayojayet || 21 ||
AHS6.34.022a/ yoni.vyāpatsu bhūyiṣṭhaṁ śasyate karma vāta.jit |
AHS6.34.022c/ snehana.sveda.vasty.ādi vāta.jāsu viśeṣataḥ || 22 ||
AHS6.34.023a/ na hi vātād ṛte yonir vanitānāṁ praduṣyati |
AHS6.34.023c/ ato jitvā tam anyasya kuryād doṣasya bheṣajam || 23 || [Note: AHS6.34.023v/ 34.23cv ato '.jitvā tam anyac ca 34.23cv ato '.jitvā tam anyasya 34.23dv na kuryād doṣa.bheṣajam]
AHS6.34.024a/ pāyayeta balā.tailaṁ miśrakaṁ su.kumārakam |
AHS6.34.024c/ snigdha.svinnāṁ tathā yoniṁ duḥ.sthitāṁ sthāpayet samām || 24 || [Note: AHS6.34.024v/ 34.24av pāyayec ca balā.tailaṁ 34.24av pāyayet tāṁ balā.tailaṁ 34.24av pāyayed vā balā.tailaṁ]
AHS6.34.025a/ pāṇinā namayej jihmāṁ saṁvṛtāṁ vyadhayet punaḥ |
AHS6.34.025c/ praveśayen niḥsṛtāṁ ca vivṛtāṁ parivartayet || 25 || [Note: AHS6.34.025v/ 34.25av pāṇinā nāmayej jihmāṁ 34.25av pāṇinonnamayej jihmāṁ 34.25bv saṁvṛtāṁ vyāsayet punaḥ]
[Page 711 ]
AHS6.34.026a/ sthānāpavṛttā yonir hi śalya.bhūtā striyo matā |
AHS6.34.026c/ karmabhir vamanādyaiś ca mṛdubhir yojayet striyam || 26 || [Note: AHS6.34.026v/ 34.26av sthānāpavartā yonir hi]
AHS6.34.027a/ sarvataḥ su.viśuddhāyāḥ śeṣaṁ karma vidhīyate |
AHS6.34.027c/ vasty.abhyaṅga.parīṣeka.pralepa.picu.dhāraṇam || 27 || [Note: AHS6.34.027v/ 34.27av sarvatas tu viśuddhāyāḥ]
AHS6.34.028a/ kāśmarya.tri.phalā.drākṣā.kāsamarda.niśā.dvayaiḥ |
AHS6.34.028c/ guḍūcī.sairyakābhīru.śukanāsā.punarnavaiḥ || 28 || [Note: AHS6.34.028v/ 34.28cv guḍūcī.gairikābhīru.]
AHS6.34.029a/ parūṣakaiś ca vipacet prastham akṣa.samair ghṛtāt |
AHS6.34.029c/ yoni.vāta.vikāra.ghnaṁ tat pītaṁ garbha.daṁ param || 29 || [Note: AHS6.34.029v/ 34.29av parūṣakaiś ca vipaced 34.29bv prastham akṣa.samair ghṛtam 34.29bv akṣaiḥ prastha.samaṁ ghṛtam]
AHS6.34.030a/ vacopakuñcikājājī.kṛṣṇā.vṛṣaka.saindhavam |
AHS6.34.030c/ ajamodā.yava.kṣāra.śarkarā.citrakānvitam || 30 ||
AHS6.34.031a/ piṣṭvā prasannayāloḍya khādet tad ghṛta.bharjitam |
AHS6.34.031c/ yoni.pārśvārti.hṛd.roga.gulmārśo.vinivṛttaye || 31 || [Note: AHS6.34.031v/ 34.31dv .gulmārśo.'rti.nivṛttaye]
AHS6.34.032a/ vṛṣakaṁ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām |
AHS6.34.032c/ piben madyaiḥ sa.lavaṇais tathā kṛṣṇopakuñcike || 32 || [Note: AHS6.34.032v/ 34.32av vṛṣasya mātuluṅgasya 34.32dv tathā kṛṣṇopakuñcikā]
AHS6.34.033a/ rāsnā.śvadaṁṣṭrā.vṛṣakaiḥ śṛtaṁ śūla.haraṁ payaḥ |
AHS6.34.033c/ guḍūcī.tri.phalā.dantī.kvāthaiś ca pariṣecanam || 33 ||
AHS6.34.034a/ nata.vārtākinī.kuṣṭha.saindhavāmaradārubhiḥ |
AHS6.34.034c/ tailāt prasādhitād dhāryaḥ picur yonau rujāpahaḥ || 34 ||
AHS6.34.035a/ pittalānāṁ tu yonīnāṁ sekābhyaṅga.picu.kriyāḥ |
AHS6.34.035c/ śītāḥ pitta.jitaḥ kāryāḥ snehanārthaṁ ghṛtāni ca || 35 || [Note: AHS6.34.035v/ 34.35av pittalānāṁ ca yonīnāṁ]
[Page 712 ]
AHS6.34.036a/ śatāvarī.mūla.tulā.catuṣkāt kṣuṇṇa.pīḍitāt |
AHS6.34.036c/ rasena kṣīra.tulyena pācayeta ghṛtāḍhakam || 36 ||
AHS6.34.037a/ jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ |
AHS6.34.037c/ piṣṭaiḥ priyālaiś cākṣāṁśair dvi.balā.madhukānvitaiḥ || 37 || [Note: AHS6.34.037v/ 34.37dv madhukarddhi.balānvitaiḥ]
AHS6.34.038a/ siddha.śīte tu madhunaḥ pippalyāś ca palāṣṭakam |
AHS6.34.038c/ śarkarāyā daśa.palaṁ kṣipel lihyāt picuṁ tataḥ || 38 ||
AHS6.34.039a/ yony.asṛk.śukra.doṣa.ghnaṁ vṛṣyaṁ puṁ.savanaṁ param |
AHS6.34.039c/ kṣataṁ kṣayam asṛk.pittaṁ kāsaṁ śvāsaṁ halīmakam || 39 || [Note: AHS6.34.039v/ 34.39cv kṣata.kṣayam asṛk.pittaṁ]
AHS6.34.040a/ kāmalāṁ vāta.rudhiraṁ visarpaṁ hṛc.chiro.graham |
AHS6.34.040c/ apasmārārditāyāma.madonmādāṁś ca nāśayet || 40 || [Note: AHS6.34.040v/ 34.40cv apasmārārditāyāmān 34.40dv madonmādāṁś ca nāśayet]
AHS6.34.041a/ evam eva payaḥ.sarpir jīvanīyopasādhitam |
AHS6.34.041c/ garbha.daṁ pitta.jānāṁ ca rogāṇāṁ paramaṁ hitam || 41 ||
AHS6.34.042a/ balā.droṇa.dvaya.kvāthe ghṛta.tailāḍhakaṁ pacet |
AHS6.34.042c/ kṣīre catur.guṇe kṛṣṇā.kākanāsā.sitānvitaiḥ || 42 ||
AHS6.34.043a/ jīvantī.kṣīra.kākolī.sthirā.vīrarddhi.jīvakaiḥ |
AHS6.34.043c/ payasyā.śrāvaṇī.mudga.pīlu.māṣākhya.parṇibhiḥ || 43 || [Note: AHS6.34.043v/ 34.43bv .sthirā.vīrarddhi.jīrakaiḥ 34.43bv .sthirā.vīrā.dvi.jīvakaiḥ 34.43dv .pīlu.māṣākhukarṇibhiḥ]
AHS6.34.044a/ vāta.pittāmayān hatvā pānād garbhaṁ dadhāti tat |
AHS6.34.044c/ rakta.yonyām asṛg.varṇair anubandham avekṣya ca || 44 || [Note: AHS6.34.044v/ 34.44bv pānād garbhaṁ dadāti tat]
AHS6.34.045a/ yathā.doṣodayaṁ yuñjyād rakta.sthāpanam auṣadham |
AHS6.34.045c/ pāṭhāṁ jambv.āmrayor asthi śilodbhedaṁ rasāñjanam || 45 ||
[Page 713 ]
AHS6.34.045.1+1a/ mañjiṣṭhāguru.kaṭphala.musta.priyaṅgu.miśi.kuṣṭhaiḥ |
AHS6.34.045.1+1c/ kaṭvaṅga.kuṭaja.śābara.kakubha.tvaṅ.madhuka.padmaka.madhūkaiḥ || 45.1+1 || [Note: AHS6.34.045.1+1v/ 34.45.1+1av mañjiṣṭhā.madhu.kaṭphala.]
AHS6.34.045.1+2a/ kuṅkuma.bilvātiviṣā.mākṣīka.rasāñjanaiḥ sa.kiñjalkaiḥ |
AHS6.34.045.1+2c/ piṣṭair ghṛtaṁ vipakvaṁ dvi.guṇāja.kṣīra.saṁyuktam || 45.1+2 ||
AHS6.34.045.1+3a/ strīṇām apatya.jananaṁ yoni.rujā.doṣa.jit sadā yuñjyāt |
AHS6.34.045.1+3c/ uttara.vastiṣu sarpir yojyaṁ kalyāṇakaṁ nāma || 45.1+3 ||
AHS6.34.046a/ ambaṣṭhāṁ śālmalī.picchāṁ samaṅgāṁ vatsaka.tvacam |
AHS6.34.046c/ bāhlīka.bilvātiviṣā.lodhra.toyada.gairikam || 46 || [Note: AHS6.34.046v/ 34.46bv samaṅgāṁ vatsaka.tvacām]
AHS6.34.047a/ śuṇṭhī.madhūka.mācīka.rakta.candana.kaṭphalam |
AHS6.34.047c/ kaṭvaṅga.vatsakānantā.dhātakī.madhukārjunam || 47 || [Note: AHS6.34.047v/ 34.47av śuṇṭhī.madhuka.mācīka. 34.47av śuṇṭhī.madhuka.mādhvīka. 34.47av śuṇṭhī.madhuka.mārdvīka. 34.47av śuṇṭhī.madhuka.mārdvīkā. 34.47av śuṇṭhī.madhūka.mṛdvīkā. 34.47dv .dhātakī.madhukāñjanam]
AHS6.34.048a/ puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sa.kṣaudraṁ taṇḍulāmbhasā |
AHS6.34.048c/ pibed arśaḥsv atīsāre raktaṁ yaś copaveśyate || 48 || [Note: AHS6.34.048v/ 34.48bv sa.kṣaudraṁ taṇḍulāmbunā]
AHS6.34.049a/ doṣā jantu.kṛtā ye ca bālānāṁ tāṁś ca nāśayet |
AHS6.34.049c/ yoni.doṣaṁ rajo.doṣaṁ śyāva.śvetāruṇāsitam || 49 || [Note: AHS6.34.049v/ 34.49av doṣā danta.kṛtā ye ca]
AHS6.34.050a/ cūrṇaṁ puṣyānugaṁ nāma hitam ātreya.pūjitam |
AHS6.34.050c/ yonyāṁ balāsa.duṣṭāyāṁ sarvaṁ rūkṣoṣṇam auṣadham || 50 ||
AHS6.34.051a/ dhātaky.āmalakī.pattra.sroto.ja.madhukotpalaiḥ |
AHS6.34.051c/ jambv.āmra.sāra.kāsīsa.lodhra.kaṭphala.tindukaiḥ || 51 ||
AHS6.34.052a/ saurāṣṭrikā.dāḍima.tvag.udumbara.śalāṭubhiḥ |
AHS6.34.052c/ akṣa.mātrair ajā.mūtre kṣīre ca dvi.guṇe pacet || 52 ||
[Page 714 ]
AHS6.34.053a/ taila.prasthaṁ tad abhyaṅga.picu.vastiṣu yojayet |
AHS6.34.053c/ tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā || 53 || [Note: AHS6.34.053v/ 34.53cv śūnottānonnatā stabdhā]
AHS6.34.054a/ viplutopaplutā yoniḥ sidhyet sa.sphoṭa.śūlinī |
AHS6.34.054c/ yavānnam abhayāriṣṭaṁ sīdhu tailaṁ ca śīlayet || 54 || [Note: AHS6.34.054v/ 34.54bv sidhyeta sphoṭa.śūlinī]
AHS6.34.055a/ pippaly.ayo.rajaḥ.pathyā.prayogāṁś ca sa.mākṣikān |
AHS6.34.055c/ kāsīsaṁ tri.phalā kāṅkṣī sāmra.jambv.asthi dhātakī || 55 || [Note: AHS6.34.055v/ 34.55cv kāsīsaṁ tri.phalā kācchī]
AHS6.34.056a/ paicchilye kṣaudra.saṁyuktaś cūrṇo vaiśadya.kārakaḥ |
AHS6.34.056c/ palāśa.dhātakī.jambū.samaṅgā.moca.sarja.jaḥ || 56 ||
AHS6.34.057a/ dur.gandhe picchile klede stambhanaś cūrṇa iṣyate |
AHS6.34.057c/ āragvadhādi.vargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam || 57 || [Note: AHS6.34.057v/ 34.57dv kaṣāyaḥ pariṣecane]
AHS6.34.058a/ stabdhānāṁ karkaśānāṁ ca kāryaṁ mārdava.kārakam |
AHS6.34.058c/ dhāraṇaṁ vesavārasya kṛśarā.pāyasasya ca || 58 ||
AHS6.34.059a/ dur.gandhānāṁ kaṣāyaḥ syāt tailaṁ vā kalka eva vā |
AHS6.34.059c/ cūrṇo vā sarva.gandhānāṁ pūti.gandhāpakarṣaṇaḥ || 59 || [Note: AHS6.34.059v/ 34.59dv pūti.gandhy.apakarṣaṇaḥ]
AHS6.34.060a/ śleṣmalānāṁ kaṭu.prāyāḥ sa.mūtrā vastayo hitāḥ |
AHS6.34.060c/ pitte sa.madhuka.kṣīrā vāte tailāmla.saṁyutāḥ || 60 ||
AHS6.34.061a/ sannipāta.samutthāyāḥ karma sādhāraṇaṁ hitam |
AHS6.34.061c/ evaṁ yoniṣu śuddhāsu garbhaṁ vindanti yoṣitaḥ || 61 || [Note: AHS6.34.061v/ 34.61av sannipāta.samutthāyāṁ 34.61dv garbho bhavati yoṣitām]
AHS6.34.061.1+1a/ candano natayośīra.tiktā.padmebha.kesaraiḥ |
AHS6.34.061.1+1c/ kuṭaja.tvak.phalaṁ mustaṁ jambv.āmrāsthi rasāñjanam || 61.1+1 || [Note: AHS6.34.061.1+1v/ 34.61.1+1bv .tiktā.padmebha.kesaram]
[Page 715 ]
AHS6.34.061.1+2a/ padmakotpala.bilvābda.kaṭphalaiḥ sādhitā niśā |
AHS6.34.061.1+2c/ dhātaky.ativiṣā.māṁsī.pāṭhā.moca.rasodakam || 61.1+2 ||
AHS6.34.061.1+3a/ madhūkaṁ madhukānantā.śārivā.dāḍima.[tva]cam |
AHS6.34.061.1+3c/ mṛl.lodhrārjuna.śaileya.samaṅgā nāgarāḥ samāḥ || 61.1+3 ||
AHS6.34.061.1+4a/ cūrṇaṁ śreṣṭhāmbunā pītaṁ hanti lohita.mehinam |
AHS6.34.061.1+4c/ mūrchā.tṛṣṇā.jvarārtāya raktātīsāra.mehinām || 61.1+4 ||
AHS6.34.061.1+5ab/ strīṇām asṛg.daraṁ yāti garbha.saṁsthāpanaṁ param || 61.1+5ab ||
AHS6.34.062a/ a.duṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati |
AHS6.34.062c/ pañca.karma.viśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam || 62 ||
AHS6.34.063a/ parīkṣya varṇair doṣāṇāṁ duṣṭaṁ tad.ghnair upācaret |
AHS6.34.063c/ mañjiṣṭhā.kuṣṭha.tagara.tri.phalā.śarkarā.vacāḥ || 63 ||
AHS6.34.063.1+1a/ rasaṁ śirīṣa.pattrāṇāṁ kalkaṁ ca ṣaḍ.ahaḥ pibet |
AHS6.34.063.1+1c/ kṣīropanāśinā yoṣid ṛtu.snātā sutārthinī || 63.1+1 ||
AHS6.34.064a/ dve niśe madhukaṁ medāṁ dīpyakaṁ kaṭu.rohiṇīm |
AHS6.34.064c/ payasyā.hiṅgu.kākolī.vājigandhā.śatāvarīḥ || 64 || [Note: AHS6.34.064v/ 34.64av dve niśe madhukaṁ medā 34.64bv dīpyakaḥ kaṭu.rohiṇī 34.64cv payasyā hiṅgu kākolī 34.64dv vājigandhā śatāvarī]
AHS6.34.065a/ piṣṭvākṣāṁśā ghṛta.prasthaṁ pacet kṣīra.catur.guṇam |
AHS6.34.065c/ yoni.śukra.pradoṣeṣu tat sarveṣu praśasyate || 65 || [Note: AHS6.34.065v/ 34.65av piṣṭvākṣāṁśair ghṛta.prasthaṁ 34.65bv pacet kṣīraṁ catur.guṇam 34.65bv pacet kṣīre catur.guṇe 34.65dv tat sarveṣu ca śasyate]
AHS6.34.066a/ āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ medhyaṁ dhanyaṁ puṁ.savanaṁ param |
AHS6.34.066c/ phala.sarpir iti khyātaṁ puṣpe pītaṁ phalāya yat || 66 ||
[Page 716 ]
AHS6.34.067a/ mriyamāṇa.prajānāṁ ca garbhiṇīnāṁ ca pūjitam |
AHS6.34.067c/ etat paraṁ ca bālānāṁ graha.ghnaṁ deha.vardhanam || 67 ||

6.35. Chapter 35 :: Atha viṣapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 546-550]
AHS6.35.001a/ mathyamāne jala.nidhāv amṛtārthaṁ surāsuraiḥ |
AHS6.35.001c/ jātaḥ prāg amṛtotpatteḥ puruṣo ghora.darśanaḥ || 1 ||
AHS6.35.002a/ dīpta.tejāś catur.daṁṣṭro hari.keśo 'nalekṣaṇaḥ |
AHS6.35.002c/ jagad viṣaṇṇaṁ taṁ dṛṣṭvā tenāsau viṣa.sañjñitaḥ || 2 || [Note: AHS6.35.002v/ 35.2bv harit.keśo 'nalekṣaṇaḥ 35.2dv tenāsau viṣa.sañjñakaḥ]
AHS6.35.003a/ huṅ.kṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvara.jaṅgame |
AHS6.35.003c/ so 'dhyatiṣṭhan nijaṁ rūpam ujjhitvā vañcanātmakam || 3 || [Note: AHS6.35.003v/ 35.3av huṅ.kṛto brahmaṇā mūrtas 35.3av huṅ.kṛto brahmaṇā mūrtīs 35.3bv tataḥ sthāvara.jaṅgamam 35.3bv tataḥ sthāvara.jaṅgamam 35.3bv tataḥ sthāvara.jaṅgamāt 35.3bv tataḥ sthāvara.jaṅgamāḥ 35.3dv ujjhitvā vañcanātmakaḥ]
AHS6.35.004a/ sthiram ity ulbaṇaṁ vīrye yat kandeṣu pratiṣṭhitam |
AHS6.35.004c/ kālakūṭendravatsākhya.śṛṅgī.hālāhalādikam || 4 ||
AHS6.35.005a/ sarpa.lūtādi.daṁṣṭrāsu dāruṇaṁ jaṅgamaṁ viṣam |
AHS6.35.005c/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ceti viṣaṁ proktam a.kṛtrimam || 5 ||
AHS6.35.006a/ kṛtrimaṁ gara.sañjñaṁ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ |
AHS6.35.006c/ hanti yoga.vaśenāśu cirāc cira.tarāc ca tat || 6 ||
AHS6.35.007a/ śopha.pāṇḍūdaronmāda.dur.nāmādīn karoti vā |
AHS6.35.007c/ tīkṣṇoṣṇa.rūkṣa.viśadaṁ vyavāyy āśu.karaṁ laghu || 7 || [Note: AHS6.35.007v/ 35.7bv .dur.nāmādīn karoti ca]
AHS6.35.008a/ vikāṣi sūkṣmam a.vyakta.rasaṁ viṣama.pāki ca |
AHS6.35.008c/ ojaso viparītaṁ tat tīkṣṇādyair anvitaṁ guṇaiḥ || 8 || [Note: AHS6.35.008v/ 35.8av vikāśi sūkṣmam a.vyakta. 35.8av vikāsi sūkṣmam a.vyakta. 35.8bv .rasair yuktam a.pāki ca 35.8cv ojaso viparītaṁ tu]
AHS6.35.009a/ vāta.pittottaraṁ nṝṇāṁ sadyo harati jīvitam |
AHS6.35.009c/ viṣaṁ hi dehaṁ samprāpya prāg dūṣayati śoṇitam || 9 ||
[Page 717 ]
AHS6.35.010a/ kapha.pittānilāṁś cānu samaṁ doṣān sahāśayān |
AHS6.35.010c/ tato hṛdayam āsthāya dehocchedāya kalpate || 10 || [Note: AHS6.35.010v/ 35.10bv sama.doṣaṁ sahāśayān 35.10bv samaṁ doṣān sahāya.vat 35.10bv sama.doṣaṁ sahāya.vat 35.10bv sama.doṣaṁ sahāśrayam 35.10dv deha.cchedāya kalpate]
AHS6.35.011a/ sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate |
AHS6.35.011c/ jihvāyāḥ śyāva.tā stambho mūrchā trāsaḥ klamo vamiḥ || 11 || [Note: AHS6.35.011v/ 35.11bv vegaḥ pūrvaṁ prajāyate 35.11bv vege pūrve ca jāyate]
AHS6.35.012a/ dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā |
AHS6.35.012c/ viṣaṁ cāmāśayaṁ prāptaṁ kurute hṛdi vedanām || 12 ||
AHS6.35.013a/ tālu.śoṣas tṛtīye tu śūlaṁ cāmāśaye bhṛśam |
AHS6.35.013c/ dur.bale harite śūne jāyete cāsya locane || 13 || [Note: AHS6.35.013v/ 35.13cv dur.varṇe harite śūne 35.13cv dur.varṇe harite śūnye]
AHS6.35.014a/ pakvāśaya.gate toda.hidhmā.kāsāntra.kūjanam |
AHS6.35.014c/ caturthe jāyate vege śirasaś cāti.gauravam || 14 || [Note: AHS6.35.014v/ 35.14av pakvāśaya.gate todo 35.14bv hidhmā kāsāntra.kūjanam]
AHS6.35.015a/ kapha.praseko vaivarṇyaṁ parva.bhedaś ca pañcame |
AHS6.35.015c/ sarva.doṣa.prakopaś ca pakvādhāne ca vedanā || 15 ||
AHS6.35.016a/ ṣaṣṭhe sañjñā.praṇāśaś ca su.bhṛśaṁ cātisāryate |
AHS6.35.016c/ skandha.pṛṣṭha.kaṭī.bhaṅgo bhaven mṛtyuś ca saptame || 16 ||
AHS6.35.017a/ prathame viṣa.vege tu vāntaṁ śītāmbu.secinam |
AHS6.35.017c/ sarpir.madhubhyāṁ saṁyuktam a.gadaṁ pāyayed drutam || 17 || [Note: AHS6.35.017v/ 35.17av prathame viṣa.vege 'tha]
AHS6.35.018a/ dvitīye pūrva.vad vāntaṁ viriktaṁ cānupāyayet |
AHS6.35.018c/ tṛtīye '.gada.pānaṁ tu hitaṁ nasyaṁ tathāñjanam || 18 ||
AHS6.35.019a/ caturthe sneha.saṁyuktam a.gadaṁ pratiyojayet |
AHS6.35.019c/ pañcame madhuka.kvātha.mākṣikābhyāṁ yutaṁ hitam || 19 ||
[Page 718 ]
AHS6.35.020a/ ṣaṣṭhe 'tīsāra.vad siddhir avapīḍaś tu saptame |
AHS6.35.020c/ mūrdhni kāka.padaṁ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṁ kṣipet || 20 || [Note: AHS6.35.020v/ 35.20bv avapīḍaś ca saptame]
AHS6.35.021a/ kośātaky agnikaḥ pāṭhā sūryavally.amṛtābhayāḥ |
AHS6.35.021c/ śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣaudra.sāhvayā || 21 || [Note: AHS6.35.021v/ 35.21bv sūryavally amṛtābhayā 35.21dv haridre kṣaudra.sāhvayam]
AHS6.35.022a/ punarnave tri.kaṭukaṁ bṛhatyau śārive balā |
AHS6.35.022c/ eṣāṁ yavāgūṁ niryūhe śītāṁ sa.ghṛta.mākṣikām || 22 || [Note: AHS6.35.022v/ 35.22av punarnavā tri.kaṭukaṁ 35.22bv bṛhatyau śārive bale]
AHS6.35.023a/ yuñjyād vegāntare sarva.viṣa.ghnīṁ kṛta.karmaṇaḥ |
AHS6.35.023c/ tad.van madhūka.madhuka.padma.kesara.candanaiḥ || 23 ||
AHS6.35.024a/ añjanaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ haritālaṁ manaḥśilā |
AHS6.35.024c/ phalinī tri.kaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṁ sa.kesaram || 24 ||
AHS6.35.025a/ hareṇur madhukaṁ māṁsī rocanā kākamālikā |
AHS6.35.025c/ śrīveṣṭakaṁ sarja.rasaḥ śatāhvā kuṅkumaṁ balā || 25 || [Note: AHS6.35.025v/ 35.25bv rocanā kālamālikā 35.25bv rocanā kālamañjikā]
AHS6.35.026a/ tamāla.pattra.tālīśa.bhūrjośīra.niśā.dvayam |
AHS6.35.026c/ kanyopavāsinī snātā śukla.vāsā madhu.drutaiḥ || 26 || [Note: AHS6.35.026v/ 35.26av tamāla.pattraṁ tālīśaṁ 35.26bv bhūrjośīraṁ niśā.dvayam 35.26dv śukla.vāsā madhu.plutaiḥ]
AHS6.35.027a/ dvi.jān abhyarcya taiḥ puṣye kalpayed a.gadottamam |
AHS6.35.027c/ vaidyaś cātra tadā mantraṁ prayatātmā paṭhed imam || 27 || [Note: AHS6.35.027v/ 35.27av dvi.jān abhyarcya puṣyarkṣe 35.27cv vaidyaś cāśu tadā mantraṁ]
AHS6.35.028a/ namaḥ puruṣa.siṁhāya namo nārāyaṇāya ca |
AHS6.35.028c/ yathāsau nābhijānāti raṇe kṛṣṇa.parājayam || 28 || [Note: AHS6.35.028v/ 35.28dv raṇe kṛṣṇaḥ parājayam]
AHS6.35.029a/ etena satya.vākyena a.gado me prasidhyatu |
AHS6.35.029c/ namo vaiḍūryamāte hulu hulu rakṣa māṁ sarva.viṣebhyaḥ || 29 || [Note: AHS6.35.029v/ 35.29dv hulu kulu rakṣa māṁ sarva.viṣebhyaḥ]
[Page 719 ]
AHS6.35.030ab/ gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ || 30ab ||
AHS6.35.030c/ harimāyi svāhā || 30c || [Note: AHS6.35.030v/ 35.30av gauri gāndhāri caṇḍāli mātaṅgi svāhā 35.30cv hāritamāyi svāhā]
AHS6.35.031a/ a.śeṣa.viṣa.vetāla.graha.kārmaṇa.pāpmasu |
AHS6.35.031c/ maraka.vyādhi.dur.bhikṣa.yuddhāśani.bhayeṣu ca || 31 ||
AHS6.35.032a/ pāna.nasyāñjanālepa.maṇi.bandhādi.yojitaḥ |
AHS6.35.032c/ eṣa candrodayo nāma śānti.svasty.ayanaṁ param || 32 || [Note: AHS6.35.032v/ 35.32dv śāntiḥ svasty.ayanaṁ param]
AHS6.35.032+(1)ab/ vāsavo vṛtram avadhīt samāliptaḥ kilāmunā || 32+(1)ab || [Note: AHS6.35.032+(1)v/ 35.32+(1)bv samālipto 'munā kila]
AHS6.35.033a/ jīrṇaṁ viṣa.ghnauṣadhibhir hataṁ vā dāvāgni.vātātapa.śoṣitaṁ vā |
AHS6.35.033c/ sva.bhāvato vā na guṇaiḥ su.yuktaṁ dūṣī.viṣākhyāṁ viṣam abhyupaiti || 33 || [Note: AHS6.35.033v/ 35.33cv sva.bhāvato vā su.guṇair na yuktaṁ 35.33cv sva.bhāvato vā sva.guṇair na yuktaṁ 35.33dv dūṣī.viṣākhyaṁ viṣam abhyupaiti]
AHS6.35.034a/ vīryālpa.bhāvād a.vibhāvyam etat kaphāvṛtaṁ varṣa.gaṇānubandhi |
AHS6.35.034c/ tenārdito bhinna.purīṣa.varṇo duṣṭāsra.rogī tṛḍ.a.rocakārtaḥ || 34 ||
AHS6.35.035a/ mūrchan vaman gadgada.vāg vimuhyan bhavec ca dūṣyodara.liṅga.juṣṭaḥ |
AHS6.35.035c/ āmāśaya.sthe kapha.vāta.rogī pakvāśaya.sthe 'nila.pitta.rogī || 35 ||
AHS6.35.036a/ bhaven naro dhvasta.śiro.ruhāṅgo vilūna.pakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ |
AHS6.35.036c/ sthitaṁ rasādiṣv atha.vā vicitrān karoti dhātu.prabhavān vikārān || 36 ||
AHS6.35.037a/ prāg.vātā.jīrṇa.śītābhra.divā.svapnā.hitāśanaiḥ |
AHS6.35.037c/ duṣṭaṁ dūṣayate dhātūn ato dūṣī.viṣaṁ smṛtam || 37 || [Note: AHS6.35.037v/ 35.37cv duṣṭaṁ dūṣayate dhātuṁ 35.37dv tato dūṣī.viṣaṁ smṛtam]
AHS6.35.038a/ dūṣī.viṣārtaṁ su.svinnam ūrdhvaṁ cādhaś ca śodhitam |
AHS6.35.038c/ dūṣī.viṣārim a.gadaṁ lehayen madhunāplutam || 38 ||
[Page 720 ]
AHS6.35.039a/ pippalyo dhyāmakaṁ māṁsī lodhram elā suvarcikā |
AHS6.35.039c/ kuṭannaṭaṁ nataṁ kuṣṭhaṁ yaṣṭī candana.gairikam || 39 ||
AHS6.35.040a/ dūṣī.viṣārir nāmnāyaṁ na cānya.trāpi vāryate |
AHS6.35.040c/ viṣa.digdhena viddhas tu pratāmyati muhur muhuḥ || 40 ||
AHS6.35.041a/ vi.varṇa.bhāvaṁ bhajate viṣādaṁ cāśu gacchati |
AHS6.35.041c/ kīṭair ivāvṛtaṁ cāsya gātraṁ cimicimāyate || 41 ||
AHS6.35.042a/ śroṇi.pṛṣṭha.śiraḥ.skandha.sandhayaḥ syuḥ sa.vedanāḥ |
AHS6.35.042c/ kṛṣṇa.duṣṭāsra.visrāvī tṛṇ.mūrchā.jvara.dāha.vān || 42 ||
AHS6.35.043a/ dṛṣṭi.kāluṣya.vamathu.śvāsa.kāsa.karaḥ kṣaṇāt |
AHS6.35.043c/ ā.rakta.pīta.pary.antaḥ śyāva.madhyo 'ti.rug vraṇaḥ || 43 ||
AHS6.35.044a/ śūyate pacyate sadyo gatvā māṁsaṁ ca kṛṣṇa.tām |
AHS6.35.044c/ praklinnaṁ śīryate 'bhīkṣṇaṁ sa.picchila.parisravam || 44 ||
AHS6.35.045a/ kuryād a.marma.viddhasya hṛdayāvaraṇaṁ drutam |
AHS6.35.045c/ śalyam ākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam || 45 ||
AHS6.35.046a/ atha.vā muṣkaka.śvetā.soma.tvak.tāmravallitaḥ |
AHS6.35.046c/ śirīṣād gṛdhranakhyāś ca kṣāreṇa pratisārayet || 46 ||
AHS6.35.047a/ śukanāsā.prativiṣā.vyāghrī.mūlaiś ca lepayet |
AHS6.35.047c/ kīṭa.daṣṭa.cikitsāṁ ca kuryāt tasya yathārhataḥ || 47 ||
AHS6.35.048a/ vraṇe tu pūti.piśite kriyā pitta.visarpa.vat |
AHS6.35.048c/ saubhāgyārthaṁ striyo bhartre rājñe vā.rati.coditāḥ || 48 || [Note: AHS6.35.048v/ 35.48dv rājñe cā.rati.coditāḥ]
[Page 721 ]
AHS6.35.049a/ garam āhāra.sampṛktaṁ yacchanty āsanna.vartinaḥ |
AHS6.35.049c/ nānā.prāṇy.aṅga.śamala.viruddhauṣadhi.bhasmanām || 49 || [Note: AHS6.35.049v/ 35.49cv nānā.prāṇy.aṅga.sa.mala.]
AHS6.35.050a/ viṣāṇāṁ cālpa.vīryāṇāṁ yogo gara iti smṛtaḥ |
AHS6.35.050c/ tena pāṇduḥ kṛśo 'lpāgniḥ kāsa.śvāsa.jvarārditaḥ || 50 || [Note: AHS6.35.050v/ 35.50av viṣāṇāṁ manda.vīryāṇāṁ]
AHS6.35.051a/ vāyunā pratilomena svapna.cintā.parāyaṇaḥ |
AHS6.35.051c/ mahodara.yakṛt.plīhī dīna.vāg dur.balo 'lasaḥ || 51 || [Note: AHS6.35.051v/ 35.51cv mehodara.yakṛt.plīhī 35.51dv hīna.vāg dur.balo 'lasaḥ]
AHS6.35.052a/ śopha.vān satatādhmātaḥ śuṣka.pāda.karaḥ kṣayī |
AHS6.35.052c/ svapne gomāyu.mārjāra.nakula.vyāla.vānarān || 52 ||
AHS6.35.053a/ prāyaḥ paśyati śuṣkāṁś ca vanaspati.jalāśayān |
AHS6.35.053c/ manyate kṛṣṇam ātmānaṁ gauro gauraṁ ca kālakaḥ || 53 ||
AHS6.35.054a/ vi.karṇa.nāsā.nayanaṁ paśyet tad.vihatendriyaḥ |
AHS6.35.054c/ etair anyaiś ca bahubhiḥ kliṣṭo ghorair upadravaiḥ || 54 || [Note: AHS6.35.054v/ 35.54bv paśyet tu vihatendriyaḥ]
AHS6.35.055a/ garārto nāśam āpnoti kaś.cit sadyo '.cikitsitaḥ |
AHS6.35.055c/ garārto vānta.vān bhuktvā tat pathyaṁ pāna.bhojanam || 55 ||
AHS6.35.056a/ śuddha.hṛc chīlayed dhema sūtra.sthāna.vidheḥ smaran |
AHS6.35.056c/ śarkarā.kṣaudra.saṁyuktaṁ cūrṇaṁ tāpya.suvarṇayoḥ || 56 || [Note: AHS6.35.056v/ 35.56bv sūtra.sthāna.vidhiṁ smaran]
AHS6.35.057a/ lehaḥ praśamayanty ugraṁ sarva.yoga.kṛtaṁ viṣam |
AHS6.35.057c/ mūrvāmṛtā.nata.kaṇā.paṭolī.cavya.citrakān || 57 ||
AHS6.35.058a/ vacā.musta.viḍaṅgāni takra.koṣṇāmbu.mastubhiḥ |
AHS6.35.058c/ pibed rasena vāmlena garopahata.pāvakaḥ || 58 || [Note: AHS6.35.058v/ 35.58cv pibed rasena cāmlena]
[Page 722 ]
AHS6.35.059a/ pārāvatāmiṣa.śaṭhī.puṣkarāhva.śṛtaṁ himam |
AHS6.35.059c/ gara.tṛṣṇā.rujā.kāsa.śvāsa.hidhmā.jvarāpaham || 59 || [Note: AHS6.35.059v/ 35.59bv .puṣkarāhvaṁ śṛtaṁ himam]
AHS6.35.059+1a/ try.ūṣaṇaṁ pañca.lavaṇaṁ mañjiṣṭhāṁ rajanī.dvayam |
AHS6.35.059+1c/ sūkṣmailāṁ trivṛtāṁ pattraṁ viḍaṅgānīndravāruṇīm || 59+1 ||
AHS6.35.059+2a/ madhukaṁ ceti sa.kṣaudraṁ go.viṣāṇe nidhāpayet |
AHS6.35.059+2c/ tasmād uṣṇāmbunā mātrāṁ prāg.bhaktaṁ yojayet tathā || 59+2 ||
AHS6.35.059+3a/ viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti nir.viṣe 'pi na doṣa.kṛt |
AHS6.35.059+3c/ lākṣā.priyaṅgu.mañjiṣṭhāḥ sa.mṛṇāla.hareṇukāḥ || 59+3 ||
AHS6.35.059+4a/ sa.yaṣṭy.āhvā madhu.yutā basta.pittena kalpitāḥ |
AHS6.35.059+4c/ nikhaned go.viṣāṇa.sthāḥ sapta.rātraṁ mahī.tale || 59+4 ||
AHS6.35.059+5a/ tatra kṛtvā maṇiṁ hemnā baddhaṁ hastena dhārayet |
AHS6.35.059+5c/ saṁspṛṣṭaṁ sa.viṣaṁ tena sadyo bhavati nir.viṣam || 59+5 ||
AHS6.35.060a/ viṣa.prakṛti.kālānna.doṣa.dūṣyādi.saṅgame |
AHS6.35.060c/ viṣa.saṅkaṭam uddiṣṭaṁ śatasyaiko 'tra jīvati || 60 ||
AHS6.35.061a/ kṣut.tṛṣṇā.gharma.daurbalya.krodha.śoka.bhaya.śramaiḥ |
AHS6.35.061c/ a.jīrṇa.varco.drava.tā.pitta.māruta.vṛddhibhiḥ || 61 ||
AHS6.35.062a/ tila.puṣpa.phalāghrāṇa.bhū.bāṣpa.ghana.garjitaiḥ |
AHS6.35.062c/ hasti.mūṣika.vāditra.niḥsvanair viṣa.saṅkaṭaiḥ || 62 || [Note: AHS6.35.062v/ 35.62bv .bhū.bāṣpa.ghana.garjanaiḥ]
AHS6.35.063a/ puro.vātotpalāmoda.madanair vardhate viṣam |
AHS6.35.063c/ varṣāsu cāmbu.yoni.tvāt saṅkledaṁ guḍa.vad gatam || 63 || [Note: AHS6.35.063v/ 35.63cv varṣāsu vāmbu.yoni.tvāt]
[Page 723 ]
AHS6.35.064a/ visarpati ghanāpāye tad agastyo hinasti ca |
AHS6.35.064c/ prayāti manda.vīrya.tvaṁ viṣaṁ tasmād ghanātyaye || 64 ||
AHS6.35.065a/ iti prakṛti.sātmyartu.sthāna.vega.balā.balam |
AHS6.35.065c/ ālocya nipuṇaṁ buddhyā karmān.antaram ācaret || 65 ||
AHS6.35.066a/ ślaiṣmikaṁ vamanair uṣṇa.rūkṣa.tīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ |
AHS6.35.066c/ kaṣāya.kaṭu.tiktaiś ca bhojanaiḥ śamayed viṣam || 66 ||
AHS6.35.067a/ paittikaṁ sraṁsanaiḥ seka.pradehair bhṛśa.śītalaiḥ |
AHS6.35.067c/ kaṣāya.tikta.madhurair ghṛta.yuktaiś ca bhojanaiḥ || 67 ||
AHS6.35.068a/ vātātmakaṁ jayet svādu.snigdhāmla.lavaṇānvitaiḥ |
AHS6.35.068c/ sa.ghṛtair bhojanair lepais tathaiva piśitāśanaiḥ || 68 || [Note: AHS6.35.068v/ 35.68bv .snigdhāmla.lavaṇāyutaiḥ]
AHS6.35.069a/ nā.ghṛtaṁ sraṁsanaṁ śastaṁ pralepo bhojyam auṣadham |
AHS6.35.069c/ sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam || 69 ||
AHS6.35.070a/ vidyate bheṣajaṁ kiñ.cid viśeṣāt prabale 'nile |
AHS6.35.070c/ a.yatnāc chleṣma.gaṁ sādhyaṁ yatnāt pittāśayāśrayam || 70 || [Note: AHS6.35.070v/ 35.70av a.yatnāc chlaiṣmikaṁ sādhyaṁ 35.70cv a.yatnāc chleṣmakaṁ sādhyaṁ 35.70dv yatnāt pittāśayāśritam]
AHS6.35.070ū̆ab/ su.duḥ.sādhyam a.sādhyaṁ vā vātāśaya.gataṁ viṣam || 70ū̆ab ||
AHS6.35.070ū̆+1a/ jatu.sarja.rasośīra.sarṣapā.pattra.vālakaiḥ |
AHS6.35.070ū̆+1c/ sa.vaillāruṣkara.puraiḥ kusumair arjunasya ca || 70ū̆+1 || [Note: AHS6.35.070ū̆+1v/ 35.70ū̆+1cv sa.vailla.puṣkara.puraiḥ]
AHS6.35.070ū̆+2a/ dhūpo vāsa.gṛhe hanti viṣaṁ sthāvara.jaṅgamam |
AHS6.35.070ū̆+2c/ na tatra kīṭāḥ sa.viṣā nondurā na sarīsṛpāḥ || 70ū̆+2 ||
[Page 724 ]
AHS6.35.070ū̆+3ab/ na kṛtyāḥ kārmaṇādyāś ca dhūpo 'yaṁ yatra dahyate || 70ū̆+3ab ||

6.36. Chapter 36 :: Atha sarpaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 550-555]
AHS6.36.001a/ darvī.karā maṇḍalino rājī.mantaś ca pannagāḥ |
AHS6.36.001c/ tri.dhā samāsato bhaumā bhidyante te tv aneka.dhā || 1 ||
AHS6.36.002a/ vyāsato yoni.bhedena nocyante 'n.upayoginaḥ |
AHS6.36.002c/ viśeṣād rūkṣa.kaṭukam amloṣṇaṁ svādu.śītalam || 2 || [Note: AHS6.36.002v/ 36.2bv nocyante 'n.upayogataḥ]
AHS6.36.003a/ viṣaṁ darvī.karādīnāṁ kramād vātādi.kopanam |
AHS6.36.003c/ tāruṇya.madhya.vṛddha.tve vṛṣṭi.śītātapeṣu ca || 3 ||
AHS6.36.004a/ viṣolbaṇā bhavanty ete vyantarā ṛtu.sandhiṣu |
AHS6.36.004c/ rathāṅga.lāṅgala.cchattra.svastikāṅkuśa.dhāriṇaḥ || 4 ||
AHS6.36.005a/ phaṇinaḥ śīghra.gatayaḥ sarpā darvī.karāḥ smṛtāḥ |
AHS6.36.005c/ jñeyā maṇḍalino '.bhogā maṇḍalair vividhaiś citāḥ || 5 || [Note: AHS6.36.005v/ 36.5bv sarpā darvī.karā matāḥ]
AHS6.36.006a/ prāṁśavo manda.gamanā rājī.mantas tu rājibhiḥ |
AHS6.36.006c/ snigdhā vicitra.varṇābhis tiryag ūrdhvaṁ ca citritāḥ || 6 || [Note: AHS6.36.006v/ 36.6bv rājī.mantaś ca rājibhiḥ 36.6cv snigdhābhir bahu.varṇābhis]
AHS6.36.007a/ godhā.sutas tu gaudhero viṣe darvī.karaiḥ samaḥ |
AHS6.36.007c/ catuṣ.pād vyantarān vidyād eteṣām eva saṅkarāt || 7 || [Note: AHS6.36.007v/ 36.7av godhā.sutas tu gaudheyo]
AHS6.36.008a/ vyāmiśra.lakṣaṇās te hi sannipāta.prakopaṇāḥ |
AHS6.36.008c/ āhārārthaṁ bhayāt pāda.sparśād ati.viṣāt krudhaḥ || 8 ||
AHS6.36.009a/ pāpa.vṛtti.tayā vairād devarṣi.yama.codanāt |
AHS6.36.009c/ daśanti sarpās teṣūktaṁ viṣādhikyaṁ yathottaram || 9 || [Note: AHS6.36.009v/ 36.9av pāpa.vṛtta.tayā vairād 36.9bv devarṣi.yama.nodanāt]
[Page 725 ]
AHS6.36.010a/ ādiṣṭāt kāraṇaṁ jñātvā pratikuryād yathā.yatham |
AHS6.36.010c/ vyantaraḥ pāpa.śīla.tvān mārgam āśritya tiṣṭhati || 10 || [Note: AHS6.36.010v/ 36.10av āviṣṭāt kāraṇaṁ jñātvā 36.10dv mārgam āvṛtya tiṣṭhati]
AHS6.36.011a/ yatra lālā.parikleda.mātraṁ gātre pradṛśyate |
AHS6.36.011c/ na tu daṁṣṭrā.kṛtaṁ daṁśaṁ tat tuṇḍāhatam ādiśet || 11 || [Note: AHS6.36.011v/ 36.11bv .mātraṁ gātreṣu dṛśyate 36.11cv na tu daṁṣṭrā.kṣataṁ daṁśaṁ 36.11cv na tu daṁṣṭrā.kṣataṁ daṁśe 36.11dv taṁ tuṇḍāhataṁ ādiśet]
AHS6.36.012a/ ekaṁ daṁṣṭrā.padaṁ dve vā vyālīḍhākhyam a.śoṇitam |
AHS6.36.012c/ daṁṣṭrā.pade sa.rakte dve vyāluptaṁ trīṇi tāni tu || 12 || [Note: AHS6.36.012v/ 36.12dv vyāluptaṁ trīṇi tāni ca]
AHS6.36.013a/ māṁsa.cchedād a.vicchinna.rakta.vāhīni daṣṭakam |
AHS6.36.013c/ daṁṣṭrā.padāni catvāri tad.vad daṣṭa.nipīḍitam || 13 ||
AHS6.36.014a/ nir.viṣaṁ dvayam atrādyam a.sādhyaṁ paścimaṁ vadet |
AHS6.36.014c/ viṣaṁ nāheyam a.prāpya raktaṁ dūṣayate vapuḥ || 14 ||
AHS6.36.015a/ raktam aṇv api tu prāptaṁ vardhate tailam ambu.vat |
AHS6.36.015c/ bhīros tu sarpa.saṁsparśād bhayena kupito 'nilaḥ || 15 || [Note: AHS6.36.015v/ 36.15av raktam aṇv api tat prāptaṁ 36.15bv vardhate taila.bindu.vat]
AHS6.36.016a/ kadā.cit kurute śophaṁ sarpāṅgābhihataṁ tu tat |
AHS6.36.016c/ dur.gāndha.kāre viddhasya kena.cid daṣṭa.śaṅkayā || 16 || [Note: AHS6.36.016v/ 36.16cv dur.ge 'ndhakāre viddhasya]
AHS6.36.017a/ viṣodvego jvaraś chardir mūrchā dāho 'pi vā bhavet |
AHS6.36.017c/ glānir moho 'tisāro vā tac chaṅkā.viṣam ucyate || 17 || [Note: AHS6.36.017v/ 36.17av viṣa.vegāj jvaraś chardir 36.17av viṣodreko jvaraś chardir 36.17av viṣodvegāj jvaraś chardir]
AHS6.36.018a/ tudyate sa.viṣo daṁśaḥ kaṇḍū.śopha.rujānvitaḥ |
AHS6.36.018c/ dahyate grathitaḥ kiñ.cid viparītas tu nir.viṣaḥ || 18 || [Note: AHS6.36.018v/ 36.18av tudyate viṣa.jo daṁśaḥ]
AHS6.36.019a/ pūrve darvī.kṛtāṁ vege duṣṭaṁ śyāvī.bhavaty asṛk |
AHS6.36.019c/ śyāva.tā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ || 19 || [Note: AHS6.36.019v/ 36.19bv duṣṭaṁ śyāvaṁ bhavaty asṛk 36.19cv śyāva.tā netra.vaktrādau]
[Page 726 ]
AHS6.36.020a/ dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrdhni gauravam |
AHS6.36.020c/ dṛg.rodho daṁśa.vikledaś caturthe ṣṭhīvanaṁ vamiḥ || 20 || [Note: AHS6.36.020v/ 36.20bv tṛtīye mūrdha.gauravam 36.20cv dṛg.bādhā daṁśa.vikledaś 36.20dv caturthe ṣṭhevanaṁ vamiḥ]
AHS6.36.021a/ sandhi.viśleṣaṇaṁ tandrā pañcame parva.bhedanam |
AHS6.36.021c/ dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛt.pīḍā gātra.gauravam || 21 || [Note: AHS6.36.021v/ 36.21cv dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe ca]
AHS6.36.022a/ mūrchā.vipāko 'tīsāraḥ prāpya śukraṁ tu saptame |
AHS6.36.022c/ skandha.pṛṣṭha.kaṭī.bhaṅgaḥ sarva.ceṣṭā.nivartanam || 22 || [Note: AHS6.36.022v/ 36.22bv prāpya śukraṁ ca saptame]
AHS6.36.023a/ atha maṇḍali.daṣṭasya duṣṭaṁ pītī.bhavaty asṛk |
AHS6.36.023c/ tena pītāṅga.tā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ || 23 || [Note: AHS6.36.023v/ 36.23bv duṣṭaṁ pītaṁ bhavaty asṛk]
AHS6.36.024a/ tṛtīye daṁśa.vikledaḥ svedas tṛṣṇā ca jāyate |
AHS6.36.024c/ caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarva.gātra.gaḥ || 24 || [Note: AHS6.36.024v/ 36.24bv svedas tṛṣṇā prajāyate]
AHS6.36.025a/ daṣṭasya rājilair duṣṭaṁ pāṇḍu.tāṁ yāti śoṇitam |
AHS6.36.025c/ pāṇḍu.tā tena gātrāṇāṁ dvitīye guru.tāti ca || 25 ||
AHS6.36.026a/ tṛtīye daṁśa.vikledo nāsikākṣi.mukha.sravāḥ |
AHS6.36.026c/ caturthe garimā mūrdhno manyā.stambhaś ca pañcame || 26 ||
AHS6.36.027a/ gātra.bhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrva.vad vadet |
AHS6.36.027c/ kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṁ na tataḥ param || 27 || [Note: AHS6.36.027v/ 36.27bv śeṣayoḥ pūrva.vad bhavet]
AHS6.36.028a/ jalāplutā rati.kṣīṇā bhītā nakula.nirjitāḥ |
AHS6.36.028c/ śīta.vātātapa.vyādhi.kṣut.tṛṣṇā.śrama.pīḍitāḥ || 28 ||
AHS6.36.029a/ tūrṇaṁ deśāntarāyātā vimukta.viṣa.kañcukāḥ |
AHS6.36.029c/ kuśauṣadhi.kaṇṭaka.vad ye caranti ca kānanam || 29 ||
[Page 727 ]
AHS6.36.030a/ deśaṁ ca divyādhyuṣitaṁ sarpās te 'lpa.viṣā matāḥ |
AHS6.36.030c/ śmaśāna.citi.caityādau pañcamī.pakṣa.sandhiṣu || 30 || [Note: AHS6.36.030v/ 36.30av deśaṁ ca vidyādhyuṣitaṁ]
AHS6.36.031a/ aṣṭamī.navamī.sandhyā.madhya.rātri.dineṣu ca |
AHS6.36.031c/ yāmyāgneya.maghāśleṣā.viśākhā.pūrva.nairṛte || 31 ||
AHS6.36.032a/ nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṁ marmasu ca tyajet |
AHS6.36.032c/ daṣṭa.mātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇa.śiro.ruhaḥ || 32 || [Note: AHS6.36.032v/ 36.32cv daṣṭa.mātras tu tāmrākṣaḥ]
AHS6.36.033a/ stabdha.jihvo muhur mūrchan śītocchvāso na jīvati |
AHS6.36.033c/ hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭa.mātrasya dehinaḥ || 33 || [Note: AHS6.36.033v/ 36.33bv śītocchvāsī na jīvati]
AHS6.36.034a/ jāyante yuga.pad yasya sa hṛc.chūlī na jīvati |
AHS6.36.034c/ phenaṁ vamati niḥ.sañjñaḥ śyāva.pāda.karānanaḥ || 34 ||
AHS6.36.035a/ nāsāvasādo bhaṅgo 'ṅge viḍ.bhedaḥ ślatha.sandhi.tā |
AHS6.36.035c/ viṣa.pītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca || 35 || [Note: AHS6.36.035v/ 36.35av nāsāvasādo ruk vāṅge]
AHS6.36.036a/ bhavanty etāni rūpāṇi samprāpte jīvita.kṣaye |
AHS6.36.036c/ na nasyaiś cetanā tīkṣṇair na kṣatāt kṣata.jāgamaḥ || 36 || [Note: AHS6.36.036v/ 36.36bv prāpte jīvita.saṅkṣaye]
AHS6.36.037a/ daṇḍāhatasya no rājī prayātasya yamāntikam |
AHS6.36.037c/ ato 'nya.thā tu tvarayā pradīptāgāra.vad bhiṣak || 37 || [Note: AHS6.36.037v/ 36.37bv prayāti sa yamāntikam]
AHS6.36.038a/ rakṣan kaṇṭha.gatān prāṇān viṣam āśu śamaṁ nayet |
AHS6.36.038c/ mātrā.śataṁ viṣaṁ sthitvā daṁśe daṣṭasya dehinaḥ || 38 ||
AHS6.36.039a/ dehaṁ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayan |
AHS6.36.039c/ etasminn antare karma daṁśasyotkartanādikam || 39 || [Note: AHS6.36.039v/ 36.39bv rudhirādīn pradūṣayet]
[Page 728 ]
AHS6.36.040a/ kuryac chīghraṁ yathā dehe viṣa.vallī na rohati |
AHS6.36.040c/ daṣṭa.mātro daśed āśu tam eva pavanāśinam || 40 || [Note: AHS6.36.040v/ 36.40dv tam eva pavanāśanam]
AHS6.36.041a/ loṣṭaṁ mahīṁ vā daśanaiś chittvā cānu sa.sambhramam |
AHS6.36.041c/ niṣṭhīvena samālimped daṁśaṁ karṇa.malena vā || 41 || [Note: AHS6.36.041v/ 36.41bv chittvā cāśu sa.sambhramam]
AHS6.36.042a/ daṁśasyopari badhnīyād ariṣṭāṁ catur.aṅgule |
AHS6.36.042c/ kṣaumādibhir veṇikayā siddhair mantraiś ca mantra.vit || 42 ||
AHS6.36.043a/ ambu.vat setu.bandhena bandhena stabhyate viṣam |
AHS6.36.043c/ na vahanti sirāś cāsya viṣaṁ bandhābhipīḍitāḥ || 43 || [Note: AHS6.36.043v/ 36.43cv na vahanti sirās tasya 36.43dv viṣaṁ bandhana.pīḍitāḥ]
AHS6.36.044a/ niṣpīḍyānūddhared daṁśaṁ marma.sandhy.a.gataṁ tathā |
AHS6.36.044c/ na jāyate viṣād vego bīja.nāśād ivāṅkuraḥ || 44 || [Note: AHS6.36.044v/ 36.44av niṣpīḍya coddhared daṁśaṁ 36.44cv na jāyate viṣāvego]
AHS6.36.045a/ daṁśaṁ maṇḍalināṁ muktvā pittala.tvād athāparam |
AHS6.36.045c/ prataptair hema.lohādyair dahed āśūlmukena vā || 45 ||
AHS6.36.046a/ karoti bhasma.sāt sadyo vahniḥ kiṁ nāma tu kṣatam |
AHS6.36.046c/ ācūṣet pūrṇa.vaktro vā mṛd.bhasmā.gada.go.mayaiḥ || 46 || [Note: AHS6.36.046v/ 36.46bv vahniḥ kiṁ nāma na kṣaṇāt 36.46bv vahniḥ kiṁ nāma na kṣaṇam]
AHS6.36.047a/ pracchāyāntar ariṣṭāyāṁ māṁsalaṁ tu viśeṣataḥ |
AHS6.36.047c/ aṅgaṁ sahaiva daṁśena lepayed a.gadair muhuḥ || 47 ||
AHS6.36.048a/ candanośīra.yuktena salilena ca secayet |
AHS6.36.048c/ viṣe pravisṛte vidhyet sirāṁ sā paramā kriyā || 48 ||
AHS6.36.049a/ rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṁ nirhriyate viṣam |
AHS6.36.049c/ dur.gandhaṁ sa.viṣaṁ raktam agnau caṭacaṭāyate || 49 || [Note: AHS6.36.049v/ 36.49cv dur.gandhi sa.viṣaṁ raktam]
[Page 729 ]
AHS6.36.050a/ yathā.doṣaṁ viśuddhaṁ ca pūrva.val lakṣayed asṛk |
AHS6.36.050c/ sirāsv a.dṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅga.jalaukasaḥ || 50 ||
AHS6.36.051a/ śoṇitaṁ sruta.śeṣaṁ ca pravilīnaṁ viṣoṣmaṇā |
AHS6.36.051c/ lepa.sekaiḥ su.bahu.śaḥ stambhayed bhṛśa.śītalaiḥ || 51 ||
AHS6.36.052a/ a.skanne viṣa.vegād dhi mūrchāya.mada.hṛd.dravāḥ |
AHS6.36.052c/ bhavanti tān jayec chītair vījec cā.roma.harṣataḥ || 52 || [Note: AHS6.36.052v/ 36.52dv vījayed roma.harṣataḥ]
AHS6.36.053a/ skanne tu rudhire sadyo viṣa.vegaḥ praśāmyati |
AHS6.36.053c/ viṣaṁ karṣati tīkṣṇa.tvād dhṛdayaṁ tasya guptaye || 53 ||
AHS6.36.054a/ pibed ghṛtaṁ ghṛta.kṣaudram a.gadaṁ vā ghṛtāplutam |
AHS6.36.054c/ hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdy upacīyate || 54 || [Note: AHS6.36.054v/ 36.54cv hṛdayāvaraṇenāsya]
AHS6.36.055a/ pravṛtta.gauravotkleśa.hṛl.lāsaṁ vāmayet tataḥ |
AHS6.36.055c/ dravaiḥ kāñjika.kaulattha.taila.madyādi.varjitaiḥ || 55 ||
AHS6.36.056a/ vamanair viṣa.hṛdbhiś ca naivaṁ vyāpnoti tad vapuḥ |
AHS6.36.056c/ bhujaṅga.doṣa.prakṛti.sthāna.vega.viśeṣataḥ || 56 ||
AHS6.36.057a/ su.sūkṣmaṁ samyag ālocya viśiṣṭāṁ cācaret kriyām |
AHS6.36.057c/ sindhuvārita.mūlāni śvetā ca girikarṇikā || 57 || [Note: AHS6.36.057v/ 36.57bv viśiṣṭāṁ vācaret kriyām]
AHS6.36.058a/ pānaṁ darvī.karair daṣṭe nasyaṁ madhu sa.pākalam |
AHS6.36.058c/ kṛṣṇa.sarpeṇa daṣṭasya limped daṁśaṁ hṛte 'sṛji || 58 || [Note: AHS6.36.058v/ 36.58bv nasyaṁ sa.madhu pākalam 36.58bv nasyaṁ sa.madhu vālakam 36.58bv nasyaṁ madhu sa.vālakam]
AHS6.36.059a/ cāraṭī.nākulībhyāṁ vā tīkṣṇa.mūla.viṣeṇa vā |
AHS6.36.059c/ pānaṁ ca kṣaudra.mañjiṣṭhā.gṛha.dhūma.yutaṁ ghṛtam || 59 || [Note: AHS6.36.059v/ 36.59cv pāne ca kṣaudra.mañjiṣṭhā.]
[Page 730 ]
AHS6.36.060a/ taṇḍulīyaka.kāśmarya.kiṇihī.girikarṇikāḥ |
AHS6.36.060c/ mātuluṅgī sitā śeluḥ pāna.nasyāñjanair hitaḥ || 60 || [Note: AHS6.36.060v/ 36.60cv mātuluṅgaiḥ śiphā śeluḥ]
AHS6.36.061a/ a.gadaḥ phaṇināṁ ghore viṣe rājī.matām api |
AHS6.36.061c/ samāḥ sugandhā.mṛdvīkā.śvetākhyā.gajadantikāḥ || 61 || [Note: AHS6.36.061v/ 36.61cv samāḥ sugandhā mṛdvīkā 36.61dv śvetākhyā gajamṛttikā 36.61dv śvetākhyā gajavṛttikā]
AHS6.36.062a/ ardhāṁśaṁ saurasaṁ pattraṁ kapitthaṁ bilva.dāḍimam |
AHS6.36.062c/ sa.kṣaudro maṇḍali.viṣe viśeṣād a.gado hitaḥ || 62 ||
AHS6.36.063a/ pañca.valka.varā.yaṣṭī.nāgapuṣpailavālukam |
AHS6.36.063c/ jīvakarṣabhakau śītaṁ sitā padmakam utpalam || 63 || [Note: AHS6.36.063v/ 36.63av pañca.valka.balā.yaṣṭī. 36.63av pañca.valka.vacā.yaṣṭī. 36.63cv jīvakarṣabhakośīraṁ]
AHS6.36.064a/ sa.kṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṁ viṣam |
AHS6.36.064c/ lepāc chvayathu.vīsarpa.visphoṭa.jvara.dāha.hā || 64 ||
AHS6.36.065a/ kāśmaryaṁ vaṭa.śuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā |
AHS6.36.065c/ mañjiṣṭhā madhukaṁ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet || 65 || [Note: AHS6.36.065v/ 36.65av kāśmaryaṁ vaṭa.śṛṅgāni]
AHS6.36.066a/ vaṁśa.tvag.bīja.kaṭukā.pāṭalī.bīja.nāgaram |
AHS6.36.066c/ śirīṣa.bījātiviṣe mūlaṁ gāvedhukaṁ vacā || 66 || [Note: AHS6.36.066v/ 36.66bv .pāṭalā.bīja.nāgaram 36.66dv mūlaṁ gāvedhukaṁ vacām 36.66dv mūlaṁ śrīveṣṭakaṁ vacām]
AHS6.36.067a/ piṣṭo go.vāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasa.jaṁ viṣam |
AHS6.36.067c/ kaṭukātiviṣā.kuṣṭha.gṛha.dhūma.hareṇukāḥ || 67 ||
AHS6.36.068a/ sa.kṣaudra.vyoṣa.tagarā ghnanti rājī.matāṁ viṣam |
AHS6.36.068c/ nikhanet kāṇḍa.citrāyā daṁśaṁ yāma.dvayaṁ bhuvi || 68 ||
AHS6.36.069a/ uddhṛtya pracchitaṁ sarpir.dhānya.mṛdbhyāṁ pralepayet |
AHS6.36.069c/ pibet purāṇaṁ ca ghṛtaṁ varā.cūrṇāvacūrṇitam || 69 || [Note: AHS6.36.069v/ 36.69av uddhṛtya prasthitaṁ sarpir. 36.69dv varā.cūrṇa.vicūrṇitam]
[Page 731 ]
AHS6.36.070a/ jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṁ sūpa.saṁskṛtam |
AHS6.36.070c/ karavīrārka.kusuma.mūla.lāṅgalikā.kaṇāḥ || 70 || [Note: AHS6.36.070v/ 36.70av jīrṇe virikte bhuñjīta 36.70dv .mūlaṁ lāṅgalikā kaṇā]
AHS6.36.071a/ kalkayed āranālena pāṭhā.marica.saṁyutāḥ |
AHS6.36.071c/ eṣa vyantara.daṣṭānām a.gadaḥ sārvakārmikaḥ || 71 ||
AHS6.36.072a/ śirīṣa.puṣpa.sva.rase saptāhvaṁ maricaṁ sitam |
AHS6.36.072c/ bhāvitaṁ sarpa.daṣṭānāṁ pāna.nasyāñjane hitam || 72 || [Note: AHS6.36.072v/ 36.72dv pāna.nasyāñjanair hitam 36.72dv pāne nasye 'ñjane hitam]
AHS6.36.073a/ dvi.palaṁ nata.kuṣṭhābhyāṁ ghṛta.kṣaudraṁ catuḥ.palam |
AHS6.36.073c/ api takṣaka.daṣṭānāṁ pānam etat sukha.pradam || 73 || [Note: AHS6.36.073v/ 36.73bv ghṛta.kṣaudra.catuḥ.palam 36.73cv api tārkṣaka.daṣṭānāṁ]
AHS6.36.074a/ atha darvī.kṛtāṁ vege pūrve visrāvya śoṇitam |
AHS6.36.074c/ a.gadaṁ madhu.sarpirbhyāṁ saṁyuktaṁ tvaritaṁ pibet || 74 ||
AHS6.36.075a/ dvitīye vamanaṁ kṛtvā tad.vad evā.gadaṁ pibet |
AHS6.36.075c/ viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye 'ñjana.nāvane || 75 || [Note: AHS6.36.075v/ 36.75cv viṣāpahaiḥ prayuñjīta]
AHS6.36.076a/ pibec caturthe pūrvoktāṁ yavāgūṁ vamane kṛte |
AHS6.36.076c/ ṣaṣṭha.pañcamayoḥ śītair digdhaṁ siktam abhīkṣṇa.śaḥ || 76 ||
AHS6.36.077a/ pāyayed vamanaṁ tīkṣṇaṁ yavāgūṁ ca viṣāpahaiḥ |
AHS6.36.077c/ a.gadaṁ saptame tīkṣṇaṁ yuñjyād añjana.nasyayoḥ || 77 ||
AHS6.36.078a/ kṛtvāvagāḍhaṁ śastreṇa mūrdhni kāka.padaṁ tataḥ |
AHS6.36.078c/ māṁsaṁ sa.rudhiraṁ tasya carma vā tatra nikṣipet || 78 ||
AHS6.36.079a/ tṛtīye vamitaḥ peyāṁ vege maṇḍalināṁ pibet |
AHS6.36.079c/ a.tīkṣṇam a.gadaṁ ṣaṣṭhe gaṇaṁ vā padmakādikam || 79 || [Note: AHS6.36.079v/ 36.79av tṛtīye vāmitaḥ peyāṁ]
[Page 732 ]
AHS6.36.080a/ ādye 'vagāḍhaṁ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ |
AHS6.36.080c/ alābunā hared raktaṁ pūrva.vac cā.gadaṁ pibet || 80 ||
AHS6.36.081a/ ṣaṣṭhe 'ñjanaṁ tīkṣṇa.tamam avapīḍaṁ ca yojayet |
AHS6.36.081c/ an.ukteṣu ca vegeṣu kriyāṁ darvī.karoditām || 81 ||
AHS6.36.082a/ garbhiṇī.bāla.vṛddheṣu mṛduṁ vidhyet sirāṁ na ca |
AHS6.36.082c/ tvaṅ manohvā niśe vakraṁ rasaḥ śārdūla.jo nakhaḥ || 82 || [Note: AHS6.36.082v/ 36.82av gurviṇī.bāla.vṛddheṣu 36.82bv mṛdu vidhyet sirāṁ na ca 36.82cv tvaṅ manohvā niśe vaktraṁ]
AHS6.36.083a/ tamālaḥ kesaraṁ śītaṁ pītaṁ taṇḍula.vāriṇā |
AHS6.36.083c/ hanti sarva.viṣāṇy etad vajraṁ vajram ivāsurān || 83 || [Note: AHS6.36.083v/ 36.83cv hanti sarva.viṣāṇy etac 36.83dv chakra.vajram ivāsurān 36.83dv vajri.vajram ivāsurān]
AHS6.36.084a/ bilvasya mūlaṁ surasasya puṣpaṁ phalaṁ karañjasya nataṁ surāhvam |
AHS6.36.084c/ phala.trikaṁ vyoṣa.niśā.dvayaṁ ca bastasya mūtreṇa su.sūkṣma.piṣṭam || 84 || [Note: AHS6.36.084v/ 36.84cv phala.trayaṁ vyoṣa.niśā.dvayaṁ ca]
AHS6.36.085a/ bhujaṅga.lūtondura.vṛścikādyair viṣūcikā.jīrṇa.gara.jvaraiś ca |
AHS6.36.085c/ ārtān narān bhūta.vidharṣitāṁś ca svasthī.karoty añjana.pāna.nasyaiḥ || 85 || [Note: AHS6.36.085v/ 36.85cv ārtān narān bhūta.vimarditāṁś ca]
AHS6.36.086a/ pralepādyaiś ca niḥśeṣaṁ daṁśād apy uddhared viṣam |
AHS6.36.086c/ bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṁ dūṣī.viṣāya vā || 86 || [Note: AHS6.36.086v/ 36.86dv śeṣaṁ dūṣī.viṣaṁ yathā 36.86dv śeṣaṁ dūṣī.viṣāya ca]
AHS6.36.087a/ viṣāpāye 'nilaṁ kruddhaṁ snehādibhir upācaret |
AHS6.36.087c/ taila.madya.kulatthāmla.varjyaiḥ pavana.nāśanaiḥ || 87 ||
AHS6.36.088a/ pittaṁ pitta.jvara.haraiḥ kaṣāya.sneha.vastibhiḥ |
AHS6.36.088c/ sa.mākṣikeṇa vargeṇa kapham āragvadhādinā || 88 ||
AHS6.36.089a/ sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṁ madhu |
AHS6.36.089c/ pānaṁ sa.mantra.pūtāmbu prokṣaṇaṁ sāntva.harṣaṇam || 89 || [Note: AHS6.36.089v/ 36.89av sitā vaigandhako drākṣā]
[Page 733 ]
AHS6.36.090a/ sarpāṅgābhihate yuñjyāt tathā śaṅkā.viṣārdite |
AHS6.36.090c/ karketanaṁ marakataṁ vajraṁ vāraṇa.mauktikam || 90 ||
AHS6.36.091a/ vaiḍūryaṁ gardabha.maṇiṁ picukaṁ viṣa.mūṣikām |
AHS6.36.091c/ himavad.giri.sambhūtāṁ somarājīṁ punarnavām || 91 || [Note: AHS6.36.091v/ 36.91av vaiḍūrya.gardabha.maṇiṁ 36.91bv picukaṁ viṣa.dūṣikām]
AHS6.36.092a/ tathā droṇāṁ mahā.droṇāṁ mānasīṁ sarpa.jaṁ maṇim |
AHS6.36.092c/ viṣāṇi viṣa.śānty.arthaṁ vīrya.vanti ca dhārayet || 92 || [Note: AHS6.36.092v/ 36.92av tathā droṇaṁ mahā.droṇaṁ]
AHS6.36.093a/ chattrī jharjhara.pāṇiś ca cared rātrau viśeṣataḥ |
AHS6.36.093c/ tac.chāyā.śabda.vitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ || 93 || [Note: AHS6.36.093v/ 36.93av chattrī jarjara.pāṇiś ca 36.93av chattrī jarjhara.pāṇiś ca 36.93av chattrī jharjara.pāṇiś ca 36.93bv cared rātrau ca sarva.dā 36.93dv vidravanti bhujaṅgamāḥ]
AHS6.36.093+1a/ vāri.guñjā.phalośīraṁ netrayor viṣa.duṣṭayoḥ |
AHS6.36.093+1c/ añjanaṁ vāriṇā piṣṭaṁ gāruḍaṁ garuḍopamam || 93+1 ||

6.37. Chapter 37 :: Atha kīṭalatādiviṣapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 555-560]
AHS6.37.001a/ sarpāṇām eva viṇ.mūtra.śukrāṇḍa.śava.kotha.jāḥ |
AHS6.37.001c/ doṣair vyastaiḥ samastaiś ca yuktāḥ kīṭāś catur.vidhāḥ || 1 ||
AHS6.37.002a/ daṣṭasya kīṭair vāyavyair daṁśas toda.rujolbaṇaḥ |
AHS6.37.002c/ āgneyair alpa.saṁsrāvo dāha.rāga.visarpa.vān || 2 ||
AHS6.37.003a/ pakva.pīlu.phala.prakhyaḥ kharjūra.sadṛśo 'tha.vā |
AHS6.37.003c/ kaphādhikair manda.rujaḥ pakvodumbara.sannibhaḥ || 3 ||
AHS6.37.004a/ srāvāḍhyaḥ sarva.liṅgas tu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ |
AHS6.37.004c/ vegāś ca sarpa.vac chopho vardhiṣṇur visra.rakta.tā || 4 || [Note: AHS6.37.004v/ 37.4bv vivarjyaḥ sānnipātikaḥ]
AHS6.37.005a/ śiro.'kṣi.gauravaṁ mūrchā bhramaḥ śvāso 'ti.vedanā |
AHS6.37.005c/ sarveṣāṁ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūr a.rocakaḥ || 5 || [Note: AHS6.37.005v/ 37.5bv bhramaḥ śvāso 'ti.vedanāḥ]
[Page 734 ]
AHS6.37.006a/ vṛścikasya viṣaṁ tīkṣṇam ādau dahati vahni.vat |
AHS6.37.006c/ ūrdhvam ārohati kṣipraṁ daṁśe paścāt tu tiṣṭhati || 6 || [Note: AHS6.37.006v/ 37.6dc daṁśe paścāc ca tiṣṭhati]
AHS6.37.007a/ daṁśaḥ sadyo 'ti.ruk śyāvas tudyate sphuṭatīva ca |
AHS6.37.007c/ te gavādi.śakṛt.kothād digdha.daṣṭādi.kothataḥ || 7 ||
AHS6.37.008a/ sarpa.kothāc ca sambhūtā manda.madhya.mahā.viṣāḥ |
AHS6.37.008c/ mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rūkṣāḥ karbura.mecakāḥ || 8 || [Note: AHS6.37.008v/ 37.8dv rūkṣa.karbura.mecakāḥ]
AHS6.37.009a/ romaśā bahu.parvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ |
AHS6.37.009c/ dhūmrodarās tri.parvāṇo madhyās tu kapilāruṇāḥ || 9 ||
AHS6.37.010a/ piśaṅgāḥ śabarāś citrāḥ śoṇitābhā mahā.viṣāḥ |
AHS6.37.010c/ agny.ābhā dvy.eka.parvāṇo raktāsita.sitodarāḥ || 10 ||
AHS6.37.011a/ tair daṣṭaḥ śūna.rasanaḥ stabdha.gātro jvarārditaḥ |
AHS6.37.011c/ khair vamañ choṇitaṁ kṛṣṇam indriyārthān a.saṁvidan || 11 ||
AHS6.37.012a/ svidyan mūrchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ |
AHS6.37.012c/ viśīryamāṇa.māṁsaś ca prāya.śo vijahāty asūn || 12 ||
AHS6.37.013a/ ucciṭiṅgas tu vaktreṇa daśaty abhyadhika.vyathaḥ |
AHS6.37.013c/ sādhyato vṛścikāt stambhaṁ śephaso hṛṣṭa.roma.tām || 13 || [Note: AHS6.37.013v/ 37.13av ucciṭaṅgas tu vaktreṇa 37.13cv so 'dhamo vṛścikāt stambhaṁ]
AHS6.37.014a/ karoti sekam aṅgānāṁ daṁśaḥ śītāmbuneva ca |
AHS6.37.014c/ uṣṭra.dhūmaḥ sa evokto rātri.cārāc ca rātrikaḥ || 14 || [Note: AHS6.37.014v/ 37.14bv daṁśe śītāmbuneva ca]
AHS6.37.015a/ vāta.pittottarāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ |
AHS6.37.015c/ prāyo vātolbaṇa.viṣā vṛścikāḥ soṣṭra.dhūmakāḥ || 15 ||
[Page 735 ]
AHS6.37.016a/ yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṁ pratarkayet |
AHS6.37.016c/ tasya tasyauṣadhaiḥ kuryād viparīta.guṇaiḥ kriyām || 16 || [Note: AHS6.37.016v/ 37.16bv liṅgādhikyaṁ pravartayet]
AHS6.37.017a/ hṛt.pīḍordhvānila.stambhaḥ sirāyāmo 'sthi.parva.ruk |
AHS6.37.017c/ ghūrṇanodveṣṭanaṁ gātra.śyāva.tā vātike viṣe || 17 ||
AHS6.37.018a/ sañjñā.nāśoṣṇa.niśvāsau hṛd.dāhaḥ kaṭukāsya.tā |
AHS6.37.018c/ māṁsāvadaraṇaṁ śopho rakta.pītaś ca paittike || 18 || [Note: AHS6.37.018v/ 37.18dv raktaḥ pītaś ca paittike]
AHS6.37.019a/ chardy.a.rocaka.hṛl.lāsa.prasekotkleśa.pīnasaiḥ |
AHS6.37.019c/ sa.śaitya.mukha.mādhuryair vidyāc chleṣmādhikaṁ viṣam || 19 ||
AHS6.37.020a/ piṇyākena vraṇālepas tailābhyaṅgaś ca vātike |
AHS6.37.020c/ svedo nāḍī.pulākādyair bṛṁhaṇaś ca vidhir hitaḥ || 20 ||
AHS6.37.021a/ paittikaṁ stambhayet sekaiḥ pradehaiś cāti.śītalaiḥ |
AHS6.37.021c/ lekhana.cchedana.sveda.vamanaiḥ ślaiṣmikaṁ jayet || 21 ||
AHS6.37.022a/ kīṭānāṁ tri.prakārāṇāṁ traividhyena kriyā hitā |
AHS6.37.022c/ svedālepana.sekāṁs tu koṣṇān prāyo 'vacārayet || 22 || [Note: AHS6.37.022v/ 37.22bv traividhyena kriyā hitāḥ 37.22dv kavoṣṇān pravicārayet]
AHS6.37.023a/ anya.tra mūrchitād daṁśa.pākataḥ kothato 'tha.vā |
AHS6.37.023c/ nṛ.keśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaś ca dhūpanam || 23 ||
AHS6.37.024a/ viṣa.daṁśasya sarvasya kāśyapaḥ param abravīt |
AHS6.37.024c/ viṣa.ghnaṁ ca vidhiṁ sarvaṁ kuryāt saṁśodhanāni ca || 24 || [Note: AHS6.37.024v/ 37.24bv kaśyapaḥ param abravīt]
AHS6.37.025a/ sādhayet sarpa.vad daṣṭān viṣograiḥ kīṭa.vṛścikaiḥ |
AHS6.37.025c/ taṇḍulīyaka.tulyāṁśāṁ trivṛtāṁ sarpiṣā pibet || 25 ||
[Page 736 ]
AHS6.37.026a/ yāti kīṭa.viṣaiḥ kampaṁ na kailāsa ivānilaiḥ |
AHS6.37.026c/ kṣīri.vṛkṣa.tvag.ālepaḥ śuddhe kīṭa.viṣāpahaḥ || 26 ||
AHS6.37.027a/ muktā.lepo varaḥ śopha.toda.dāha.jvara.praṇut |
AHS6.37.027c/ vacā.hiṅgu.viḍaṅgāni saindhavaṁ gaja.pippalī || 27 ||
AHS6.37.028a/ pāṭhā prativiṣā vyoṣaṁ kāśyapena vinirmitam |
AHS6.37.028c/ daśāṅgam a.gadaṁ pītvā sarva.kīṭa.viṣaṁ jayet || 28 ||
AHS6.37.029a/ sadyo vṛścika.jaṁ daṁśaṁ cakra.tailena secayet |
AHS6.37.029c/ vidārigandhā.siddhena kavoṣṇenetareṇa vā || 29 ||
AHS6.37.030a/ lavaṇottama.yuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ |
AHS6.37.030c/ siñcet koṣṇāranālena sa.kṣīra.lavaṇena vā || 30 || [Note: AHS6.37.030v/ 37.30dv sa.kṣāra.lavaṇena vā]
AHS6.37.031a/ upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko 'jājyāḥ sa.saindhavaḥ |
AHS6.37.031c/ ādaṁśaṁ sveditaṁ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet || 31 || [Note: AHS6.37.031v/ 37.31av upanāhe ghṛta.bhṛṣṭaḥ 37.31av upanāho ghṛta.bhṛṣṭaḥ]
AHS6.37.032a/ rajanī.saindhava.vyoṣa.śirīṣa.phala.puṣpa.jaiḥ |
AHS6.37.032c/ mātuluṅgāmla.go.mūtra.piṣṭaṁ ca surasāgra.jam || 32 || [Note: AHS6.37.032v/ 37.32cv mātuluṅgaṁ tu go.mūtra. 37.32dv .piṣṭaḥ sa.surasārjakaḥ]
AHS6.37.033a/ lepaḥ sukhoṣṇaś ca hitaḥ piṇyāko go.mayo 'pi vā |
AHS6.37.033c/ pāne sarpir madhu.yutaṁ kṣīraṁ vā bhūri.śarkaram || 33 || [Note: AHS6.37.033v/ 37.33bv piṇyāko go.mayena vā]
AHS6.37.034a/ pārāvata.śakṛt pathyā tagaraṁ viśva.bheṣajam |
AHS6.37.034c/ bījapūra.rasonmiśraḥ paramo vṛścikā.gadaḥ || 34 || [Note: AHS6.37.034v/ 37.34dv paramo vṛścike '.gadaḥ 37.34dv paramo vṛściko '.gadaḥ]
AHS6.37.035a/ sa.śaivaloṣṭra.daṁṣṭrā ca hanti vṛścika.jaṁ viṣam |
AHS6.37.035c/ hiṅgunā haritālena mātuluṅga.rasena ca || 35 || [Note: AHS6.37.035v/ 37.35av sa.saindhavoṣṭra.daṁṣṭrā ca 37.35dv mātuluṅga.rasena vā]
[Page 737 ]
AHS6.37.036a/ lepāñjanābhyāṁ guṭikā paramaṁ vṛścikāpahā |
AHS6.37.036c/ karañjārjuna.śelūnāṁ kaṭabhyāṁ kuṭajasya ca || 36 ||
AHS6.37.037a/ śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṁśa.lepanam |
AHS6.37.037c/ yo muhyati praśvasiti pralapaty ugra.vedanaḥ || 37 ||
AHS6.37.038a/ tasya pathyā.niśā.kṛṣṇā.mañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam |
AHS6.37.038c/ sālābu.vṛntaṁ vārtāka.rasa.piṣṭaṁ pralepanam || 38 || [Note: AHS6.37.038v/ 37.38cv śalāṭu.vṛntaṁ vārtāka.]
AHS6.37.039a/ sarva.tra cogrāli.viṣe pāyayed dadhi.sarpiṣī || 39ab ||
AHS6.37.039c/ vidhyet sirāṁ vidadhyāc ca vamanāñjana.nāvanam || 39cd ||
AHS6.37.039e/ uṣṇa.snigdhāmla.madhuraṁ bhojanaṁ cānilāpaham || 39ef ||
AHS6.37.040a/ nāgaraṁ gṛha.kapota.purīṣaṁ bījapūraka.raso haritālam |
AHS6.37.040c/ saindhavaṁ ca vinihanty a.gado 'yaṁ lepato 'li.kula.jaṁ viṣam āśu || 40 ||
AHS6.37.041a/ ante vṛścika.daṣṭānāṁ samudīrṇe bhṛśaṁ viṣe |
AHS6.37.041c/ viṣeṇālepayed daṁśam ucciṭiṅge 'py ayaṁ vidhiḥ || 41 ||
AHS6.37.042a/ nāga.purīṣa.cchattraṁ rohiṣa.mūlaṁ ca śelu.toyena |
AHS6.37.042c/ kuryād guṭikāṁ lepād iyam ali.viṣa.nāśanī śreṣṭhā || 42 ||
AHS6.37.043a/ arkasya dugdhena śirīṣa.bījaṁ trir bhāvitaṁ pippali.cūrṇa.miśram |
AHS6.37.043c/ eṣo '.gado hanti viṣāṇi kīṭa.bhujaṅga.lūtondura.vṛścikānām || 43 ||
AHS6.37.044a/ śirīṣa.puṣpaṁ sa.karañja.bījaṁ kāśmīra.jaṁ kuṣṭha.manaḥśile ca |
AHS6.37.044c/ eṣo '.gado rātrika.vṛścikānāṁ saṅkrānti.kārī kathito jinena || 44 || [Note: AHS6.37.044v/ 37.44av śirīṣa.bījaṁ sa.karañja.bījaṁ]
AHS6.37.045a/ kīṭebhyo dāruṇa.tarā lūṭāḥ ṣo.ḍaśa tā jaguḥ |
AHS6.37.045c/ aṣṭā.viṁśatir ity eke tato 'py anye tu bhūyasīḥ || 45 ||
[Page 738 ]
AHS6.37.046a/ sahasra.raśmy.anucarā vadanty anye sahasra.śaḥ |
AHS6.37.046c/ bahūpadrava.rūpā tu lūtaikaiva viṣātmikā || 46 ||
AHS6.37.047a/ rūpāṇi nāmatas tasyā dur.jñeyāny ati.saṅkarāt |
AHS6.37.047c/ nāsti sthāna.vyavasthā ca doṣato 'taḥ pracakṣate || 47 ||
AHS6.37.048a/ kṛcchra.sādhyā pṛthag.doṣair a.sādhyā nicayena sā |
AHS6.37.048c/ tad.daṁśaḥ paittiko dāha.tṛṭ.sphoṭa.jvara.moha.vān || 48 ||
AHS6.37.049a/ bhṛśoṣṁā rakta.pītābhaḥ kledī drākṣā.phalopamaḥ |
AHS6.37.049c/ ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣaka.phalākṛtiḥ || 49 || [Note: AHS6.37.049v/ 37.49av bhṛśoṣṁa.rakta.pītābhaḥ]
AHS6.37.050a/ nidrāṁ śīta.jvaraṁ kāsaṁ kaṇḍūṁ ca kurute bhṛśam |
AHS6.37.050c/ vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parva.bheda.jvara.pradaḥ || 50 ||
AHS6.37.051a/ tad.vibhāgaṁ yathā.svaṁ ca doṣa.liṅgair vibhāvayet |
AHS6.37.051c/ a.sādhyāyāṁ tu hṛn.moha.śvāsa.hidhmā.śiro.grahāḥ || 51 || [Note: AHS6.37.051v/ 37.51dv .śvāsa.hidhmā.śiro.rujāḥ]
AHS6.37.052a/ śveta.pītāsitā.raktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ |
AHS6.37.052c/ vepathur vamathur dāhas tṛḍ āndhyaṁ vakra.nāsa.tā || 52 || [Note: AHS6.37.052v/ 37.52av śveta.pītāsitā.rakta. 37.52bv .piṭikā.śvayathūdbhavaḥ 37.52dv tṛḍ āndhyaṁ vakra.nāsikā]
AHS6.37.053a/ śyāvauṣṭha.vaktra.danta.tvaṁ pṛṣṭha.grīvāvabhañjanam |
AHS6.37.053c/ pakva.jambū.sa.varṇaṁ ca daṁśāt sravati śoṇitam || 53 ||
AHS6.37.054a/ sarvāpi sarva.jā prāyo vyapadeśas tu bhūyasā |
AHS6.37.054c/ tīkṣṇa.madhyāvara.tvena sā tri.dhā hanty upekṣitā || 54 || [Note: AHS6.37.054v/ 37.54dv sā tri.dhā hanty upekṣayā]
AHS6.37.055a/ saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṁ kramāt |
AHS6.37.055c/ lūtā.daṁśaś ca sarvo 'pi dadrū.maṇḍala.sannibhaḥ || 55 || [Note: AHS6.37.055v/ 37.55cv lūtā.daṁśas tu sarvo 'pi]
[Page 739 ]
AHS6.37.056a/ sito 'sito 'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdur unnataḥ |
AHS6.37.056c/ madhye kṛṣṇo 'tha.vā śyāvaḥ pary.ante jālakāvṛtaḥ || 56 || [Note: AHS6.37.056v/ 37.56av sitāsito 'ruṇaḥ pītaḥ]
AHS6.37.057a/ visarpa.vāṁś chopha.yutas tapyate bahu.vedanaḥ |
AHS6.37.057c/ jvarāśu.pāka.vikleda.kothāvadaraṇānvitaḥ || 57 ||
AHS6.37.058a/ kledena yat spṛśaty aṅgaṁ tatrāpi kurute vraṇam |
AHS6.37.058c/ śvāsa.daṁṣṭrā.śakṛn.mūtra.śukra.lālā.nakhārtavaiḥ || 58 ||
AHS6.37.059a/ aṣṭābhir udvamaty eṣā viṣaṁ vaktrād viśeṣataḥ |
AHS6.37.059c/ lūtā nābher daśaty ūrdhvam ūrdhvaṁ cādhaś ca kīṭakāḥ || 59 || [Note: AHS6.37.059v/ 37.59av aṣṭābhir udvamanty etā 37.59bv viṣaṁ vaktrair viśeṣataḥ 37.59cv lūtā nābher daśanty ūrdhvam 37.59dv ūrdhvaṁ vādhaś ca kīṭakāḥ 37.59dv ūrdhvaṁ cādhaś ca kīṭakaḥ 37.59dv adhaś ca viṣa.kīṭakāḥ]
AHS6.37.060a/ tad.dūṣitaṁ ca vastrādi dehe pṛktaṁ vikāra.kṛt |
AHS6.37.060c/ dinārdhaṁ lakṣyate naiva daṁśo lūtā.viṣodbhavaḥ || 60 ||
AHS6.37.061a/ sūcī.vyadha.vad ābhāti tato 'sau prathame 'hani |
AHS6.37.061c/ a.vyakta.varṇaḥ pracalaḥ kiñ.cit.kaṇḍū.rujānvitaḥ || 61 || [Note: AHS6.37.061v/ 37.61av sūcī.viddha.vad ābhāti]
AHS6.37.062a/ dvitīye 'bhyunnato 'nteṣu piṭikair iva vācitaḥ |
AHS6.37.062c/ vyakta.varṇo nato madhye kaṇḍū.mān granthi.sannibhaḥ || 62 || [Note: AHS6.37.062v/ 37.62av dvitīye 'ty.unnato 'nteṣu 37.62bv piṭikair iva cācitaḥ]
AHS6.37.063a/ tṛtīye sa.jvaro roma.harṣa.kṛd rakta.maṇḍalaḥ |
AHS6.37.063c/ śarāva.rūpas todāḍhyo roma.kūpeṣu sāsravaḥ || 63 || [Note: AHS6.37.063v/ 37.63dv roma.kūpeṣu sa.sravaḥ]
AHS6.37.064a/ mahāṁś caturthe śvayathus tāpa.śvāsa.bhrama.pradaḥ |
AHS6.37.064c/ vikārān kurute tāṁs tān pañcame viṣa.kopa.jān || 64 ||
AHS6.37.065a/ ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi saptame hanti jīvitam |
AHS6.37.065c/ iti tīkṣṇaṁ viṣaṁ madhyaṁ hīnaṁ ca vibhajed ataḥ || 65 || [Note: AHS6.37.065v/ 37.65av ṣaṣṭhe prāpnoti marmāṇi]
[Page 740 ]
AHS6.37.066a/ eka.viṁśati.rātreṇa viṣaṁ śāmyati sarva.thā |
AHS6.37.066c/ athāśu lūtā.daṣṭasya śastreṇādaṁśam uddharet || 66 || [Note: AHS6.37.066v/ 37.66dv daṁśaṁ śastreṇa coddharet]
AHS6.37.067a/ dahec ca jāmbavauṣṭhādyair na tu pittottaraṁ dahet |
AHS6.37.067c/ karkaśaṁ bhinna.romāṇaṁ marma.sandhy.ādi.saṁśritam || 67 ||
AHS6.37.068a/ prasṛtaṁ sarvato daṁśaṁ na cchindīta dahen na ca |
AHS6.37.068c/ lepayed dagdham a.gadair madhu.saindhava.saṁyutaiḥ || 68 || [Note: AHS6.37.068v/ 37.68bv na cchindīta dahen na vā]
AHS6.37.069a/ su.śītaiḥ secayec cānu kaṣāyaiḥ kṣīri.vṛkṣa.jaiḥ |
AHS6.37.069c/ sarvato 'pahared raktaṁ śṛṅgādyaiḥ sirayāpi vā || 69 ||
AHS6.37.070a/ seka.lepās tataḥ śītā bodhi.śleṣmātakākṣakaiḥ |
AHS6.37.070c/ phalinī.dvi.niśā.kṣaudra.sarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ || 70 || [Note: AHS6.37.070v/ 37.70av sekālepās tataḥ śītā 37.70bv bodhi.śleṣmātakākṣikaiḥ 37.70bv bodhi.śleṣmātakākṣa.jaiḥ 37.70cv phalinī.dvi.niśā.śreṣṭhā.]
AHS6.37.071a/ a.śeṣa.lūtā.kīṭānām a.gadaḥ sārvakārmikaḥ |
AHS6.37.071c/ haridrā.dvaya.pattaṅga.mañjiṣṭhā.nata.kesaraiḥ || 71 ||
AHS6.37.072a/ sa.kṣaudra.sarpiḥ pūrvasmād adhikaś campakāhvayaḥ |
AHS6.37.072c/ tad.vad go.maya.niṣpīḍa.śarkarā.ghṛta.mākṣikaiḥ || 72 || [Note: AHS6.37.072v/ 37.72cv tad.vad go.maya.niṣpīḍā.]
AHS6.37.073a/ apāmārga.mano'hvāla.dārvī.dhyāmaka.gairikaiḥ |
AHS6.37.073c/ natailā.kuṣṭha.marica.yaṣṭy.āhva.ghṛta.mākṣikaiḥ || 73 ||
AHS6.37.074a/ a.gado mandaro nāma tathānyo gandha.mādanaḥ |
AHS6.37.074c/ nata.lodhra.vacā.kaṭvī.pāṭhailā.pattra.kuṅkumaiḥ || 74 ||
AHS6.37.074+1a/ mañjiṣṭhā.śleṣmātaka.rajanī.suvahā.śirīṣa.pālindyaḥ |
AHS6.37.074+1c/ sa.sindhuvārā viṣaṁ ghnanti sailā.candana.kanakāḥ || 74+1 ||
[Page 741 ]
AHS6.37.075a/ viṣa.ghnaṁ bahu.doṣeṣu prayuñjīta viśodhanam |
AHS6.37.075c/ yaṣṭy.āhva.madanāṅkolla.jālinī.sindhuvārikāḥ || 75 || [Note: AHS6.37.075v/ 37.75av viṣa.ghnair bahu.doṣeṣu 37.75dv .jālinī.sindhuvāritān 37.75dv .jālinī.sindhuvāritam]
AHS6.37.076a/ kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣam āśu samudvamet |
AHS6.37.076c/ śirīṣa.pattra.tvaṅ.mūla.phalaṁ vāṅkolla.mūla.vat || 76 || [Note: AHS6.37.076v/ 37.76dv .phalaṁ cāṅkolla.mūla.vat]
AHS6.37.077a/ virecayec ca tri.phalā.nīlinī.trivṛtādibhiḥ |
AHS6.37.077c/ nivṛtte dāha.śophādau karṇikāṁ pātayed vraṇāt || 77 || [Note: AHS6.37.077v/ 37.77bv .phalinī.trivṛtādibhiḥ]
AHS6.37.078a/ kusumbha.puṣpaṁ go.dantaḥ svarṇakṣīrī kapota.viṭ |
AHS6.37.078c/ trivṛtā saindhavaṁ dantī karṇikā.pātanaṁ tathā || 78 || [Note: AHS6.37.078v/ 37.78av kusumbha.puṣpa.go.danta. 37.78bv .svarṇakṣīrī.kapota.viṭ 37.78dv karṇikā.pātanaṁ param]
AHS6.37.079a/ mūlam uttaravāruṇyā vaṁśa.nirlekha.saṁyutam |
AHS6.37.079c/ tad.vac ca saindhavaṁ kuṣṭhaṁ dantī kaṭuka.daugdhikam || 79 ||
AHS6.37.080a/ rāja.kośātakī.mūlaṁ kiṇvo vā mathitodbhavaḥ |
AHS6.37.080c/ karṇikā.pāta.samaye bṛṁhayec ca viṣāpahaiḥ || 80 || [Note: AHS6.37.080v/ 37.80bv kiṭṭo vā mathitodbhavaḥ 37.80bv kiṇo vā mathitodbhavaḥ 37.80dv bṛṁhayeta viṣāpahaiḥ]
AHS6.37.081a/ sneha.kāryam a.śeṣaṁ ca sarpiṣaiva samācaret |
AHS6.37.081c/ viṣasya vṛddhaye tailam agner iva tṛṇolupam || 81 || [Note: AHS6.37.081v/ 37.81cv viṣam āvardhayet tailam 37.81dv agner iva tṛṇolapam]
AHS6.37.082a/ hrīvera.vaikaṅkata.gopakanyā.mustā.śamī.candana.ṭuṇṭukāni |
AHS6.37.082c/ śaivāla.nīlotpala.vakra.yaṣṭī.tvaṅ.nākulī.padmaka.rāṭha.madhyam || 82 || [Note: AHS6.37.082v/ 37.82bv .mustā.śamī.candana.tindukāni]
AHS6.37.083a/ rajanī.ghana.sarpalocanā.kaṇa.śuṇṭhī.kaṇa.mūla.citrakāḥ |
AHS6.37.083c/ varuṇāguru.bilva.pāṭalī.picumandāmaya.śelu.kesaram || 83 || [Note: AHS6.37.083v/ 37.83cv varuṇāguru.bilva.pāṭalā.]
AHS6.37.084a/ bilva.candana.natotpala.śuṇṭhī.pippalī.nicula.vetasa.kuṣṭham |
AHS6.37.084c/ śukti.śāka.vara.pāṭali.bhārgī.sindhuvāra.karaghāṭa.varāṅgam || 84 || [Note: AHS6.37.084v/ 37.84cv śukti.śābaraka.pāṭali.bhārgī. 37.84dv .sindhuvāra.karahāṭa.varāṅgam]
[Page 742 ]
AHS6.37.085a/ pitta.kaphānila.lūtāḥ pānāñjana.nasya.lepa.sekena |
AHS6.37.085c/ a.gada.varā vṛtta.sthāḥ ku.gatīr iva vārayanty ete || 85 || [Note: AHS6.37.085v/ 37.85dv ku.gatīr iva dārayanty ete 37.85dv ku.matīr iva dārayanty ete 37.85dv ku.matīr iva vārayanty ete]
AHS6.37.086a/ lodhraṁ sevyaṁ padmakaṁ padma.reṇuḥ kālīyākhyaṁ candanaṁ yac ca raktam |
AHS6.37.086c/ kāntā.puṣpaṁ dugdhinīkā mṛṇālaṁ lūtāḥ sarvā ghnanti sarva.kriyābhiḥ || 86 ||

6.38. Chapter 38 :: Athamūṣikālarkaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 560-562]
AHS6.38.001a/ lālanaś capalaḥ putro hasiraś cikkiro 'jiraḥ |
AHS6.38.001c/ kaṣāya.dantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo 'sitaḥ || 1 || [Note: AHS6.38.001v/ 38.1bv hasiraś cikriro 'janaḥ 38.1bv hasiraś cikkiro 'jaraḥ 38.1bv hasiraś cikilo 'jiraḥ]
AHS6.38.002a/ aruṇaḥ śabaraḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ |
AHS6.38.002c/ chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ || 2 || [Note: AHS6.38.002v/ 38.2bv kapotaḥ palitonduruḥ 38.2cv chucchundaro balāsākhyo 38.2cv chucchundaro rasālākṣo] [Note: AHS6.38.002v/ 38.2dv daśa cāṣṭau ca mūṣikāḥ]
AHS6.38.003a/ śukraṁ patati yatraiṣāṁ śukra.digdhaiḥ spṛśanti vā |
AHS6.38.003c/ yad aṅgam aṅgais tatrāsre dūṣite pāṇḍu.tāṁ gate || 3 ||
AHS6.38.004a/ granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo '.ruciḥ |
AHS6.38.004c/ śīta.jvaro 'ti.ruk sādo vepathuḥ parva.bhedanam || 4 || [Note: AHS6.38.004v/ 38.4av granthayaḥ śvayathuḥ kotho]
AHS6.38.005a/ roma.harṣaḥ srutir mūrchā dīrgha.kālānubandhanam |
AHS6.38.005c/ śleṣmānubaddha.bahv.ākhu.potaka.cchardanaṁ sa.tṛṭ || 5 || [Note: AHS6.38.005v/ 38.5cv śleṣmānubandha.bahv.ākhu. 38.5cv śleṣmānuviddha.bahv.ākhu. 38.5dv .potaka.cchardanaṁ sakṛt]
AHS6.38.006a/ vyavāyy ākhu.viṣaṁ kṛcchraṁ bhūyo bhūyaś ca kupyati |
AHS6.38.006c/ mūrchāṅga.śopha.vaivarṇya.kleda.śabdā.śruti.jvarāḥ || 6 ||
AHS6.38.007a/ śiro.guru.tvaṁ lālāsṛk.chardiś cā.sādhya.lakṣaṇam |
AHS6.38.007c/ śūna.vastiṁ vi.varṇauṣṭham ākhv.ābhair granthibhiś citam || 7 ||
AHS6.38.008a/ chucchundara.sa.gandhaṁ ca varjayed ākhu.dūṣitam |
AHS6.38.008c/ śunaḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ sañjñāṁ sañjñā.vahāśritāḥ || 8 ||
[Page 743 ]
AHS6.38.009a/ muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṁ dhātūnām ati.dāruṇam |
AHS6.38.009c/ lālā.vān andha.badhiraḥ sarvataḥ so 'bhidhāvati || 9 ||
AHS6.38.010a/ srasta.puccha.hanu.skandhaḥ śiro.duḥkhī natānanaḥ |
AHS6.38.010c/ daṁśas tena vidaṣṭasya suptaṁ kṛṣṇaṁ kṣaraty asṛk || 10 ||
AHS6.38.011a/ hṛc.chiro.rug.jvara.stambha.tṛṣṇā.mūrchodbhavo 'nu ca |
AHS6.38.011c/ anenānye 'pi boddhavyā vyālā daṁṣṭrā.prahāriṇaḥ || 11 || [Note: AHS6.38.011v/ 38.11av hṛc.chiro.rug.jvara.stambhas 38.11av hṛc.chiro.rug jvaraḥ stambhas 38.11bv tṛṣṇā.mūrchodbhavo 'nu ca 38.11bv tṛṣṇā mūrchodbhavo 'nu ca 38.11cv vyāla.daṁṣṭrā.prahāriṇaḥ]
AHS6.38.012a/ śṛgālāśvatarāśvarkṣa.dvīpi.vyāghra.vṛkādayaḥ |
AHS6.38.012c/ kaṇḍū.nistoda.vaivarṇya.supti.kleda.jvara.bhramāḥ || 12 ||
AHS6.38.013a/ vidāha.rāga.ruk.pāka.śopha.granthi.vikuñcanam |
AHS6.38.013c/ daṁśāvadaraṇaṁ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca || 13 ||
AHS6.38.014a/ sarva.tra sa.viṣe liṅgaṁ viparītaṁ tu nir.viṣe |
AHS6.38.014c/ daṣṭo yena tu tac.ceṣṭā.rutaṁ kurvan vinaśyati || 14 ||
AHS6.38.015a/ paśyaṁs tam eva cā.kasmād ādarśa.salilādiṣu |
AHS6.38.015c/ yo 'dbhyas trasyed a.daṣṭo 'pi śabda.saṁsparśa.darśanaiḥ || 15 || [Note: AHS6.38.015v/ 38.15dv śabda.sparśa.nidarśanaiḥ]
AHS6.38.016a/ jala.santrāsa.nāmānaṁ daṣṭaṁ tam api varjayet |
AHS6.38.016c/ ākhunā daṣṭa.mātrasya daṁśaṁ kāṇḍena dāhayet || 16 ||
AHS6.38.017a/ darpaṇenātha.vā tīvra.rujā syāt karṇikānya.thā |
AHS6.38.017c/ dagdhaṁ visrāvayed daṁśaṁ pracchitaṁ ca pralepayet || 17 || [Note: AHS6.38.017v/ 38.17cv dagdhvā visrāvayed daṁśaṁ 38.17dv pracchinnaṁ ca pralepayet]
AHS6.38.018a/ śirīṣa.rajanī.vakra.kuṅkumāmṛtavallibhiḥ |
AHS6.38.018c/ agāra.dhūma.mañjiṣṭhā.rajanī.lavaṇottamaiḥ || 18 ||
[Page 744 ]
AHS6.38.019a/ lepo jayaty ākhu.viṣaṁ karṇikāyāś ca pātanaḥ |
AHS6.38.019c/ tato 'mlaiḥ kṣālayitvānu toyair anu ca lepayet || 19 || [Note: AHS6.38.019v/ 38.19dv piṣṭair anu ca lepayet]
AHS6.38.020a/ pālindī.śveta.kaṭabhī.bilva.mūla.guḍūcibhiḥ |
AHS6.38.020c/ anyaiś ca viṣa.śopha.ghnaiḥ sirāṁ vā mokṣayed drutam || 20 || [Note: AHS6.38.020v/ 38.20dv sirāṁ vā mocayed drutam]
AHS6.38.021a/ chardanaṁ nīlinī.kvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
AHS6.38.021c/ kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṁ jīmūtakasya ca || 21 || [Note: AHS6.38.021v/ 38.21cv kośavatyāḥ śukākhyāyāḥ]
AHS6.38.022a/ madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṁ vamet |
AHS6.38.022c/ vacā.madana.jīmūta.kuṣṭhaṁ vā mūtra.peṣitam || 22 ||
AHS6.38.023a/ pūrva.kalpena pātavyaṁ sarvondura.viṣāpaham |
AHS6.38.023c/ virecanaṁ trivṛn.nīlī.tri.phalā.kalka iṣyate || 23 || [Note: AHS6.38.023v/ 38.23cv virecane trivṛn.nīlī.]
AHS6.38.024a/ śiro.virecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca |
AHS6.38.024c/ añjanaṁ go.maya.raso vyoṣa.sūkṣma.rajo.'nvitaḥ || 24 || [Note: AHS6.38.024v/ 38.24cv añjane go.maya.raso 38.24dv vyoṣa.sūkṣma.rajo.'nvitaḥ]
AHS6.38.025a/ kapittha.go.maya.raso madhu.mān avalehanam |
AHS6.38.025c/ taṇḍulīyaka.mūlena siddhaṁ pāne hitaṁ ghṛtam || 25 || [Note: AHS6.38.025v/ 38.25bv madhu.mān avalehane]
AHS6.38.026a/ dvi.niśā.kaṭabhī.raktā.yaṣṭy.āhvair vāmṛtānvitaiḥ |
AHS6.38.026c/ āsphota.mūla.siddhaṁ vā pañca.kāpittham eva vā || 26 ||
AHS6.38.027a/ sindhuvāraṁ nataṁ śigru.bilva.mūlaṁ punarnavā |
AHS6.38.027c/ vacā.śvadaṁṣṭrā.jīmūtam eṣāṁ kvāthaṁ sa.mākṣikam || 27 || [Note: AHS6.38.027v/ 38.27av sindhuvāra.nataṁ śigru. 38.27bv .bilva.mūlaṁ punarnavam]
AHS6.38.028a/ pibec chāly.odanaṁ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ |
AHS6.38.028c/ takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṁ sañcūrṇya vā pibet || 28 ||
[Page 745 ]
AHS6.38.029a/ aṅkolla.mūla.kalko vā basta.mūtreṇa kalkitaḥ |
AHS6.38.029c/ pānālepanayor yuktaḥ sarvākhu.viṣa.nāśanaḥ || 29 || [Note: AHS6.38.029v/ 38.29cv pāna.lepanayor yuktaḥ]
AHS6.38.030a/ kapittha.madhya.tilaka.tilāṅkolla.jaṭāḥ pibet |
AHS6.38.030c/ gavāṁ mūtreṇa payasā mañjarīṁ tilakasya vā || 30 || [Note: AHS6.38.030v/ 38.30av kapittha.madhya.tilakaṁ 38.30av kapittha.madhyaṁ tilakaṁ 38.30bv .tilāṅkolla.jaṭāṁ pibet 38.30bv tilāṅkolla.jaṭāḥ pibet 38.30dv mañjarīs tilakasya vā]
AHS6.38.031a/ atha.vā sairyakān mūlaṁ sa.kṣaudraṁ taṇḍulāmbunā |
AHS6.38.031c/ kaṭukālābu.vinyastaṁ pītaṁ vāmbu niśoṣitam || 31 || [Note: AHS6.38.031v/ 38.31dv pibed vāmbu niśoṣitam 38.31dv pibec cāmbu niśoṣitam]
AHS6.38.032a/ sindhuvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṁ natam |
AHS6.38.032c/ jala.piṣṭo '.gado hanti nasyādyair ākhu.jaṁ viṣam || 32 ||
AHS6.38.033a/ sa.śeṣaṁ mūṣika.viṣaṁ prakupyaty abhra.darśane |
AHS6.38.033c/ yathā.yathaṁ vā kāleṣu doṣāṇāṁ vṛddhi.hetuṣu || 33 || [Note: AHS6.38.033v/ 38.33ac sa.śeṣaṁ mūṣaka.viṣaṁ]
AHS6.38.034a/ tatra sarve yathāvasthaṁ prayojyāḥ syur upakramāḥ |
AHS6.38.034c/ yathā.svaṁ ye ca nirdiṣṭās tathā dūṣī.viṣāpahāḥ || 34 ||
AHS6.38.035a/ daṁśaṁ tv alarka.daṣṭasya dagdham uṣṇena sarpiṣā |
AHS6.38.035c/ pradihyād a.gadais tais taiḥ purāṇaṁ ca ghṛtaṁ pibet || 35 ||
AHS6.38.036a/ arka.kṣīra.yutaṁ cāsya yojyam āśu virecanam |
AHS6.38.036c/ aṅkollottara.mūlāmbu tri.palaṁ sa.haviḥ.palam || 36 || [Note: AHS6.38.036v/ 38.36ac arka.kṣīra.yutaṁ vāsya]
AHS6.38.037a/ pibet sa.dhattūra.phalāṁ śvetāṁ vāpi punarnavām |
AHS6.38.037c/ aikadhyaṁ palalaṁ tailaṁ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ || 37 || [Note: AHS6.38.037v/ 38.37bv śvetāṁ cāpi punarnavām 38.37dv rūyikāyāḥ payo guḍaḥ 38.37dv rūṣikāyāḥ payo guḍaḥ]
AHS6.38.038a/ bhinatti viṣam ālarkaṁ ghana.vṛndam ivānilaḥ |
AHS6.38.038c/ sa.mantraṁ sauṣadhī.ratnaṁ snapanaṁ ca prayojayet || 38 ||
[Page 746 ]
AHS6.38.039a/ catuṣ.pādbhir dvi.pādbhir vā nakha.danta.parikṣatam |
AHS6.38.039c/ śūyate pacyate rāga.jvara.srāva.rujānvitam || 39 || [Note: AHS6.38.039v/ 38.39dv .jvarāsrāva.rujānvitam]
AHS6.38.040a/ somavalko 'śvakarṇaś ca gojihvā haṁsapādikā |
AHS6.38.040c/ rajanyau gairikaṁ lepo nakha.danta.viṣāpahaḥ || 40 ||

6.39. Chapter 39 :: Atharasāyanādhyāyaḥ

[Note: [ K edn 562-574]
AHS6.39.001a/ dīrgham āyuḥ smṛtiṁ medhām ārogyaṁ taruṇaṁ vayaḥ |
AHS6.39.001c/ prabhā.varṇa.svaraudāryaṁ dehendriya.balodayam || 1 ||
AHS6.39.002a/ vāk.siddhiṁ vṛṣa.tāṁ kāntim avāpnoti rasāyanāt |
AHS6.39.002c/ lābhopāyo hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam || 2 || [Note: AHS6.39.002v/ 39.2cv lābhopāyo hi saptānāṁ]
AHS6.39.003a/ pūrve vayasi madhye vā tat prayojyaṁ jitātmanaḥ |
AHS6.39.003c/ snigdhasya sruta.raktasya viśuddhasya ca sarva.thā || 3 ||
AHS6.39.004a/ a.viśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ |
AHS6.39.004c/ vājī.karo vā maline vastre raṅga ivā.phalaḥ || 4 || [Note: AHS6.39.004v/ 39.4dv vastre rāga ivā.phalaḥ]
AHS6.39.005a/ rasāyanānāṁ dvi.vidhaṁ prayogam ṛṣayo viduḥ |
AHS6.39.005c/ kuṭī.prāveśikaṁ mukhyaṁ vātātapikam anya.thā || 5 ||
AHS6.39.006a/ pure prāpyopakaraṇe harmya.nir.vāta.nir.bhaye |
AHS6.39.006c/ diśy udīcyāṁ śubhe deśe tri.garbhāṁ sūkṣma.locanām || 6 || [Note: AHS6.39.006v/ 39.6av nir.vāte nir.bhaye dharmye 39.6av nir.vāte nir.bhaye harmye 39.6bv prāpyopakaraṇe pure 39.6cv diśy aiśānyāṁ śubhe deśe]
AHS6.39.007a/ dhūmātapa.rajo.vyāla.strī.mūrkhādya.vilaṅghitām |
AHS6.39.007c/ sajja.vaidyopakaraṇāṁ su.mṛṣṭāṁ kārayet kuṭīm || 7 ||
AHS6.39.008a/ atha puṇye 'hni sampūjya pūjyāṁs tāṁ praviśec chuciḥ |
AHS6.39.008c/ tatra saṁśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jāta.balaḥ punaḥ || 8 ||
[Page 747 ]
AHS6.39