[Note: [ K edn 1-176 :: V edn & tr. 44-264]
1.1. Chapter 1 :: Athāyuṣkāmīyādhyāyaḥ prathamaḥ
[Note: [ K edn 1-12 :: V edn & tr. 44-81]
AHS1.1.001a/ rāgādi.rogān satatānuṣaktān a.śeṣa.kāya.prasṛtān a.śeṣān |
AHS1.1.001c/ autsukya.mohā.rati.dāñ jaghāna yo '.pūrva.vaidyāya namo 'stu tasmai || 1 ||
AHS1.1.002a/ āyuḥ.kāmayamānena dharmārtha.sukha.sādhanam |
AHS1.1.002c/ āyur.vedopadeśeṣu vidheyaḥ param ādaraḥ || 2 ||
AHS1.1.003a/ brahmā smṛtvāyuṣo vedaṁ prajāpatim ajigrahat |
AHS1.1.003c/ so 'śvinau tau sahasrākṣaṁ so 'tri.putrādikān munīn || 3 ||
AHS1.1.004a/ te 'gniveśādikāṁs te tu pṛthak tantrāṇi tenire |
AHS1.1.004c/ tebhyo 'ti.viprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sāra.taroccayaḥ || 4 ||
AHS1.1.005a/ kriyate 'ṣṭāṅga.hṛdayaṁ nāti.saṅkṣepa.vistaram |
AHS1.1.005c/ kāya.bāla.grahordhvāṅga.śalya.daṁṣṭrā.jarā.vṛṣān || 5 ||
[Note: AHS1.1.005v/ 1.5bv nāti.saṅkṣipta.vistṛtam]
AHS1.1.006a/ aṣṭāv aṅgāni tasyāhuś cikitsā yeṣu saṁśritā |
AHS1.1.006c/ vāyuḥ pittaṁ kaphaś ceti trayo doṣāḥ samāsataḥ || 6 ||
AHS1.1.007a/ vikṛtā.vikṛtā dehaṁ ghnanti te vartayanti ca |
AHS1.1.007c/ te vyāpino 'pi hṛn.nābhyor adho.madhyordhva.saṁśrayāḥ || 7 ||
[Note: AHS1.1.007v/ 1.7bv ghnanti te vardhayanti ca]
AHS1.1.008a/ vayo.'ho.rātri.bhuktānāṁ te 'nta.madhyādi.gāḥ kramāt |
AHS1.1.008c/ tair bhaved viṣamas tīkṣṇo mandaś cāgniḥ samaiḥ samaḥ || 8 ||
AHS1.1.009a/ koṣṭhaḥ krūro mṛdur madhyo madhyaḥ syāt taiḥ samair api |
AHS1.1.009c/ śukrārtava.sthair janmādau viṣeṇeva viṣa.krimeḥ || 9 ||
AHS1.1.010a/ taiś ca tisraḥ prakṛtayo hīna.madhyottamāḥ pṛthak |
AHS1.1.010c/ sama.dhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvi.doṣa.jāḥ || 10 ||
[Note: AHS1.1.010v/ 1.10cv sama.dhātuḥ samais tāsu]
[Page 2
]
AHS1.1.011a/ tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaś calo 'nilaḥ |
AHS1.1.011c/ pittaṁ sa.sneha.tīkṣṇoṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam || 11 ||
AHS1.1.012a/ snigdhaḥ śīto gurur mandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ |
AHS1.1.012c/ saṁsargaḥ sannipātaś ca tad.dvi.tri.kṣaya.kopataḥ || 12 ||
AHS1.1.013a/ rasāsṛṅ.māṁsa.medo.'sthi.majja.śukrāṇi dhātavaḥ |
AHS1.1.013c/ sapta dūṣyā malā mūtra.śakṛt.svedādayo 'pi ca || 13 ||
AHS1.1.014a/ vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṁ viparītair viparyayaḥ |
AHS1.1.014c/ rasāḥ svādv.amla.lavaṇa.tiktoṣaṇa.kaṣāyakāḥ || 14 ||
AHS1.1.015a/ ṣaḍ dravyam āśritās te ca yathā.pūrvaṁ balāvahāḥ |
AHS1.1.015c/ tatrādyā mārutaṁ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham || 15 ||
AHS1.1.016a/ kaṣāya.tikta.madhurāḥ pittam anye tu kurvate |
AHS1.1.016c/ śamanaṁ kopanaṁ svastha.hitaṁ dravyam iti tri.dhā || 16 ||
AHS1.1.017a/ uṣṇa.śīta.guṇotkarṣāt tatra vīryaṁ dvi.dhā smṛtam |
AHS1.1.017c/ tri.dhā vipāko dravyasya svādv.amla.kaṭukātmakaḥ || 17 ||
AHS1.1.018a/ guru.manda.hima.snigdha.ślakṣṇa.sāndra.mṛdu.sthirāḥ |
AHS1.1.018c/ guṇāḥ sa.sūkṣma.viśadā viṁśatiḥ sa.viparyayāḥ || 18 ||
AHS1.1.019a/ kālārtha.karmaṇāṁ yogo hīna.mithyāti.mātrakaḥ |
AHS1.1.019c/ samyag.yogaś ca vijñeyo rogārogyaika.kāraṇam || 19 ||
AHS1.1.020a/ rogas tu doṣa.vaiṣamyaṁ doṣa.sāmyam a.roga.tā |
AHS1.1.020c/ nijāgantu.vibhāgena tatra rogā dvi.dhā smṛtāḥ || 20 ||
[Page 3
]
AHS1.1.021a/ teṣāṁ kāya.mano.bhedād adhiṣṭhānam api dvi.dhā |
AHS1.1.021c/ rajas tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau || 21 ||
[Note: AHS1.1.021v/ 1.21dv 'tra dvau doṣāv udāhṛtau]
AHS1.1.022a/ darśana.sparśana.praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam |
AHS1.1.022c/ rogaṁ nidāna.prāg.rūpa.lakṣaṇopaśayāptibhiḥ || 22 ||
[Note: AHS1.1.022v/ 1.22bv samparīkṣeta rogiṇam 1.22bv parīkṣetātha rogiṇam]
AHS1.1.023a/ bhūmi.deha.prabhedena deśam āhur iha dvi.dhā |
AHS1.1.023c/ jāṅgalaṁ vāta.bhūyiṣṭham anūpaṁ tu kapholbaṇam || 23 ||
AHS1.1.024a/ sādhāraṇaṁ sama.malaṁ tri.dhā bhū.deśam ādiśet |
AHS1.1.024c/ kṣaṇādir vyādhy.avasthā ca kālo bheṣaja.yoga.kṛt || 24 ||
AHS1.1.025a/ śodhanaṁ śamanaṁ ceti samāsād auṣadhaṁ dvi.dhā |
AHS1.1.025c/ śarīra.jānāṁ doṣāṇāṁ krameṇa paramauṣadham || 25 ||
AHS1.1.026a/ vastir vireko vamanaṁ tathā tailaṁ ghṛtaṁ madhu |
AHS1.1.026c/ dhī.dhairyātmādi.vijñānaṁ mano.doṣauṣadhaṁ param || 26 ||
AHS1.1.027a/ bhiṣag dravyāṇy upasthātā rogī pāda.catuṣṭayam |
AHS1.1.027c/ cikitsitasya nirdiṣṭaṁ praty.ekaṁ tac catur.guṇam || 27 ||
AHS1.1.028a/ dakṣas tīrthātta.śāstrārtho dṛṣṭa.karmā śucir bhiṣak |
AHS1.1.028c/ bahu.kalpaṁ bahu.guṇaṁ sampannaṁ yogyam auṣadham || 28 ||
AHS1.1.029a/ anuraktaḥ śucir dakṣo buddhi.mān paricārakaḥ |
AHS1.1.029c/ āḍhyo rogī bhiṣag.vaśyo jñāpakaḥ sat.tva.vān api || 29 ||
AHS1.1.029+(1)a/ sādhyo '.sādhya iti vyādhir dvi.dhā tau tu punar dvi.dhā |
AHS1.1.029+(1)c/ su.sādhyaḥ kṛcchra.sādhyaś ca yāpyo yaś cān.upakramaḥ || 29+(1) ||
[Page 4
]
AHS1.1.030a/ sarvauṣadha.kṣame dehe yūnaḥ puṁso jitātmanaḥ |
AHS1.1.030c/ a.marma.go 'lpa.hetv.agra.rūpa.rūpo 'n.upadravaḥ || 30 ||
AHS1.1.031a/ a.tulya.dūṣya.deśartu.prakṛtiḥ pāda.sampadi |
AHS1.1.031c/ graheṣv anu.guṇeṣv eka.doṣa.mārgo navaḥ sukhaḥ || 31 ||
AHS1.1.032a/ śastrādi.sādhanaḥ kṛcchraḥ saṅkare ca tato gadaḥ |
AHS1.1.032c/ śeṣa.tvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye || 32 ||
AHS1.1.033a/ an.upakrama eva syāt sthito 'ty.anta.viparyaye |
AHS1.1.033c/ autsukya.mohā.rati.kṛd dṛṣṭa.riṣṭo 'kṣa.nāśanaḥ || 33 ||
AHS1.1.034a/ tyajed ārtaṁ bhiṣag.bhūpair dviṣṭaṁ teṣāṁ dviṣaṁ dviṣam |
AHS1.1.034c/ hīnopakaraṇaṁ vyagram a.vidheyaṁ gatāyuṣam || 34 ||
AHS1.1.035a/ caṇḍaṁ śokāturaṁ bhīruṁ kṛta.ghnaṁ vaidya.māninam |
AHS1.1.035c/ tantrasyāsya paraṁ cāto vakṣyate 'dhyāya.saṅgrahaḥ || 35 ||
AHS1.1.036a/ āyuṣ.kāma.dinartv.īhā.rogān.utpādana.dravāḥ |
AHS1.1.036c/ anna.jñānānna.saṁrakṣā.mātrā.dravya.rasāśrayāḥ || 36 ||
AHS1.1.037a/ doṣādi.jñāna.tad.bheda.tac.cikitsā.dvy.upakramāḥ |
AHS1.1.037c/ śuddhy.ādi.snehana.sveda.rekāsthāpana.nāvanam || 37 ||
AHS1.1.038a/ dhūma.gaṇḍūṣa.dṛk.seka.tṛpti.yantraka.śastrakam |
AHS1.1.038c/ sirā.vidhiḥ śalya.vidhiḥ śastra.kṣārāgni.karmikau || 38 ||
[Note: AHS1.1.038v/ 1.38cv sirā.vyadhaḥ śalya.vidhiḥ]
AHS1.1.039a/ sūtra.sthānam ime 'dhyāyās triṁśac chārīram ucyate |
AHS1.1.039c/ garbhāvakrānti.tad.vyāpad.aṅga.marma.vibhāgikam || 39 ||
[Page 5
]
AHS1.1.040a/ vikṛtir dūta.jaṁ ṣaṣṭhaṁ nidānaṁ sārvarogikam |
AHS1.1.040c/ jvarāsṛk.śvāsa.yakṣmādi.madādy.arśo.'tisāriṇām || 40 ||
AHS1.1.041a/ mūtrāghāta.pramehāṇāṁ vidradhy.ādy.udarasya ca |
AHS1.1.041c/ pāṇḍu.kuṣṭhānilārtānāṁ vātāsrasya ca ṣo.ḍaśa || 41 ||
AHS1.1.042a/ cikitsitaṁ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi |
AHS1.1.042c/ vamau madātyaye 'rśaḥsu viṣi dvau dvau ca mūtrite || 42 ||
AHS1.1.043a/ vidradhau gulma.jaṭhara.pāṇḍu.śopha.visarpiṣu |
AHS1.1.043c/ kuṣṭha.śvitrānila.vyādhi.vātāsreṣu cikitsitam || 43 ||
AHS1.1.044a/ dvā.viṁśatir ime 'dhyāyāḥ kalpa.siddhir ataḥ param |
AHS1.1.044c/ kalpo vamer virekasya tat.siddhir vasti.kalpanā || 44 ||
AHS1.1.045a/ siddhir vasty.āpadāṁ ṣaṣṭho dravya.kalpo 'ta uttaram |
AHS1.1.045c/ bālopacāre tad.vyādhau tad.grahe dvau ca bhūta.ge || 45 ||
AHS1.1.046a/ unmāde 'tha smṛti.bhraṁśe dvau dvau vartmasu sandhiṣu |
AHS1.1.046c/ dṛk.tamo.liṅga.nāśeṣu trayo dvau dvau ca sarva.ge || 46 ||
AHS1.1.047a/ karṇa.nāsā.mukha.śiro.vraṇe bhaṅge bhagandare |
AHS1.1.047c/ granthy.ādau kṣudra.rogeṣu guhya.roge pṛthag dvayam || 47 ||
AHS1.1.048a/ viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane |
AHS1.1.048c/ catvāriṁśo 'n.apatyānām adhyāyo bīja.poṣaṇaḥ || 48 ||
[Note: AHS1.1.048v/ 1.48dv adhyāyo bīja.poṣaṇe]
AHS1.1.048ū̆/ ity adhyāya.śataṁ viṁśaṁ ṣaḍbhiḥ sthānair udīritam || 48ū̆ ||
1.2. Chapter 2 :: Athadinacaryādhyāyo dvitīyaḥ
[Note: [ K edn 12-18 :: V edn & tr. 82-120]
[Page 6
]
AHS1.2.001a/ brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ |
AHS1.2.001c/ śarīra.cintāṁ nirvartya kṛta.śauca.vidhis tataḥ || 1 ||
AHS1.2.002a/ arka.nyagrodha.khadira.karañja.kakubhādi.jam |
AHS1.2.002c/ prātar bhuktvā ca mṛdv.agraṁ kaṣāya.kaṭu.tiktakam || 2 ||
AHS1.2.003a/ kanīny.agra.sama.sthaulyaṁ praguṇaṁ dvā.daśāṅgulam |
AHS1.2.003c/ bhakṣayed danta.pavanaṁ danta.māṁsāny a.bādhayan || 3 ||
[Note: AHS1.2.003v/ 2.3cv bhakṣayed danta.dhavanaṁ]
AHS1.2.004a/ nādyād a.jīrṇa.vamathu.śvāsa.kāsa.jvarārditī |
AHS1.2.004c/ tṛṣṇāsya.pāka.hṛn.netra.śiraḥ.karṇāmayī ca tat || 4 ||
AHS1.2.005a/ sauvīram añjanaṁ nityaṁ hitam akṣṇos tato bhajet |
AHS1.2.005c/ cakṣus tejo.mayaṁ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam || 5 ||
[Note: AHS1.2.005v/ 2.5dv viśeṣāc chleṣmaṇo bhayam]
AHS1.2.005.1+1a/ bhukta.vāṁś ca śiraḥ.snātaḥ śrāntaḥ chardana.nāvanaiḥ |
AHS1.2.005.1+1c/ rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+1 ||
AHS1.2.006a/ yojayet sapta.rātre 'smāt srāvaṇārthaṁ rasāñjanam |
AHS1.2.006c/ tato nāvana.gaṇḍūṣa.dhūma.tāmbūla.bhāg bhavet || 6 ||
[Note: AHS1.2.006v/ 2.6bv srāvaṇārthe rasāñjanam]
AHS1.2.007a/ tāmbūlaṁ kṣata.pittāsra.rūkṣotkupita.cakṣuṣām |
AHS1.2.007c/ viṣa.mūrchā.madārtānām a.pathyaṁ śoṣiṇām api || 7 ||
AHS1.2.008a/ abhyaṅgam ācaren nityaṁ sa jarā.śrama.vāta.hā |
AHS1.2.008c/ dṛṣṭi.prasāda.puṣṭy.āyuḥ.svapna.su.tvak.tva.dārḍhya.kṛt || 8 ||
AHS1.2.009a/ śiraḥ.śravaṇa.pādeṣu taṁ viśeṣeṇa śīlayet |
AHS1.2.009c/ varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha.grasta.kṛta.saṁśuddhy.a.jīrṇibhiḥ || 9 ||
[Page 7
]
AHS1.2.010a/ lāghavaṁ karma.sāmarthyaṁ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ |
AHS1.2.010c/ vibhakta.ghana.gātra.tvaṁ vyāyāmād upajāyate || 10 ||
AHS1.2.011a/ vāta.pittāmayī bālo vṛddho '.jīrṇo ca taṁ tyajet |
AHS1.2.011c/ ardha.śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha.bhojibhiḥ || 11 ||
AHS1.2.012a/ śīta.kāle vasante ca mandam eva tato 'nya.dā |
AHS1.2.012c/ taṁ kṛtvānu.sukhaṁ dehaṁ mardayec ca samantataḥ || 12 ||
AHS1.2.013a/ tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta.pittaṁ śramaḥ klamaḥ |
AHS1.2.013c/ ati.vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate || 13 ||
AHS1.2.014a/ vyāyāma.jāgarādhva.strī.hāsya.bhāṣyādi.sāhasam |
AHS1.2.014c/ gajaṁ siṁha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati || 14 ||
[Note: AHS1.2.014v/ 2.14dv bhajan yato 'ti naśyati]
AHS1.2.015a/ udvartanaṁ kapha.haraṁ medasaḥ pravilāyanam |
AHS1.2.015c/ sthirī.karaṇam aṅgānāṁ tvak.prasāda.karaṁ param || 15 ||
AHS1.2.016a/ dīpanaṁ vṛṣyam āyuṣyaṁ snānam ūrjā.bala.pradam |
AHS1.2.016c/ kaṇḍū.mala.śrama.sveda.tandrā.tṛḍ.dāha.pāpma.jit || 16 ||
[Note: AHS1.2.016v/ 2.16bv snānam ojo.bala.pradam]
AHS1.2.017a/ uṣṇāmbunādhaḥ.kāyasya pariṣeko balāvahaḥ |
AHS1.2.017c/ tenaiva tūttamāṅgasya bala.hṛt.keśa.cakṣuṣām || 17 ||
[Note: AHS1.2.017v/ 2.17cv tenaiva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva tūttamāṅgasya]
AHS1.2.018a/ snānam ardita.netrāsya.karṇa.rogātisāriṣu |
AHS1.2.018c/ ādhmāna.pīnasā.jīrṇa.bhukta.vatsu ca garhitam || 18 ||
AHS1.2.019a/ jīrṇe hitaṁ mitaṁ cādyān na vegān īrayed balāt |
AHS1.2.019c/ na vegito 'nya.kāryaḥ syān nā.jitvā sādhyam āmayam || 19 ||
[Page 8
]
AHS1.2.020a/ sukhārthāḥ sarva.bhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ |
AHS1.2.020c/ sukhaṁ ca na vinā dharmāt tasmād dharma.paro bhavet || 20 ||
AHS1.2.021a/ bhaktyā kalyāṇa.mitrāṇi sevetetara.dūra.gaḥ |
AHS1.2.021c/ hiṁsā.steyān yathā.kāmaṁ paiśunyaṁ paruṣān.ṛte || 21 ||
AHS1.2.022a/ sambhinnālāpaṁ vyāpādam abhidhyāṁ dṛg.viparyayam |
AHS1.2.022c/ pāpaṁ karmeti daśa.dhā kāya.vāṅ.mānasais tyajet || 22 ||
AHS1.2.023a/ a.vṛtti.vyādhi.śokārtān anuvarteta śaktitaḥ |
AHS1.2.023c/ ātma.vat satataṁ paśyed api kīṭa.pipīlikam || 23 ||
AHS1.2.024a/ arcayed deva.go.vipra.vṛddha.vaidya.nṛpātithīn |
AHS1.2.024c/ vi.mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet || 24 ||
AHS1.2.025a/ upakāra.pradhānaḥ syād apakāra.pare 'py arau |
AHS1.2.025c/ sampad.vipatsv eka.manā hetāv īrṣyet phale na tu || 25 ||
AHS1.2.026a/ kāle hitaṁ mitaṁ brūyād a.visaṁvādi peśalam |
AHS1.2.026c/ pūrvābhibhāṣī su.mukhaḥ su.śīlaḥ karuṇā.mṛduḥ || 26 ||
AHS1.2.027a/ naikaḥ sukhī na sarva.tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ |
AHS1.2.027c/ na kañ.cid ātmanaḥ śatruṁ nātmānaṁ kasya.cid ripum || 27 ||
AHS1.2.028a/ prakāśayen nāpamānaṁ na ca niḥ.sneha.tāṁ prabhoḥ |
AHS1.2.028c/ janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati || 28 ||
[Note: AHS1.2.028v/ 2.28av prakāśayen nāvamānaṁ]
AHS1.2.029a/ taṁ tathaivānuvarteta parārādhana.paṇḍitaḥ |
AHS1.2.029c/ na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet || 29 ||
[Page 9
]
AHS1.2.030a/ tri.varga.śūnyaṁ nārambhaṁ bhajet taṁ cā.virodhayan |
AHS1.2.030c/ anuyāyāt prati.padaṁ sarva.dharmeṣu madhyamām || 30 ||
AHS1.2.031a/ nīca.roma.nakha.śmaśrur nir.malāṅghri.malāyanaḥ |
AHS1.2.031c/ snāna.śīlaḥ su.surabhiḥ su.veṣo 'n.ulbaṇojjvalaḥ || 31 ||
[Note: AHS1.2.031v/ 2.31cv snāna.śīlaḥ sa.surabhiḥ]
AHS1.2.032a/ dhārayet satataṁ ratna.siddha.mantra.mahauṣadhīḥ |
AHS1.2.032c/ sātapa.tra.pada.trāṇo vicared yuga.mātra.dṛk || 32 ||
AHS1.2.033a/ niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya.vān |
AHS1.2.033c/ caitya.pūjya.dhvajā.śasta.cchāyā.bhasma.tuṣā.śucīn || 33 ||
AHS1.2.034a/ nākrāmec charkarā.loṣṭa.bali.snāna.bhuvo na ca |
AHS1.2.034c/ nadīṁ taren na bāhubhyāṁ nāgni.skandham abhivrajet || 34 ||
AHS1.2.035a/ sandigdha.nāvaṁ vṛkṣaṁ ca nārohed duṣṭa.yāna.vat |
AHS1.2.035c/ nā.saṁvṛta.mukhaḥ kuryāt kṣuti.hāsya.vijṛmbhaṇam || 35 ||
[Note: AHS1.2.035v/ 2.35dv kṣutiṁ hāsyaṁ vijṛmbhaṇam 2.35dv kṣut.hāsyaṁ ca vijṛmbhaṇam]
AHS1.2.036a/ nāsikāṁ na vikuṣṇīyān nā.kasmād vilikhed bhuvam |
AHS1.2.036c/ nāṅgaiś ceṣṭeta vi.guṇaṁ nāsītotkaṭakaś ciram || 36 ||
[Note: AHS1.2.036v/ 2.36bv nā.kasmād vilikhen mahīm 2.36dv nāsītotkaṭaka.sthitaḥ]
AHS1.2.037a/ deha.vāk.cetasāṁ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet |
AHS1.2.037c/ nordhva.jānuś ciraṁ tiṣṭhen naktaṁ seveta na drumam || 37 ||
AHS1.2.038a/ tathā catvara.caityāntaś.catuṣ.patha.surālayān |
AHS1.2.038c/ sūnāṭavī.śūnya.gṛha.śmaśānāni divāpi na || 38 ||
AHS1.2.038+1a/ a.sammārjitam ādarśam an.upaskṛta.kāminīm |
AHS1.2.038+1c/ rajasvalāṁ ca nekṣeta sadā prātar a.maṅgalam || 38+1 ||
[Page 10
]
AHS1.2.039a/ sarva.thekṣeta nādityaṁ na bhāraṁ śirasā vahet |
AHS1.2.039c/ nekṣeta pratataṁ sūkṣmaṁ dīptā.medhyā.priyāṇi ca || 39 ||
AHS1.2.040a/ madya.vikraya.sandhāna.dānādānāni nācaret |
AHS1.2.040c/ puro.vātātapa.rajas.tuṣāra.paruṣānilān || 40 ||
AHS1.2.041a/ an.ṛjuḥ kṣavathūdgāra.kāsa.svapnānna.maithunam |
AHS1.2.041c/ kūla.cchāyāṁ nṛpa.dviṣṭaṁ vyāla.daṁṣṭri.viṣāṇinaḥ || 41 ||
AHS1.2.042a/ hīnān.āryāti.nipuṇa.sevāṁ vigraham uttamaiḥ |
AHS1.2.042c/ sandhyāsv abhyavahāra.strī.svapnādhyayana.cintanam || 42 ||
AHS1.2.043a/ śatru.sattra.gaṇākīrṇa.gaṇikā.paṇikāśanam |
AHS1.2.043c/ gātra.vaktra.nakhair vādyaṁ hasta.keśāvadhūnanam || 43 ||
AHS1.2.044a/ toyāgni.pūjya.madhyena yānaṁ dhūmaṁ śavāśrayam |
AHS1.2.044c/ madyāti.saktiṁ viśrambha.svātantrye strīṣu ca tyajet || 44 ||
AHS1.2.045a/ ācāryaḥ sarva.ceṣṭāsu loka eva hi dhī.mataḥ |
AHS1.2.045c/ anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ || 45 ||
AHS1.2.046a/ ārdra.santāna.tā tyāgaḥ kāya.vāk.cetasāṁ damaḥ |
AHS1.2.046c/ svārtha.buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad.vratam || 46 ||
AHS1.2.047a/ naktan.dināni me yānti katham.bhūtasya samprati |
AHS1.2.047c/ duḥkha.bhāṅ na bhavaty evaṁ nityaṁ sannihita.smṛtiḥ || 47 ||
AHS1.2.047+1a/ evaṁ kṛtsna.dinaṁ nītvā rātrau yāme gṛhe gate |
AHS1.2.047+1c/ devān ṛṣīn gurūn smṛtvā tataḥ śayanam ācaret || 47+1 ||
[Note: AHS1.2.047+1v/ 2.47+1bv rātrer yāme gate sati]
[Page 11
]
AHS1.2.048a/ ity ācāraḥ samāsena yaṁ prāpnoti samācaran |
AHS1.2.048c/ āyur ārogyam aiśvaryaṁ yaśo lokāṁś ca śāśvatān || 48 ||
1.3. Chapter 3 :: Athaṛtucaryādhyāyas tṛtīyaḥ
[Note: [ K edn 18-26 :: V edn & tr. 121-170]
AHS1.3.001a/ māsair dvi.saṅkhyair māghādyaiḥ kramāt ṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ |
AHS1.3.001c/ śiśiro 'tha vasantaś ca grīṣmo varṣā.śarad.dhimāḥ || 1 ||
AHS1.3.002a/ śiśirādyās tribhis tais tu vidyād ayanam uttaram |
AHS1.3.002c/ ādānaṁ ca tad ādatte nṛṇāṁ prati.dinaṁ balam || 2 ||
AHS1.3.003a/ tasmin hy aty.artha.tīkṣṇoṣṇa.rūkṣā mārga.sva.bhāvataḥ |
AHS1.3.003c/ āditya.pavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ || 3 ||
AHS1.3.004a/ tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt |
AHS1.3.004c/ tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam || 4 ||
AHS1.3.005a/ varṣādayo visargaś ca yad balaṁ visṛjaty ayam |
AHS1.3.005c/ saumya.tvād atra somo hi bala.vān hīyate raviḥ || 5 ||
AHS1.3.006a/ megha.vṛṣṭy.anilaiḥ śītaiḥ śānta.tāpe mahī.tale |
AHS1.3.006c/ snigdhāś cehāmla.lavaṇa.madhurā balino rasāḥ || 6 ||
AHS1.3.007a/ śīte 'gryaṁ vṛṣṭi.gharme 'lpaṁ balaṁ madhyaṁ tu śeṣayoḥ |
AHS1.3.007c/ balinaḥ śīta.saṁrodhād dhemante prabalo 'nalaḥ || 7 ||
AHS1.3.008a/ bhavaty alpendhano dhātūn sa paced vāyuneritaḥ |
AHS1.3.008c/ ato hime 'smin seveta svādv.amla.lavaṇān rasān || 8 ||
AHS1.3.009a/ dairghyān niśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ |
AHS1.3.009c/ avaśya.kāryaṁ sambhāvya yathoktaṁ śīlayed anu || 9 ||
[Page 12
]
AHS1.3.010a/ vāta.ghna.tailair abhyaṅgaṁ mūrdhni tailaṁ vimardanam |
AHS1.3.010c/ niyuddhaṁ kuśalaiḥ sārdhaṁ pādāghātaṁ ca yuktitaḥ || 10 ||
[Note: AHS1.3.010v/ 3.10bv mūrdha.tailaṁ vimardanam]
AHS1.3.011a/ kaṣāyāpahṛta.snehas tataḥ snāto yathā.vidhi |
AHS1.3.011c/ kuṅkumena sa.darpeṇa pradigdho 'guru.dhūpitaḥ || 11 ||
AHS1.3.012a/ rasān snigdhān palaṁ puṣṭaṁ gauḍam accha.surāṁ surām |
AHS1.3.012c/ godhūma.piṣṭa.māṣekṣu.kṣīrottha.vikṛtīḥ śubhāḥ || 12 ||
AHS1.3.013a/ navam annaṁ vasāṁ tailaṁ śauca.kārye sukhodakam |
AHS1.3.013c/ prāvārājina.kauśeya.praveṇī.kaucavāstṛtam || 13 ||
[Note: AHS1.3.013v/ 3.13dv .praveṇī.kuthakāstṛtam]
AHS1.3.014a/ uṣṇa.sva.bhāvair laghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṁ bhajet |
AHS1.3.014c/ yuktyārka.kiraṇān svedaṁ pāda.trāṇaṁ ca sarva.dā || 14 ||
AHS1.3.015a/ pīvaroru.stana.śroṇyaḥ sa.madāḥ pramadāḥ priyāḥ |
AHS1.3.015c/ haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpa.kuṅkuma.yauvanaiḥ || 15 ||
AHS1.3.016a/ aṅgāra.tāpa.santapta.garbha.bhū.veśma.cāriṇaḥ |
AHS1.3.016c/ śīta.pāruṣya.janito na doṣo jātu jāyate || 16 ||
AHS1.3.017a/ ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ |
AHS1.3.017c/ tadā hi śītam adhikaṁ raukṣyaṁ cādāna.kāla.jam || 17 ||
AHS1.3.018a/ kaphaś cito hi śiśire vasante 'rkāṁśu.tāpitaḥ |
AHS1.3.018c/ hatvāgniṁ kurute rogān atas taṁ tvarayā tyajet || 18 ||
AHS1.3.019a/ tīkṣṇair vamana.nasyādyair laghu.rūkṣaiś ca bhojanaiḥ |
AHS1.3.019c/ vyāyāmodvartanāghātair jitvā śleṣmāṇam ulbaṇam || 19 ||
[Page 13
]
AHS1.3.020a/ snāto 'nuliptaḥ karpūra.candanāguru.kuṅkumaiḥ |
AHS1.3.020c/ purāṇa.yava.godhūma.kṣaudra.jāṅgala.śūlya.bhuk || 20 ||
AHS1.3.021a/ sahakāra.rasonmiśrān āsvādya priyayārpitān |
AHS1.3.021c/ priyāsya.saṅga.surabhīn priyā.netrotpalāṅkitān || 21 ||
AHS1.3.022a/ saumanasya.kṛto hṛdyān vayasyaiḥ sahitaḥ pibet |
AHS1.3.022c/ nirgadān āsavāriṣṭa.sīdhu.mārdvīka.mādhavān || 22 ||
AHS1.3.023a/ śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhv.ambu jaladāmbu ca |
AHS1.3.023c/ dakṣiṇānila.śīteṣu parito jala.vāhiṣu || 23 ||
[Note: AHS1.3.023v/ 3.23bv madhv.ambu jaladāmbu vā]
AHS1.3.024a/ a.dṛṣṭa.naṣṭa.sūryeṣu maṇi.kuṭṭima.kāntiṣu |
AHS1.3.024c/ parapuṣṭa.vighuṣṭeṣu kāma.karmānta.bhūmiṣu || 24 ||
[Note: AHS1.3.024v/ 3.24av a.dṛṣṭā.naṣṭa.sūryeṣu]
AHS1.3.025a/ vicitra.puṣpa.vṛkṣeṣu kānaneṣu su.gandhiṣu |
AHS1.3.025c/ goṣṭhī.kathābhiś citrābhir madhyāhnaṁ gamayet sukhī || 25 ||
AHS1.3.026a/ guru.śīta.divā.svapna.snigdhāmla.madhurāṁs tyajet |
AHS1.3.026c/ tīkṣṇāṁśur ati.tīkṣṇāṁśur grīṣme saṅkṣipatīva yat || 26 ||
[Note: AHS1.3.026v/ 3.26cv sneham arko 'ti.tīkṣṇāṁśur]
AHS1.3.027a/ praty.ahaṁ kṣīyate śleṣmā tena vāyuś ca vardhate |
AHS1.3.027c/ ato 'smin paṭu.kaṭv.amla.vyāyāmārka.karāṁs tyajet || 27 ||
AHS1.3.028a/ bhajen madhuram evānnaṁ laghu snigdhaṁ himaṁ dravam |
AHS1.3.028c/ su.śīta.toya.siktāṅgo lihyāt saktūn sa.śarkarān || 28 ||
AHS1.3.029a/ madyaṁ na peyaṁ peyaṁ vā sv.alpaṁ su.bahu.vāri vā |
AHS1.3.029c/ anya.thā śoṣa.śaithilya.dāha.mohān karoti tat || 29 ||
[Note: AHS1.3.029v/ 3.29cv anya.thā śopha.śaithilya.]
[Page 14
]
AHS1.3.030a/ kundendu.dhavalaṁ śālim aśnīyāj jāṅgalaiḥ palaiḥ |
AHS1.3.030c/ pibed rasaṁ nāti.ghanaṁ rasālāṁ rāga.khāṇḍavau || 30 ||
[Note: AHS1.3.030v/ 3.30av kundendu.dhavalāñ chālīn 3.30dv rasālāṁ rāga.khāḍavau 3.30dv rasālāṁ rāga.ṣāḍavau]
AHS1.3.031a/ pānakaṁ pañca.sāraṁ vā nava.mṛd.bhājane sthitam |
AHS1.3.031c/ moca.coca.dalair yuktaṁ sāmlaṁ mṛn.maya.śuktibhiḥ || 31 ||
[Note: AHS1.3.031v/ 3.31bv nava.mṛd.bhājana.sthitam]
AHS1.3.032a/ pāṭalā.vāsitaṁ cāmbhaḥ sa.karpūraṁ su.śītalam |
AHS1.3.032c/ śaśāṅka.kiraṇān bhakṣyān rajanyāṁ bhakṣayan pibet || 32 ||
AHS1.3.033a/ sa.sitaṁ māhiṣaṁ kṣīraṁ candra.nakṣatra.śītalam |
AHS1.3.033c/ abhraṅ.kaṣa.mahā.śāla.tāla.ruddhoṣṇa.raśmiṣu || 33 ||
AHS1.3.034a/ vaneṣu mādhavī.śliṣṭa.drākṣā.stabaka.śāliṣu |
AHS1.3.034c/ su.gandhi.hima.pānīya.sicyamāna.paṭālike || 34 ||
AHS1.3.035a/ kāyamāne cite cūta.pravāla.phala.lumbibhiḥ |
AHS1.3.035c/ kadalī.dala.kalhāra.mṛṇāla.kamalotpalaiḥ || 35 ||
AHS1.3.036a/ komalaiḥ kalpite talpe hasat.kusuma.pallave |
AHS1.3.036c/ madhyan.dine 'rka.tāpārtaḥ svapyād dhārā.gṛhe 'tha.vā || 36 ||
AHS1.3.037a/ pusta.strī.stana.hastāsya.pravṛttośīra.vāriṇi |
AHS1.3.037c/ niśā.kara.karākīrṇe saudha.pṛṣṭhe niśāsu ca || 37 ||
AHS1.3.038a/ āsanā svastha.cittasya candanārdrasya mālinaḥ |
AHS1.3.038c/ nivṛtta.kāma.tantrasya su.sūkṣma.tanu.vāsasaḥ || 38 ||
AHS1.3.039a/ jalārdrās tāla.vṛntāni vistṛtāḥ padminī.puṭāḥ |
AHS1.3.039c/ utkṣepāś ca mṛdūtkṣepā jala.varṣi.himānilāḥ || 39 ||
[Page 15
]
AHS1.3.040a/ karpūra.mallikā.mālā hārāḥ sa.hari.candanāḥ |
AHS1.3.040c/ mano.hara.kalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ || 40 ||
AHS1.3.041a/ mṛṇāla.valayāḥ kāntāḥ protphulla.kamalojjvalāḥ |
AHS1.3.041c/ jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam || 41 ||
AHS1.3.042a/ ādāna.glāna.vapuṣām agniḥ sanno 'pi sīdati |
AHS1.3.042c/ varṣāsu doṣair duṣyanti te 'mbu.lambāmbu.de 'mbare || 42 ||
[Note: AHS1.3.042v/ 3.42av ādāna.mlāna.vapuṣām]
AHS1.3.043a/ sa.tuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca |
AHS1.3.043c/ bhū.bāṣpeṇāmla.pākena malinena ca vāriṇā || 43 ||
AHS1.3.044a/ vahninaiva ca mandena teṣv ity anyo.'nya.dūṣiṣu |
AHS1.3.044c/ bhajet sādhāraṇaṁ sarvam ūṣmaṇas tejanaṁ ca yat || 44 ||
AHS1.3.045a/ āsthāpanaṁ śuddha.tanur jīrṇaṁ dhānyaṁ rasān kṛtān |
AHS1.3.045c/ jāṅgalaṁ piśitaṁ yūṣān madhv.ariṣṭaṁ ciran.tanam || 45 ||
AHS1.3.046a/ mastu sauvarcalāḍhyaṁ vā pañca.kolāvacūrṇitam |
AHS1.3.046c/ divyaṁ kaupaṁ śṛtaṁ cāmbho bhojanaṁ tv ati.dur.dine || 46 ||
[Note: AHS1.3.046v/ 3.46av mastu sauvarcalāḍhyaṁ ca]
AHS1.3.047a/ vyaktāmla.lavaṇa.snehaṁ saṁśuṣkaṁ kṣaudra.val laghu |
AHS1.3.047c/ a.pāda.cārī surabhiḥ satataṁ dhūpitāmbaraḥ || 47 ||
AHS1.3.048a/ harmya.pṛṣṭhe vased bāṣpa.śīta.sīkara.varjite |
AHS1.3.048c/ nadī.jaloda.manthāhaḥ.svapnāyāsātapāṁś tyajet || 48 ||
AHS1.3.049a/ varṣā.śītocitāṅgānāṁ sahasaivārka.raśmibhiḥ |
AHS1.3.049c/ taptānāṁ sañcitaṁ vṛṣṭau pittaṁ śaradi kupyati || 49 ||
[Page 16
]
AHS1.3.050a/ taj.jayāya ghṛtaṁ tiktaṁ vireko rakta.mokṣaṇam |
AHS1.3.050c/ tiktaṁ svādu kaṣāyaṁ ca kṣudhito 'nnaṁ bhajel laghu || 50 ||
AHS1.3.051a/ śāli.mudga.sitā.dhātrī.paṭola.madhu.jāṅgalam |
AHS1.3.051c/ taptaṁ taptāṁśu.kiraṇaiḥ śītaṁ śītāṁśu.raśmibhiḥ || 51 ||
AHS1.3.052a/ samantād apy aho.rātram agastyodaya.nir.viṣam |
AHS1.3.052c/ śuci haṁsodakaṁ nāma nir.malaṁ mala.jij jalam || 52 ||
AHS1.3.053a/ nābhiṣyandi na vā rūkṣaṁ pānādiṣv amṛtopamam |
AHS1.3.053c/ candanośīra.karpūra.muktā.srag.vasanojjvalaḥ || 53 ||
AHS1.3.054a/ saudheṣu saudha.dhavalāṁ candrikāṁ rajanī.mukhe |
AHS1.3.054c/ tuṣāra.kṣāra.sauhitya.dadhi.taila.vasātapān || 54 ||
AHS1.3.055a/ tīkṣṇa.madya.divā.svapna.puro.vātān parityajet |
AHS1.3.055c/ śīte varṣāsu cādyāṁs trīn vasante 'ntyān rasān bhajet || 55 ||
AHS1.3.056a/ svāduṁ nidāghe śaradi svādu.tikta.kaṣāyakān |
AHS1.3.056c/ śarad.vasantayo rūkṣaṁ śītaṁ gharma.ghanāntayoḥ || 56 ||
AHS1.3.057a/ anna.pānaṁ samāsena viparītam ato 'nya.dā |
AHS1.3.057c/ nityaṁ sarva.rasābhyāsaḥ sva.svādhikyam ṛtāv ṛtau || 57 ||
AHS1.3.058a/ ṛtvor antyādi.saptāhāv ṛtu.sandhir iti smṛtaḥ |
AHS1.3.058c/ tatra pūrvo vidhis tyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt || 58 ||
[Note: AHS1.3.058v/ 3.58av ṛtvor antyādi.saptāhād]
AHS1.3.002/ a.sātmya.jā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāga.śīlanāt || 58ū̆ ||
1.4. Chapter 4 :: Atharogānutpādanīyādhyāyaś caturthaḥ
[Note: [ K edn 26-30 :: V edn & tr. 171-197]
[Page 17
]
AHS1.4.001a/ vegān na dhārayed vāta.viṇ.mūtra.kṣava.tṛṭ.kṣudhām |
AHS1.4.001c/ nidrā.kāsa.śrama.śvāsa.jṛmbhāśru.cchardi.retasām || 1 ||
AHS1.4.002a/ adho.vātasya rodhena gulmodāvarta.ruk.klamāḥ |
AHS1.4.002c/ vāta.mūtra.śakṛt.saṅga.dṛṣṭy.agni.vadha.hṛd.gadāḥ || 2 ||
AHS1.4.002+1a/ sneha.sveda.vidhis tatra vartayo bhojanāni ca |
AHS1.4.002+1c/ pānāni vastayaś caiva śastaṁ vātānulomanam || 2+1 ||
AHS1.4.003a/ śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa.pratiśyāya.śiro.rujaḥ |
AHS1.4.003c/ ūrdhva.vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam || 3 ||
[Note: AHS1.4.003v/ 4.3cv ūrdhvaṁ vāyuḥ parīkarto]
AHS1.4.004a/ mukhena viṭ.pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ |
AHS1.4.004c/ aṅga.bhaṅgāśmarī.vasti.meḍhra.vaṅkṣaṇa.vedanāḥ || 4 ||
AHS1.4.005a/ mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad.auṣadham |
AHS1.4.005c/ varty.abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṁ vasti.karma ca || 5 ||
AHS1.4.006a/ anna.pānaṁ ca viḍ.bhedi viḍ.rodhottheṣu yakṣmasu |
AHS1.4.006c/ mūtra.jeṣu tu pāne ca prāg.bhaktaṁ śasyate ghṛtam || 6 ||
[Note: AHS1.4.006v/ 4.6cv mūtra.jeṣu ca pānaṁ tu 4.6cv mūtra.jeṣu prayuñjīta 4.6dv sarpiṣaś cāvapīḍakam]
AHS1.4.007a/ jīrṇāntikaṁ cottamayā mātrayā yojanā.dvayam |
AHS1.4.007c/ avapīḍakam etac ca sañjñitaṁ dhāraṇāt punaḥ || 7 ||
AHS1.4.008a/ udgārasyā.ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ |
AHS1.4.008c/ ādhmāna.kāsa.hidhmāś ca hidhmā.vat tatra bheṣajam || 8 ||
AHS1.4.009a/ śiro.'rtīndriya.daurbalya.manyā.stambhārditaṁ kṣuteḥ |
AHS1.4.009c/ tīkṣṇa.dhūmāñjanāghrāṇa.nāvanārka.vilokanaiḥ || 9 ||
[Page 18
]
AHS1.4.010a/ pravartayet kṣutiṁ saktāṁ sneha.svedau ca śīlayet |
AHS1.4.010c/ śoṣāṅga.sāda.bādhirya.sammoha.bhrama.hṛd.gadāḥ || 10 ||
AHS1.4.011a/ tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ |
AHS1.4.011c/ aṅga.bhaṅgā.ruci.glāni.kārśya.śūla.bhramāḥ kṣudhaḥ || 11 ||
[Note: AHS1.4.011v/ 4.11dv .kārśya.śūla.śrama.bhramāḥ]
AHS1.4.012a/ tatra yojyaṁ laghu snigdham uṣṇam alpaṁ ca bhojanam |
AHS1.4.012c/ nidrāyā moha.mūrdhākṣi.gauravālasya.jṛmbhikāḥ || 12 ||
[Note: AHS1.4.012v/ 4.12av vaivarṇyaṁ ca kṣudhas tatra 4.12bv snigdhoṣṇaṁ laghu bhojanam]
AHS1.4.013a/ aṅga.mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṁvāhanāni ca |
AHS1.4.013c/ kāsasya rodhāt tad.vṛddhiḥ śvāsā.ruci.hṛd.āmayāḥ || 13 ||
AHS1.4.014a/ śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa.hā su.tarāṁ vidhiḥ |
AHS1.4.014c/ gulma.hṛd.roga.sammohāḥ śrama.śvāsād vidhāritāt || 14 ||
[Note: AHS1.4.014v/ 4.14dv śrama.śvāsā.vidhāraṇāt]
AHS1.4.015a/ hitaṁ viśramaṇaṁ tatra vāta.ghnaś ca kriyā.kramaḥ |
AHS1.4.015c/ jṛmbhāyāḥ kṣava.vad rogāḥ sarvaś cānila.jid vidhiḥ || 15 ||
[Note: AHS1.4.015v/ 4.15cc jṛmbhāyāḥ kṣuti.vad rogāḥ]
AHS1.4.016a/ pīnasākṣi.śiro.hṛd.ruṅ.manyā.stambhā.ruci.bhramāḥ |
AHS1.4.016c/ sa.gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṁ priyāḥ kathāḥ || 16 ||
AHS1.4.017a/ visarpa.koṭha.kuṣṭhākṣi.kaṇḍū.pāṇḍv.āmaya.jvarāḥ |
AHS1.4.017c/ sa.kāsa.śvāsa.hṛl.lāsa.vyaṅga.śvayathavo vameḥ || 17 ||
AHS1.4.018a/ gaṇḍūṣa.dhūmān.āhārā rūkṣaṁ bhuktvā tad.udvamaḥ |
AHS1.4.018c/ vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṁ cātra virecanam || 18 ||
[Note: AHS1.4.018v/ 4.18av gaṇḍūṣa.dhūmān.āhāraṁ 4.18av gaṇḍūṣa.dhūmān.āhārān 4.18bv rūkṣaṁ bhuktvā tad udvamet 4.18bv rūkṣān bhuktvā tad udvamet]
AHS1.4.019a/ sa.kṣāra.lavaṇaṁ tailam abhyaṅgārthaṁ ca śasyate |
AHS1.4.019c/ śukrāt tat.sravaṇaṁ guhya.vedanā.śvayathu.jvarāḥ || 19 ||
[Note: AHS1.4.019v/ 4.19bv abhyaṅgārthe ca śasyate]
[Page 19
]
AHS1.4.020a/ hṛd.vyathā.mūtra.saṅgāṅga.bhaṅga.vṛddhy.aśma.ṣaṇḍha.tāḥ |
AHS1.4.020c/ tāmra.cūḍa.surā.śāli.vasty.abhyaṅgāvagāhanam || 20 ||
AHS1.4.021a/ vasti.śuddhi.karaiḥ siddhaṁ bhajet kṣīraṁ priyāḥ striyaḥ |
AHS1.4.021c/ tṛṭ.śūlārtaṁ tyajet kṣīṇaṁ viḍ.vamaṁ vega.rodhinam || 21 ||
AHS1.4.022a/ rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa.dhāraṇaiḥ |
AHS1.4.022c/ nirdiṣṭaṁ sādhanaṁ tatra bhūyiṣṭhaṁ ye tu tān prati || 22 ||
AHS1.4.023a/ tataś cāneka.dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati |
AHS1.4.023c/ anna.pānauṣadhaṁ tasya yuñjītāto 'nulomanam || 23 ||
AHS1.4.024a/ dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca |
AHS1.4.024c/ lobherṣyā.dveṣa.mātsarya.rāgādīnāṁ jitendriyaḥ || 24 ||
AHS1.4.025a/ yateta ca yathā.kālaṁ malānāṁ śodhanaṁ prati |
AHS1.4.025c/ aty.artha.sañcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita.cchidaḥ || 25 ||
AHS1.4.026a/ doṣāḥ kadā.cit kupyanti jitā laṅghana.pācanaiḥ |
AHS1.4.026c/ ye tu saṁśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṁ punar.udbhavaḥ || 26 ||
[Note: AHS1.4.026v/ 4.26cv ye tu saṁśodhanaiḥ śuddhās 4.26dv teṣāṁ na punar.udbhavaḥca]
AHS1.4.027a/ yathā.kramaṁ yathā.yogam ata ūrdhvaṁ prayojayet |
AHS1.4.027c/ rasāyanāni siddhāni vṛṣya.yogāṁś ca kāla.vit || 27 ||
[Note: AHS1.4.027v/ 4.27av yathā.kramaṁ yathā.yogyam]
AHS1.4.028a/ bheṣaja.kṣapite pathyam āhārair bṛṁhaṇaṁ kramāt |
AHS1.4.028c/ śāli.ṣaṣṭika.godhūma.mudga.māṁsa.ghṛtādibhiḥ || 28 ||
[Note: AHS1.4.028v/ 4.28dv .mudga.māṁsa.rasādibhiḥ]
AHS1.4.029a/ hṛdya.dīpana.bhaiṣajya.saṁyogād ruci.pakti.daiḥ |
AHS1.4.029c/ sābhyaṅgodvartana.snāna.nirūha.sneha.vastibhiḥ || 29 ||
[Page 20
]
AHS1.4.030a/ tathā sa labhate śarma sarva.pāvaka.pāṭavam |
AHS1.4.030c/ dhī.varṇendriya.vaimalyaṁ vṛṣa.tāṁ dairghyam āyuṣaḥ || 30 ||
AHS1.4.031a/ ye bhūta.viṣa.vāyv.agni.kṣata.bhaṅgādi.sambhavāḥ |
AHS1.4.031c/ rāga.dveṣa.bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ || 31 ||
[Note: AHS1.4.031v/ 4.31cv kāma.krodha.bhāyādyāś]
AHS1.4.032a/ tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ |
AHS1.4.032c/ deśa.kālātma.vijñānaṁ sad.vṛttasyānuvartanam || 32 ||
AHS1.4.033a/ atharva.vihitā śāntiḥ pratikūla.grahārcanam |
AHS1.4.033c/ bhūtādya.sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak || 33 ||
AHS1.4.034a/ an.utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ |
AHS1.4.034c/ nijāgantu.vikārāṇām utpannānāṁ ca śāntaye || 34 ||
[Note: AHS1.4.034v/ 4.34av an.utpattau samāsena]
AHS1.4.035a/ śītodbhavaṁ doṣa.cayaṁ vasante viśodhayan grīṣma.jam abhra.kāle |
AHS1.4.035c/ ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu.jān na jātu || 35 ||
AHS1.4.036a/ nityaṁ hitāhāra.vihāra.sevī samīkṣya.kārī viṣayeṣv a.saktaḥ |
AHS1.4.036c/ dātā samaḥ satya.paraḥ kṣamā.vān āptopasevī ca bhavaty a.rogaḥ || 36 ||
1.5. Chapter 5 :: Athadravyavijñānīyādhyāyaḥ pañcamaḥ
[Note: [ K edn 30-42 :: V edn & tr. 198-264]
AHS1.5.001a/ jīvanaṁ tarpaṇaṁ hṛdyaṁ hlādi buddhi.prabodhanam |
AHS1.5.001c/ tanv a.vyakta.rasaṁ mṛṣṭaṁ śītaṁ laghv amṛtopamam || 1 ||
AHS1.5.002a/ gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṁ spṛṣṭaṁ tv arkendu.mārutaiḥ |
AHS1.5.002c/ hitā.hita.tve tad bhūyo deśa.kālāv apekṣate || 2 ||
AHS1.5.003a/ yenābhivṛṣṭam a.malaṁ śāly.annaṁ rājate sthitam |
AHS1.5.003c/ a.klinnam a.vi.varṇaṁ ca tat peyaṁ gāṅgam anya.thā || 3 ||
[Note: AHS1.5.003v/ 5.3bv śāly.annaṁ rājata.sthitam 5.3cv a.klinnam a.vi.varṇaṁ syāt 5.3cv a.klinnam a.vivarṇaṁ vā 5.3dv tat toyaṁ gāṅgam anya.thā]
[Page 21
]
AHS1.5.004a/ sāmudraṁ tan na pātavyaṁ māsād āśvayujād vinā |
AHS1.5.004c/ aindram ambu su.pātra.stham a.vipannaṁ sadā pibet || 4 ||
AHS1.5.005a/ tad.a.bhāve ca bhūmi.ṣṭham āntarikṣānukāri yat |
AHS1.5.005c/ śuci.pṛthv.asita.śvete deśe 'rka.pavanāhatam || 5 ||
[Note: AHS1.5.005v/ 5.5av tad.a.bhāve ca bhūyiṣṭham 5.5av tad.a.bhāve pibed bhaumam]
AHS1.5.006a/ na pibet paṅka.śaivāla.tṛṇa.parṇāvilāstṛtam |
AHS1.5.006c/ sūryendu.pavanā.dṛṣṭam abhivṛṣṭaṁ ghanaṁ guru || 6 ||
AHS1.5.007a/ phenilaṁ jantu.mat taptaṁ danta.grāhy ati.śaityataḥ |
AHS1.5.007c/ an.ārtavaṁ ca yad divyam ārtavaṁ prathamaṁ ca yat || 7 ||
AHS1.5.008a/ lūtādi.tantu.viṇ.mūtra.viṣa.saṁśleṣa.dūṣitam |
AHS1.5.008c/ paścimoda.dhi.gāḥ śīghra.vahā yāś cā.malodakāḥ || 8 ||
AHS1.5.009a/ pathyāḥ samāsāt tā nadyo viparītās tv ato 'nya.thā |
AHS1.5.009c/ upalāsphālanākṣepa.vicchedaiḥ kheditodakāḥ || 9 ||
[Note: AHS1.5.009v/ 5.9av pathyāḥ samāsato nadyo]
AHS1.5.010a/ himavan.malayodbhūtāḥ pathyās tā eva ca sthirāḥ |
AHS1.5.010c/ kṛmi.ślīpada.hṛt.kaṇtha.śiro.rogān prakurvate || 10 ||
AHS1.5.011a/ prācyāvanty.aparāntotthā dur.nāmāni mahendra.jāḥ |
AHS1.5.011c/ udara.ślīpadātaṅkān sahya.vindhyodbhavāḥ punaḥ || 11 ||
[Note: AHS1.5.011v/ 5.11bv sahya.vindhya.bhavāḥ punaḥ ]
AHS1.5.012a/ kuṣṭha.pāṇḍu.śiro.rogān doṣa.ghnyaḥ pāriyātra.jāḥ |
AHS1.5.012c/ bala.pauruṣa.kāriṇyaḥ sāgarāmbhas tri.doṣa.kṛt || 12 ||
[Note: AHS1.5.012v/ 5.12dv sāgarāmbu tri.doṣa.kṛt]
AHS1.5.012+1a/ āvilaṁ sa.malaṁ nīlaṁ ghanaṁ pītam athāpi ca |
AHS1.5.012+1c/ sa.kṣāraṁ picchilaṁ caiva sāmudraṁ tan nigadyate || 12+1 ||
[Page 22
]
AHS1.5.013a/ vidyāt kūpa.taḍāgādīn jāṅgalānūpa.śailataḥ |
AHS1.5.013c/ nāmbu peyam a.śaktyā vā sv.alpam alpāgni.gulmibhiḥ || 13 ||
AHS1.5.014a/ pāṇḍūdarātisārārśo.grahaṇī.śoṣa.śothibhiḥ |
AHS1.5.014c/ ṛte śaran.nidāghābhyāṁ pibet svastho 'pi cālpa.śaḥ || 14 ||
[Note: AHS1.5.014v/ 5.14bv .grahaṇī.doṣa.śothibhiḥ]
AHS1.5.015a/ sama.sthūla.kṛśā bhukta.madhyānta.prathamāmbu.pāḥ |
AHS1.5.015c/ śītaṁ madātyaya.glāni.mūrchā.chardi.śrama.bhramān || 15 ||
[Note: AHS1.5.015v/ 5.15av sama.sthūla.kṛśā bhakta.]
AHS1.5.016a/ tṛṣṇoṣṇa.dāha.pittāsra.viṣāṇy ambu niyacchati |
AHS1.5.016c/ dīpanaṁ pācanaṁ kaṇṭhyaṁ laghūṣṇaṁ vasti.śodhanam || 16 ||
[Note: AHS1.5.016v/ 5.16av tṛṣṇoṣma.dāha.pittāsra.]
AHS1.5.017a/ hidhmādhmānānila.śleṣma.sadyaḥ.śuddhi.nava.jvare |
AHS1.5.017c/ kāsāma.pīnasa.śvāsa.pārśva.rukṣu ca śasyate || 17 ||
[Note: AHS1.5.017v/ 5.17bv .sadyaḥ.śuddhe nava.jvare]
AHS1.5.018a/ an.abhiṣyandi laghu ca toyaṁ kvathita.śītalam |
AHS1.5.018c/ pitta.yukte hitaṁ doṣe vyuṣitaṁ tat tri.doṣa.kṛt || 18 ||
[Note: AHS1.5.018v/ 5.18av rūkṣam an.abhiṣyandi 5.18bv laghu kvathita.śītalam 5.18cv 'dhyuṣitaṁ tat tri.doṣa.kṛt]
AHS1.5.019a/ nārikelodakaṁ snigdhaṁ svādu vṛṣyaṁ himaṁ laghu |
AHS1.5.019c/ tṛṣṇā.pittānila.haraṁ dīpanaṁ vasti.śodhanam || 19 ||
AHS1.5.020a/ varṣāsu divya.nādeye paraṁ toye varāvare |
AHS1.5.020c/ svādu.pāka.rasaṁ snigdham ojasyaṁ dhātu.vardhanam || 20 ||
AHS1.5.021a/ vāta.pitta.haraṁ vṛṣyaṁ śleṣmalaṁ guru śītalam |
AHS1.5.021c/ prāyaḥ payo 'tra gavyaṁ tu jīvanīyaṁ rasāyanam || 21 ||
AHS1.5.022a/ kṣata.kṣīṇa.hitaṁ medhyaṁ balyaṁ stanya.karaṁ saram |
AHS1.5.022c/ śrama.bhrama.madā.lakṣmī.śvāsa.kāsāti.tṛṭ.kṣudhaḥ || 22 ||
[Note: AHS1.5.022v/ 5.22dv .śvāsa.kāsārti.tṛṭ.kṣudhaḥ 5 .22dv .śvāsa.kāsādhi.tṛṭ.kṣudhaḥ]
[Page 23
]
AHS1.5.023a/ jīrṇa.jvaraṁ mūtra.kṛcchraṁ rakta.pittaṁ ca nāśayet |
AHS1.5.023c/ hitam aty.agny.a.nidrebhyo garīyo māhiṣaṁ himam || 23 ||
AHS1.5.024a/ alpāmbu.pāna.vyāyāma.kaṭu.tiktāśanair laghu |
AHS1.5.024c/ ājaṁ śoṣa.jvara.śvāsa.rakta.pittātisāra.jit || 24 ||
AHS1.5.025a/ īṣad.rūkṣoṣṇa.lavaṇam auṣṭrākam dīpanaṁ laghu |
AHS1.5.025c/ śastaṁ vāta.kaphānāha.kṛmi.śophodarārśasām || 25 ||
AHS1.5.026a/ mānuṣaṁ vāta.pittāsṛg.abhighātākṣi.roga.jit |
AHS1.5.026c/ tarpaṇāścyotanair nasyair a.hṛdyaṁ tūṣṇam āvikam || 26 ||
AHS1.5.027a/ vāta.vyādhi.haraṁ hidhmā.śvāsa.pitta.kapha.pradam |
AHS1.5.027c/ hastinyāḥ sthairya.kṛd bāḍham uṣṇaṁ tv aikaśaphaṁ laghu || 27 ||
AHS1.5.028a/ śākhā.vāta.haraṁ sāmla.lavaṇaṁ jaḍa.tā.karam |
AHS1.5.028c/ payo 'bhiṣyandi gurv āmaṁ yuktyā śṛtam ato 'nya.thā || 28 ||
AHS1.5.028+1ab/ vinā tu vanitā.stanyam āmam eva hitaṁ hi tat || 28+1ab ||
AHS1.5.029a/ bhaved garīyo 'ti.śṛtaṁ dhāroṣṇam amṛtopamam |
AHS1.5.029c/ amla.pāka.rasaṁ grāhi gurūṣṇaṁ dadhi vāta.jit || 29 ||
AHS1.5.030a/ medaḥ.śukra.bala.śleṣma.pitta.raktāgni.śopha.kṛt |
AHS1.5.030c/ rociṣṇu śastam a.rucau śītake viṣama.jvare || 30 ||
AHS1.5.031a/ pīnase mūtra.kṛcchre ca rūkṣaṁ tu grahaṇī.gade |
AHS1.5.031c/ naivādyān niśi naivoṣṇaṁ vasantoṣṇa.śaratsu na || 31 ||
[Note: AHS1.5.031v/ 5.31cv śarad.grīṣma.vasanteṣu 5.31dv nādyān noṣṇaṁ na rātriṣu]
[Page 24
]
AHS1.5.032a/ nā.mudga.sūpaṁ nā.kṣaudraṁ tan nā.ghṛta.sitopalam |
AHS1.5.032c/ na cān.āmalakaṁ nāpi nityaṁ no mandam anya.thā || 32 ||
AHS1.5.033a/ jvarāsṛk.pitta.vīsarpa.kuṣṭha.pāṇḍu.bhrama.pradam |
AHS1.5.033c/ takraṁ laghu kaṣāyāmlaṁ dīpanaṁ kapha.vāta.jit || 33 ||
AHS1.5.034a/ śophodarārśo.grahaṇī.doṣa.mūtra.grahā.rucīḥ |
AHS1.5.034c/ plīha.gulma.ghṛta.vyāpad.gara.pāṇḍv.āmayāñ jayet || 34 ||
AHS1.5.035a/ tad.van mastu saraṁ srotaḥ.śodhi viṣṭambha.jil laghu |
AHS1.5.035c/ nava.nītaṁ navaṁ vṛṣyaṁ śītaṁ varṇa.balāgni.kṛt || 35 ||
AHS1.5.036a/ saṅgrāhi vāta.pittāsṛk.kṣayārśo.'rdita.kāsa.jit |
AHS1.5.036c/ kṣīrodbhavaṁ tu saṅgrāhi rakta.pittākṣi.roga.jit || 36 ||
AHS1.5.037a/ śastaṁ dhī.smṛti.medhāgni.balāyuḥ.śukra.cakṣuṣām |
AHS1.5.037c/ bāla.vṛddha.prajā.kānti.saukumārya.svarārthinām || 37 ||
AHS1.5.038a/ kṣata.kṣīṇa.parīsarpa.śastrāgni.glapitātmanām |
AHS1.5.038c/ vāta.pitta.viṣonmāda.śoṣā.lakṣmī.jvarāpaham || 38 ||
AHS1.5.039a/ snehānām uttamaṁ śītaṁ vayasaḥ sthāpanaṁ param |
AHS1.5.039c/ sahasra.vīryaṁ vidhibhir ghṛtaṁ karma.sahasra.kṛt || 39 ||
[Note: AHS1.5.039v/ 5.39cv sahasra.vīryaṁ vidhi.vad]
AHS1.5.040a/ madāpasmāra.mūrchāya.śiraḥ.karṇākṣi.yoni.jān |
AHS1.5.040c/ purāṇaṁ jayati vyādhīn vraṇa.śodhana.ropaṇam || 40 ||
AHS1.5.041a/ balyāḥ kilāṭa.pīyūṣa.kūrcikā.moraṇādayaḥ |
AHS1.5.041c/ śukra.nidrā.kapha.karā viṣṭambhi.guru.doṣalāḥ || 41 ||
[Note: AHS1.5.041v/ 5.41bv .kūcikā.moraṇādayaḥ]
[Page 25
]
AHS1.5.042a/ gavye kṣīra.ghṛte śreṣṭhe nindite cāvi.sambhave |
AHS1.5.042c/ ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṁhaṇaḥ kapha.mūtra.kṛt || 42 ||
AHS1.5.043a/ vṛṣyaḥ śīto 'sra.pitta.ghnaḥ svādu.pāka.raso rasaḥ |
AHS1.5.043c/ so 'gre sa.lavaṇo danta.pīḍitaḥ śarkarā.samaḥ || 43 ||
AHS1.5.044a/ mūlāgra.jantu.jagdhādi.pīḍanān mala.saṅkarāt |
AHS1.5.044c/ kiñ.cit.kālaṁ vidhṛtyā ca vikṛtiṁ yāti yāntrikaḥ || 44 ||
[Note: AHS1.5.044v/ 5.44cv kiñ.cit.kāla.vidhṛtyā ca]
AHS1.5.045a/ vidāhī guru.viṣṭambhī tenāsau tatra pauṇḍrakaḥ |
AHS1.5.045c/ śaitya.prasāda.mādhuryair varas tam anu vāṁśikaḥ || 45 ||
[Note: AHS1.5.045v/ 5.45av gurur vidāhī viṣṭambhī]
AHS1.5.046a/ śataparvaka.kāntāra.naipālādyās tataḥ kramāt |
AHS1.5.046c/ sa.kṣārāḥ sa.kaṣāyāś ca soṣṇāḥ kiñ.cid.vidāhinaḥ || 46 ||
[Note: AHS1.5.046v/ 5.46av śātaparvaka.kāntāra. 5.46bv .nepālādyās tataḥ kramāt]
AHS1.5.047a/ phāṇitaṁ gurv abhiṣyandi caya.kṛn mūtra.śodhanam |
AHS1.5.047c/ nāti.śleṣma.karo dhautaḥ sṛṣṭa.mūtra.śakṛd guḍaḥ || 47 ||
AHS1.5.048a/ prabhūta.kṛmi.majjāsṛṅ.medo.māṁsa.kapho 'paraḥ |
AHS1.5.048c/ hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaś ca navaḥ śleṣmāgni.sāda.kṛt || 48 ||
AHS1.5.049a/ vṛṣyāḥ kṣīṇa.kṣata.hitā rakta.pittānilāpahāḥ |
AHS1.5.049c/ matsyaṇḍikā.khaṇḍa.sitāḥ krameṇa guṇa.vat.tamāḥ || 49 ||
AHS1.5.050a/ tad.guṇā tikta.madhurā kaṣāyā yāsa.śarkarā |
AHS1.5.050c/ dāha.tṛṭ.chardi.mūrchāsṛk.pitta.ghnyaḥ sarva.śarkarāḥ || 50 ||
AHS1.5.051a/ śarkarekṣu.vikārāṇāṁ phāṇitaṁ ca varāvare |
AHS1.5.051c/ cakṣuṣyaṁ chedi tṛṭ.śleṣma.viṣa.hidhmāsra.pitta.nut || 51 ||
[Page 26
]
AHS1.5.052a/ meha.kuṣṭha.kṛmi.cchardi.śvāsa.kāsātisāra.jit |
AHS1.5.052c/ vraṇa.śodhana.sandhāna.ropaṇaṁ vātalaṁ madhu || 52 ||
AHS1.5.053a/ rūkṣaṁ kaṣāya.madhuraṁ tat.tulyā madhu.śarkarā |
AHS1.5.053c/ uṣṇam uṣṇārtam uṣṇe ca yuktaṁ coṣṇair nihanti tat || 53 ||
AHS1.5.053.1+1/ yakṣmārśo.'rdita.pittāsṛṅ.nāśanaṁ grāhi dīpanam || 53.1+1 ||
AHS1.5.054a/ pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṁ na nivāryate |
AHS1.5.054c/ a.labdha.pākam āśv eva tayor yasmān nivartate || 54 ||
[Note: AHS1.5.054v/ 5.54cv a.labdha.pākam evāśu]
AHS1.5.055a/ tailaṁ sva.yoni.vat tatra mukhyaṁ tīkṣṇaṁ vyavāyi ca |
AHS1.5.055c/ tvag.doṣa.kṛd a.cakṣuṣyaṁ sūkṣmoṣṇaṁ kapha.kṛn na ca || 55 ||
AHS1.5.056a/ kṛśānāṁ bṛṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya ca |
AHS1.5.056c/ baddha.viṭkaṁ kṛmi.ghnaṁ ca saṁskārāt sarva.roga.jit || 56 ||
[Note: AHS1.5.056v/ 5.56dv saṁskārāt sarva.doṣa.jit]
AHS1.5.057a/ sa.tiktoṣaṇam airaṇḍaṁ tailaṁ svādu saraṁ guru |
AHS1.5.057c/ vardhma.gulmānila.kaphān udaraṁ viṣama.jvaram || 57 ||
AHS1.5.058a/ ruk.śophau ca kaṭī.guhya.koṣṭha.pṛṣṭhāśrayau jayet |
AHS1.5.058c/ tīkṣṇoṣṇaṁ picchilaṁ visraṁ raktairaṇḍodbhavaṁ tv ati || 58 ||
AHS1.5.059a/ kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tīkṣṇaṁ kapha.śukrānilāpaham |
AHS1.5.059c/ laghu pittāsra.kṛt koṭha.kuṣṭhārśo.vraṇa.jantu.jit || 59 ||
AHS1.5.060a/ ākṣaṁ svādu himaṁ keśyaṁ guru pittānilāpaham |
AHS1.5.060c/ nāty.uṣṇaṁ nimba.jaṁ tiktaṁ kṛmi.kuṣṭha.kapha.praṇut || 60 ||
[Page 27
]
AHS1.5.061a/ umā.kusumbha.jaṁ coṣṇaṁ tvag.doṣa.kapha.pitta.kṛt |
AHS1.5.061c/ vasā majjā ca vāta.ghnau bala.pitta.kapha.pradau || 61 ||
AHS1.5.061.1+1/ kaṣāya.tikta.kaṭukaṁ kārañjaṁ vraṇa.śodhanam || 61.1+1 ||
AHS1.5.062a/ māṁsānuga.sva.rūpau ca vidyān medo 'pi tāv iva |
AHS1.5.062c/ dīpanaṁ rocanaṁ madhyaṁ tīkṣṇoṣṇaṁ tuṣṭi.puṣṭi.dam || 62 ||
AHS1.5.063a/ sa.svādu.tikta.kaṭukam amla.pāka.rasaṁ saram |
AHS1.5.063c/ sa.kaṣāyaṁ svarārogya.pratibhā.varṇa.kṛl laghu || 63 ||
AHS1.5.064a/ naṣṭa.nidrāti.nidrebhyo hitaṁ pittāsra.dūṣaṇam |
AHS1.5.064c/ kṛśa.sthūla.hitaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ sroto.viśodhanam || 64 ||
AHS1.5.065a/ vāta.śleṣma.haraṁ yuktyā pītaṁ viṣa.vad anya.thā |
AHS1.5.065c/ guru tad.doṣa.jananaṁ navaṁ jīrṇam ato 'nya.thā || 65 ||
AHS1.5.065.1+1a/ drākṣekṣavaḥ sa.kharjūrāḥ śāli.piṣṭam yavasya ca |
AHS1.5.065.1+1c/ pañca madyākārāḥ śreṣṭhā drākṣā teṣāṁ viśiṣyate || 65.1+1 ||
[Note: AHS1.5.065.1+1v/ 5.65.1+1bv śāleḥ piṣṭam yavasya ca]
AHS1.5.066a/ peyaṁ noṣṇopacāreṇa na virikta.kṣudhāturaiḥ |
AHS1.5.066c/ nāty.artha.tīkṣṇa.mṛdv.alpa.sambhāraṁ kaluṣaṁ na ca || 66 ||
AHS1.5.067a/ gulmodarārśo.grahaṇī.śoṣa.hṛt snehanī guruḥ |
AHS1.5.067c/ surānila.ghnī medo.'sṛk.stanya.mūtra.kaphāvahā || 67 ||
AHS1.5.068a/ tad.guṇā vāruṇī hṛdyā laghus tīkṣṇā nihanti ca |
AHS1.5.068c/ śūla.kāsa.vami.śvāsa.vibandhādhmāna.pīnasān || 68 ||
[Page 28
]
AHS1.5.069a/ nāti.tīvra.madā laghvī pathyā vaibhītakī surā |
AHS1.5.069c/ vraṇe pāṇḍv.āmaye kuṣṭhe na cāty.arthaṁ virudhyate || 69 ||
AHS1.5.070a/ viṣṭambhinī yava.surā gurvī rūkṣā tri.doṣalā |
AHS1.5.070c/ yathā.dravya.guṇo 'riṣṭaḥ sarva.madya.guṇādhikaḥ || 70 ||
AHS1.5.071a/ grahaṇī.pāṇḍu.kuṣṭhārśaḥ.śopha.śoṣodara.jvarān |
AHS1.5.071c/ hanti gulma.kṛmi.plīhnaḥ kaṣāya.kaṭu.vātalaḥ || 71 ||
[Note: AHS1.5.071v/ 5.71dv kaṣāyaḥ kaṭu.vātalaḥ]
AHS1.5.072a/ mārdvīkaṁ lekhanaṁ hṛdyaṁ nāty.uṣṇaṁ madhuraṁ saram |
AHS1.5.072c/ alpa.pittānilaṁ pāṇḍu.mehārśaḥ.kṛmi.nāśanam || 72 ||
AHS1.5.073a/ asmād alpāntara.guṇaṁ khārjūraṁ vātalaṁ guru |
AHS1.5.073c/ śārkaraḥ surabhiḥ svādu.hṛdyo nāti.mado laghuḥ || 73 ||
[Note: AHS1.5.073v/ 5.73cv śārkaraṁ surabhi svādu 5.73dv hṛdyaṁ nāti.madaṁ laghu]
AHS1.5.074a/ sṛṣṭa.mūtra.śakṛd.vāto gauḍas tarpaṇa.dīpanaḥ |
AHS1.5.074c/ vāta.pitta.karaḥ sīdhuḥ sneha.śleṣma.vikāra.hā || 74 ||
AHS1.5.075a/ medaḥ.śophodarārśo.ghnas tatra pakva.raso varaḥ |
AHS1.5.075c/ chedī madhv.āsavas tīkṣṇo meha.pīnasa.kāsa.jit || 75 ||
AHS1.5.076a/ rakta.pitta.kaphotkledi śuktaṁ vātānulomanam |
AHS1.5.076c/ bhṛśoṣṇa.tīkṣṇa.rūkṣāmlaṁ hṛdyaṁ ruci.karaṁ saram || 76 ||
[Note: AHS1.5.076v/ 5.76dv hṛdyaṁ ruci.karaṁ param]
AHS1.5.077a/ dīpanaṁ śiśira.sparśaṁ pāṇḍu.dṛk.kṛmi.nāśanam |
AHS1.5.077c/ guḍekṣu.madya.mārdvīka.śuktaṁ laghu yathottaram || 77 ||
[Note: AHS1.5.077v/ 5.77bv pāṇḍu.hṛt kṛmi.nāśanam 5.77cv guḍekṣu.madya.mādhvīka.]
AHS1.5.078a/ kanda.mūla.phalādyaṁ ca tad.vad vidyāt tad.āsutam |
AHS1.5.078c/ śāṇḍākī cāsutaṁ cānyat kālāmlaṁ rocanaṁ laghu || 78 ||
[Page 29
]
AHS1.5.079a/ dhānyāmlaṁ bhedi tīkṣṇoṣṇaṁ pitta.kṛt sparśa.śītalam |
AHS1.5.079c/ śrama.klama.haraṁ rucyaṁ dīpanaṁ vasti.śūla.nut || 79 ||
AHS1.5.080a/ śastam āsthāpane hṛdyaṁ laghu vāta.kaphāpaham |
AHS1.5.080c/ ebhir eva guṇair yukte sauvīraka.tuṣodake || 80 ||
AHS1.5.080.1+1/ gaṇḍūṣa.dhāraṇād vaktra.mala.daurgandhya.śoṣa.jit || 80.1+1 ||
AHS1.5.081a/ kṛmi.hṛd.roga.gulmārśaḥ.pāṇḍu.roga.nibarhaṇe |
AHS1.5.081c/ te kramād vi.tuṣair vidyāt sa.tuṣaiś ca yavaiḥ kṛte || 81 ||
[Note: AHS1.5.081v/ 5.81av kṛmi.hṛd.roga.gulmārśo. 5.81bv .grahaṇī.pāṇḍu.nāśane]
AHS1.5.082a/ mūtraṁ go.'jāvi.mahiṣī.gajāśvoṣṭra.kharodbhavam |
AHS1.5.082c/ pittalaṁ rūkṣa.tīkṣṇoṣṇaṁ lavaṇānu.rasaṁ kaṭu || 82 ||
AHS1.5.083a/ kṛmi.śophodarānāha.śūla.pāṇḍu.kaphānilān |
AHS1.5.083c/ gulmā.ruci.viṣa.śvitra.kuṣṭhārśāṁsi jayel laghu || 83 ||
[Note: AHS1.5.083v/ 5.83bv .śūla.pāṇḍu.kaphāmayān]
AHS1.5.084a/ toya.kṣīrekṣu.tailānāṁ vargair madyasya ca kramāt |
AHS1.5.084c/ iti dravaika.deśo 'yaṁ yathā.sthūlam udāhṛtaḥ || 84 ||
1.6. Chapter 6 :: Athānnasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
[Note: [ K edn 42-60]
AHS1.6.001a/ rakto mahān sa.kalamas tūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ |
AHS1.6.001c/ sārā.mukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ || 1 ||
AHS1.6.002a/ puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaura.śārivau |
AHS1.6.002c/ kāñcano mahiṣaḥ śūkaḥ dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ || 2 ||
[Note: AHS1.6.002v/ 6.2av pāṇḍukaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2av pauṇḍrakaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2bv pramodo gaura.śālikaḥ]
AHS1.6.003a/ lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ |
AHS1.6.003c/ pataṅgās tapanīyāś ca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ || 3 ||
[Note: AHS1.6.003v/ 6.3av jāṅgalā lohavālākhyāḥ 6.3av lāṅgalā lohavālāś ca 6.3av lāṅgalo lohavālākhyaḥ 6.3bv kardamaḥ śītabhīrukaḥ]
[Page 30
]
AHS1.6.004a/ svādu.pāka.rasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpa.varcasaḥ |
AHS1.6.004c/ kaṣāyānu.rasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ || 4 ||
AHS1.6.005a/ śūka.jeṣu varas tatra raktas tṛṣṇā.tri.doṣa.hā |
AHS1.6.005c/ mahāṁs tam anu kalamas taṁ cāpy anu tataḥ pare || 5 ||
[Note: AHS1.6.005v/ 6.5cv mahāṁs tasyānu kalamas]
AHS1.6.006a/ yavakā hāyanāḥ pāṁsu.bāṣpa.naiṣadhakādayaḥ |
AHS1.6.006c/ svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣma.pittalāḥ || 6 ||
[Note: AHS1.6.006v/ 6.6bv .vāpya.naiṣadhakādayaḥ]
AHS1.6.007a/ sṛṣṭa.mūtra.purīṣāś ca pūrvaṁ pūrvaṁ ca ninditāḥ |
AHS1.6.007c/ snigdho grāhī laghuḥ svādus tri.doṣa.ghnaḥ sthiro himaḥ || 7 ||
AHS1.6.008a/ ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraś cāsita.gaurataḥ |
AHS1.6.008c/ tataḥ kramān mahā.vrīhi.kṛṣṇa.vrīhi.jatūmukhāḥ || 8 ||
AHS1.6.009a/ kukkuṭāṇḍaka.lāvākhya.pārāvataka.śūkarāḥ |
AHS1.6.009c/ varakoddālakojjvāla.cīna.śārada.dardurāḥ || 9 ||
[Note: AHS1.6.009v/ 6.9av kukkuṭāṇḍaka.pālākṣa. 6.9av kukkuṭāṇḍaka.pālākhya. 6.9av kukkuṭāṇḍaka.lāvākṣa. 6.9dv .cīna.śārada.durdarāḥ]
AHS1.6.010a/ gandhanāḥ kuruvindāś ca guṇair alpāntarāḥ smṛtāḥ |
AHS1.6.010c/ svādur amla.vipāko 'nyo vrīhiḥ pitta.karo guruḥ || 10 ||
AHS1.6.011a/ bahu.mūtra.purīṣoṣmā tri.doṣas tv eva pāṭalaḥ |
AHS1.6.011c/ kaṅgu.kodrava.nīvāra.śyāmākādi himaṁ laghu || 11 ||
AHS1.6.012a/ tṛṇa.dhānyaṁ pavana.kṛl lekhanaṁ kapha.pitta.hṛt |
AHS1.6.012c/ bhagna.sandhāna.kṛt tatra priyaṅgur bṛṁhaṇī guruḥ || 12 ||
AHS1.6.013a/ koradūṣaḥ paraṁ grāhī sparśo śīto viṣāpahaḥ |
AHS1.6.013c/ rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍ.vāta.kṛd yavaḥ || 13 ||
[Note: AHS1.6.013v/ 6.13bv sparśo śīto garāpahaḥ 6.13bv sparśa.śīto viṣāpahaḥ]
[Page 31
]
AHS1.6.014a/ vṛṣyaḥ sthairya.karo mūtra.medaḥ.pitta.kaphāñ jayet |
AHS1.6.014c/ pīnasa.śvāsa.kāsoru.stambha.kaṇṭha.tvag.āmayān || 14 ||
AHS1.6.015a/ nyūno yavād anu.yavo rūkṣoṣṇo vaṁśa.jo yavaḥ |
AHS1.6.015c/ vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vāta.pitta.hā || 15 ||
[Note: AHS1.6.015v/ 6.15av nyūno yāvad anya.yavo]
AHS1.6.016a/ sandhāna.kārī madhuro godhūmaḥ sthairya.kṛt saraḥ |
AHS1.6.016c/ pathyā nandīmukhī śītā kaṣāya.madhurā laghuḥ || 16 ||
AHS1.6.016+1/ niḥ.sārā vātalā rūkṣā jūrṇādhmāna.karā sarā || 16+1 ||
AHS1.6.017a/ mudgāḍhakī.masūrādi śimbī.dhānyaṁ vibandha.kṛt |
AHS1.6.017c/ kaṣāyaṁ svādu saṅgrāhi kaṭu.pākaṁ himaṁ laghu || 17 ||
AHS1.6.018a/ medaḥ.śleṣmāsra.pitteṣu hitaṁ lepopasekayoḥ |
AHS1.6.018c/ varo 'tra mudgo 'lpa.calaḥ kalāyas tv ati.vātalaḥ || 18 ||
AHS1.6.018.1+1/ asṛk.pitta.haro rūkṣo vātalaś caṇakaḥ smṛtaḥ || 18.1+1 ||
AHS1.6.019a/ rāja.māṣo 'nila.karo rūkṣo bahu.śakṛd guruḥ |
AHS1.6.019c/ uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke 'mlāḥ śukrāśma.śvāsa.pīnasān || 19 ||
AHS1.6.020a/ kāsārśaḥ.kapha.vātāṁś ca ghnanti pittāsra.dāḥ param |
AHS1.6.020c/ niṣpāvo vāta.pittāsra.stanya.mūtra.karo guruḥ || 20 ||
[Note: AHS1.6.020v/ 6.20cv niṣpāvo vāta.pittāsṛk.]
AHS1.6.021a/ saro vidāhī dṛk.śukra.kapha.śopha.viṣāpahaḥ |
AHS1.6.021c/ māṣaḥ snigdho bala.śleṣma.mala.pitta.karaḥ saraḥ || 21 ||
[Page 32
]
AHS1.6.022a/ gurūṣṇo 'nila.hā svāduḥ śukra.vṛddhi.vireka.kṛt |
AHS1.6.022c/ phalāni māṣa.vad vidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ || 22 ||
AHS1.6.023a/ uṣṇas tvacyo himaḥ sparśe keśyo balyas tilo guruḥ |
AHS1.6.023c/ alpa.mūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgni.kapha.pitta.kṛt || 23 ||
[Note: AHS1.6.023v/ 6.23av uṣṇas tvacyo hima.sparśaḥ]
AHS1.6.024a/ snigdhomā svādu.tiktoṣṇā kapha.pitta.karī guruḥ |
AHS1.6.024c/ dṛk.śukra.hṛt kaṭuḥ pāke tad.vad bījaṁ kusumbha.jam || 24 ||
AHS1.6.025a/ māṣo 'tra sarveṣv avaro yavakaḥ śūka.jeṣu ca |
AHS1.6.025c/ navaṁ dhānyam abhiṣyandi laghu saṁvatsaroṣitam || 25 ||
[Note: AHS1.6.025v/ 6.25bv yavakaḥ śūka.jeṣv api 6.25dv laghu varṣoṣitaṁ ca yat]
AHS1.6.026a/ śīghra.janma tathā sūpyaṁ nis.tuṣaṁ yukti.bharjitam |
AHS1.6.026c/ maṇḍa.peyā.vilepīnām odanasya ca lāghavam || 26 ||
AHS1.6.026.1+1a/ yava.godhūma.māṣāś ca tilāś cābhinavā hitāḥ |
AHS1.6.026.1+1c/ purāṇā vi.rasāḥ sūkṣmā na tathārtha.karā matāḥ || 26.1+1 ||
AHS1.6.027a/ yathā.pūrvaṁ śivas tatra maṇḍo vātānulomanaḥ |
AHS1.6.027c/ tṛḍ.glāni.doṣa.śeṣa.ghnaḥ pācano dhātu.sāmya.kṛt || 27 ||
AHS1.6.028a/ sroto.mārdava.kṛt svedī sandhukṣayati cānalam |
AHS1.6.028c/ kṣut.tṛṣṇā.glāni.daurbalya.kukṣi.roga.jvarāpahā || 28 ||
AHS1.6.029a/ malānulomanī pathyā peyā dīpana.pācanī |
AHS1.6.029c/ vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇā.ghnī dīpanī hitā || 29 ||
AHS1.6.030a/ vraṇākṣi.roga.saṁśuddha.dur.bala.sneha.pāyinām |
AHS1.6.030c/ su.dhautaḥ prasrutaḥ svinno '.tyaktoṣmā caudano laghuḥ || 30 ||
[Page 33
]
AHS1.6.031a/ yaś cāgneyauṣadha.kvātha.sādhito bhṛṣṭa.taṇḍulaḥ |
AHS1.6.031c/ viparīto guruḥ kṣīra.māṁsādyair yaś ca sādhitaḥ || 31 ||
[Note: AHS1.6.031v/ 6.31av yaś cāgneyauṣadha.kvāthe 6.31bv sādhito bhṛṣṭa.taṇḍulaiḥ]
AHS1.6.032a/ iti dravya.kriyā.yoga.mānādyaiḥ sarvam ādiśet |
AHS1.6.032c/ bṛṁhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaś cakṣuṣyo vraṇa.hā rasaḥ || 32 ||
AHS1.6.033a/ maudgas tu pathyaḥ saṁśuddha.vraṇa.kaṇṭhākṣi.rogiṇām |
AHS1.6.033c/ vātānulomī kaulattho gulma.tūṇī.pratūṇi.jit || 33 ||
AHS1.6.033+1a/ a.kṛtaṁ kṛta.yūṣaṁ ca tanu saṁskāritaṁ rasam |
AHS1.6.033+1c/ sūpam amlam an.amlaṁ ca guru vidyād yathottaram || 33+1 ||
AHS1.6.034a/ tila.piṇyāka.vikṛtiḥ śuṣka.śākaṁ virūḍhakam |
AHS1.6.034c/ śāṇḍākī.vaṭakaṁ dṛṅ.ghnaṁ doṣalaṁ glapanaṁ guru || 34 ||
AHS1.6.035a/ rasālā bṛṁhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā ruci.pradā |
AHS1.6.035c/ śrama.kṣut.tṛṭ.klama.haraṁ pānakaṁ prīṇanaṁ guru || 35 ||
AHS1.6.036a/ viṣṭambhi mūtralaṁ hṛdyaṁ yathā.dravya.guṇaṁ ca tat |
AHS1.6.036c/ lājās tṛṭ.chardy.atīsāra.meha.medaḥ.kapha.cchidaḥ || 36 ||
AHS1.6.037a/ kāsa.pittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ |
AHS1.6.037c/ pṛthukā guravo balyāḥ kapha.viṣṭambha.kāriṇaḥ || 37 ||
AHS1.6.038a/ dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ |
AHS1.6.038c/ saktavo laghavaḥ kṣut.tṛṭ.śrama.netrāmaya.vraṇān || 38 ||
[Note: AHS1.6.038v/ 6.38dv .śrama.netra.galāmayān]
AHS1.6.039a/ ghnanti santarpaṇāḥ pānāt sadya eva bala.pradāḥ |
AHS1.6.039c/ nodakāntaritān na dvir na niśāyāṁ na kevalān || 39 ||
[Page 34
]
AHS1.6.040a/ na bhuktvā na dvi.jaiś chittvā saktūn adyān na vā bahūn |
AHS1.6.040c/ piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭi.dūṣaṇaḥ || 40 ||
AHS1.6.040+1a/ raukṣyād viṣṭambhate koṣṭhe viṣṭambhi.tvād vidahyate |
AHS1.6.040+1c/ vidāhāt kurute glāniṁ piṇyāko niśi sevitaḥ || 40+1 ||
AHS1.6.041a/ vesavāro guruḥ snigdho balopacaya.vardhanaḥ |
AHS1.6.041c/ mudgādi.jās tu guravo yathā.dravya.guṇānugāḥ || 41 ||
AHS1.6.042a/ kukūla.karpara.bhrāṣṭra.kandv.aṅgāra.vipācitān |
AHS1.6.042c/ eka.yonīl̐ laghūn vidyād apūpān uttarottaram || 42 ||
[Note: AHS1.6.042v/ 6.42av kukūla.kharpara.bhrāṣṭra. 6.42bv .kaṭv.aṅgāra.vipācitān 6.42dv apūpāṁs tu yathottaram]
AHS1.6.043a/ hariṇaiṇa.kuraṅgarkṣa.gokarṇa.mṛgamātṛkāḥ |
AHS1.6.043c/ śaśa.śambara.cāruṣka.śarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ || 43 ||
AHS1.6.044a/ lāva.vārtīka.vartīra.raktavartmaka.kukkubhāḥ |
AHS1.6.044c/ kapiñjalopacakrākhya.cakora.kurubāhavaḥ || 44 ||
[Note: AHS1.6.044v/ 6.44bv .raktavartmaka.kurkubhāḥ]
AHS1.6.045a/ vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī |
AHS1.6.045c/ tāmra.cūḍākhya.bakara.gonarda.giri.vartikāḥ || 45 ||
[Note: AHS1.6.045v/ 6.45cv kukkuṭo bakaraḥ kaṅka. 6.45cv tāmra.cūḍākhya.varaka.]
AHS1.6.046a/ tathā śārapadendrābha.varaṭādyāś ca viṣkirāḥ |
AHS1.6.046c/ jīvañjīvaka.dātyūha.bhṛṅgāhva.śuka.sārikāḥ || 46 ||
[Note: AHS1.6.046v/ 6.46bv .vāraṭādyāś ca viṣkirāḥ 6.46bv .vāraṭāś ceti viṣkirāḥ 6.46bv .varaṭāś ceti viṣkirāḥ]
AHS1.6.047a/ laṭvā.kokila.hārīta.kapota.caṭakādayaḥ |
AHS1.6.047c/ pratudā bheka.godhāhi.śvāvid.ādyā bile.śayāḥ || 47 ||
AHS1.6.048a/ go.kharāśvataroṣṭrāśva.dvīpi.siṁharkṣa.vānarāḥ |
AHS1.6.048c/ mārjāra.mūṣaka.vyāghra.vṛka.babhru.tarakṣavaḥ || 48 ||
[Page 35
]
AHS1.6.049a/ lopāka.jambuka.śyena.cāṣa.vāntāda.vāyasāḥ |
AHS1.6.049c/ śaśaghnī.bhāsa.kurara.gṛdhrolūka.kuliṅgakāḥ || 49 ||
[Note: AHS1.6.049v/ 6.49cv śaśāri.bhāsa.kurara.]
AHS1.6.050a/ dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛga.pakṣiṇaḥ |
AHS1.6.050c/ varāha.mahiṣa.nyaṅku.ruru.rohita.vāraṇāḥ || 50 ||
AHS1.6.051a/ sṛmaraś camaraḥ khaḍgo gavayaś ca mahā.mṛgāḥ |
AHS1.6.051c/ haṁsa.sārasa.kādamba.baka.kāraṇḍava.plavāḥ || 51 ||
AHS1.6.052a/ balākotkrośa.cakrāhva.madgu.krauñcādayo 'p.carāḥ |
AHS1.6.052c/ matsyā rohita.pāṭhīna.kūrma.kumbhīra.karkaṭāḥ || 52 ||
AHS1.6.053a/ śukti.śaṅkhodra.śambūka.śapharī.varmi.candrikāḥ |
AHS1.6.053c/ culūkī.nakra.makara.śiśumāra.timiṅgilāḥ || 53 ||
[Note: AHS1.6.053v/ 6.53av śukti.śaṅkhodru.śambūka. 6.53cv cullakī.nakra.makara.]
AHS1.6.054a/ rājī.cilicimādyāś ca māṁsam ity āhur aṣṭa.dhā |
AHS1.6.054c/ yoniṣv ajāvī vyāmiśra.go.cara.tvād a.niścite || 54 ||
AHS1.6.054.1+1a/ mṛgyaṁ vaiṣkirikaṁ kiṁ ca prātudaṁ ca bile.śayam |
AHS1.6.054.1+1c/ prāsahaṁ ca mahā.mṛgyam ap.caraṁ mātsyam aṣṭa.dhā || 54.1+1 ||
AHS1.6.055a/ ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau |
AHS1.6.055c/ tatra baddha.malāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ || 55 ||
AHS1.6.056a/ pittottare vāta.madhye sannipāte kaphānuge |
AHS1.6.056c/ dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ || 56 ||
AHS1.6.057a/ īṣad.uṣṇa.guru.snigdhā bṛṁhaṇā vartakādayaḥ |
AHS1.6.057c/ tittiris teṣv api varo medhāgni.bala.śukra.kṛt || 57 ||
[Page 36
]
AHS1.6.058a/ grāhī varṇyo 'nilodrikta.sannipāta.haraḥ param |
AHS1.6.058c/ nāti.pathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotra.svara.vayo.dṛśām || 58 ||
AHS1.6.059a/ tad.vac ca kukkuṭo vṛṣyo grāmyas tu śleṣmalo guruḥ |
AHS1.6.059c/ medhānala.karā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ || 59 ||
AHS1.6.060a/ guruḥ sa.lavaṇaḥ kāṇa.kapotaḥ sarva.doṣa.kṛt |
AHS1.6.060c/ caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vāta.ghnāḥ śukralāḥ param || 60 ||
[Note: AHS1.6.060v/ 6.60dv vāta.ghnāḥ śukralāḥ bhṛśam]
AHS1.6.061a/ gurūṣṇa.snigdha.madhurā vargāś cāto yathottaram |
AHS1.6.061c/ mūtra.śukra.kṛto balyā vāta.ghnāḥ kapha.pittalāḥ || 61 ||
AHS1.6.062a/ śītā mahā.mṛgās teṣu kravyāda.prasahāḥ punaḥ |
AHS1.6.062c/ lavaṇānu.rasāḥ pāke kaṭukā māṁsa.vardhanāḥ || 62 ||
[Note: AHS1.6.062v/ 6.62bv kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ]
AHS1.6.063a/ jīrṇārśo.grahaṇī.doṣa.śoṣārtānāṁ paraṁ hitāḥ |
AHS1.6.063c/ nāti.śīta.guru.snigdhaṁ māṁsam ājam a.doṣalam || 63 ||
[Note: AHS1.6.063v/ 6.63cv nāti.śītaṁ guru snigdhaṁ]
AHS1.6.064a/ śarīra.dhātu.sāmānyād an.abhiṣyandi bṛṁhaṇam |
AHS1.6.064c/ viparītam ato jñeyam āvikaṁ bṛṁhaṇaṁ tu tat || 64 ||
AHS1.6.065a/ śuṣka.kāsa.śramāty.agni.viṣama.jvara.pīnasān |
AHS1.6.065c/ kārśyaṁ kevala.vātāṁś ca go.māṁsaṁ sanniyacchati || 65 ||
AHS1.6.066a/ uṣṇo garīyān mahiṣaḥ svapna.dārḍhya.bṛhat.tva.kṛt |
AHS1.6.066c/ tad.vad varāhaḥ śrama.hā ruci.śukra.bala.pradaḥ || 66 ||
AHS1.6.067a/ matsyāḥ paraṁ kapha.karāś cilicīmas tri.doṣa.kṛt |
AHS1.6.067c/ lāva.rohita.godhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param || 67 ||
[Page 37
]
AHS1.6.067.1+1a/ matsyādi.pakṣiṇāṁ caiva gurūṇy aṇḍāni cādiśet |
AHS1.6.067.1+1c/ tāni snigdhāni vṛṣyāṇi svādu.pāka.rasāni ca || 67.1+1 ||
[Note: AHS1.6.067.1+1v/ 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāny ato diśet 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāni cānyato]
AHS1.6.068a/ māṁsaṁ sadyo.hataṁ śuddhaṁ vayaḥ.sthaṁ ca bhajet tyajet |
AHS1.6.068c/ mṛtaṁ kṛśaṁ bhṛśaṁ medyaṁ vyādhi.vāri.viṣair hatam || 68 ||
AHS1.6.069a/ puṁ.striyoḥ pūrva.paścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ |
AHS1.6.069c/ laghur yoṣic catuṣ.pātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān || 69 ||
AHS1.6.070a/ śiraḥ.skandhoru.pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoś ca gauravam |
AHS1.6.070c/ tathāma.pakvāśayayor yathā.pūrvaṁ vinirdiśet || 70 ||
AHS1.6.071a/ śoṇita.prabhṛtīnāṁ ca dhātūnām uttarottaram |
AHS1.6.071c/ māṁsād garīyo vṛṣaṇa.meḍhra.vṛkka.yakṛd.gudam || 71 ||
AHS1.6.072a/ śākaṁ pāṭhā.śaṭhī.sūṣā.suniṣaṇṇa.satīna.jam |
AHS1.6.072c/ tri.doṣa.ghnaṁ laghu grāhi sa.rāja.kṣava.vāstukam || 72 ||
[Note: AHS1.6.072v/ 6.72av śākaṁ pāṭhā.śaṭhī.śūṣā.]
AHS1.6.073a/ suniṣaṇṇo 'gni.kṛd vṛṣyas teṣu rāja.kṣavaḥ param |
AHS1.6.073c/ grahaṇy.arśo.vikāra.ghno varco.bhedi tu vāstukam || 73 ||
AHS1.6.074a/ hanti doṣa.trayaṁ kuṣṭhaṁ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī |
AHS1.6.074c/ kākamācī sarā svaryā cāṅgery amlāgni.dīpanī || 74 ||
[Note: AHS1.6.074v/ 6.74bv vṛṣyā soṣṇā rasāyanam]
AHS1.6.075a/ grahaṇy.arśo.'nila.śleṣman.hitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ |
AHS1.6.075c/ paṭola.saptalāriṣṭa.śārṅgaṣṭāvalgujāmṛtāḥ || 75 ||
[Note: AHS1.6.075v/ 6.75cv paṭolaṁ saptalāriṣṭa.]
AHS1.6.076a/ vetrāgra.bṛhatī.vāsā.kutilī.tilaparṇikāḥ |
AHS1.6.076c/ maṇḍūkaparṇī.karkoṭa.kāravellaka.parpaṭāḥ || 76 ||
[Note: AHS1.6.076v/ 6.76av vetrāgraṁ bṛhatī.vāsā. 6.76bv .kuntilī.tilaparṇikāḥ 6.76bv .kuntalī.tilaparṇikāḥ]
[Page 38
]
AHS1.6.077a/ nāḍī.kalāya.gojihvā.vārtākaṁ vanatiktakam |
AHS1.6.077c/ karīraṁ kulakaṁ nandī kucailā śakulādanī || 77 ||
AHS1.6.078a/ kaṭhillaṁ kembukaṁ śītaṁ sa.kośātaka.karkaśam |
AHS1.6.078c/ tiktaṁ pāke kaṭu grāhi vātalaṁ kapha.pitta.jit || 78 ||
[Note: AHS1.6.078v/ 6.78av kaṭhilla.kembukaṁ śītaṁ]
AHS1.6.079a/ hṛdyaṁ paṭolaṁ kṛmi.nut svādu.pākaṁ ruci.pradam |
AHS1.6.079c/ pittalaṁ dīpanaṁ bhedi vāta.ghnaṁ bṛhatī.dvayam || 79 ||
AHS1.6.080a/ vṛṣaṁ tu vami.kāsa.ghnaṁ rakta.pitta.haraṁ param |
AHS1.6.080c/ kāravellaṁ sa.kaṭukaṁ dīpanaṁ kapha.jit param || 80 ||
AHS1.6.081a/ vārtākaṁ kaṭu.tiktoṣṇaṁ madhuraṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.081c/ sa.kṣāram agni.jananaṁ hṛdyaṁ rucyam a.pittalam || 81 ||
AHS1.6.082a/ karīram ādhmāna.karaṁ kaṣāyaṁ svādu tiktakam |
AHS1.6.082c/ kośātakāvalgujakau bhedināv agni.dīpanau || 82 ||
[Note: AHS1.6.082v/ 6.82dv bhedanāv agni.dīpanau]
AHS1.6.083a/ taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādu.pāka.raso laghuḥ |
AHS1.6.083c/ mada.pitta.viṣāsra.ghno muñjātaṁ vāta.pitta.jit || 83 ||
AHS1.6.084a/ snigdhaṁ śītaṁ guru svādu bṛṁhaṇaṁ śukra.kṛt param |
AHS1.6.084c/ gurvī sarā tu pālaṅkyā mada.ghnī cāpy upodakā || 84 ||
AHS1.6.085a/ pālaṅkyā.vat smṛtaś cañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ |
AHS1.6.085c/ vidārī vāta.pitta.ghnī mūtralā svādu.śītalā || 85 ||
[Note: AHS1.6.085v/ 6.85av pālaṅkyā.vat smṛtaś cuccuḥ 6.85av pālaṅkyā.vat smṛtaś cuñcuḥ]
AHS1.6.086a/ jīvanī bṛṁhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam |
AHS1.6.086c/ cakṣuṣyā sarva.doṣa.ghnī jīvantī madhurā himā || 86 ||
[Page 39
]
AHS1.6.087a/ kūṣmāṇḍa.tumba.kāliṅga.karkārv.ervāru.tiṇḍiśam |
AHS1.6.087c/ tathā trapusa.cīnāka.cirbhaṭaṁ kapha.vāta.kṛt || 87 ||
AHS1.6.088a/ bhedi viṣṭambhy abhiṣyandi svādu.pāka.rasaṁ guru |
AHS1.6.088c/ vallī.phalānāṁ pravaraṁ kūṣmāṇḍaṁ vāta.pitta.jit || 88 ||
AHS1.6.089a/ vasti.śuddhi.karaṁ vṛṣyaṁ trapusaṁ tv ati.mūtralam |
AHS1.6.089c/ tumbaṁ rūkṣa.taraṁ grāhi kāliṅgairvāru.cirbhaṭam || 89 ||
AHS1.6.090a/ bālaṁ pitta.haraṁ śītaṁ vidyāt pakvam ato 'nya.thā |
AHS1.6.090c/ śīrṇavṛntaṁ tu sa.kṣāraṁ pittalaṁ kapha.vāta.jit || 90 ||
AHS1.6.091a/ rocanaṁ dīpanaṁ hṛdyam aṣṭhīlānāha.nul laghu |
AHS1.6.091c/ mṛṇāla.bisa.śālūka.kumudotpala.kandakam || 91 ||
AHS1.6.092a/ nandī.māṣaka.kelūṭa.śṛṅgāṭaka.kaserukam |
AHS1.6.092c/ krauñcādanaṁ kaloḍyaṁ ca rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru || 92 ||
AHS1.6.093a/ kadamba.nālikā.mārṣa.kuṭiñjara.kutumbakam |
AHS1.6.093c/ cillī.laṭvāka.loṇīkā.kurūṭaka.gavedhukam || 93 ||
[Note: AHS1.6.093v/ 6.93av kalambu.nālikā.mārṣa. 6.93bv .kuṭiñjara.kurumbakam 6.93bv .kuliñjara.kurumbakam 6.93dv .kurūḍhaka.gavedhukāḥ 6.93dv .kuraṇṭaka.gavedhukāḥ 6.93dv .kuraṇṭaka.gavedhukam]
AHS1.6.094a/ jīvanta.jhuñjhv.eḍagaja.yava.śāka.suvarcalāḥ |
AHS1.6.094c/ ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam || 94 ||
[Note: AHS1.6.094v/ 6.94bv .yava.śāka.suvarcalam 6.94dv tathā sūpyāni lākṣmaṇam 6.94dv tathā sūpyāni lakṣmaṇā]
AHS1.6.095a/ svādu rūkṣaṁ sa.lavaṇaṁ vāta.śleṣma.karaṁ guru |
AHS1.6.095c/ śītalaṁ sṛṣṭa.viṇ.mūtraṁ prāyo viṣṭabhya jīryati || 95 ||
AHS1.6.096a/ svinnaṁ niṣpīḍita.rasaṁ snehāḍhyaṁ nāti.doṣalam |
AHS1.6.096c/ laghu.pattrā tu yā cillī sā vāstuka.samā matā || 96 ||
[Page 40
]
AHS1.6.097a/ tarkārī.varuṇaṁ svādu sa.tiktaṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.097c/ varṣābhvau kāla.śākaṁ ca sa.kṣāraṁ kaṭu.tiktakam || 97 ||
[Note: AHS1.6.097v/ 6.97av tarkārī.varaṇaṁ svādu]
AHS1.6.098a/ dīpanaṁ bhedanaṁ hanti gara.śopha.kaphānilān |
AHS1.6.098c/ dīpanāḥ kapha.vāta.ghnāś ciribilvāṅkurāḥ sarāḥ || 98 ||
AHS1.6.098.1+1/ saṅgrāhi śālmalī.puṣpaṁ pittāsra.ghnaṁ viśeṣataḥ || 98.1+1 ||
AHS1.6.099a/ śatāvary.aṅkurās tiktā vṛṣyā doṣa.trayāpahāḥ |
AHS1.6.099c/ rūkṣo vaṁśa.karīras tu vidāhī vāta.pittalaḥ || 99 ||
AHS1.6.100a/ pattūro dīpanas tiktaḥ plīhārśaḥ.kapha.vāta.jit |
AHS1.6.100c/ kṛmi.kāsa.kaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ || 100 ||
AHS1.6.101a/ rūkṣoṣṇam amlaṁ kausumbhaṁ guru pitta.karaṁ saram |
AHS1.6.101c/ gurūṣṇaṁ sārṣapaṁ baddha.viṇ.mūtraṁ sarva.doṣa.kṛt || 101 ||
AHS1.6.102a/ yad bālam a.vyakta.rasaṁ kiñ.cit.kṣāraṁ sa.tiktakam |
AHS1.6.102c/ tan mūlakaṁ doṣa.haraṁ laghu soṣṇaṁ niyacchati || 102 ||
AHS1.6.103a/ gulma.kāsa.kṣaya.śvāsa.vraṇa.netra.galāmayān |
AHS1.6.103c/ svarāgni.sādodāvarta.pīnasāṁś ca mahat punaḥ || 103 ||
AHS1.6.104a/ rase pāke ca kaṭukam uṣṇa.vīryaṁ tri.doṣa.kṛt |
AHS1.6.104c/ gurv abhiṣyandi ca snigdha.siddhaṁ tad api vāta.jit || 104 ||
[Note: AHS1.6.104v/ 6.104dv .svinnaṁ tad api vāta.jit]
AHS1.6.105a/ vāta.śleṣma.haraṁ śuṣkaṁ sarvam āmaṁ tu doṣalam |
AHS1.6.105c/ kaṭūṣṇo vāta.kapha.hā piṇḍāluḥ pitta.vardhanaḥ || 105 ||
[Page 41
]
AHS1.6.106a/ kuṭhera.śigru.surasa.sumukhāsuri.bhūstṛṇam |
AHS1.6.106c/ phaṇijjārjaka.jambīra.prabhṛti grāhi śālanam || 106 ||
AHS1.6.107a/ vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṁ hṛdyaṁ dīpana.rocanam |
AHS1.6.107c/ dṛk.śukra.kṛmi.hṛt tīkṣṇaṁ doṣotkleśa.karaṁ laghu || 107 ||
AHS1.6.108a/ hidhmā.kāsa.viṣa.śvāsa.pārśva.ruk.pūti.gandha.hā |
AHS1.6.108c/ surasaḥ sumukho nāti.vidāhī gara.śopha.hā || 108 ||
[Note: AHS1.6.108v/ 6.108av hidhmā.kāsa.vami.śvāsa. 6.108av hidhmā.kāsa.śrama.śvāsa.]
AHS1.6.109a/ ārdrikā tikta.madhurā mūtralā na ca pitta.kṛt |
AHS1.6.109c/ laśuno bhṛśa.tīkṣṇoṣṇaḥ kaṭu.pāka.rasaḥ saraḥ || 109 ||
AHS1.6.110a/ hṛdyaḥ keśyo gurur vṛṣyaḥ snigdho rocana.dīpanaḥ |
AHS1.6.110c/ bhagna.sandhāna.kṛd balyo rakta.pitta.pradūṣaṇaḥ || 110 ||
[Note: AHS1.6.110v/ 6.110bv snigdho dīpana.pācanaḥ]
AHS1.6.111a/ kilāsa.kuṣṭha.gulmārśo.meha.kṛmi.kaphānilān |
AHS1.6.111c/ sa.hidhmā.pīnasa.śvāsa.kāsān hanti rasāyanam || 111 ||
[Note: AHS1.6.111v/ 6.111dv .kāsān hanty asra.pitta.kṛt]
AHS1.6.112a/ palāṇḍus tad.guṇa.nyūnaḥ śleṣmalo nāti.pittalaḥ |
AHS1.6.112c/ kapha.vātārśasāṁ pathyaḥ svede 'bhyavahṛtau tathā || 112 ||
AHS1.6.113a/ tīkṣṇo gṛñjanako grāhī pittināṁ hita.kṛn na saḥ |
AHS1.6.113c/ dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kapha.ghno viśado laghuḥ || 113 ||
AHS1.6.114a/ viśeṣād arśasāṁ pathyo bhū.kandas tv ati.doṣalaḥ |
AHS1.6.114c/ pattre puṣpe phale nāle kande ca guru.tā kramāt || 114 ||
[Note: AHS1.6.114v/ 6.114cv puṣpe pattre phale nāle]
AHS1.6.115a/ varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṁ tv avaraṁ param |
AHS1.6.115c/ drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭa.mūtra.viṭ || 115 ||
[Note: AHS1.6.115v/ 6.115bv sārṣapas tv avaraḥ param 6.115bv sarṣapās tv avarāḥ param]
[Page 42
]
AHS1.6.116a/ svādu.pāka.rasā snigdhā sa.kaṣāyā himā guruḥ |
AHS1.6.116c/ nihanty anila.pittāsra.tiktāsya.tva.madātyayān || 116 ||
[Note: AHS1.6.116v/ 6.116cv nihanty anila.pittāsṛk.]
AHS1.6.117a/ tṛṣṇā.kāsa.śrama.śvāsa.svara.bheda.kṣata.kṣayān |
AHS1.6.117c/ udrikta.pittāñ jayati trīn doṣān svādu dāḍimam || 117 ||
AHS1.6.118a/ pittā.virodhi nāty.uṣṇam amlaṁ vāta.kaphāpaham |
AHS1.6.118c/ sarvaṁ hṛdyaṁ laghu snigdhaṁ grāhi rocana.dīpanam || 118 ||
AHS1.6.119a/ moca.kharjūra.panasa.nārikela.parūṣakam |
AHS1.6.119c/ āmrāta.tāla.kāśmarya.rājādana.madhūka.jam || 119 ||
AHS1.6.120a/ sauvīra.badarāṅkolla.phalgu.śleṣmātakodbhavam |
AHS1.6.120c/ vātāmābhiṣukākṣoṭa.mukūlaka.nikocakam || 120 ||
AHS1.6.121a/ urumāṇaṁ priyālaṁ ca bṛṁhaṇaṁ guru śītalam |
AHS1.6.121c/ dāha.kṣata.kṣaya.haraṁ rakta.pitta.prasādanam || 121 ||
AHS1.6.122a/ svādu.pāka.rasaṁ snigdhaṁ viṣṭambhi kapha.śukra.kṛt |
AHS1.6.122c/ phalaṁ tu pittalaṁ tālaṁ saraṁ kāśmarya.jaṁ himam || 122 ||
[Note: AHS1.6.122v/ 6.122bv śleṣmalaṁ vāta.pitta.jit]
AHS1.6.123a/ śakṛn.mūtra.vibandha.ghnaṁ keśyaṁ medhyaṁ rasāyanam |
AHS1.6.123c/ vātāmādy uṣṇa.vīryaṁ tu kapha.pitta.karaṁ saram || 123 ||
AHS1.6.124a/ paraṁ vāta.haraṁ snigdham an.uṣṇaṁ tu priyāla.jam |
AHS1.6.124c/ priyāla.majjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ || 124 ||
AHS1.6.125a/ kola.majjā guṇais tad.vat tṛṭ.chardiḥ.kāsa.jic ca saḥ |
AHS1.6.125c/ pakvaṁ su.dur.jaraṁ bilvaṁ doṣalaṁ pūti.mārutam || 125 ||
[Page 43
]
AHS1.6.126a/ dīpanaṁ kapha.vāta.ghnaṁ bālaṁ grāhy ubhayaṁ ca tat |
AHS1.6.126c/ kapittham āmaṁ kaṇṭha.ghnaṁ doṣalaṁ doṣa.ghāti tu || 126 ||
[Note: AHS1.6.126v/ 6.126bv bālaṁ grāhy ubhayaṁ tu tat]
AHS1.6.127a/ pakvaṁ hidhmā.vamathu.jit sarvaṁ grāhi viṣāpaham |
AHS1.6.127c/ jāmbavaṁ guru viṣṭambhi śītalaṁ bhṛśa.vātalam || 127 ||
AHS1.6.128a/ saṅgrāhi mūtra.śakṛtor a.kaṇṭhyaṁ kapha.pitta.jit |
AHS1.6.128c/ vāta.pittāsra.kṛd bālaṁ baddhāsthi kapha.pitta.kṛt || 128 ||
[Note: AHS1.6.128v/ 6.128bv a.kaṇṭhyaṁ kapha.pitta.nut]
AHS1.6.129a/ gurv āmraṁ vāta.jit pakvaṁ svādv amlaṁ kapha.śukra.kṛt |
AHS1.6.129c/ vṛkṣāmlaṁ grāhi rūkṣoṣṇaṁ vāta.śleṣma.haraṁ laghu || 129 ||
AHS1.6.129.1+1/ tṛṣṇā.ghnam uṣṇam amlāyāḥ phalaṁ pitta.karaṁ saram || 129.1+1 ||
AHS1.6.130a/ śamyā gurūṣṇaṁ keśa.ghnaṁ rūkṣaṁ pīlu tu pittalam |
AHS1.6.130c/ kapha.vāta.haraṁ bhedi plīhārśaḥ.kṛmi.gulma.nut || 130 ||
AHS1.6.131a/ sa.tiktaṁ svādu yat pīlu nāty.uṣṇaṁ tat tri.doṣa.jit |
AHS1.6.131c/ tvak tikta.kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vāta.jit || 131 ||
AHS1.6.132a/ bṛṁhaṇaṁ madhuraṁ māṁsaṁ vāta.pitta.haraṁ guru |
AHS1.6.132c/ laghu tat.kesaraṁ kāsa.śvāsa.hidhmā.madātyayān || 132 ||
AHS1.6.133a/ āsya.śoṣānila.śleṣma.vibandha.cchardy.a.rocakān |
AHS1.6.133c/ gulmodarārśaḥ.śūlāni mandāgni.tvaṁ ca nāśayet || 133 ||
AHS1.6.133+1a/ madhuraṁ kiñ.cid amlaṁ ca hṛdyaṁ bhakta.prarocakam |
AHS1.6.133+1c/ guru vāta.praśamanaṁ vidyān nāraṅga.jaṁ phalam || 133+1 ||
[Page 44
]
AHS1.6.134a/ bhallātakasya tvaṅ.māṁsaṁ bṛṁhaṇaṁ svādu śītalam |
AHS1.6.134c/ tad.asthy.agni.samaṁ medhyaṁ kapha.vāta.haraṁ param || 134 ||
AHS1.6.135a/ svādv amlaṁ śītam uṣṇaṁ ca dvi.dhā pālevataṁ guru |
AHS1.6.135c/ rucyam aty.agni.śamanaṁ rucyaṁ madhuram ārukam || 135 ||
[Note: AHS1.6.135v/ 6.135dv hṛdyaṁ madhuram ārukam]
AHS1.6.136a/ pakvam āśu jarāṁ yāti nāty.uṣṇa.guru.doṣalam |
AHS1.6.136c/ drākṣā.parūṣakaṁ cārdram amlaṁ pitta.kapha.pradam || 136 ||
[Note: AHS1.6.136v/ 6.136bv nāty.uṣṇaṁ guru doṣalam]
AHS1.6.137a/ gurūṣṇa.vīryaṁ vāta.ghnaṁ saraṁ sa.karamardakam |
AHS1.6.137c/ tathāmlaṁ kola.karkandhu.likucāmrātakārukam || 137 ||
[Note: AHS1.6.137v/ 6.137cv tad.vac ca kola.karkandhu. 6.137dv .likucāmrātam ārukam]
AHS1.6.138a/ airāvataṁ dantaśaṭhaṁ sa.tūdaṁ mṛgaliṇḍikam |
AHS1.6.138c/ nāti.pitta.karaṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca karamardakam || 138 ||
AHS1.6.139a/ dīpanaṁ bhedanaṁ śuṣkam amlīkā.kolayoḥ phalam |
AHS1.6.139c/ tṛṣṇā.śrama.klama.cchedi laghv iṣṭaṁ kapha.vātayoḥ || 139 ||
AHS1.6.139.1+1/ svādv amlaṁ laghu kolaṁ tu śuṣkaṁ jīrṇaṁ ca dīpanam || 139.1+1 ||
AHS1.6.140a/ phalānām avaraṁ tatra likucaṁ sarva.doṣa.kṛt |
AHS1.6.140c/ himānaloṣṇa.dur.vāta.vyāla.lālādi.dūṣitam || 140 ||
[Note: AHS1.6.140v/ 6.140cv himāniloṣṇa.dur.vāta. ]
AHS1.6.140.1+1a/ vāta.ghnaṁ dur.jaraṁ proktaṁ nāraṅgaṁ kapha.kṛd guru |
AHS1.6.140.1+1c/ tṛṣṇā.śūla.kaphotkleda.cchardi.śvāsa.nivāraṇam || 140.1+1 ||
AHS1.6.140.1+2a/ nārikelaṁ guru snigdhaṁ pitta.ghnaṁ svādu śītalam |
AHS1.6.140.1+2c/ bala.māṁsa.karaṁ hṛdyaṁ bṛṁhaṇaṁ vasti.śodhanam || 140.1+2 ||
[Page 45
]
AHS1.6.141a/ jantu.juṣṭaṁ jale magnam a.bhūmi.jam an.ārtavam |
AHS1.6.141c/ anya.dhānya.yutaṁ hīna.vīryaṁ jīrṇa.tayāti ca || 141 ||
[Note: AHS1.6.141v/ 6.141dv .vīryaṁ jīrṇa.tayāpi ca]
AHS1.6.142a/ dhānyaṁ tyajet tathā śākaṁ rūkṣa.siddham a.komalam |
AHS1.6.142c/ a.sañjāta.rasaṁ tad.vac chuṣkaṁ cānya.tra mūlakāt || 142 ||
AHS1.6.143a/ prāyeṇa phalam apy evaṁ tathāmaṁ bilva.varjitam |
AHS1.6.143c/ viṣyandi lavaṇaṁ sarvaṁ sūkṣmaṁ sṛṣṭa.malaṁ viduḥ || 143 ||
[Note: AHS1.6.143v/ 6.143dv sūkṣmaṁ sṛṣṭa.malaṁ mṛdu]
AHS1.6.144a/ vāta.ghnaṁ pāki tīkṣṇoṣṇaṁ rocanaṁ kapha.pitta.kṛt |
AHS1.6.144c/ saindhavaṁ tatra sa.svādu vṛṣyaṁ hṛdyaṁ tri.doṣa.nut || 144 ||
AHS1.6.145a/ laghv an.uṣṇaṁ dṛśaḥ pathyam a.vidāhy agni.dīpanam |
AHS1.6.145c/ laghu sauvarcalaṁ hṛdyaṁ su.gandhy udgāra.śodhanam || 145 ||
AHS1.6.146a/ kaṭu.pākaṁ vibandha.ghnaṁ dīpanīyaṁ ruci.pradam |
AHS1.6.146c/ ūrdhvādhaḥ.kapha.vātānulomanaṁ dīpanaṁ viḍam || 146 ||
[Note: AHS1.6.146v/ 6.146av kaṭu pāke vibandha.ghnaṁ]
AHS1.6.147a/ vibandhānāha.viṣṭambha.śūla.gaurava.nāśanam |
AHS1.6.147c/ vipāke svādu sāmudraṁ guru śleṣma.vivardhanam || 147 ||
AHS1.6.148a/ sa.tikta.kaṭuka.kṣāraṁ tīkṣṇam utkledi caudbhidam |
AHS1.6.148c/ kṛṣṇe sauvarcala.guṇā lavaṇe gandha.varjitāḥ || 148 ||
AHS1.6.149a/ romakaṁ laghu pāṁsūtthaṁ sa.kṣāraṁ śleṣmalaṁ guru |
AHS1.6.149c/ lavaṇānāṁ prayoge tu saindhavādi prayojayet || 149 ||
[Note: AHS1.6.149v/ 6.149dv saindhavādīn prayojayet]
AHS1.6.150a/ gulma.hṛd.grahaṇī.pāṇḍu.plīhānāha.galāmayān |
AHS1.6.150c/ śvāsārśaḥ.kapha.kāsāṁś ca śamayed yava.śūka.jaḥ || 150 ||
[Note: AHS1.6.150v/ 6.150cv śvāsārśaḥ.kapha.vātāṁś ca 6.150dv śamayed yāva.śūka.jaḥ]
[Page 46
]
AHS1.6.151a/ kṣāraḥ sarvaś ca paramaṁ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmi.jil laghuḥ |
AHS1.6.151c/ pittāsṛg.dūṣaṇaḥ pākī chedy a.hṛdyo vidāraṇaḥ || 151 ||
AHS1.6.152a/ a.pathyaḥ kaṭu.lāvaṇyāc chukraujaḥ.keśa.cakṣuṣām |
AHS1.6.152c/ hiṅgu vāta.kaphānāha.śūla.ghnaṁ pitta.kopanam || 152 ||
AHS1.6.153a/ kaṭu.pāka.rasaṁ rucyaṁ dīpanaṁ pācanaṁ laghu |
AHS1.6.153c/ kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vi.lavaṇā laghuḥ || 153 ||
AHS1.6.154a/ dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param |
AHS1.6.154c/ uṣṇa.vīryā sarāyuṣyā buddhīndriya.bala.pradā || 154 ||
AHS1.6.155a/ kuṣṭha.vaivarṇya.vaisvarya.purāṇa.viṣama.jvarān |
AHS1.6.155c/ śiro.'kṣi.pāṇḍu.hṛd.roga.kāmalā.grahaṇī.gadān || 155 ||
AHS1.6.156a/ sa.śoṣa.śophātīsāra.meda.moha.vami.kṛmīn |
AHS1.6.156c/ śvāsa.kāsa.prasekārśaḥ.plīhānāha.garodaram || 156 ||
[Note: AHS1.6.156v/ 6.156bv .meha.moha.vami.kṛmīn]
AHS1.6.157a/ vibandhaṁ srotasāṁ gulmam ūru.stambham a.rocakam |
AHS1.6.157c/ harītakī jayed vyādhīṁs tāṁs tāṁś ca kapha.vāta.jān || 157 ||
AHS1.6.158a/ tad.vad āmalakaṁ śītam amlaṁ pitta.kaphāpaham |
AHS1.6.158c/ kaṭu pāke himaṁ keśyam akṣam īṣac ca tad.guṇam || 158 ||
[Note: AHS1.6.158v/ 6.158cv kaṭu pāke '.himaṁ keśyam]
AHS1.6.159a/ iyaṁ rasāyana.varā tri.phalākṣy.āmayāpahā |
AHS1.6.159c/ ropaṇī tvag gada.kleda.medo.meha.kaphāsra.jit || 159 ||
AHS1.6.160a/ sa.kesaraṁ catur.jātaṁ tvak.pattrailaṁ tri.jātakam |
AHS1.6.160c/ pitta.prakopi tīkṣṇoṣṇaṁ rūkṣaṁ rocana.dīpanam || 160 ||
[Page 47
]
AHS1.6.160.1+1a/ su.gandhi sarva.peyānāṁ vyañjanānāṁ ca vāsanam |
AHS1.6.160.1+1c/ lehānāṁ khādya.pākānāṁ cūrṇānāṁ ca prayojayet || 160.1+1 ||
AHS1.6.161a/ rase pāke ca kaṭukaṁ kapha.ghnaṁ maricaṁ laghu |
AHS1.6.161c/ śleṣmalā svādu.śītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī || 161 ||
AHS1.6.162a/ sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ |
AHS1.6.162c/ svādu.pākānila.śleṣma.śvāsa.kāsāpahā sarā || 162 ||
AHS1.6.163a/ na tām aty upayuñjīta rasāyana.vidhiṁ vinā |
AHS1.6.163c/ nāgaraṁ dīpanaṁ vṛṣyaṁ grāhi hṛdyaṁ vibandha.nut || 163 ||
AHS1.6.164a/ rucyaṁ laghu svādu.pākaṁ snigdhoṣṇaṁ kapha.vāta.jit |
AHS1.6.164c/ tad.vad ārdrakam etac ca trayaṁ tri.kaṭukaṁ jayet || 164 ||
AHS1.6.165a/ sthaulyāgni.sadana.śvāsa.kāsa.ślīpada.pīnasān |
AHS1.6.165c/ cavikā.pippalī.mūlaṁ maricālpāntaraṁ guṇaiḥ || 165 ||
AHS1.6.166a/ citrako 'gni.samaḥ pāke śophārśaḥ.kṛmi.kuṣṭha.hā |
AHS1.6.166c/ pañca.kolakam etac ca maricena vinā smṛtam || 166 ||
[Note: AHS1.6.166v/ 6.166cv pañca.kolakam etat tu]
AHS1.6.167a/ gulma.plīhodarānāha.śūla.ghnaṁ dīpanaṁ param |
AHS1.6.167c/ bilva.kāśmarya.tarkārī.pāṭalā.ṭuṇṭukair mahat || 167 ||
[Note: AHS1.6.167v/ 6.167bv .śūla.ghnaṁ dīpanaṁ laghu]
AHS1.6.168a/ jayet kaṣāya.tiktoṣṇaṁ pañca.mūlaṁ kaphānilau |
AHS1.6.168c/ hrasvaṁ bṛhaty.aṁśumatī.dvaya.gokṣurakaiḥ smṛtam || 168 ||
[Note: AHS1.6.168v/ 6.168av jayet kaṣāya.tīkṣṇoṣṇaṁ]
AHS1.6.169a/ svādu.pāka.rasaṁ nāti.śītoṣṇaṁ sarva.doṣa.jit |
AHS1.6.169c/ balā.punarnavairaṇḍa.śūrpaparṇī.dvayena tu || 169 ||
[Note: AHS1.6.169v/ 6.169cv balā.punarnavairaṇḍaiḥ 6.169dv .śūrpaparṇī.dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī.dvayena ca 6.169dv śūrpaparṇī.dvayena tu]
[Page 48
]
AHS1.6.170a/ madhyamaṁ kapha.vāta.ghnaṁ nāti.pitta.karaṁ saram |
AHS1.6.170c/ abhīru.vīrā.jīvantī.jīvakarṣabhakaiḥ smṛtam || 170 ||
AHS1.6.171a/ jīvanākhyaṁ tu cakṣuṣyaṁ vṛṣyaṁ pittānilāpaham |
AHS1.6.171c/ tṛṇākhyaṁ pitta.jid darbha.kāśekṣu.śara.śālibhiḥ || 171 ||
[Note: AHS1.6.171v/ 6.171av jīvanākhyaṁ ca cakṣuṣyaṁ]
AHS1.6.172a/ śūka.śimbī.ja.pakvānna.māṁsa.śāka.phalauṣadhaiḥ |
AHS1.6.172c/ vargitair anna.leśo 'yam ukto nityopayogikaḥ || 172 ||
[Note: AHS1.6.172v/ 6.172dv ukto nityaupayogikaḥ]
1.7. Chapter 7 :: Athānnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ
[Note: [ K edn 60-68]
AHS1.7.001a/ rājā rāja.gṛhāsanne prāṇācāryaṁ niveśayet |
AHS1.7.001c/ sarva.dā sa bhavaty evaṁ sarva.tra pratijāgṛviḥ || 1 ||
AHS1.7.002a/ anna.pānaṁ viṣād rakṣed viśeṣeṇa mahī.pateḥ |
AHS1.7.002c/ yoga.kṣemau tad.āyattau dharmādyā yan.nibandhanāḥ || 2 ||
[Note: AHS1.7.002v/ 7.2dv dharmādyās tan.nibandhanāḥ]
AHS1.7.003a/ odano viṣa.vān sāndro yāty a.visrāvya.tām iva |
AHS1.7.003c/ cireṇa pacyate pakvo bhavet paryuṣitopamaḥ || 3 ||
AHS1.7.004a/ mayūra.kaṇṭha.tulyoṣmā moha.mūrchā.praseka.kṛt |
AHS1.7.004c/ hīyate varṇa.gandhādyaiḥ klidyate candrikā.citaḥ || 4 ||
[Note: AHS1.7.004v/ 7.4dv klidyate candrikānvitaḥ 7.4dv klidyate candrakācitaḥ 7.4dv klidyate candrakānvitaḥ]
AHS1.7.005a/ vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāma.kvāthāni tatra ca |
AHS1.7.005c/ hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā || 5 ||
[Note: AHS1.7.005v/ 7.5dv chāyā dṛśyeta vā na vā]
AHS1.7.006a/ phenordhva.rāji.sīmanta.tantu.budbuda.sambhavaḥ |
AHS1.7.006c/ vicchinna.vi.rasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam || 6 ||
[Note: AHS1.7.006v/ 7.6cv vicchinna.vi.rasā rāga. 7.6cv vicchinnā vi.rasā rāgāḥ 7.6dv .khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam ]
AHS1.7.007a/ nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate |
AHS1.7.007c/ śyāvā.pītāsitā takre ghṛte pānīya.sannibhā || 7 ||
[Note: AHS1.7.007v/ 7.7bv kṣīre dadhni ca dṛśyate]
[Page 49
]
AHS1.7.008a/ mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake |
AHS1.7.008c/ kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harit taile 'ruṇopamā || 8 ||
AHS1.7.009a/ pākaḥ phalānām āmānāṁ pakvānāṁ parikothanam |
AHS1.7.009c/ dravyāṇām ārdra.śuṣkāṇāṁ syātāṁ mlāni.vivarṇa.te || 9 ||
AHS1.7.010a/ mṛdūnāṁ kaṭhinānāṁ ca bhavet sparśa.viparyayaḥ |
AHS1.7.010c/ mālyasya sphuṭitāgra.tvaṁ mlānir gandhāntarodbhavaḥ || 10 ||
[Note: AHS1.7.010v/ 7.10cv mālyānāṁ sphuṭitāgra.tvaṁ 7.10dv glānir gandhāntarodbhavaḥ 7.10dv mlāni.gandhāntarodbhavaḥ]
AHS1.7.011a/ dhyāma.maṇḍala.tā vastre śadanaṁ tantu.pakṣmaṇām |
AHS1.7.011c/ dhātu.mauktika.kāṣṭhāśma.ratnādiṣu malākta.tā || 11 ||
[Note: AHS1.7.011v/ 7.11bv śātanaṁ tantu.pakṣmaṇām]
AHS1.7.012a/ sneha.sparśa.prabhā.hāniḥ sa.prabha.tvaṁ tu mṛn.maye |
AHS1.7.012c/ viṣa.daḥ śyāva.śuṣkāsyo vi.lakṣo vīkṣate diśaḥ || 12 ||
AHS1.7.013a/ sveda.vepathu.māṁs trasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate |
AHS1.7.013c/ prāpyānnaṁ sa.viṣaṁ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati || 13 ||
[Note: AHS1.7.013v/ 7.13dv ekāvartaḥ sphuṭaty api]
AHS1.7.014a/ śikhi.kaṇṭhābha.dhūmārcir an.arcir vogra.gandha.vān |
AHS1.7.014c/ mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāma.svaro bhavet || 14 ||
AHS1.7.015a/ utkrośanti ca dṛṣṭvaitac chuka.dātyūha.sārikāḥ |
AHS1.7.015c/ haṁsaḥ praskhalati glānir jīvañjīvasya jāyate || 15 ||
AHS1.7.016a/ cakorasyākṣi.vairāgyaṁ krauñcasya syān madodayaḥ |
AHS1.7.016c/ kapota.parabhṛd.dakṣa.cakravākā jahaty asūn || 16 ||
AHS1.7.017a/ udvegaṁ yāti mārjāraḥ śakṛn muñcati vānaraḥ |
AHS1.7.017c/ hṛṣyen mayūras tad.dṛṣṭyā manda.tejo bhaved viṣam || 17 ||
[Note: AHS1.7.017v/ 7.17av udvejayati mārjāraḥ 7.17cv hṛṣyen mayūras tad dṛṣṭvā ]
[Page 50
]
AHS1.7.018a/ ity annaṁ viṣa.vaj jñātvā tyajed evaṁ prayatnataḥ |
AHS1.7.018c/ yathā tena vipadyerann api na kṣudra.jantavaḥ || 18 ||
[Note: AHS1.7.018v/ 7.18av ity annaṁ sa.viṣaṁ jñātvā 7.18bv tyajed eva prayatnataḥ]
AHS1.7.019a/ spṛṣṭe tu kaṇḍū.dāhoṣā.jvarārti.sphoṭa.suptayaḥ |
AHS1.7.019c/ nakha.roma.cyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣa.nāśanāḥ || 19 ||
AHS1.7.020a/ śastās tatra pralepāś ca sevya.candana.padmakaiḥ |
AHS1.7.020c/ sa.somavalka.tālīśa.pattra.kuṣṭhāmṛtā.nataiḥ || 20 ||
AHS1.7.021a/ lālā jihvauṣṭhayor jāḍyam ūṣā cimicimāyanam |
AHS1.7.021c/ danta.harṣo rasā.jña.tvaṁ hanu.stambhaś ca vaktra.ge || 21 ||
[Note: AHS1.7.021v/ 7.21av lālā jihvauṣṭhayor jāḍyaṁ 7.21bv mukhe cimicimāyanam]
AHS1.7.022a/ sevyādyais tatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṁ ca viṣa.jid dhitam |
AHS1.7.022c/ āmāśaya.gate sveda.mūrchādhmāna.mada.bhramāḥ || 22 ||
AHS1.7.023a/ roma.harṣo vamir dāhaś cakṣur.hṛdaya.rodhanam |
AHS1.7.023c/ bindubhiś cācayo 'ṅgānāṁ pakvāśaya.gate punaḥ || 23 ||
AHS1.7.024a/ aneka.varṇaṁ vamati mūtrayaty atisāryate |
AHS1.7.024c/ tandrā kṛśa.tvaṁ pāṇḍu.tvam udaraṁ bala.saṅkṣayaḥ || 24 ||
AHS1.7.025a/ tayor vānta.viriktasya haridre kaṭabhīṁ guḍam |
AHS1.7.025c/ sindhuvārita.niṣpāva.bāṣpikā.śataparvikāḥ || 25 ||
AHS1.7.026a/ taṇḍulīyaka.mūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam |
AHS1.7.026c/ nāvanāñjana.pāneṣu yojayed viṣa.śāntaye || 26 ||
AHS1.7.027a/ viṣa.bhuktāya dadyāc ca śuddhāyordhvam adhas tathā |
AHS1.7.027c/ sūkṣmaṁ tāmra.rajaḥ kāle sa.kṣaudraṁ hṛd.viśodhanam || 27 ||
[Page 51
]
AHS1.7.028a/ śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṁ hema.cūrṇasya dāpayet |
AHS1.7.028c/ na sajjate hema.pāṅge padma.pattre 'mbu.vad viṣam || 28 ||
AHS1.7.029a/ jāyate vipulaṁ cāyur gare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ |
AHS1.7.029c/ viruddham api cāhāraṁ vidyād viṣa.garopamam || 29 ||
[Note: AHS1.7.029v/ 7.29dv vidyād gara.viṣopamam]
AHS1.7.030a/ ānūpam āmiṣaṁ māṣa.kṣaudra.kṣīra.virūḍhakaiḥ |
AHS1.7.030c/ virudhyate saha bisair mūlakena guḍena vā || 30 ||
AHS1.7.031a/ viśeṣāt payasā matsyā matsyeṣv api cilīcimaḥ |
AHS1.7.031c/ viruddham amlaṁ payasā saha sarvaṁ phalaṁ tathā || 31 ||
AHS1.7.032a/ tad.vat kulattha.caṇaka.kaṅgu.valla.makuṣṭakāḥ |
AHS1.7.032c/ bhakṣayitvā haritakaṁ mūlakādi payas tyajet || 32 ||
[Note: AHS1.7.032v/ 7.32av tad.vat kulattha.varaka. 7.32cv bhakṣayitvā harit.kanda. 7.32dv .mūlakādi payas tyajet]
AHS1.7.033a/ vārāhaṁ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣata.kukkuṭau |
AHS1.7.033c/ āma.māṁsāni pittena māṣa.sūpena mūlakam || 33 ||
[Note: AHS1.7.033v/ 7.33av varāhaṁ śvāvidhā nādyād]
AHS1.7.034a/ aviṁ kusumbha.śākena bisaiḥ saha virūḍhakam |
AHS1.7.034c/ māṣa.sūpa.guḍa.kṣīra.dadhy.ājyair lākucaṁ phalam || 34 ||
AHS1.7.035a/ phalaṁ kadalyās takreṇa dadhnā tāla.phalena vā |
AHS1.7.035c/ kaṇoṣaṇābhyāṁ madhunā kākamācīṁ guḍena vā || 35 ||
AHS1.7.036a/ siddhāṁ vā matsya.pacane pacane nāgarasya vā |
AHS1.7.036c/ siddhām anya.tra vā pātre kāmāt tām uṣitāṁ niśām || 36 ||
[Note: AHS1.7.036v/ 7.36bv pacane nāgarasya ca 7.36dv kāmāt tām uṣitāṁ niśi 7.36dv kapotām uṣitāṁ niśām 7.36dv nādyāt tām uṣitāṁ niśām 7.36dv kāmātām uṣitāṁ niśām 7.36dv kāmācīm uṣitāṁ niśām]
AHS1.7.037a/ matsya.nistalana.snehe sādhitāḥ pippalīs tyajet |
AHS1.7.037c/ kāṁsye daśāham uṣitaṁ sarpir uṣṇaṁ tv aruṣkare || 37 ||
[Note: AHS1.7.037v/ 7.37av matsya.nistalana.sneha. 7.37bv .sādhitāḥ pippalīs tyajet 7.37dv sarpir uṣṇaṁ tv aruṣkaraiḥ]
[Page 52
]
AHS1.7.038a/ bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillas takra.sādhitaḥ |
AHS1.7.038c/ aikadhyaṁ pāyasa.surā.kṛśarāḥ parivarjayet || 38 ||
AHS1.7.039a/ madhu.sarpir.vasā.taila.pānīyāni dvi.śaś tri.śaḥ |
AHS1.7.039c/ eka.tra vā samāṁśāni virudhyante paras.param || 39 ||
AHS1.7.040a/ bhinnāṁśe api madhv.ājye divya.vāry anu.pānataḥ |
AHS1.7.040c/ madhu.puṣkara.bījaṁ ca madhu.maireya.śārkaram || 40 ||
AHS1.7.041a/ manthānu.pānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭu.taila.vān |
AHS1.7.041c/ upodakātisārāya tila.kalkena sādhitā || 41 ||
AHS1.7.042a/ balākā vāruṇī.yuktā kulmāṣaiś ca virudhyate |
AHS1.7.042c/ bhṛṣṭā varāha.vasayā saiva sadyo nihanty asūn || 42 ||
AHS1.7.043a/ tad.vat tittiri.pattrāḍhya.godhā.lāva.kapiñjalāḥ |
AHS1.7.043c/ airaṇḍenāgninā siddhās tat.tailena vimūrchitāḥ || 43 ||
AHS1.7.044a/ hārīta.māṁsaṁ hāridra.śūlaka.prota.pācitam |
AHS1.7.044c/ haridrā.vahninā sadyo vyāpādayati jīvitam || 44 ||
[Note: AHS1.7.044v/ 7.44cv hāridra.vahninā sadyo]
AHS1.7.045a/ bhasma.pāṁsu.paridhvastaṁ tad eva ca sa.mākṣikam |
AHS1.7.045c/ yat kiñ.cid doṣam utkleśya na haret tat samāsataḥ || 45 ||
AHS1.7.046a/ viruddhaṁ śuddhir atreṣṭā śamo vā tad.virodhibhiḥ |
AHS1.7.046c/ dravyais tair eva vā pūrvaṁ śarīrasyābhisaṁskṛtiḥ || 46 ||
AHS1.7.047a/ vyāyāma.snigdha.dīptāgni.vayaḥ.stha.bala.śālinām |
AHS1.7.047c/ virodhy api na pīḍāyai sātmyam alpaṁ ca bhojanam || 47 ||
[Note: AHS1.7.047v/ 7.47av vyāyāmi.snigdha.dīptāgni.]
[Page 53
]
AHS1.7.048a/ pādenā.pathyam abhyastaṁ pāda.pādena vā tyajet |
AHS1.7.048c/ niṣeveta hitaṁ tad.vad eka.dvi.try.antarī.kṛtam || 48 ||
AHS1.7.049a/ a.pathyam api hi tyaktaṁ śīlitaṁ pathyam eva vā |
AHS1.7.049c/ sātmyā.sātmya.vikārāya jāyate sahasānya.thā || 49 ||
[Note: AHS1.7.049v/ 7.49cv sātmyā.sātmyaṁ vikārāya]
AHS1.7.050a/ krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ |
AHS1.7.050c/ santo yānty a.punar.bhāvam a.prakampyā bhavanti ca || 50 ||
[Note: AHS1.7.050v/ 7.50cv nāpnuvanti punar.bhāvam]
AHS1.7.051a/ aty.anta.sannidhānānāṁ doṣāṇāṁ dūṣaṇātmanām |
AHS1.7.051c/ a.hitair dūṣaṇaṁ bhūyo na vidvān kartum arhati || 51 ||
AHS1.7.052a/ āhāra.śayanā.brahma.caryair yuktyā prayojitaiḥ |
AHS1.7.052c/ śarīraṁ dhāryate nityam āgāram iva dhāraṇaiḥ || 52 ||
[Note: AHS1.7.052v/ 7.52bv .caryair yuktyā niṣevitaiḥ]
AHS1.7.053a/ āhāro varṇitas tatra tatra tatra ca vakṣyate |
AHS1.7.053c/ nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balā.balam || 53 ||
[Note: AHS1.7.053v/ 7.53bv tatra tatra ca lakṣyate]
AHS1.7.054a/ vṛṣa.tā klība.tā jñānam a.jñānaṁ jīvitaṁ na ca |
AHS1.7.054c/ a.kāle 'ti.prasaṅgāc ca na ca nidrā niṣevitā || 54 ||
AHS1.7.055a/ sukhāyuṣī parākuryāt kāla.rātrir ivāparā |
AHS1.7.055c/ rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā || 55 ||
AHS1.7.056a/ a.rūkṣam an.abhiṣyandi tv āsīna.pracalāyitam |
AHS1.7.056c/ grīṣme vāyu.cayādāna.raukṣya.rātry.alpa.bhāvataḥ || 56 ||
[Note: AHS1.7.056v/ 7.56cv grīṣme vāta.cayādāna.]
AHS1.7.057a/ divā.svapno hito 'nyasmin kapha.pitta.karo hi saḥ |
AHS1.7.057c/ muktvā tu bhāṣya.yānādhva.madya.strī.bhāra.karmabhiḥ || 57 ||
[Page 54
]
AHS1.7.058a/ krodha.śoka.bhayaiḥ klāntān śvāsa.hidhmātisāriṇaḥ |
AHS1.7.058c/ vṛddha.bālā.bala.kṣīṇa.kṣata.tṛṭ.śūla.pīḍitān || 58 ||
[Note: AHS1.7.058v/ 7.58dv .kṣut.tṛṭ.śūla.nipīḍitān]
AHS1.7.059a/ a.jīrṇy.abhihatonmattān divā.svapnocitān api |
AHS1.7.059c/ dhātu.sāmyaṁ tathā hy eṣāṁ śleṣmā cāṅgāni puṣyati || 59 ||
[Note: AHS1.7.059v/ 7.59av a.jīrṇābhihatonmattān]
AHS1.7.060a/ bahu.medaḥ.kaphāḥ svapyuḥ sneha.nityāś ca nāhani |
AHS1.7.060c/ viṣārtaḥ kaṇṭha.rogī ca naiva jātu niśāsv api || 60 ||
AHS1.7.061a/ a.kāla.śayanān moha.jvara.staimitya.pīnasāḥ |
AHS1.7.061c/ śiro.ruk.śopha.hṛl.lāsa.sroto.rodhāgni.manda.tāḥ || 61 ||
AHS1.7.062a/ tatropavāsa.vamana.sveda.nāvanam auṣadham |
AHS1.7.062c/ yojayed ati.nidrāyāṁ tīkṣṇaṁ pracchardanāñjanam || 62 ||
AHS1.7.063a/ nāvanaṁ laṅghanaṁ cintāṁ vyavāyaṁ śoka.bhī.krudhaḥ |
AHS1.7.063c/ ebhir eva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmāti.saṅkṣayāt || 63 ||
AHS1.7.064a/ nidrā.nāśād aṅga.marda.śiro.gaurava.jṛmbhikāḥ |
AHS1.7.064c/ jāḍya.glāni.bhramā.pakti.tandrā rogāś ca vāta.jāḥ || 64 ||
[Note: AHS1.7.064v/ 7.64cv jāḍyaṁ glāni.bhramā.pakti.]
AHS1.7.064+1a/ kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ sannirudhya tu |
AHS1.7.064+1c/ kuryāt sañjñāpahāṁ tandrāṁ dāruṇāṁ moha.kāriṇīm || 64+1 ||
AHS1.7.064+2a/ unmīlita.vinirbhugne parivartita.tārake |
AHS1.7.064+2c/ bhavatas tatra nayane srute lulita.pakṣmaṇī || 64+2 ||
AHS1.7.064+3ab/ ardha.tri.rātrāt sā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param || 64+3ab ||
[Page 55
]
AHS1.7.065a/ yathā.kālam ato nidrāṁ rātrau seveta sātmyataḥ |
AHS1.7.065c/ a.sātmyāj jāgarād ardhaṁ prātaḥ svapyād a.bhukta.vān || 65 ||
[Note: AHS1.7.065v/ 7.65cv a.sātmya.jāgarād ardhaṁ]
AHS1.7.066a/ śīlayen manda.nidras tu kṣīra.madya.rasān dadhi |
AHS1.7.066c/ abhyaṅgodvartana.snāna.mūrdha.karṇākṣi.tarpaṇam || 66 ||
AHS1.7.067a/ kāntā.bāhu.latāśleṣo nirvṛtiḥ kṛta.kṛtya.tā |
AHS1.7.067c/ mano.'nukūlā viṣayāḥ kāmaṁ nidrā.sukha.pradāḥ || 67 ||
AHS1.7.068a/ brahma.carya.rater grāmya.sukha.niḥ.spṛha.cetasaḥ |
AHS1.7.068c/ nidrā santoṣa.tṛptasya svaṁ kālaṁ nātivartate || 68 ||
AHS1.7.069a/ grāmya.dharme tyajen nārīm an.uttānāṁ rajasvalām |
AHS1.7.069c/ a.priyām a.priyācārāṁ duṣṭa.saṅkīrṇa.mehanām || 69 ||
AHS1.7.070a/ ati.sthūla.kṛśām sūtāṁ garbhiṇīm anya.yoṣitam |
AHS1.7.070c/ varṇinīm anya.yoniṁ ca guru.deva.nṛpālayam || 70 ||
[Note: AHS1.7.070v/ 7.70bv garbhiṇīm anya.yoṣitām]
AHS1.7.071a/ caitya.śmaśānāyatana.catvarāmbu.catuṣ.patham |
AHS1.7.071c/ parvāṇy an.aṅgaṁ divasaṁ śiro.hṛdaya.tāḍanam || 71 ||
AHS1.7.072a/ aty.āśito '.dhṛtiḥ kṣud.vān duḥ.sthitāṅgaḥ pipāsitaḥ |
AHS1.7.072c/ bālo vṛddho 'nya.vegārtas tyajed rogī ca maithunam || 72 ||
AHS1.7.073a/ seveta kāmataḥ kāmaṁ tṛpto vājī.kṛtām hime |
AHS1.7.073c/ try.ahād vasanta.śaradoḥ pakṣād varṣā.nidāghayoḥ || 73 ||
[Note: AHS1.7.073v/ 7.73bv tṛpto vājī.karair hime 7.73bv tṛpto vājī.kṛtair hime 7.73cv dvy.ahād vasanta.śaradoḥ 7.73dv pakṣād vṛṣṭi.nidāghayoḥ]
AHS1.7.074a/ bhrama.klamoru.daurbalya.bala.dhātv.indriya.kṣayāḥ |
AHS1.7.074c/ a.parva.maraṇaṁ ca syād anya.thā gacchataḥ striyam || 74 ||
[Note: AHS1.7.074v/ 7.74av bhrama.klamoru.daurbalyaṁ 7.74bv bala.dhātv.indriya.kṣayaḥ]
[Page 56
]
AHS1.7.075a/ smṛti.medhāyur.ārogya.puṣṭīndriya.yaśo.balaiḥ |
AHS1.7.075c/ adhikā manda.jaraso bhavanti strīṣu saṁyatāḥ || 75 ||
[Note: AHS1.7.075v/ 7.75dv bhavanti strīṣu saṁyutāḥ]
AHS1.7.076a/ snānānulepana.himānila.khaṇḍa.khādya.śītāmbu.dugdha.rasa.yūṣa.surā.prasannāḥ |
AHS1.7.076c/ seveta cānu śayanaṁ viratau ratasya tasyaivam āśu vapuṣaḥ punar eti dhāma || 76 ||
AHS1.7.077a/ śruta.carita.samṛddhe karma.dakṣe dayālau bhiṣaji nir.anubandhaṁ deha.rakṣāṁ niveśya |
AHS1.7.077c/ bhavati vipula.tejaḥ.svāsthya.kīrti.prabhāvaḥ sva.kuśala.phala.bhogī bhūmi.pālaś cirāyuḥ || 77 ||
1.8. Chapter 8 :: Athamātrāśitīyādhyāyo 'ṣṭamaḥ
[Note: [ K edn 68-74]
AHS1.8.001a/ mātrāśī sarva.kālaṁ syān mātrā hy agneḥ pravartikā |
AHS1.8.001c/ mātrāṁ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api || 1 ||
AHS1.8.002a/ gurūṇām ardha.sauhityaṁ laghūnāṁ nāti.tṛpta.tā |
AHS1.8.002c/ mātrā.pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ sukhaṁ yāvad vijīryati || 2 ||
[Note: AHS1.8.002v/ 8.2dv sukhaṁ yāvad dhi jīryate]
AHS1.8.003a/ bhojanaṁ hīna.mātraṁ tu na balopacayaujase |
AHS1.8.003c/ sarveṣāṁ vāta.rogāṇāṁ hetu.tāṁ ca prapadyate || 3 ||
AHS1.8.004a/ ati.mātraṁ punaḥ sarvān āśu doṣān prakopayet |
AHS1.8.004c/ pīḍyamānā hi vātādyā yuga.pat tena kopitāḥ || 4 ||
[Note: AHS1.8.004v/ 8.4cv sampīḍyamānā vātādyā]
AHS1.8.005a/ āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate |
AHS1.8.005c/ viṣṭambhayanto 'lasakaṁ cyāvayanto viṣūcikām || 5 ||
AHS1.8.006a/ adharottara.mārgābhyāṁ sahasaivā.jitātmanaḥ |
AHS1.8.006c/ prayāti nordhvaṁ nādhas.tād āhāro na ca pacyate || 6 ||
AHS1.8.007a/ āmāśaye 'lasī.bhūtas tena so 'lasakaḥ smṛtaḥ |
AHS1.8.007c/ vividhair vedanodbhedair vāyv.ādi.bhṛśa.kopataḥ || 7 ||
[Page 57
]
AHS1.8.008a/ sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā |
AHS1.8.008c/ tatra śūla.bhramānāha.kampa.stambhādayo 'nilāt || 8 ||
AHS1.8.009a/ pittāj jvarātisārāntar.dāha.tṛṭ.pralayādayaḥ |
AHS1.8.009c/ kaphāc chardy.aṅga.guru.tā.vāk.saṅga.ṣṭhīvanādayaḥ || 9 ||
AHS1.8.010a/ viśeṣād dur.balasyālpa.vahner vega.vidhāriṇaḥ |
AHS1.8.010c/ pīḍitaṁ mārutenānnaṁ śleṣmaṇā ruddham antarā || 10 ||
AHS1.8.011a/ alasaṁ kṣobhitaṁ doṣaiḥ śalya.tvenaiva saṁsthitam |
AHS1.8.011c/ śūlādīn kurute tīvrāṁś chardy.atīsāra.varjitān || 11 ||
[Note: AHS1.8.011v/ 8.11bv śalya.tveneva saṁsthitam]
AHS1.8.012a/ so 'laso 'ty.artha.duṣṭās tu doṣā duṣṭāma.baddha.khāḥ |
AHS1.8.012c/ yāntas tiryak tanuṁ sarvāṁ daṇḍa.vat stambhayanti cet || 12 ||
AHS1.8.013a/ daṇḍakālasakaṁ nāma taṁ tyajed āśu.kāriṇam |
AHS1.8.013c/ viruddhādhyaśanā.jīrṇa.śīlino viṣa.lakṣaṇam || 13 ||
AHS1.8.014a/ āma.doṣaṁ mahā.ghoraṁ varjayed viṣa.sañjñakam |
AHS1.8.014c/ viṣa.rūpāśu.kāri.tvād viruddhopakrama.tvataḥ || 14 ||
AHS1.8.015a/ athāmam alasī.bhūtaṁ sādhyaṁ tvaritam ullikhet |
AHS1.8.015c/ pītvā sogrā.paṭu.phalaṁ vāry uṣṇaṁ yojayet tataḥ || 15 ||
AHS1.8.016a/ svedanaṁ phala.vartiṁ ca mala.vātānulomanīm |
AHS1.8.016c/ nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṁ svinnāni veṣṭayet || 16 ||
[Note: AHS1.8.016v/ 8.16bv mala.doṣānulomanīm]
AHS1.8.016.1+1a/ madanaṁ pippalī kuṣṭhaṁ vacā gaurāś ca sarṣapāḥ |
AHS1.8.016.1+1c/ guḍa.kṣāra.samāyuktā phala.vartiḥ praśasyate || 16.1+1 ||
[Page 58
]
AHS1.8.017a/ viṣūcyām ati.vṛddhāyāṁ pārṣṇyor dāhaḥ praśasyate |
AHS1.8.017c/ tad.ahaś copavāsyainaṁ virikta.vad upācaret || 17 ||
AHS1.8.018a/ tīvrārtir api nā.jīrṇī pibec chūla.ghnam auṣadham |
AHS1.8.018c/ āma.sanno 'nalo nālaṁ paktuṁ doṣauṣadhāśanam || 18 ||
AHS1.8.019a/ nihanyād api caiteṣāṁ vibhramaḥ sahasāturam |
AHS1.8.019c/ jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṁ yuñjyāt stabdha.gurūdare || 19 ||
[Note: AHS1.8.019v/ 8.19bv vyāpattiḥ sahasāturam]
AHS1.8.020a/ doṣa.śeṣasya pākārtham agneḥ sandhukṣaṇāya ca |
AHS1.8.020c/ śāntir āma.vikārāṇāṁ bhavati tv apatarpaṇāt || 20 ||
AHS1.8.021a/ tri.vidhaṁ tri.vidhe doṣe tat samīkṣya prayojayet |
AHS1.8.021c/ tatrālpe laṅghanaṁ pathyaṁ madhye laṅghana.pācanam || 21 ||
[Note: AHS1.8.021v/ 8.21bv tat samīkṣya prakalpayet]
AHS1.8.022a/ prabhūte śodhanaṁ tad dhi mūlād unmūlayen malān |
AHS1.8.022c/ evam anyān api vyādhīn sva.nidāna.viparyayāt || 22 ||
AHS1.8.023a/ cikitsed anubandhe tu sati hetu.viparyayam |
AHS1.8.023c/ tyaktvā yathā.yathaṁ vaidyo yuñjyād vyādhi.viparyayam || 23 ||
AHS1.8.024a/ tad.artha.kāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake |
AHS1.8.024c/ hitam abhyañjana.sneha.pāna.vasty.ādi yuktitaḥ || 24 ||
[Note: AHS1.8.024v/ 8.24bv doṣe vṛddhe ca pāvake 8.24bv doṣe tv ṛddhe tu pāvake]
AHS1.8.025a/ a.jīrṇaṁ ca kaphād āmaṁ tatra śopho 'kṣi.gaṇḍayoḥ |
AHS1.8.025c/ sadyo.bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśa.gauravam || 25 ||
AHS1.8.026a/ viṣṭabdham anilāc chūla.vibandhādhmāna.sāda.kṛt |
AHS1.8.026c/ pittād vidagdhaṁ tṛṇ.moha.bhramāmlodgāra.dāha.vat || 26 ||
[Note: AHS1.8.026v/ 8.26dv .bhramāmlodgāra.dāha.kṛt]
[Page 59
]
AHS1.8.027a/ laṅghanaṁ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṁ bhṛśam |
AHS1.8.027c/ vidagdhe vamanaṁ yad vā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavet || 27 ||
[Note: AHS1.8.027v/ 8.27dv yathāvasthaṁ hitaṁ bhajet]
AHS1.8.028a/ garīyaso bhavel līnād āmād eva vilambikā |
AHS1.8.028c/ kapha.vātānubaddhāma.liṅgā tat.sama.sādhanā || 28 ||
[Note: AHS1.8.028v/ 8.28cv kapha.vātānuviddhāma.]
AHS1.8.029a/ a.śraddhā hṛd.vyathā śuddhe 'py udgāre rasa.śeṣataḥ |
AHS1.8.029c/ śayīta kiñ.cid evātra sarvaś cān.āśito divā || 29 ||
[Note: AHS1.8.029v/ 8.29dv sarvaś cān.aśito divā]
AHS1.8.030a/ svapyād a.jīrṇī sañjāta.bubhukṣo 'dyān mitaṁ laghu |
AHS1.8.030c/ vibandho 'ti.pravṛttir vā glānir māruta.mūḍha.tā || 30 ||
[Note: AHS1.8.030v/ 8.30dv glānir māruta.śūla.tā]
AHS1.8.031a/ a.jīrṇa.liṅgaṁ sāmānyaṁ viṣṭambho gauravaṁ bhramaḥ |
AHS1.8.031c/ na cāti.mātram evānnam āma.doṣāya kevalam || 31 ||
AHS1.8.032a/ dviṣṭa.viṣṭambhi.dagdhāma.guru.rūkṣa.himā.śuci |
AHS1.8.032c/ vidāhi śuṣkam aty.ambu.plutaṁ cānnaṁ na jīryati || 32 ||
AHS1.8.033a/ upataptena bhuktaṁ ca śoka.krodha.kṣud.ādibhiḥ |
AHS1.8.033c/ miśraṁ pathyam a.pathyaṁ ca bhuktaṁ samaśanaṁ matam || 33 ||
[Note: AHS1.8.033v/ 8.33bv śoka.krodha.kṣudhādibhiḥ 8.33bv krodha.śoka.bhayādibhiḥ]
AHS1.8.034a/ vidyād adhyaśanaṁ bhūyo bhuktasyopari bhojanam |
AHS1.8.034c/ a.kāle bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam || 34 ||
AHS1.8.035a/ trīṇy apy etāni mṛtyuṁ vā ghorān vyādhīn sṛjanti vā |
AHS1.8.035c/ kāle sātmyaṁ śuci hitaṁ snigdhoṣṇaṁ laghu tan.manāḥ || 35 ||
AHS1.8.036a/ ṣaḍ.rasaṁ madhura.prāyaṁ nāti.druta.vilambitam |
AHS1.8.036c/ snātaḥ kṣud.vān vivikta.stho dhauta.pāda.karānanaḥ || 36 ||
[Page 60
]
AHS1.8.037a/ tarpayitvā pitṝn devān atithīn bālakān gurūn |
AHS1.8.037c/ pratyavekṣya tiraśco 'pi pratipanna.parigrahān || 37 ||
AHS1.8.038a/ samīkṣya samyag ātmānam a.nindann a.bruvan dravam |
AHS1.8.038c/ iṣṭam iṣṭaiḥ sahāśnīyāc chuci.bhakta.janāhṛtam || 38 ||
AHS1.8.039a/ bhojanaṁ tṛṇa.keśādi.juṣṭam uṣṇī.kṛtaṁ punaḥ |
AHS1.8.039c/ śākāvarānna.bhūyiṣṭham aty.uṣṇa.lavaṇaṁ tyajet || 39 ||
AHS1.8.040a/ kilāṭa.dadhi.kūcīkā.kṣāra.śuktāma.mūlakam |
AHS1.8.040c/ kṛśa.śuṣka.varāhāvi.go.matsya.mahiṣāmiṣam || 40 ||
[Note: AHS1.8.040v/ 8.40bv .kṣāra.śuktāmla.mūlakam]
AHS1.8.041a/ māṣa.niṣpāva.śālūka.bisa.piṣṭa.virūḍhakam |
AHS1.8.041c/ śuṣka.śākāni yavakān phāṇitaṁ ca na śīlayet || 41 ||
[Note: AHS1.8.041v/ 8.41bv .tila.piṣṭa.virūḍhakam]
AHS1.8.042a/ śīlayec chāli.godhūma.yava.ṣaṣṭika.jāṅgalam |
AHS1.8.042c/ suniṣaṇṇaka.jīvantī.bāla.mūlaka.vāstukam || 42 ||
AHS1.8.043a/ pathyāmalaka.mṛdvīkā.paṭolī.mudga.śarkarāḥ |
AHS1.8.043c/ ghṛta.divyodaka.kṣīra.kṣaudra.dāḍima.saindhavam || 43 ||
AHS1.8.044a/ tri.phalāṁ madhu.sarpirbhyāṁ niśi netra.balāya ca |
AHS1.8.044c/ svāsthyānuvṛtti.kṛd yac ca rogoccheda.karaṁ ca yat || 44 ||
AHS1.8.045a/ bisekṣu.moca.cocāmra.modakotkārikādikam |
AHS1.8.045c/ adyād dravyaṁ guru snigdhaṁ svādu mandaṁ sthiraṁ puraḥ || 45 ||
AHS1.8.046a/ viparītam ataś cānte madhye 'mla.lavaṇotkaṭam |
AHS1.8.046c/ annena kukṣer dvāv aṁśau pānenaikaṁ prapūrayet || 46 ||
[Page 61
]
AHS1.8.047a/ āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturtham avaśeṣayet |
AHS1.8.047c/ anu.pānaṁ himaṁ vāri yava.godhūmayor hitam || 47 ||
AHS1.8.048a/ dadhni madye viṣe kṣaudre koṣṇaṁ piṣṭa.mayeṣu tu |
AHS1.8.048c/ śāka.mudgādi.vikṛtau mastu.takrāmla.kāñjikam || 48 ||
[Note: AHS1.8.048v/ 8.48bv koṣṇaṁ piṣṭa.mayeṣu ca]
AHS1.8.049a/ surā kṛśānāṁ puṣṭy.arthaṁ sthūlānāṁ tu madhūdakam |
AHS1.8.049c/ śoṣe māṁsa.raso madyaṁ māṁse sv.alpe ca pāvake || 49 ||
[Note: AHS1.8.049v/ 8.49bv sthūlānāṁ ca madhūdakam 8.49dv māṁseṣv alpe ca pāvake]
AHS1.8.050a/ vyādhy.auṣadhādhva.bhāṣya.strī.laṅghanātapa.karmabhiḥ |
AHS1.8.050c/ kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṁ yathāmṛtam || 50 ||
[Note: AHS1.8.050v/ 8.50av vyādhy.auṣadhādhva.bhāra.strī.]
AHS1.8.051a/ viparītaṁ yad annasya guṇaiḥ syād a.virodhi ca |
AHS1.8.051c/ anu.pānaṁ samāsena sarva.dā tat praśasyate || 51 ||
AHS1.8.052a/ anu.pānaṁ karoty ūrjāṁ tṛptiṁ vyāptiṁ dṛḍhāṅga.tām |
AHS1.8.052c/ anna.saṅghāta.śaithilya.viklitti.jaraṇāni ca || 52 ||
AHS1.8.053a/ nordhva.jatru.gada.śvāsa.kāsoraḥ.kṣata.pīnase |
AHS1.8.053c/ gīta.bhāṣya.prasaṅge ca svara.bhede ca tad dhitam || 53 ||
AHS1.8.054a/ praklinna.deha.mehākṣi.gala.roga.vraṇāturāḥ |
AHS1.8.054c/ pānaṁ tyajeyuḥ sarvaś ca bhāṣyādhva.śayanaṁ tyajet || 54 ||
AHS1.8.055ab/ pītvā bhuktvātapaṁ vahniṁ yānaṁ plavana.vāhanam || 55ab ||
AHS1.8.055c/ prasṛṣṭe viṇ.mūtre hṛdi su.vi.male doṣe sva.patha.ge || 55c ||
AHS1.8.055d/ viśuddhe codgāre kṣud.upagamane vāte 'nusarati || 55d ||
AHS1.8.055e/ tathāgnāv udrikte viśada.karaṇe dehe ca su.laghau || 55e ||
AHS1.8.055f/ prayuñjītāhāraṁ vidhi.niyamitaṁ kālaḥ sa hi mataḥ || 55f ||
[Note: AHS1.8.055v/ 8.55fv prayuñjītāhāraṁ vidhi.niyamitaḥ kālaḥ sa hi mataḥ]
1.9. Chapter 9 :: Athadravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ
[Note: [ K edn 74-80]
AHS1.9.001a/ dravyam eva rasādīnāṁ śreṣṭhaṁ te hi tad.āśrayāḥ |
AHS1.9.001c/ pañca.bhūtātmakaṁ tat tu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate || 1 ||
[Page 62
]
AHS1.9.002a/ ambu.yony.agni.pavana.nabhasām samavāyataḥ |
AHS1.9.002c/ tan.nirvṛttir viśeṣaś ca vyapadeśas tu bhūyasā || 2 ||
[Note: AHS1.9.002v/ 9.2dv vyapadeśaś ca bhūyasā]
AHS1.9.003a/ tasmān naika.rasaṁ dravyaṁ bhūta.saṅghāta.sambhavāt |
AHS1.9.003c/ naika.doṣās tato rogās tatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ || 3 ||
[Note: AHS1.9.003v/ 9.3av tan naika.bhūta.jaṁ dravyaṁ]
AHS1.9.004a/ a.vyakto 'nu.rasaḥ kiñ.cid ante vyakto 'pi ceṣyate |
AHS1.9.004c/ gurv.ādayo guṇā dravye pṛthivy.ādau rasāśraye || 4 ||
AHS1.9.005a/ raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ |
AHS1.9.005c/ tatra dravyaṁ guru.sthūla.sthira.gandha.guṇolbaṇam || 5 ||
AHS1.9.006a/ pārthivaṁ gaurava.sthairya.saṅghātopacayāvaham |
AHS1.9.006c/ drava.śīta.guru.snigdha.manda.sāndra.rasolbaṇam || 6 ||
[Note: AHS1.9.006v/ 9.6dv .manda.sāndra.guṇolbaṇam]
AHS1.9.007a/ āpyaṁ snehana.viṣyanda.kleda.prahlāda.bandha.kṛt |
AHS1.9.007c/ rūkṣa.tīkṣṇoṣṇa.viśada.sūkṣma.rūpa.guṇolbaṇam || 7 ||
AHS1.9.008a/ āgneyaṁ dāha.bhā.varṇa.prakāśa.pavanātmakam |
AHS1.9.008c/ vāyavyaṁ rūkṣa.viśada.laghu.sparśa.guṇolbaṇam || 8 ||
AHS1.9.009a/ raukṣya.lāghava.vaiśadya.vicāra.glāni.kārakam |
AHS1.9.009c/ nābhasaṁ sūkṣma.viśada.laghu.śabda.guṇolbaṇam || 9 ||
[Note: AHS1.9.009v/ 9.9bv .vicāra.glapanātmakam]
AHS1.9.010a/ sauṣirya.lāghava.karaṁ jagaty evam an.auṣadham |
AHS1.9.010c/ na kiñ.cid vidyate dravyaṁ vaśān nānārtha.yogayoḥ || 10 ||
AHS1.9.011a/ dravyam ūrdhva.gamaṁ tatra prāyo 'gni.pavanotkaṭam |
AHS1.9.011c/ adho.gāmi ca bhūyiṣṭhaṁ bhūmi.toya.guṇādhikam || 11 ||
[Page 63
]
AHS1.9.012a/ iti dravyaṁ rasān bhedair uttara.tropadekṣyate |
AHS1.9.012c/ vīryaṁ punar vadanty eke guru snigdhaṁ himaṁ mṛdu || 12 ||
[Note: AHS1.9.012v/ 9.12av iti dravyaṁ raso bhedair]
AHS1.9.013a/ laghu rūkṣoṣṇa.tīkṣṇaṁ ca tad evaṁ matam aṣṭa.dhā |
AHS1.9.013c/ carakas tv āha vīryaṁ tat kriyate yena yā kriyā || 13 ||
[Note: AHS1.9.013v/ 9.13cv carakas tv āha vīryaṁ tu 9.13dv yena yā kriyate kriyā]
AHS1.9.014a/ nā.vīryaṁ kurute kiñ.cit sarvā vīrya.kṛtā hi sā |
AHS1.9.014c/ gurv.ādiṣv eva vīryākhyā tenānv.artheti varṇyate || 14 ||
AHS1.9.015a/ samagra.guṇa.sāreṣu śakty.utkarṣa.vivartiṣu |
AHS1.9.015c/ vyavahārāya mukhya.tvād bahv.agra.grahaṇād api || 15 ||
[Note: AHS1.9.015v/ 9.15av samagra.guṇa.sāra.tvāc 9.15bv chakty.utkarṣa.vivartanāt]
AHS1.9.016a/ ataś ca viparīta.tvāt sambhavaty api naiva sā |
AHS1.9.016c/ vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṁ gurv.ādayo hy ataḥ || 16 ||
AHS1.9.017a/ uṣṇaṁ śītaṁ dvi.dhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca |
AHS1.9.017c/ nānātmakam api dravyam agnī.ṣomau mahā.balau || 17 ||
AHS1.9.018a/ vyaktā.vyaktaṁ jagad iva nātikrāmati jātu cit |
AHS1.9.018c/ tatroṣṇaṁ bhrama.tṛḍ.glāni.sveda.dāhāśu.pāki.tāḥ || 18 ||
[Note: AHS1.9.018v/ 9.18av vyaktā.vyaktaṁ jagad idaṁ 9.18av vyaktāvyaktaṁ yathā viśvaṁ]
AHS1.9.019a/ śamaṁ ca vāta.kaphayoḥ karoti śiśiraṁ punaḥ |
AHS1.9.019c/ hlādanaṁ jīvanaṁ stambhaṁ prasādaṁ rakta.pittayoḥ || 19 ||
AHS1.9.020a/ jāṭhareṇāgninā yogād yad udeti rasāntaram |
AHS1.9.020c/ rasānāṁ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ || 20 ||
AHS1.9.021a/ svāduḥ paṭuś ca madhuram amlo 'mlaṁ pacyate rasaḥ |
AHS1.9.021c/ tiktoṣaṇa.kaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāya.śaḥ kaṭuḥ || 21 ||
[Page 64
]
AHS1.9.022a/ rasair asau tulya.phalas tatra dravyaṁ śubhā.śubham |
AHS1.9.022c/ kiñ.cid rasena kurute karma pākena cāparam || 22 ||
AHS1.9.023a/ guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñ.ca.na |
AHS1.9.023c/ yad yad dravye rasādīnāṁ bala.vat.tvena vartate || 23 ||
AHS1.9.024a/ abhibhūyetarāṁs tat tat kāraṇa.tvaṁ prapadyate |
AHS1.9.024c/ viruddha.guṇa.saṁyoge bhūyasālpaṁ hi jīyate || 24 ||
AHS1.9.025a/ rasaṁ vipākas tau vīryaṁ prabhāvas tāny apohati |
AHS1.9.025c/ bala.sāmye rasādīnām iti naisargikaṁ balam || 25 ||
[Note: AHS1.9.025v/ 9.25bv prabhāvas tān vyapohati]
AHS1.9.026a/ rasādi.sāmye yat karma viśiṣṭaṁ tat prabhāva.jam |
AHS1.9.026c/ dantī rasādyais tulyāpi citrakasya virecanī || 26 ||
AHS1.9.027a/ madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṁ kṣīrasya dīpanam |
AHS1.9.027c/ iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṁ punaś ca tat || 27 ||
AHS1.9.028a/ vicitra.pratyayārabdha.dravya.bhedena bhidyate |
AHS1.9.028c/ svādur guruś ca godhūmo vāta.jid vāta.kṛd yavaḥ || 28 ||
AHS1.9.028ū̆/ uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṁ kaṭuḥ siṁho na śūkaraḥ || 28ū̆ ||
1.10. Chapter 10 :: Atharasabhedīyādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 80-84]
AHS1.10.001a/ kṣmāmbho.'gni.kṣmāmbu.tejaḥ.kha.vāyv.agny.anila.go.'nilaiḥ |
AHS1.10.001c/ dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi.rasodbhavaḥ || 1 ||
AHS1.10.002a/ teṣāṁ vidyād rasaṁ svāduṁ yo vaktram anulimpati |
AHS1.10.002c/ āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa.prasādanaḥ || 2 ||
[Note: AHS1.10.002v/ 10.2bv yo vaktram upalimpati]
[Page 65
]
AHS1.10.003a/ priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham |
AHS1.10.003c/ harṣaṇo roma.dantānām akṣi.bhruva.nikocanaḥ || 3 ||
[Note: AHS1.10.003v/ 10.3bv amlaḥ srāvayate mukham]
AHS1.10.004a/ lavaṇaḥ syandayaty āsyaṁ kapola.gala.dāha.kṛt |
AHS1.10.004c/ tikto viśadayaty āsyaṁ rasanaṁ pratihanti ca || 4 ||
[Note: AHS1.10.004v/ 10.4dv rasanāṁ pratihanti ca]
AHS1.10.005a/ udvejayati jihvāgraṁ kurvaṁś cimicimāṁ kaṭuḥ |
AHS1.10.005c/ srāvayaty akṣi.nāsāsyaṁ kapolaṁ dahatīva ca || 5 ||
AHS1.10.006a/ kaṣāyo jaḍayej jihvāṁ kaṇṭha.sroto.vibandha.kṛt |
AHS1.10.006c/ rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ || 6 ||
AHS1.10.007a/ ā.janma.sātmyāt kurute dhātūnāṁ prabalaṁ balam |
AHS1.10.007c/ bāla.vṛddha.kṣata.kṣīṇa.varṇa.keśendriyaujasām || 7 ||
AHS1.10.008a/ praśasto bṛṁhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya.sandhāna.kṛd guruḥ |
AHS1.10.008c/ āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila.viṣāpahaḥ || 8 ||
AHS1.10.009a/ kurute 'ty.upayogena sa medaḥ.śleṣma.jān gadān |
AHS1.10.009c/ sthaulyāgni.sāda.sannyāsa.meha.gaṇḍārbudādikān || 9 ||
[Note: AHS1.10.009v/ 10.9bv sa medaḥ.kapha.jān gadān]
AHS1.10.010a/ amlo 'gni.dīpti.kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana.rocanaḥ |
AHS1.10.010c/ uṣṇa.vīryo hima.sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ || 10 ||
[Note: AHS1.10.010v/ 10.10cv uṣṇa.vīryo himaḥ sparśe 10.10dv prīṇano bhedano laghuḥ]
AHS1.10.011a/ karoti kapha.pittāsraṁ mūḍha.vātānulomanaḥ |
AHS1.10.011c/ so 'ty.abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṁ timiraṁ bhramam || 11 ||
[Note: AHS1.10.011v/ 10.11bv mūḍha.vātānulomanam]
AHS1.10.012a/ kaṇḍū.pāṇḍu.tva.vīsarpa.śopha.visphoṭa.tṛḍ.jvarān |
AHS1.10.012c/ lavaṇaḥ stambha.saṅghāta.bandha.vidhmāpano 'gni.kṛt || 12 ||
[Page 66
]
AHS1.10.013a/ snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda.bheda.kṛt |
AHS1.10.013c/ so 'ti.yukto 'sra.pavanaṁ khalatiṁ palitaṁ valīm || 13 ||
AHS1.10.014a/ tṛṭ.kuṣṭha.viṣa.vīsarpān janayet kṣapayed balam |
AHS1.10.014c/ tiktaḥ svayam a.rociṣṇur a.ruciṁ kṛmi.tṛḍ.viṣam || 14 ||
AHS1.10.015a/ kuṣṭha.mūrchā.jvarotkleśa.dāha.pitta.kaphāñ jayet |
AHS1.10.015c/ kleda.medo.vasā.majja.śakṛn.mūtropaśoṣaṇaḥ || 15 ||
AHS1.10.016a/ laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya.kaṇṭha.viśodhanaḥ |
AHS1.10.016c/ dhātu.kṣayānila.vyādhīn ati.yogāt karoti saḥ || 16 ||
[Note: AHS1.10.016v/ 10.16cv dhātu.kṣayaṁ cala.vyādhīn]
AHS1.10.017a/ kaṭur galāmayodarda.kuṣṭhālasaka.śopha.jit |
AHS1.10.017c/ vraṇāvasādanaḥ sneha.medaḥ.kledopaśoṣaṇaḥ || 17 ||
AHS1.10.018a/ dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ |
AHS1.10.018c/ chinatti bandhān srotāṁsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ || 18 ||
[Note: AHS1.10.018v/ 10.18bv śodhano 'nnasya hāṣaṇaḥ]
AHS1.10.019a/ kurute so 'ti.yogena tṛṣṇāṁ śukra.bala.kṣayam |
AHS1.10.019c/ mūrchām ākuñcanaṁ kampaṁ kaṭī.pṛṣṭhādiṣu vyathām || 19 ||
[Note: AHS1.10.019v/ 10.19av kurute so 'ti.vegena]
AHS1.10.020a/ kaṣāyaḥ pitta.kapha.hā gurur asra.viśodhanaḥ |
AHS1.10.020c/ pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda.medo.viśoṣaṇaḥ || 20 ||
AHS1.10.021a/ āma.saṁstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak.prasādanaḥ |
AHS1.10.021c/ karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna.hṛd.rujaḥ || 21 ||
AHS1.10.022a/ tṛṭ.kārśya.pauruṣa.bhraṁśa.sroto.rodha.mala.grahān |
AHS1.10.022c/ ghṛta.hema.guḍākṣoṭa.moca.coca.parūṣakam || 22 ||
[Note: AHS1.10.022v/ 10.22bv .sroto.rodha.gala.grahān 10.22bv .sroto.bandha.mala.grahān]
[Page 67
]
AHS1.10.023a/ abhīru.vīrā.panasa.rājādana.balā.trayam |
AHS1.10.023c/ mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau || 23 ||
AHS1.10.024a/ madhūkaṁ madhukaṁ bimbī vidārī śrāvaṇī.yugam |
AHS1.10.024c/ kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe || 24 ||
[Note: AHS1.10.024v/ 10.24cv kṣīraśuklā tavakṣīrī]
AHS1.10.025a/ kṣīrekṣu.gokṣura.kṣaudra.drākṣādir madhuro gaṇaḥ |
AHS1.10.025c/ amlo dhātrī.phalāmlīkā.mātuluṅgāmla.vetasam || 25 ||
AHS1.10.026a/ dāḍimaṁ rajataṁ takraṁ cukraṁ pālevataṁ dadhi |
AHS1.10.026c/ āmram āmrātakaṁ bhavyaṁ kapitthaṁ karamardakam || 26 ||
AHS1.10.026+1a/ vṛkṣāmla.kola.likuca.kośāmlātaka.dhanvanam |
AHS1.10.026+1c/ mastu.dhānyāmla.madyāni jambīraṁ tila.kaṇṭakam || 26+1 ||
AHS1.10.027a/ varaṁ sauvarcalaṁ kṛṣṇaṁ viḍaṁ sāmudram audbhidam |
AHS1.10.027c/ romakaṁ pāṁsu.jaṁ sīsaṁ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ || 27 ||
[Note: AHS1.10.027v/ 10.27dv kṣārāś ca lavaṇo gaṇaḥ]
AHS1.10.028a/ tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra.candanam |
AHS1.10.028c/ bhūnimba.nimba.kaṭukā.tagarāguru.vatsakam || 28 ||
AHS1.10.029a/ naktamāla.dvi.rajanī.musta.mūrvāṭarūṣakam |
AHS1.10.029c/ pāṭhāpāmārga.kāṁsyāyo.guḍūcī.dhanvayāsakam || 29 ||
AHS1.10.030a/ pañca.mūlaṁ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā |
AHS1.10.030c/ kaṭuko hiṅgu.marica.kṛmijit.pañca.kolakam || 30 ||
[Note: AHS1.10.030v/ 10.30cv kaṭuko hiṅgu.maricaṁ 10.30dv kṛmijit.pañca.kolakam]
AHS1.10.031a/ kuṭherādyā haritakāḥ pittaṁ mūtram aruṣkaram |
AHS1.10.031c/ vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṁ śirīṣaḥ khadiro madhu || 31 ||
[Note: AHS1.10.031v/ 10.31bv pittaṁ mūtram aruṣkaraḥ 10.31cv vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaḥ]
[Page 68
]
AHS1.10.032a/ kadambodumbaraṁ muktā.pravālāñjana.gairikam |
AHS1.10.032c/ bālaṁ kapitthaṁ kharjūraṁ bisa.padmotpalādi ca || 32 ||
[Note: AHS1.10.032v/ 10.32dv bisa.padmotpalāni ca]
AHS1.10.033a/ madhuraṁ śleṣmalaṁ prāyo jīrṇāc chāli.yavād ṛte |
AHS1.10.033c/ mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt || 33 ||
AHS1.10.034a/ prāyo 'mlaṁ pitta.jananaṁ dāḍimāmalakād ṛte |
AHS1.10.034c/ a.pathyaṁ lavaṇaṁ prāyaś cakṣuṣo 'nya.tra saindhavāt || 34 ||
AHS1.10.035a/ tiktaṁ kaṭu ca bhūyiṣṭham a.vṛṣyaṁ vāta.kopanam |
AHS1.10.035c/ ṛte 'mṛtā.paṭolībhyāṁ śuṇṭhī.kṛṣṇā.rasonataḥ || 35 ||
AHS1.10.036a/ kaṣāyaṁ prāya.śaḥ śītaṁ stambhanaṁ cābhayāṁ vinā |
AHS1.10.036c/ rasāḥ kaṭv.amla.lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram || 36 ||
[Note: AHS1.10.036v/ 10.36bv stambhanaṁ cābhayāmṛte]
AHS1.10.037a/ tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad.vad eva ca śītalāḥ |
AHS1.10.037c/ tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha.malās tathā || 37 ||
AHS1.10.038a/ paṭv.amla.madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa.viṇ.mūtra.mārutāḥ |
AHS1.10.038c/ paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṁ guruḥ || 38 ||
AHS1.10.039a/ laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ |
AHS1.10.039c/ saṁyogāḥ sapta.pañcāśat kalpanā tu tri.ṣaṣṭi.dhā || 39 ||
AHS1.10.039.1+1a/ lavaṇād amla.madhurau kāryau syātāṁ yathā.kramam |
AHS1.10.039.1+1c/ vāyor nir.anubandhasya pāka.śānti.pravṛttaye || 39.1+1 ||
[Note: AHS1.10.039.1+1v/ 10.39.1+1dv pāka.śānti.prasaktaye]
AHS1.10.039.1+2a/ prāk tikto madhuraḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
AHS1.10.039.1+2c/ taiḥ pittaṁ śamam abhyeti pakvācchī.kṛta.piṇḍitam || 39.1+2 ||
[Page 69
]
AHS1.10.039.1+3a/ kaṭuḥ prāk tiktakaḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
AHS1.10.039.1+3c/ taiḥ śleṣmā śamam abhyeti pakvācchī.kṛta.piṇḍitaḥ || 39.1+3 ||
[Note: AHS1.10.039.1+3v/ 10.39.1+3av kaṭukaḥ prāk tatas tiktaḥ 10.39.1+3dv pakvo 'cchī.kṛta.piṇḍitaḥ]
AHS1.10.040a/ rasānāṁ yaugika.tvena yathā.sthūlaṁ vibhajyate |
AHS1.10.040c/ ekaika.hīnās tān pañca.daśa yānti rasā dvike || 40 ||
[Note: AHS1.10.040v/ 10.40cv ekaika.hīnās te pañca. 10.40dv .pañca yānti rasā dvike]
AHS1.10.040+1a/ svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam |
AHS1.10.040+1c/ dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṁ yāti pañca.daśeti tu || 40+1 ||
AHS1.10.041a/ trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam |
AHS1.10.041c/ catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt || 41 ||
[Note: AHS1.10.041v/ 10.41cv catuṣke tu daśa svāduś]
AHS1.10.042a/ pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate |
AHS1.10.042c/ dravyam ekaṁ ṣaḍ.āsvādam a.saṁyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ || 42 ||
AHS1.10.043a/ ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur.dvikau pañca.daśa.prakārau |
AHS1.10.043c/ bhedās trikā viṁśatir ekam eva dravyaṁ ṣaḍ.āsvādam iti tri.ṣaṣṭiḥ || 43 ||
AHS1.10.044a/ te rasānu.rasato rasa.bhedās tāratamya.parikalpanayā ca |
AHS1.10.044c/ sambhavanti gaṇanāṁ samatītā doṣa.bheṣaja.vaśād upayojyāḥ || 44 ||
1.11. Chapter 11 :: Athadoṣādivijñānīyādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 84-89]
AHS1.11.001a/ doṣa.dhātu.malā mūlaṁ sadā dehasya taṁ calaḥ |
AHS1.11.001c/ utsāhocchvāsa.niśvāsa.ceṣṭā.vega.pravartanaiḥ || 1 ||
AHS1.11.002a/ samyag.gatyā ca dhātūnām akṣāṇāṁ pāṭavena ca |
AHS1.11.002c/ anugṛhṇāty a.vikṛtaḥ pittaṁ pakty.ūṣma.darśanaiḥ || 2 ||
AHS1.11.003a/ kṣut.tṛḍ.ruci.prabhā.medhā.dhī.śaurya.tanu.mārdavaiḥ |
AHS1.11.003c/ śleṣmā sthira.tva.snigdha.tva.sandhi.bandha.kṣamādibhiḥ || 3 ||
[Page 70
]
AHS1.11.004a/ prīṇanaṁ jīvanaṁ lepaḥ sneho dhāraṇa.pūraṇe |
AHS1.11.004c/ garbhotpādaś ca dhātūnāṁ śreṣṭhaṁ karma kramāt smṛtam || 4 ||
AHS1.11.005a/ avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kleda.vāhanam |
AHS1.11.005c/ svedasya kleda.vidhṛtir vṛddhas tu kurute 'nilaḥ || 5 ||
[Note: AHS1.11.005v/ 11.5cv svedasya keśa.vidhṛtir 11.5dv vṛddhaś ca kurute 'nilaḥ]
AHS1.11.006a/ kārśya.kārṣṇyoṣṇa.kāma.tva.kampānāha.śakṛd.grahān |
AHS1.11.006c/ bala.nidrendriya.bhraṁśa.pralāpa.bhrama.dīna.tāḥ || 6 ||
[Note: AHS1.11.006v/ 11.6av kārśya.kārṣṇyoṣṇa.kāmi.tva.]
AHS1.11.007a/ pīta.viṇ.mūtra.netra.tvak.kṣut.tṛḍ.dāhālpa.nidra.tāḥ |
AHS1.11.007c/ pittaṁ śleṣmāgni.sadana.prasekālasya.gauravam || 7 ||
AHS1.11.008a/ śvaitya.śaitya.ślathāṅga.tvaṁ śvāsa.kāsāti.nidra.tāḥ |
AHS1.11.008c/ raso 'pi śleṣma.vad raktaṁ visarpa.plīha.vidradhīn || 8 ||
AHS1.11.009a/ kuṣṭha.vātāsra.pittāsra.gulmopa.kuśa.kāmalāḥ |
AHS1.11.009c/ vyaṅgāgni.nāśa.sammoha.rakta.tvaṅ.netra.mūtra.tāḥ || 9 ||
[Note: AHS1.11.009v/ 11.9cv vyaṅgāgni.sāda.sammoha]
AHS1.11.010a/ māṁsaṁ gaṇḍārbuda.granthi.gaṇḍorūdara.vṛddhi.tāḥ |
AHS1.11.010c/ kaṇṭhādiṣv adhi.māṁsaṁ ca tad.van medas tathā śramam || 10 ||
[Note: AHS1.11.010v/ 11.10bv .gaṇḍorūdara.vṛddha.tāḥ]
AHS1.11.011a/ alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṁ sphik.stanodara.lambanam |
AHS1.11.011c/ asthy adhy.asthy adhi.dantāṁś ca majjā netrāṅga.gauravam || 11 ||
AHS1.11.012a/ parvasu sthūla.mūlāni kuryāt kṛcchrāṇy arūṁṣi ca |
AHS1.11.012c/ ati.strī.kāma.tāṁ vṛddhaṁ śuktaṁ śukrāśmarīm api || 12 ||
AHS1.11.013a/ kukṣāv ādhmānam āṭopaṁ gauravaṁ vedanāṁ śakṛt |
AHS1.11.013c/ mūtraṁ tu vasti.nistodaṁ kṛte 'py a.kṛta.sañjña.tām || 13 ||
[Note: AHS1.11.013v/ 11.13cv mūtraṁ tu vaster nistodaṁ]
[Page 71
]
AHS1.11.014a/ svedo 'ti.sveda.daurgandhya.kaṇḍūr evaṁ ca lakṣayet |
AHS1.11.014c/ dūṣikādīn api malān bāhulya.guru.tādibhiḥ || 14 ||
AHS1.11.015a/ liṅgaṁ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṁ bhāṣitehitam |
AHS1.11.015c/ sañjñā.mohas tathā śleṣma.vṛddhy.uktāmaya.sambhavaḥ || 15 ||
AHS1.11.016a/ pitte mando 'nalaḥ śītaṁ prabhā.hāniḥ kaphe bhramaḥ |
AHS1.11.016c/ śleṣmāśayānāṁ śūnya.tvaṁ hṛd.dravaḥ ślatha.sandhi.tā || 16 ||
[Note: AHS1.11.016v/ 11.16dv hṛd.gadaḥ ślatha.sandhi.tā]
AHS1.11.017a/ rase raukṣyaṁ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdā.sahiṣṇu.tā |
AHS1.11.017c/ rakte 'mla.śiśira.prīti.sirā.śaithilya.rūkṣa.tāḥ || 17 ||
AHS1.11.018a/ māṁse 'kṣa.glāni.gaṇḍa.sphik.śuṣka.tā.sandhi.vedanāḥ |
AHS1.11.018c/ medasi svapanaṁ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅga.tā || 18 ||
AHS1.11.019a/ asthny asthi.todaḥ śadanaṁ danta.keśa.nakhādiṣu |
AHS1.11.019c/ asthnāṁ majjani sauṣiryaṁ bhramas timira.darśanam || 19 ||
[Note: AHS1.11.019v/ 11.19av asthny asthi.todaḥ sadanaṁ]
AHS1.11.020a/ śukre cirāt prasicyeta śukraṁ śoṇitam eva vā |
AHS1.11.020c/ todo 'ty.arthaṁ vṛṣaṇayor meḍhraṁ dhūmāyatīva ca || 20 ||
AHS1.11.021a/ purīṣe vāyur antrāṇi sa.śabdo veṣṭayann iva |
AHS1.11.021c/ kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṁ hṛt.pārśve pīḍayan bhṛśam || 21 ||
[Note: AHS1.11.021v/ 11.21cv kukṣiṁ bhramati yāty ūrdhvaṁ]
AHS1.11.022a/ mūtre 'lpaṁ mūtrayet kṛcchrād vi.varṇaṁ sāsram eva vā |
AHS1.11.022c/ svede roma.cyutiḥ stabdha.roma.tā sphuṭanaṁ tvacaḥ || 22 ||
AHS1.11.023a/ malānām ati.sūkṣmāṇāṁ dur.lakṣyaṁ lakṣayet kṣayam |
AHS1.11.023c/ sva.malāyana.saṁśoṣa.toda.śūnya.tva.lāghavaiḥ || 23 ||
[Page 72
]
AHS1.11.024a/ doṣādīnāṁ yathā.svaṁ ca vidyād vṛddhi.kṣayau bhiṣak |
AHS1.11.024c/ kṣayeṇa viparītānāṁ guṇānāṁ vardhanena ca || 24 ||
AHS1.11.025a/ vṛddhiṁ malānāṁ saṅgāc ca kṣayaṁ cāti.visargataḥ |
AHS1.11.025c/ malocita.tvād dehasya kṣayo vṛddhes tu pīḍanaḥ || 25 ||
AHS1.11.026a/ tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṁ tu sveda.raktayoḥ |
AHS1.11.026c/ śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ || 26 ||
AHS1.11.027a/ yad ekasya tad anyasya vardhana.kṣapaṇauṣadham |
AHS1.11.027c/ asthi.mārutayor naivaṁ prāyo vṛddhir hi tarpaṇāt || 27 ||
AHS1.11.028a/ śleṣmaṇānugatā tasmāt saṅkṣayas tad.viparyayāt |
AHS1.11.028c/ vāyunānugato 'smāc ca vṛddhi.kṣaya.samudbhavān || 28 ||
AHS1.11.029a/ vikārān sādhayec chīghraṁ kramāl laṅghana.bṛṁhaṇaiḥ |
AHS1.11.029c/ vāyor anya.tra taj.jāṁs tu tair evotkrama.yojitaiḥ || 29 ||
AHS1.11.030a/ viśeṣād rakta.vṛddhy.utthān rakta.sruti.virecanaiḥ |
AHS1.11.030c/ māṁsa.vṛddhi.bhavān rogān śastra.kṣārāgni.karmabhiḥ || 30 ||
AHS1.11.031a/ sthaulya.kārśyopacāreṇa medo.jān asthi.saṅkṣayāt |
AHS1.11.031c/ jātān kṣīra.ghṛtais tikta.saṁyutair vastibhis tathā || 31 ||
[Note: AHS1.11.031v/ 11.31dv .saṁyuktair vastibhis tathā]
AHS1.11.031+1a/ majja.śukrodbhavān rogān bhojanaiḥ svādu.tiktakaiḥ |
AHS1.11.031+1c/ vṛddhaṁ śukraṁ vyavāyādyair yac cānyac chukra.śoṣikam || 31+1 ||
[Note: AHS1.11.031+1v/ 11.31+1av praty.anīkauṣadhaṁ majja. 11.31+1bv .śukra.vṛddhi.kṣaye hitam]
AHS1.11.032a/ viḍ.vṛddhi.jān atīsāra.kriyayā viṭ.kṣayodbhavān |
AHS1.11.032c/ meṣāja.madhya.kulmāṣa.yava.māṣa.dvayādibhiḥ || 32 ||
[Page 73
]
AHS1.11.033a/ mūtra.vṛddhi.kṣayotthāṁś ca meha.kṛcchra.cikitsayā |
AHS1.11.033c/ vyāyāmābhyañjana.sveda.madyaiḥ sveda.kṣayodbhavān || 33 ||
[Note: AHS1.11.033v/ 11.33av mūtra.vṛddhi.kṣayotthāṁs tu]
AHS1.11.034a/ sva.sthāna.sthasya kāyāgner aṁśā dhātuṣu saṁśritāḥ |
AHS1.11.034c/ teṣāṁ sādāti.dīptibhyāṁ dhātu.vṛddhi.kṣayodbhavaḥ || 34 ||
AHS1.11.035a/ pūrvo dhātuḥ paraṁ kuryād vṛddhaḥ kṣīṇaś ca tad.vidham |
AHS1.11.035c/ doṣā duṣṭā rasair dhātūn dūṣayanty ubhaye malān || 35 ||
AHS1.11.036a/ adho dve sapta śirasi khāni sveda.vahāni ca |
AHS1.11.036c/ malā malāyanāni syur yathā.svaṁ teṣv ato gadāḥ || 36 ||
AHS1.11.037a/ ojas tu tejo dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smṛtam |
AHS1.11.037c/ hṛdaya.stham api vyāpi deha.sthiti.nibandhanam || 37 ||
AHS1.11.038a/ snigdhaṁ somātmakaṁ śuddham īṣal.lohita.pītakam |
AHS1.11.038c/ yan.nāśe niyataṁ nāśo yasmiṁs tiṣṭhati tiṣṭhati || 38 ||
AHS1.11.039a/ niṣpadyante yato bhāvā vividhā deha.saṁśrayāḥ |
AHS1.11.039c/ ojaḥ kṣīyeta kopa.kṣud.dhyāna.śoka.śramādibhiḥ || 39 ||
AHS1.11.040a/ bibheti dur.balo 'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitendriyaḥ |
AHS1.11.040c/ duś.chāyo dur.manā rūkṣo bhavet kṣāmaś ca tat.kṣaye || 40 ||
[Note: AHS1.11.040v/ 11.40cv vi.cchāyo dur.manā rūkṣo 11.40dv bhavet kṣāmaś ca tat.kṣayāt]
AHS1.11.041a/ jīvanīyauṣadha.kṣīra.rasādyās tatra bheṣajam |
AHS1.11.041c/ ojo.vṛddhau hi dehasya tuṣṭi.puṣṭi.balodayaḥ || 41 ||
[Note: AHS1.11.041v/ 11.41cv ojo.vṛddhau ca dehasya 11.41cv ojo.vṛddhau tu dehasya 11.41dv tuṣṭi.puṣṭi.balodayāḥ]
AHS1.11.042a/ yad annaṁ dveṣṭi yad api prārthayetā.virodhi tu |
AHS1.11.042c/ tat tat tyajan samaśnaṁś ca tau tau vṛddhi.kṣayau jayet || 42 ||
[Note: AHS1.11.042v/ 11.42cv tat tat tyajan samaśnan vā]
[Page 74
]
AHS1.11.043a/ kurvate hi ruciṁ doṣā viparīta.samānayoḥ |
AHS1.11.043c/ vṛddhāḥ kṣīṇāś ca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayanty a.budhās tu na || 43 ||
[Note: AHS1.11.043v/ 11.43av kurvanti hi ruciṁ doṣā]
AHS1.11.044a/ yathā.balaṁ yathā.svaṁ ca doṣā vṛddhā vitanvate |
AHS1.11.044c/ rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṁ karma kurvate || 44 ||
AHS1.11.045a/ ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya |
AHS1.11.045c/ yasmād atas te hita.caryayaiva kṣayād vivṛddher iva rakṣaṇīyāḥ || 45 ||
[Note: AHS1.11.045v/ 11.45dv kṣayād vivṛddher api rakṣaṇīyāḥ]
1.12. Chapter 12 :: Athadoṣabhedīyādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 89-99]
AHS1.12.001a/ pakvāśaya.kaṭī.sakthi.śrotrāsthi.sparśanendriyam |
AHS1.12.001c/ sthānaṁ vātasya tatrāpi pakvādhānaṁ viśeṣataḥ || 1 ||
AHS1.12.002a/ nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṁ rasaḥ |
AHS1.12.002c/ dṛk sparśanaṁ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ || 2 ||
AHS1.12.003a/ uraḥ.kaṇṭha.śiraḥ.kloma.parvāṇy āmāśayo rasaḥ |
AHS1.12.003c/ medo ghrāṇaṁ ca jihvā ca kaphasya su.tarām uraḥ || 3 ||
AHS1.12.004a/ prāṇādi.bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha.gaḥ |
AHS1.12.004c/ uraḥ.kaṇṭha.caro buddhi.hṛdayendriya.citta.dhṛk || 4 ||
AHS1.12.005a/ ṣṭhīvana.kṣavathūdgāra.niḥśvāsānna.praveśa.kṛt |
AHS1.12.005c/ uraḥ sthānam udānasya nāsā.nābhi.galāṁś caret || 5 ||
[Note: AHS1.12.005v/ 12.5dv nāsā.nābhi.galāṁś caran]
AHS1.12.006a/ vāk.pravṛtti.prayatnorjā.bala.varṇa.smṛti.kriyaḥ |
AHS1.12.006c/ vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna.deha.cārī mahā.javaḥ || 6 ||
AHS1.12.007a/ gaty.apakṣepaṇotkṣepa.nimeṣonmeṣaṇādikāḥ |
AHS1.12.007c/ prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām || 7 ||
[Page 75
]
AHS1.12.008a/ samāno 'gni.samīpa.sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ |
AHS1.12.008c/ annaṁ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati || 8 ||
AHS1.12.009a/ apāno 'pāna.gaḥ śroṇi.vasti.meḍhroru.go.caraḥ |
AHS1.12.009c/ śukrārtava.śakṛn.mūtra.garbha.niṣkramaṇa.kriyaḥ || 9 ||
AHS1.12.010a/ pittaṁ pañcātmakaṁ tatra pakvāmāśaya.madhya.gam |
AHS1.12.010c/ pañca.bhūtātmaka.tve 'pi yat taijasa.guṇodayāt || 10 ||
AHS1.12.011a/ tyakta.dravya.tvaṁ pākādi.karmaṇānala.śabditam |
AHS1.12.011c/ pacaty annaṁ vibhajate sāra.kiṭṭau pṛthak tathā || 11 ||
[Note: AHS1.12.011v/ 12.11dv sāra.kiṭṭe pṛthak tathā]
AHS1.12.012a/ tatra.stham eva pittānāṁ śeṣāṇām apy anugraham |
AHS1.12.012c/ karoti bala.dānena pācakaṁ nāma tat smṛtam || 12 ||
AHS1.12.013a/ āmāśayāśrayaṁ pittaṁ rañjakaṁ rasa.rañjanāt |
AHS1.12.013c/ buddhi.medhābhimānādyair abhipretārtha.sādhanāt || 13 ||
AHS1.12.014a/ sādhakaṁ hṛd.gataṁ pittaṁ rūpālocanataḥ smṛtam |
AHS1.12.014c/ dṛk.stham ālocakaṁ tvak.sthaṁ bhrājakaṁ bhrājanāt tvacaḥ || 14 ||
AHS1.12.015a/ śleṣmā tu pañca.dhoraḥ.sthaḥ sa trikasya sva.vīryataḥ |
AHS1.12.015c/ hṛdayasyānna.vīryāc ca tat.stha evāmbu.karmaṇā || 15 ||
[Note: AHS1.12.015v/ 12.15av śleṣmāpi pañca.dhoraḥ.sthaḥ]
AHS1.12.016a/ kapha.dhāmnāṁ ca śeṣāṇāṁ yat karoty avalambanam |
AHS1.12.016c/ ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya.saṁsthitaḥ || 16 ||
[Note: AHS1.12.016v/ 12.16dv yas tv āmāśaya.saṁśritaḥ]
AHS1.12.017a/ kledakaḥ so 'nna.saṅghāta.kledanād rasa.bodhanāt |
AHS1.12.017c/ bodhako rasanā.sthāyī śiraḥ.saṁstho 'kṣa.tarpaṇāt || 17 ||
[Page 76
]
AHS1.12.018a/ tarpakaḥ sandhi.saṁśleṣāc chleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ |
AHS1.12.018c/ iti prāyeṇa doṣāṇāṁ sthānāny a.vikṛtātmanām || 18 ||
[Note: AHS1.12.018v/ 12.18bv chleṣakaḥ sandhi.saṁsthitaḥ]
AHS1.12.019a/ vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak |
AHS1.12.019c/ uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti sañcayam || 19 ||
AHS1.12.020a/ śītena kopam uṣṇena śamaṁ snigdhādayo guṇāḥ |
AHS1.12.020c/ śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṁ pittasya kurvate || 20 ||
AHS1.12.021a/ uṣṇena kopaṁ mandādyāḥ śamaṁ śītopasaṁhitāḥ |
AHS1.12.021c/ śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam || 21 ||
AHS1.12.022a/ uṣṇena kopaṁ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam |
AHS1.12.022c/ cayo vṛddhiḥ sva.dhāmny eva pradveṣo vṛddhi.hetuṣu || 22 ||
AHS1.12.023a/ viparīta.guṇecchā ca kopas tūn.mārga.gami.tā |
AHS1.12.023c/ liṅgānāṁ darśanaṁ sveṣām a.svāsthyaṁ roga.sambhavaḥ || 23 ||
AHS1.12.024a/ sva.sthāna.sthasya sama.tā vikārā.sambhavaḥ śamaḥ |
AHS1.12.024c/ caya.prakopa.praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu || 24 ||
AHS1.12.025a/ varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu |
AHS1.12.025c/ cīyate laghu.rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ || 25 ||
[Note: AHS1.12.025v/ 12.25av varṣādiṣu ca pittasya]
AHS1.12.026a/ tad.vidhas tad.vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati |
AHS1.12.026c/ adbhir amla.vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam || 26 ||
AHS1.12.027a/ pittaṁ yāti cayaṁ kopaṁ na tu kālasya śaityataḥ |
AHS1.12.027c/ cīyate snigdha.śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ || 27 ||
[Page 77
]
AHS1.12.028a/ tulye 'pi kāle dehe ca skanna.tvān na prakupyati |
AHS1.12.028c/ iti kāla.sva.bhāvo 'yam āhārādi.vaśāt punaḥ || 28 ||
[Note: AHS1.12.028v/ 12.28bv skanna.tvān na vikupyati]
AHS1.12.029a/ cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu |
AHS1.12.029c/ vyāpnoti sahasā deham ā.pāda.tala.mastakam || 29 ||
AHS1.12.030a/ nivartate tu kupito malo 'lpālpaṁ jalaugha.vat |
AHS1.12.030c/ nānā.rūpair a.saṅkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ || 30 ||
AHS1.12.031a/ tāpayanti tanuṁ tasmāt tad.dhetv.ākṛti.sādhanam |
AHS1.12.031c/ śakyaṁ naikaika.śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate || 31 ||
AHS1.12.032a/ doṣā eva hi sarveṣāṁ rogāṇām eka.kāraṇam |
AHS1.12.032c/ yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ || 32 ||
AHS1.12.033a/ chāyām atyeti nātmīyāṁ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ |
AHS1.12.033c/ vikāra.jātaṁ vividhaṁ trīn guṇān nātivartate || 33 ||
AHS1.12.034a/ tathā sva.dhātu.vaiṣamya.nimittam api sarva.dā |
AHS1.12.034c/ vikāra.jātaṁ trīn doṣān teṣāṁ kope tu kāraṇam || 34 ||
AHS1.12.035a/ arthair a.sātmyaiḥ saṁyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ.kṛtam |
AHS1.12.035c/ hīnāti.mithyā.yogena bhidyate tat punas tri.dhā || 35 ||
AHS1.12.036a/ hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṁyogaḥ svena naiva vā |
AHS1.12.036c/ ati.yogo 'ti.saṁsargaḥ sūkṣma.bhāsura.bhairavam || 36 ||
AHS1.12.037a/ aty.āsannāti.dūra.sthaṁ vi.priyaṁ vikṛtādi ca |
AHS1.12.037c/ yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṁ mithyā.yogaḥ sa dāruṇaḥ || 37 ||
[Note: AHS1.12.037v/ 12.37dv mithyā.yogaḥ su.dāruṇaḥ]
[Page 78
]
AHS1.12.038a/ evam aty.ucca.pūty.ādīn indriyārthān yathā.yatham |
AHS1.12.038c/ vidyāt kālas tu śītoṣṇa.varṣā.bhedāt tri.dhā mataḥ || 38 ||
[Note: AHS1.12.038v/ 12.38dv .varṣa.bhedāt tri.dhā mataḥ]
AHS1.12.039a/ sa hīno hīna.śītādir ati.yogo 'ti.lakṣaṇaḥ |
AHS1.12.039c/ mithyā.yogas tu nirdiṣṭo viparīta.sva.lakṣaṇaḥ || 39 ||
AHS1.12.040a/ kāya.vāk.citta.bhedena karmāpi vibhajet tri.dhā |
AHS1.12.040c/ kāyādi.karmaṇo hīnā pravṛttir hīna.sañjñakaḥ || 40 ||
[Note: AHS1.12.040v/ 12.40cv kāyādi.karmaṇāṁ hīnā 12.40dv pravṛttir hīna.sañjñikā]
AHS1.12.041a/ ati.yogo 'ti.vṛttis tu vegodīraṇa.dhāraṇam |
AHS1.12.041c/ viṣamāṅga.kriyārambha.patana.skhalanādikam || 41 ||
[Note: AHS1.12.041v/ 12.41av ati.yogo 'ti.vṛttiś ca]
AHS1.12.042a/ bhāṣaṇaṁ sāmi.bhuktasya rāga.dveṣa.bhayādi ca |
AHS1.12.042c/ karma prāṇātipātādi daśa.dhā yac ca ninditam || 42 ||
AHS1.12.043a/ mithyā.yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu.tra vā kṛtam |
AHS1.12.043c/ nidānam etad doṣāṇāṁ kupitās tena naika.dhā || 43 ||
[Note: AHS1.12.043v/ 12.43bv iha cāmu.tra vā kṛtam]
AHS1.12.044a/ kurvanti vividhān vyādhīn śākhā.koṣṭhāsthi.sandhiṣu |
AHS1.12.044c/ śākhā raktādayas tvak ca bāhya.rogāyanaṁ hi tat || 44 ||
[Note: AHS1.12.044v/ 12.44dv bāhya.rogāyanaṁ hi sā]
AHS1.12.045a/ tad.āśrayā maṣa.vyaṅga.gaṇḍālajy.arbudādayaḥ |
AHS1.12.045c/ bahir.bhāgāś ca dur.nāma.gulma.śophādayo gadāḥ || 45 ||
AHS1.12.046a/ antaḥ koṣṭho mahā.srota āma.pakvāśayāśrayaḥ |
AHS1.12.046c/ tat.sthānāḥ chardy.atīsāra.kāsa.śvāsodara.jvarāḥ || 46 ||
AHS1.12.047a/ antar.bhāgaṁ ca śophārśo.gulma.visarpa.vidradhi |
AHS1.12.047c/ śiro.hṛdaya.vasty.ādi.marmāṇy asthnāṁ ca sandhayaḥ || 47 ||
[Note: AHS1.12.047v/ 12.47dv .marmāṇy asthnāṁ tu sandhayaḥ]
[Page 79
]
AHS1.12.048a/ tan.nibaddhāḥ sirā.snāyu.kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ |
AHS1.12.048c/ roga.mārgaḥ sthitās tatra yakṣma.pakṣa.vadhārditāḥ || 48 ||
AHS1.12.049a/ mūrdhādi.rogāḥ sandhy.asthi.trika.śūla.grahādayaḥ |
AHS1.12.049c/ sraṁsa.vyāsa.vyadha.svāp a.sāda.ruk.toda.bhedanam || 49 ||
AHS1.12.050a/ saṅgāṅga.bhaṅga.saṅkoca.varta.harṣaṇa.tarpaṇam |
AHS1.12.050c/ kampa.pāruṣya.sauṣirya.śoṣa.spandana.veṣṭanam || 50 ||
AHS1.12.051a/ stambhaḥ kaṣāya.rasa.tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā |
AHS1.12.051c/ karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha.rāgoṣma.pāki.tāḥ || 51 ||
AHS1.12.052a/ svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṁ mūrchanaṁ madaḥ |
AHS1.12.052c/ kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa.varjitaḥ || 52 ||
AHS1.12.053a/ śleṣmaṇaḥ sneha.kāṭhinya.kaṇḍū.śīta.tva.gauravam |
AHS1.12.053c/ bandhopalepa.staimitya.śophā.pakty.ati.nidra.tāḥ || 53 ||
AHS1.12.054a/ varṇaḥ śveto rasau svādu.lavaṇau cira.kāri.tā |
AHS1.12.054c/ ity a.śeṣāmaya.vyāpi yad uktaṁ doṣa.lakṣaṇam || 54 ||
AHS1.12.055a/ darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet |
AHS1.12.055c/ vyādhy.avasthā.vibhāga.jñaḥ paśyann ārtān prati.kṣaṇam || 55 ||
AHS1.12.056a/ abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma.siddhi.prakāśinī |
AHS1.12.056c/ ratnādi.sad.a.saj.jñānaṁ na śāstrād eva jāyate || 56 ||
[Note: AHS1.12.056v/ 12.56av abhyāsāj jāyate dṛṣṭiḥ 12.56av abhyāsāt kevalaṁ dṛṣṭiḥ]
AHS1.12.057a/ dṛṣṭāpacāra.jaḥ kaś.cit kaś.cit pūrvāparādha.jaḥ |
AHS1.12.057c/ tat.saṅkarād bhavaty anyo vyādhir evaṁ tri.dhā smṛtaḥ || 57 ||
[Note: AHS1.12.057v/ 12.57bv kaś.cit pūrvāpacāra.jaḥ 12.57dv vyādhir evaṁ tri.dhā mataḥ]
[Page 80
]
AHS1.12.058a/ yathā.nidānaṁ doṣotthaḥ karma.jo hetubhir vinā |
AHS1.12.058c/ mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa.karma.jaḥ || 58 ||
AHS1.12.059a/ vipakṣa.śīlanāt pūrvaḥ karma.jaḥ karma.saṅkṣayāt |
AHS1.12.059c/ gacchaty ubhaya.janmā tu doṣa.karma.kṣayāt kṣayam || 59 ||
AHS1.12.060a/ dvi.dhā sva.para.tantra.tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi.dhā |
AHS1.12.060c/ pūrva.jāḥ pūrva.rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ || 60 ||
AHS1.12.061a/ yathā.sva.janmopaśayāḥ sva.tantrāḥ spaṣṭa.lakṣaṇāḥ |
AHS1.12.061c/ viparītās tato 'nye tu vidyād evaṁ malān api || 61 ||
AHS1.12.062a/ tān lakṣayed avahito vikurvāṇān prati.jvaram |
AHS1.12.062c/ teṣāṁ pradhāna.praśame praśamo '.śāmyatas tathā || 62 ||
AHS1.12.063a/ paścāc cikitset tūrṇaṁ vā bala.vantam upadravam |
AHS1.12.063c/ vyādhi.kliṣṭa.śarīrasya pīḍā.kara.taro hi saḥ || 63 ||
[Note: AHS1.12.063v/ 12.63av paścāc cikitset pūrvaṁ vā ]
AHS1.12.064a/ vikāra.nāmā.kuśalo na jihrīyāt kadā.ca.na |
AHS1.12.064c/ na hi sarva.vikārāṇāṁ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ || 64 ||
AHS1.12.065a/ sa eva kupito doṣaḥ samutthāna.viśeṣataḥ |
AHS1.12.065c/ sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn || 65 ||
AHS1.12.066a/ tasmād vikāra.prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca |
AHS1.12.066c/ buddhvā hetu.viśeṣāṁś ca śīghraṁ kuryād upakramam || 66 ||
AHS1.12.067a/ dūṣyaṁ deśaṁ balaṁ kālam analaṁ prakṛtiṁ vayaḥ |
AHS1.12.067c/ sat.tvaṁ sātmyaṁ tathāhāram avasthāś ca pṛthag.vidhāḥ || 67 ||
[Page 81
]
AHS1.12.068a/ sūkṣma.sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṁ doṣauṣadha.nirūpaṇe |
AHS1.12.068c/ yo vartate cikitsāyāṁ na sa skhalati jātu cit || 68 ||
AHS1.12.069a/ gurv.alpa.vyādhi.saṁsthānaṁ sat.tva.deha.balā.balāt |
AHS1.12.069c/ dṛśyate 'py anya.thā.kāraṁ tasminn avahito bhavet || 69 ||
AHS1.12.070a/ guruṁ laghum iti vyādhiṁ kalpayaṁs tu bhiṣag.bruvaḥ |
AHS1.12.070c/ alpa.doṣākalanayā pathye vipratipadyate || 70 ||
[Note: AHS1.12.070v/ 12.70bv kalayaṁs tu bhiṣag.bruvaḥ 12.70bv kalpayaṁs tu bhiṣag dhruvam]
AHS1.12.071a/ tato 'lpam alpa.vīryaṁ vā guru.vyādhau prayojitam |
AHS1.12.071c/ udīrayet.tarāṁ rogān saṁśodhanam a.yogataḥ || 71 ||
AHS1.12.072a/ śodhanaṁ tv ati.yogena viparītaṁ viparyaye |
AHS1.12.072c/ kṣiṇuyān na malān eva kevalaṁ vapur asyati || 72 ||
[Note: AHS1.12.072v/ 12.72dv kevalaṁ vapur apy ati]
AHS1.12.073a/ ato 'bhiyuktaḥ satataṁ sarvam ālocya sarva.thā |
AHS1.12.073c/ tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam || 73 ||
[Note: AHS1.12.073v/ 12.73dv ārogyāya yathā bhavet]
AHS1.12.074a/ vakṣyante 'taḥ paraṁ doṣā vṛddhi.kṣaya.vibhedataḥ |
AHS1.12.074c/ pṛthak trīn viddhi saṁsargas tri.dhā tatra tu tān nava || 74 ||
[Note: AHS1.12.074v/ 12.74cv pṛthak trīn viddhi saṁsargaṁ]
AHS1.12.075a/ trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane |
AHS1.12.075c/ trayo.daśa samasteṣu ṣaḍ dvy.ekātiśayena tu || 75 ||
[Note: AHS1.12.075v/ 12.75dv ṣaḍ dvy.ekātiśayena ca]
AHS1.12.076a/ ekaṁ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya.vikalpanāt |
AHS1.12.076c/ pañca.viṁśatim ity evaṁ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ || 76 ||
[Note: AHS1.12.076v/ 12.76cv pañca.viṁśatir ity evaṁ]
AHS1.12.077a/ ekaika.vṛddhi.sama.tā.kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ |
AHS1.12.077c/ eka.kṣaya.dvandva.vṛddhyā sa.viparyayayāpi te || 77 ||
[Page 82
]
AHS1.12.078ab/ bhedā dvi.ṣaṣṭir nirdiṣṭās tri.ṣaṣṭiḥ svāsthya.kāraṇam || 78ab ||
AHS1.12.078c/ saṁsargād rasa.rudhirādibhis tathaiṣāṁ || 78c ||
AHS1.12.078d/ doṣāṁs tu kṣaya.sama.tā.vivṛddhi.bhedaiḥ || 78d ||
AHS1.12.078e/ ānantyaṁ tara.tama.yogataś ca yātān || 78e ||
AHS1.12.078f/ jānīyād avahita.mānaso yathā.svam || 78f ||
[Note: AHS1.12.078v/ 12.78cv saṁsargād rasa.rudhirādibhis tathaitān 12.78dv doṣāṇāṁ kṣaya.sama.tā.vivṛddhi.bhedaiḥ]
1.13. Chapter 13 :: Athadoṣopakramaṇīyādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 99-103]
AHS1.13.001a/ vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṁśodhanaṁ mṛdu |
AHS1.13.001c/ svādv.amla.lavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅga.mardanam || 1 ||
AHS1.13.002a/ veṣṭanaṁ trāsanaṁ seko madyaṁ paiṣṭika.gauḍikam |
AHS1.13.002c/ snigdhoṣṇā vastayo vasti.niyamaḥ sukha.śīla.tā || 2 ||
AHS1.13.003a/ dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cāneka.yonayaḥ |
AHS1.13.003c/ viśeṣān medya.piśita.rasa.tailānuvāsanam || 3 ||
AHS1.13.004a/ pittasya sarpiṣaḥ pānaṁ svādu.śītair virecanam |
AHS1.13.004c/ svādu.tikta.kaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca || 4 ||
AHS1.13.005a/ su.gandhi.śīta.hṛdyānāṁ gandhānām upasevanam |
AHS1.13.005c/ kaṇṭhe.guṇānāṁ hārāṇāṁ maṇīnām urasā dhṛtiḥ || 5 ||
AHS1.13.006a/ karpūra.candanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe |
AHS1.13.006c/ pradoṣaś candramāḥ saudhaṁ hāri gītaṁ himo 'nilaḥ || 6 ||
AHS1.13.007a/ a.yantraṇa.sukhaṁ mitraṁ putraḥ sandigdha.mugdha.vāk |
AHS1.13.007c/ chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīla.vibhūṣitāḥ || 7 ||
[Note: AHS1.13.007v/ 13.7av a.yantraṇa.mukhaṁ mitraṁ]
AHS1.13.008a/ śītāmbu.dhārā.garbhāṇi gṛhāṇy udyāna.dīrghikāḥ |
AHS1.13.008c/ su.tīrtha.vipula.svaccha.salilāśaya.saikate || 8 ||
AHS1.13.009a/ sāmbho.ja.jala.tīrānte kāyamāne drumākule |
AHS1.13.009c/ saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ || 9 ||
[Note: AHS1.13.009v/ 13.9bv kāyamānaṁ drumākule]
[Page 83
]
AHS1.13.010a/ śleṣmaṇo vidhinā yuktaṁ tīkṣṇaṁ vamana.recanam |
AHS1.13.010c/ annaṁ rūkṣālpa.tīkṣṇoṣṇaṁ kaṭu.tikta.kaṣāyakam || 10 ||
AHS1.13.011a/ dīrgha.kāla.sthitaṁ madyaṁ rati.prītiḥ prajāgaraḥ |
AHS1.13.011c/ aneka.rūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṁ vimardanam || 11 ||
AHS1.13.012a/ viśeṣād vamanaṁ yūṣaḥ kṣaudraṁ medo.ghnam auṣadham |
AHS1.13.012c/ dhūmopavāsa.gaṇḍūṣā niḥ.sukha.tvaṁ sukhāya ca || 12 ||
AHS1.13.013a/ upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ |
AHS1.13.013c/ saṁsarga.sannipāteṣu taṁ yathā.svaṁ vikalpayet || 13 ||
[Note: AHS1.13.013v/ 13.13dv taṁ yathā.svaṁ prakalpayet]
AHS1.13.014a/ graiṣmaḥ prāyo marut.pitte vāsantaḥ kapha.mārute |
AHS1.13.014c/ maruto yoga.vāhi.tvāt kapha.pitte tu śāradaḥ || 14 ||
AHS1.13.015a/ caya eva jayed doṣaṁ kupitaṁ tv a.virodhayan |
AHS1.13.015c/ sarva.kope balīyāṁsaṁ śeṣa.doṣā.virodhataḥ || 15 ||
AHS1.13.016a/ prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṁ yo 'nyam udīrayet |
AHS1.13.016c/ nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet || 16 ||
[Note: AHS1.13.016v/ 13.16av prayogaḥ śamayed vyādhiṁ 13.16bv yo 'nyam anyam udīrayet]
AHS1.13.017a/ vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād a.hitācaraṇād api |
AHS1.13.017c/ koṣṭhāc chākhāsthi.marmāṇi druta.tvān mārutasya ca || 17 ||
AHS1.13.018a/ doṣā yānti tathā tebhyaḥ sroto.mukha.viśodhanāt |
AHS1.13.018c/ vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṁ vāyoś ca nigrahāt || 18 ||
AHS1.13.019a/ tatra.sthāś ca vilamberan bhūyo hetu.pratīkṣiṇaḥ |
AHS1.13.019c/ te kālādi.balaṁ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api || 19 ||
[Page 84
]
AHS1.13.020a/ tatrānya.sthāna.saṁstheṣu tadīyām a.baleṣu tu |
AHS1.13.020c/ kuryāc cikitsāṁ svām eva balenānyābhibhāviṣu || 20 ||
AHS1.13.021a/ āgantuṁ śamayed doṣaṁ sthāninaṁ pratikṛtya vā |
AHS1.13.021c/ prāyas tiryag.gatā doṣāḥ kleśayanty āturāṁś ciram || 21 ||
AHS1.13.021.1+1/ sādhāraṇaṁ vā kurvīta kriyām ubhaya.yoginīm || 21.1+1 ||
AHS1.13.022a/ kuryān na teṣu tvarayā dehāgni.bala.vit kriyām |
AHS1.13.022c/ śamayet tān prayogeṇa sukhaṁ vā koṣṭham ānayet || 22 ||
AHS1.13.023a/ jñātvā koṣṭha.prapannāṁś ca yathāsannaṁ vinirharet |
AHS1.13.023c/ sroto.rodha.bala.bhraṁśa.gauravānila.mūḍha.tāḥ || 23 ||
[Note: AHS1.13.023v/ 13.23dv .gauravānila.mūḍha.tā]
AHS1.13.024a/ ālasyā.pakti.niṣṭhīva.mala.saṅgā.ruci.klamāḥ |
AHS1.13.024c/ liṅgaṁ malānāṁ sāmānāṁ nir.āmāṇāṁ viparyayaḥ || 24 ||
AHS1.13.024.1+1a/ viṇ.mūtra.nakha.danta.tvak.cakṣuṣāṁ pīta.tā bhavet |
AHS1.13.024.1+1c/ rakta.tvam atha kṛṣṇa.tvaṁ pṛṣṭhāsthi.kaṭi.sandhi.ruk || 24.1+1 ||
[Note: AHS1.13.024.1+1v/ 13.24.1+1dv pṛṣṭhāsthi.kaṭi.sandhiṣu]
AHS1.13.024.1+2a/ śiro.ruk jāyate tīvrā nidrā vi.rasa.tā mukhe |
AHS1.13.024.1+2c/ kva.cic ca śvayathur gātre jvarātīsāra.harṣaṇam || 24.1+2 ||
AHS1.13.025a/ ūṣmaṇo 'lpa.bala.tvena dhātum ādyam a.pācitam |
AHS1.13.025c/ duṣṭam āmāśaya.gataṁ rasam āmaṁ pracakṣate || 25 ||
AHS1.13.026a/ anye doṣebhya evāti.duṣṭebhyo 'nyo.'nya.mūrchanāt |
AHS1.13.026c/ kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya sambhavam || 26 ||
[Page 85
]
AHS1.13.027a/ āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ |
AHS1.13.027c/ sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tad.udbhavāḥ || 27 ||
AHS1.13.027+1a/ vāyuḥ sāmo vibandhāgni.sāda.stambhāntra.kūjanaiḥ |
AHS1.13.027+1c/ vedanā.śopha.nistodaiḥ krama.śo 'ṅgāni pīḍayan || 27+1 ||
AHS1.13.027+2a/ vicared yuga.pac cāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam |
AHS1.13.027+2c/ snehādyair vṛddhim āyāti sūrya.meghodaye niśi || 27+2 ||
AHS1.13.027+3a/ nir.āmo viśado rūkṣo nir.vibandho 'lpa.vedanaḥ |
AHS1.13.027+3c/ viparīta.guṇaiḥ śāntiṁ snigdhair yāti viśeṣataḥ || 27+3 ||
AHS1.13.027+4a/ dur.gandhi haritaṁ śyāvaṁ pittam amlaṁ ghanaṁ guru |
AHS1.13.027+4c/ amlīkā.kaṇṭha.hṛd.dāha.karaṁ sāmaṁ vinirdiśet || 27+4 ||
AHS1.13.027+5a/ ā.tāmra.pītam aty.uṣṇaṁ rase kaṭukam a.sthiram |
AHS1.13.027+5c/ pakvaṁ vi.gandhi vijñeyaṁ ruci.pakti.bala.pradam || 27+5 ||
[Note: AHS1.13.027+5v/ 13.27+5dv ruci.vahni.bala.pradam]
AHS1.13.027+6a/ āvilas tantulaḥ styānaḥ kaṇṭha.deśe 'vatiṣṭhate |
AHS1.13.027+6c/ sāmo balāso dur.gandhiḥ kṣud.udgāra.vighāta.kṛt || 27+6 ||
AHS1.13.027+7a/ phena.vān piṇḍitaḥ pāṇdur niḥ.sāro '.gandha eva ca |
AHS1.13.027+7c/ pakvaḥ sa eva vijñeyaś cheda.vān vaktra.śuddhi.daḥ || 27+7 ||
AHS1.13.028a/ sarva.deha.pravisṛtān sāmān doṣān na nirharet |
AHS1.13.028c/ līnān dhātuṣv an.utkliṣṭān phalād āmād rasān iva || 28 ||
AHS1.13.029a/ āśrayasya hi nāśāya te syur dur.nirhara.tvataḥ |
AHS1.13.029c/ pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān || 29 ||
[Page 86
]
AHS1.13.030a/ śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṁ yathā.balam |
AHS1.13.030c/ hanty āśu yuktaṁ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān || 30 ||
AHS1.13.031a/ ghrāṇena cordhva.jatrūtthān pakvādhānād gudena ca |
AHS1.13.031c/ utkliṣṭān adha ūrdhvaṁ vā na cāmān vahataḥ svayam || 31 ||
AHS1.13.032a/ dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi roga.dāḥ |
AHS1.13.032c/ pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ || 32 ||
AHS1.13.033a/ vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā |
AHS1.13.033c/ śrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt || 33 ||
[Note: AHS1.13.033v/ 13.33bv pācayen nirharet tathā]
AHS1.13.033+1a/ prāvṛṭ.śarad.vasanteṣu māseṣv eteṣu śodhayet |
AHS1.13.033+1c/ sādhāraṇeṣu vidhinā tri.māsāntaritān malān || 33+1 ||
AHS1.13.034a/ grīṣma.varṣā.hima.citān vāyv.ādīn āśu nirharet |
AHS1.13.034c/ aty.uṣṇa.varṣa.śītā hi grīṣma.varṣā.himāgamāḥ || 34 ||
AHS1.13.035a/ sandhau sādhāraṇe teṣāṁ duṣṭān doṣān viśodhayet |
AHS1.13.035c/ svastha.vṛttam abhipretya vyādhau vyādhi.vaśena tu || 35 ||
AHS1.13.035.1+1a/ trayaḥ sādhāraṇās teṣām antare prāvṛṣādayaḥ |
AHS1.13.035.1+1c/ prāvṛṭ śuci.nabhau teṣu śarad ūrja.sahau smṛtau || 35.1+1 ||
AHS1.13.035.1+2a/ tapasyo madhu.māsaś ca vasantaḥ śodhanaṁ prati |
AHS1.13.035.1+2c/ etān ṛtūn vikalpyaivaṁ dadyāt saṁśodhanaṁ bhiṣak || 35.1+2 ||
AHS1.13.036a/ kṛtvā śītoṣṇa.vṛṣṭīnāṁ pratīkāraṁ yathā.yatham |
AHS1.13.036c/ prayojayet kriyāṁ prāptāṁ kriyā.kālaṁ na hāpayet || 36 ||
[Page 87
]
AHS1.13.037a/ yuñjyād an.annam annādau madhye 'nte kavaḍāntare |
AHS1.13.037c/ grāse grāse muhuḥ sānnaṁ sāmudgaṁ niśi cauṣadham || 37 ||
AHS1.13.038a/ kaphodreke gade 'n.annaṁ balino roga.rogiṇoḥ |
AHS1.13.038c/ annādau vi.guṇe 'pāne samāne madhya iṣyate || 38 ||
AHS1.13.039a/ vyāne 'nte prātar.āśasya sāyam.āśasya tūttare |
AHS1.13.039c/ grāsa.grāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani || 39 ||
AHS1.13.040a/ muhur muhur viṣa.cchardi.hidhmā.tṛṭ.śvāsa.kāsiṣu |
AHS1.13.040c/ yojyaṁ sa.bhojyaṁ bhaiṣajyaṁ bhojyaiś citrair a.rocake || 40 ||
AHS1.13.041a/ kampākṣepaka.hidhmāsu sāmudgaṁ laghu.bhojinām |
AHS1.13.041c/ ūrdhva.jatru.vikāreṣu svapna.kāle praśasyate || 41 ||
1.14. Chapter 14 :: Athadvividhopakramaṇīyādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 103-107]
AHS1.14.001a/ upakramyasya hi dvi.tvād dvi.dhaivopakramo mataḥ |
AHS1.14.001c/ ekaḥ santarpaṇas tatra dvitīyaś cāpatarpaṇaḥ || 1 ||
AHS1.14.002a/ bṛṁhaṇo laṅghanaś ceti tat.paryāyāv udāhṛtau |
AHS1.14.002c/ bṛṁhaṇaṁ yad bṛhat.tvāya laṅghanaṁ lāghavāya yat || 2 ||
AHS1.14.003a/ dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpam itarac ca te |
AHS1.14.003c/ snehanaṁ rūkṣaṇaṁ karma svedanaṁ stambhanaṁ ca yat || 3 ||
AHS1.14.004a/ bhūtānāṁ tad api dvaidhyād dvitayaṁ nātivartate |
AHS1.14.004c/ śodhanaṁ śamanaṁ ceti dvi.dhā tatrāpi laṅghanam || 4 ||
AHS1.14.005a/ yad īrayed bahir doṣān pañca.dhā śodhanaṁ ca tat |
AHS1.14.005c/ nirūho vamanaṁ kāya.śiro.reko 'sra.visrutiḥ || 5 ||
[Page 88
]
AHS1.14.006a/ na śodhayati yad doṣān samān nodīrayaty api |
AHS1.14.006c/ samī.karoti viṣamān śamanaṁ tac ca sapta.dhā || 6 ||
AHS1.14.007a/ pācanaṁ dīpanaṁ kṣut.tṛḍ.vyāyāmātapa.mārutāḥ |
AHS1.14.007c/ bṛṁhaṇaṁ śamanaṁ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca || 7 ||
AHS1.14.008a/ bṛṁhayed vyādhi.bhaiṣajya.madya.strī.śoka.karśitān |
AHS1.14.008c/ bhārādhvoraḥ.kṣata.kṣīṇa.rūkṣa.dur.bala.vātalān || 8 ||
AHS1.14.009a/ garbhiṇī.sūtikā.bāla.vṛddhān grīṣme 'parān api |
AHS1.14.009c/ māṁsa.kṣīra.sitā.sarpir.madhura.snigdha.vastibhiḥ || 9 ||
AHS1.14.010a/ svapna.śayyā.sukhābhyaṅga.snāna.nirvṛti.harṣaṇaiḥ |
AHS1.14.010c/ mehāma.doṣāti.snigdha.jvaroru.stambha.kuṣṭhinaḥ || 10 ||
AHS1.14.011a/ visarpa.vidradhi.plīha.śiraḥ.kaṇṭhākṣi.rogiṇaḥ |
AHS1.14.011c/ sthūlāṁś ca laṅghayen nityaṁ śiśire tv aparān api || 11 ||
AHS1.14.012a/ tatra saṁśodhanaiḥ sthaulya.bala.pitta.kaphādhikān |
AHS1.14.012c/ āma.doṣa.jvara.cchardir.atīsāra.hṛd.āmayaiḥ || 12 ||
AHS1.14.013a/ vibandha.gauravodgāra.hṛl.lāsādibhir āturān |
AHS1.14.013c/ madhya.sthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṁ pācana.dīpanaiḥ || 13 ||
AHS1.14.014a/ ebhir evāmayair ārtān hīna.sthaulya.balādhikān |
AHS1.14.014c/ kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣais tv ārtān madhya.balair dṛḍhān || 14 ||
[Note: AHS1.14.014v/ 14.14cv kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣair 14.14cv kṣut.tṛṣṇā.nigrahair doṣaiś 14.14dv cārtān madhya.balair dṛḍhān]
AHS1.14.015a/ samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpa.balair narān |
AHS1.14.015c/ na bṛṁhayel laṅghanīyān bṛṁhyāṁs tu mṛdu laṅghayet || 15 ||
[Page 89
]
AHS1.14.016a/ yuktyā vā deśa.kālādi.balatas tān upācaret |
AHS1.14.016c/ bṛṁhite syād balaṁ puṣṭis tat.sādhyāmaya.saṅkṣayaḥ || 16 ||
AHS1.14.017a/ vi.malendriya.tā sargo malānāṁ lāghavaṁ ruciḥ |
AHS1.14.017c/ kṣut.tṛṭ.sahodayaḥ śuddha.hṛdayodgāra.kaṇṭha.tā || 17 ||
AHS1.14.018a/ vyādhi.mārdavam utsāhas tandrā.nāśaś ca laṅghite |
AHS1.14.018c/ an.apekṣita.mātrādi.sevite kurutas tu te || 18 ||
AHS1.14.019a/ ati.sthaulyāti.kārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ |
AHS1.14.019c/ rūpaṁ tair eva ca jñeyam ati.bṛṁhita.laṅghite || 19 ||
[Note: AHS1.14.019v/ 14.19cv rūpaṁ tair eva vijñeyam]
AHS1.14.020a/ ati.sthaulyāpacī.meha.jvarodara.bhagandarān |
AHS1.14.020c/ kāsa.sannyāsa.kṛcchrāma.kuṣṭhādīn ati.dāruṇān || 20 ||
AHS1.14.021a/ tatra medo.'nila.śleṣma.nāśanaṁ sarvam iṣyate |
AHS1.14.021c/ kulattha.jūrṇa.śyāmāka.yava.mudga.madhūdakam || 21 ||
AHS1.14.022a/ mastu.daṇḍāhatāriṣṭa.cintā.śodhana.jāgaram |
AHS1.14.022c/ madhunā tri.phalāṁ lihyād guḍūcīm abhayāṁ ghanam || 22 ||
AHS1.14.023a/ rasāñjanasya mahataḥ pañca.mūlasya gugguloḥ |
AHS1.14.023c/ śilā.jatu.prayogaś ca sāgnimantha.raso hitaḥ || 23 ||
[Note: AHS1.14.023v/ 14.23cv śilāhvasya prayogaś ca]
AHS1.14.024a/ viḍaṅgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kāla.loha.rajo madhu |
AHS1.14.024c/ yavāmalaka.cūrṇaṁ ca yogo 'ti.sthaulya.doṣa.jit || 24 ||
AHS1.14.025a/ vyoṣa.kaṭvī.varā.śigru.viḍaṅgātiviṣā.sthirāḥ |
AHS1.14.025c/ hiṅgu.sauvarcalājājī.yavānī.dhānya.citrakāḥ || 25 ||
[Page 90
]
AHS1.14.026a/ niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṁ ca kembukāt |
AHS1.14.026c/ eṣāṁ cūrṇaṁ madhu ghṛtaṁ tailaṁ ca sadṛśāṁśakam || 26 ||
[Note: AHS1.14.026v/ 14.26dv tailaṁ ca sadṛśāṁśikam]
AHS1.14.027a/ saktubhiḥ ṣo.ḍaśa.guṇair yuktaṁ pītaṁ nihanti tat |
AHS1.14.027c/ ati.sthaulyādikān sarvān rogān anyāṁś ca tad.vidhān || 27 ||
AHS1.14.028a/ hṛd.roga.kāmalā.śvitra.śvāsa.kāsa.gala.grahān |
AHS1.14.028c/ buddhi.medhā.smṛti.karaṁ sannasyāgneś ca dīpanam || 28 ||
AHS1.14.029a/ ati.kārśyaṁ bhramaḥ kāsas tṛṣṇādhikyam a.rocakaḥ |
AHS1.14.029c/ snehāgni.nidrā.dṛk.śrotra.śukraujaḥ.kṣut.svara.kṣayaḥ || 29 ||
[Note: AHS1.14.029v/ 14.29av ati.kārśyaṁ bhramaḥ śvāsa. 14.29bv .tṛṣṇādhikyam a.rocakaḥ]
AHS1.14.030a/ vasti.hṛn.mūrdha.jaṅghoru.trika.pārśva.rujā jvaraḥ |
AHS1.14.030c/ pralāpordhvānila.glāni.cchardi.parvāsthi.bhedanam || 30 ||
[Note: AHS1.14.030v/ 14.30dv .cchardiḥ.parvāsthi.bhedanam]
AHS1.14.031a/ varco.mūtra.grahādyāś ca jāyante 'ti.vilaṅghanāt |
AHS1.14.031c/ kārśyam eva varaṁ sthaulyān na hi sthūlasya bheṣajam || 31 ||
[Note: AHS1.14.031v/ 14.31av viṇ.mūtrādi.grahādyāś ca 14.31dv na hi sthaulyasya bheṣajam]
AHS1.14.032a/ bṛṁhaṇaṁ laṅghanaṁ vālam ati.medo.'gni.vāta.jit |
AHS1.14.032c/ madhura.snigdha.sauhityair yat saukhyena ca naśyati || 32 ||
[Note: AHS1.14.032v/ 14.32av bṛṁhaṇaṁ laṅghanaṁ nālam 14.32cv madhura.sneha.sauhityair 14.32dv yat saukhyena vinaśyati]
AHS1.14.033a/ kraśimā sthavimāty.anta.viparīta.niṣevaṇaiḥ |
AHS1.14.033c/ yojayed bṛṁhaṇaṁ tatra sarvaṁ pānānna.bheṣajam || 33 ||
AHS1.14.034a/ a.cintayā harṣaṇena dhruvaṁ santarpaṇena ca |
AHS1.14.034c/ svapna.prasaṅgāc ca kṛśo varāha iva puṣyati || 34 ||
[Note: AHS1.14.034v/ 14.34av a.cintayā praharṣeṇa 14.34cv svapna.prasaṅgāc ca naro]
AHS1.14.035a/ na hi māṁsa.samaṁ kiñ.cid anyad deha.bṛhat.tva.kṛt |
AHS1.14.035c/ māṁsāda.māṁsaṁ māṁsena sambhṛta.tvād viśeṣataḥ || 35 ||
[Note: AHS1.14.035v/ 14.35dv sambhṛta.tvād viśiṣyate 14.35dv sambhṛta.tvād bṛhat.tva.kṛt]
[Page 91
]
AHS1.14.036a/ guru cā.tarpaṇaṁ sthūle viparītaṁ hitaṁ kṛśe |
AHS1.14.036c/ yava.godhūmam ubhayos tad.yogyāhita.kalpanam || 36 ||
[Note: AHS1.14.036v/ 14.36dv tad.yogya.hita.kalpanam 14.36dv tato grāhita.kalpanam]
AHS1.14.037a/ doṣa.gatyātiricyante grāhi.bhedy.ādi.bhedataḥ |
AHS1.14.037c/ upakramā na te dvi.tvād bhinnā api gadā iva || 37 ||
[Note: AHS1.14.037v/ 14.37cv upakramā na tu dvi.tvād]
1.15. Chapter 15 :: Athaśodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 107-112]
AHS1.15.001a/ madana.madhuka.lambā.nimba.bimbī.viśālā.trapusa.kuṭaja.mūrvā.devadālī.kṛmighnam |
AHS1.15.001c/ vidula.dahana.citrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇa.lavaṇa.vacailā.sarṣapāś chardanāni || 1 ||
AHS1.15.002a/ nikumbha.kumbha.tri.phalā.gavākṣī.snuk.śaṅkhinī.nīlini.tilvakāni |
AHS1.15.002c/ śamyāka.kampillaka.hemadugdhā dugdhaṁ ca mūtraṁ ca virecanāni || 2 ||
AHS1.15.003a/ madana.kuṭaja.kuṣṭha.devadālī.madhuka.vacā.daśa.mūla.dāru.rāsnāḥ |
AHS1.15.003c/ yava.miśi.kṛtavedhanaṁ kulatthā madhu lavaṇaṁ trivṛtā nirūhaṇāni || 3 ||
[Note: AHS1.15.003v/ 15.3cv yava.miśi.kṛtavedhanaṁ kulattho]
AHS1.15.004a/ vellāpāmārga.vyoṣa.dārvī.surālā bījaṁ śairīṣaṁ bārhataṁ śaigravaṁ ca |
AHS1.15.004c/ sāro mādhūkaḥ saindhavaṁ tārkṣya.śailaṁ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam || 4 ||
AHS1.15.005a/ bhadradāru nataṁ kuṣṭhaṁ daśa.mūlaṁ balā.dvayam |
AHS1.15.005c/ vāyuṁ vīratarādiś ca vidāry.ādiś ca nāśayet || 5 ||
[Note: AHS1.15.005v/ 15.5bv daśa.mūlaṁ balā.trayam 15.5dv vidāry.ādiś ca śodhayet]
AHS1.15.006a/ dūrvānantā nimba.vāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ |
AHS1.15.006c/ nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṁ vanyaṁ śārivādiś ca pittam || 6 ||
AHS1.15.007a/ āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ |
AHS1.15.007c/ surasādiḥ sa.mustādir vatsakādir balāsa.jit || 7 ||
AHS1.15.008a/ jīvantī.kākolyau mede dve mudga.māṣaparṇyau ca |
AHS1.15.008c/ ṛṣabhaka.jīvaka.madhukaṁ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ || 8 ||
[Page 92
]
AHS1.15.009a/ vidāri.pañcāṅgula.vṛścikālī.vṛścīva.devāhvaya.śūrpaparṇyaḥ |
AHS1.15.009c/ kaṇḍūkarī jīvana.hrasva.sañjñe dve pañcake gopasutā tripādī || 9 ||
[Note: AHS1.15.009v/ 15.9bv .vṛścīva.devā.dvaya.śūrpaparṇyaḥ 15.9dv kaṇḍūkarī gopasutā tripādī]
AHS1.15.010a/ vidāry.ādir ayaṁ hṛdyo bṛṁhaṇo vāta.pitta.hā |
AHS1.15.010c/ śoṣa.gulmāṅga.mardordhva.śvāsa.kāsa.haro gaṇaḥ || 10 ||
[Note: AHS1.15.010v/ 15.10cv śoṣa.gulmāṅga.sādordhva.]
AHS1.15.011a/ śārivośīra.kāśmarya.madhūka.śiśira.dvayam |
AHS1.15.011c/ yaṣṭī parūṣakaṁ hanti dāha.pittāsra.tṛḍ.jvarān || 11 ||
AHS1.15.012a/ padmaka.puṇḍrau vṛddhi.tugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvana.sañjñāḥ |
AHS1.15.012c/ stanya.karā ghnantīraṇa.pittaṁ prīṇana.jīvana.bṛṁhaṇa.vṛṣyāḥ || 12 ||
AHS1.15.013a/ parūṣakaṁ varā drākṣā kaṭphalaṁ katakāt phalam |
AHS1.15.013c/ rājāhvaṁ dāḍimaṁ śākaṁ tṛṇ.mūtrāmaya.vāta.jit || 13 ||
AHS1.15.014a/ añjanaṁ phalinī māṁsī padmotpala.rasāñjanam |
AHS1.15.014c/ sailā.madhuka.nāgāhvaṁ viṣāntar.dāha.pitta.nut || 14 ||
[Note: AHS1.15.014v/ 15.14dv viṣāntar.dāha.pitta.jit 15.14dv viṣāntar.dāha.pitta.hṛt]
AHS1.15.015a/ paṭola.kaṭu.rohiṇī.candanaṁ madhusrava.guḍūci.pāṭhānvitam |
AHS1.15.015c/ nihanti kapha.pitta.kuṣṭha.jvarān viṣaṁ vamim a.rocakaṁ kāmalām || 15 ||
AHS1.15.016a/ guḍūcī.padmakāriṣṭa.dhānakā.rakta.candanam |
AHS1.15.016c/ pitta.śleṣma.jvara.cchardi.dāha.tṛṣṇā.ghnam agni.kṛt || 16 ||
[Note: AHS1.15.016v/ 15.16bv .dhānyakā.rakta.candanam 15.16bv .dhānyakaṁ rakta.candanam 15.16bv .dhanikā.rakta.candanam āragvadhendrayava.pāṭali.kākatiktā.nimbāmṛtā.madhurasā.sruva.vṛkṣa.pāṭhāḥ |]
AHS1.15.017c/ bhūnimba.sairyaka.paṭola.karañja.yugma.saptacchadāgni.suṣavī.phala.bāṇa.ghoṇṭāḥ || 17 ||
AHS1.15.018a/ āragvadhādir jayati cchardi.kuṣṭha.viṣa.jvarān |
AHS1.15.018c/ kaphaṁ kaṇḍūṁ pramehaṁ ca duṣṭa.vraṇa.viśodhanaḥ || 18 ||
[Note: AHS1.15.018v/ 15.18dv medodara.viśodhanaḥ]
[Page 93
]
AHS1.15.019a/ asana.tiniśa.bhūrja.śvetavāha.prakīryāḥ khadira.kadara.bhaṇḍī.śiṁśipā.meṣaśṛṅgyaḥ |
AHS1.15.019c/ tri.hima.tala.palāśā joṅgakaḥ śāka.śālau kramuka.dhava.kaliṅga.cchāgakarṇāśvakarṇāḥ || 19 ||
AHS1.15.020a/ asanādir vijayate śvitra.kuṣṭha.kapha.krimīn |
AHS1.15.020c/ pāṇḍu.rogaṁ pramehaṁ ca medo.doṣa.nibarhaṇaḥ || 20 ||
[Note: AHS1.15.020v/ 15.20bv śvitra.kuṣṭha.vami.krimīn]
AHS1.15.021a/ varuṇa.sairyaka.yugma.śatāvarī.dahana.moraṭa.bilva.viṣāṇikāḥ |
AHS1.15.021c/ dvi.bṛhatī.dvi.karañja.jayā.dvayaṁ bahalapallava.darbha.rujākarāḥ || 21 ||
[Note: AHS1.15.021v/ 15.21av varaṇa.sairyaka.yugma.śatāvarī.]
AHS1.15.022a/ varuṇādiḥ kaphaṁ medo mandāgni.tvaṁ niyacchati |
AHS1.15.022c/ āḍhya.vātaṁ śiraḥ.śūlaṁ gulmaṁ cāntaḥ sa.vidradhim || 22 ||
[Note: AHS1.15.022v/ 15.22av varaṇādiḥ kaphaṁ medo 15.22cv adho.vātaṁ śiraḥ.śūlaṁ]
AHS1.15.023a/ ūṣakas tutthakaṁ hiṅgu kāsīsa.dvaya.saindhavam |
AHS1.15.023c/ sa.śilā.jatu kṛcchrāśma.gulma.medaḥ.kaphāpaham || 23 ||
[Note: AHS1.15.023v/ 15.23dv .gulma.meha.kaphāpaham]
AHS1.15.024a/ vellantarāraṇika.būka.vṛṣāśmabheda.gokaṇṭaketkaṭa.sahācara.bāṇa.kāśāḥ |
AHS1.15.024c/ vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guṇṭha.gundrā.bhallūka.moraṭa.kuraṇṭa.karambha.pārthāḥ || 24 ||
[Note: AHS1.15.024v/ 15.24bv .gokaṇṭakotkaṭa.sahācara.bāṇa.kāśāḥ 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guntha.gundrā. 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guñcha.gundrā. 15.24cv vṛkṣādanī.nala.kuśa.dvaya.guccha.gundrā.]
AHS1.15.025a/ vargo vīratarādyo 'yaṁ hanti vāta.kṛtān gadān |
AHS1.15.025c/ aśmarī.śarkarā.mūtra.kṛcchrāghāta.rujā.haraḥ || 25 ||
[Note: AHS1.15.025v/ 15.25dv .kṛcchrāghāta.rujāpahaḥ]
AHS1.15.026a/ lodhra.śābaraka.lodhra.palāśā jiṅginī.sarala.kaṭphala.yuktāḥ |
AHS1.15.026c/ kutsitāmba.kadalī.gataśokāḥ sailavālu.paripelava.mocāḥ || 26 ||
[Note: AHS1.15.026v/ 15.26av lodhra.śābara.kadamba.palāśā 15.26bv jhiñjhiṇī.sarala.kaṭphala.yuktāḥ]
AHS1.15.027a/ eṣa lodhrādiko nāma medaḥ.kapha.haro gaṇaḥ |
AHS1.15.027c/ yoni.doṣa.haraḥ stambhī varṇyo viṣa.vināśanaḥ || 27 ||
AHS1.15.028a/ arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
AHS1.15.028c/ pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetā.yugmaṁ tāpasānāṁ ca vṛkṣaḥ || 28 ||
[Page 94
]
AHS1.15.029a/ ayam arkādiko vargaḥ kapha.medo.viṣāpahaḥ |
AHS1.15.029c/ kṛmi.kuṣṭha.praśamano viśeṣād vraṇa.śodhanaḥ || 29 ||
[Note: AHS1.15.029v/ 15.29av ayam arkādiko nāma]
AHS1.15.030a/ surasa.yuga.phaṇijjaṁ kālamālā viḍaṅgaṁ kharabusa.vṛṣakarṇī.kaṭphalaṁ kāsamardaḥ |
AHS1.15.030c/ kṣavaka.sarasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī kulahala.viṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī || 30 ||
[Note: AHS1.15.030v/ 15.30bv kharabuka.vṛṣakarṇī.kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bv kharabusa.vṛṣakarṇī.kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bc kharamukha.vṛṣakarṇī.kaṭphalaṁ kāsamardaḥ 15.30cv kṣavaka.surasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka.surasi.bhārgī.kāmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka.sarasi.bhārgī.kāmukāḥ kākamācī]
[Note: AHS1.15.030v/ 15.30cv kṣavaka.svarasi.bhārgī.kārmukāḥ kākamācī]
AHS1.15.031a/ surasādir gaṇaḥ śleṣma.medaḥ.kṛmi.niṣūdanaḥ |
AHS1.15.031c/ pratiśyāyā.ruci.śvāsa.kāsa.ghno vraṇa.śodhanaḥ || 31 ||
AHS1.15.032a/ muṣkaka.snug.varā.dvīpi.palāśa.dhava.śiṁśipāḥ |
AHS1.15.032c/ gulma.mehāśmarī.pāṇḍu.medo.'rśaḥ.kapha.śukra.jit || 32 ||
[Note: AHS1.15.032v/ 15.32bv .palāśa.dhava.śiṁśipam]
AHS1.15.033a/ vatsaka.mūrvā.bhārgī.kaṭukā marīcaṁ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |
AHS1.15.033c/ elā pāṭhājājī kaṭvaṅga.phalājamoda.siddhārtha.vacāḥ || 33 ||
AHS1.15.034a/ jīraka.hiṅgu.viḍaṅgaṁ paśugandhā pañca.kolakaṁ hanti |
AHS1.15.034c/ cala.kapha.medaḥ.pīnasa.gulma.jvara.śūla.dur.nāmnaḥ || 34 ||
[Note: AHS1.15.034v/ 15.34dv paśugandhā pañca.kolakaṁ ghnanti]
AHS1.15.035a/ vacā.jalada.devāhva.nāgarātiviṣābhayāḥ |
AHS1.15.035c/ haridrā.dvaya.yaṣṭy.āhva.kalaśī.kuṭajodbhavāḥ || 35 ||
AHS1.15.036a/ vacā.haridrādi.gaṇāv āmātīsāra.nāśanau |
AHS1.15.036c/ medaḥ.kaphāḍhya.pavana.stanya.doṣa.nibarhaṇau || 36 ||
[Note: AHS1.15.036v/ 15.36bv āmātīsāra.pācanau]
AHS1.15.037a/ priyaṅgu.puṣpāñjana.yugma.padmāḥ padmād rajo yojanavally anantā |
AHS1.15.037c/ mānadrumo moca.rasaḥ samaṅgā punnāga.śītaṁ madanīya.hetuḥ || 37 ||
[Note: AHS1.15.037v/ 15.37cv sāradrumo moca.rasaḥ samaṅgā 15.37dv punnāma.śītaṁ madanīya.hetuḥ]
AHS1.15.038a/ ambaṣṭhā madhukaṁ namaskarī nandīvṛkṣa.palāśa.kacchurāḥ |
AHS1.15.038c/ lodhraṁ dhātaki.bilva.peśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṁ rajaḥ || 38 ||
[Page 95
]
AHS1.15.039a/ gaṇau priyaṅgv.ambaṣṭhādī pakvātīsāra.nāśanau |
AHS1.15.039c/ sandhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau || 39 ||
AHS1.15.040a/ mustā.vacāgni.dvi.niśā.dvi.tiktā.bhallāta.pāṭhā.tri.phalā.viṣākhyāḥ |
AHS1.15.040c/ kuṣṭhaṁ truṭī haimavatī ca yoni.stanyāmaya.ghnā mala.pācanāś ca || 40 ||
AHS1.15.041a/ nyagrodha.pippala.sadāphala.lodhra.yugmaṁ jambū.dvayārjuna.kapītana.somavalkāḥ |
AHS1.15.041c/ plakṣāmra.vañjula.piyāla.palāśa.nandī.kolī.kadamba.viralā.madhukaṁ madhūkam || 41 ||
[Note: AHS1.15.041v/ 15.41av nyagrodha.pippala.sadāphala.lodhra.yugma. 15.41bv .jambū.dvayārjuna.kapītana.somavalkāḥ]
AHS1.15.042a/ nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagna.sādhanaḥ |
AHS1.15.042c/ medaḥ.pittāsra.tṛḍ.dāha.yoni.roga.nibarhaṇaḥ || 42 ||
[Note: AHS1.15.042v/ 15.42av nyagrodhādir gaṇo varṇyaḥ 15.42dv .yoni.doṣa.nibarhaṇaḥ]
AHS1.15.043a/ elā.yugma.turuṣka.kuṣṭha.phalinī.māṁsī.jala.dhyāmakaṁ || 43a ||
AHS1.15.043b/ spṛkkā.coraka.coca.pattra.tagara.sthauṇeya.jātī.rasāḥ || 43b ||
AHS1.15.043c/ śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṁ || 43c ||
AHS1.15.043d/ caṇḍā.guggulu.deva.dhūpa.khapurāḥ punnāga.nāgāhvayam || 43d ||
[Note: AHS1.15.043v/ 15.43bv .spṛkkā.coraka.coca.pattra.tagara.sthauṇeya.jātī.rasāḥ 15.43cv śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaṁ kuṅkumaṁ 15.43cv śukti.vyāghranakhau surāhvam aguruḥ śrīveṣṭakaḥ kuṅkumaṁ]
AHS1.15.044a/ elādiko vāta.kaphau viṣaṁ ca viniyacchati |
AHS1.15.044c/ varṇa.prasādanaḥ kaṇḍū.piṭikā.koṭha.nāśanaḥ || 44 ||
[Note: AHS1.15.044v/ 15.44cv varṇyaḥ prasādanaḥ kaṇḍū. ]
AHS1.15.045a/ śyāmā.dantī.dravantī.kramuka.kuṭaraṇā.śaṅkhinī.carma.sāhvā. || 45a ||
AHS1.15.045b/ .svarṇakṣīrī.gavākṣī.śikhari.rajanaka.cchinnarohā.karañjāḥ || 45b ||
AHS1.15.045c/ bastāntrī vyādhighāto bahala.bahu.rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni || 45c ||
AHS1.15.045d/ śyāmādyo hanti gulmaṁ viṣama.ruci.kaphau hṛd.rujaṁ mūtra.kṛcchram || 45d ||
[Note: AHS1.15.045v/ 15.45av śyāmā.dantī.dravantī.kramuka.kuṭaraṇī.śaṅkhinī.carma.sāhvā. 15.45cv bastāntrī vyādhighāto bahula.bahu.rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni]
AHS1.15.046a/ trayas.triṁśad iti proktā vargās teṣu tv a.lābhataḥ |
AHS1.15.046c/ yuñjyāt tad.vidham anyac ca dravyaṁ jahyād a.yaugikam || 46 ||
AHS1.15.047a/ ete vargā doṣa.dūṣyādy apekṣya kalka.kvātha.sneha.lehādi.yuktāḥ |
AHS1.15.047c/ pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān su.kṛcchrān || 47 ||
[Note: AHS1.15.047v/ 15.47av ete vargā doṣa.dūṣyādy avekṣya 15.47dv sekālepair ghnanti rogān su.kṛcchrān 15.47dv svedābhyaṅgair ghnanti rogān su.kṛcchrān]
1.16. Chapter 16 :: Athasnehādhyāyaḥ
[Note: [ K edn 112-118]
AHS1.16.001a/ guru.śīta.sara.snigdha.manda.sūkṣma.mṛdu.dravam |
AHS1.16.001c/ auṣadhaṁ snehanaṁ prāyo viparītaṁ virūkṣaṇam || 1 ||
[Page 96
]
AHS1.16.002a/ sarpir majjā vasā tailaṁ sneheṣu pravaraṁ matam |
AHS1.16.002c/ tatrāpi cottamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt || 2 ||
AHS1.16.003a/ mādhuryād a.vidāhi.tvāj janmādy eva ca śīlanāt |
AHS1.16.003c/ pitta.ghnās te yathā.pūrvam itara.ghnā yathottaram || 3 ||
AHS1.16.004a/ ghṛtāt tailaṁ guru vasā tailān majjā tato 'pi ca |
AHS1.16.004c/ dvābhyāṁ tribhiś caturbhis tair yamakas tri.vṛto mahān || 4 ||
AHS1.16.005a/ svedya.saṁśodhya.madya.strī.vyāyāmāsakta.cintakāḥ |
AHS1.16.005c/ vṛddha.bālā.bala.kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsra.retasaḥ || 5 ||
AHS1.16.006a/ vātārta.syanda.timira.dāruṇa.pratibodhinaḥ |
AHS1.16.006c/ snehyā na tv ati.mandāgni.tīkṣṇāgni.sthūla.dur.balāḥ || 6 ||
AHS1.16.007a/ ūru.stambhātisārāma.gala.roga.garodaraiḥ |
AHS1.16.007c/ mūrchā.chardy.a.ruci.śleṣma.tṛṣṇā.madyaiś ca pīḍitāḥ || 7 ||
AHS1.16.008a/ apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane |
AHS1.16.008c/ tatra dhī.smṛti.medhādi.kāṅkṣiṇāṁ śasyate ghṛtam || 8 ||
[Note: AHS1.16.008v/ 16.8cv tatra dhī.smṛti.medhāgni.]
AHS1.16.009a/ granthi.nāḍī.kṛmi.śleṣma.medo.māruta.rogiṣu |
AHS1.16.009c/ tailaṁ lāghava.dārḍhyārthi.krūra.koṣṭheṣu dehiṣu || 9 ||
AHS1.16.010a/ vātātapādhva.bhāra.strī.vyāyāma.kṣīṇa.dhātuṣu |
AHS1.16.010c/ rūkṣa.kleśa.kṣamāty.agni.vātāvṛta.patheṣu ca || 10 ||
AHS1.16.011a/ śeṣau vasā tu sandhy.asthi.marma.koṣṭha.rujāsu ca |
AHS1.16.011c/ tathā dagdhāhata.bhraṣṭa.yoni.karṇa.śiro.ruji || 11 ||
[Page 97
]
AHS1.16.012a/ tailaṁ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave |
AHS1.16.012c/ ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vi.male ravau || 12 ||
AHS1.16.013a/ tailaṁ tvarāyāṁ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṁ niśi |
AHS1.16.013c/ niśy eva pitte pavane saṁsarge pitta.vaty api || 13 ||
AHS1.16.014a/ niśy anya.thā vāta.kaphād rogāḥ syuḥ pittato divā |
AHS1.16.014c/ yuktyāvacārayet snehaṁ bhakṣyādy.annena vastibhiḥ || 14 ||
AHS1.16.015a/ nasyābhyañjana.gaṇḍūṣa.mūrdha.karṇākṣi.tarpaṇaiḥ |
AHS1.16.015c/ rasa.bhedaikaka.tvābhyāṁ catuḥ.ṣaṣṭir vicāraṇāḥ || 15 ||
AHS1.16.016a/ snehasyānyābhibhūta.tvād alpa.tvāc ca kramāt smṛtāḥ |
AHS1.16.016c/ yathokta.hetv.a.bhāvāc ca nāccha.peyo vicāraṇā || 16 ||
[Note: AHS1.16.016v/ 16.16av snehasyānnābhibhūta.tvād 16.16dv nācchaḥ peyo vicāraṇā]
AHS1.16.017a/ snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ sneha.karmāśu.sādhanāt |
AHS1.16.017c/ dvābhyāṁ caturbhir aṣṭābhir yāmair jīryanti yāḥ kramāt || 17 ||
AHS1.16.018a/ hrasva.madhyottamā mātrās tās tābhyaś ca hrasīyasīm |
AHS1.16.018c/ kalpayed vīkṣya doṣādīn prāg eva tu hrasīyasīm || 18 ||
AHS1.16.019a/ hyastane jīrṇa evānne sneho 'cchaḥ śuddhaye bahuḥ |
AHS1.16.019c/ śamanaḥ kṣud.vato 'n.anno madhya.mātraś ca śasyate || 19 ||
AHS1.16.020a/ bṛṁhaṇo rasa.madyādyaiḥ sa.bhakto 'lpo hitaḥ sa ca |
AHS1.16.020c/ bāla.vṛddha.pipāsārta.sneha.dviṇ.madya.śīliṣu || 20 ||
[Note: AHS1.16.020v/ 16.20bv sa.bhakto 'lpo hitaś ca saḥ]
AHS1.16.021a/ strī.sneha.nitya.mandāgni.sukhita.kleśa.bhīruṣu |
AHS1.16.021c/ mṛdu.koṣṭhālpa.doṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca || 21 ||
[Page 98
]
AHS1.16.022a/ prāṅ.madhyottara.bhakto 'sāv adho.madhyordhva.deha.jān |
AHS1.16.022c/ vyādhīñ jayed balaṁ kuryād aṅgānāṁ ca yathā.kramam || 22 ||
AHS1.16.023a/ vāry uṣṇam acche 'nupibet snehe tat sukha.paktaye |
AHS1.16.023c/ āsyopalepa.śuddhyai ca taubarāruṣkare na tu || 23 ||
AHS1.16.023+1a/ mūrchā dāho '.ratis tṛṣṇā jṛmbhā moha.bhrama.klamāḥ |
AHS1.16.023+1c/ bhavanti jīryati snehe jīrṇaḥ syāt taiḥ śamaṁ gataiḥ || 23+1 ||
AHS1.16.024a/ jīrṇā.jīrṇa.viśaṅkāyāṁ punar uṣṇodakaṁ pibet |
AHS1.16.024c/ tenodgāra.viśuddhiḥ syāt tataś ca laghu.tā ruciḥ || 24 ||
AHS1.16.025a/ bhojyo 'nnaṁ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pīta.vān api |
AHS1.16.025c/ dravoṣṇam an.abhiṣyandi nāti.snigdham a.saṅkaram || 25 ||
AHS1.16.026a/ uṣṇodakopacārī syād brahma.cārī kṣapāśayaḥ |
AHS1.16.026c/ na vega.rodhī vyāyāma.krodha.śoka.himātapān || 26 ||
AHS1.16.027a/ pravāta.yāna.yānādhva.bhāṣyāty.āsana.saṁsthitīḥ |
AHS1.16.027c/ nīcāty.uccopadhānāhaḥ.svapna.dhūma.rajāṁsi ca || 27 ||
[Note: AHS1.16.027v/ 16.27bv .bhāṣyābhyāsana.saṁsthitīḥ 16.27bv .bhāṣyāty.aśana.saṁsthitīḥ 16.27bv .bhāṣyāty.āśana.saṁsthitīḥ]
AHS1.16.028a/ yāny ahāni pibet tāni tāvanty anyāny api tyajet |
AHS1.16.028c/ sarva.karmasv ayaṁ prāyo vyādhi.kṣīṇeṣu ca kramaḥ || 28 ||
AHS1.16.029a/ upacāras tu śamane kāryaḥ snehe virikta.vat |
AHS1.16.029c/ try.aham acchaṁ mṛdau koṣṭhe krūre sapta.dinaṁ pibet || 29 ||
AHS1.16.030a/ samyak.snigdho 'tha.vā yāvad ataḥ sātmyī.bhavet param |
AHS1.16.030c/ vātānulomyaṁ dīpto 'gnir varcaḥ snigdham a.saṁhatam || 30 ||
[Page 99
]
AHS1.16.031a/ snehodvegaḥ klamaḥ samyak.snigdhe rūkṣe viparyayaḥ |
AHS1.16.031c/ ati.snigdhe tu pāṇḍu.tvaṁ ghrāṇa.vaktra.guda.sravāḥ || 31 ||
[Note: AHS1.16.031v/ 16.31av mṛdu.snigdhāṅga.tā glāniḥ 16.31bv snehodvego 'tha lāghavam 16.31bv snehodvego 'ṅga.lāghavam 16.31cv ati.snigdhe tu pāṇḍu.tva. 16.31cv vi.malendriya.tā samyak. 16.31dv .ghrāṇa.vaktra.guda.sravāḥ 16.31dv .snigdhe rūkṣe viparyayaḥ]
AHS1.16.032a/ a.mātrayā.hito '.kāle mithyāhāra.vihārataḥ |
AHS1.16.032c/ snehaḥ karoti śophārśas.tandrā.stambha.vi.sañjña.tāḥ || 32 ||
AHS1.16.033a/ kaṇḍū.kuṣṭha.jvarotkleśa.śūlānāha.bhramādikān |
AHS1.16.033c/ kṣut.tṛṣṇollekhana.sveda.rūkṣa.pānānna.bheṣajam || 33 ||
[Note: AHS1.16.033v/ 16.33bv .śūlānāha.bala.kṣayān 16.33cv kṣut.tṛṣṇollekhanaṁ svedo 16.33dv rūkṣaṁ pānānna.bheṣajam]
AHS1.16.034a/ takrāriṣṭa.khaloddāla.yava.śyāmāka.kodravāḥ |
AHS1.16.034c/ pippalī.tri.phalā.kṣaudra.pathyā.go.mūtra.guggulu || 34 ||
[Note: AHS1.16.034v/ 16.34av takrāriṣṭaṁ khaloddāla. 16.34bv .yava.śyāmāka.kodravam]
AHS1.16.035a/ yathā.svaṁ prati.rogaṁ ca sneha.vyāpadi sādhanam |
AHS1.16.035c/ virūkṣaṇe laṅghana.vat kṛtāti.kṛta.lakṣaṇam || 35 ||
AHS1.16.036a/ snigdha.dravoṣṇa.dhanvottha.rasa.bhuk svedam ācaret |
AHS1.16.036c/ snigdhas try.ahaṁ sthitaḥ kuryād virekaṁ vamanaṁ punaḥ || 36 ||
[Note: AHS1.16.036v/ 16.36bv .rasa.bhuk svedam ācaran]
AHS1.16.037a/ ekāhaṁ dinam anyac ca kapham utkleśya tat.karaiḥ |
AHS1.16.037c/ māṁsalā medurā bhūri.śleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ || 37 ||
AHS1.16.038a/ snehocitāś ca ye snehyās tān pūrvaṁ rūkṣayet tataḥ |
AHS1.16.038c/ saṁsnehya śodhayed evaṁ sneha.vyāpan na jāyate || 38 ||
AHS1.16.039a/ alaṁ malān īrayituṁ snehaś cā.sātmya.tāṁ gataḥ |
AHS1.16.039c/ bāla.vṛddhādiṣu sneha.parihārā.sahiṣṇuṣu || 39 ||
AHS1.16.040a/ yogān imān an.udvegān sadyaḥ.snehān prayojayet |
AHS1.16.040c/ prājya.māṁsa.rasās teṣu peyā vā sneha.bharjitā || 40 ||
[Note: AHS1.16.040v/ 16.40dv peyā vā sneha.bharjitāḥ]
[Page 100
]
AHS1.16.041a/ tila.cūrṇaś ca sa.sneha.phāṇitaḥ kṛśarā tathā |
AHS1.16.041c/ kṣīra.peyā ghṛtāḍhyoṣṇā dadhno vā sa.guḍaḥ saraḥ || 41 ||
[Note: AHS1.16.041v/ 16.41av tila.cūrṇaṁ ca sa.sneha. 16.41bv .phāṇitaṁ kṛśarā tathā]
AHS1.16.042a/ peyā ca pañca.prasṛtā snehais taṇḍula.pañcamaiḥ |
AHS1.16.042c/ saptaite snehanāḥ sadyaḥ snehāś ca lavaṇolbaṇāḥ || 42 ||
[Note: AHS1.16.042v/ 16.42dv snehaś ca lavaṇolbaṇaḥ]
AHS1.16.043a/ tad dhy abhiṣyandy a.rūkṣaṁ ca sūkṣmam uṣṇaṁ vyavāyi ca |
AHS1.16.043c/ guḍānūpāmiṣa.kṣīra.tila.māṣa.surā.dadhi || 43 ||
[Note: AHS1.16.043v/ 16.43av tad dhi viṣyandy a.rūkṣaṁ ca]
AHS1.16.044a/ kuṣṭha.śopha.prameheṣu snehārthaṁ na prakalpayet |
AHS1.16.044c/ tri.phalā.pippalī.pathyā.guggulv.ādi.vipācitān || 44 ||
AHS1.16.045a/ snehān yathā.svam eteṣāṁ yojayed a.vikāriṇaḥ |
AHS1.16.045c/ kṣīṇānāṁ tv āmayair agni.deha.sandhukṣaṇa.kṣamān || 45 ||
[Note: AHS1.16.045v/ 16.45av kṣīṇānām āmayair agni.]
AHS1.16.046a/ dīptāntarāgniḥ pariśuddha.koṣṭhaḥ pratyagra.dhātur bala.varṇa.yuktaḥ |
AHS1.16.046c/ dṛḍhendriyo manda.jaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ || 46 ||
1.17. Chapter 17 :: Athasvedavidhy adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 118-121]
AHS1.17.001a/ svedas tāpopanāhoṣma.drava.bhedāc catur.vidhaḥ |
AHS1.17.001c/ tāpo 'gni.tapta.vasana.phāla.hasta.talādibhiḥ || 1 ||
AHS1.17.002a/ upanāho vacā.kiṇva.śatāhvā.devadārubhiḥ |
AHS1.17.002c/ dhānyaiḥ samastair gandhaiś ca rāsnairaṇḍa.jaṭāmiṣaiḥ || 2 ||
AHS1.17.003a/ udrikta.lavaṇaiḥ sneha.cukra.takra.payaḥ.plutaiḥ |
AHS1.17.003c/ kevale pavane śleṣma.saṁsṛṣṭe surasādibhiḥ || 3 ||
AHS1.17.004a/ pittena padmakādyais tu śālvaṇākhyaiḥ punaḥ punaḥ |
AHS1.17.004c/ snigdhoṣṇa.vīryair mṛdubhiś carma.paṭṭair a.pūtibhiḥ || 4 ||
[Note: AHS1.17.004v/ 17.4av pittena padmakādyaiś ca 17.4bv śālvalākhyaiḥ punaḥ punaḥ]
[Page 101
]
AHS1.17.005a/ a.lābhe vāta.jit pattra.kauśeyāvika.śāṭakaiḥ |
AHS1.17.005c/ baddhaṁ rātrau divā muñcen muñced rātrau divā.kṛtam || 5 ||
AHS1.17.006a/ ūṣmā tūtkārikā.loṣṭa.kapālopala.pāṁsubhiḥ |
AHS1.17.006c/ pattra.bhaṅgena dhānyena karīṣa.sikatā.tuṣaiḥ || 6 ||
AHS1.17.007a/ anekopāya.santaptaiḥ prayojyo deśa.kālataḥ |
AHS1.17.007c/ śigru.vāraṇakairaṇḍa.karañja.surasārjakāt || 7 ||
AHS1.17.008a/ śirīṣa.vāsā.vaṁśārka.mālatī.dīrghavṛntataḥ |
AHS1.17.008c/ pattra.bhaṅgair vacādyaiś ca māṁsaiś cānūpa.vāri.jaiḥ || 8 ||
AHS1.17.009a/ daśa.mūlena ca pṛthak sahitair vā yathā.malam |
AHS1.17.009c/ sneha.vadbhiḥ surā.śukta.vāri.kṣīrādi.sādhitaiḥ || 9 ||
AHS1.17.010a/ kumbhīr galantīr nāḍīr vā pūrayitvā rujārditam |
AHS1.17.010c/ vāsasācchāditaṁ gātraṁ snigdhaṁ siñced yathā.sukham || 10 ||
[Note: AHS1.17.010v/ 17.10cv vastrāvacchāditaṁ gātraṁ]
AHS1.17.011a/ tair eva vā dravaiḥ pūrṇaṁ kuṇḍaṁ sarvāṅga.ge 'nile |
AHS1.17.011c/ avagāhyāturas tiṣṭhed arśaḥ.kṛcchrādi.rukṣu ca || 11 ||
AHS1.17.012a/ nivāte 'ntar.bahiḥ.snigdho jīrṇānnaḥ svedam ācaret |
AHS1.17.012c/ vyādhi.vyādhita.deśartu.vaśān madhya.varāvaram || 12 ||
[Note: AHS1.17.012v/ 17.12av nir.vāte 'ntar.bahiḥ.snigdho]
AHS1.17.013a/ kaphārto rūkṣaṇaṁ rūkṣo rūkṣaḥ snigdhaṁ kaphānile |
AHS1.17.013c/ āmāśaya.gate vāyau kaphe pakvāśayāśrite || 13 ||
[Note: AHS1.17.013v/ 17.13av kaphe taṁ rūkṣaṇai rūkṣo]
AHS1.17.014a/ rūkṣa.pūrvaṁ tathā sneha.pūrvaṁ sthānānurodhataḥ |
AHS1.17.014c/ alpaṁ vaṅkṣaṇayoḥ sv.alpaṁ dṛṅ.muṣka.hṛdaye na vā || 14 ||
[Note: AHS1.17.014v/ 17.14cv alpaṁ vaṅkṣaṇayoḥ svedaṁ]
[Page 102
]
AHS1.17.015a/ śīta.śūla.kṣaye svinno jāte 'ṅgānāṁ ca mārdave |
AHS1.17.015c/ syāc chanair mṛditaḥ snātas tataḥ sneha.vidhiṁ bhajet || 15 ||
AHS1.17.016a/ pittāsra.kopa.tṛṇ.mūrchā.svarāṅga.sadana.bhramāḥ |
AHS1.17.016c/ sandhi.pīḍā jvaraḥ śyāva.rakta.maṇḍala.darśanam || 16 ||
AHS1.17.017a/ svedāti.yogāc chardiś ca tatra stambhanam auṣadham |
AHS1.17.017c/ viṣa.kṣārāgny.atīsāra.cchardi.mohātureṣu ca || 17 ||
AHS1.17.018a/ svedanaṁ guru tīkṣṇoṣṇaṁ prāyaḥ stambhanam anya.thā |
AHS1.17.018c/ drava.sthira.sara.snigdha.rūkṣa.sūkṣmaṁ ca bheṣajam || 18 ||
AHS1.17.019a/ svedanaṁ stambhanaṁ ślakṣṇaṁ rūkṣa.sūkṣma.sara.dravam |
AHS1.17.019c/ prāyas tiktaṁ kaṣāyaṁ ca madhuraṁ ca samāsataḥ || 19 ||
AHS1.17.020a/ stambhitaḥ syād bale labdhe yathoktāmaya.saṅkṣayāt |
AHS1.17.020c/ stambha.tvak.snāyu.saṅkoca.kampa.hṛd.vāg.ghanu.grahaiḥ || 20 ||
AHS1.17.021a/ pādauṣṭha.tvak.karaiḥ śyāvair ati.stambhitam ādiśet |
AHS1.17.021c/ na svedayed ati.sthūla.rūkṣa.dur.bala.mūrchitān || 21 ||
AHS1.17.022a/ stambhanīya.kṣata.kṣīṇa.kṣāma.madya.vikāriṇaḥ |
AHS1.17.022c/ timirodara.vīsarpa.kuṣṭha.śoṣāḍhya.rogiṇaḥ || 22 ||
[Note: AHS1.17.022v/ 17.22dv .kuṣṭha.śophāḍhya.rogiṇaḥ]
AHS1.17.023a/ pīta.dugdha.dadhi.sneha.madhūn kṛta.virecanān |
AHS1.17.023c/ bhraṣṭa.dagdha.guda.glāni.krodha.śoka.bhayārditān || 23 ||
[Note: AHS1.17.023v/ 17.23dv .krodha.śoka.bhayānvitān 17.23dv .krodha.rakta.kṣayānvitān]
AHS1.17.024a/ kṣut.tṛṣṇā.kāmalā.pāṇḍu.mehinaḥ pitta.pīḍitān |
AHS1.17.024c/ garbhiṇīṁ puṣpitāṁ sūtāṁ mṛdu cātyayike gade || 24 ||
[Note: AHS1.17.024v/ 17.24dv mṛdu tv ātyayike gade]
[Page 103
]
AHS1.17.025a/ śvāsa.kāsa.pratiśyāya.hidhmādhmāna.vibandhiṣu |
AHS1.17.025c/ svara.bhedānila.vyādhi.śleṣmāma.stambha.gaurave || 25 ||
AHS1.17.026a/ aṅga.marda.kaṭī.pārśva.pṛṣṭha.kukṣi.hanu.grahe |
AHS1.17.026c/ mahat.tve muṣkayoḥ khalyām āyāme vāta.kaṇṭake || 26 ||
AHS1.17.027a/ mūtra.kṛcchrārbuda.granthi.śukrāghātāḍhya.mārute |
AHS1.17.027c/ svedaṁ yathā.yathaṁ kuryāt tad.auṣadha.vibhāgataḥ || 27 ||
AHS1.17.028a/ svedo hitas tv an.āgneyo vāte medaḥ.kaphāvṛte |
AHS1.17.028c/ nivātaṁ gṛham āyāso guru.prāvaraṇaṁ bhayam || 28 ||
AHS1.17.028ū̆/ upanāhāhava.krodhā bhūri.pānaṁ kṣudhātapaḥ || 28ū̆ ||
[Note: AHS1.17.028ū̆v/ 17.28ū̆av upanāhāhava.krodha. 17.28ū̆bv .bhūri.pānaṁ kṣudhātapaḥ 17.28ū̆bv bhūri.pāna.kṣud.ātapaḥ]
AHS1.17.028ū̆+1/ svedayanti daśaitāni naram agni.guṇād ṛte || 28ū̆+1 ||
AHS1.17.029a/ sneha.klinnāḥ koṣṭha.gā dhātu.gā vā sroto.līnā ye ca śākhāsthi.saṁsthāḥ |
AHS1.17.029c/ doṣāḥ svedais te dravī.kṛtya koṣṭhaṁ nītāḥ samyak śuddhibhir nirhriyante || 29 ||
1.18. Chapter 18 :: Athavamanavirecanavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 121-125]
AHS1.18.001a/ kaphe vidadhyād vamanaṁ saṁyoge vā kapholbaṇe |
AHS1.18.001c/ tad.vad virecanaṁ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet || 1 ||
AHS1.18.002a/ nava.jvarātisārādhaḥ.pittāsṛg.rāja.yakṣmiṇaḥ |
AHS1.18.002c/ kuṣṭha.mehāpacī.granthi.ślīpadonmāda.kāsinaḥ || 2 ||
AHS1.18.003a/ śvāsa.hṛl.lāsa.vīsarpa.stanya.doṣordhva.rogiṇaḥ |
AHS1.18.003c/ a.vāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nitya.duḥkhitaḥ || 3 ||
[Note: AHS1.18.003v/ 18.3bv .stanya.rogordhva.rogiṇaḥ 18.3cv a.vāmyā garbhiṇī.rūkṣa. 18.3dv .kṣudhitā nitya.duḥkhitāḥ]
[Page 104
]
AHS1.18.004a/ bāla.vṛddha.kṛśa.sthūla.hṛd.rogi.kṣata.dur.balāḥ |
AHS1.18.004c/ prasakta.vamathu.plīha.timira.kṛmi.koṣṭhinaḥ || 4 ||
AHS1.18.005a/ ūrdhva.pravṛtta.vāyv.asra.datta.vasti.hata.svarāḥ |
AHS1.18.005c/ mūtrāghāty udarī gulmī dur.vamo 'ty.agnir arśasaḥ || 5 ||
[Note: AHS1.18.005v/ 18.5av ūrdhva.pravṛtta.vātāsra.]
AHS1.18.006a/ udāvarta.bhramāṣṭhīlā.pārśva.rug.vāta.rogiṇaḥ |
AHS1.18.006c/ ṛte viṣa.garā.jīrṇa.viruddhābhyavahārataḥ || 6 ||
[Note: AHS1.18.006v/ 18.6av udāvarta.śramāṣṭhīlā.]
AHS1.18.007a/ prasakta.vamathoḥ pūrve prāyeṇāma.jvaro 'pi ca |
AHS1.18.007c/ dhūmāntaiḥ karmabhir varjyāḥ sarvair eva tv a.jīrṇinaḥ || 7 ||
AHS1.18.008a/ vireka.sādhyā gulmārśo.visphoṭa.vyaṅga.kāmalāḥ |
AHS1.18.008c/ jīrṇa.jvarodara.gara.cchardi.plīha.halīmakāḥ || 8 ||
[Note: AHS1.18.008v/ 18.8cv jīrṇa.jvarodara.cchardi. 18.8dv .plīhānāha.halīmakāḥ 18.8dv .plīha.pāṇḍu.halīmakāḥ]
AHS1.18.009a/ vidradhis timiraṁ kācaḥ syandaḥ pakvāśaya.vyathā |
AHS1.18.009c/ yoni.śukrāśrayā rogāḥ koṣṭha.gāḥ kṛmayo vraṇāḥ || 9 ||
[Note: AHS1.18.009v/ 18.9cv yoni.śukra.gatā rogāḥ 18.9cv yoni.śukrāśayā rogāḥ]
AHS1.18.010a/ vātāsram ūrdhva.gaṁ raktaṁ mūtrāghātaḥ śakṛd.grahaḥ |
AHS1.18.010c/ vāmyaś ca kuṣṭha.mehādyā na tu recyā nava.jvarī || 10 ||
[Note: AHS1.18.010v/ 18.10av vātāsṛg ūrdhva.gaṁ raktaṁ 18.10dv na tu recyo nava.jvarī]
AHS1.18.011a/ alpāgny.adho.ga.pittāsra.kṣata.pāyv.atisāriṇaḥ |
AHS1.18.011c/ sa.śalyāsthāpita.krūra.koṣṭhāti.snigdha.śoṣiṇaḥ || 11 ||
[Note: AHS1.18.011v/ 18.11cv sa.śalyābhihata.krūra.]
AHS1.18.012a/ atha sādhāraṇe kāle snigdha.svinnaṁ yathā.vidhi |
AHS1.18.012c/ śvo.vamyam utkliṣṭa.kaphaṁ matsya.māṣa.tilādibhiḥ || 12 ||
[Note: AHS1.18.012v/ 18.12dv matsya.māṁsa.tilādibhiḥ 18.12dv māṁsa.māṣa.tilādibhiḥ]
AHS1.18.013a/ niśāṁ suptaṁ su.jīrṇānnaṁ pūrvāhṇe kṛta.maṅgalam |
AHS1.18.013c/ nir.annam īṣat.snigdhaṁ vā peyayā pīta.sarpiṣam || 13 ||
[Note: AHS1.18.013v/ 18.13av niśāṁ suptaṁ ca jīrṇānnaṁ]
[Page 105
]
AHS1.18.014a/ vṛddha.bālā.bala.klība.bhīrūn rogānurodhataḥ |
AHS1.18.014c/ ā.kaṇṭhaṁ pāyitān madyaṁ kṣīram ikṣu.rasaṁ rasam || 14 ||
[Note: AHS1.18.014v/ 18.14cv ā.kaṇṭhaṁ pāyayen madyaṁ]
AHS1.18.015a/ yathā.vikāra.vihitāṁ madhu.saindhava.saṁyutām |
AHS1.18.015c/ koṣṭhaṁ vibhajya bhaiṣajya.mātrāṁ mantrābhimantritām || 15 ||
AHS1.18.016a/ brahma.dakṣāśvi.rudrendra.bhū.candrārkānilānalāḥ |
AHS1.18.016c/ ṛṣayaḥ sauṣadhi.grāmā bhūta.saṅghāś ca pāntu vaḥ || 16 ||
AHS1.18.017a/ rasāyanam ivarṣīṇām a.marāṇām ivāmṛtam |
AHS1.18.017c/ sudhevottama.nāgānāṁ bhaiṣajyam idam astu te || 17 ||
[Note: AHS1.18.017v/ 18.17av rasāyanam ivarṣīṇāṁ 18.17bv devānām amṛtaṁ yathā]
AHS1.18.017+1/ namo bhaga.vate bhaiṣajya.gurave vaiḍūrya.prabha.rājāya || 17+1 ||
AHS1.18.017+2/ tathā.gatāyārhate samyak.sambuddhāya || 17+2 ||
AHS1.18.017+3/ tad yathā || 17+3 ||
AHS1.18.017+4/ bhaiṣajye bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye samudgate svāhā || 17+4 ||
[Note: AHS1.18.017+4v/ 18.17+4v bhaiṣajye bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye bhaiṣajya.samudgate svāhā 18.17+4v bhaiṣajye mahā.bhaiṣajye samudgate svāhā]
AHS1.18.018a/ prāṅ.mukhaṁ pāyayet pīto muhūrtam anupālayet |
AHS1.18.018c/ tan.manā jāta.hṛl.lāsa.prasekaś chardayet tataḥ || 18 ||
[Note: AHS1.18.018v/ 18.18av prāṅ.mukhaṁ pāyayet pītaṁ 18.18av prāṅ.mukhaṁ pāyayet pīte 18.18dv .prasekaṁ chardayet tataḥ]
AHS1.18.019a/ aṅgulībhyām an.āyasto nālena mṛdunātha.vā |
AHS1.18.019c/ gala.tālv a.rujan vegān a.pravṛttān pravartayan || 19 ||
[Note: AHS1.18.019v/ 18.19dv nā.pravṛttān pravartayan 18.19dv nā.pravṛttān pravartayet 18.19dv a.pravṛttān pravartayet]
[Page 106
]
AHS1.18.020a/ pravartayan pravṛttāṁś ca jānu.tulyāsane sthitaḥ |
AHS1.18.020c/ ubhe pārśve lalāṭaṁ ca vamataś cāsya dhārayet || 20 ||
AHS1.18.021a/ prapīḍayet tathā nābhiṁ pṛṣṭhaṁ ca pratilomataḥ |
AHS1.18.021c/ kaphe tīkṣṇoṣṇa.kaṭukaiḥ pitte svādu.himair iti || 21 ||
AHS1.18.022a/ vamet snigdhāmla.lavaṇaiḥ saṁsṛṣṭe marutā kaphe |
AHS1.18.022c/ pittasya darśanaṁ yāvac chedo vā śleṣmaṇo bhavet || 22 ||
AHS1.18.023a/ hīna.vegaḥ kaṇā.dhātrī.siddhārtha.lavaṇodakaiḥ |
AHS1.18.023c/ vamet punaḥ punas tatra vegānām a.pravartanam || 23 ||
AHS1.18.024a/ pravṛttiḥ sa.vibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā |
AHS1.18.024c/ a.yogas tena niṣṭhīva.kaṇḍū.koṭha.jvarādayaḥ || 24 ||
AHS1.18.025a/ nir.vibandhaṁ pravartante kapha.pittānilāḥ kramāt |
AHS1.18.025c/ samyag.yoge 'ti.yoge tu phena.candraka.rakta.vat || 25 ||
[Note: AHS1.18.025v/ 18.25dv phena.candrika.rakta.vat]
AHS1.18.025.1+(1)a/ manaḥ.prasādaḥ svāsthyaṁ cāvasthānaṁ ca svayaṁ bhavet |
AHS1.18.025.1+(1)c/ vaiparītyam a.yogānāṁ na cāti.mahatī vyathā || 25.1+(1) ||
[Note: AHS1.18.018.25.1+(1)v/ 18.25.1+(1)av manaḥ.prasādaḥ svāsthyaṁ ca 18.25.1+(1)bv avasthānaṁ svayaṁ bhavet]
AHS1.18.026a/ vamitaṁ kṣāma.tā dāhaḥ kaṇṭha.śoṣas tamo bhramaḥ |
AHS1.18.026c/ ghorā vāyv.āmayā mṛtyur jīva.śoṇita.nirgamāt || 26 ||
AHS1.18.027a/ samyag.yogena vamitaṁ kṣaṇam āśvāsya pāyayet |
AHS1.18.027c/ dhūma.trayasyānya.tamaṁ snehācāram athādiśet || 27 ||
AHS1.18.028a/ tataḥ sāyaṁ prabhāte vā kṣud.vān snātaḥ sukhāmbunā |
AHS1.18.028c/ bhuñjāno rakta.śāly.annaṁ bhajet peyādikaṁ kramam || 28 ||
[Note: AHS1.18.028v/ 18.28cv purāṇa.rakta.śālīnām 18.28cv bhuñjāno 'nnam apekṣeta 18.28dv a.sneha.lavaṇoṣaṇam 18.28dv peyādikam imaṁ kramam 18.28dv peyādikam imaṁ kramāt 18.28dv peyādikam amuṁ kramam]
[Page 107
]
AHS1.18.029a/ peyāṁ vilepīm a.kṛtaṁ kṛtaṁ ca yūṣaṁ rasaṁ trīn ubhayaṁ tathaikam |
AHS1.18.029c/ krameṇa seveta naro 'nna.kālān pradhāna.madhyāvara.śuddhi.śuddhaḥ || 29 ||
AHS1.18.030a/ yathāṇur agnis tṛṇa.go.mayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa |
AHS1.18.030c/ mahān sthiraḥ sarva.pacas tathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ || 30 ||
[Note: AHS1.18.030v/ 18.30dv śuddhasya peyādibhir antar.agniḥ]
AHS1.18.031a/ jaghanya.madhya.pravare tu vegāś catvāra iṣṭā vamane ṣaḍ aṣṭau |
AHS1.18.031c/ daśaiva te dvi.tri.guṇā vireke prasthas tathā syād dvi.catur.guṇaś ca || 31 ||
AHS1.18.032a/ pittāvasānaṁ vamanaṁ virekād ardhaṁ kaphāntaṁ ca virekam āhuḥ |
AHS1.18.032c/ dvi.trān sa.viṭkān apanīya vegān meyaṁ vireke vamane tu pītam || 32 ||
AHS1.18.033a/ athainaṁ vāmitaṁ bhūyaḥ sneha.svedopapāditam |
AHS1.18.033c/ śleṣma.kāle gate jñātvā koṣṭhaṁ samyag virecayet || 33 ||
AHS1.18.034a/ bahu.pitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate |
AHS1.18.034c/ prabhūta.mārutaḥ krūraḥ kṛcchrāc chyāmādikair api || 34 ||
AHS1.18.035a/ kaṣāya.madhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe |
AHS1.18.035c/ snigdhoṣṇa.lavaṇair vāyāv a.pravṛttau tu pāyayet || 35 ||
AHS1.18.036a/ uṣṇāmbu svedayed asya pāṇi.tāpena codaram |
AHS1.18.036c/ utthāne 'lpe dine tasmin bhuktvānye.dyuḥ punaḥ pibet || 36 ||
AHS1.18.037a/ a.dṛḍha.sneha.koṣṭhas tu pibed ūrdhvaṁ daśāhataḥ |
AHS1.18.037c/ bhūyo 'py upaskṛta.tanuḥ sneha.svedair virecanam || 37 ||
AHS1.18.038a/ yaugikaṁ samyag ālocya smaran pūrvam atikramam |
AHS1.18.038c/ hṛt.kukṣy.a.śuddhir a.rucir utkleśaḥ śleṣma.pittayoḥ || 38 ||
[Note: AHS1.18.038v/ 18.38bv smaran pūrvam anukramam]
[Page 108
]
AHS1.18.039a/ kaṇḍū.vidāhaḥ piṭikāh pīnaso vāta.viḍ.grahaḥ |
AHS1.18.039c/ a.yoga.lakṣaṇaṁ yogo vaiparītye yathoditāt || 39 ||
[Note: AHS1.18.039v/ 18.39av kaṇḍū.vidāhaḥ piṭikā]
AHS1.18.040a/ viṭ.pitta.kapha.vāteṣu niḥsṛteṣu kramāt sravet |
AHS1.18.040c/ niḥ.śleṣma.pittam udakaṁ śvetaṁ kṛṣṇaṁ sa.lohitam || 40 ||
AHS1.18.041a/ māṁsa.dhāvana.tulyaṁ vā medaḥ.khaṇḍābham eva vā |
AHS1.18.041c/ guda.niḥsaraṇaṁ tṛṣṇā bhramo netra.praveśanam || 41 ||
[Note: AHS1.18.041v/ 18.41dv śramo netra.praveśanam]
AHS1.18.042a/ bhavanty ati.viriktasya tathāti.vamanāmayāḥ |
AHS1.18.042c/ samyag.viriktam enaṁ ca vamanoktena yojayet || 42 ||
AHS1.18.043a/ dhūma.varjyena vidhinā tato vamita.vān iva |
AHS1.18.043c/ krameṇānnāni bhuñjāno bhajet prakṛti.bhojanam || 43 ||
AHS1.18.044a/ manda.vahnim a.saṁśuddham a.kṣāmaṁ doṣa.dur.balam |
AHS1.18.044c/ a.dṛṣṭa.jīrṇa.liṅgaṁ ca laṅghayet pīta.bheṣajam || 44 ||
AHS1.18.045a/ sneha.svedauṣadhotkleśa.saṅgair iti na bādhyate |
AHS1.18.045c/ saṁśodhanāsra.visrāva.sneha.yojana.laṅghanaiḥ || 45 ||
AHS1.18.046a/ yāty agnir manda.tāṁ tasmāt kramaṁ peyādim ācaret |
AHS1.18.046c/ srutālpa.pitta.śleṣmāṇaṁ madya.paṁ vāta.paittikam || 46 ||
AHS1.18.047a/ peyāṁ na pāyayet teṣāṁ tarpaṇādi.kramo hitaḥ |
AHS1.18.047c/ a.pakvaṁ vamanaṁ dośān pacyamānaṁ virecanam || 47 ||
[Note: AHS1.18.047v/ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo mataḥ 18.47bv tarpaṇādi.kramo mataḥ]
AHS1.18.048a/ nirhared vamanasyātaḥ pākaṁ na pratipālayet |
AHS1.18.048c/ dur.balo bahu.doṣaś ca doṣa.pākena yaḥ svayam || 48 ||
[Page 109
]
AHS1.18.049a/ viricyate bhedanīyair bhojyais tam upapādayet |
AHS1.18.049c/ dur.balaḥ śodhitaḥ pūrvam alpa.doṣaḥ kṛśo naraḥ || 49 ||
[Note: AHS1.18.049v/ 18.49bv bhojyais taṁ samupācaret]
AHS1.18.050a/ a.parijñāta.koṣṭhaś ca piben mṛdv alpam auṣadham |
AHS1.18.050c/ varaṁ tad a.sakṛt.pītam anya.thā saṁśayāvaham || 50 ||
[Note: AHS1.18.050v/ 18.50av varaṁ tad a.sakṛt.pītaṁ 18.50bv nānya.thā saṁśayāvaham]
AHS1.18.051a/ hared bahūṁś calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ |
AHS1.18.051c/ dur.balasya mṛdu.dravyair alpān saṁśamayet tu tān || 51 ||
AHS1.18.052a/ kleśayanti ciraṁ te hi hanyur vainam a.nirhṛtāḥ |
AHS1.18.052c/ mandāgniṁ krūra.koṣṭhaṁ ca sa.kṣāra.lavaṇair ghṛtaiḥ || 52 ||
[Note: AHS1.18.052v/ 18.52bv hanyuś cainam a.nirhṛtāḥ]
AHS1.18.053a/ sandhukṣitāgniṁ vijita.kapha.vātaṁ ca śodhayet |
AHS1.18.053c/ rūkṣa.bahv.anila.krūra.koṣṭha.vyāyāma.śīlinām || 53 ||
AHS1.18.054a/ dīptāgnīnāṁ ca bhaiṣajyam a.virecyaiva jīryati |
AHS1.18.054c/ tebhyo vastiṁ purā dadyāt tataḥ snigdhaṁ virecanam || 54 ||
[Note: AHS1.18.054v/ 18.54cv tebhyo vastiṁ puro dadyāt]
AHS1.18.055a/ śakṛn nirhṛtya vā kiñ.cit tīkṣṇābhiḥ phala.vartibhiḥ |
AHS1.18.055c/ pravṛttaṁ hi malaṁ snigdho vireko nirharet sukham || 55 ||
AHS1.18.056a/ viṣābhighāta.piṭikā.kuṣṭha.śopha.visarpiṇaḥ |
AHS1.18.056c/ kāmalā.pāṇḍu.mehārtān nāti.snigdhān viśodhayet || 56 ||
[Note: AHS1.18.056v/ 18.56dv nāti.snigdhān virecayet ]
AHS1.18.057a/ sarvān sneha.virekaiś ca rūkṣais tu sneha.bhāvitān |
AHS1.18.057c/ karmaṇāṁ vamanādīnāṁ punar apy antare 'ntare || 57 ||
[Note: AHS1.18.057v/ 18.57bv rūkṣaiś ca sneha.bhāvitān]
AHS1.18.058a/ sneha.svedau prayuñjīta sneham ante balāya ca |
AHS1.18.058c/ malo hi dehād utkleśya hriyate vāsaso yathā || 58 ||
[Page 110
]
AHS1.18.059a/ sneha.svedais tathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanair malaḥ |
AHS1.18.059c/ sneha.svedāv an.abhyasya kuryāt saṁśodhanaṁ tu yaḥ || 59 ||
[Note: AHS1.18.059v/ 18.59av sneha.svedais tathotkleśya 18.59bv hriyate śodhanair malaḥ]
AHS1.18.059ū̆ab/ dāru śuṣkam ivān.āme śarīraṁ tasya dīryate || 59ū̆ab ||
AHS1.18.060ū̆a/ buddhi.prasādaṁ balam indriyāṇāṁ dhātu.sthira.tvaṁ jvalanasya dīptim |
AHS1.18.060ū̆c/ cirāc ca pākaṁ vayasaḥ karoti saṁśodhanaṁ samyag.upāsyamānam || 60ū̆ ||
[Note: AHS1.18.060ū̆v/ 18.60ū̆av buddheḥ prasādaṁ balam indriyāṇāṁ 18.60ū̆bv dhātoḥ sthira.tvaṁ jvalanasya dīptim]
1.19. Chapter 19 :: Athabastividhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 125-134]
AHS1.19.001a/ vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā vastir iṣyate |
AHS1.19.001c/ upakramāṇāṁ sarveṣāṁ so 'graṇīs tri.vidhas tu saḥ || 1 ||
[Note: AHS1.19.001v/ 19.1dv so 'graṇīs tri.vidhaś ca saḥ]
AHS1.19.002a/ nirūho 'nvāsanaṁ vastir uttaras tena sādhayet |
AHS1.19.002c/ gulmānāha.khuḍa.plīha.śuddhātīsāra.śūlinaḥ || 2 ||
AHS1.19.003a/ jīrṇa.jvara.pratiśyāya.śukrānila.mala.grahān |
AHS1.19.003c/ vardhmāśmarī.rajo.nāśān dāruṇāṁś cānilāmayān || 3 ||
AHS1.19.004a/ an.āsthāpyās tv ati.snigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṁ kṛśaḥ |
AHS1.19.004c/ āmātīsārī vami.mān saṁśuddho datta.nāvanaḥ || 4 ||
AHS1.19.005a/ śvāsa.kāsa.prasekārśo.hidhmādhmānālpa.vahnayaḥ |
AHS1.19.005c/ śūna.pāyuḥ kṛtāhāro baddha.cchidrodakodarī || 5 ||
[Note: AHS1.19.005v/ 19.5dv baddha.cchidra.dakodarī]
AHS1.19.006a/ kuṣṭhī ca madhu.mehī ca māsān sapta ca garbhiṇī |
AHS1.19.006c/ āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣād ati.vahnayaḥ || 6 ||
AHS1.19.007a/ rūkṣāḥ kevala.vātārtā nānuvāsyās ta eva ca |
AHS1.19.007c/ ye 'n.āsthāpyās tathā pāṇḍu.kāmalā.meha.pīnasāḥ || 7 ||
[Page 111
]
AHS1.19.008a/ nir.anna.plīha.viḍ.bhedi.guru.koṣṭha.kaphodarāḥ |
AHS1.19.008c/ abhiṣyandi.bhṛśa.sthūla.kṛmi.koṣṭhāḍhya.mārutāḥ || 8 ||
[Note: AHS1.19.008v/ 19.8bv .guru.koṣṭhaḥ kaphodarī 19.8cv abhiṣyandi.kṛśa.sthūla.]
AHS1.19.009a/ pīte viṣe gare 'pacyāṁ ślīpadī gala.gaṇḍa.vān |
AHS1.19.009c/ tayos tu netraṁ hemādi.dhātu.dārv.asthi.veṇu.jam || 9 ||
AHS1.19.010a/ go.pucchākāram a.cchidraṁ ślakṣṇarju guṭikā.mukham |
AHS1.19.010c/ ūne 'bde pañca pūrṇe 'sminn ā.saptabhyo 'ṅgulāni ṣaṭ || 10 ||
AHS1.19.011a/ saptame sapta tāny aṣṭau dvā.daśe ṣo.ḍaśe nava |
AHS1.19.011c/ dvā.daśaiva paraṁ viṁśād vīkṣya varṣāntareṣu ca || 11 ||
AHS1.19.012a/ vayo.bala.śarīrāṇi pramāṇam abhivardhayet |
AHS1.19.012c/ svāṅguṣṭhena samaṁ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā || 12 ||
AHS1.19.013a/ pūrṇe 'bde 'ṅgulam ādāya tad.ardhārdha.pravardhitam |
AHS1.19.013c/ try.aṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ mūle 'gre vahate tu yat || 13 ||
AHS1.19.014a/ mudgaṁ māṣaṁ kalāyaṁ ca klinnaṁ karkandhukaṁ kramāt |
AHS1.19.014c/ mūla.cchidra.pramāṇena prānte ghaṭita.karṇikam || 14 ||
AHS1.19.015a/ vartyāgre pihitaṁ mūle yathā.svaṁ dvy.aṅgulāntaram |
AHS1.19.015c/ karṇikā.dvitayaṁ netre kuryāt tatra ca yojayet || 15 ||
[Note: AHS1.19.015v/ 19.15bv yathā.svaṁ dvy.aṅgulāntare 19.15dv kuryāt tatra prayojayet 19.15dv kuryāt tatra tu yojayet]
AHS1.19.016a/ ajāvi.mahiṣādīnāṁ vastiṁ su.mṛditaṁ dṛḍham |
AHS1.19.016c/ kaṣāya.raktaṁ niś.chidra.granthi.gandha.siraṁ tanum || 16 ||
[Note: AHS1.19.016v/ 19.16av go.'jāvi.mahiṣādīnāṁ]
AHS1.19.017a/ grathitaṁ sādhu sūtreṇa sukha.saṁsthāpya.bheṣajam |
AHS1.19.017c/ vasty.a.bhāve 'ṅka.pādaṁ vā nyased vāso 'tha.vā ghanam || 17 ||
[Note: AHS1.19.017v/ 19.17av granthitaṁ sādhu sūtreṇa]
[Page 112
]
AHS1.19.018a/ nirūha.mātrā prathame prakuñco vatsare param |
AHS1.19.018c/ prakuñca.vṛddhiḥ praty.abdaṁ yāvat ṣaṭ prasṛtās tataḥ || 18 ||
[Note: AHS1.19.018v/ 19.18bv prakuñco vatsarāt param]
AHS1.19.019a/ prasṛtaṁ vardhayed ūrdhvaṁ dvā.daśāṣṭā.daśasya tu |
AHS1.19.019c/ ā.saptater idaṁ mānaṁ daśaiva prasṛtāḥ param || 19 ||
[Note: AHS1.19.019v/ 19.19bv dvā.daśāṣṭā.daśasya ca]
AHS1.19.020a/ yathā.yathaṁ nirūhasya pādo mātrānuvāsane |
AHS1.19.020c/ āsthāpyaṁ snehitaṁ svinnaṁ śuddhaṁ labdha.balaṁ punaḥ || 20 ||
AHS1.19.021a/ anvāsanārhaṁ vijñāya pūrvam evānuvāsayet |
AHS1.19.021c/ śīte vasante ca divā rātrau ke.cit tato 'nya.dā || 21 ||
[Note: AHS1.19.021v/ 19.21dv rātrau ke.cit tato 'nya.thā]
AHS1.19.022a/ abhyakta.snātam ucitāt pāda.hīnaṁ hitaṁ laghu |
AHS1.19.022c/ a.snigdha.rūkṣam aśitaṁ sānu.pānaṁ dravādi ca || 22 ||
[Note: AHS1.19.022v/ 19.22dv sānu.pānaṁ dravādi vā]
AHS1.19.023a/ kṛta.caṅkramaṇaṁ mukta.viṇ.mūtraṁ śayane sukhe |
AHS1.19.023c/ nāty.ucchrite na coc.chīrṣe saṁviṣṭaṁ vāma.pārśvataḥ || 23 ||
AHS1.19.024a/ saṅkocya dakṣiṇaṁ sakthi prasārya ca tato 'param |
AHS1.19.024c/ athāsya netraṁ praṇayet snigdhe snigdha.mukhaṁ gude || 24 ||
[Note: AHS1.19.024v/ 19.24dv snigdhaṁ snigdha.mukhe gude]
AHS1.19.025a/ ucchvāsya vaster vadane baddhe hastam a.kampayan |
AHS1.19.025c/ pṛṣṭha.vaṁśaṁ prati tato nāti.druta.vilambitam || 25 ||
AHS1.19.026a/ nāti.vegaṁ na vā mandaṁ sakṛd eva prapīḍayet |
AHS1.19.026c/ sāvaśeṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati || 26 ||
[Note: AHS1.19.026v/ 19.26cv sāvaśeṣaṁ prakurvīta]
AHS1.19.027a/ datte tūttāna.dehasya pāṇinā tāḍayet sphijau |
AHS1.19.027c/ tat.pārṣṇibhyāṁ tathā śayyāṁ pādataś ca trir utkṣipet || 27 ||
[Page 113
]
AHS1.19.028a/ tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike |
AHS1.19.028c/ āhanyān muṣṭināṅgaṁ ca snehenābhyajya mardayet || 28 ||
AHS1.19.029a/ vedanārtam iti sneho na hi śīghraṁ nivartate |
AHS1.19.029c/ yojyaḥ śīghraṁ nivṛtte 'nyaḥ sneho '.tiṣṭhann a.kārya.kṛt || 29 ||
AHS1.19.030a/ dīptāgniṁ tv āgata.snehaṁ sāyāhne bhojayel laghu |
AHS1.19.030c/ nivṛtti.kālaḥ paramas trayo yāmas tataḥ param || 30 ||
AHS1.19.031a/ aho.rātram upekṣeta parataḥ phala.vartibhiḥ |
AHS1.19.031c/ tīkṣṇair vā vastibhiḥ kuryād yatnaṁ sneha.nivṛttaye || 31 ||
AHS1.19.032a/ ati.raukṣyād an.āgacchan na cej jāḍyādi.doṣa.kṛt |
AHS1.19.032c/ upekṣetaiva hi tato 'dhyuṣitaś ca niśāṁ pibet || 32 ||
AHS1.19.033a/ prātar nāgara.dhānyāmbhaḥ koṣṇaṁ kevalam eva vā |
AHS1.19.033c/ anvāsayet tṛtīye 'hni pañcame vā punaś ca tam || 33 ||
AHS1.19.034a/ yathā vā sneha.paktiḥ syād ato 'ty.ulbaṇa.mārutān |
AHS1.19.034c/ vyāyāma.nityān dīptāgnīn rūkṣāṁś ca prati.vāsaram || 34 ||
AHS1.19.034+1a/ ādhmāna.saṅkoca.purīṣa.bandha.kṣīṇendriya.tvā.ruci.bhaṅga.śūlāḥ |
AHS1.19.034+1c/ pāṅgulya.śākhāśrita.vāta.bhagna.bandhāś ca sādhyā hy anuvāsanena || 34+1 ||
[Note: AHS1.19.034+1v/ 19.34+1dv .vātāś ca sādhyā hy anuvāsanena]
AHS1.19.035a/ iti snehais tri.caturaiḥ snigdhe sroto.viśuddhaye |
AHS1.19.035c/ nirūhaṁ śodhanaṁ yuñjyād a.snigdhe snehanaṁ tanoḥ || 35 ||
AHS1.19.036a/ pañcame 'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe |
AHS1.19.036c/ madhyāhne kiñ.cid.āvṛtte prayukte bali.maṅgale || 36 ||
[Page 114
]
AHS1.19.037a/ abhyakta.sveditotsṛṣṭa.malaṁ nāti.bubhukṣitam |
AHS1.19.037c/ avekṣya puruṣaṁ doṣa.bheṣajādīni cādarāt || 37 ||
[Note: AHS1.19.037v/ 19.37cv avetya puruṣaṁ doṣa.]
AHS1.19.038a/ vastiṁ prakalpayed vaidyas tad.vidyair bahubhiḥ saha |
AHS1.19.038c/ kvāthayed viṁśati.palaṁ dravyasyāṣṭau phalāni ca || 38 ||
[Note: AHS1.19.038v/ 19.38bv tad.vedyair bahubhiḥ saha 19.38bv tad.vidhair bahubhiḥ saha]
AHS1.19.039a/ tataḥ kvāthāc caturthāṁśaṁ snehaṁ vāte prakalpayet |
AHS1.19.039c/ pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṁśam aṣṭamāṁśaṁ kaphe 'dhike || 39 ||
[Note: AHS1.19.039v/ 19.39bv snehaṁ vāte 'nu kalpayet 19.39bv snehaṁ vāte tu kalpayet]
AHS1.19.040a/ sarva.tra cāṣṭamaṁ bhāgaṁ kalkād bhavati vā yathā |
AHS1.19.040c/ nāty.accha.sāndra.tā vasteḥ pala.mātraṁ guḍasya ca || 40 ||
AHS1.19.041a/ madhu.paṭv.ādi.śeṣaṁ ca yuktyā sarvaṁ tad ekataḥ |
AHS1.19.041c/ uṣṇāmbu.kumbhī.bāṣpeṇa taptaṁ khaja.samāhatam || 41 ||
AHS1.19.042a/ prakṣipya vastau praṇayet pāyau nāty.uṣṇa.śītalam |
AHS1.19.042c/ nāti.snigdhaṁ na vā rūkṣaṁ nāti.tīkṣṇaṁ na vā mṛdu || 42 ||
AHS1.19.043a/ nāty.accha.sāndraṁ nonāti.mātraṁ nā.paṭu nāti ca |
AHS1.19.043c/ lavaṇaṁ tad.vad amlaṁ ca paṭhanty anye tu tad.vidaḥ || 43 ||
[Note: AHS1.19.043v/ 19.43dv vadanty anye tu tad.vidaḥ ]
AHS1.19.044a/ mātrāṁ tri.palikāṁ kuryāt sneha.mākṣikayoḥ pṛthak |
AHS1.19.044c/ karṣārdhaṁ māṇimanthasya svasthe kalka.pala.dvayam || 44 ||
AHS1.19.045a/ sarva.dravāṇāṁ śeṣāṇāṁ palāni daśa kalpayet |
AHS1.19.045c/ mākṣikaṁ lavaṇaṁ snehaṁ kalkaṁ kvātham iti kramāt || 45 ||
AHS1.19.046a/ āvapeta nirūhāṇām eṣa saṁyojane vidhiḥ |
AHS1.19.046c/ uttāno datta.mātre tu nirūhe tan.manā bhavet || 46 ||
[Page 115
]
AHS1.19.047a/ kṛtopadhānaḥ sañjāta.vegaś cotkaṭakaḥ sṛjet |
AHS1.19.047c/ āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param || 47 ||
[Note: AHS1.19.047v/ 19.47bv .vegaś cotkaṭukaḥ sṛjet 19.47bv .vegaś cotkuṭakaḥ sṛjet 19.47dv muhūrto mṛtyave paraḥ]
AHS1.19.048a/ tatrānulomikaṁ sneha.kṣāra.mūtrāmla.kalpitam |
AHS1.19.048c/ tvaritaṁ snigdha.tīkṣṇoṣṇaṁ vastim anyaṁ prapīḍayet || 48 ||
[Note: AHS1.19.048v/ 19.48av tatrānulomika.sneha.]
AHS1.19.049a/ vidadyāt phala.vartiṁ vā svedanottrāsanādi ca |
AHS1.19.049c/ svayam eva nivṛtte tu dvitīyo vastir iṣyate || 49 ||
[Note: AHS1.19.049v/ 19.49bv svedanotrāsanādi vā]
AHS1.19.050a/ tṛtīyo 'pi caturtho 'pi yāvad vā su.nirūḍha.tā |
AHS1.19.050c/ virikta.vac ca yogādīn vidyād yoge tu bhojayet || 50 ||
[Note: AHS1.19.050v/ 19.50bv yāvad vā su.nirūha.tā 19.50dv vidyād yoge tu yojayet]
AHS1.19.051a/ koṣṇena vāriṇā snātaṁ tanu.dhanva.rasaudanam |
AHS1.19.051c/ vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalair malaiḥ || 51 ||
[Note: AHS1.19.051v/ 19.51av koṣṇena vāriṇā snānaṁ 19.51cv vikārā ye nirūhasya]
AHS1.19.052a/ te sukhoṣṇāmbu.siktasya yānti bhukta.vataḥ śamam |
AHS1.19.052c/ atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet || 52 ||
AHS1.19.053a/ samyag.dhīnāti.yogāś ca tasya syuḥ sneha.pīta.vat |
AHS1.19.053c/ kiñ.cit.kālaṁ sthito yaś ca sa.purīṣo nivartate || 53 ||
[Note: AHS1.19.053v/ 19.53cv kiñ.cit.kālaṁ sthito yasya]
AHS1.19.054a/ sānulomānilaḥ snehas tat siddham anuvāsanam |
AHS1.19.054c/ ekaṁ trīn vā balāse tu sneha.vastīn prakalpayet || 54 ||
[Note: AHS1.19.054v/ 19.54dv sneha.vastīn prayojayet]
AHS1.19.055a/ pañca vā sapta vā pitte navaikā.daśa vānile |
AHS1.19.055c/ punas tato 'py a.yugmāṁs tu punar āsthāpanaṁ tataḥ || 55 ||
AHS1.19.056a/ kapha.pittānileṣv annaṁ yūṣa.kṣīra.rasaiḥ kramāt |
AHS1.19.056c/ vāta.ghnauṣadha.niḥkvātha.trivṛtā.saindhavair yutaḥ || 56 ||
[Page 116
]
AHS1.19.057a/ vastir eko 'nile snigdhaḥ svādv.amloṣṇo rasānvitaḥ |
AHS1.19.057c/ nyagrodhādi.gaṇa.kvātha.padmakādi.sitā.yutau || 57 ||
[Note: AHS1.19.057v/ 19.57bv svādv.amloṣṇa.rasānvitaḥ]
AHS1.19.058a/ pitte svādu.himau sājya.kṣīrekṣu.rasa.mākṣikau |
AHS1.19.058c/ āragvadhādi.niḥkvātha.vatsakādi.yutās trayaḥ || 58 ||
AHS1.19.059a/ rūkṣāḥ sa.kṣaudra.go.mūtrās tīkṣṇoṣṇa.kaṭukāḥ kaphe |
AHS1.19.059c/ trayas te sannipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt || 59 ||
[Note: AHS1.19.059v/ 19.59cv trayaś ca sannipāte 'pi]
AHS1.19.060a/ tribhyaḥ paraṁ vastim ato necchanty anye cikitsakāḥ |
AHS1.19.060c/ na hi doṣaś caturtho 'sti punar dīyeta yaṁ prati || 60 ||
[Note: AHS1.19.060v/ 19.60av nācārya.carakasyāto 19.60bv vastis tribhyaḥ paraṁ mataḥ]
AHS1.19.061a/ utkleśanaṁ śuddhi.karaṁ doṣāṇāṁ śamanaṁ kramāt |
AHS1.19.061c/ tri.dhaiva kalpayed vastim ity anye 'pi pracakṣate || 61 ||
[Note: AHS1.19.061v/ 19.61cv tri.dhaivaṁ kalpayed vastim]
AHS1.19.062a/ doṣauṣadhādi.balataḥ sarvam etat pramāṇayet |
AHS1.19.062c/ samyaṅ.nirūḍha.liṅgaṁ tu nā.sambhāvya nivartayet || 62 ||
AHS1.19.063a/ prāk sneha ekaḥ pañcānte dvā.daśāsthāpanāni ca |
AHS1.19.063c/ sānvāsanāni karmaivaṁ vastayas triṁśad īritāḥ || 63 ||
AHS1.19.064a/ kālaḥ pañca.daśaiko 'tra prāk sneho 'nte trayas tathā |
AHS1.19.064c/ ṣaṭ pañca.vasty.antaritā yogo 'ṣṭau vastayo 'tra tu || 64 ||
AHS1.19.065a/ trayo nirūhāḥ snehāś ca snehāv ādy.antayor ubhau |
AHS1.19.065c/ sneha.vastiṁ nirūhaṁ vā naikam evātiśīlayet || 65 ||
AHS1.19.066a/ utkleśāgni.vadhau snehān nirūhān maruto bhayam |
AHS1.19.066c/ tasmān nirūḍhaḥ snehyaḥ syān nirūhyaś cānuvāsitaḥ || 66 ||
[Page 117
]
AHS1.19.067a/ sneha.śodhana.yuktyaivaṁ vasti.karma tri.doṣa.jit |
AHS1.19.067c/ hrasvayā sneha.pānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ || 67 ||
AHS1.19.068a/ mātrā.vastiḥ smṛtaḥ snehaḥ śīlanīyaḥ sadā ca saḥ |
AHS1.19.068c/ bāla.vṛddhādhva.bhāra.strī.vyāyāmāsakta.cintakaiḥ || 68 ||
[Note: AHS1.19.068v/ 19.68cv bāla.vṛddhādhva.bhāṣya.strī.]
AHS1.19.069a/ vāta.bhagnā.balālpāgni.nṛpeśvara.sukhātmabhiḥ |
AHS1.19.069c/ doṣa.ghno niṣ.parīhāro balyaḥ sṛṣṭa.malaḥ sukhaḥ || 69 ||
[Note: AHS1.19.069v/ 19.69bv .nṛpaiśvarya.sukhātmabhiḥ]
AHS1.19.070a/ vastau rogeṣu nārīṇāṁ yoni.garbhāśayeṣu ca |
AHS1.19.070c/ dvi.trāsthāpana.śuddhebhyo vidadhyād vastim uttaram || 70 ||
AHS1.19.071a/ āturāṅgula.mānena tan.netraṁ dvā.daśāṅgulam |
AHS1.19.071c/ vṛttaṁ go.puccha.van mūla.madyayoḥ kṛta.karṇikam || 71 ||
AHS1.19.072a/ siddhārthaka.praveśāgraṁ ślakṣṇaṁ hemādi.sambhavam |
AHS1.19.072c/ kundāśvamāra.sumanaḥ.puṣpa.vṛntopamaṁ dṛḍham || 72 ||
AHS1.19.073a/ tasya vastir mṛdu.laghur mātrā śuktir vikalpya vā |
AHS1.19.073c/ atha snātāśītasyāsya sneha.vasti.vidhānataḥ || 73 ||
[Note: AHS1.19.073v/ 19.73bv mātrā śuktir vikalpya ca 19.73bv mātrā śuktiḥ prakalpya vā]
AHS1.19.074a/ ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānu.same mṛdau |
AHS1.19.074c/ hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ sroto.viśuddhaye || 74 ||
AHS1.19.075a/ sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayet tayā śuddhe anu.sevani |
AHS1.19.075c/ ā.mehanāntaṁ netraṁ ca niṣ.kampaṁ guda.vat tataḥ || 75 ||
[Note: AHS1.19.075v/ 19.75bv tayā śuddhe anu.sevanīm]
AHS1.19.076a/ pīḍite 'ntar.gate snehe sneha.vasti.kramo hitaḥ |
AHS1.19.076c/ vastīn anena vidhinā dadyāt trīṁś caturo 'pi vā || 76 ||
[Note: AHS1.19.076v/ 19.76av pīḍite 'nugate snehe]
[Page 118
]
AHS1.19.077a/ anuvāsana.vac cheṣaṁ sarvam evāsya cintayet |
AHS1.19.077c/ strīṇām ārtava.kāle tu yonir gṛhṇāty apāvṛteḥ || 77 ||
AHS1.19.078a/ vidadhīta tadā tasmād an.ṛtāv api cātyaye |
AHS1.19.078c/ yoni.vibhraṁśa.śūleṣu yoni.vyāpady asṛg.dare || 78 ||
AHS1.19.079a/ netraṁ daśāṅgulaṁ mudga.praveśaṁ catur.aṅgulam |
AHS1.19.079c/ apatya.mārge yojyaṁ syād dvy.aṅgulaṁ mūtra.vartmani || 79 ||
AHS1.19.080a/ mūtra.kṛcchra.vikāreṣu bālānāṁ tv ekam aṅgulam |
AHS1.19.080c/ prakuñco madhyamā mātrā bālānāṁ śuktir eva tu || 80 ||
AHS1.19.081a/ uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī |
AHS1.19.081c/ ūrdhva.jānvās tri.caturān aho.rātreṇa yojayet || 81 ||
AHS1.19.082a/ vastīṁs tri.rātram evaṁ ca sneha.mātrāṁ vivardhayan |
AHS1.19.082c/ try.aham eva ca viśramya praṇidadhyāt punas try.aham || 82 ||
[Note: AHS1.19.082v/ 19.82bv sneha.mātrāṁ vivardhayet]
AHS1.19.083a/ pakṣād vireko vamite tataḥ pakṣān nirūhaṇam |
AHS1.19.083c/ sadyo nirūḍhaś cānvāsyaḥ sapta.rātrād virecitaḥ || 83 ||
AHS1.19.084a/ yathā kusumbhādi.yutāt toyād rāgaṁ haret paṭaḥ |
AHS1.19.084c/ tathā dravī.kṛtād dehād vastir nirharate malān || 84 ||
AHS1.19.085a/ śākhā.gatāḥ koṣṭha.gatāś ca rogā marmordhva.sarvāvayavāṅga.jāś ca |
AHS1.19.085c/ ye santi teṣāṁ na tu kaś.cid anyo vāyoḥ paraṁ janmani hetur asti || 85 ||
[Note: AHS1.19.085v/ 19.85cv ye santi teṣāṁ na hi kaś.cid anyo]
AHS1.19.086a/ viṭ.śleṣma.pittādi.maloccayānāṁ vikṣepa.saṁhāra.karaḥ sa yasmāt |
AHS1.19.086c/ tasyāti.vṛddhasya śamāya nānyad vaster vinā bheṣajam asti kiñ.cit || 86 ||
[Note: AHS1.19.086v/ 19.86av viṭ.śleṣma.pittādi.malācayānāṁ 19.86av viṭ.śleṣma.pittādi.malāśayānā 19.86av viṇ.mūtra.pittādi.malāśayānāṁ 19.86bv vikṣepa.saṁhāra.karo hi vāyuḥ 19.86dv vasteḥ samaṁ bheṣajam asti yasmāt]
[Page 119
]
AHS1.19.087a/ tasmāc cikitsārdha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsāpi ca vastir ekaiḥ |
AHS1.19.087c/ tathā nijāgantu.vikāra.kāri.raktauṣadha.tvena sirā.vyadho 'pi || 87 ||
[Note: AHS1.19.087v/ 19.87av tasmāc cikitsārdham iti pradiṣṭaḥ 19.87bv kṛtsnā cikitsāpi ca vastir eke]
1.20. Chapter 20 :: Athanasyavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 134-138]
AHS1.20.001a/ ūrdhva.jatru.vikāreṣu viśeṣān nasyam iṣyate |
AHS1.20.001c/ nāsā hi śiraso dvāraṁ tena tad vyāpya hanti tān || 1 ||
AHS1.20.002a/ virecanaṁ bṛṁhaṇaṁ ca śamanaṁ ca tri.dhāpi tat |
AHS1.20.002c/ virecanaṁ śiraḥ.śūla.jāḍya.syanda.galāmaye || 2 ||
[Note: AHS1.20.002v/ 20.2bv śamanaṁ ca tri.dhā bhavet ]
AHS1.20.002.1+1/ marśa.dhmānāvapīḍākhyais tat punaḥ ṣaḍ.vidhaṁ smṛtam || 2.1+1 ||
[Note: AHS1.20.002.1+1v/ 20.2.1+1av marśa.dhmānāvapīḍākhyāt]
AHS1.20.003a/ śopha.gaṇḍa.kṛmi.granthi.kuṣṭhāpasmāra.pīnase |
AHS1.20.003c/ bṛṁhaṇaṁ vāta.je śūle sūryāvarte svara.kṣaye || 3 ||
AHS1.20.003.1+1/ snehena tīkṣṇaiḥ siddhena kalka.kvāthādibhiś ca tat || 3.1+1 ||
AHS1.20.004a/ nāsāsya.śoṣe vāk.saṅge kṛcchra.bodhe 'va.bāhuke |
AHS1.20.004c/ śamanaṁ nīlikā.vyaṅga.keśa.doṣākṣi.rājiṣu || 4 ||
[Note: AHS1.20.004v/ 20.4dv .keśa.doṣākṣi.rogiṣu 20.4dv .keśa.doṣākṣi.roga.jit]
AHS1.20.005a/ yathā.svaṁ yaugikaiḥ snehair yathā.svaṁ ca prasādhitaiḥ |
AHS1.20.005c/ kalka.kvāthādibhiś cādyaṁ madhu.paṭv.āsavair api || 5 ||
AHS1.20.006a/ bṛṁhaṇaṁ dhanva.māṁsottha.rasāsṛk.khapurair api |
AHS1.20.006c/ śamanaṁ yojayet pūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā || 6 ||
[Note: AHS1.20.006v/ 20.6dv kṣīreṇa salilena ca 20.6dv kṣīreṇa ca jalena ca]
AHS1.20.007a/ marśaś ca pratimarśaś ca dvi.dhā sneho 'tra mātrayā |
AHS1.20.007c/ kalkādyair avapīḍas tu sa tīkṣṇair mūrdha.recanaḥ || 7 ||
[Note: AHS1.20.007v/ 20.7dv tīkṣṇair mūrdha.virecanaḥ]
[Page 120
]
AHS1.20.008a/ dhmānaṁ virecanaś cūrṇo yuñjyāt taṁ mukha.vāyunā |
AHS1.20.008c/ ṣaḍ.aṅgula.dvi.mukhayā nāḍyā bheṣaja.garbhayā || 8 ||
[Note: AHS1.20.008v/ 20.8av dhmānaṁ virecanaiś cūrṇair 20.8dv nāḍyā bhaiṣajya.garbhayā]
AHS1.20.009a/ sa hi bhūri.taraṁ doṣaṁ cūrṇa.tvād apakarṣati |
AHS1.20.009c/ pradeśiny.aṅgulī.parva.dvayān magna.samuddhṛtāt || 9 ||
AHS1.20.010a/ yāvat pataty asau bindur daśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te |
AHS1.20.010c/ marśasyotkṛṣṭa.madhyonā mātrās tā eva ca kramāt || 10 ||
AHS1.20.011a/ bindu.dvayonāḥ kalkāder yojayen na tu nāvanam |
AHS1.20.011c/ toya.madya.gara.sneha.pītānāṁ pātum icchatām || 11 ||
AHS1.20.012a/ bhukta.bhakta.śiraḥ.snāta.snātu.kāma.srutāsṛjām |
AHS1.20.012c/ nava.pīnasa.vegārta.sūtikā.śvāsa.kāsinām || 12 ||
[Note: AHS1.20.012v/ 20.12av bhuktābhyakta.śiraḥ.snāta.]
AHS1.20.013a/ śuddhānāṁ datta.vastīnāṁ tathān.ārtava.dur.dine |
AHS1.20.013c/ anya.trātyayikād vyādher atha nasyaṁ prayojayet || 13 ||
AHS1.20.014a/ prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyan.niśoś cale |
AHS1.20.014c/ svastha.vṛtte tu pūrvāhṇe śarat.kāla.vasantayoḥ || 14 ||
AHS1.20.015a/ śīte madhyan.dine grīṣme sāyaṁ varṣāsu sātape |
AHS1.20.015c/ vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake || 15 ||
AHS1.20.016a/ manyā.stambhe svara.bhraṁśe sāyaṁ prātar dine dine |
AHS1.20.016c/ ekāhāntaram anya.tra saptāhaṁ ca tad ācaret || 16 ||
AHS1.20.017a/ snigdha.svinnottamāṅgasya prāk.kṛtāvaśyakasya ca |
AHS1.20.017c/ nivāta.śayana.sthasya jatrūrdhvaṁ svedayet punaḥ || 17 ||
[Page 121
]
AHS1.20.018a/ athottānarju.dehasya pāṇi.pāde prasārite |
AHS1.20.018c/ kiñ.cid.unnata.pādasya kiñ.cin mūrdhani nāmite || 18 ||
AHS1.20.019a/ nāsā.puṭaṁ pidhāyaikaṁ paryāyeṇa niṣecayet |
AHS1.20.019c/ uṣṇāmbu.taptaṁ bhaiṣajyaṁ praṇāḍyā picunātha.vā || 19 ||
[Note: AHS1.20.019v/ 20.19dv praṇālyā picunātha.vā]
AHS1.20.020a/ datte pāda.tala.skandha.hasta.karṇādi mardayet |
AHS1.20.020c/ śanair ucchidya niṣṭhīvet pārśvayor ubhayos tataḥ || 20 ||
[Note: AHS1.20.020v/ 20.20cv śanair ucchindya niṣṭhīvet]
AHS1.20.021a/ ā.bheṣaja.kṣayād evaṁ dvis trir vā nasyam ācaret |
AHS1.20.021c/ mūrchāyāṁ śīta.toyena siñcet pariharan śiraḥ || 21 ||
AHS1.20.022a/ snehaṁ virecanasyānte dadyād doṣādy.apekṣayā |
AHS1.20.022c/ nasyānte vāk.śataṁ tiṣṭhed uttāno dhārayet tataḥ || 22 ||
[Note: AHS1.20.022v/ 20.22av snehaṁ recana.nasyānte]
AHS1.20.023a/ dhūmaṁ pītvā kavoṣṇāmbu.kavaḍān kaṇṭha.śuddhaye |
AHS1.20.023c/ samyak.snigdhe sukhocchvāsa.svapna.bodhākṣa.pāṭavam || 23 ||
AHS1.20.024a/ rūkṣe 'kṣi.stabdha.tā śoṣo nāsāsye mūrdha.śūnya.tā |
AHS1.20.024c/ snigdhe 'ti kaṇḍū.guru.tā.prasekā.ruci.pīnasāḥ || 24 ||
[Note: AHS1.20.024v/ 20.24cv snigdhe 'ti kaṇḍūr guru.tā 20.24dv prasekā.ruci.pīnasāḥ]
AHS1.20.025a/ su.virikte 'kṣi.laghu.tā.vaktra.svara.viśuddhayaḥ |
AHS1.20.025c/ dur.virikte gadodrekaḥ kṣāma.tāti.virecite || 25 ||
AHS1.20.026a/ pratimarśaḥ kṣata.kṣāma.bāla.vṛddha.sukhātmasu |
AHS1.20.026c/ prayojyo '.kāla.varṣe 'pi na tv iṣṭo duṣṭa.pīnase || 26 ||
AHS1.20.027a/ madya.pīte '.bala.śrotre kṛmi.dūṣita.mūrdhani |
AHS1.20.027c/ utkṛṣṭotkliṣṭa.doṣe ca hīna.mātra.tayā hi saḥ || 27 ||
[Note: AHS1.20.027v/ 20.27dv hīna.māna.tayā hi saḥ]
[Page 122
]
AHS1.20.028a/ niśāhar.bhukta.vāntāhaḥ.svapnādhva.śrama.retasām |
AHS1.20.028c/ śiro.'bhyañjana.gaṇḍūṣa.prasrāvāñjana.varcasām || 28 ||
AHS1.20.029a/ danta.kāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvi.bindukaḥ |
AHS1.20.029c/ pañcasu srotasāṁ śuddhiḥ klama.nāśas triṣu kramāt || 29 ||
AHS1.20.030a/ dṛg.balaṁ pañcasu tato danta.dārḍhyaṁ maruc.chamaḥ |
AHS1.20.030c/ na nasyam ūna.saptābde nātītāśīti.vatsare || 30 ||
AHS1.20.031a/ na conāṣṭā.daśe dhūmaḥ kavaḍo nona.pañcame |
AHS1.20.031c/ na śuddhir ūna.daśame na cātikrānta.saptatau || 31 ||
[Note: AHS1.20.031v/ 20.31bv kavaḍo nyūna.pañcame]
AHS1.20.032a/ ā.janma.maraṇaṁ śastaḥ pratimarśas tu vasti.vat |
AHS1.20.032c/ marśa.vac ca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt || 32 ||
AHS1.20.033a/ na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśa.vad bhayam |
AHS1.20.033c/ tailam eva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate || 33 ||
[Note: AHS1.20.033v/ 20.33cv tailam eva ca nasyārthaṁ]
AHS1.20.034a/ śirasaḥ śleṣma.dhāma.tvāt snehāḥ svasthasya netare |
AHS1.20.034c/ āśu.kṛc.cira.kāri.tvaṁ guṇotkarṣāpakṛṣṭa.tā || 34 ||
[Note: AHS1.20.034v/ 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakṛṣṭa.tā 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakarṣa.tā 20.34dv guṇotkarṣāpakarṣa.tā]
AHS1.20.035a/ marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhaved yadi |
AHS1.20.035c/ ko marśaṁ sa.parīhāraṁ sāpadaṁ ca bhajet tataḥ || 35 ||
[Note: AHS1.20.035v/ 20.35dv sāpadaṁ ca vadet tataḥ]
AHS1.20.036a/ accha.pāna.vicārākhyau kuṭī.vātātapa.sthitī |
AHS1.20.036c/ anvāsa.mātrā.vastī ca tad.vad eva vinirdiśet || 36 ||
[Note: AHS1.20.036v/ 20.36dv tad.vad eva ca nirdiśet]
AHS1.20.036+1a/ paṭola.mudga.vārtāka.hrasvamūlaka.jāṅgalaiḥ |
AHS1.20.036+1c/ rasaiḥ śāli.yavān adyān nasya.karmaṇi ṣaḍ.vidhe || 36+1 ||
[Page 123
]
AHS1.20.036+2a/ uccair.bhāṣaṇam āyāsam a.jīrṇā.sātmya.bhojanam |
AHS1.20.036+2c/ datta.nasyo naraḥ krodhaṁ yānādīṁś ca vivarjayet || 36+2 ||
AHS1.20.037a/ jīvantī.jala.devadāru.jalada.tvak.sevya.gopī.himaṁ || 37a ||
AHS1.20.037b/ dārvī.tvaṅ.madhuka.plavāguru.varī.puṇḍrāhva.bilvotpalam || 37b ||
AHS1.20.037c/ dhāvanyau surabhiṁ sthire kṛmiharaṁ pattraṁ truṭīṁ reṇukāṁ || 37c ||
AHS1.20.037d/ kiñjalkaṁ kamalād balāṁ śata.guṇe divye 'mbhasi kvāthayet || 37d ||
AHS1.20.038a/ tailād rasaṁ daśa.guṇaṁ pariśeṣya tena tailaṁ paceta salilena daśaiva vārān |
AHS1.20.038c/ pāke kṣipec ca daśame samam āja.dugdhaṁ nasyaṁ mahā.guṇam uśanty aṇu.tailam etat || 38 ||
[Note: AHS1.20.038v/ 20.38bv tailaṁ pacec ca salilena daśaiva vārān]
AHS1.20.039a/ ghanonnata.prasanna.tvak.skandha.grīvāsya.vakṣasaḥ |
AHS1.20.039c/ dṛḍhendriyāsta.palitā bhaveyur nasya.śīlinaḥ || 39 ||
[Note: AHS1.20.039v/ 20.39cv dṛḍhendriyās tv a.palitā]
1.22. Chapter 22 :: Athagaṇḍūṣādividhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 140-143]
AHS1.22.001a/ catuḥ.prakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamana.śodhanau |
AHS1.22.001c/ ropaṇaś ca trayas tatra triṣu yojyāś calādiṣu || 1 ||
AHS1.22.002a/ antyo vraṇa.ghnaḥ snigdho 'tra svādv.amla.paṭu.sādhitaiḥ |
AHS1.22.002c/ snehaiḥ saṁśamanas tikta.kaṣāya.madhurauṣadhaiḥ || 2 ||
[Page 126
]
AHS1.22.003a/ śodhanas tikta.kaṭv.amla.paṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ |
AHS1.22.003c/ kaṣāya.tiktakais tatra snehaḥ kṣīraṁ madhūdakam || 3 ||
AHS1.22.004a/ śuktaṁ madyaṁ raso mūtraṁ dhānyāmlaṁ ca yathā.yatham |
AHS1.22.004c/ kalkair yuktaṁ vipakvaṁ vā yathā.sparśaṁ prayojayet || 4 ||
AHS1.22.005a/ danta.harṣe danta.cāle mukha.roge ca vātike |
AHS1.22.005c/ sukhoṣṇam atha.vā śītaṁ tila.kalkodakaṁ hitam || 5 ||
AHS1.22.006a/ gaṇḍūṣa.dhāraṇe nityaṁ tailaṁ māṁsa.raso 'tha.vā |
AHS1.22.006c/ ūṣā.dāhānvite pāke kṣate cāgantu.sambhave || 6 ||
[Note: AHS1.22.006v/ 22.6dv kṣate vāgantu.sambhave]
AHS1.22.007a/ viṣe kṣārāgni.dagdhe ca sarpir dhāryaṁ payo 'tha.vā |
AHS1.22.007c/ vaiśadyaṁ janayaty āśu sandadhāti mukhe vraṇān || 7 ||
[Note: AHS1.22.007v/ 22.7av viṣa.kṣārāgni.dagdhe ca 22.7cv vaiśadyaṁ janayaty āsye 22.7dv sandadhāti mukha.vraṇān]
AHS1.22.008a/ dāha.tṛṣṇā.praśamanaṁ madhu.gaṇḍūṣa.dhāraṇam |
AHS1.22.008c/ dhānyāmlam āsya.vairasya.mala.daurgandhya.nāśanam || 8 ||
AHS1.22.009a/ tad evā.lavaṇaṁ śītaṁ mukha.śoṣa.haraṁ param |
AHS1.22.009c/ āśu kṣārāmbu.gaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaś cayam || 9 ||
AHS1.22.010a/ sukhoṣṇodaka.gaṇḍūṣair jāyate vaktra.lāghavam |
AHS1.22.010c/ nivāte sātape svinna.mṛdita.skandha.kandharaḥ || 10 ||
AHS1.22.011a/ gaṇḍūṣam a.piban kiñ.cid.unnatāsyo vidhārayet |
AHS1.22.011c/ kapha.pūrṇāsya.tā yāvat sravad.ghrāṇākṣa.tātha.vā || 11 ||
AHS1.22.011ūab/ a.sañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavaḍo 'nya.thā || 11ū̆ab ||
[Note: AHS1.22.011ūv/ 22.11ū̆av a.sañcāryo mukhe '.pūrṇe]
[Page 127
]
AHS1.22.012a/ manyā.śiraḥ.karṇa.mukhākṣi.rogāḥ praseka.kaṇṭhāmaya.vaktra.śoṣāḥ |
AHS1.22.012c/ hṛl.lāsa.tandrā.ruci.pīnasāś ca sādhyā viśeṣāt kavaḍa.graheṇa || 12 ||
AHS1.22.013ab/ kalko rasa.kriyā cūrṇas tri.vidhaṁ pratisāraṇam || 13ab ||
[Note: AHS1.22.013v/ 22.13av kalko rasa.kriyā cūrṇaṁ]
AHS1.22.014a/ yuñjyāt tat kapha.rogeṣu gaṇḍūṣa.vihitauṣadhaiḥ |
AHS1.22.014c/ mukhālepas tri.dhā doṣa.viṣa.hā varṇa.kṛc ca saḥ || 14 ||
[Note: AHS1.22.014v/ 22.14cv mukha.lepas tri.dhā doṣa.]
AHS1.22.014.1+1a/ vyādher apacayaḥ puṣṭir vaiśadyaṁ vaktra.lāghavam |
AHS1.22.014.1+1c/ indriyāṇāṁ prasādaś ca kavaḍe śuddhi.lakṣaṇam || 14.1+1 ||
AHS1.22.014.1+2a/ hīnāj jāḍya.kaphotkleśāv a.rasa.jñānam eva ca |
AHS1.22.014.1+2c/ ati.yogān mukhe pākaḥ śoṣa.tṛṣṇā.ruci.klamaḥ || 14.1+2 ||
[Note: AHS1.22.014.1+2v/ 22.14.1+2av hīnād dhmāna.kaphotleśāv]
AHS1.22.015a/ uṣṇo vāta.kaphe śastaḥ śeṣeṣv aty.artha.śītalaḥ |
AHS1.22.015c/ tri.pramāṇaś catur.bhāga.tri.bhāgārdhāṅgulonnatiḥ || 15 ||
AHS1.22.016a/ a.śuṣkasya sthitis tasya śuṣko dūṣayati cchavim |
AHS1.22.016c/ tam ārdrayitvāpanayet tad.ante 'bhyaṅgam ācaret || 16 ||
AHS1.22.017a/ vivarjayed divā.svapna.bhāṣyāgny.ātapa.śuk.krudhaḥ |
AHS1.22.017c/ na yojyaḥ pīnase '.jīrṇe datta.nasye hanu.grahe || 17 ||
[Note: AHS1.22.017v/ 22.17dv datte nasye hanu.grahe]
AHS1.22.018a/ a.rocake jāgarite sa tu hanti su.yojitaḥ |
AHS1.22.018c/ a.kāla.palita.vyaṅga.valī.timira.nīlikāḥ || 18 ||
[Note: AHS1.22.018v/ 22.18bv sa ca hanti su.yojitaḥ]
AHS1.22.019a/ kola.majjā vṛṣān mūlaṁ śābaraṁ gaura.sarṣapāḥ |
AHS1.22.019c/ siṁhī.mūlaṁ tilāḥ kṛṣṇā dārvī.tvaṅ nis.tuṣā yavāḥ || 19 ||
[Page 128
]
AHS1.22.020a/ darbha.mūla.himośīra.śirīṣa.miśi.taṇḍulāḥ |
AHS1.22.020c/ kumudotpala.kalhāra.dūrvā.madhuka.candanam || 20 ||
AHS1.22.021a/ kālīyaka.tilośīra.māṁsī.tagara.padmakam |
AHS1.22.021c/ tālīśa.gundrā.puṇḍrāhva.yaṣṭī.kāśa.natāguru || 21 ||
AHS1.22.022a/ ity ardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ |
AHS1.22.022c/ .mukhālepana.śīlānāṁ dṛḍhaṁ bhavati darśanam || 22 ||
AHS1.22.023a/ vadanaṁ cā.parimlānaṁ ślakṣṇaṁ tāmarasopamam |
AHS1.22.023c/ abhyaṅga.seka.picavo vastiś ceti catur.vidham || 23 ||
AHS1.22.024a/ mūrdha.tailaṁ bahu.guṇaṁ tad vidyād uttarottaram |
AHS1.22.024c/ tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣya.kaṇḍū.malādiṣu || 24 ||
[Note: AHS1.22.024v/ 22.24dv rūkṣa.kaṇḍū.malādiṣu]
AHS1.22.025a/ arūṁṣikā.śiras.toda.dāha.pāka.vraṇeṣu tu |
AHS1.22.025c/ pariṣekaḥ picuḥ keśa.śāta.sphuṭana.dhūpane || 25 ||
[Note: AHS1.22.025v/ 22.25bv .dāha.pāka.vraṇeṣu ca]
AHS1.22.026a/ netra.stambhe ca vastis tu prasupty.ardita.jāgare |
AHS1.22.026c/ nāsāsya.śoṣe timire śiro.roge ca dāruṇe || 26 ||
AHS1.22.027a/ vidhis tasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānu.same mṛdau |
AHS1.22.027c/ śuddhākta.svinna.dehasya dinānte gavya.māhiṣam || 27 ||
AHS1.22.028a/ dvā.daśāṅgula.vistīrṇaṁ carma.paṭṭaṁ śiraḥ.samam |
AHS1.22.028c/ ā.karṇa.bandhana.sthānaṁ lalāṭe vastra.veṣṭite || 28 ||
AHS1.22.029a/ caila.veṇikayā baddhvā māṣa.kalkena lepayet |
AHS1.22.029c/ tato yathā.vyādhi śṛtaṁ snehaṁ koṣṇaṁ niṣecayet || 29 ||
[Page 129
]
AHS1.22.030a/ ūrdhvaṁ keśa.bhuvo yāvad aṅgulaṁ dhārayec ca tam |
AHS1.22.030c/ ā.vaktra.nāsikotkledād daśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu || 30 ||
[Note: AHS1.22.030v/ 22.30cv ā.vaktra.nāsikā.kledād]
AHS1.22.031a/ mātrā.sahasrāṇy a.ruje tv ekaṁ skandhādi mardayet |
AHS1.22.031c/ mukta.snehasya paramaṁ saptāhaṁ tasya sevanam || 31 ||
[Note: AHS1.22.031v/ 22.31dv saptāhaṁ tasya secanam]
AHS1.22.032a/ dhārayet pūraṇaṁ karṇe karṇa.mūlaṁ vimardayan |
AHS1.22.032c/ rujaḥ syān mārdavaṁ yāvan mātrā.śatam a.vedane || 32 ||
[Note: AHS1.22.032v/ 22.32bv karṇa.mūlaṁ vimardayet]
AHS1.22.033a/ yāvat paryeti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānu.maṇḍalam |
AHS1.22.033c/ nimeṣonmeṣa.kālena samaṁ mātrā tu sā smṛtā || 33 ||
[Note: AHS1.22.033v/ 22.33cv nimeṣonmeṣa.mātreṇa]
AHS1.22.034a/ kaca.sadana.sita.tva.piñjara.tvaṁ pariphuṭanaṁ śirasaḥ samīra.rogān |
AHS1.22.034c/ jayati janayatīndriya.prasādaṁ svara.hanu.mūrdha.balaṁ ca mūrdha.tailam || 34 ||
[Note: AHS1.22.034v/ 22.34av kaca.śadana.sita.tva.piñjara.tvaṁ 22.34av kaca.śadana.sita.tva.piñjara.tva. 22.34av kaca.sadana.sita.tva.piñjara.tva.]
1.23. Chapter 23 :: Athāścotanāñjanavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 143-145]
AHS1.23.001a/ sarveṣām akṣi.rogāṇām ādāv āścyotanaṁ hitam |
AHS1.23.001c/ ruk.toda.kaṇḍu.gharṣāśru.dāha.rāga.nibarhaṇam || 1 ||
[Note: AHS1.23.001v/ 23.1dv .dāha.roga.nibarhaṇam]
AHS1.23.002a/ uṣṇaṁ vāte kaphe koṣṇaṁ tac chītaṁ rakta.pittayoḥ |
AHS1.23.002c/ nivāta.sthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam || 2 ||
AHS1.23.003a/ śuktau pralambayānyena picu.vartyā kanīnike |
AHS1.23.003c/ daśa dvā.daśa vā bindūn dvy.aṅgulād avasecayet || 3 ||
AHS1.23.004a/ tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kapha.vātayoḥ |
AHS1.23.004c/ anyena koṣṇa.pānīya.plutena svedayen mṛdu || 4 ||
AHS1.23.005a/ aty.uṣṇa.tīkṣṇaṁ rug.rāga.dṛṅ.nāśāyākṣi.secanam |
AHS1.23.005c/ ati.śītaṁ tu kurute nistoda.stambha.vedanāḥ || 5 ||
[Page 130
]
AHS1.23.006a/ kaṣāya.vartma.tāṁ gharṣaṁ kṛcchrād unmeṣaṇaṁ bahu |
AHS1.23.006c/ vikāra.vṛddhim aty.alpaṁ saṁrambham a.parisrutam || 6 ||
AHS1.23.007a/ gatvā sandhi.śiro.ghrāṇa.mukha.srotāṁsi bheṣajam |
AHS1.23.007c/ ūrdhva.gān nayane nyastam apavartayate malān || 7 ||
[Note: AHS1.23.007v/ 23.7av gatvā sandhi.sirā.ghrāṇa.]
AHS1.23.008a/ athāñjanaṁ śuddha.tanor netra.mātrāśraye male |
AHS1.23.008c/ pakva.liṅge 'lpa.śophāti.kaṇḍū.paicchilya.lakṣite || 8 ||
[Note: AHS1.23.008v/ 23.8cv pakva.liṅge 'lpa.śophārti.]
AHS1.23.009a/ manda.gharṣāśru.rāge 'kṣṇi prayojyaṁ ghana.dūṣike |
AHS1.23.009c/ ārte pitta.kaphāsṛgbhir mārutena viśeṣataḥ || 9 ||
AHS1.23.010a/ lekhanaṁ ropaṇaṁ dṛṣṭi.prasādanam iti tri.dhā |
AHS1.23.010c/ añjanaṁ lekhanaṁ tatra kaṣāyāmla.paṭūṣaṇaiḥ || 10 ||
AHS1.23.011a/ ropaṇaṁ tiktakair dravyaiḥ svādu.śītaiḥ prasādanam |
AHS1.23.011c/ tīkṣṇāñjanābhisantapte nayane tat prasādanam || 11 ||
AHS1.23.012a/ prayujyamānaṁ labhate pratyañjana.samāhvayam |
AHS1.23.012c/ daśāṅgulā tanur madhye śalākā mukulānanā || 12 ||
AHS1.23.013a/ praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāla.loha.jā |
AHS1.23.013c/ aṅgulī ca suvarṇotthā rūpya.jā ca prasādane || 13 ||
AHS1.23.014a/ piṇḍo rasa.kriyā cūrṇas tri.dhaivāñjana.kalpanā |
AHS1.23.014c/ gurau madhye laghau doṣe tāṁ krameṇa prayojayet || 14 ||
[Note: AHS1.23.014v/ 23.14cv guru.madhya.laghau doṣe 23.14dv tāḥ krameṇa prayojayet]
AHS1.23.014+1a/ piṇḍasya tīkṣṇa.dravyasya mṛdu.dravya.kṛtasya ca |
AHS1.23.014+1c/ hareṇu.mātraṁ dvi.guṇaṁ pramāṇaṁ kathayanty api || 14+1 ||
[Page 131
]
AHS1.23.014+2a/ rasa.kriyāyām apy evaṁ viḍaṅga.phala.mātrakam |
AHS1.23.014+2c/ śalākāṁ dvi.guṇāṁ tīkṣṇe cūrṇe ca tri.guṇāṁ mṛdau || 14+2 ||
AHS1.23.015a/ hareṇu.mātrā piṇḍasya vella.mātrā rasa.kriyā |
AHS1.23.015c/ tīkṣṇasya dvi.guṇaṁ tasya mṛdunaś cūrṇitasya ca || 15 ||
[Note: AHS1.23.015v/ 23.15av piṇḍo hareṇu.mātras tu 23.15av hareṇu.mātraṁ piṇḍasya 23.15av hareṇu.mātraḥ piṇḍas tu 23.15bv valla.mātrā rasa.kriyā 23.15dv mṛdoś cūrṇāñjanasya ca]
AHS1.23.016a/ dve śalāke tu tīkṣṇasya tisras tad.itarasya ca |
AHS1.23.016c/ niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇa.gabhastibhiḥ || 16 ||
[Note: AHS1.23.016v/ 23.16bv tisraḥ syur itarasya ca 23.16cv niśi svapnena madhyāhne 23.16dv pānānnoṣṇa.gabhastibhiḥ]
AHS1.23.017a/ akṣi.rogāya doṣāḥ syur vardhitotpīḍita.drutāḥ |
AHS1.23.017c/ prātaḥ sāyaṁ ca tac.chāntyai vy.abhre 'rke 'to 'ñjayet sadā || 17 ||
AHS1.23.018a/ vadanty anye tu na divā prayojyaṁ tīkṣṇam añjanam |
AHS1.23.018c/ vireka.dur.balaṁ cakṣur ādityaṁ prāpya sīdati || 18 ||
AHS1.23.019a/ svapnena rātrau kālasya saumya.tvena ca tarpitā |
AHS1.23.019c/ śīta.sātmyā dṛg āgneyī sthira.tāṁ labhate punaḥ || 19 ||
AHS1.23.020a/ aty.udrikte balāse tu lekhanīye 'tha.vā gade |
AHS1.23.020c/ kāmam ahny api nāty.uṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet || 20 ||
AHS1.23.021a/ aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇa.tā |
AHS1.23.021c/ upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ || 21 ||
AHS1.23.022a/ na rātrāv api śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṁ hitam |
AHS1.23.022c/ doṣam a.srāvayet stabdhaṁ kaṇḍū.jāḍyādi.kāri tat || 22 ||
[Note: AHS1.23.022v/ 23.22cv doṣam a.srāvayat stabdhaṁ 23.22cv doṣam a.srāvayat stambha. 23.22cv doṣaṁ na srāvayet stambha. 23.22dv .kaṇḍū.jāḍyādi.kāri tat]
AHS1.23.023a/ nāñjayed bhīta.vamita.viriktāśita.vegite |
AHS1.23.023c/ kruddha.jvarita.tāntākṣi.śiro.ruk.śoka.jāgare || 23 ||
[Page 132
]
AHS1.23.024a/ a.dṛṣṭe 'rke śiraḥ.snāte pītayor dhūma.madyayoḥ |
AHS1.23.024c/ a.jīrṇe 'gny.arka.santapte divā.supte pipāsite || 24 ||
[Note: AHS1.23.024v/ 23.24dv divā.svapne pipāsite]
AHS1.23.025a/ ati.tīkṣṇa.mṛdu.stoka.bahv.accha.ghana.karkaśam |
AHS1.23.025c/ aty.artha.śītalaṁ taptam añjanaṁ nāvacārayet || 25 ||
[Note: AHS1.23.025v/ 23.25cv aty.arthaṁ śītalaṁ taptam]
AHS1.23.026a/ athānumīlayan dṛṣṭim antaḥ sañcārayec chanaiḥ |
AHS1.23.026c/ añjite vartmanī kiñ.cic cālayec caivam añjanam || 26 ||
AHS1.23.027a/ tīkṣṇaṁ vyāpnoti sahasā na conmeṣa.nimeṣaṇam |
AHS1.23.027c/ niṣpīḍanaṁ ca vartmabhyāṁ kṣālanaṁ vā samācaret || 27 ||
AHS1.23.028a/ apetauṣadha.saṁrambhaṁ nirvṛtaṁ nayanaṁ yadā |
AHS1.23.028c/ vyādhi.doṣartu.yogyābhir adbhiḥ prakṣālayet tadā || 28 ||
AHS1.23.029a/ dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṁ sa.vāsasā |
AHS1.23.029c/ ūrdhva.vartmani saṅgṛhya śodhyaṁ vāmena cetarat || 29 ||
AHS1.23.030a/ vartma.prāpto 'ñjanād doṣo rogān kuryād ato 'nya.thā |
AHS1.23.030c/ kaṇḍū.jāḍye 'ñjanaṁ tīkṣṇaṁ dhūmaṁ vā yojayet punaḥ || 30 ||
[Note: AHS1.23.030v/ 23.30av vartma.prāptāñjanād doṣo 23.30bv rogān kuryāt tato 'nya.thā]
AHS1.23.030ū̆ab/ tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṁ pratyañjanaṁ himam || 30ū̆ab ||
[Note: AHS1.23.030ū̆v/ 23.30ū̆av tīkṣṇāñjanāti.tapte tu 23.30ū̆av tīkṣṇāñjanāti.yoge tu 23.30ū̆bv cūrṇaṁ pratyañjanaṁ hitam]
1.25. Chapter 25 :: Atha yantravidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 147-151]
AHS1.25.001a/ nānā.vidhānāṁ śalyānāṁ nānā.deśa.prabodhinām |
AHS1.25.001c/ āhartum abhyupāyo yas tad yantraṁ yac ca darśane || 1 ||
[Note: AHS1.25.001v/ 25.1bv nānā.deśa.vibādhinām]
AHS1.25.002a/ arśo.bhagandarādīnāṁ śastra.kṣārāgni.yojane |
AHS1.25.002c/ śeṣāṅga.parirakṣāyāṁ tathā vasty.ādi.karmaṇi || 2 ||
AHS1.25.003a/ ghaṭikālābu.śṛṅgaṁ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca |
AHS1.25.003c/ aneka.rūpa.kāryāṇi yantrāṇi vividhāny ataḥ || 3 ||
AHS1.25.004a/ vikalpya kalpayet buddhyā yathā.sthūlaṁ tu vakṣyate |
AHS1.25.004c/ tulyāni kaṅka.siṁharkṣa.kākādi.mṛga.pakṣiṇām || 4 ||
AHS1.25.005a/ mukhair mukhāni yantrāṇāṁ kuryāt tat.sañjñakāni ca |
AHS1.25.005c/ aṣṭā.daśāṅgulāyāmāny āyasāni ca bhūri.śaḥ || 5 ||
AHS1.25.006a/ masūrākāra.pary.antaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ |
AHS1.25.006c/ vidyāt svastika.yantrāṇi mūle 'ṅkuśa.natāni ca || 6 ||
[Note: AHS1.25.006v/ 25.6dv mūle 'ṅkuśa.nibhāni ca]
AHS1.25.007a/ tair dṛḍhair asthi.saṁlagna.śalyāharaṇam iṣyate |
AHS1.25.007c/ kīla.baddha.vimuktāgrau sandaṁśau ṣo.ḍaśāṅgulau || 7 ||
AHS1.25.008a/ tvak.sirā.snāyu.piśita.lagna.śalyāpakarṣaṇau |
AHS1.25.008c/ ṣaḍ.aṅgulo 'nyo haraṇe sūkṣma.śalyopa.pakṣmaṇām || 8 ||
AHS1.25.009a/ mucuṇḍī sūkṣma.dantarjur mūle rucaka.bhūṣaṇā |
AHS1.25.009c/ gambhīra.vraṇa.māṁsānām armaṇaḥ śeṣitasya ca || 9 ||
[Note: AHS1.25.009v/ 25.9av mucuṭī sūkṣma.dantarjur ]
[Page 136
]
AHS1.25.010a/ dve dvā.daśāṅgule matsya.tāla.vat dvy.eka.tālake |
AHS1.25.010c/ tāla.yantre smṛte karṇa.nāḍī.śalyāpahāriṇī || 10 ||
[Note: AHS1.25.010v/ 25.10bv .tālu.vat dvy.eka.tāluke 25.10cv tālu.yantre smṛte karṇa. 25.10dv .nāḍī.śalyāpahāraṇe 25.10dv .nāḍī.śalyāpakarṣaṇī]
AHS1.25.011a/ nāḍī.yantrāṇi suṣirāṇy ekāneka.mukhāni ca |
AHS1.25.011c/ sroto.gatānāṁ śalyānām āmayānāṁ ca darśane || 11 ||
[Note: AHS1.25.011v/ 25.11bv ekāneka.mukhāni tu]
AHS1.25.012a/ kriyāṇāṁ su.kara.tvāya kuryād ācūṣaṇāya ca |
AHS1.25.012c/ tad.vistāra.parīṇāha.dairghyaṁ sroto.'nurodhataḥ || 12 ||
AHS1.25.013a/ daśāṅgulārdha.nāhāntaḥ.kaṇṭha.śalyāvalokinī |
AHS1.25.013c/ nāḍī pañca.mukha.cchidrā catuṣ.karṇasya saṅgrahe || 13 ||
[Note: AHS1.25.013v/ 25.13bv .kaṇṭha.śalyāvalokane]
AHS1.25.014a/ vāraṅgasya dvi.karṇasya tri.cchidrā tat.pramāṇataḥ |
AHS1.25.014c/ vāraṅga.karṇa.saṁsthānānāha.dairghyānurodhataḥ || 14 ||
AHS1.25.015a/ nāḍīr evaṁ.vidhāś cānyā draṣṭuṁ śalyāni kārayet |
AHS1.25.015c/ padma.karṇikayā mūrdhni sadṛśī dvā.daśāṅgulā || 15 ||
AHS1.25.016a/ caturtha.suṣirā nāḍī śalya.nirghātinī matā |
AHS1.25.016c/ arśasāṁ go.stanākāraṁ yantrakaṁ catur.aṅgulam || 16 ||
AHS1.25.017a/ nāhe pañcāṅgulaṁ puṁsāṁ pramadānāṁ ṣaḍ.aṅgulam |
AHS1.25.017c/ dvi.cchidraṁ darśane vyādher eka.cchidraṁ tu karmaṇi || 17 ||
AHS1.25.018a/ madhye 'sya try.aṅgulaṁ chidram aṅguṣṭhodara.vistṛtam |
AHS1.25.018c/ ardhāṅgulocchritodvṛtta.karṇikaṁ ca tad.ūrdhvataḥ || 18 ||
[Note: AHS1.25.018v/ 25.18dv .karṇikaṁ tu tad.ūrdhvataḥ]
AHS1.25.019a/ śamy.ākhyaṁ tādṛg a.cchidraṁ yantram arśaḥ.prapīḍanam |
AHS1.25.019c/ sarva.thāpanayed oṣṭhaṁ chidrād ūrdhvaṁ bhagandare || 19 ||
[Page 137
]
AHS1.25.020a/ ghrāṇārbudārśasām eka.cchidrā nāḍy.aṅgula.dvayā |
AHS1.25.020c/ pradeśinī.parīṇāhā syād bhagandara.yantra.vat || 20 ||
AHS1.25.021a/ aṅgulī.trāṇakaṁ dāntaṁ vārkṣaṁ vā catur.aṅgulam |
AHS1.25.021c/ dvi.cchidraṁ go.stanākāraṁ tad.vaktra.vivṛtau sukham || 21 ||
AHS1.25.022a/ yoni.vraṇekṣaṇaṁ madhye suṣiraṁ ṣo.ḍaśāṅgulam |
AHS1.25.022c/ mudrā.baddhaṁ catur.bhittam ambho.ja.mukulānanam || 22 ||
[Note: AHS1.25.022v/ 25.22cv mudrā.baddhaṁ catur.bhinnam 25.22cv mudrā.baddhaṁ catuṣ.koṇam]
AHS1.25.023a/ catuḥ.śalākam ākrāntaṁ mūle tad vikasen mukhe |
AHS1.25.023c/ yantre nāḍī.vraṇābhyaṅga.kṣālanāya ṣaḍ.aṅgule || 23 ||
AHS1.25.024a/ vasti.yantrākṛtī mūle mukhe 'ṅguṣṭha.kalāya.khe |
AHS1.25.024c/ agrato '.karṇike mūle nibaddha.mṛdu.carmaṇī || 24 ||
AHS1.25.025a/ dvi.dvārā nalikā piccha.nalikā vodakodare |
AHS1.25.025c/ dhūma.vasty.ādi.yantrāṇi nirdiṣṭāni yathā.yatham || 25 ||
AHS1.25.026a/ try.aṅgulāsyaṁ bhavec chṛṅgaṁ cūṣaṇe 'ṣṭā.daśāṅgulam |
AHS1.25.026c/ agre siddhārthaka.cchidraṁ su.naddhaṁ cūcukākṛti || 26 ||
AHS1.25.027a/ syād dvā.daśāṅgulo 'lābur nāhe tv aṣṭā.daśāṅgulaḥ |
AHS1.25.027c/ catus.try.aṅgula.vṛttāsyo dīpto 'ntaḥ śleṣma.rakta.hṛt || 27 ||
AHS1.25.028a/ tad.vad ghaṭī hitā gulma.vilayonnamane ca sā |
AHS1.25.028c/ śalākākhyāni yantrāṇi nānā.karmākṛtīni ca || 28 ||
[Note: AHS1.25.028v/ 25.28dv nānā.karmākṛtīni tu]
AHS1.25.029a/ yathā.yoga.pramāṇāni teṣām eṣaṇa.karmaṇī |
AHS1.25.029c/ ubhe gaṇḍū.pada.mukhe srotobhyaḥ śalya.hāriṇī || 29 ||
[Note: AHS1.25.029v/ 25.29bv teṣām eṣaṇa.karmaṇi]
[Page 138
]
AHS1.25.030a/ masūra.dala.vaktre dve syātām aṣṭa.navāṅgule |
AHS1.25.030c/ śaṅkavaḥ ṣaḍ ubhau teṣāṁ ṣo.ḍaśa.dvā.daśāṅgulau || 30 ||
AHS1.25.031a/ vyūhane 'hi.phaṇā.vaktrau dvau daśa.dvā.daśāṅgulau |
AHS1.25.031c/ cālane śara.puṅkhāsyāv āhārye baḍiśākṛtī || 31 ||
AHS1.25.032a/ nato 'gre śaṅkunā tulyo garbha.śaṅkur iti smṛtaḥ |
AHS1.25.032c/ aṣṭāṅgulāyatas tena mūḍha.garbhaṁ haret striyāḥ || 32 ||
AHS1.25.033a/ aśmary.āharaṇaṁ sarpa.phaṇā.vad vakram agrataḥ |
AHS1.25.033c/ śara.puṅkha.mukhaṁ danta.pātanaṁ catur.aṅgulam || 33 ||
[Note: AHS1.25.033v/ 25.33av aśmary.āharaṇe sarpa. 25.33bv .phaṇā.vad vaktram agrataḥ]
AHS1.25.034a/ kārpāsa.vihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane |
AHS1.25.034c/ pāyāv āsanna.dūrārthe dve daśa.dvā.daśāṅgule || 34 ||
AHS1.25.035a/ dve ṣaṭ.saptāṅgule ghrāṇe dve karṇe 'ṣṭa.navāṅgule |
AHS1.25.035c/ karṇa.śodhanam aśvattha.pattra.prāntaṁ sruvānanam || 35 ||
AHS1.25.036a/ śalākā.jāmbavauṣṭhānāṁ kṣāre 'gnau ca pṛthak trayam |
AHS1.25.036c/ yuñjyāt sthūlāṇu.dīrghāṇāṁ śalākām antra.vardhmani || 36 ||
AHS1.25.037a/ madhyordhva.vṛtta.daṇḍāṁ ca mūle cārdhendu.sannibhām |
AHS1.25.037c/ kolāsthi.dala.tulyāsyā nāsārśo.'rbuda.dāha.kṛt || 37 ||
AHS1.25.038a/ aṣṭāṅgulā nimna.mukhās tisraḥ kṣārauṣadha.krame |
AHS1.25.038c/ kanīnī.madhyamānāmī.nakha.māna.samair mukhaiḥ || 38 ||
[Note: AHS1.25.038v/ 25.38cv kaniṣṭhā.madhyamānāmī.]
AHS1.25.039a/ svaṁ svam uktāni yantrāṇi meḍhra.śuddhy.añjanādiṣu |
AHS1.25.039c/ anu.yantrāṇy ayas.kānta.rajjū.vastrāśma.mudgarāḥ || 39 ||
[Note: AHS1.25.039v/ 25.39cv aṇu.yantrāṇy ayas.kānta.]
[Page 139
]
AHS1.25.040a/ vadhrāntra.jihvā.vālāś ca śākhā.nakha.mukha.dvi.jāḥ |
AHS1.25.040c/ kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṁ harṣaś ca tat.kriyāḥ || 40 ||
[Note: AHS1.25.040v/ 25.40av vadhry.antra.jihvā.vālāś ca 25.40av vardhrāntra.jihvā.vālāś ca 25.40bv .śākhā.nakha.mukha.dvi.jāḥ]
AHS1.25.040ū̆ab/ upāya.vit pravibhajed ālocya nipuṇaṁ dhiyā || 40ū̆ab ||
AHS1.25.041ū̆a/ nirghātanonmathana.pūraṇa.mārga.śuddhi.saṁvyūhanāharaṇa.bandhana.pīḍanāni |
AHS1.25.041ū̆c/ ācūṣaṇonnamana.nāmana.cāla.bhaṅga.vyāvartanarju.karaṇāni ca yantra.karma || 41ū̆ ||
AHS1.25.042ū̆a/ vivartate sādhv avagāhate ca grāhyaṁ gṛhītvoddharate ca yasmāt |
AHS1.25.042ū̆c/ yantreṣv ataḥ kaṅka.mukhaṁ pradhānaṁ sthāneṣu sarveṣv adhikāri yac ca || 42ū̆ ||
[Note: AHS1.25.042ū̆v/ 25.42ū̆av nivartate sādhv avagāhate ca 25.42ū̆dv sthāneṣu sarveṣv a.vikāri yac ca]
1.26. Chapter 26 :: Atha śastravidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 151-156]
AHS1.26.001a/ ṣaḍ.viṁśatiḥ su.karmārair ghaṭitāni yathā.vidhi |
AHS1.26.001c/ śastrāṇi roma.vāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ || 1 ||
AHS1.26.002a/ su.rūpāṇi su.dhārāṇi su.grahāṇi ca kārayet |
AHS1.26.002c/ a.karālāni su.dhmāta.su.tīkṣṇāv artite 'yasi || 2 ||
AHS1.26.003a/ samāhita.mukhāgrāṇi nīlāmbho.ja.cchavīni ca |
AHS1.26.003c/ nāmānugata.rūpāṇi sadā sannihitāni ca || 3 ||
AHS1.26.004a/ svonmānārdha.caturthāṁśa.phalāny ekaika.śo 'pi ca |
AHS1.26.004c/ prāyo dvi.trāṇi yuñjīta tāni sthāna.viśeṣataḥ || 4 ||
[Note: AHS1.26.004v/ 26.4av sva.mānārdha.caturthāṁśa.]
AHS1.26.004+(1)a/ maṇḍalāgraṁ vṛddhi.pattram utpalādhy.ardha.dhārake |
AHS1.26.004+(1)c/ sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṁ śarāry.āsya.tri.kūrcake || 4+(1) ||
AHS1.26.004+(2)a/ kuśāsyaṁ sāṭa.vadanam antar.vaktrārdha.candrake |
AHS1.26.004+(2)c/ vrīhi.mukhaṁ kuṭhārī ca śalākāṅguli.śastrake || 4+(2) ||
[Note: AHS1.26.004+(2)v/ 26.4+(2)av kuśāsyā sāṭa.vadanā 26.4+(2)bv antar.vaktrārdha.candrakam 26.4+(2)bv channa.vaktrārdha.candrake 26.4+(2)bv channa.vaktrārdha.candrakam]
[Page 140
]
AHS1.26.004+(3)a/ baḍiśaṁ kara.pattrākhyaṁ kartarī nakha.śastrakam |
AHS1.26.004+(3)c/ danta.lekhanakaṁ sūcyaḥ kūrco nāma khajāhvayam || 4+(3) ||
AHS1.26.004+(4)ab/ ārā catur.vidhākārā tathā syāt karṇa.vedhanī || 4+(4)ab ||
[Note: AHS1.26.004+(4)v/ 26.4+(4)bv tathā syāt karṇa.vedhanam]
AHS1.26.005a/ maṇḍalāgraṁ phale teṣāṁ tarjany.antar.nakhākṛti |
AHS1.26.005c/ lekhane chedane yojyaṁ pothakī.śuṇḍikādiṣu || 5 ||
[Note: AHS1.26.005v/ 26.5av maṇḍalāgraṁ phalaṁ teṣāṁ]
AHS1.26.006a/ vṛddhi.pattraṁ kṣurākāraṁ cheda.bhedana.pāṭane |
AHS1.26.006c/ ṛjv.agram unnate śophe gambhīre ca tad anya.thā || 6 ||
[Note: AHS1.26.006v/ 26.6dv gambhīre tu tato 'nya.thā]
AHS1.26.007a/ natāgraṁ pṛṣṭhato dīrgha.hrasva.vaktraṁ yathāśrayam |
AHS1.26.007c/ utpalādhy.ardha.dhārākhye bhedane chedane tathā || 7 ||
[Note: AHS1.26.007v/ 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathāśayam 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathā.kramam 26.7bv .hrasva.vaktraṁ yathā.yatham 26.7bv .hrasva.vaktre yathā.yatham]
AHS1.26.008a/ sarpāsyaṁ ghrāṇa.karṇārśaś.chedane 'rdhāṅgulaṁ phale |
AHS1.26.008c/ gater anveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍū.pada.mukhaiṣaṇī || 8 ||
AHS1.26.009a/ bhedanārthe 'parā sūcī.mukhā mūla.niviṣṭa.khā |
AHS1.26.009c/ vetasaṁ vyadhane srāvye śarāry.āsya.tri.kūrcake || 9 ||
AHS1.26.010a/ kuśāṭā.vadane srāvye dvy.aṅgulaṁ syāt tayoḥ phalam |
AHS1.26.010c/ tad.vad antar.mukhaṁ tasya phalam adhy.ardham aṅgulam || 10 ||
[Note: AHS1.26.010v/ 26.10ac kuśāṭā vadane srāvye]
AHS1.26.011a/ ardha.candrānanaṁ caitat tathādhy.ardhāṅgulaṁ phale |
AHS1.26.011c/ vrīhi.vaktraṁ prayojya ca tat sirodarayor vyadhe || 11 ||
AHS1.26.012a/ pṛthuḥ kuṭhārī go.danta.sadṛśārdhāṅgulānanā |
AHS1.26.012c/ tayordhva.daṇḍayā vidhyed upary asthnāṁ sthitāṁ sirām || 12 ||
[Page 141
]
AHS1.26.013a/ tāmrī śalākā dvi.mukhī mukhe kurubakākṛtiḥ |
AHS1.26.013c/ liṅga.nāśaṁ tayā vidhyet kuryād aṅguli.śastrakam || 13 ||
[Note: AHS1.26.013v/ 26.13av tāmrī śalākā dvi.mukhā]
AHS1.26.014a/ mudrikā.nirgata.mukhaṁ phale tv ardhāṅgulāyatam |
AHS1.26.014c/ yogato vṛddhi.pattreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam || 14 ||
AHS1.26.015a/ tat pradeśiny.agra.parva.pramāṇārpaṇa.mudrikam |
AHS1.26.015c/ sūtra.baddhaṁ gala.sroto.roga.cchedana.bhedane || 15 ||
[Note: AHS1.26.015v/ 26.15bv .pramāṇārpita.mudrikam]
AHS1.26.016a/ grahaṇe śuṇḍikārmāder baḍiśaṁ su.natānanam |
AHS1.26.016c/ chede 'sthnāṁ karapattraṁ tu khara.dhāraṁ daśāṅgulam || 16 ||
[Note: AHS1.26.016v/ 26.16bv baḍiśaḥ su.natānanaḥ]
AHS1.26.017a/ vistāre dvy.aṅgulaṁ sūkṣma.dantaṁ su.tsaru.bandhanam |
AHS1.26.017c/ snāyu.sūtra.kaca.cchede kartarī kartarī.nibhā || 17 ||
AHS1.26.018a/ vakrarju.dhāraṁ dvi.mukhaṁ nakha.śastraṁ navāṅgulam |
AHS1.26.018c/ sūkṣma.śalyoddhṛti.ccheda.bheda.pracchāna.lekhane || 18 ||
[Note: AHS1.26.018v/ 26.18dv .bheda.pracchanna.lekhane]
AHS1.26.019a/ eka.dhāraṁ catuṣ.koṇaṁ prabaddhākṛti caikataḥ |
AHS1.26.019c/ danta.lekhanakaṁ tena śodhayed danta.śarkarām || 19 ||
[Note: AHS1.26.019v/ 26.19bv pravṛddhākṛti caikataḥ]
AHS1.26.020a/ vṛttā gūḍha.dṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo 'tra sīvane |
AHS1.26.020c/ māṁsalānāṁ pradeśānāṁ try.aśrā try.aṅgulam āyatā || 20 ||
AHS1.26.021a/ alpa.māṁsāsthi.sandhi.stha.vraṇānāṁ dvy.aṅgulāyatā |
AHS1.26.021c/ vrīhi.vaktrā dhanur.vakrā pakvāmāśaya.marmasu || 21 ||
AHS1.26.022a/ sā sārdha.dvy.aṅgulā sarva.vṛttās tāś catur.aṅgulāḥ |
AHS1.26.022c/ kūrco vṛttaika.pīṭha.sthāḥ saptāṣṭau vā su.bandhanāḥ || 22 ||
[Note: AHS1.26.022v/ 26.22av sā sārdha.dvy.aṅgulā sarvā 26.22bv vṛttās tāś catur.aṅgulāḥ]
[Page 142
]
AHS1.26.023a/ sa yojyo nīlikā.vyaṅga.keśa.śāteṣu kuṭṭane |
AHS1.26.023c/ ardhāṅgula.mukhair vṛttair aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ || 23 ||
[Note: AHS1.26.023v/ 26.23bv .keśa.śātana.kuṭṭane]
AHS1.26.024a/ pāṇibhyāṁ mathyamānena ghrāṇāt tena hared asṛk |
AHS1.26.024c/ vyadhanaṁ karṇa.pālīnāṁ yūthikā.mukulānanam || 24 ||
[Note: AHS1.26.024v/ 26.24cv vyadhane karṇa.pālīnāṁ 26.24dv yūthikā.mukulānanā]
AHS1.26.025a/ ārārdhāṅgula.vṛttāsyā tat.praveśā tathordhvataḥ |
AHS1.26.025c/ catur.aśrā tayā vidhyec chophaṁ pakvāma.saṁśaye || 25 ||
AHS1.26.026a/ karṇa.pālīṁ ca bahalāṁ bahalāyāś ca śasyate |
AHS1.26.026c/ sūcī tri.bhāga.suṣirā try.aṅgulā karṇa.vedhanī || 26 ||
[Note: AHS1.26.026v/ 26.26bv tasyā eva ca śasyate]
AHS1.26.027a/ jalaukaḥ.kṣāra.dahana.kācopala.nakhādayaḥ |
AHS1.26.027c/ a.lauhāny anu.śastrāṇi tāny evaṁ ca vikalpayet || 27 ||
AHS1.26.028a/ aparāṇy api yantrādīny upayogaṁ ca yaugikam |
AHS1.26.028c/ utpāṭya.pāṭya.sīvyaiṣya.lekhya.pracchāna.kuṭṭanam || 28 ||
[Note: AHS1.26.028v/ 26.28cv utpāṭya.pāṭya.sevyaiṣya. 26.28dv .lekhya.pracchanna.kuṭṭanam]
AHS1.26.029a/ chedyaṁ bhedyaṁ vyadho mantho graho dāhaś ca tat.kriyāḥ |
AHS1.26.029c/ kuṇṭha.khaṇḍa.tanu.sthūla.hrasva.dīrgha.tva.vakra.tāḥ || 29 ||
AHS1.26.030a/ śastrāṇāṁ khara.dhāra.tvam aṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ |
AHS1.26.030c/ cheda.bhedana.lekhyārthaṁ śastraṁ vṛnta.phalāntare || 30 ||
AHS1.26.031a/ tarjanī.madhyamāṅguṣṭhair gṛhṇīyāt su.samāhitaḥ |
AHS1.26.031c/ visrāvaṇāni vṛntāgre tarjany.aṅguṣṭhakena ca || 31 ||
AHS1.26.032a/ tala.pracchanna.vṛntāgraṁ grāhyaṁ vrīhi.mukhaṁ mukhe |
AHS1.26.032c/ mūleṣv āharaṇārthāni kriyā.saukaryato 'param || 32 ||
[Note: AHS1.26.032v/ 26.32cv mūleṣv āharaṇārthe tu 26.32cv mūleṣv āharaṇārtheṣu]
[Page 143
]
AHS1.26.033a/ syān navāṅgula.vistāraḥ su.ghano dvā.daśāṅgulaḥ |
AHS1.26.033c/ kṣauma.pattrorṇa.kauśeya.dukūla.mṛdu.carma.jaḥ || 33 ||
AHS1.26.034a/ vinyasta.pāśaḥ su.syūtaḥ sāntarorṇā.stha.śastrakaḥ |
AHS1.26.034c/ śalākā.pihitāsyaś ca śastra.kośaḥ su.sañcayaḥ || 34 ||
AHS1.26.035a/ jalaukasas tu sukhināṁ rakta.srāvāya yojayet |
AHS1.26.035c/ duṣṭāmbu.matsya.bhekāhi.śava.kotha.malodbhavāḥ || 35 ||
[Note: AHS1.26.035v/ 26.35cv duṣṭāmbu.matsya.bhekādi.]
AHS1.26.036a/ raktāḥ śvetā bhṛśaṁ kṛṣṇāś capalāḥ sthūla.picchilāḥ |
AHS1.26.036c/ indrāyudha.vicitrordhva.rājayo romaśāś ca tāḥ || 36 ||
AHS1.26.037a/ sa.viṣā varjayet tābhiḥ kaṇḍū.pāka.jvara.bhramāḥ |
AHS1.26.037c/ viṣa.pittāsra.nut kāryaṁ tatra śuddhāmbu.jāḥ punaḥ || 37 ||
[Note: AHS1.26.037v/ 26.37cv viṣa.pittāsra.jit kāryaṁ 26.37dv tatra śuddhāmbu.sambhavāḥ]
AHS1.26.038a/ nir.viṣāḥ śaivala.śyāvā vṛttā nīlordhva.rājayaḥ |
AHS1.26.038c/ kaṣāya.pṛṣṭhās tanv.aṅgyaḥ kiñ.cit.pītodarāś ca yāḥ || 38 ||
AHS1.26.039a/ tā apy a.samyag.vamanāt pratataṁ ca nipātanāt |
AHS1.26.039c/ sīdantiḥ salilaṁ prāpya rakta.mattā iti tyajet || 39 ||
[Note: AHS1.26.039v/ 26.39cv sīdanti salilaṁ prāpya]
AHS1.26.040a/ athetarā niśā.kalka.yukte 'mbhasi pariplutāḥ |
AHS1.26.040c/ avanti.some takre vā punaś cāśvāsitā jale || 40 ||
[Note: AHS1.26.040v/ 26.40cv kāñjike kālaśeye vā]
AHS1.26.041a/ lāgayed ghṛta.mṛt.stanya.rakta.śastra.nipātanaiḥ |
AHS1.26.041c/ pibantīr unnata.skandhāś chādayen mṛdu.vāsasā || 41 ||
[Note: AHS1.26.041v/ 26.41av lāgayet pala.mṛt.stanya.]
AHS1.26.042a/ sampṛktād duṣṭa.śuddhāsrāj jalaukā duṣṭa.śoṇitam |
AHS1.26.042c/ ādatte prathamaṁ haṁsaḥ kṣīraṁ kṣīrodakād iva || 42 ||
[Note: AHS1.26.042v/ 26.42av saṁsṛṣṭād duṣṭa.śuddhāsrāj]
[Page 144
]
AHS1.26.042+(1)a/ gulmārśo.vidradhīn kuṣṭha.vāta.rakta.galāmayān |
AHS1.26.042+(1)c/ netra.rug.viṣa.vīsarpān śamayanti jalaukasaḥ || 42+(1) ||
AHS1.26.043a/ daṁśasya tode kaṇḍvāṁ vā mokṣayed vāmayec ca tām |
AHS1.26.043c/ paṭu.tailākta.vadanāṁ ślakṣṇa.kaṇḍana.rūṣitām || 43 ||
[Note: AHS1.26.043v/ 26.43bv mokṣayed vāmayec ca tāḥ 26.43cv paṭu.tailākta.vadanāḥ 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūkṣitām 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūṣitāḥ 26.43dv ślakṣṇa.kaṇḍana.rūkṣitāḥ]
AHS1.26.044a/ rakṣan rakta.madād bhūyaḥ saptāhaṁ tā na pātayet |
AHS1.26.044c/ pūrva.vat paṭu.tā dārḍhyaṁ samyag.vānte jalaukasām || 44 ||
AHS1.26.045a/ klamo 'ti.yogān mṛtyur vā dur.vānte stabdha.tā madaḥ |
AHS1.26.045c/ anya.trānya.tra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbu.garbhiṇi || 45 ||
AHS1.26.046a/ lālādi.kotha.nāśārthaṁ sa.viṣāḥ syus tad.anvayāt |
AHS1.26.046c/ a.śuddhau srāvayed daṁśān haridrā.guḍa.mākṣikaiḥ || 46 ||
AHS1.26.047a/ śata.dhautājya.picavas tato lepāś ca śītalāḥ |
AHS1.26.047c/ duṣṭa.raktāpagamanāt sadyo rāga.rujāṁ śamaḥ || 47 ||
AHS1.26.048a/ a.śuddhaṁ calitaṁ sthānāt sthitaṁ raktaṁ vraṇāśaye |
AHS1.26.048c/ vy.amlī.bhavet paryuṣitaṁ tasmāt tat srāvayet punaḥ || 48 ||
[Note: AHS1.26.048v/ 26.48cv amlī.bhavet paryuṣitaṁ]
AHS1.26.049a/ yuñjyān nālābu.ghaṭikā rakte pittena dūṣite |
AHS1.26.049c/ tāsām anala.saṁyogād yuñjyāt tu kapha.vāyunā || 49 ||
[Note: AHS1.26.049v/ 26.49dv yuñjyāc ca kapha.vāyunā]
AHS1.26.050a/ kaphena duṣṭaṁ rudhiraṁ na śṛṅgeṇa vinirharet |
AHS1.26.050c/ skanna.tvād vāta.pittābhyāṁ duṣṭaṁ śṛṅgeṇa nirharet || 50 ||
[Note: AHS1.26.050v/ 26.50bv na śṛṅgeṇāti nirharet 26.50bv na śṛṅgeṇābhinirharet]
AHS1.26.051a/ gātraṁ baddhvopari dṛḍhaṁ rajjvā paṭṭena vā samam |
AHS1.26.051c/ snāyu.sandhy.asthi.marmāṇi tyajan pracchānam ācaret || 51 ||
[Page 145
]
AHS1.26.052a/ adho.deśa pravisṛtaiḥ padair upari.gāmibhiḥ |
AHS1.26.052c/ na gāḍha.ghana.tiryagbhir na pade padam ācaran || 52 ||
[Note: AHS1.26.052v/ 26.52dv na pade padam ācaret]
AHS1.26.053a/ pracchānenaika.deśa.sthaṁ grathitaṁ jala.janmabhiḥ |
AHS1.26.053c/ harec chṛṅgādibhiḥ suptam asṛg vyāpi sirā.vyadhaiḥ || 53 ||
[Note: AHS1.26.053v/ 26.53bv granthitaṁ jala.janmabhiḥ]
AHS1.26.054a/ pracchānaṁ piṇḍite vā syād avagāḍhe jalaukasaḥ |
AHS1.26.054c/ tvak.sthe 'lābu.ghaṭī.śṛṅgaṁ siraiva vyāpake 'sṛji || 54 ||
AHS1.26.055a/ vātādi.dhāma vā śṛṅga.jalauko.'lābubhiḥ kramāt |
AHS1.26.055c/ srutāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syād vāyu.kopataḥ || 55 ||
AHS1.26.055ū̆ab/ sa.toda.kaṇḍuḥ śophas taṁ sarpiṣoṣṇena secayet || 55ū̆ab ||
[Note: AHS1.26.055ū̆v/ 26.55ū̆av sa.toda.kaṇḍū.śophas taṁ]
1.27. Chapter 27 :: Atha sirāvyadhavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 156-160]
AHS1.27.001a/ madhuraṁ lavaṇaṁ kiñ.cid a.śītoṣṇam a.saṁhatam |
AHS1.27.001c/ padmendragopa.hemāvi.śaśa.lohita.lohitam || 1 ||
AHS1.27.002a/ lohitaṁ prabhavaḥ śuddhaṁ tanos tenaiva ca sthitaḥ |
AHS1.27.002c/ tat pitta.śleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate kurute tataḥ || 2 ||
[Note: AHS1.27.002v/ 27.2av lohitaṁ pravadec chuddhaṁ]
AHS1.27.003a/ visarpa.vidradhi.plīha.gulmāgni.sadana.jvarān |
AHS1.27.003c/ mukha.netra.śiro.roga.mada.tṛḍ.lavaṇāsya.tāḥ || 3 ||
AHS1.27.004a/ kuṣṭha.vātāsra.pittāsra.kaṭv.amlodgiraṇa.bhramān |
AHS1.27.004c/ śītoṣṇa.snigdha.rūkṣādyair upakrāntāś ca ye gadāḥ || 4 ||
AHS1.27.005a/ samyak sādhyā na sidhyanti te ca rakta.prakopa.jāḥ |
AHS1.27.005c/ teṣu srāvayituṁ raktam udriktaṁ vyadhayet sirām || 5 ||
[Page 146
]
AHS1.27.006a/ na tūna.ṣo.ḍaśātīta.saptaty.abda.srutāsṛjām |
AHS1.27.006c/ a.snigdhā.sveditāty.artha.sveditānila.rogiṇām || 6 ||
[Note: AHS1.27.006v/ 27.6av na nyūna.ṣo.ḍaśātīta.]
AHS1.27.007a/ garbhiṇī.sūtikā.jīrṇa.pittāsra.śvāsa.kāsinām |
AHS1.27.007c/ atīsārodara.cchardi.pāṇḍu.sarvāṅga.śophinām || 7 ||
AHS1.27.008a/ sneha.pīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu |
AHS1.27.008c/ nā.yantritāṁ sirāṁ vidhyen na tiryaṅ nāpy an.utthitām || 8 ||
[Note: AHS1.27.008v/ 27.8dv na tiryaṅ nāpy an.ucchritām]
AHS1.27.009a/ nāti.śītoṣṇa.vātābhreṣv anya.trātyayikād gadāt |
AHS1.27.009c/ śiro.netra.vikāreṣu lalāṭyāṁ mokṣayet sirām || 9 ||
[Note: AHS1.27.009v/ 27.9dv lālāṭyāṁ mokṣayet sirām 27.9dv lālāṭyā mokṣayet sirāḥ 27.9dv lalāṭyā mokṣayet sirāḥ]
AHS1.27.010a/ apāṅgyām upanāsyāṁ vā karṇa.rogeṣu karṇa.jām |
AHS1.27.010c/ nāsā.rogeṣu nāsāgre sthitāṁ nāsā.lalāṭayoḥ || 10 ||
[Note: AHS1.27.010v/ 27.10av apāṅgyā upanāsyā vā]
AHS1.27.011a/ pīnase mukha.rogeṣu jihvauṣṭha.hanu.tālu.gāḥ |
AHS1.27.011c/ jatrūrdhva.granthiṣu grīvā.karṇa.śaṅkha.śiraḥ.śritāḥ || 11 ||
[Note: AHS1.27.011v/ 27.11cv jatrūrdhvaṁ granthiṣu grīvā.]
AHS1.27.012a/ uro.'pāṅga.lalāṭa.sthā unmāde 'pasmṛtau punaḥ |
AHS1.27.012c/ hanu.sandhau samaste vā sirāṁ bhrū.madhya.gāminīm || 12 ||
[Note: AHS1.27.012v/ 27.12av uro.'pāṅga.lalāṭa.sthām 27.12dv sirā bhrū.madhya.gāminīḥ]
AHS1.27.013a/ vidradhau pārśva.śūle ca pārśva.kakṣā.stanāntare |
AHS1.27.013c/ tṛtīyake 'ṁsayor madhye skandhasyādhaś caturthake || 13 ||
AHS1.27.014a/ pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ śroṇito dvy.aṅgule sthitām |
AHS1.27.014c/ śukra.meḍhrāmaye meḍhra ūru.gāṁ gala.gaṇḍayoḥ || 14 ||
AHS1.27.015a/ gṛdhrasyāṁ jānuno 'dhas.tād ūrdhvaṁ vā catur.aṅgule |
AHS1.27.015c/ indra.vaster adho 'pacyāṁ dvy.aṅgule catur.aṅgule || 15 ||
[Page 147
]
AHS1.27.016a/ ūrdhvaṁ gulphasya sakthy.artau tathā kroṣṭuka.śīrṣake |
AHS1.27.016c/ pāda.dāhe khuḍe harṣe vipādyāṁ vāta.kaṇṭake || 16 ||
[Note: AHS1.27.016v/ 27.16av ūrdhvaṁ gulphasya sandhy.artau]
AHS1.27.017a/ cipye ca dvy.aṅgule vidhyed upari kṣipra.marmaṇaḥ |
AHS1.27.017c/ gṛdhrasyām iva viśvācyāṁ yathoktānām a.darśane || 17 ||
AHS1.27.018a/ marma.hīne yathāsanne deśe 'nyāṁ vyadhayet sirām |
AHS1.27.018c/ atha snigdha.tanuḥ sajja.sarvopakaraṇo balī || 18 ||
AHS1.27.019a/ kṛta.svasty.ayanaḥ snigdha.rasānna.pratibhojitaḥ |
AHS1.27.019c/ agni.tāpātapa.svinno jānūccāsana.saṁsthitaḥ || 19 ||
AHS1.27.020a/ mṛdu.paṭṭātta.keśānto jānu.sthāpita.kūrparaḥ |
AHS1.27.020c/ muṣṭibhyāṁ vastra.garbhābhyāṁ manye gāḍhaṁ nipīḍayet || 20 ||
[Note: AHS1.27.020v/ 27.20dv manye gāḍhaṁ prapīḍayet]
AHS1.27.021a/ danta.prapīḍanotkāsa.gaṇḍādhmānāni cācaret |
AHS1.27.021c/ pṛṣṭhato yantrayec cainaṁ vastram āveṣṭayan naraḥ || 21 ||
[Note: AHS1.27.021v/ 27.21dv vastram āveṣṭayen naraḥ]
AHS1.27.022a/ kandharāyāṁ parikṣipya nyasyāntar vāma.tarjanīm |
AHS1.27.022c/ eṣo 'ntar.mukha.varjyānāṁ sirāṇāṁ yantraṇe vidhiḥ || 22 ||
[Note: AHS1.27.022v/ 27.22bv tasyāntar vāma.tarjanīm 27.22cv eṣo 'ntar.mukha.varjānāṁ]
AHS1.27.023a/ tato madhyamayāṅgulyā vaidyo 'ṅguṣṭha.vimuktayā |
AHS1.27.023c/ tāḍayed utthitāṁ jñātvā sparśād vāṅguṣṭha.pīḍanaiḥ || 23 ||
[Note: AHS1.27.023v/ 27.23dv sparśāṅguṣṭha.prapīḍanaiḥ]
AHS1.27.024a/ kuṭhāryā lakṣayen madhye vāma.hasta.gṛhītayā |
AHS1.27.024c/ phaloddeśe su.niṣ.kampaṁ sirāṁ tad.vac ca mokṣayet || 24 ||
AHS1.27.025a/ tāḍayan pīḍayaṁś caināṁ vidhyed vrīhi.mukhena tu |
AHS1.27.025c/ aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikām upa.nāsikām || 25 ||
[Note: AHS1.27.025v/ 27.25av tāḍayan pīḍayan vaināṁ 27.25av tāḍayan pīḍayec caināṁ]
[Page 148
]
AHS1.27.026a/ abhyunnata.vidaṣṭāgra.jihvasyādhas tad.āśrayām |
AHS1.27.026c/ yantrayet stanayor ūrdhvaṁ grīvāśrita.sirā.vyadhe || 26 ||
AHS1.27.027a/ pāṣāṇa.garbha.hastasya jānu.sthe prasṛte bhuje |
AHS1.27.027c/ kukṣer ārabhya mṛdite vidhyed baddhordhva.paṭṭake || 27 ||
AHS1.27.028a/ vidhyed dhasta.sirāṁ bāhāv an.ākuñcita.kūrpare |
AHS1.27.028c/ baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭim aṅguṣṭha.garbhiṇam || 28 ||
[Note: AHS1.27.028v/ 27.28dv muṣṭim aṅguṣṭha.garbhiṇīm]
AHS1.27.029a/ ūrdhvaṁ vedhya.pradeśāc ca paṭṭikāṁ catur.aṅgule |
AHS1.27.029c/ vidhyed ālambamānasya bāhubhyāṁ pārśvayoḥ sirām || 29 ||
AHS1.27.030a/ prahṛṣṭe mehane jaṅghā.sirāṁ jānuny a.kuñcite |
AHS1.27.030c/ pāde tu su.sthite 'dhas.tāj jānu.sandher nipīḍite || 30 ||
[Note: AHS1.27.030v/ 27.30cv pāde tu bhū.sthite 'dhas.tāj]
AHS1.27.031a/ gāḍhaṁ karābhyām ā.gulphaṁ caraṇe tasya copari |
AHS1.27.031c/ dvitīye kuñcite kiñ.cid.ārūḍhe hasta.vat tataḥ || 31 ||
AHS1.27.032a/ baddhvā vidhyet sirām ittham an.ukteṣv api kalpayet |
AHS1.27.032c/ teṣu teṣu pradeśeṣu tat tad yantram upāya.vit || 32 ||
AHS1.27.033a/ māṁsale nikṣiped deśe vrīhy.āsyaṁ vrīhi.mātrakam |
AHS1.27.033c/ yavārdham asthnām upari sirāṁ vidhyan kuṭhārikām || 33 ||
[Note: AHS1.27.033v/ 27.33dv sirāṁ vidhyan kuṭhārayā 27.33dv sirāṁ vidhyet kuṭhārayā 27.33dv sirāṁ vidhyet kuṭhārikām]
AHS1.27.034a/ samyag.viddhā sraved dhārāṁ yantre mukte tu na sravet |
AHS1.27.034c/ alpa.kālaṁ vahaty alpaṁ dur.viddhā taila.cūrṇanaiḥ || 34 ||
[Note: AHS1.27.034v/ 27.34av samyag.viddhe sraved dhārā 27.34bv yantre mukte ca na sravet 27.34dv dur.viddhā taila.cūrṇitaiḥ]
AHS1.27.035a/ sa.śabdam ati.viddhā tu sraved duḥkhena dhāryate |
AHS1.27.035c/ bhī.mūrchā.yantra.śaithilya.kuṇṭha.śastrāti.tṛptayaḥ || 35 ||
[Page 149
]
AHS1.27.036a/ kṣāma.tva.vegi.tā.svedā raktasyā.sruti.hetavaḥ |
AHS1.27.036c/ a.samyag asre sravati vella.vyoṣa.niśā.nataiḥ || 36 ||
AHS1.27.037a/ sāgāra.dhūma.lavaṇa.tailair dihyāt sirā.mukham |
AHS1.27.037c/ samyak.pravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca || 37 ||
[Note: AHS1.27.037v/ 27.37dv tailena lavaṇena vā]
AHS1.27.038a/ agre sravati duṣṭāsraṁ kusumbhād iva pītikā |
AHS1.27.038c/ samyak srutvā svayaṁ tiṣṭhec chuddhaṁ tad iti nāharet || 38 ||
AHS1.27.039a/ yantraṁ vimucya mūrchāyāṁ vījite vyajanaiḥ punaḥ |
AHS1.27.039c/ srāvayen mūrchati punas tv apare.dyus try.ahe 'pi vā || 39 ||
AHS1.27.040a/ vātāc chyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vega.srāvy accha.phenilaṁ |
AHS1.27.040c/ pittāt pītāsitaṁ visram a.skandy auṣṇyāt sa.candrikam || 40 ||
[Note: AHS1.27.040v/ 27.40dv a.skandy auṣṇyāt sa.candrakam]
AHS1.27.040+1a/ vātikaṁ śoṇitaṁ śīghraṁ bhūmiḥ pibati cāvṛtam |
AHS1.27.040+1c/ makṣikāṇām a.kāntaṁ ca raktaṁ bhavati paittikam || 40+1 ||
AHS1.27.040+2ab/ ślaiṣmikaṁ makṣikākrāntaṁ śuṣyaty api na ceṇayat || 40+2ab ||
AHS1.27.041a/ kaphāt snigdham asṛk pāṇḍu tantu.mat picchilaṁ ghanam |
AHS1.27.041c/ saṁsṛṣṭa.liṅgaṁ saṁsargāt tri.doṣaṁ malināvilam || 41 ||
AHS1.27.042a/ a.śuddhau balino 'py asraṁ na prasthāt srāvayet param |
AHS1.27.042c/ ati.srutau hi mṛtyuḥ syād dāruṇā vā calāmayāḥ || 42 ||
[Note: AHS1.27.042v/ 27.42av a.śuddhaṁ balino 'py asraṁ]
AHS1.27.043a/ tatrābhyaṅga.rasa.kṣīra.rakta.pānāni bheṣajam |
AHS1.27.043c/ srute rakte śanair yantram apanīya himāmbunā || 43 ||
[Page 150
]
AHS1.27.044a/ prakṣālya taila.plotāktaṁ bandhanīyaṁ sirā.mukham |
AHS1.27.044c/ a.śuddhaṁ srāvayed bhūyaḥ sāyam ahny apare 'pi vā || 44 ||
[Note: AHS1.27.044v/ 27.44cv a.śuddhau srāvayed bhūyaḥ]
AHS1.27.045a/ snehopaskṛta.dehasya pakṣād vā bhṛśa.dūṣitam |
AHS1.27.045c/ kiñ.cid dhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo 'tivartate || 45 ||
AHS1.27.046a/ sa.śeṣam apy ato dhāryaṁ na cāti.srutim ācaret |
AHS1.27.046c/ harec chṛṅgādibhiḥ śeṣaṁ prasādam atha.vā nayet || 46 ||
AHS1.27.047a/ śītopacāra.pittāsra.kriyā.śuddhi.viśoṣaṇaiḥ |
AHS1.27.047c/ duṣṭaṁ raktam an.udriktam evam eva prasādayet || 47 ||
AHS1.27.048a/ rakte tv a.tiṣṭhati kṣipraṁ stambhanīm ācaret kriyām |
AHS1.27.048c/ lodhra.priyaṅgu.pattaṅga.māṣa.yaṣṭy.āhva.gairikaiḥ || 48 ||
AHS1.27.049a/ mṛt.kapālāñjana.kṣauma.maṣī.kṣīri.tvag.aṅkuraiḥ |
AHS1.27.049c/ vicūrṇayed vraṇa.mukhaṁ padmakādi.himaṁ pibet || 49 ||
AHS1.27.050a/ tām eva vā sirāṁ vidhyed vyadhāt tasmād an.antaram |
AHS1.27.050c/ sirā.mukhaṁ vā tvaritaṁ dahet tapta.śalākayā || 50 ||
[Note: AHS1.27.050v/ 27.50cv sirā.mukhaṁ ca tvaritaṁ]
AHS1.27.051a/ un.mārga.gā yantra.nipīḍanena sva.sthānam āyānti punar na yāvat |
AHS1.27.051c/ doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṁ prapannās tāvad dhitāhāra.vihāra.bhāk syāt || 51 ||
AHS1.27.052a/ nāty.uṣṇa.śītaṁ laghu dīpanīyaṁ rakte 'panīte hitam anna.pānam |
AHS1.27.052c/ tadā śarīraṁ hy an.avasthitāsṛg agnir viśeṣād iti rakṣitavyaḥ || 52 ||
[Note: AHS1.27.052v/ 27.52cv tadā śarīraṁ hy an.avasthitāsram 27.52dv agnir viśeṣād iti rakṣaṇīyaḥ 27.52dv agnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ]
AHS1.27.053a/ prasanna.varṇendriyam indriyārthān icchantam a.vyāhata.paktṛ.vegam |
AHS1.27.053c/ sukhānvitaṁ puṣṭi.balopapannaṁ viśuddha.raktaṁ puruṣaṁ vadanti || 53 ||
[Page 151
]
AHS1.27.053+1a/ rakta.jā vyaṅga.kuṣṭhādyāḥ kaṇṭhāsyākṣi.śiro.gadāḥ |
AHS1.27.053+1c/ palitārūṁṣikābādhāḥ śāmyanty ete sirā.vyadhāt || 53+1 ||
AHS1.27.053+2a/ nir.vyādhi.nīlotpala.pattra.netraṁ su.vyakta.mūlāsita.baddha.keśam |
AHS1.27.053+2c/ candropamaṁ padma.su.gandhi vaktraṁ bhavel lalāṭe tu sirā.vyadhena || 53+2 ||
1.28. Chapter 28 :: Atha śalyāharaṇavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 160-165]
AHS1.28.001a/ vakrarju.tiryag.ūrdhvādhaḥ śalyānāṁ pañca.dhā gatiḥ |
AHS1.28.001c/ dhyāmaṁ śopha.rujā.vantaṁ sravantaṁ śoṇitaṁ muhuḥ || 1 ||
AHS1.28.002a/ abhyudgataṁ budbuda.vat piṭikopacitaṁ vraṇam |
AHS1.28.002c/ mṛdu.māṁsaṁ ca jānīyād antaḥ.śalyaṁ samāsataḥ || 2 ||
[Note: AHS1.28.002v/ 28.2av abhyunnataṁ budbuda.vat 28.2cv mṛdu.māṁsaṁ vijānīyād]
AHS1.28.003a/ viśeṣāt tvag.gate śalye vi.varṇaḥ kaṭhināyataḥ |
AHS1.28.003c/ śopho bhavati māṁsa.sthe coṣaḥ śopho vivardhate || 3 ||
AHS1.28.004a/ pīḍanā.kṣama.tā pākaḥ śalya.mārgo na rohati |
AHS1.28.004c/ peśy.antara.gate māṁsa.prāpta.vac chvayathuṁ vinā || 4 ||
[Note: AHS1.28.004v/ 28.4av pīḍane '.kṣama.tā pākaḥ 28.4dv .prāpta.vac chvayathor vinā]
AHS1.28.005a/ ākṣepaḥ snāyu.jālasya saṁrambha.stambha.vedanāḥ |
AHS1.28.005c/ snāyu.ge dur.haraṁ caitat sirādhmānaṁ sirāśrite || 5 ||
[Note: AHS1.28.005v/ 28.5cv snāva.ge dur.haraṁ caitat]
AHS1.28.006a/ sva.karma.guṇa.hāniḥ syāt srotasāṁ srotasi sthite |
AHS1.28.006c/ dhamanī.sthe 'nile raktaṁ phena.yuktam udīrayet || 6 ||
[Note: AHS1.28.006v/ 28.6dv phena.yuktam udīrayan]
AHS1.28.007a/ niryāti śabda.vān syāc ca hṛl.lāsaḥ sāṅga.vedanaḥ |
AHS1.28.007c/ saṅgharṣo bala.vān asthi.sandhi.prāpte 'sthi.pūrṇa.tā || 7 ||
[Note: AHS1.28.007v/ 28.7cv saṁharṣo bala.vān asthi.]
AHS1.28.008a/ naika.rūpā rujo 'sthi.sthe śophas tad.vac ca sandhi.ge |
AHS1.28.008c/ ceṣṭā.nivṛttiś ca bhaved āṭopaḥ koṣṭha.saṁśrite || 8 ||
[Page 152
]
AHS1.28.009a/ ānāho 'nna.śakṛn.mūtra.darśanaṁ ca vraṇānane |
AHS1.28.009c/ vidyān marma.gataṁ śalyaṁ marma.viddhopalakṣaṇaiḥ || 9 ||
AHS1.28.010a/ yathā.svaṁ ca parisrāvais tvag.ādiṣu vibhāvayet |
AHS1.28.010c/ ruhyate śuddha.dehānām anuloma.sthitaṁ tu tat || 10 ||
[Note: AHS1.28.010v/ 28.10av yathā.yathaṁ parisrāvais]
AHS1.28.011a/ doṣa.kopābhighātādi.kṣobhād bhūyo 'pi bādhate |
AHS1.28.011c/ tvaṅ.naṣṭe yatra tatra syur abhyaṅga.sveda.mardanaiḥ || 11 ||
AHS1.28.012a/ rāga.rug.dāha.saṁrambhā yatra cājyaṁ vilīyate |
AHS1.28.012c/ āśu śuṣyati lepo vā tat.sthānaṁ śalya.vad vadet || 12 ||
[Note: AHS1.28.012v/ 28.12bv yatra vājyaṁ vilīyate 28.12cv āśuṣyati pralepo vā]
AHS1.28.013a/ māṁsa.praṇaṣṭaṁ saṁśuddhyā karśanāc chlatha.tāṁ gatam |
AHS1.28.013c/ kṣobhād rāgādibhiḥ śalyaṁ lakṣayet tad.vad eva ca || 13 ||
[Note: AHS1.28.013v/ 28.13bv karṣaṇāc chlatha.tāṁ gatam]
AHS1.28.014a/ peśy.asthi.sandhi.koṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet |
AHS1.28.014c/ asthnām abhyañjana.sveda.bandha.pīḍana.mardanaiḥ || 14 ||
AHS1.28.015a/ prasāraṇākuñcanataḥ sandhi.naṣṭaṁ tathāsthi.vat |
AHS1.28.015c/ naṣṭe snāyu.sirā.sroto.dhamanīṣv a.same pathi || 15 ||
AHS1.28.016a/ aśva.yuktaṁ rathaṁ khaṇḍa.cakram āropya rogiṇam |
AHS1.28.016c/ śīghraṁ nayet tatas tasya saṁrambhāc chalyam ādiśet || 16 ||
AHS1.28.017a/ marma.naṣṭaṁ pṛthaṅ noktaṁ teṣāṁ māṁsādi.saṁśrayāt |
AHS1.28.017c/ sāmānyena sa.śalyaṁ tu kṣobhiṇyā kriyayā sa.ruk || 17 ||
AHS1.28.018a/ vṛttaṁ pṛthu catuṣ.koṇaṁ tri.puṭaṁ ca samāsataḥ |
AHS1.28.018c/ a.dṛśya.śalya.saṁsthānaṁ vraṇākṛtyā vibhāvayet || 18 ||
[Page 153
]
AHS1.28.019a/ teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau |
AHS1.28.019c/ arvācīna.parācīne nirharet tad.viparyayāt || 19 ||
[Note: AHS1.28.019v/ 28.19cv avācīna.parācīne]
AHS1.28.020a/ sukhāhāryaṁ yataś chittvā tatas tiryag.gataṁ haret |
AHS1.28.020c/ śalyaṁ na nirghātyam uraḥ.kakṣā.vaṅkṣaṇa.pārśva.gam || 20 ||
AHS1.28.021a/ pratilomam an.uttuṇḍaṁ chedyaṁ pṛthu.mukhaṁ ca yat |
AHS1.28.021c/ naivāhared vi.śalya.ghnaṁ naṣṭaṁ vā nir.upadravam || 21 ||
AHS1.28.022a/ athāharet kara.prāpyaṁ kareṇaivetarat punaḥ |
AHS1.28.022c/ dṛśyaṁ siṁhāhi.makara.varmi.karkaṭakānanaiḥ || 22 ||
AHS1.28.023a/ a.dṛśyaṁ vraṇa.saṁsthānād grahītuṁ śakyate yataḥ |
AHS1.28.023c/ kaṅka.bhṛṅgāhva.kurara.śarāri.vāyasānanaiḥ || 23 ||
AHS1.28.024a/ sandaṁśābhyāṁ tvag.ādi.sthaṁ tālābhyāṁ suṣiraṁ haret |
AHS1.28.024c/ suṣira.sthaṁ tu nalakaiḥ śeṣaṁ śeṣair yathā.yatham || 24 ||
AHS1.28.025a/ śastreṇa vā viśasyādau tato nir.lohitaṁ vraṇam |
AHS1.28.025c/ kṛtvā ghṛtena saṁsvedya baddhācārikam ādiśet || 25 ||
[Note: AHS1.28.025v/ 28.25dv baddhācārikam ācaret]
AHS1.28.026a/ sirā.snāyu.vilagnaṁ tu cālayitvā śalākayā |
AHS1.28.026c/ hṛdaye saṁsthitaṁ śalyaṁ trāsitasya himāmbunā || 26 ||
[Note: AHS1.28.026v/ 28.26av sirā.snāyu.vilagnaṁ ca 28.26av sirā.snāva.vilagnaṁ tu]
AHS1.28.027a/ tataḥ sthānāntaraṁ prāptaṁ āharet tad yathā.yatham |
AHS1.28.027c/ yathā.mārgaṁ dur.ākarṣam anyato 'py evam āharet || 27 ||
AHS1.28.028a/ asthi.daṣṭe naraṁ padbhyāṁ pīḍayitvā vinirharet |
AHS1.28.028c/ ity a.śakye su.balibhiḥ su.gṛhītasya kiṅkaraiḥ || 28 ||
[Note: AHS1.28.028v/ 28.28av asthi.dṛṣṭe naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.naṣṭe naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.lagnaṁ naraṁ padbhyāṁ 28.28av asthi.sthaṁ na paraṁ padbhyāṁ]
[Page 154
]
AHS1.28.029a/ tathāpy a.śakye vāraṅgaṁ vakrī.kṛtya dhanur.jyayā |
AHS1.28.029c/ su.baddhaṁ vaktra.kaṭake badhnīyāt su.samāhitaḥ || 29 ||
AHS1.28.030a/ su.saṁyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam |
AHS1.28.030c/ tāḍayed iti mūrdhānaṁ vegenonnamayan yathā || 30 ||
[Note: AHS1.28.030v/ 28.30dv vegenonnamayed yathā]
AHS1.28.031a/ uddharec chalyam evaṁ vā śākhāyāṁ kalpayet taroḥ |
AHS1.28.031c/ baddhvā dur.bala.vāraṅgaṁ kuśābhiḥ śalyam āharet || 31 ||
AHS1.28.032a/ śvayathu.grasta.vāraṅgaṁ śopham utpīḍya yuktitaḥ |
AHS1.28.032c/ mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṁ haret || 32 ||
AHS1.28.033a/ tair eva cānayen mārgam a.mārgottuṇḍitaṁ tu yat |
AHS1.28.033c/ mṛditvā karṇināṁ karṇaṁ nāḍy.āsyena nigṛhya vā || 33 ||
[Note: AHS1.28.033v/ 28.33av tenaiva vā nayen mārgam 28.33bv a.mārgottuṇḍitaṁ ca yat]
AHS1.28.034a/ ayas.kāntena niṣ.karṇaṁ vivṛtāsyam ṛju.sthitam |
AHS1.28.034c/ pakvāśaya.gataṁ śalyaṁ virekeṇa vinirharet || 34 ||
AHS1.28.035a/ duṣṭa.vāta.viṣa.stanya.rakta.toyādi cūṣaṇaiḥ |
AHS1.28.035c/ kaṇṭha.sroto.gate śalye sūtraṁ kaṇṭhe praveśayet || 35 ||
AHS1.28.036a/ bisenātte tataḥ śalye bisaṁ sūtraṁ samaṁ haret |
AHS1.28.036c/ nāḍyāgni.tāpitāṁ kṣiptvā śalākām ap.sthirī.kṛtām || 36 ||
[Note: AHS1.28.036v/ 28.36bv jatu.digdham a.jātuṣam]
AHS1.28.037a/ ānayej jātuṣaṁ kaṇṭhāj jatu.digdhām a.jātuṣam |
AHS1.28.037c/ keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakam ākṣipet || 37 ||
[Note: AHS1.28.037v/ 28.37bv jatu.digdham a.jātuṣam 28.37cv keśāṇḍakena pītena 28.37cv keśāṇḍukena pītena 28.37cv keśoṇḍukena pītena]
AHS1.28.038a/ sahasā sūtra.baddhena vamatas tena cetarat |
AHS1.28.038c/ a.śakyaṁ mukha.nāsābhyām āhartuṁ parato nudet || 38 ||
[Page 155
]
AHS1.28.039a/ ap.pāna.skandha.ghātābhyāṁ grāsa.śalyaṁ praveśayet |
AHS1.28.039c/ sūkṣmākṣi.vraṇa.śalyāni kṣauma.vāla.jalair haret || 39 ||
AHS1.28.040a/ apāṁ pūrṇaṁ vidhunuyād avāk.śirasam āyatam |
AHS1.28.040c/ vāmayec cā.mukhaṁ bhasma.rāśau vā nikhanen naram || 40 ||
[Note: AHS1.28.040v/ 28.40cv vāmayed ā.mukhaṁ bhasma. 28.40cv vāmayed vā.mukhaṁ bhasma. 8.40cv vāmayed vā sukhaṁ bhasma.]
AHS1.28.041a/ karṇe 'mbu.pūrṇe hastena mathitvā taila.vāriṇī |
AHS1.28.041c/ kṣiped adho.mukhaṁ karṇaṁ hanyād vācūṣayeta vā || 41 ||
[Note: AHS1.28.041v/ 28.41dv hanyād vācūṣayet tadā 28.41dv hanyād vācūṣayeta ca]
AHS1.28.042a/ kīṭe sroto.gate karṇaṁ pūrayed lavaṇāmbunā |
AHS1.28.042c/ śuktena vā sukhoṣṇena mṛte kleda.haro vidhiḥ || 42 ||
AHS1.28.043a/ jātuṣaṁ hema.rūpyādi.dhātu.jaṁ ca cira.sthitam |
AHS1.28.043c/ ūṣmaṇā prāya.śaḥ śalyaṁ deha.jena vilīyate || 43 ||
AHS1.28.044a/ mṛd.veṇu.dāru.śṛṅgāsthi.danta.vālopalāni na |
AHS1.28.044c/ viṣāṇa.veṇv.ayas.tāla.dāru.śalyaṁ cirād api || 44 ||
[Note: AHS1.28.044v/ 28.44bv .danta.vālopalādi na]
AHS1.28.045a/ prāyo nirbhujyate tad dhi pacaty āśu palāsṛjī |
AHS1.28.045c/ śalye māṁsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate || 45 ||
[Note: AHS1.28.045v/ 28.45cv śalye māṁsāvagāḍhe ca]
AHS1.28.046a/ tatas taṁ mardana.sveda.śuddhi.karṣaṇa.bṛṁhaṇaiḥ |
AHS1.28.046c/ tīkṣṇopanāha.pānānna.ghana.śastra.padāṅkanaiḥ || 46 ||
[Note: AHS1.28.046v/ 28.46bv .śuddhi.karśana.bṛṁhaṇaiḥ]
AHS1.28.047a/ pācayitvā harec chalyaṁ pāṭanaiṣaṇa.bhedanaiḥ |
AHS1.28.047c/ śalya.pradeśa.yantrāṇām avekṣya bahu.rūpa.tām || 47 ||
AHS1.28.047ūab/ tais tair upāyair mati.mān śalyaṁ vidyāt tathāharet || 47ū̆ab ||
[Note: AHS1.28.047ūv/ 28.47ū̆bv śalyaṁ vidyāt tato haret]
1.29. Chapter 29 :: Athaśastrakarmavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 165-171]
[Page 156
]
AHS1.29.001a/ vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākāc chvayathu.pūrvakāt |
AHS1.29.001c/ tam evopacaret tasmād rakṣan pākaṁ prayatnataḥ || 1 ||
AHS1.29.002a/ su.śīta.lepa.sekāsra.mokṣa.saṁśodhanādibhiḥ |
AHS1.29.002c/ śopho 'lpo 'lpoṣma.ruk sāmaḥ sa.varṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ || 2 ||
[Note: AHS1.29.002v/ 29.2av su.śīta.lepa.sekāsṛṅ. 29.2cv śopho 'lpo 'lpoṣma.ruk cāmaḥ]
AHS1.29.003a/ pacyamāno vi.varṇas tu rāgī vastir ivātataḥ |
AHS1.29.003c/ sphuṭatīva sa.nistodaḥ sāṅga.marda.vijṛmbhikaḥ || 3 ||
AHS1.29.004a/ saṁrambhā.ruci.dāhoṣā.tṛḍ.jvarā.nidra.tānvitaḥ |
AHS1.29.004c/ styānaṁ viṣyandayaty ājyaṁ vraṇa.vat sparśanā.sahaḥ || 4 ||
AHS1.29.005a/ pakve 'lpa.vega.tā mlāniḥ pāṇḍu.tā vali.sambhavaḥ |
AHS1.29.005c/ nāmo 'nteṣūnnatir madhye kaṇḍū.śophādi.mārdavam || 5 ||
[Note: AHS1.29.005v/ 29.5av pakve 'lpa.vega.tā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa.vedanā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa.vedanā mlāniḥ 29.5av pakve 'lpā vedanā mlāniḥ]
AHS1.29.006a/ spṛṣṭe pūyasya sañcāro bhaved vastāv ivāmbhasaḥ |
AHS1.29.006c/ śūlaṁ narte 'nilād dāhaḥ pittāc chophaḥ kaphodayāt || 6 ||
AHS1.29.007a/ rāgo raktāc ca pākaḥ syād ato doṣaiḥ sa.śoṇitaiḥ |
AHS1.29.007c/ pāke 'tivṛtte suṣiras tanu.tvag.doṣa.bhakṣitaḥ || 7 ||
AHS1.29.008a/ valībhir ācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇa.tanū.ruhaḥ |
AHS1.29.008c/ kapha.jeṣu tu śopheṣu gambhīraṁ pākam ety asṛk || 8 ||
[Note: AHS1.29.008v/ 29.8av valībhir ācitaḥ śyāmaḥ]
AHS1.29.009a/ pakva.liṅgaṁ tato '.spaṣṭaṁ yatra syāc chīta.śopha.tā |
AHS1.29.009c/ tvak.sāvarṇyaṁ rujo 'lpa.tvaṁ ghana.sparśa.tvam aśma.vat || 9 ||
AHS1.29.010a/ rakta.pākam iti brūyāt taṁ prājño mukta.saṁśayaḥ |
AHS1.29.010c/ alpa.sat.tve '.bale bāle pākād vāty.artham uddhate || 10 ||
[Note: AHS1.29.010v/ 29.10dv pākād aty.artham uddhate 29.10dv pāke vāty.artham uddhate]
[Page 157
]
AHS1.29.011a/ dāraṇaṁ marma.sandhy.ādi.sthite cānya.tra pāṭanam |
AHS1.29.011c/ āma.cchede sirā.snāyu.vyāpado 'sṛg.ati.srutiḥ || 11 ||
AHS1.29.012a/ rujo 'ti.vṛddhir daraṇaṁ visarpo vā kṣatodbhavaḥ |
AHS1.29.012c/ tiṣṭhann antaḥ punaḥ pūyaḥ sirā.snāyv.asṛg.āmiṣam || 12 ||
AHS1.29.013a/ vivṛddho dahati kṣipraṁ tṛṇolapam ivānalaḥ |
AHS1.29.013c/ yaś chinatty āmam a.jñānād yaś ca pakvam upekṣate || 13 ||
[Note: AHS1.29.013v/ 29.13bv tṛṇolupam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇopalam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇoccayam ivānalaḥ]
AHS1.29.014a/ śva.pacāv iva vijñeyau tāv a.niścita.kāriṇau |
AHS1.29.014c/ prāk śastra.karmaṇaś ceṣṭaṁ bhojayed annam āturam || 14 ||
[Note: AHS1.29.014v/ 29.14av śva.pacāv iva jānīyāt 29.14bv dvāv a.niścita.kāriṇau 29.14cv prāk śastra.karmaṇaḥ śreṣṭhaṁ]
AHS1.29.015a/ pāna.paṁ pāyayen madyaṁ tīkṣṇaṁ yo vedanā.kṣamaḥ |
AHS1.29.015c/ na mūrchaty anna.saṁyogān mattaḥ śastraṁ na budhyate || 15 ||
AHS1.29.016a/ anya.tra mūḍha.garbhāśma.mukha.rogodarāturāt |
AHS1.29.016c/ athāhṛtopakaraṇaṁ vaidyaḥ prāṅ.mukham āturam || 16 ||
[Note: AHS1.29.016v/ 29.16cv athāhṛtopakaraṇo]
AHS1.29.017a/ sammukho yantrayitvāśu nyasyen marmādi varjayan |
AHS1.29.017c/ anulomaṁ su.niśitaṁ śastram ā.pūya.darśanāt || 17 ||
[Note: AHS1.29.017v/ 29.17av sammukhaṁ yantrayitvāśu]
AHS1.29.018a/ sakṛd evāharec tac ca pāke tu su.mahaty api |
AHS1.29.018c/ pāṭayed dvy.aṅgulaṁ samyag dvy.aṅgula.try.aṅgulāntaram || 18 ||
AHS1.29.019a/ eṣitvā samyag eṣiṇyā paritaḥ su.nirūpitam |
AHS1.29.019c/ aṅgulī.nāla.vālair vā yathā.deśaṁ yathāśayam || 19 ||
AHS1.29.020a/ yato gatāṁ gatiṁ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
AHS1.29.020c/ tatra tatra vraṇaṁ kuryāt su.vibhaktaṁ nir.āśayam || 20 ||
[Note: AHS1.29.020v/ 29.20bv utsaṅgaṁ yatra yatra ca]
[Page 158
]
AHS1.29.021a/ āyataṁ ca viśālaṁ ca yathā doṣo na tiṣṭhati |
AHS1.29.021c/ śauryam āśu.kriyā tīkṣṇaṁ śastram a.sveda.vepathū || 21 ||
[Note: AHS1.29.021v/ 29.21cv śauryam āśu.kriyā tīkṣṇa. 29.21dv .śastram a.sveda.vepathū]
AHS1.29.022a/ a.sammohaś ca vaidyasya śastra.karmaṇi śasyate |
AHS1.29.022c/ tiryak chindyāl lalāṭa.bhrū.danta.veṣṭaka.jatruṇi || 22 ||
AHS1.29.023a/ kukṣi.kakṣākṣi.kūṭauṣṭha.kapola.gala.vaṅkṣaṇe |
AHS1.29.023c/ anya.tra cchedanāt tiryak sirā.snāyu.vipāṭanam || 23 ||
AHS1.29.024a/ śastre 'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiś ca rogiṇam |
AHS1.29.024c/ āśvāsya parito 'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṁ tataḥ || 24 ||
AHS1.29.025a/ kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho 'panīya ca |
AHS1.29.025c/ guggulv.aguru.siddhārtha.hiṅgu.sarja.rasānvitaiḥ || 25 ||
AHS1.29.026a/ dhūpayec paṭu.ṣaḍgranthā.nimba.pattrair ghṛta.plutaiḥ |
AHS1.29.026c/ tila.kalkājya.madhubhir yathā.svaṁ bheṣajena ca || 26 ||
AHS1.29.027a/ digdhāṁ vartiṁ tato dadyāt tair evācchādayec ca tām |
AHS1.29.027c/ ghṛtāktaiḥ saktubhiś cordhvaṁ ghanāṁ kavalikāṁ tataḥ || 27 ||
[Note: AHS1.29.027v/ 29.27bv tair evācchādayec ca tam]
AHS1.29.028a/ nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena su.samāhitam |
AHS1.29.028c/ pārśve savye 'pa.savye vā nādhas.tān naiva copari || 28 ||
[Note: AHS1.29.028v/ 29.28bv paṭṭena su.samāhitaḥ]
AHS1.29.029a/ śuci.sūkṣma.dṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ sa.vikeśikāḥ |
AHS1.29.029c/ dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nir.valīkā vraṇe hitāḥ || 29 ||
[Note: AHS1.29.029v/ 29.29bv kavalyaḥ su.vikeśikāḥ]
AHS1.29.030a/ kurvītān.antaraṁ tasya rakṣāṁ rakṣo.niṣiddhaye |
AHS1.29.030c/ baliṁ copaharet tebhyaḥ sadā mūrdhnā ca dhārayet || 30 ||
[Note: AHS1.29.030v/ 29.30av kurvītān.antaraṁ samyag. 29.30bv rakṣāṁ rakṣo.nivṛttaye 29.30bv .rakṣāṁ rakṣo.niṣiddhaye 29.30dv sadā mūrdhnāvadhārayet]
[Page 159
]
AHS1.29.031a/ lakṣmīṁ guhām atiguhāṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīm |
AHS1.29.031c/ vacāṁ chattrām aticchattrāṁ dūrvāṁ siddhārthakān api || 31 ||
AHS1.29.032a/ tataḥ sneha.dinehoktaṁ tasyācāraṁ samādiśet |
AHS1.29.032c/ divā.svapno vraṇe kaṇḍū.rāga.ruk.śopha.pūya.kṛt || 32 ||
[Note: AHS1.29.032v/ 29.32av tataḥ sneha.vidhānoktaṁ]
AHS1.29.033a/ strīṇāṁ tu smṛti.saṁsparśa.darśanaiś calita.srute |
AHS1.29.033c/ śukre vyavāya.jān doṣān a.saṁsarge 'py avāpnuyāt || 33 ||
AHS1.29.033+(1)a/ vraṇe śvayathur āyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt |
AHS1.29.033+(1)c/ tau ca ruk ca divā.svāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt || 33+(1) ||
AHS1.29.034a/ bhojanaṁ ca yathā.sātmyaṁ yava.godhūma.ṣaṣṭikāḥ |
AHS1.29.034c/ masūra.mudga.tubarī.jīvantī.suniṣaṇṇakāḥ || 34 ||
[Note: AHS1.29.034v/ 29.34av bhojanaṁ tu yathā.sātmyaṁ]
AHS1.29.035a/ bāla.mūlaka.vārtāka.taṇḍulīyaka.vāstukam |
AHS1.29.035c/ kāravellaka.karkoṭa.paṭola.kaṭukā.phalam || 35 ||
AHS1.29.036a/ saindhavaṁ dāḍimaṁ dhātrī ghṛtaṁ tapta.himaṁ jalam |
AHS1.29.036c/ jīrṇa.śāly.odanaṁ snigdham alpam uṣṇodakottaram || 36 ||
[Note: AHS1.29.036v/ 29.36dv alpam uṣṇaṁ dravottaram]
AHS1.29.037a/ bhuñjāno jāṅgalair māṁsaiḥ śīghraṁ vraṇam apohati |
AHS1.29.037c/ aśitaṁ mātrayā kāle pathyaṁ yāti jarāṁ sukham || 37 ||
AHS1.29.038a/ a.jīrṇāt tv anilādīnāṁ vibhramo bala.vān bhavet |
AHS1.29.038c/ tataḥ śopha.rujā.pāka.dāhānāhān avāpnuyāt || 38 ||
[Note: AHS1.29.038v/ 29.38av a.jīrṇe tv anilādīnāṁ]
AHS1.29.039a/ navaṁ dhānyaṁ tilān māṣān madyaṁ māṁsam a.jāṅgalam |
AHS1.29.039c/ kṣīrekṣu.vikṛtīr amlaṁ lavaṇaṁ kaṭukaṁ tyajet || 39 ||
[Note: AHS1.29.039v/ 29.39bv madyaṁ māṁsaṁ tv a.jāṅgalam]
[Page 160
]
AHS1.29.040a/ yac cānyad api viṣṭambhi vidāhi guru śītalam |
AHS1.29.040c/ vargo 'yaṁ nava.dhānyādir vraṇinaḥ sarva.doṣa.kṛt || 40 ||
[Note: AHS1.29.040v/ 29.40dv vraṇināṁ sarva.doṣa.kṛt]
AHS1.29.041a/ madyaṁ tīkṣṇoṣṇa.rūkṣāmlam āśu vyāpādayed vraṇam |
AHS1.29.041c/ vālośīraiś ca vījyeta na cainaṁ parighaṭṭayet || 41 ||
[Note: AHS1.29.041v/ 29.41cv bālośīraiś ca vījyeta]
AHS1.29.042a/ na tuden na ca kaṇḍūyec ceṣṭamānaś ca pālayet |
AHS1.29.042c/ snigdha.vṛddha.dvi.jātīnāṁ kathāḥ śṛṇvan manaḥ.priyāḥ || 42 ||
[Note: AHS1.29.042v/ 29.42bv chayānaḥ paripālayet 29.42cv siddha.vṛddha.dvi.jātīnāṁ]
AHS1.29.043a/ āśā.vān vyādhi.mokṣāya kṣipraṁ vraṇam apohati |
AHS1.29.043c/ tṛtīye 'hni punaḥ kuryād vraṇa.karma ca pūrva.vat || 43 ||
AHS1.29.044a/ prakṣālanādi divase dvitīye nācaret tathā |
AHS1.29.044c/ tīvra.vyatho vigrathitaś cirāt saṁrohati vraṇaḥ || 44 ||
AHS1.29.045a/ snigdhāṁ rūkṣāṁ ślathāṁ gāḍhāṁ dur.nyastāṁ ca vikeśikām |
AHS1.29.045c/ vraṇe na dadyāt kalkaṁ vā snehāt kledo vivardhate || 45 ||
AHS1.29.046a/ māṁsa.cchedo 'ti.rug.raukṣyād daraṇaṁ śoṇitāgamaḥ |
AHS1.29.046c/ ślathāti.gāḍha.dur.nyāsair vraṇa.vartmāvagharṣaṇam || 46 ||
[Note: AHS1.29.046v/ 29.46cv ślathāti.gāḍha.dur.nyastair]
AHS1.29.047a/ sa.pūti.māṁsaṁ sotsaṅgaṁ sa.gatiṁ pūya.garbhiṇam |
AHS1.29.047c/ vraṇaṁ viśodhayec chīghraṁ sthitā hy antar vikeśikā || 47 ||
AHS1.29.048a/ vy.amlaṁ tu pāṭitaṁ śophaṁ pācanaiḥ samupācaret |
AHS1.29.048c/ bhojanair upanāhaiś ca nāti.vraṇa.virodhibhiḥ || 48 ||
[Note: AHS1.29.048v/ 29.48dv nāti.vraṇa.viśodhibhiḥ]
AHS1.29.049a/ sadyaḥ sadyo.vraṇān sīvyed vivṛtān abhighāta.jān |
AHS1.29.049c/ medo.jāl̐ likhitān granthīn hrasvāḥ pālīś ca karṇayoḥ || 49 ||
[Page 161
]
AHS1.29.050a/ śiro.'kṣi.kūṭa.nāsauṣṭha.gaṇḍa.karṇoru.bāhuṣu |
AHS1.29.050c/ grīvā.lalāṭa.muṣka.sphiṅ.meḍhra.pāyūdarādiṣu || 50 ||
AHS1.29.051a/ gambhīreṣu pradeśeṣu māṁsaleṣv a.caleṣu ca |
AHS1.29.051c/ na tu vaṅkṣaṇa.kakṣādāv alpa.māṁse cale vraṇān || 51 ||
[Note: AHS1.29.051v/ 29.51dv alpa.māṁsa.cale vraṇān 29.51dv alpa.māṁsa.calān vraṇān]
AHS1.29.052a/ vāyu.nirvāhiṇaḥ śalya.garbhān kṣāra.viṣāgni.jān |
AHS1.29.052c/ sīvyec calāsthi.śuṣkāsra.tṛṇa.romāpanīya tu || 52 ||
[Note: AHS1.29.052v/ 29.52dv .tṛṇa.romāpanīya ca]
AHS1.29.053a/ pralambi māṁsaṁ vicchinnaṁ niveśya sva.niveśane |
AHS1.29.053c/ sandhy.asthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ || 53 ||
[Note: AHS1.29.053v/ 29.53cv sandhy.asthy avasthite rakte 29.53dv snāvnā sūtreṇa valkalaiḥ]
AHS1.29.054a/ sīvyen na dūre nāsanne gṛhṇan nālpaṁ na vā bahu |
AHS1.29.054c/ sāntvayitvā tataś cārtaṁ vraṇe madhu.ghṛta.drutaiḥ || 54 ||
[Note: AHS1.29.054v/ 29.54dv vraṇe madhu.ghṛta.plutaiḥ]
AHS1.29.055a/ añjana.kṣauma.ja.maṣī.phalinī.śallakī.phalaiḥ |
[Note: AHS1.29.055v/ 29.54bv gṛhṇan sv.alpaṁ na vā bahu 29.54cv śāntayitvā tataś cārtaṁ 29.54cv sāntayitvā tataś cārtaṁ]
AHS1.29.055c/ sa.lodhra.madhukair digdhe yuñjyād bandhādi pūrva.vat || 55 ||
AHS1.29.056a/ vraṇo niḥ.śoṇitauṣṭho yaḥ kiñ.cid evāvalikhya tam |
AHS1.29.056c/ sañjāta.rudhiraṁ sīvyet sandhānaṁ hy asya śoṇitam || 56 ||
AHS1.29.057a/ bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca |
[Note: AHS1.29.057v/ 29.56bv kiñ.cid eva vilikhya tam]
AHS1.29.057c/ āvikājina.kauśeyam uṣṇaṁ kṣaumaṁ tu śītalam || 57 ||
AHS1.29.058a/ śītoṣṇaṁ tulā.santāna.kārpāsa.snāyu.valka.jam |
AHS1.29.058c/ tāmrāyas.trapu.sīsāni vraṇe medaḥ.kaphādhike || 58 ||
[Note: AHS1.29.058v/ 29.58bv .kārpāsa.snāva.valka.jam]
AHS1.29.059a/ bhaṅge ca yuñjyāt phalakaṁ carma.valka.kuśādi ca |
AHS1.29.059c/ sva.nāmānugatākārā bandhās tu daśa pañca ca || 59 ||
[Page 162
]
AHS1.29.060a/ kośa.svastika.muttolī.cīna.dāmānuvellitam |
AHS1.29.060c/ khaṭvā.vibandha.sthagikā.vitānotsaṅga.goṣ.phaṇāḥ || 60 ||
[Note: AHS1.29.060v/ 29.60dv .vitānotsaṅga.go.phaṇāḥ]
AHS1.29.061a/ yamakaṁ maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgī ceti yojayet |
AHS1.29.061c/ yo yatra su.niviṣṭaḥ syāt taṁ teṣāṁ tatra buddhi.mān || 61 ||
[Note: AHS1.29.061v/ 29.61cv yo yatra sanniviṣṭaḥ syāt]
AHS1.29.061.1+(1)a/ vidadhyāt teṣu teṣv eva kośam aṅguli.parvasu |
AHS1.29.061.1+(1)c/ svastikaṁ karṇa.kakṣādi.staneṣūktaṁ ca sandhiṣu || 61.1+(1) ||
AHS1.29.061.1+(2)a/ muttolīṁ meḍhra.grīvādau yuñjyāc cīnam apāṅgayoḥ |
AHS1.29.061.1+(2)c/ sambādhe 'ṅge tathā dāma śākhāsv evānuvellitam || 61.1+(2) ||
AHS1.29.061.1+(3)a/ khaṭvāṁ gaṇḍe hanau śaṅkhe vibandhaṁ pṛṣṭhakodare |
AHS1.29.061.1+(3)c/ aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikām antra.vṛddhiṣu || 61.1+(3) ||
AHS1.29.061.1+(4)a/ vitānaṁ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet |
AHS1.29.061.1+(4)c/ vilambini tathotsaṅgaṁ nāsauṣṭha.cibukādiṣu || 61.1+(4) ||
AHS1.29.061.1+(5)a/ goṣ.phaṇaṁ sandhiṣu tathā yamakaṁ yamike vraṇe |
AHS1.29.061.1+(5)c/ vṛtte 'ṅge maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgīṁ cordhva.jatruṣu || 61.1+(5) ||
AHS1.29.062a/ badhnīyād gāḍham ūru.sphik.kakṣā.vaṅkṣaṇa.mūrdhasu |
AHS1.29.062c/ śākhā.vadana.karṇoraḥ.pṛṣṭha.pārśva.galodare || 62 ||
AHS1.29.063a/ samaṁ mehana.muṣke ca netre sandhiṣu ca ślatham |
AHS1.29.063c/ badhnīyāc chithila.sthāne vāta.śleṣmodbhave samam || 63 ||
AHS1.29.064a/ gāḍham eva sama.sthāne bhṛśaṁ gāḍhaṁ tad.āśaye |
AHS1.29.064c/ śīte vasante 'pi ca tau mokṣaṇīyau try.ahāt try.ahāt || 64 ||
[Note: AHS1.29.064v/ 29.64bv bhṛśaṁ gāḍhaṁ tad.āśraye 29.64cv śīte vasante ca tathā 29.64dv mokṣayet tau try.ahāt try.ahāt 29.64dv mokṣaṇīyas try.ahāt try.ahāt]
[Page 163
]
AHS1.29.065a/ pitta.raktotthayor bandho gāḍha.sthāne samo mataḥ |
AHS1.29.065c/ sama.sthāne ślatho naiva śithilasyāśaye tathā || 65 ||
AHS1.29.066a/ sāyaṁ prātas tayor mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate |
AHS1.29.066c/ a.baddho daṁśa.maśaka.śīta.vātādi.pīḍitaḥ || 66 ||
AHS1.29.067a/ duṣṭī.bhavec ciraṁ cātra na tiṣṭhet sneha.bheṣajam |
AHS1.29.067c/ kṛcchreṇa śuddhiṁ rūḍhiṁ vā yāti rūḍho vi.varṇa.tām || 67 ||
AHS1.29.068a/ baddhas tu cūrṇito bhagno viśliṣṭaḥ pāṭito 'pi vā |
AHS1.29.068c/ chinna.snāyu.siro 'py āśu sukhaṁ saṁrohati vraṇaḥ || 68 ||
AHS1.29.069a/ utthāna.śayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate |
AHS1.29.069c/ udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'ti.ruk || 69 ||
[Note: AHS1.29.069v/ 29.69bv sarvehāsu na pīḍayet 29.69cv uddhṛtauṣṭhaḥ samutsanno]
AHS1.29.070a/ samo mṛdur a.ruk śīghraṁ vraṇaḥ śudhyati rohati |
AHS1.29.070c/ sthirāṇām alpa.māṁsānāṁ raukṣyād an.uparohatām || 70 ||
AHS1.29.071a/ pracchādyam auṣadhaṁ pattrair yathā.doṣaṁ yathartu ca |
AHS1.29.071c/ a.jīrṇa.taruṇāc chidraiḥ samantāt su.niveśitaiḥ || 71 ||
[Note: AHS1.29.071v/ 29.71cv a.jīrṇā.taruṇāc chidraiḥ]
AHS1.29.072a/ dhautair a.karkaśaiḥ kṣīri.bhūrjārjuna.kadamba.jaiḥ |
AHS1.29.072c/ kuṣṭhinām agni.dagdhānāṁ piṭikā madhu.mehinām || 72 ||
AHS1.29.073a/ karṇikāś conduru.viṣe kṣāra.dagdhā viṣānvitāḥ |
AHS1.29.073c/ bandhanīyā na māṁs.pāke guda.pāke ca dāruṇe || 73 ||
[Note: AHS1.29.073v/ 29.73cv na māṁs.pāke ca badhnīyād 29.73cv māṁsa.pāke na badhnīyād]
AHS1.29.074a/ śīryamāṇāḥ sa.rug.dāhāḥ śophāvasthā.visarpiṇaḥ |
AHS1.29.074c/ a.rakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet kṛmīn || 74 ||
[Page 164
]
AHS1.29.075a/ te bhakṣayantaḥ kurvanti rujā.śophāsra.saṁsravān |
AHS1.29.075c/ surasādiṁ prayuñjīta tatra dhāvana.pūraṇe || 75 ||
[Note: AHS1.29.075v/ 29.75bv rujā.śophāsra.visrutīḥ]
AHS1.29.076a/ saptaparṇa.karañjārka.nimba.rājādana.tvacaḥ |
AHS1.29.076c/ go.mūtra.kalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ || 76 ||
[Note: AHS1.29.076v/ 29.76cv go.mūtra.kalkitālepaḥ]
AHS1.29.077a/ pracchādya māṁsa.peśyā vā vraṇaṁ tān āśu nirharet |
AHS1.29.077c/ na cainaṁ tvaramāṇo 'ntaḥ sa.doṣam uparohayet || 77 ||
AHS1.29.078a/ so 'lpenāpy apacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ |
AHS1.29.078c/ rūḍhe 'py a.jīrṇa.vyāyāma.vyavāyādīn vivarjayet || 78 ||
AHS1.29.079a/ harṣaṁ krodhaṁ bhayaṁ cāpi yāvad ā.sthairya.sambhavāt |
AHS1.29.079c/ ādareṇānuvartyo 'yaṁ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ || 79 ||
[Note: AHS1.29.079v/ 29.79av harṣaṁ krodhaṁ bhayaṁ vāpi]
AHS1.29.080a/ utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādi.balānusārī |
AHS1.29.080c/ tais tair upāyaiḥ prayataś cikitsed ālocayan vistaram uttaroktam || 80 ||
1.30. Chapter 30 :: Atha kṣārāgnikarmavidhir adhyāyaḥ
[Note: [ K edn 171-176]
AHS1.30.001a/ sarva.śastrānu.śastrāṇāṁ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat |
AHS1.30.001c/ chedya.bhedyādi.karmāṇi kurute viṣameṣv api || 1 ||
AHS1.30.002a/ duḥkhāvacārya.śāstreṣu tena siddhim a.yātsu ca |
AHS1.30.002c/ ati.kṛcchreṣu rogeṣu yac ca pāne 'pi yujyate || 2 ||
[Note: AHS1.30.002v/ 30.2bv tena siddhiṁ na yātsu ca]
AHS1.30.003a/ sa peyo 'rśo.'gni.sādāśma.gulmodara.garādiṣu |
AHS1.30.003c/ yojyaḥ sākṣān maṣa.śvitra.bāhyārśaḥ.kuṣṭha.suptiṣu || 3 ||
AHS1.30.004a/ bhagandarārbuda.granthi.duṣṭa.nāḍī.vraṇādiṣu |
AHS1.30.004c/ na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale '.bale || 4 ||
[Note: AHS1.30.004v/ 30.4av bhagandarāpacī.granthi. 30.4dv pitte rakte bale '.bale]
[Page 165
]
AHS1.30.005a/ jvare 'tīsāre hṛn.mūrdha.roge pāṇḍv.āmaye '.rucau |
AHS1.30.005c/ timire kṛta.saṁśuddhau śvayathau sarva.gātra.ge || 5 ||
[Note: AHS1.30.005v/ 30.5dv śvayathau sarva.gātra.je]
AHS1.30.006a/ bhīru.garbhiṇy.ṛtu.matī.prodvṛtta.phala.yoniṣu |
AHS1.30.006c/ a.jīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanī.sandhi.marmasu || 6 ||
AHS1.30.007a/ taruṇāsthi.sirā.snāyu.sevanī.gala.nābhiṣu |
AHS1.30.007c/ deśe 'lpa.māṁse vṛṣaṇa.meḍhra.sroto.nakhāntare || 7 ||
[Note: AHS1.30.007v/ 30.7cv deśe 'lpa.māṁse vṛṣaṇe 30.7dv meḍhre sroto.nakhāntare]
AHS1.30.008a/ vartma.rogād ṛte 'kṣṇoś ca śīta.varṣoṣṇa.dur.dine |
AHS1.30.008c/ kāla.muṣkaka.śamyāka.kadalī.pāribhadrakān || 8 ||
AHS1.30.009a/ aśvakarṇa.mahāvṛkṣa.palāśāsphota.vṛkṣakān |
AHS1.30.009c/ indravṛkṣārka.pūtīka.naktamālāśvamārakān || 9 ||
AHS1.30.010a/ kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgni.tilvakān |
AHS1.30.010c/ sārdrān sa.mūla.śākhādīn khaṇḍa.śaḥ parikalpitān || 10 ||
AHS1.30.011a/ kośātakīs catasraś ca śūkaṁ nālaṁ yavasya ca |
AHS1.30.011c/ nivāte nicayī.kṛtya pṛthak tāni śilā.tale || 11 ||
[Note: AHS1.30.011v/ 30.11bv śūka.nālaṁ yavasya ca]
AHS1.30.012a/ prakṣipya muṣkaka.caye sudhāśmāni ca dīpayet |
AHS1.30.012c/ tatas tilānāṁ kutalair dagdhvāgnau vigate pṛthak || 12 ||
[Note: AHS1.30.012v/ 30.12cv tatas tilānāṁ kutilair 30.12cv tatas tilānāṁ kuntālair]
AHS1.30.013a/ kṛtvā sudhāśmanāṁ bhasma droṇaṁ tv itara.bhasmanaḥ |
AHS1.30.013c/ muṣkakottaram ādāya praty.ekaṁ jala.mūtrayoḥ || 13 ||
[Note: AHS1.30.013v/ 30.13bv droṇaṁ cetara.bhasmanaḥ]
AHS1.30.014a/ gālayed ardha.bhāreṇa mahatā vāsasā ca tat |
AHS1.30.014c/ yāvat picchila.raktācchas tīkṣṇo jātas tadā ca tam || 14 ||
[Page 166
]
AHS1.30.015a/ gṛhītvā kṣāra.niṣyandaṁ pacel lauhyāṁ vighaṭṭayan |
AHS1.30.015c/ pacyamāne tatas tasmiṁs tāḥ sudhā.bhasma.śarkarāḥ || 15 ||
AHS1.30.016a/ śuktīḥ kṣīra.pakaṁ śaṅkha.nābhīś cāyasa.bhājane |
AHS1.30.016c/ kṛtvāgni.varṇān bahu.śaḥ kṣārotthe kuḍavonmite || 16 ||
[Note: AHS1.30.016v/ 30.16bv nnābhīṁś cāyasa.bhājane 30.16cv kṣārācche kuḍavonmite]
AHS1.30.017a/ nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṁ vinikṣipet |
AHS1.30.017c/ ślakṣṇaṁ śakṛd dakṣa.śikhi.gṛdhra.kaṅka.kapota.jam || 17 ||
AHS1.30.018a/ catuṣ.pāt.pakṣi.pittāla.manohvā.lavaṇāni ca |
AHS1.30.018c/ paritaḥ su.tarāṁ cāto darvyā tam avaghaṭtayet || 18 ||
AHS1.30.019a/ sa.bāṣpaiś ca yadottiṣṭhed budbudair leha.vad ghanaḥ |
AHS1.30.019c/ avatārya tadā śīto yava.rāśāv ayo.maye || 19 ||
[Note: AHS1.30.019v/ 30.19av sa.bāṣpaiś ca yadā tiṣṭhed 30.19cv avatārya tataḥ śīte 30.19cv avatārya tataḥ śīto 30.19cv avatārya tadā śīte]
AHS1.30.020a/ sthāpyo 'yaṁ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipen mṛdau |
AHS1.30.020c/ nirvāpyāpanayet tīkṣṇe pūrva.vat prativāpanam || 20 ||
AHS1.30.021a/ tathā lāṅgalikā.dantī.citrakātiviṣā.vacāḥ |
AHS1.30.021c/ svarjikā.kanakakṣīrī.hiṅgu.pūtika.pallavāḥ || 21 ||
AHS1.30.022a/ tālapattrī viḍaṁ ceti sapta.rātrāt paraṁ tu saḥ |
AHS1.30.022c/ yojyas tīkṣṇo 'nila.śleṣma.medo.jeṣv arbudādiṣu || 22 ||
[Note: AHS1.30.022v/ 30.22av tālapattrī viḍaṅgaṁ ca]
AHS1.30.023a/ madhyeṣv eṣv eva madhyo 'nyaḥ pittāsra.guda.janmasu |
AHS1.30.023c/ balārthaṁ kṣīṇa.pānīye kṣārāmbu punar āvapet || 23 ||
[Note: AHS1.30.023v/ 30.23av madhyeṣv eva ca madhyo 'nyaḥ 30.23av madhyeṣv eṣu ca madhyo 'nyaḥ 30.23bv pittāsṛg.guda.janmasu]
AHS1.30.024a/ nāti.tīkṣṇa.mṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghra.gaḥ sitaḥ |
AHS1.30.024c/ śikharī sukha.nirvāpyo na viṣyandī na cāti.ruk || 24 ||
[Note: AHS1.30.024v/ 30.24av nāti.tīkṣṇo mṛduḥ ślakṣṇaḥ]
[Page 167
]
AHS1.30.025a/ kṣāro daśa.guṇaḥ śastra.tejasor api karma.kṛt |
AHS1.30.025c/ ācūṣann iva saṁrambhād gātram āpīḍayann iva || 25 ||
AHS1.30.026a/ sarvato 'nusaran doṣān unmūlayati mūlataḥ |
AHS1.30.026c/ karma kṛtvā gata.rujaḥ svayaṁ evopaśāmyati || 26 ||
AHS1.30.027a/ kṣāra.sādhye gade chinne likhite srāvite 'tha.vā |
AHS1.30.027c/ kṣāraṁ śalākayā dattvā plota.prāvṛta.dehayā || 27 ||
[Note: AHS1.30.027v/ 30.27dv plota.plāvita.dehayā]
AHS1.30.028a/ mātrā.śatam upekṣeta tatrārśaḥsv āvṛtānanam |
AHS1.30.028c/ hastena yantraṁ kurvīta vartma.rogeṣu vartmanī || 28 ||
AHS1.30.029a/ nirbhujya picunācchādya kṛṣṇa.bhāgaṁ vinikṣipet |
AHS1.30.029c/ padma.pattra.tanuḥ kṣāra.lepo ghrāṇārbudeṣu ca || 29 ||
[Note: AHS1.30.029v/ 30.29dv .lepo ghrāṇārbudeṣu tu]
AHS1.30.030a/ praty.ādityaṁ niṣaṇṇasya samunnamyāgra.nāsikām |
AHS1.30.030c/ mātrā vidhāryaḥ pañcāśat tad.vad arśasi karṇa.je || 30 ||
[Note: AHS1.30.030v/ 30.30bv samunnasyāgra.nāsikām 30.30cv mātrā vidhārya pañcāśat 30.30cv mātrā vidhāryāḥ pañcāśat]
AHS1.30.031a/ kṣāraṁ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca |
AHS1.30.031c/ su.dagdhaṁ ghṛta.madhv.aktaṁ tat payo.mastu.kāñjikaiḥ || 31 ||
[Note: AHS1.30.031v/ 30.31av kṣāraṁ pramārjanenāśu]
AHS1.30.032a/ nirvāpayet tataḥ sājyaiḥ svādu.śītaiḥ pradehayet |
AHS1.30.032c/ abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca || 32 ||
AHS1.30.033a/ yadi ca sthira.mūla.tvāt kṣāra.dagdhaṁ na śīryate |
AHS1.30.033c/ dhānyāmla.bīja.yaṣṭy.āhva.tilair ālepayet tataḥ || 33 ||
AHS1.30.034a/ tila.kalkaḥ sa.madhuko ghṛtākto vraṇa.ropaṇaḥ |
AHS1.30.034c/ pakva.jambv.asitaṁ sannaṁ samyag.dagdhaṁ viparyaye || 34 ||
[Note: AHS1.30.034v/ 30.34cv pakva.jambū.nibhaṁ sannaṁ]
[Page 168
]
AHS1.30.035a/ tāmra.tā.toda.kaṇḍv.ādyair dur.dagdhaṁ taṁ punar dahet |
AHS1.30.035c/ ati.dagdhe sraved raktaṁ mūrchā.dāha.jvarādayaḥ || 35 ||
[Note: AHS1.30.035v/ 30.35bv dur.dagdhaṁ tat punar dahet]
AHS1.30.036a/ gude viśeṣād viṇ.mūtra.saṁrodho 'ti.pravartanam |
AHS1.30.036c/ puṁs.tvopaghāto mṛtyur vā gudasya śātanād dhruvam || 36 ||
[Note: AHS1.30.036v/ 30.36dv gudasya śātanaṁ dhruvam 30.36dv gudasya sadanād dhruvam 30.36dv gudasya sadanaṁ dhruvam]
AHS1.30.037a/ nāsāyāṁ nāsikā.vaṁśa.daraṇākuñcanodbhavaḥ |
AHS1.30.037c/ bhavec ca viṣayā.jñānaṁ tad.vac chrotrādikeṣv api || 37 ||
AHS1.30.038a/ viśeṣād atra seko 'mlair lepo madhu ghṛtaṁ tilāḥ |
AHS1.30.038c/ vāta.pitta.harā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā || 38 ||
AHS1.30.039a/ amlo hi śītaḥ sparśena kṣāras tenopasaṁhitaḥ |
AHS1.30.039c/ yāty āśu svādu.tāṁ tasmād amlair nirvāpayet.tarām || 39 ||
AHS1.30.039+(1)a/ viṣāgni.śastrāśani.mṛtyu.tulyaḥ kṣāro bhaved alpam ati.prayuktaḥ |
AHS1.30.039+(1)c/ rogān nihanyād a.cireṇa ghorān sa dhī.matā samyag.anuprayukto || 39+(1) ||
AHS1.30.040a/ agniḥ kṣārād api śreṣṭhas tad.dagdhānām a.sambhavāt |
AHS1.30.040c/ bheṣaja.kṣāra.śastraiś ca na siddhānāṁ prasādhanāt || 40 ||
AHS1.30.041a/ tvaci māṁse sirā.snāyu.sandhy.asthiṣu sa yujyate |
AHS1.30.041c/ maṣāṅga.glāni.mūrdhārti.mantha.kīla.tilādiṣu || 41 ||
[Note: AHS1.30.041v/ 30.41bv .sandhy.asthiṣu sa yojyate]
AHS1.30.042a/ tvag.dāho varti.go.danta.sūrya.kānta.śarādibhiḥ |
AHS1.30.042c/ arśo.bhagandara.granthi.nāḍī.duṣṭa.vraṇādiṣu || 42 ||
AHS1.30.043a/ māṁsa.dāho madhu.sneha.jāmbavauṣṭha.guḍādibhiḥ |
AHS1.30.043c/ śliṣṭa.vartmany asṛk.srāva.nīly.a.samyag.vyadhādiṣu || 43 ||
[Note: AHS1.30.043v/ 30.43cv śliṣṭa.vartmany asṛk.srāve 30.43dv nīly.a.samyag.vyadhādiṣu]
[Page 169
]
AHS1.30.044a/ sirādi.dāhas tair eva na dahet kṣāra.vāritān |
AHS1.30.044c/ antaḥ.śalyāsṛjo bhinna.koṣṭhān bhūri.vraṇāturān || 44 ||
[Note: AHS1.30.044v/ 30.44bv na dahet kṣāra.varjitān]
AHS1.30.045a/ su.dagdhaṁ ghṛta.madhv.aktaṁ snigdha.śītaiḥ pradehayet |
AHS1.30.045c/ tasya liṅgaṁ sthite rakte śabda.val lasikānvitam || 45 ||
AHS1.30.046a/ pakva.tāla.kapotābhaṁ su.rohaṁ nāti.vedanam |
AHS1.30.046c/ pramāda.dagdha.vat sarvaṁ dur.dagdhāty.artha.dagdhayoḥ || 46 ||
AHS1.30.047a/ catur.dhā tat tu tucchena saha tucchasya lakṣaṇam |
AHS1.30.047c/ tvag vi.varṇoṣyate 'ty.arthaṁ na ca sphoṭa.samudbhavaḥ || 47 ||
[Note: AHS1.30.047v/ 30.47av catur.dhā tac ca tucchena 30.47av catur.dhā tat tu tutthena 30.47av catur.dhā tatra tucchena 30.47bv saha tutthasya lakṣaṇam ]
AHS1.30.048a/ sa.sphoṭa.dāha.tīvroṣaṁ dur.dagdham ati.dāhataḥ |
AHS1.30.048c/ māṁsa.lambana.saṅkoca.dāha.dhūpana.vedanāḥ || 48 ||
AHS1.30.049a/ sirādi.nāśas tṛṇ.mūrchā.vraṇa.gāmbhīrya.mṛtyavaḥ |
AHS1.30.049c/ tucchasyāgni.pratapanaṁ kāryam uṣṇaṁ ca bheṣajam || 49 ||
[Note: AHS1.30.049v/ 30.49av sirādi.nāśa.tṛṇ.mūrchā. 30.49cv tutthasyāgni.pratapanaṁ]
AHS1.30.050a/ styāne 'sre vedanāty.arthaṁ vilīne manda.tā rujaḥ |
AHS1.30.050c/ dur.dagdhe śītam uṣṇaṁ ca yuñjyād ādau tato himam || 50 ||
AHS1.30.051a/ samyag.dagdhe tavakṣīrī.plakṣa.candana.gairikaiḥ |
AHS1.30.051c/ limpet sājyāmṛtair ūrdhvaṁ pitta.vidradhi.vat kriyā || 51 ||
[Note: AHS1.30.051v/ 30.51av samyag.dagdhe tukākṣīrī. 30.51dv pitta.vidradhi.vat kriyām 30.51dv pitta.vidradhi.vat kriyāḥ]
AHS1.30.052a/ ati.dagdhe drutaṁ kuryāt sarvaṁ pitta.visarpa.vat |
AHS1.30.052c/ sneha.dagdhe bhṛśa.taraṁ rūkṣaṁ tatra tu yojayet || 52 ||
AHS1.30.052+(1)a/ śastra.kṣārāgnayo yasmān mṛtyoḥ paramam āyudham |
AHS1.30.052+(1)c/ a.pramatto bhiṣak tasmāt tān samyag avacārayet || 52+(1) ||
[Note: AHS1.30.052+(1)v/ 30.52+(1)dv tat samyag avacārayet]
[Page 170
]
AHS1.30.053a/ samāpyate sthānam idaṁ hṛdayasya rahasya.vat |
AHS1.30.053c/ atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ || 53 ||
[Note: AHS1.30.053v/ 30.53cv atrārthāḥ sūcitāḥ sūkṣmāḥ]