Table of contents
1. Chapter 1
- athāto
dhātusthadoṣagatyavikārahetubhūtārthavārdhakadravyāṇyadyāt
- cirāyuricchāpravṛttirāyurvedārthapuruṣārthopapādikā
- taddhetubhūtārthaṃ rakṣet
- nendriyātilālanātipīḍanau
- doṣavṛddhikṣayopapādakau
- lakṣaṇānyapi tathā
- yogyaistacca nivartayet
- anāmapālanaṃ kuryāt
- āmaṃ hi sarvarogāṇām
- ādibhūtamāha brahmā
- tannivṛttiranāmayam
- anāmayī ātmānaṃ sammanyate
- ahampratyayaḥ karmakartā
- sthānavānahaṃkārī
- yāvadarogī abhimanyate
- sa eva bhuṅkte
- ajo hyadhiṣṭhātā
- bhuṅkte viṣayabhogān
- anyaḥ karma bhuṅkta
- yaḥ kartā karmabhogī
- kartā śarīrī
- aśarīrī nānnamatti
- na kevalaṃ śarīraṃ bhogayogyamātmano yogāt
- ajau hyadhiṣṭhitau
- anyo ‘nnamatti
- anattyevamanyaḥ
- sati śarīre bhogāya
- aṣṭāṅgī śarīrī
- yāvatkṛtividhdheḥ kāyaḥ
- āmajāmayakāryahetukacittakṣobhabhayanigrahavigraho grahaḥ
- āmajāmayakāryahetukānyahetukāmayanivartakā
apūrvāṅgahetukāḥ
- doṣasañcārābhāvajāsthikarṇanāsādisandhijarujaśśastreṇaike
nivartakāḥ
-
prakāśamānaprathamaprayāṇādhigatanissṛtāmṛtapratiprayāṇāhṛtayogavibhāgadhātupoṣakasurasādanādarogavānajaraḥ
- ya evaṃ veda
- sa cirāyurbhavati
- tadeva bheṣajam
- saiva cikitsā
- tāvad dravyāvalokanaṃ kuryāt
- rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ tatparitrāṇakāh
- svādvamlakaṭukāḥ pāyā rasāḥ
- yathā samadoṣā yathāgnipravartakāḥ
- siddhāṣṣaṭapāke trayaḥ
- tiktassvādu pāke
- kaṣāyo ‘mlarasaḥ
- ūṣaṇaṃ lavaṇaḥ pāke
- vyutkramarasā vikārakārakāḥ
- pācakapittaṃ pacatyāhāram
- doṣadhātumaloṣmajaṃ tathā
- grahaṇīkalāyustejāṃsi dadhāti
- bhaktādanenāmāśayātirodhanāt kalābalā bhavati
- āmāśayātipūrṇāt
kalābalādāmāśayasthitapavanagatitirodhānādanilaprakopo hi bhavati
- yādṛśā doṣāstādṛśānilaprakopajātānalāstādṛśā jvarāḥ
- akṣikarṇanāsāśirorugvidāhajihvāsyaśoṣakukṣyo jvalayan
jvalati
- aṅgapīḍanamalamārgātirodhanātipīḍanadhātumārgavigamanānilādanalasthalacalanādinānilajvaraḥ
- pavanapittahetukarasavirasajātājīrṇajanyāmarasāsṛgdhātucarādyadoṣa
ubhayalakṣaṇayuktarogaḥ pavanapittaprakopajvaraḥ
-
pavanakaphavikārahetukarasavirasajātājīrṇajanyāmayamāṃsamedodhātucara
ubhayalakṣaṇasahitaḥ pavanakaphavikārajātajvaraḥ
-
kaphapittavikārahetukarasavirasajātājīrṇajanyāmayāsthimajjādhātucarādyadoṣaś
cobhayalakṣaṇayukto rogaḥ kaphapittavikārajātajvaraḥ
-
manaḥkāmabhayabhūtābhighātakālahetūtpannajvarasyāntarvidāhaśvāsakhāsamadabhramamūrcchacchardyatisāraśokakrodhabhayaguṇāstannivartakanivartakā
āgantukajvarāḥ
- pavanādyaprakopādagnibalaṃ poṣayankriyākramaḥ
- pathyāddoṣe kṣīṇe ‘gnibale jāte kṣuttṛṅruciśśaktiḥ
balakālavibhāgajño vamanavirekācchvāsakhāsahṛdrogaviṣamajvarātisārebhyo
‘bhayātsukhībhavet
- āmāśayasthitaṃ sarvadhātubalakārakam
- samānānilena tatsthān kalā jvalayan pacati
- duṣṭagrahaṇī rogasya kārikā
- dravadravyairvibhajankālādannaṃ prāṇānilena koṣṭhaṃ gataṃ
samānānilena tatsthā kalā jvalayantī pacati
- rikte vāyūḥ prakupyate
- analo ‘lpo bhavati
- madhurībhūtābhyavahṛtānnaṃ pavanaprakopahārakam
- hṛdgatakaphaplutānnamamlībhūtaṃ pittaprakopanāśakam
- hṛccyutāhāramanalaśoṣitamāmāśayasthaṃ kaphaṃ harati
- svādvamlakaṭukāḥ pākyā rasā yathā samadoṣā yathāyathaṃ
yogaphaladāyakāḥ
- ye
rasāstaddhetubhūtāstadudbhūtajātānalāstadudbhūtadhātupoṣakāḥ
- rasādraktam
- pañcabhūtātmakaṃ śarīram
- śrotrāntassthitaśabdaguṇakabodhakasirābhyāṃ śrūyate
- śabdaguṇaka ākāśaḥ
- rasāsṛgdhātujanyā tvak śvāsocchvāsāvahā
- saptadhātutvagāvṛtānilo viyajjātaḥ
- ṣaṭpañcāśatsirāvṛtākṣigatānalaḥ pañcarūpopapannamāhāraṃ pacan
anilajātānalassvagatārthaṃ paśyati
- lālārūpo rasādibhedānvibhajan jihvayā rasaṃ gṛhṇāti
- jihvāsaṃsthitadvisirādhārasarvarasābhijñā
- caturviṃśatisirā nāsikāgragatodbhavā pṛthivī
caturviṃśatitatvabodhikā
- yatsirāvṛtaṃ śarīram | annādbhūtāni jāyante, jātānyannena
vardhante, adyate ‘tti ca bhūtāni, tasmādannaṃ taducyate
- nāsikādhikyavikārabhūtāḥ nāsāgre pratīyante
- mātṛjaṃ raktamāṃsamedaḥ, pitṛjaṃ majjāsthiretaḥ,
satvarajastamoguṇātmakaṃ śarīram
- āyurārogyatejobalaśuddhādi vapussatvaguṇotpādakam
- yatrasthā rasāstattadbhūtajātāste dhātupoṣakāḥ
- athāta ādibhūtaṃ yaḥ kartā yāvatkṛtestathā tadeva bheṣajaṃ
manaḥkāmahṛdgatakaphaśuklādibhirāvṛtaṃ śarīraṃ daśa
2. Chapter 2
- dvirasārtharasahīnārthahīnarasavānanilanivārakaḥ
- ṣaṭsahasratriṃśatsirāstriṃśacchalyāśśatadvayadaśottarasandhayo
navāśītisnāyupeśidharā bhavanti
- saptadhātudharāssaptāśayāstanmadhyagagrahaṇīkalājātaḥ svāduraso
‘nilaprakopaṃ harati
- aṣṭamo garbhāśayaḥ strīṇām
- svaṃ svaṃ svoṣmaṇā sravadrasātmaṃ caujaḥ | svaṃ svaṃ svasya
svayameva heturbhavati
- śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhorūdarajaṅghaśiśnopasthapāyvaṅgāni
bhavanti
- śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāstathā
- sarandhrakābhyantaradharāstrayastrayassirāḥ
| pādayoścatutriṃśatsarandhrakābhyantaradharāḥ
- pādasthitapadmamavarṇajanakaṁ catustriṃśatsirāvṛtam
- jānupadmagatamivarṇajanakaṃ catustriṃśatsirāvṛtam
- uvarṇātmakamūrupradeśapadmaṃ viṃśatisirāvṛtam
- ṛvarṇajanakaṃ śroṇipradeśapadmaṃ viṃśatisirāvṛtam
- lṛvarṇajanakaṃ śroṇipradeśapadmaṃ catustriṃśatsirāvṛtam
- evarṇajanakaṃ kaṭipradeśagatapadmaṃ catustriṃśatsirāvṛtam
- aivarṇajanakaṃ bījagatapārśvagatapadmaṃ
catustriṃśatsirāvṛtam
- ovarnājanakaṃ vaṅkṣaṇapradeśagataṃ padmaṃ dvādaśasirāvṛtam
- auvarṇajanakaṃ bījapradeśagataṃ padmaṃ dvisirāvṛtam
- gaghavarṇajanakameḍhrapradeśastriṣaṣṭisirāvṛtaḥ
- ṅoccāraṇahetukaṃ pṛṣṭhadeśagataṃ padmaṃ
catustriṃśatsirāvṛtam
- ṅoccāraṇahetukaṃ pṛṣṭhadeśagataṃ padmaṃ
catustriṃśatsirāvṛtam
- cachavarṇotpādakaṃ tatpārśvapadmaṃ caturdaśasirāvṛtam
- jajhavarṇoccāraṇahetukaṃ jaṭharānalapadmaṃ
caturdaśasirāvṛtam
- ñavarṇotpādakaṃ nābhipradeśapadmaṃ viṃśatisirāvṛtam
- ṭaṭhavarṇotpādakaṃ nābhipradeśapadmaṃ triṃśatsirāvṛtam
- ḍaḍhavarṇahetukaṃ romarājipārśvagataṃ dvāviṃśatisirāvṛtam
- ṇavarṇādhārabhūtaṃ hṛtkamalaṃ triṃśatsirāvṛtam
- tathavarṇotpādakaṃ stanadvayapadmaṃ pañcāśatsirāvṛtam
- dadhavarṇotpādakaṃ kaṇṭhadeśapadmaṃ pañcāśatsirāvṛtam
- navarṇotpādakaṃ grīvāpadmaṃ ṣoḍaśasirāvṛtam
- paphavarṇotpādakaṃ bāhupadmaṃ ṣoḍaśasirāvṛtam
- babhavarṇajanakaṃ prakoṣṭhapradeśapadmaṃ pañcāśatsirāvṛtam
- mavarṇoccāraṇahetukaṃ sakalaśabdārthajñāpakaṃ hastagatapadmaṃ
pañcāśatsirāvṛtam
- yavarṇajñāpakaṃ rasabandhanapadmaṃ dvisirāvṛtam
- rephavarṇotpādakamoṣṭhapadmaṃ ṣoḍaśasirāvṛtam
- lavarṇajanakaṃ vācaspatipradeśasthaṃ dvisirāvṛtam
- vavarṇotpādakaṃ nāsikāgragatapadmaṃ catustriṃśatsirāvṛtam
- śavarṇajñāpakaṃ gandhavahapadmaṃ dvisirāvṛtam
- ṣavarṇotpādakatāludvayapadmamekaikasiravṛtam
- savarṇajñāpakamakṣipradeśagatapadmaṃ
catuḥpañcāśatsirāvṛtam
- havarṇotpādakaṃ pakṣapradeśapadmaṃ dvisirāvṛtam
- ḷavarṇotpādakamapāṅgadeśapadmaṃ dvisirāvṛtam
- kṣavarṇajñāpakaṃ dantapaṅktipradeśapadmaṃ triṃśatsirāvṛtam
- rephotpādakaṃ kapolapadmaṃ ravarṇadevatātmakam
- sirāsyadoṣagatijātaśabdaḥ karṇayoḥ prapadyate
- riktātiriktātipūrṇāssirā na vedhyāḥ
- tāssirā marmāśayagā riktāḥ
- sirāsṛgvibhāgavidhiṃ jñātvā vimocayet
- nīrujāvayavādīdṛśau pitarau
-
śuddhāśayaśuddhadoṣaśuddhānalaśuddhendriyaguṇahetukapārthivadravyaiḥ prajāḥ
prajāyante
- śukraśoṇitasannipāto yoniḥ
- yonyāmāvirabhūdajo vidhicoditaḥ
- yāvadāhārānuguṇarūpavān bhavati
- yāvadārogyadā rasā nivartakāḥ
- yāvadabhyavahṛtarasebhyo mātṛjaṃ pālayet
- reto ‘dhikātpituḥ putro bhavati
- raktādhikānmātuḥ putrikā bhavati
- dvisamo yatra ṣanḍo bhavati
- ajo nānā jāyate
- caturthe ‘hni snāyāt
- śuddhā patiṃ vrajet
- prajākāmāstāvatprayatnaṃ mithunaṃ tāvaddhetukam
- dvicatuḥṣaṣṭhāṣṭadaśadvādaśe ‘hani jātāh putrāḥ taditare ‘hani
jātāḥ putrikāḥ
- prathamartau poṣakaṃ nivartakam
- tadūrdhve ṛtau śoṣakaṃ tadanantaramapi śoṣakarasāḥ
garbhābhivardhakā yāvatkālopayogyāḥ
- prathamadvitrimāseṣu madhurarasāḥ pavanaharā nivartakāḥ
- catuḥpañcaṣaṭsu māseṣu amlarasāḥ pittaharā nivartakāḥ
- ṣaṣṭhāṣṭanavamāseṣūṣṇarasāḥ kaphaśoṣakāh pravartakāḥ
- nivartyo vikāraḥ
- āmavṛddhivikārassarvarogahetubhūtaḥ
- tattaddravyaṃ tattatkāle tattadviṣaye tattannivartyeṣu
nivartakam
- nivartakaṃ bheṣajam
- doṣatrayahetukaḥ
- sarvajantūnāmanāmapālanaṃ nivartakam
- vahnipravardhakadravyaṃ
yāvaccharīropavṛṃhaṇajaṭharānalapravardhakadravyam
- tattadarthāssnehayogyāḥ pravardhakāḥ
- viśuddhasnehamayaṃ nivartakam
- aṅgāṅgasaṅgo ‘ṅgavilepanādaṅgāṅgavibhajanaṃ vibhāti
- antarvatnījanyajātavedā antarvatnīghṛtādanajanyaḥ
- khecarāṇāṃ janayatassaha sārpiṣā pakṣiśarīre
- ārohaṇaṃ gaganavartmasu vrajatām
- ghṛtaplutānnādanādvāyustejoretāṃsi dadhāti
- yogyadravyopayogairabhivardhate
- edhante ‘smā ṛtavaḥ
- annādbhūtāni jāyante
- jātānyannena vardhante
- adyate ‘tti ca bhūtāni
- tasmādannaṃ taducyata iti
- ghṛtaplutānnamantarvatnyāḥ pradāpayet
- tasmātsvāvayavavibhavaṃ dhātuvardhanaṃ kurvatyaḥ prajāḥ
prajāyante
- tacchoṣakapoṣakadravyaṃ tatra bheṣajam
- evamuttarottarābhivṛddhirmāse māse
- yāvadvārdhikāstatra bheṣajāḥ
- sarpiṣā poṣyapoṣakāḥ
- na poṣakakāle śoṣakāḥ
- ṣaḍrasāssaptadhātupoṣakāḥ
- raso hyasṛk
- raso vai saḥ
3. Chapter 3
- atha yogānuśāsanam
- prakṛtipuruṣāntarmukhajñānagocarapratyayaprakṛtipariṇāmo
yogaḥ
- raja udrekaādasthiraṃ bahirmukhātsukhaduḥkhahetuḥ
- tama udrekātkṛtyākṛtyājñānātkrodhādhibhirniyamito mūḍhaḥ
- sātvikodayātsukham
- madhurarasānnādanādanusātvikaguṇahetukam
- amlībhūtānnādanaṃ rājasaguṇakārakam
- kaṭukāstamoguṇahetukāḥ
- mumukṣormādhuryam
- āmlarasādanātsukhamekamanubhūyate
- uṣṇaraso duḥkhānuṣaṅgātsukhaṃ janayati
- tadā draṣṭussvarūpāvasthānam
- sukhaduḥkhamohātmikādhyāstrayaḥprādurbhavanti
- tadrajastaddhetuguṇabhūtajātam
- yathāroganivartakāḥ śoṣakapoṣakāḥ
- yogyayogo yogaḥ
- cittavibhramo viparyayaḥ
- atasmiṁstaditi pratyayaḥ
- pittādhikaikajātātpītaśśaṅkhaḥ
- sā pratītiḥ pittaviruddhāhārajanyā
- atinirīkṣaṇe doṣapramāyāṃ saṃśayo bhavati
- atyantānimiṣadṛṣṭyā cakṣurindriyadoṣassambhavati
- rajastamoguṇahetukadravyapariṇāmakāt pittādvibhramo
bhavati
- tadviṣaye cākṣuṣāṇyanubhūtārtheṣu
- yāvadgarbhāśayasthaṃ piṇḍaṃ tāvaddravyaparipālanam
- adoṣajātapiṇḍaṃ kvacinnivartayet
- nimitte hi pathyaṃ bheṣajam
- yāvadāhārapariṇāmajātāḥ kliṣṭāḥ
- kliṣṭāḥ kleśāḥ, akliṣṭā akleśāḥ
- yāvatprastutamaharaharbheṣajam
- yāvadudbhūtaśoṣakaguṇajātā rujaḥ tattadudbhūtapoṣakadravyaṃ tatra
bheṣajam
- āmanissaraṇakāryaṃ kartavyam
- yāvaddhātvaṅkurābhivardhakadravyābhāvajātarogāḥ
tatpoṣakasaṃskārayukta-snehādayo nivartakāḥ
- māturāhārarasāhārajanitāvayavasthitarasāḥ pravartakāḥ
- avikāraṃ nirīkṣyaināṃ mātṛjaṃ pāyayet
- yogyadravyeṇa ca tānpoṣayet
- yāvatstanyapāḥ tāvadbālakāḥ stanyapānam
- bālayogyanivartakaṃ kuryāt
- śrotrendriyācchabdajñānam
-
rasanendriyajanyabhramādāmavirasadoṣādikaikarasātsaṃśayavibhramau
bhavataḥ
- ghrāṇendriyādgandhapratītistathā
- śrotrendriyācchabdajñānaṃ tathā
-
śoṣakadravyādhikyajātāsṛkpratibandhakapavanānalagatijātadoṣaviṣayakaviparyayajñānaṃ
pramāpratibandhakahetukam
- sārdradravyaṃ tatra bheṣajam
- sasnehamārdraṃ kāryam
- cākṣuṣapratītītarajanyabhinnaviṣayakajñānapramā pramāṇam
- nirdoṣacakṣustatra janakam
- cakṣurgṛhītalaiṅgikajñānaṃ pramāṇam
- bhramābhāvajanakamāptavacanamāgamaḥ
- doṣajanyajñānaviṣayako viparyayaḥ
- śabdaprayogajanitajñānapratītiviṣayo vikalpaḥ
- sadasatsambandhavivekavidhirahitajñānaviṣayakam
- abhāvapratyayāvalambanā vṛttiḥ nidrā
- sā pratītiḥ tiktakaṭurasavaddravyādanādbhavati
- pramāṇenānubhūtārthāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ
- madhurarasapariṇāmājjātasātvikodayāt so ‘yamiti vyapadeśaḥ
- itarendriyayogavirāmo ‘ntarniyamito ‘bhyāsaḥ
- viṣayavirāgataḥ pravāhotsāhāt punaḥpunarabhiniveśanaṃ
vairāgyam
- dṛṣṭānuśrāvikaviṣayatṛṣṇāvaśīkaraṇasaṃjñāstathā
- tābhyāṃ cittavṛttinirodhaḥ
- yāvaddhātusirādisañcaratprāṇāpānavyānodānasamānānilanirodhanaṃ
bhramahetukam
- āsannaviṣayakajñānahetukāntarātmāntaḥkaraṇayogābhyāsavaśāt
pavananirodhanādarogī sa cirāyurbhavati
- tasmātprāṇādipañcakaphalībhūtaṃ kāryam
- adṛṣṭenendriyeṇātmā manasā saṃyujyate
- sarvadhātavaḥ satvavaśaṃ gatāḥ
- yatkāle yadyoge yathāvidhi phalapradāḥ prajāḥ prajāyante
- tatsaṃyogajātadhātavaḥ pravartakāh (yāṃ kāmayeta duhitaraṃ priyā
syaditi | tāṃ niṣṭhāya dadyāt | priyaiva bhavati | sa na tu
punarāgacchati)
- strīpuṃsāvātmabhāgau bhinnamūrtessisṛkṣayā
- prakṛtipuruṣau pitarāviti smṛtau
- vṛttivyavahitasvarūpaniṣṭhamana utsāhātpunaḥpunarabhiniveśanaṃ
yogābhyāsaḥ
- ādarātiśayodbhūtabhūyobhūyonirīkṣāyogādiṣu bhūmiḥ
- tāṃ niṣṭhāya dadyāt
- priyaiva bhavati
- neha punarāgacchati
- aihikāmuṣmikaviṣayānubhāvyabhogaikanāśyamiti jñānaṃ
vairāgyam
- aviṣayānandātmakanairantaryajñānānandahetukaṃ vairāgyam
- tasmāddhātavastadrogabhūmyāvaṣṭambhāḥ
- bhogāyatanaṃ śarīram
- tatparamapuruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyam
- yāvadindriyaviṣayajñānānāṃ yadārthollekhibhāvanā kriyate
savitarkaḥ
- antaḥkaraṇadharmāvacchinnaviṣayāvalambitadeśakālabhāvanāyogaḥ
savicāraḥ
- asmindeśakāladharmāvacchinnadharmamātrāvabhāsanaṃ
nirvicāraḥ
- sukhaprakāśodrekāccicchaktiviṣayakassa ānandaḥ
- asmingrāhyasatyasattāmātraviṣayakatvena samādhiḥ sā smṛta
- madhuraraso rasāsṛggatapavanāvikṛtamadhupravāhotsāhodayaḥ pūrayan
aṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ
- tatra sthitakalā daśadalakamalaṃ vikāsayantī pracalati
- aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo ‘ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ
- īśvarassarvasya jagataśśarīraṃ vahati
- mūlādhāramādibhūtaṃ sakaladhātupoṣakam
- sirāpathagatapavanaśśiraḥkamalasthāmṛtamāharansiñcati
- śarīrāṅkuraśākhānāmādibhūtaṃ tathā
- tattadadhiṣṭhānavarṇadevatānāṃ sirāmārgagatāmṛtaṃ poṣakam
- tatpādapadmādhāre saritpravahati
- māṃsānusṛtasirāmārgagatapavanena kalāḥ pūrayan amṛtaṃ
secayet
- māṃsānusṛtasirābhāvāssanti
- dvisahasrasirāśākhāvat pādapadmamūlakam
- saptadhātumayaṃ śarīram
4. Chapter 4
- gatāgatāmṛtavaśādāgatasamādhikriyayā yogasānnidhyam
- tīvrasaṃyogākhyāmāsannaḥ samādhiḥ
- saṃvegaḥ kriyāheturdṛḍhatarasaṃskāraḥ
- gatāgatopāyabhedavatāṃ samādhiphalaṃ cāsannam
- mṛdumadhyātimātratvāttato viśeṣaḥ
- mṛdumadhyātimātrā ityupāyabhedāḥ
- mṛdusaṃyogo madhyamasaṃyogastīvrasaṃyogaśca
- tridhā bhedanena vāyornavayogino bhavanti
- pañcadaśakamalaṃ jaṅghādeśagataṃ sahasrasirādhārakaṃ
pañcāśanmarmagatam
- gatāgatasaṃskāropakārakapavanayogassamādhiḥ
- īśvarapreritaceṣṭāśrayaṃ
hitāhitakāryoddeśyaviṣayapravartakaceṣṭāśrayaṃ śarīram
-
śuddharasāhārajanyadhātupreritasirāgatapavanavaśaccalanātmakam
- jaṅghāpadmapoṣakāmṛtapravāhapariṇāmayogavaśaccalati
- lavaṇarasajanyapavanayogarasapravartaka
kleśakarmavipākāśayāparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ
- srotomārgasirātriśatadharāṣṭādaśadaḷapadmaṃ pratītigamanāgamana
ceṣṭāśrayaṃ bhavati
- svādvamlalavaṇarasajanyānilasirayā pūrayan jaghanapadmaviṣayaṃ
pracalati
- svādurasavirasadravyādanādajīrṇādāmāmbuvṛddhirudaraṃ
jāyate
- svādurasavadvirecanadravyaṃ tatra bheṣajam
- śanaiśśanaireva recayet
- pavanādyaprakopādagnerbalaṃ poṣayankriyākramaḥ
- virasadravyādanājīrṇajanyasirāmārgasthitapavanavigatyā
sirārasātiprasravaṇād ajīrṇādāmāmbuvṛddherudaraṃ jāyate
-
pavanaprakopahetukarūkṣātiśītalalaghvativedanārucivivarṇavirasāsyatandrāmūrchādāhabhramatṛṣṇājvarātisārāṅgapītatvaṃ
pittaprakopodarāmayahetukam
- śvāsakhāsabhramavidāhatimiratvakpalitatanuretodhātusirājātarasaḥ
kaphaḥ kaphaṃ karoti
- pavanapittaprakopajanakadvitrirasajātānusarita
uktobhayalakṣaṇagrasta-vātapittodarāmayo jñeyaḥ
-
kaphapittaprakopajanakadvitrirasajātānusaritatattallakṣaṇalakṣitakapha-pittodarāmayo
jñeyaḥ | kaphavātodarāmayaṃ
dvitrirasajātānusaritobhayalakṣaṇa-jñānajanyakaphavātāmayaṃ vidyāt |
rasāsṛṅmāṃsamedovikārajanakadvitrirasānusaritatattallakṣaṇajñānagocarapavanapittakaphodarāmayo
dussādhyaḥ
- krimijanakaplīhodarāmayastathā
- kaṭvamlalavaṇarasavaddravyādanajātamalamārgāvarodhanāt
tatsirārandhramārgagatordhvahṛtparipūraṇapavanaprakopanāt
pāṇḍuśophavisarparukprado bhavati
-
bhramavamipipāsācharditṛṣṇāmūrchāntarvidāhāṅgaspandanārucipāṇḍutā
pittapānḍuśobhalakṣaṇam | pādajānujaṅghrorukaṭipṛṣṭhabījapārśvāti
vyathātisāra-rūkṣatātiśītasarvāṅgaspandanaṃ pavanaśobhapāṇḍulakṣaṇam
- śvāsakhāsanāsākṣipakṣmakarṇakapoladantārtipīnasaśirastodanaṃ
pāṇḍuśobhavisarpāmayalakṣaṇam
- bāhyaviṣagrastavaddhātudūṣakāḥ
-
vātapittarasavirasadravyasaṃsargajātavātagatirodhanādrasāsṛgdhātuvidūṣaṇat-tvakpālityaṃ
pāṇḍurogahetukam
- hṛdi sthitāmapittaviṣasāraṃ pādapadmaśoṣakam
avarṇabodhakacatustriṃśatsirāsaṃsargavaśādamṛtapravāharodhanātpavanajanyāmayāḥ
pravardhante
- amṛtapravāhālavālopajīvyāvarṇodbodhaka
sarandhrakābhyantaradharaṣaṭsirāmapittaviṣasāragrasanaṃ
pavanaprakopahetukam
-
sirāmārgagatapavanamāṃsadhātvanusṛtajānujaṅghorubījapārśvapadmagata i, u, ṛ,
e, o, ai
varṇodbodhakasarandhrakābhyantaradharasirāmārgagatapavanagati-nirodhānādanilaprkopo
bhavati
-
tatsirāmārgagatapavanaprakopabhedādhiṣṭhānopādhibhedātpavanavikāra-bhedāḥ |
āmapittaviṣarasavirodhiddravyaṃ bheṣajam
- pūrvasmāddviguṇaṃ pṛthutayā bhāti
- trisahasrasirāhetukaṃ madhurībhūtaṃ jvalayati
- prajotpādakahetubhūtaṃ bhavati
- madhurarasādanādasṛgdhāturbhavati
- āmlarasādanaṃ māṃsadhātupradaṃ bhavati
- lavaṇaraso medodhātupradaḥ
- ādyadvidhātusāraṃ jaṅghāpadmahetukam
- tiktarasābhivardhitaṃ medodhātusthitadaśadalapadmaṃ
kaṭipradeśagatam | sahasrasirādāgatāmṛtaṃ tasya tatpoṣakam |
tiktarasādhikakaphapradeśāmṛtaṃ tatra doṣajanyam |
piṅgalāmārgādāgatapavananirodhanaṃ subheṣajaṃ supoṣakam
- bahiḥ pavanaṃ recayet tameva pūrayet
- tasmāccirāyurbhavati
- candrakalāyatamarutpracoditapadmaṃ mukulībhavati |
sūryakalāgatapavanād vikasati
- ṣaṭkamalānāmādibhūtaṃ mūlādhārakam
- tiktoṣaṇarasapradānajanyamedomajjādhārakadaśadalapadmaṃ
sahasrasirād āgatāmṛtaṃ tatra siñcati
- iḍāpiṅgalāgatāmṛtaṃ siñcati
- sarvārthānāṃ hetubhūtānāṃ sarvasukhasādhakam
- prakṛtipuruṣayoraikyaṃ bhavati
- pārthivāvayavādhikyopalabdhiryatra tatsārakaṃ
pārthivaguṇam
- ekadoṣanivartakaṃ yāvattadekasārakam
-
abdravyāvayavādhikyajanyasvādurasopalabdhiryadyattattatsārakam
- ye ye śarīrāssamadravyātmakāḥ tatra tatra
kiṃciducitasvādurasaḥ
- tatpavananivartakaṃ subheṣajam
-
analadravyāvayavādhikyajātādhikarūpopalambhakayāvadrasavaddravyaṃ
tatsārakam
- gaganadravyādhikaśabdaguṇopalambhakatvaṃ pramāṇam
- tiktoṣaṇakaṣāyarasāḥ rasāsṛṅmāṃsamedobalapradāḥ
- recakapūrakadhārakebhyo vikasati
- liṅgayonisaṃyogācca prajayā paśubhiḥ prajananaṃ prajāyate
- pṛṣṭhajaṅghrāśiśnopasthadeśabhedātsvarādayaḥ prabhavanti
- kaṭipradeśagataṃ kāyādhārakam
- nābheradhassthitaṃ kuṇḍalyādibhūtaṃ pañcasahasrasirāvṛtaṃ
śatadaḷapadmaṃ prajāyate