The Brahmapurāṇa - SARIT transcript
Compilation, data entry, proof correction by
Peter Schreiner and Renate Söhnen, Tübingen Purâna Project
Editing and conversion to TEI markup by
Richard Mahoney, Indica et Buddhica
2009
Table of contents
- 1.
Chapter 1 :: Setting of the recitation of the Purāṇa; creation of the world
- 2.
Chapter 2 :: Descendants of Manu Svāyambhuva; creation by Dakṣa
- 3.
Chapter 3 :: Creation of beings; descendants of Dakṣa
- 4.
Chapter 4 :: Distribution of sovereignties; Pṛthu-episode
- 5.
Chapter 5 :: Description of Manu-eras
- 6.
Chapter 6 :: Story of Vivasvat and Sañjñā and their progeny
- 7.
Chapter 7 :: The solar dynasty
- 8.
Chapter 8 :: The solar dynasty (cont.)
- 9.
Chapter 9 :: The origin of Soma, the abduction of Tārā, and the birth of Budha
- 10.
Chapter 10 :: The lunar dynasty: Amāvasu branch
- 11.
Chapter 11 :: The lunar dynasty (cont.): Branch of Āyu's younger sons
- 12.
Chapter 12 :: The lunar dynasty (cont.): Story of Yayāti
- 13.
Chapter 13 :: The lunar dynasty (cont.): The branches of Yayāti's sons
- 14.
Chapter 14 :: The lunar dynasty (cont.): Genealogy of Kṛṣṇa
- 15.
Chapter 15 :: Genealogy of the Bhojas and the Kukuras
- 16.
Chapter 16 :: Genealogy of Vṛṣṇyandhakas; story of the Syamantaka-jewel
- 17.
Chapter 17 :: Story of the Syamantaka-jewel (part 2)
- 18.
Chapter 18 :: Description of Jambūdvīpa
- 19.
Chapter 19 :: Description of Bhāratavarṣa
- 20.
Chapter 20 :: Description of the six outer continents
- 21.
Chapter 21 :: Description of the nether worlds
- 22.
Chapter 22 :: Description of hells
- 23.
Chapter 23 :: Description of the heavenly worlds; Viṣṇu and his Śakti
- 24.
Chapter 24 :: Nārāyaṇa as Śiśumāra and the cycle of water
- 25.
Chapter 25 :: Places of pilgrimage
- 26.
Chapter 26 :: The dialogical setting for Brahman's narration
- 27.
Chapter 27 :: Description of Bhāratavarṣa
- 28.
Chapter 28 :: Description of Oṇḍradeśa; on worship of the sun and of Rāmeśvara
- 29.
Chapter 29 :: On worship of the sun
- 30.
Chapter 30 :: The sun as highest deity; his twelve-fold shape; Mitra's instruction to Nārada
- 31.
Chapter 31 :: Various aspects of the sun; the 12 Ādityas; the 21 names of the sun
- 32.
Chapter 32 :: The birth of Vivasvat; story of Sañjñā and Mārtaṇḍa
- 33.
Chapter 33 :: On the origin of the sun; the 108 names of the sun
- 34.
Chapter 34 :: Story of Satī; the birth of Umā
- 35.
Chapter 35 :: Umā and Rudra: her devotion to Rudra; Śiva as a child and the crocodile
- 36.
Chapter 36 :: Umā's self-choice; the wedding of Śiva and Umā
- 37.
Chapter 37 :: Praise of Śiva by the gods
- 38.
Chapter 38 :: Story of how Kāma was burnt by Śiva; Menā's reproach of Śiva
- 39.
Chapter 39 :: Destruction of Dakṣa's sacrifice by Śiva
- 40.
Chapter 40 :: Dakṣa's hymn of the thousand names of Śiva; the distribution of fever
- 41.
Chapter 41 :: Description of Ekāmraka; worship of Śiva
- 42.
Chapter 42 :: Description of Viraja; description of Utkala
- 43.
Chapter 43 :: Story of Indradyumna
- 44.
Chapter 44 :: Story of Indradyumna (cont.): The journey to the southern ocean
- 45.
Chapter 45 :: Story of Indradyumna (cont.): The disappearance of Nīlamādhava
- 46.
Chapter 46 :: Story of Indradyumna (cont.): Description of Puruṣottamakṣetra
- 47.
Chapter 47 :: Story of Indradyumna (cont.): Construction of temple; Indradyumna's horse-sacrifice
- 48.
Chapter 48 :: Story of Indradyumna (cont.): Indradyumna's anxiety
- 49.
Chapter 49 :: Story of Indradyumna (cont.): Hymn to Viṣṇu
- 50.
Chapter 50 :: Story of Indradyumna (cont.): Making of the images
- 51.
Chapter 51 :: Story of Indradyumna (cont.): Boons granted by Viṣṇu
- 52.
Chapter 52 :: Mārkaṇḍeya-episode: The end of the cosmic cycle
- 53.
Chapter 53 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): The Flood and the child in the fig-tree
- 54.
Chapter 54 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's vision
- 55.
Chapter 55 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's hymn to Viṣṇu
- 56.
Chapter 56 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Viṣṇu's teachings
- 57.
Chapter 57 :: Pañcatīrtha-Māhātmya
- 58.
Chapter 58 :: Narasiṁha-Māhātmya
- 59.
Chapter 59 :: Śvetamādhava-Māhātmya
- 60.
Chapter 60 :: Matsyamādhava-Māhātmya; rules for bathing in the ocean
- 61.
Chapter 61 :: Prescriptions concerning worship
- 62.
Chapter 62 :: The ocean as holy place (Samudrasnānamāhātmya)
- 63.
Chapter 63 :: Pañcatīrtha-Māhātmya (concluded). On auspicious dates
- 64.
Chapter 64 :: On the importance of the month Jyeṣṭha
- 65.
Chapter 65 :: Bathing festival of Kṛṣṇa, Balarāma, and Subhadrā
- 66.
Chapter 66 :: Description of the car festival
- 67.
Chapter 67 :: The installation-ceremony and its merit
- 68.
Chapter 68 :: Description of Viṣṇu's world
- 69.
Chapter 69 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya
- 70.
Chapter 70 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya; Gautamī-Māhātmya
- 71.
Chapter 71 :: Prehistory of Śiva's marriage with Pārvatī
- 72.
Chapter 72 :: Account of the events at the wedding-ceremony
- 73.
Chapter 73 :: Story fo Bali and Viṣṇu's three steps (Vāmana-Avatāra)
- 74.
Chapter 74 :: Gaṇeśa's device to make Gautama bring down the Gaṅgā
- 75.
Chapter 75 :: Gautama's hymn to Śiva
- 76.
Chapter 76 :: The Gautamī Gaṅgā on earth
- 77.
Chapter 77 :: Śiva's account of the Gautamī Gaṅgā
- 78.
Chapter 78 :: Descent of the Bhāgīrathī Gaṅgā
- 79.
Chapter 79 :: Story of Viṣṇu as boar lifting up the sacrifice
- 80.
Chapter 80 :: Story of the pigeon couple and the hunter
- 81.
Chapter 81 :: Story of Skanda's lust
- 82.
Chapter 82 :: Story of the Kṛttikās and of Skanda's birth
- 83.
Chapter 83 :: The completion of Bhauvana's ten horse-sacrifices
- 84.
Chapter 84 :: Birth of Hanumat and his half-brother
- 85.
Chapter 85 :: Story of Kaṇva's hunger
- 86.
Chapter 86 :: Story of Yama neglecting his duty
- 87.
Chapter 87 :: Story of Indra and Ahalyā
- 88.
Chapter 88 :: Varuṇa as teacher of Janaka and Yājñavalkya
- 89.
Chapter 89 :: Story of Vivasvat, the surrogated Chāyā, and the birth of the Aśvins
- 90.
Chapter 90 :: Story of Garuḍa and the snake Maṇināga
- 91.
Chapter 91 :: Story of Jābāli and the cows
- 92.
Chapter 92 :: Story of Sanājjāta and his mother Mahī
- 93.
Chapter 93 :: Story of Viśvāmitra and Indra
- 94.
Chapter 94 :: Story of Śiva's devotee Śveta, who could not be taken away by Death
- 95.
Chapter 95 :: Śukra (Uśanas) and the science of reviving the dead
- 96.
Chapter 96 :: Indra and Brahmin-murder
- 97.
Chapter 97 :: How Kubera lost his kingdom and became lord of the north
- 98.
Chapter 98 :: Story of Agni and Jātavedas
- 99.
Chapter 99 :: Story of Pṛthuśravas and his younger brother
- 100.
Chapter 100 :: Story of Kaśyapa and his two wives Suparṇā and Kadrū
- 101.
Chapter 101 :: Purūravas and Sarasvatī
- 102.
Chapter 102 :: Brahman's incest
- 103.
Chapter 103 :: Disturbance of Priyavrata's horse-sacrifice
- 104.
Chapter 104 :: Story of Hariścandra, Rohita, and Śunaḥśepa
- 105.
Chapter 105 :: Story of the (first) purchase of Soma
- 106.
Chapter 106 :: Story of the origin and distribution of the nectar of immortality
- 107.
Chapter 107 :: Story of Vṛddhagautama and the old maid
- 108.
Chapter 108 :: Story of King Ila who became Ilā, the mother of Purūravas
- 109.
Chapter 109 :: The destruction of Dakṣa's sacrifice; Viṣṇu's discus swallowed by Śiva
- 110.
Chapter 110 :: Story of Dadhīci and his son Pippalāda
- 111.
Chapter 111 :: The Prince as Serpent
- 112.
Chapter 112 :: Śiva and the Mothers fighting against the demons
- 113.
Chapter 113 :: The treacherous fifth head of Brahman
- 114.
Chapter 114 :: Gaṇeśa and the obstacle at the Sattra-rite of the gods
- 115.
Chapter 115 :: Śiva's help to Śeṣa against the demons
- 116.
Chapter 116 :: Death as slaughterer at a sacrifice of sages
- 117.
Chapter 117 :: Datta Ātreya and Śiva
- 118.
Chapter 118 :: Story of the Rākṣasas Aśvattha and Pippala
- 119.
Chapter 119 :: The plants and Soma
- 120.
Chapter 120 :: The plants and Soma (cont.)
- 121.
Chapter 121 :: Kaṭha and his special gift to his teacher Bharadvāja
- 122.
Chapter 122 :: Stories of Dhanvantari and of Indra regaining his kingdom
- 123.
Chapter 123 :: Story of Daśaratha and his dutiful son Rāma
- 124.
Chapter 124 :: Story of Indra and Diti
- 125.
Chapter 125 :: The emnity between Anuhrāda and Ulūka
- 126.
Chapter 126 :: Competition between Agni and the waters
- 127.
Chapter 127 :: The sacrificer kidnapped by a demon
- 128.
Chapter 128 :: Story of Agni and Śiva's semen; the abuduction of Suvarṇā
- 129.
Chapter 129 :: Stories about Indra
- 130.
Chapter 130 :: Story of Agastya teaching Āpastamba
- 131.
Chapter 131 :: Saramā and the Paṇis
- 132.
Chapter 132 :: Story of Pippalā, Viśvāvasu's sister
- 133.
Chapter 133 :: The demon born of the smoke at Bharadvāja's sacrifice
- 134.
Chapter 134 :: The Rākṣasas and the magic woman Ajaikā Muktakeśī
- 135.
Chapter 135 :: Story of Brahman, Viṣṇu, and Śiva's Liṅga
- 136.
Chapter 136 :: Maudgalya and Viṣṇu
- 137.
Chapter 137 :: Dispute between Lakṣmī and Poverty
- 138.
Chapter 138 :: Story of Madhuchandas, family-priest of King Śaryāti
- 139.
Chapter 139 :: Pailūṣa's `thirst' and the `sword of knowledge'
- 140.
Chapter 140 :: Ātreya as Indra
- 141.
Chapter 141 :: Pṛthu and the earth
- 142.
Chapter 142 :: Meghahāsa and the gods
- 143.
Chapter 143 :: Rāvaṇa and Śiva
- 144.
Chapter 144 :: Ātreyī, Aṅgiras, and Agni (the fire)
- 145.
Chapter 145 :: Discussion about the best way to liberation
- 146.
Chapter 146 :: Story of Yayāti
- 147.
Chapter 147 :: Viśvāmitra and the Apsarases
- 148.
Chapter 148 :: Kāṇva's sarcrificial fire getting extinct during the offering
- 149.
Chapter 149 :: Viṣṇu as Narasiṁha
- 150.
Chapter 150 :: Jīgarti's life after death and his redemption by Śunaḥśepa
- 151.
Chapter 151 :: Purūravas and Urvaśī
- 152.
Chapter 152 :: The abduction of Tārā
- 153.
Chapter 153 :: Prācīnabarhis' long reign and his obtaining a son from Śiva
- 154.
Chapter 154 :: The repudiation of Sītā
- 155.
Chapter 155 :: The earth as sacrificial gift turning into a lioness and exchanged for a cow
- 156.
Chapter 156 :: Viṣṇu's fight with the demons
- 157.
Chapter 157 :: Rāma and the Liṅgas
- 158.
Chapter 158 :: The Āṅgirasas and their mother's curse; Agastya's teaching
- 159.
Chapter 159 :: Kadrū and Vinatā
- 160.
Chapter 160 :: Battle between gods and demons
- 161.
Chapter 161 :: Creation of the world from Brahman's primordial sacrifice
- 162.
Chapter 162 :: Story of Manyu helping the gods against the demons
- 163.
Chapter 163 :: Śākalya, a devotee of Viṣṇu, and the Rākṣasa Paraśu
- 164.
Chapter 164 :: Story of King Pavamāna and the Ciccika-bird
- 165.
Chapter 165 :: Marriage of the sun-god's ugly daughter Viṣṭi
- 166.
Chapter 166 :: Story of Sampāti and Jaṭāyu
- 167.
Chapter 167 :: The young Brahmin and the Rākṣasī
- 168.
Chapter 168 :: The performance of King Abhiṣṭut's horse-sacrifice
- 169.
Chapter 169 :: The hunter and the Brahmin as devotees of Śiva
- 170.
Chapter 170 :: The good merchant and the treacherous Brahmin
- 171.
Chapter 171 :: The game of dice between Indra and Pramati
- 172.
Chapter 172 :: Confluence of the Gautamī with the ocean
- 173.
Chapter 173 :: Viśvarūpa's terrible sacrifice
- 174.
Chapter 174 :: Completion of the sacrifice performed by the sages
- 175.
Chapter 175 :: Brahman's teachings about dharma; on the origin of the Gaṅgā
- 176.
Chapter 176 :: Prehistory of the image of Vāsudeva
- 177.
Chapter 177 :: On the greatness of Puruṣottamakṣetra and the merit obtained there
- 178.
Chapter 178 :: Kaṇḍu-episode
- 179.
Chapter 179 :: Introduction to Kṛṣṇacarita
- 180.
Chapter 180 :: Manifestations and incarnations of Viṣṇu
- 181.
Chapter 181 :: Heavenly prelude to the incarnation of Viṣṇu as Kṛṣṇa
- 182.
Chapter 182 :: Birth of Kṛṣṇa
- 183.
Chapter 183 :: Kaṁsa's plans and thoughts
- 184.
Chapter 184 :: Adventures of the child Kṛṣṇa
- 185.
Chapter 185 :: Kālīya-episode
- 186.
Chapter 186 :: Dhenuka-episode
- 187.
Chapter 187 :: Pralamba-episode; institution of hill-worship by Kṛṣṇa
- 188.
Chapter 188 :: Govardhana-episode; encounter of Indra and Kṛṣṇa
- 189.
Chapter 189 :: Kṛṣṇa and the cowherds; Ariṣṭa-episode
- 190.
Chapter 190 :: Kaṁsa's plans against Kṛṣṇa; Keśin-episode
- 191.
Chapter 191 :: Akrūra's devotion to Kṛṣṇa
- 192.
Chapter 192 :: Encounter between Akrūra and Kṛṣṇa; Kṛṣṇa's journey to Mathurā
- 193.
Chapter 193 :: Kṛṣṇa's deeds in Mathurā; killing of Kaṁsa
- 194.
Chapter 194 :: Kṛṣṇa's education; Pañcajana-episode
- 195.
Chapter 195 :: Jarāsandha-episode
- 196.
Chapter 196 :: Kālayavana-episode; Mucukunda and Kṛṣṇa
- 197.
Chapter 197 :: Kṛṣṇa and Mucukunda; Baladeva in Gokula
- 198.
Chapter 198 :: Balarāma forcing Yamunā to change her course
- 199.
Chapter 199 :: Marriage of Kṛṣṇa and Rukmiṇī
- 200.
Chapter 200 :: Abduction of Pradyumna and his killing of Śambara
- 201.
Chapter 201 :: Marriage of Aniruddha; killing of Rukmin
- 202.
Chapter 202 :: Naraka-episode
- 203.
Chapter 203 :: Kṛṣṇa and Satyabhāmā in the world of the gods
- 204.
Chapter 204 :: Reconciliation of Kṛṣṇa and Indra; the Pārijāta-tree on earth
- 205.
Chapter 205 :: Descendants of Kṛṣṇa; Bāṇa-episode: Uṣā's dream
- 206.
Chapter 206 :: Bāṇa-episode (cont.)
- 207.
Chapter 207 :: Pauṇḍraka claiming to be Viṣṇu; the burning of Kāśi
- 208.
Chapter 208 :: Balarāma's heroic deeds: Release of Sāmba
- 209.
Chapter 209 :: Balarāma's heroic deeds: Dvivida-episode
- 210.
Chapter 210 :: The destruction of the Yādavas
- 211.
Chapter 211 :: Kṛṣṇa's death
- 212.
Chapter 212 :: Arjuna's deeds and failures after Kṛṣṇa's death
- 213.
Chapter 213 :: Manifestations of Viṣṇu
- 214.
Chapter 214 :: The path to Yama's world; the gates to his city
- 215.
Chapter 215 :: Punishment of the wicked in Yama's world; description of hells
- 216.
Chapter 216 :: Reward of the righteous in Yama's world
- 217.
Chapter 217 :: The fate of the soul after death; retribution for deeds by rebirth
- 218.
Chapter 218 :: Merit of giving food to Brahmins
- 219.
Chapter 219 :: On ancestral rites
- 220.
Chapter 220 :: Prescriptions for ancestral rites; their effects
- 221.
Chapter 221 :: On the proper conduct
- 222.
Chapter 222 :: Rules for the conduct according to caste and stage of life
- 223.
Chapter 223 :: Rise and fall within the caste system (dialogue between Śiva and Umā)
- 224.
Chapter 224 :: On the effects of actions (dialogue between Śiva and Umā, cont.)
- 225.
Chapter 225 :: On rebirth (dialogue between Śiva and Umā, cont.)
- 226.
Chapter 226 :: Dialogue between Śiva and the sages
- 227.
Chapter 227 :: On the destiny of Vaiṣṇavas after death
- 228.
Chapter 228 :: Praise of singing while keeping vigil
- 229.
Chapter 229 :: Episodes illustrating the manifestations of Viṣṇu's Māyā
- 230.
Chapter 230 :: On the conditions during Kali-Yuga
- 231.
Chapter 231 :: The end of a cycle of Yugas and the return of Kṛta-Yuga
- 232.
Chapter 232 :: On the dissolution of things
- 233.
Chapter 233 :: Description of occasional dissolution (cont.)
- 234.
Chapter 234 :: On suffering and final release from existence (absolute dissolution)
- 235.
Chapter 235 :: Description of the practice of Yoga
- 236.
Chapter 236 :: On Sāṅkhya and Yoga
- 237.
Chapter 237 :: On the opposition of action and knowledge
- 238.
Chapter 238 :: On liberation by knowledge
- 239.
Chapter 239 :: On the difference between Sāṅkhya and Yoga; on the practice of Yoga
- 240.
Chapter 240 :: On Sāṅkhya and Yoga
- 241.
Chapter 241 :: Dialogue between Karālajanaka and Vasiṣṭha
- 242.
Chapter 242 :: On the worldly bondage and destiny of the soul
- 243.
Chapter 243 :: Dialogue between Karālajanaka and Vasiṣṭha (cont.)
- 244.
Chapter 244 :: Dialogue between Karālajanaka and Vasiṣṭha (cont.)
- 245.
Chapter 245 :: Dialogue between Karālajanaka and Vasiṣṭha (cont.)
- 246.
Chapter 246 :: Conclusion to the Brahmapurāṇa
1. Chapter 1 :: Setting of the recitation of the Purāṇa; creation of the world
[Page 1
]
[Note: [ SS 1-2]
BRP001.001.1/ yasmāt sarvam idaṁ prapañcaracitaṁ māyājagaj jāyate |
BRP001.001.2/ yasmiṁs tiṣṭhati yāti cāntasamaye kalpānukalpe punaḥ |
BRP001.001.3/ yaṁ dhyātvā munayaḥ prapañcarahitaṁ vindanti mokṣaṁ dhruvaṁ |
BRP001.001.4/ taṁ vande puruṣottamākhyam amalaṁ nityaṁ vibhuṁ niścalam || 1 ||
BRP001.002.1/ yaṁ dhyāyanti budhāḥ samādhisamaye śuddhaṁ viyatsannibham |
BRP001.002.2/ nityānandamayaṁ prasannam amalaṁ sarveśvaraṁ nirguṇam |
BRP001.002.3/ vyaktāvyaktaparaṁ prapañcarahitaṁ dhyānaikagamyaṁ vibhum |
BRP001.002.4/ taṁ saṁsāravināśahetum ajaraṁ vande hariṁ muktidam || 2 ||
BRP001.003.1/ supuṇye naimiṣāraṇye pavitre sumanohare |
BRP001.003.2/ nānāmunijanākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite || 3 ||
BRP001.004.1/ saralaiḥ karṇikāraiś ca panasair dhavakhādiraiḥ |
BRP001.004.2/ āmrajambūkapitthaiś ca nyagrodhair devadārubhiḥ || 4 ||
BRP001.005.1/ aśvatthaiḥ pārijātaiś ca candanāgurupāṭalaiḥ |
BRP001.005.2/ bakulaiḥ saptaparṇaiś ca punnāgair nāgakesaraiḥ || 5 ||
BRP001.006.1/ śālais tālais tamālaiś ca nārikelais tathārjunaiḥ |
BRP001.006.2/ anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiś campakādyaiś ca śobhite || 6 ||
BRP001.007.1/ nānāpakṣigaṇākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute |
BRP001.007.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyair dīrghikādyair alaṅkṛte || 7 ||
BRP001.008.1/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś cānyaiś ca jātibhiḥ |
BRP001.008.2/ vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ || 8 ||
BRP001.009.1/ sampannair gokulaiś caiva sarvatra samalaṅkṛte |
BRP001.009.2/ yavagodhūmacaṇakair māṣamudgatilekṣubhiḥ || 9 ||
BRP001.010.1/ cīnakādyais tathā medhyaiḥ sasyaiś cānyaiś ca śobhite |
BRP001.010.2/ tatra dīpte hutavahe hūyamāne mahāmakhe || 10 ||
BRP001.011.1/ yajatāṁ naimiṣeyāṇāṁ sattre dvādaśavārṣike |
BRP001.011.2/ ājagmus tatra munayas tathānye 'pi dvijātayaḥ || 11 ||
BRP001.012.1/ tān āgatān dvijāṁs te tu pūjāṁ cakrur yathocitām |
BRP001.012.2/ teṣu tatropaviṣṭeṣu ṛtvigbhiḥ sahiteṣu ca || 12 ||
BRP001.013.1/ tatrājagāma sūtas tu matimāṁl lomaharṣaṇaḥ |
BRP001.013.2/ taṁ dṛṣṭvā te munivarāḥ pūjāṁ cakrur mudānvitāḥ || 13 ||
BRP001.014.1/ so 'pi tān pratipūjyaiva saṁviveśa varāsane |
BRP001.014.2/ kathāṁ cakrus tadānyonyaṁ sūtena sahitā dvijāḥ || 14 ||
BRP001.015.1/ kathānte vyāsaśiṣyaṁ te papracchuḥ saṁśayaṁ mudā |
BRP001.015.2/ ṛtvigbhiḥ sahitāḥ sarve sadasyaiḥ saha dīkṣitāḥ || 15 ||
[Page 2
]
BRP001.016.0/ munaya ūcuḥ:
BRP001.016.1/ purāṇāgamaśāstrāṇi setihāsāni sattama |
BRP001.016.2/ jānāsi devadaityānāṁ caritaṁ janma karma ca || 16 ||
BRP001.017.1/ na te 'sty aviditaṁ kiñcid vede śāstre ca bhārate |
BRP001.017.2/ purāṇe mokṣaśāstre ca sarvajño 'si mahāmate || 17 ||
BRP001.018.1/ yathāpūrvam idaṁ sarvam utpannaṁ sacarācaram |
BRP001.018.2/ sasurāsuragandharvaṁ sayakṣoragarākṣasam || 18 ||
BRP001.019.1/ śrotum icchāmahe sūta brūhi sarvaṁ yathā jagat |
BRP001.019.2/ babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati || 19 ||
BRP001.020.1/ yataś caiva jagat sūta yataś caiva carācaram |
BRP001.020.2/ līnam āsīt tathā yatra layam eṣyati yatra ca || 20 ||
BRP001.021.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP001.021.1/ avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane |
BRP001.021.2/ sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave || 21 ||
BRP001.022.1/ namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca |
BRP001.022.2/ vāsudevāya tārāya sargasthityantakarmaṇe || 22 ||
BRP001.023.1/ ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ |
BRP001.023.2/ avyaktavyaktabhūtāya viṣṇave muktihetave || 23 ||
BRP001.024.1/ sargasthitivināśāya jagato yo 'jarāmaraḥ |
BRP001.024.2/ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane || 24 ||
BRP001.025.1/ ādhārabhūtaṁ viśvasyāpy aṇīyāṁsam aṇīyasām |
BRP001.025.2/ praṇamya sarvabhūtastham acyutaṁ puruṣottamam || 25 ||
BRP001.026.1/ jñānasvarūpam atyantaṁ nirmalaṁ paramārthataḥ |
BRP001.026.2/ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam || 26 ||
BRP001.027.1/ viṣṇuṁ grasiṣṇuṁ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum |
BRP001.027.2/ sarvajñaṁ jagatām īśam ajam akṣayam avyayam || 27 ||
BRP001.028.1/ ādyaṁ susūkṣmaṁ viśveśaṁ brahmādīn praṇipatya ca |
BRP001.028.2/ itihāsapurāṇajñaṁ vedavedāṅgapāragam || 28 ||
BRP001.029.1/ sarvaśāstrārthatattvajñaṁ parāśarasutaṁ prabhum |
BRP001.029.2/ guruṁ praṇamya vakṣyāmi purāṇaṁ vedasammitam || 29 ||
BRP001.030.1/ kathayāmi yathā pūrvaṁ dakṣādyair munisattamaiḥ |
BRP001.030.2/ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ || 30 ||
BRP001.031.1/ śṛṇudhvaṁ sampravakṣyāmi kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP001.031.2/ kathyamānāṁ mayā citrāṁ bahvarthāṁ śrutivistarām || 31 ||
BRP001.032.1/ yas tv imāṁ dhārayen nityaṁ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ |
BRP001.032.2/ svavaṁśadhāraṇaṁ kṛtvā svargaloke mahīyate || 32 ||
BRP001.033.1/ avyaktaṁ kāraṇaṁ yat tan nityaṁ sadasadātmakam |
BRP001.033.2/ pradhānaṁ puruṣas tasmān nirmame viśvam īśvaraḥ || 33 ||
[Page 3
]
BRP001.034.1/ taṁ budhyadhvaṁ muniśreṣṭhā brahmāṇam amitaujasam |
BRP001.034.2/ sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ nārāyaṇaparāyaṇam || 34 ||
BRP001.035.1/ ahaṅkāras tu mahatas tasmād bhūtāni jajñire |
BRP001.035.2/ bhūtabhedāś ca bhūtebhya iti sargaḥ sanātanaḥ || 35 ||
BRP001.036.1/ vistarāvayavaṁ caiva yathāprajñaṁ yathāśruti |
BRP001.036.2/ kīrtyamānaṁ śṛṇudhvaṁ vaḥ sarveṣāṁ kīrtivardhanam || 36 ||
BRP001.037.1/ kīrtitaṁ sthirakīrtīnāṁ sarveṣāṁ puṇyavardhanam |
BRP001.037.2/ tataḥ svayambhūr bhagavān sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ || 37 ||
BRP001.038.1/ apa eva sasarjādau tāsu vīryam athāsṛjat |
BRP001.038.2/ āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ || 38 ||
BRP001.039.1/ ayanaṁ tasya tāḥ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
BRP001.039.2/ hiraṇyavarṇam abhavat tad aṇḍam udakeśayam || 39 ||
BRP001.040.1/ tatra jajñe svayaṁ brahmā svayambhūr iti naḥ śrutam |
BRP001.040.2/ hiraṇyavarṇo bhagavān uṣitvā parivatsaram || 40 ||
BRP001.041.1/ tad aṇḍam akarod dvaidhaṁ divaṁ bhuvam athāpi ca |
BRP001.041.2/ tayoḥ śakalayor madhya ākāśam akarot prabhuḥ || 41 ||
BRP001.042.1/ apsu pāriplavāṁ pṛthvīṁ diśaś ca daśadhā dadhe |
BRP001.042.2/ tatra kālaṁ mano vācaṁ kāmaṁ krodham atho ratim || 42 ||
BRP001.043.1/ sasarja sṛṣṭiṁ tadrūpāṁ sraṣṭum icchan prajāpatīn |
BRP001.043.2/ marīcim atryaṅgirasau pulastyaṁ pulahaṁ kratum || 43 ||
BRP001.044.1/ vasiṣṭhaṁ ca mahātejāḥ so 'sṛjat sapta mānasān |
BRP001.044.2/ sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṁ gatāḥ || 44 ||
BRP001.045.1/ nārāyaṇātmakānāṁ tu saptānāṁ brahmajanmanām |
BRP001.045.2/ tato 'sṛjat purā brahmā rudraṁ roṣātmasambhavam || 45 ||
BRP001.046.1/ sanatkumāraṁ ca vibhuṁ pūrveṣām api pūrvajam |
BRP001.046.2/ saptasv etā ajāyanta prajā rudrāś ca bho dvijāḥ || 46 ||
BRP001.047.1/ skandaḥ sanatkumāraś ca tejaḥ saṅkṣipya tiṣṭhataḥ |
BRP001.047.2/ teṣāṁ sapta mahāvaṁśā divyā devagaṇānvitāḥ || 47 ||
BRP001.048.1/ kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṅkṛtāḥ |
BRP001.048.2/ vidyuto 'śanimeghāṁś ca rohitendradhanūṁṣi ca || 48 ||
BRP001.049.1/ vayāṁsi ca sasarjādau parjanyaṁ ca sasarja ha |
BRP001.049.2/ ṛco yajūṁṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye || 49 ||
BRP001.050.1/ sādhyān ajanayad devān ity evam anusañjaguḥ |
BRP001.050.2/ uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire || 50 ||
BRP001.051.1/ āpavasya prajāsargaṁ sṛjato hi prajāpateḥ |
BRP001.051.2/ sṛjyamānāḥ prajā naiva vivardhante yadā tadā || 51 ||
BRP001.052.1/ dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat |
BRP001.052.2/ ardhena nārī tasyāṁ tu so 'sṛjad dvividhāḥ prajāḥ || 52 ||
BRP001.053.1/ divaṁ ca pṛthivīṁ caiva mahimnā vyāpya tiṣṭhati |
BRP001.053.2/ virājam asṛjad viṣṇuḥ so 'sṛjat puruṣaṁ virāṭ || 53 ||
[Page 4
]
BRP001.054.1/ puruṣaṁ taṁ manuṁ vidyāt tasya manvantaraṁ smṛtam |
BRP001.054.2/ dvitīyaṁ mānasasyaitan manor antaram ucyate || 54 ||
BRP001.055.1/ sa vairājaḥ prajāsargaṁ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ |
BRP001.055.2/ nārāyaṇavisargasya prajās tasyāpy ayonijāḥ || 55 ||
BRP001.056.1/ āyuṣmān kīrtimān puṇyaprajāvāṁś ca bhaven naraḥ |
BRP001.056.2/ ādisargaṁ viditvemaṁ yatheṣṭāṁ cāpnuyād gatim || 56 ||
2. Chapter 2 :: Descendants of Manu Svāyambhuva; creation by Dakṣa
[Note: [ SS 2-4]
BRP002.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP002.001.1/ sa sṛṣṭvā tu prajās tv evam āpavo vai prajāpatiḥ |
BRP002.001.2/ lebhe vai puruṣaḥ patnīṁ śatarūpām ayonijām || 1 ||
BRP002.002.1/ āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ |
BRP002.002.2/ dharmeṇaiva muniśreṣṭhāḥ śatarūpā vyajāyata || 2 ||
BRP002.003.1/ sā tu varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
BRP002.003.2/ bhartāraṁ dīptatapasaṁ puruṣaṁ pratyapadyata || 3 ||
BRP002.004.1/ sa vai svāyambhuvo viprāḥ puruṣo manur ucyate |
BRP002.004.2/ tasyaikasaptatiyugaṁ manvantaram ihocyate || 4 ||
BRP002.005.1/ vairājāt puruṣād vīraṁ śatarūpā vyajāyata |
BRP002.005.2/ priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata || 5 ||
BRP002.006.1/ kāmyā nāma sutā śreṣṭhā kardamasya prajāpateḥ |
BRP002.006.2/ kāmyāputrās tu catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ || 6 ||
BRP002.007.1/ uttānapādaṁ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ |
BRP002.007.2/ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān || 7 ||
BRP002.008.1/ dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā |
BRP002.008.2/ utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā || 8 ||
BRP002.009.1/ dhruvaṁ ca kīrtimantaṁ ca āyuṣmantaṁ vasuṁ tathā |
BRP002.009.2/ uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṁ prajāpatiḥ || 9 ||
BRP002.010.1/ dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bho dvijāḥ |
BRP002.010.2/ tapas tepe mahābhāgaḥ prārthayan sumahad yaśaḥ || 10 ||
BRP002.011.1/ tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṁ prabhuḥ |
BRP002.011.2/ acalaṁ caiva purataḥ saptarṣīṇāṁ prajāpatiḥ || 11 ||
BRP002.012.1/ tasyābhimānam ṛddhiṁ ca mahimānaṁ nirīkṣya ca |
BRP002.012.2/ devāsurāṇām ācāryaḥ ślokaṁ prāg uśanā jagau || 12 ||
BRP002.013.1/ aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho 'dbhutam |
BRP002.013.2/ yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṁ saptarṣayaḥ sthitāḥ || 13 ||
BRP002.014.1/ tasmāc chliṣṭiṁ ca bhavyaṁ ca dhruvāc chambhur vyajāyata |
BRP002.014.2/ śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān || 14 ||
[Page 5
]
BRP002.015.1/ ripuṁ ripuñjayaṁ vīraṁ vṛkalaṁ vṛkatejasam |
BRP002.015.2/ ripor ādhatta bṛhatī cakṣuṣaṁ sarvatejasam || 15 ||
BRP002.016.1/ ajījanat puṣkariṇyāṁ vairiṇyāṁ cākṣuṣaṁ manum |
BRP002.016.2/ prajāpater ātmajāyāṁ vīraṇyasya mahātmanaḥ || 16 ||
BRP002.017.1/ manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP002.017.2/ kanyāyāṁ muniśārdūlā vairājasya prajāpateḥ || 17 ||
BRP002.018.1/ kutsaḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāk kaviḥ |
BRP002.018.2/ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava || 18 ||
BRP002.019.1/ abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP002.019.2/ puror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān || 19 ||
BRP002.020.1/ aṅgaṁ sumanasaṁ svātiṁ kratum aṅgirasaṁ mayam |
BRP002.020.2/ aṅgāt sunīthāpatyaṁ vai veṇam ekaṁ vyajāyata || 20 ||
BRP002.021.1/ apacāreṇa veṇasya prakopaḥ sumahān abhūt |
BRP002.021.2/ prajārtham ṛṣayo yasya mamanthur dakṣiṇaṁ karam || 21 ||
BRP002.022.1/ veṇasya mathite pāṇau sambabhūva mahān nṛpaḥ |
BRP002.022.2/ taṁ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ || 22 ||
BRP002.023.1/ kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat |
BRP002.023.2/ sa dhanvī kavacī jāto jvalajjvalanasannibhaḥ || 23 ||
BRP002.024.1/ pṛthur vaiṇyas tathā cemāṁ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ |
BRP002.024.2/ rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhāpatiḥ || 24 ||
BRP002.025.1/ tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau |
BRP002.025.2/ teneyaṁ gaur muniśreṣṭhā dugdhā sasyāni bhūbhṛtā || 25 ||
BRP002.026.1/ prajānāṁ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha |
BRP002.026.2/ pitṛbhir dānavaiś caiva gandharvair apsarogaṇaiḥ || 26 ||
BRP002.027.1/ sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā |
BRP002.027.2/ teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā || 27 ||
BRP002.028.1/ prādād yathepsitaṁ kṣīraṁ tena prāṇān adhārayan |
BRP002.028.2/ pṛthos tu putrau dharmajñau yajñānte 'ntardhipātinau || 28 ||
BRP002.029.1/ śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata |
BRP002.029.2/ havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān || 29 ||
BRP002.030.1/ prācīnabarhiṣaṁ śukraṁ gayaṁ kṛṣṇaṁ vrajājinau |
BRP002.030.2/ prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ || 30 ||
BRP002.031.1/ havirdhānān muniśreṣṭhā yena saṁvardhitāḥ prajāḥ |
BRP002.031.2/ prācīnabarhir bhagavān pṛthivītalacāriṇīḥ || 31 ||
[Page 6
]
BRP002.032.1/ samudratanayāyāṁ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ |
BRP002.032.2/ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṁ prajāpatiḥ || 32 ||
BRP002.033.1/ savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ |
BRP002.033.2/ sarvān pracetaso nāma dhanurvedasya pāragān || 33 ||
BRP002.034.1/ apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ |
BRP002.034.2/ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ || 34 ||
BRP002.035.1/ tapaś caratsu pṛthivīṁ pracetaḥsu mahīruhāḥ |
BRP002.035.2/ arakṣamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ || 35 ||
BRP002.036.1/ nāśakan māruto vātuṁ vṛtaṁ kham abhavad drumaiḥ |
BRP002.036.2/ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṁ prajāḥ || 36 ||
BRP002.037.1/ tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ |
BRP002.037.2/ mukhebhyo vāyum agniṁ ca sasṛjur jātamanyavaḥ || 37 ||
BRP002.038.1/ unmūlān atha vṛkṣāṁs tu kṛtvā vāyur aśoṣayat |
BRP002.038.2/ tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ || 38 ||
BRP002.039.1/ drumakṣayam atho buddhvā kiñcic chiṣṭeṣu śākhiṣu |
BRP002.039.2/ upagamyābravīd etāṁs tadā somaḥ prajāpatīn || 39 ||
BRP002.040.1/ kopaṁ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ |
BRP002.040.2/ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau || 40 ||
BRP002.041.1/ ratnabhūtā ca kanyeyaṁ vṛkṣāṇāṁ varavarṇinī |
BRP002.041.2/ bhaviṣyaṁ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā || 41 ||
BRP002.042.1/ māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā |
BRP002.042.2/ bhāryā vo 'stu mahābhāgāḥ somavaṁśavivardhinī || 42 ||
BRP002.043.1/ yuṣmākaṁ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ |
BRP002.043.2/ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ || 43 ||
BRP002.044.1/ sa imāṁ dagdhabhūyiṣṭhāṁ yuṣmattejomayena vai |
BRP002.044.2/ agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṁvardhayiṣyati || 44 ||
BRP002.045.1/ tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ |
BRP002.045.2/ saṁhṛtya kopaṁ vṛkṣebhyaḥ patnīṁ dharmeṇa māriṣām || 45 ||
BRP002.046.1/ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṁ prajāpatiḥ |
BRP002.046.2/ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṁśena bho dvijāḥ || 46 ||
BRP002.047.1/ acarāṁś ca carāṁś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ |
BRP002.047.2/ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścād asṛjata striyaḥ || 47 ||
BRP002.048.1/ dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
BRP002.048.2/ śiṣṭāḥ somāya rājñe ca nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ || 48 ||
BRP002.049.1/ tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ |
BRP002.049.2/ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ || 49 ||
BRP002.050.1/ tataḥ prabhṛti viprendrāḥ prajā maithunasambhavāḥ |
BRP002.050.2/ saṅkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṁ procyate prajā || 50 ||
[Page 7
]
BRP002.051.0/ munaya ūcuḥ:
BRP002.051.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP002.051.2/ sambhavas tu śruto 'smābhir dakṣasya ca mahātmanaḥ || 51 ||
BRP002.052.1/ aṅguṣṭhād brahmaṇo jajñe dakṣaḥ kila śubhavrataḥ |
BRP002.052.2/ vāmāṅguṣṭhāt tathā caivaṁ tasya patnī vyajāyata || 52 ||
BRP002.053.1/ kathaṁ prācetasatvaṁ sa punar lebhe mahātapāḥ |
BRP002.053.2/ etaṁ naḥ saṁśayaṁ sūta vyākhyātuṁ tvam ihārhasi |
BRP002.053.3/ dauhitraś caiva somasya kathaṁ śvaśuratāṁ gataḥ || 53 ||
BRP002.054.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP002.054.1/ utpattiś ca nirodhaś ca nityaṁ bhūteṣu bho dvijāḥ |
BRP002.054.2/ ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ || 54 ||
BRP002.055.1/ yuge yuge bhavanty ete punar dakṣādayo nṛpāḥ |
BRP002.055.2/ punaś caiva nirudhyante vidvāṁs tatra na muhyati || 55 ||
BRP002.056.1/ jyaiṣṭhyaṁ kāniṣṭham apy eṣāṁ pūrvaṁ nāsīd dvijottamāḥ |
BRP002.056.2/ tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam || 56 ||
BRP002.057.1/ imāṁ visṛṣṭiṁ dakṣasya yo vidyāt sacarācarām |
BRP002.057.2/ prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate || 57 ||
3. Chapter 3 :: Creation of beings; descendants of Dakṣa
[Note: [ SS 4-8]
BRP003.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP003.001.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP003.001.2/ utpattiṁ vistareṇaiva lomaharṣaṇa kīrtaya || 1 ||
BRP003.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP003.002.1/ prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṁ dakṣaḥ svayambhuvā |
BRP003.002.2/ yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇuta bho dvijāḥ || 2 ||
BRP003.003.1/ mānasāny eva bhūtāni pūrvam evāsṛjat prabhuḥ |
BRP003.003.2/ ṛṣīn devān sagandharvān asurān yakṣarākṣasān || 3 ||
BRP003.004.1/ yadāsya mānasī viprā na vyavardhata vai prajā |
BRP003.004.2/ tadā sañcintya dharmātmā prajāhetoḥ prajāpatiḥ || 4 ||
BRP003.005.1/ sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ |
BRP003.005.2/ asiknīm āvahat patnīṁ vīraṇasya prajāpateḥ || 5 ||
BRP003.006.1/ sutāṁ sutapasā yuktāṁ mahatīṁ lokadhāriṇīm |
BRP003.006.2/ atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṁ pañca vīryavān || 6 ||
BRP003.007.1/ asiknyāṁ janayām āsa dakṣa eva prajāpatiḥ |
BRP003.007.2/ tāṁs tu dṛṣṭvā mahābhāgān saṁvivardhayiṣūn prajāḥ || 7 ||
[Page 8
]
BRP003.008.1/ devarṣiḥ priyasaṁvādo nāradaḥ prābravīd idam |
BRP003.008.2/ nāśāya vacanaṁ teṣāṁ śāpāyaivātmanas tathā || 8 ||
BRP003.009.1/ yaṁ kaśyapaḥ sutavaraṁ parameṣṭhī vyajījanat |
BRP003.009.2/ dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayān muniḥ || 9 ||
BRP003.010.1/ pūrvaṁ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ |
BRP003.010.2/ asiknyām atha vairaṇyāṁ bhūyo devarṣisattamaḥ || 10 ||
BRP003.011.1/ taṁ bhūyo janayām āsa piteva munipuṅgavam |
BRP003.011.2/ tena dakṣasya vai putrā haryaśvā iti viśrutāḥ || 11 ||
BRP003.012.1/ nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṁśayaḥ |
BRP003.012.2/ tasyodyatas tadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ || 12 ||
BRP003.013.1/ brahmarṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā |
BRP003.013.2/ tato 'bhisandhiś cakre vai dakṣasya parameṣṭhinā || 13 ||
BRP003.014.1/ kanyāyāṁ nārado mahyaṁ tava putro bhaved iti |
BRP003.014.2/ tato dakṣaḥ sutāṁ prādāt priyāṁ vai parameṣṭhine |
BRP003.014.3/ sa tasyāṁ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ || 14 ||
BRP003.015.0/ munaya ūcuḥ:
BRP003.015.1/ kathaṁ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣiṇā |
BRP003.015.2/ prajāpateḥ sūtavarya śrotum icchāma tattvataḥ || 15 ||
BRP003.016.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP003.016.1/ dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ |
BRP003.016.2/ samāgatā mahāvīryā nāradas tān uvāca ha || 16 ||
BRP003.017.0/ nārada uvāca:
BRP003.017.1/ bāliśā bata yūyaṁ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ |
BRP003.017.2/ pramāṇaṁ sraṣṭukāmā vai prajāḥ prācetasātmajāḥ || 17 ||
BRP003.018.1/ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṁ sṛjatha vai prajāḥ |
BRP003.018.2/ te tu tadvacanaṁ śrutvā prayātāḥ sarvato diśaḥ || 18 ||
BRP003.019.1/ adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ |
BRP003.019.2/ haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ || 19 ||
BRP003.020.1/ vairaṇyām atha putrāṇāṁ sahasram asṛjat prabhuḥ |
BRP003.020.2/ vivardhayiṣavas te tu śabalāśvās tathā prajāḥ || 20 ||
BRP003.021.1/ pūrvoktaṁ vacanaṁ te tu nāradena pracoditāḥ |
BRP003.021.2/ anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ || 21 ||
BRP003.022.1/ bhrātṝṇāṁ padavīṁ jñātuṁ gantavyaṁ nātra saṁśayaḥ |
BRP003.022.2/ jñātvā pramāṇaṁ pṛthvyāś ca sukhaṁ srakṣyāmahe prajāḥ || 22 ||
BRP003.023.1/ te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam |
BRP003.023.2/ adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ || 23 ||
BRP003.024.1/ tadā prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvijāḥ |
BRP003.024.2/ prayāto naśyati kṣipraṁ tan na kāryaṁ vipaścitā || 24 ||
BRP003.025.1/ tāṁś caiva naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ |
BRP003.025.2/ ṣaṣṭiṁ tato 'sṛjat kanyā vairaṇyām iti naḥ śrutam || 25 ||
[Page 9
]
BRP003.026.1/ tās tadā pratijagrāha bhāryārthaṁ kaśyapaḥ prabhuḥ |
BRP003.026.2/ somo dharmaś ca bho viprās tathaivānye maharṣayaḥ || 26 ||
BRP003.027.1/ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
BRP003.027.2/ saptaviṁśati somāya catasro 'riṣṭanemine || 27 ||
BRP003.028.1/ dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā |
BRP003.028.2/ dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṁ nāmāni me śṛṇu || 28 ||
BRP003.029.1/ arundhatī vasur yāmī lambā bhānur marutvatī |
BRP003.029.2/ saṅkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bho dvijāḥ || 29 ||
BRP003.030.1/ dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni bodhata |
BRP003.030.2/ viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata || 30 ||
BRP003.031.1/ marutvatyāṁ marutvanto vasos tu vasavaḥ sutāḥ |
BRP003.031.2/ bhānos tu bhānavaḥ putrā muhūrtās tu muhūrtajāḥ || 31 ||
BRP003.032.1/ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca yāmijā |
BRP003.032.2/ pṛthivī viṣayaṁ sarvam arundhatyāṁ vyajāyata || 32 ||
BRP003.033.1/ saṅkalpāyās tu viśvātmā jajñe saṅkalpa eva hi |
BRP003.033.2/ nāgavīthyāṁ ca yāminyāṁ vṛṣalaś ca vyajāyata || 33 ||
BRP003.034.1/ parā yāḥ somapatnīś ca dakṣaḥ prācetaso dadau |
BRP003.034.2/ sarvā nakṣatranāmnyas tā jyotiṣe parikīrtitāḥ || 34 ||
BRP003.035.1/ ye tv anye khyātimanto vai devā jyotiṣpurogamāḥ |
BRP003.035.2/ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṁ vakṣyāmi vistaram || 35 ||
BRP003.036.1/ āpo dhruvaś ca somaś ca dhavaś caivānilo 'nalaḥ |
BRP003.036.2/ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ || 36 ||
BRP003.037.1/ āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto munis tathā |
BRP003.037.2/ dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ || 37 ||
BRP003.038.1/ somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate |
BRP003.038.2/ dhavasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā |
BRP003.038.3/ manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā || 38 ||
BRP003.039.1/ anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ |
BRP003.039.2/ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya ca || 39 ||
BRP003.040.1/ agniputraḥ kumāras tu śarastambe śriyā vṛtaḥ |
BRP003.040.2/ tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajaḥ || 40 ||
BRP003.041.1/ apatyaṁ kṛttikānāṁ tu kārttikeya iti smṛtaḥ |
BRP003.041.2/ pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṁ nāmnātha devalam || 41 ||
BRP003.042.1/ dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau |
BRP003.042.2/ bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmavādinī || 42 ||
BRP003.043.1/ yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicacāra ha |
BRP003.043.2/ prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnām aṣṭamasya tu || 43 ||
[Page 10
]
BRP003.044.1/ viśvakarmā mahābhāgo yasyāṁ jajñe prajāpatiḥ |
BRP003.044.2/ kartā śilpasahasrāṇāṁ tridaśānāṁ ca vārdhakiḥ || 44 ||
BRP003.045.1/ bhūṣaṇānāṁ ca sarveṣāṁ kartā śilpavatāṁ varaḥ |
BRP003.045.2/ yaḥ sarveṣāṁ vimānāni daivatānāṁ cakāra ha || 45 ||
BRP003.046.1/ mānuṣāś copajīvanti yasya śilpaṁ mahātmanaḥ |
BRP003.046.2/ surabhī kaśyapād rudrān ekādaśa vinirmame || 46 ||
BRP003.047.1/ mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī |
BRP003.047.2/ ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān || 47 ||
BRP003.048.1/ haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ |
BRP003.048.2/ vṛṣākapiś ca śambhuś ca kapardī raivatas tathā || 48 ||
BRP003.049.1/ mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca dvijottamāḥ |
BRP003.049.2/ ekādaśaite vikhyātā rudrās tribhuvaneśvarāḥ || 49 ||
BRP003.050.1/ śataṁ tv evaṁ samākhyātaṁ rudrāṇām amitaujasām |
BRP003.050.2/ purāṇe muniśārdūlā yair vyāptaṁ sacarācaram || 50 ||
BRP003.051.1/ dārāñ śṛṇudhvaṁ viprendrāḥ kaśyapasya prajāpateḥ |
BRP003.051.2/ aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā khasā || 51 ||
BRP003.052.1/ surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā |
BRP003.052.2/ kadrur muniś ca bho viprās tāsv apatyāni bodhata || 52 ||
BRP003.053.1/ pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ |
BRP003.053.2/ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare || 53 ||
BRP003.054.1/ upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP003.054.2/ hitārthaṁ sarvalokānāṁ samāgamya parasparam || 54 ||
BRP003.055.1/ āgacchata drutaṁ devā aditiṁ sampraviśya vai |
BRP003.055.2/ manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaviṣyati || 55 ||
BRP003.056.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP003.056.1/ evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP003.056.2/ mārīcāt kaśyapāj jātās tv adityā dakṣakanyayā || 56 ||
BRP003.057.1/ tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi |
BRP003.057.2/ aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca || 57 ||
BRP003.058.1/ vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca |
BRP003.058.2/ aṁśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ || 58 ||
BRP003.059.1/ saptaviṁśati yāḥ proktāḥ somapatnyo mahāvratāḥ |
BRP003.059.2/ tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasaḥ || 59 ||
BRP003.060.1/ ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa |
BRP003.060.2/ bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ || 60 ||
BRP003.061.1/ cākṣuṣasyāntare pūrve ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ |
BRP003.061.2/ kṛśāśvasya ca devarṣer devapraharaṇāḥ smṛtāḥ || 61 ||
BRP003.062.1/ ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi |
BRP003.062.2/ sarve devagaṇāś cātra trayastriṁśat tu kāmajāḥ || 62 ||
[Page 11
]
BRP003.063.1/ teṣām api ca bho viprā nirodhotpattir ucyate |
BRP003.063.2/ yathā sūryasya gagana udayāstamayāv iha || 63 ||
BRP003.064.1/ evaṁ devanikāyās te sambhavanti yuge yuge |
BRP003.064.2/ dityāḥ putradvayaṁ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam || 64 ||
BRP003.065.1/ hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca vīryavān |
BRP003.065.2/ siṁhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ || 65 ||
BRP003.066.1/ saiṁhikeyā iti khyātā yasyāḥ putrā mahābalāḥ |
BRP003.066.2/ hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ || 66 ||
BRP003.067.1/ hrādaś ca anuhrādaś ca prahrādaś caiva vīryavān |
BRP003.067.2/ saṁhrādaś ca caturtho 'bhūd dhrādaputro hradas tathā || 67 ||
BRP003.068.1/ hradasya putrau dvau vīrau śivaḥ kālas tathaiva ca |
BRP003.068.2/ virocanaś ca prāhrādir balir jajñe virocanāt || 68 ||
BRP003.069.1/ baleḥ putraśatam āsīd bāṇajyeṣṭhaṁ tapodhanāḥ |
BRP003.069.2/ dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca candramāś candratāpanaḥ || 69 ||
BRP003.070.1/ kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣir ity evamādayaḥ |
BRP003.070.2/ bāṇas teṣām atibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ || 70 ||
BRP003.071.1/ purā kalpe tu bāṇena prasādyomāpatiṁ prabhum |
BRP003.071.2/ pārśvato vihariṣyāmi ity evaṁ yācito varaḥ || 71 ||
BRP003.072.1/ hiraṇyākṣasutāś caiva vidvāṁsaś ca mahābalāḥ |
BRP003.072.2/ bharbharaḥ śakuniś caiva bhūtasantāpanas tathā || 72 ||
BRP003.073.1/ mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca |
BRP003.073.2/ abhavan danuputrāś ca śataṁ tīvraparākramāḥ || 73 ||
BRP003.074.1/ tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena bravīmi tān |
BRP003.074.2/ dvimūrdhā śaṅkukarṇaś ca tathā hayaśirā vibhuḥ || 74 ||
BRP003.075.1/ ayomukhaḥ śambaraś ca kapilo vāmanas tathā |
BRP003.075.2/ mārīcir maghavāṁś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā || 75 ||
BRP003.076.1/ vikṣobhaṇaś ca ketuś ca ketuvīryaśatahradau |
BRP003.076.2/ indrajit sarvajic caiva vajranābhas tathaiva ca || 76 ||
BRP003.077.1/ ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ |
BRP003.077.2/ vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirāḥ || 77 ||
BRP003.078.1/ svarbhānur vṛṣaparvā ca vipracittiś ca vīryavān |
BRP003.078.2/ sarva ete danoḥ putrāḥ kaśyapād abhijajñire || 78 ||
BRP003.079.1/ vipracittipradhānās te dānavāḥ sumahābalāḥ |
BRP003.079.2/ eteṣāṁ putrapautraṁ tu na tac chakyaṁ dvijottamāḥ || 79 ||
BRP003.080.1/ prasaṅkhyātuṁ bahutvāc ca putrapautram anantakam |
BRP003.080.2/ svarbhānos tu prabhā kanyā pulomnas tu śacī sutā || 80 ||
BRP003.081.1/ upadīptir hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
BRP003.081.2/ pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe || 81 ||
[Page 12
]
BRP003.082.1/ bahvapatye mahāpatye marīces tu parigrahaḥ |
BRP003.082.2/ tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭir dānavanandanāḥ || 82 ||
BRP003.083.1/ caturdaśaśatān anyān hiraṇyapuravāsinaḥ |
BRP003.083.2/ marīcir janayām āsa mahatā tapasānvitaḥ || 83 ||
BRP003.084.1/ paulomāḥ kālakeyāś ca dānavās te mahābalāḥ |
BRP003.084.2/ avadhyā devatānāṁ hi hiraṇyapuravāsinaḥ || 84 ||
BRP003.085.1/ pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā |
BRP003.085.2/ tato 'pare mahāvīryā dānavās tv atidāruṇāḥ || 85 ||
BRP003.086.1/ siṁhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā |
BRP003.086.2/ daityadānavasaṁyogāj jātās tīvraparākramāḥ || 86 ||
BRP003.087.1/ saiṁhikeyā iti khyātās trayodaśa mahābalāḥ |
BRP003.087.2/ vaṁśyaḥ śalyaś ca balinau nalaś caiva tathā balaḥ || 87 ||
BRP003.088.1/ vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā |
BRP003.088.2/ añjiko narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca || 88 ||
BRP003.089.1/ saramānas tathā caiva svarakalpaś ca vīryavān |
BRP003.089.2/ ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danor vaṁśavivardhanāḥ || 89 ||
BRP003.090.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP003.090.2/ saṁhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule || 90 ||
BRP003.091.1/ samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ |
BRP003.091.2/ tisraḥ koṭyaḥ sutās teṣāṁ maṇivatyāṁ nivāsinaḥ || 91 ||
BRP003.092.1/ avadhyās te 'pi devānām arjunena nipātitāḥ |
BRP003.092.2/ ṣaṭ sutāḥ sumahābhāgās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ || 92 ||
BRP003.093.1/ krauñcī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrikā |
BRP003.093.2/ krauñcī tu janayām āsa ulūkapratyulūkakān || 93 ||
BRP003.094.1/ śyenī śyenāṁs tathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṁś ca gṛdhry api |
BRP003.094.2/ śucir audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu dvijottamāḥ || 94 ||
BRP003.095.1/ aśvān uṣṭrān gardabhāṁś ca tāmrāvaṁśaḥ prakīrtitaḥ |
BRP003.095.2/ vinatāyās tu dvau putrau vikhyātau garuḍāruṇau || 95 ||
BRP003.096.1/ garuḍaḥ patatāṁ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā |
BRP003.096.2/ surasāyāḥ sahasraṁ tu sarpāṇām amitaujasām || 96 ||
BRP003.097.1/ anekaśirasāṁ viprāḥ khacarāṇāṁ mahātmanām |
BRP003.097.2/ kādraveyās tu balinaḥ sahasram amitaujasaḥ || 97 ||
BRP003.098.1/ suparṇavaśagā nāgā jajñire naikamastakāḥ |
BRP003.098.2/ yeṣāṁ pradhānāḥ satataṁ śeṣavāsukitakṣakāḥ || 98 ||
[Page 13
]
BRP003.099.1/ airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau |
BRP003.099.2/ elāpattraś ca śaṅkhaś ca karkoṭakadhanañjayau || 99 ||
BRP003.100.1/ mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau |
BRP003.100.2/ kuharaḥ puṣpadaṁṣṭraś ca durmukhaḥ sumukhas tathā || 100 ||
BRP003.101.1/ śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca kapilo vāmanas tathā |
BRP003.101.2/ nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇir ity evamādayaḥ || 101 ||
BRP003.102.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP003.102.2/ caturdaśasahasrāṇi krūrāṇām anilāśinām || 102 ||
BRP003.103.1/ gaṇaṁ krodhavaṁśaṁ viprās tasya sarve ca daṁṣṭriṇaḥ |
BRP003.103.2/ sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjāś ca dharāyāḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 103 ||
BRP003.104.1/ gās tu vai janayām āsa surabhir mahiṣīs tathā |
BRP003.104.2/ irā vṛkṣalatā vallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ || 104 ||
BRP003.105.1/ khasā tu yakṣarakṣāṁsi munir apsarasas tathā |
BRP003.105.2/ ariṣṭā tu mahāsiddhā gandharvān amitaujasaḥ || 105 ||
BRP003.106.1/ ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ |
BRP003.106.2/ yeṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ || 106 ||
BRP003.107.1/ eṣa manvantare viprāḥ sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ |
BRP003.107.2/ vaivasvate 'timahati vāruṇe vitate kratau || 107 ||
BRP003.108.1/ juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate |
BRP003.108.2/ pūrvaṁ yatra samutpannān brahmarṣīn sapta mānasān || 108 ||
BRP003.109.1/ putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ |
BRP003.109.2/ tato virodhe devānāṁ dānavānāṁ ca bho dvijāḥ || 109 ||
BRP003.110.1/ ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam |
BRP003.110.2/ kaśyapas tu prasannātmā samyag ārādhitas tayā || 110 ||
BRP003.111.1/ vareṇa cchandayām āsa sā ca vavre varaṁ tadā |
BRP003.111.2/ putram indravadhārthāya samartham amitaujasam || 111 ||
BRP003.112.1/ sa ca tasmai varaṁ prādāt prārthitaḥ sumahātapāḥ |
BRP003.112.2/ dattvā ca varam atyugro mārīcaḥ samabhāṣata || 112 ||
BRP003.113.1/ indraṁ putro nihantā te garbhaṁ vai śaradāṁ śatam |
BRP003.113.2/ yadi dhārayase śaucatatparā vratam āsthitā || 113 ||
BRP003.114.1/ tathety abhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ |
BRP003.114.2/ dhārayām āsa garbhaṁ tu śuciḥ sā munisattamāḥ || 114 ||
BRP003.115.1/ tato 'bhyupāgamad dityāṁ garbham ādhāya kaśyapaḥ |
BRP003.115.2/ rodhayan vai gaṇaṁ śreṣṭhaṁ devānām amitaujasam || 115 ||
BRP003.116.1/ tejaḥ saṁhṛtya durdharṣam avadhyam amarair api |
BRP003.116.2/ jagāma parvatāyaiva tapase saṁśitavratā || 116 ||
BRP003.117.1/ tasyāś caivāntaraprepsur abhavat pākaśāsanaḥ |
BRP003.117.2/ jāte varṣaśate cāsyā dadarśāntaram acyutaḥ || 117 ||
[Page 14
]
BRP003.118.1/ akṛtvā pādayoḥ śaucaṁ ditiḥ śayanam āviśat |
BRP003.118.2/ nidrāṁ cāhārayām āsa tasyāṁ kukṣiṁ praviśya saḥ || 118 ||
BRP003.119.1/ vajrapāṇis tato garbhaṁ saptadhā taṁ nyakṛntayat |
BRP003.119.2/ sa pāṭyamāno garbho 'tha vajreṇa praruroda ha || 119 ||
BRP003.120.1/ mā rodīr iti taṁ śakraḥ punaḥ punar athābravīt |
BRP003.120.2/ so 'bhavat saptadhā garbhas tam indro ruṣitaḥ punaḥ || 120 ||
BRP003.121.1/ ekaikaṁ saptadhā cakre vajreṇaivārikarṣaṇaḥ |
BRP003.121.2/ maruto nāma te devā babhūvur dvijasattamāḥ || 121 ||
BRP003.122.1/ yathoktaṁ vai maghavatā tathaiva maruto 'bhavan |
BRP003.122.2/ devāś caikonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ || 122 ||
BRP003.123.1/ teṣām evaṁ pravṛttānāṁ bhūtānāṁ dvijasattamāḥ |
BRP003.123.2/ rocayan vai gaṇaśreṣṭhān devānām amitaujasām || 123 ||
BRP003.124.1/ nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn |
BRP003.124.2/ kramaśas tāni rājyāni pṛthupūrvāṇi bho dvijāḥ || 124 ||
BRP003.125.1/ sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ |
BRP003.125.2/ parjanyas tapano 'nantas tasya sarvam idaṁ jagat || 125 ||
BRP003.126.1/ bhūtasargam imaṁ samyag jānato dvijasattamāḥ |
BRP003.126.2/ nāvṛttibhayam astīha paralokabhayaṁ kutaḥ || 126 ||
4. Chapter 4 :: Distribution of sovereignties; Pṛthu-episode
[Note: [ SS 8-11]
BRP004.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP004.001.1/ abhiṣicyādhirājendraṁ pṛthuṁ vaiṇyaṁ pitāmahaḥ |
BRP004.001.2/ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame || 1 ||
BRP004.002.1/ dvijānāṁ vīrudhāṁ caiva nakṣatragrahayos tathā |
BRP004.002.2/ yajñānāṁ tapasāṁ caiva somaṁ rājye 'bhyaṣecayat || 2 ||
BRP004.003.1/ apāṁ tu varuṇaṁ rājye rājñāṁ vaiśravaṇaṁ patim |
BRP004.003.2/ ādityānāṁ tathā viṣṇuṁ vasūnām atha pāvakam || 3 ||
BRP004.004.1/ prajāpatīnāṁ dakṣaṁ tu marutām atha vāsavam |
BRP004.004.2/ daityānāṁ dānavānāṁ vai prahrādam amitaujasam || 4 ||
BRP004.005.1/ vaivasvataṁ pitṝṇāṁ ca yamaṁ rājye 'bhyaṣecayat |
BRP004.005.2/ yakṣāṇāṁ rākṣasānāṁ ca pārthivānāṁ tathaiva ca || 5 ||
BRP004.006.1/ sarvabhūtapiśācānāṁ girīśaṁ śūlapāṇinam |
BRP004.006.2/ śailānāṁ himavantaṁ ca nadīnām atha sāgaram || 6 ||
BRP004.007.1/ gandharvāṇām adhipatiṁ cakre citrarathaṁ prabhum |
BRP004.007.2/ nāgānāṁ vāsukiṁ cakre sarpāṇām atha takṣakam || 7 ||
BRP004.008.1/ vāraṇānāṁ tu rājānam airāvatam athādiśat |
BRP004.008.2/ uccaiḥśravasam aśvānāṁ garuḍaṁ caiva pakṣiṇām || 8 ||
[Page 15
]
BRP004.009.1/ mṛgāṇām atha śārdūlaṁ govṛṣaṁ tu gavāṁ patim |
BRP004.009.2/ vanaspatīnāṁ rājānaṁ plakṣam evābhyaṣecayat || 9 ||
BRP004.010.1/ evaṁ vibhajya rājyāni krameṇaiva pitāmahaḥ |
BRP004.010.2/ diśāṁ pālān atha tataḥ sthāpayām āsa sa prabhuḥ || 10 ||
BRP004.011.1/ pūrvasyāṁ diśi putraṁ tu vairājasya prajāpateḥ |
BRP004.011.2/ diśaḥ pālaṁ sudhanvānaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 11 ||
BRP004.012.1/ dakṣiṇasyāṁ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ |
BRP004.012.2/ putraṁ śaṅkhapadaṁ nāma rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 12 ||
BRP004.013.1/ paścimasyāṁ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam |
BRP004.013.2/ ketumantaṁ mahātmānaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 13 ||
BRP004.014.1/ tathā hiraṇyaromāṇaṁ parjanyasya prajāpateḥ |
BRP004.014.2/ udīcyāṁ diśi durdharṣaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 14 ||
BRP004.015.1/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP004.015.2/ yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate || 15 ||
BRP004.016.1/ rājasūyābhiṣiktas tu pṛthur etair narādhipaiḥ |
BRP004.016.2/ vedadṛṣṭena vidhinā rājā rājye narādhipaḥ || 16 ||
BRP004.017.1/ tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi |
BRP004.017.2/ vaivasvatāya manave pṛthivyāṁ rājyam ādiśat || 17 ||
BRP004.018.1/ tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha |
BRP004.018.2/ bhavatāṁ cānukūlyāya yadi śrotum ihecchatha |
BRP004.018.3/ mahad etad adhiṣṭhānaṁ purāṇe tad adhiṣṭhitam || 18 ||
BRP004.019.0/ munaya ūcuḥ:
BRP004.019.1/ vistareṇa pṛthor janma lomaharṣaṇa kīrtaya |
BRP004.019.2/ yathā mahātmanā tena dugdhā veyaṁ vasundharā || 19 ||
BRP004.020.1/ yathā vāpi nṛbhir dugdhā yathā devair maharṣibhiḥ |
BRP004.020.2/ yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ || 20 ||
BRP004.021.1/ yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ |
BRP004.021.2/ rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasundharā || 21 ||
BRP004.022.1/ teṣāṁ pātraviśeṣāṁś ca vaktum arhasi suvrata |
BRP004.022.2/ vatsakṣīraviśeṣāṁś ca dogdhāraṁ cānupūrvaśaḥ || 22 ||
BRP004.023.1/ yasmāc ca kāraṇāt pāṇir veṇasya mathitaḥ purā |
BRP004.023.2/ kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṁ tac ca kīrtaya || 23 ||
BRP004.024.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP004.024.1/ śṛṇudhvaṁ kīrtayiṣyāmi pṛthor vaiṇyasya vistaram |
BRP004.024.2/ ekāgrāḥ prayatāś caiva puṇyārthaṁ vai dvijarṣabhāḥ || 24 ||
BRP004.025.1/ nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya ca |
BRP004.025.2/ kīrtayeyam idaṁ viprāḥ kṛtaghnāyāhitāya ca || 25 ||
BRP004.026.1/ svargyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ dhanyaṁ vedaiś ca sammitam |
BRP004.026.2/ rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṁ śṛṇudhvaṁ vai yathātatham || 26 ||
[Page 16
]
BRP004.027.1/ yaś cemaṁ kīrtayen nityaṁ pṛthor vaiṇyasya vistaram |
BRP004.027.2/ brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam || 27 ||
BRP004.028.1/ āsīd dharmasya saṅgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ |
BRP004.028.2/ atrivaṁśe samutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ || 28 ||
BRP004.029.1/ tasya putro 'bhavad veṇo nātyarthaṁ dharmakovidaḥ |
BRP004.029.2/ jāto mṛtyusutāyāṁ vai sunīthāyāṁ prajāpatiḥ || 29 ||
BRP004.030.1/ sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ |
BRP004.030.2/ svadharmaṁ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmalobheṣv avartata || 30 ||
BRP004.031.1/ maryādāṁ bhedayām āsa dharmopetāṁ sa pārthivaḥ |
BRP004.031.2/ vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat || 31 ||
BRP004.032.1/ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau |
BRP004.032.2/ pravṛttaṁ na papuḥ somaṁ hutaṁ yajñeṣu devatāḥ || 32 ||
BRP004.033.1/ na yaṣṭavyaṁ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ |
BRP004.033.2/ āsīt pratijñā krūreyaṁ vināśe pratyupasthite || 33 ||
BRP004.034.1/ aham ijyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti bhṛgūdvaha |
BRP004.034.2/ mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api || 34 ||
BRP004.035.1/ tam atikrāntamaryādam ādadānam asāmpratam |
BRP004.035.2/ ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā || 35 ||
BRP004.036.1/ vayaṁ dīkṣāṁ pravekṣyāmaḥ saṁvatsaragaṇān bahūn |
BRP004.036.2/ adharmaṁ kuru mā veṇa eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 36 ||
BRP004.037.1/ nidhane 'treḥ prasūtas tvaṁ prajāpatir asaṁśayam |
BRP004.037.2/ prajāś ca pālayiṣye 'ham itīha samayaḥ kṛtaḥ || 37 ||
BRP004.038.1/ tāṁs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā |
BRP004.038.2/ veṇaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavit || 38 ||
BRP004.039.0/ veṇa uvāca:
BRP004.039.1/ sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṁ kasya vā mayā |
BRP004.039.2/ śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi || 39 ||
BRP004.040.1/ prabhavaṁ sarvabhūtānāṁ dharmāṇāṁ ca viśeṣataḥ |
BRP004.040.2/ sammūḍhā na vidur nūnaṁ bhavanto māṁ vicetasaḥ || 40 ||
BRP004.041.1/ icchan daheyaṁ pṛthivīṁ plāvayeyaṁ jalais tathā |
BRP004.041.2/ dyāṁ vai bhuvaṁ ca rundheyaṁ nātra kāryā vicāraṇā || 41 ||
BRP004.042.1/ yadā na śakyate mohād avalepāc ca pārthivaḥ |
BRP004.042.2/ apanetuṁ tadā veṇas tataḥ kruddhā maharṣayaḥ || 42 ||
BRP004.043.1/ taṁ nigṛhya mahātmāno visphurantaṁ mahābalam |
BRP004.043.2/ tato 'sya savyam ūruṁ te mamanthur jātamanyavaḥ || 43 ||
BRP004.044.1/ tasmin nimathyamāne vai rājña ūrau tu jajñivān |
BRP004.044.2/ hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś ceti babhūva ha || 44 ||
BRP004.045.1/ sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā tasthivān dvijasattamāḥ |
BRP004.045.2/ tam atrir vihvalaṁ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā || 45 ||
[Page 17
]
BRP004.046.1/ niṣādavaṁśakartāsau babhūva vadatāṁ varāḥ |
BRP004.046.2/ dhīvarān asṛjac cāpi veṇakalmaṣasambhavān || 46 ||
BRP004.047.1/ ye cānye vindhyanilayās tathā parvatasaṁśrayāḥ |
BRP004.047.2/ adharmarucayo viprās te tu vai veṇakalmaṣāḥ || 47 ||
BRP004.048.1/ tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṁ veṇasya dakṣiṇam |
BRP004.048.2/ araṇīm iva saṁrabdhā mamanthur jātamanyavaḥ || 48 ||
BRP004.049.1/ pṛthus tasmāt samutpannaḥ karāj jvalanasannibhaḥ |
BRP004.049.2/ dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan || 49 ||
BRP004.050.1/ atha so 'jagavaṁ nāma dhanur gṛhya mahāravam |
BRP004.050.2/ śarāṁś ca divyān rakṣārthaṁ kavacaṁ ca mahāprabham || 50 ||
BRP004.051.1/ tasmiñ jāte 'tha bhūtāni samprahṛṣṭāni sarvaśaḥ |
BRP004.051.2/ samāpetur mahābhāgā veṇas tu tridivaṁ yayau || 51 ||
BRP004.052.1/ samutpannena bho viprāḥ satputreṇa mahātmanā |
BRP004.052.2/ trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāt tadā || 52 ||
BRP004.053.1/ taṁ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ |
BRP004.053.2/ toyāni cābhiṣekārthaṁ sarva evopatasthire || 53 ||
BRP004.054.1/ pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha |
BRP004.054.2/ sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ || 54 ||
BRP004.055.1/ samāgamya tadā vaiṇyam abhyaṣiñcan narādhipam |
BRP004.055.2/ mahatā rājarājena prajās tenānurañjitāḥ || 55 ||
BRP004.056.1/ so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ |
BRP004.056.2/ ādhirājye tadā rājñāṁ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān || 56 ||
BRP004.057.1/ pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ |
BRP004.057.2/ anurāgāt tatas tasya nāma rājābhyajāyata || 57 ||
BRP004.058.1/ āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ |
BRP004.058.2/ parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat || 58 ||
BRP004.059.1/ akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintanāt |
BRP004.059.2/ sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu || 59 ||
BRP004.060.1/ etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe |
BRP004.060.2/ sūtaḥ sūtyāṁ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ || 60 ||
BRP004.061.1/ tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ |
BRP004.061.2/ pṛthoḥ stavārthaṁ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ || 61 ||
BRP004.062.1/ tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ |
BRP004.062.2/ karmaitad anurūpaṁ vāṁ pātraṁ cāyaṁ narādhipaḥ || 62 ||
BRP004.063.1/ tāv ūcatus tadā sarvāṁs tān ṛṣīn sūtamāgadhau |
BRP004.063.2/ āvāṁ devān ṛṣīṁś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ || 63 ||
BRP004.064.1/ na cāsya vidmo vai karma nāma vā lakṣaṇaṁ yaśaḥ |
BRP004.064.2/ stotraṁ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ || 64 ||
BRP004.065.1/ ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti |
BRP004.065.2/ yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ || 65 ||
[Page 18
]
BRP004.066.1/ tataḥ prabhṛti vai loke staveṣu munisattamāḥ |
BRP004.066.2/ āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ || 66 ||
BRP004.067.1/ tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ |
BRP004.067.2/ anūpadeśaṁ sūtāya magadhaṁ māgadhāya ca || 67 ||
BRP004.068.1/ taṁ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ procur manīṣiṇaḥ |
BRP004.068.2/ vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ || 68 ||
BRP004.069.1/ tato vaiṇyaṁ mahātmānaṁ prajāḥ samabhidudruvuḥ |
BRP004.069.2/ tvaṁ no vṛttiṁ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā || 69 ||
BRP004.070.1/ so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā |
BRP004.070.2/ dhanur gṛhya pṛṣatkāṁś ca pṛthivīm ādravad balī || 70 ||
BRP004.071.1/ tato vaiṇyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī |
BRP004.071.2/ tāṁ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata || 71 ||
BRP004.072.1/ sā lokān brahmalokādīn gatvā vaiṇyabhayāt tadā |
BRP004.072.2/ pradadarśāgrato vaiṇyaṁ pragṛhītaśarāsanam || 72 ||
BRP004.073.1/ jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam antataḥ |
BRP004.073.2/ mahāyogaṁ mahātmānaṁ durdharṣam amarair api || 73 ||
BRP004.074.1/ alabhantī tu sā trāṇaṁ vaiṇyam evānvapadyata |
BRP004.074.2/ kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhis tadā || 74 ||
BRP004.075.1/ uvāca vaiṇyaṁ nādharmaṁ strīvadhe paripaśyasi |
BRP004.075.2/ kathaṁ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā || 75 ||
BRP004.076.1/ mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṁ dhāryate jagat |
BRP004.076.2/ madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat || 76 ||
BRP004.077.1/ na mām arhasi hantuṁ vai śreyaś cet tvaṁ cikīrṣasi |
BRP004.077.2/ prajānāṁ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṁ vaco mama || 77 ||
BRP004.078.1/ upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ |
BRP004.078.2/ upāyaṁ paśya yena tvaṁ dhārayethāḥ prajām imām || 78 ||
BRP004.079.1/ hatvāpi māṁ na śaktas tvaṁ prajānāṁ poṣaṇe nṛpa |
BRP004.079.2/ anukūlā bhaviṣyāmi yaccha kopaṁ mahāmate || 79 ||
BRP004.080.1/ avadhyāṁ ca striyaṁ prāhus tiryagyonigateṣv api |
BRP004.080.2/ yady evaṁ pṛthivīpāla na dharmaṁ tyaktum arhasi || 80 ||
BRP004.081.1/ evaṁ bahuvidhaṁ vākyaṁ śrutvā rājā mahāmanāḥ |
BRP004.081.2/ kopaṁ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt || 81 ||
BRP004.082.0/ pṛthur uvāca:
BRP004.082.1/ ekasyārthe tu yo hanyād ātmano vā parasya vā |
BRP004.082.2/ bahūn vā prāṇino 'nantaṁ bhavet tasyeha pātakam || 82 ||
BRP004.083.1/ sukham edhanti bahavo yasmiṁs tu nihate 'śubhe |
BRP004.083.2/ tasmin hate nāsti bhadre pātakaṁ copapātakam || 83 ||
[Page 19
]
BRP004.084.1/ so 'haṁ prajānimittaṁ tvāṁ haniṣyāmi vasundhare |
BRP004.084.2/ yadi me vacanān nādya kariṣyasi jagaddhitam || 84 ||
BRP004.085.1/ tvāṁ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm |
BRP004.085.2/ ātmānaṁ prathayitvāhaṁ prajā dhārayitā svayam || 85 ||
BRP004.086.1/ sā tvaṁ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṁ vare |
BRP004.086.2/ sañjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe || 86 ||
BRP004.087.1/ duhitṛtvaṁ ca me gaccha tata enam ahaṁ śaram |
BRP004.087.2/ niyaccheyaṁ tvadvadhārtham udyantaṁ ghoradarśanam || 87 ||
BRP004.088.0/ vasudhovāca:
BRP004.088.1/ sarvam etad ahaṁ vīra vidhāsyāmi na saṁśayaḥ |
BRP004.088.2/ vatsaṁ tu mama sampaśya kṣareyaṁ yena vatsalā || 88 ||
BRP004.089.1/ samāṁ ca kuru sarvatra māṁ tvaṁ dharmabhṛtāṁ vara |
BRP004.089.2/ yathā visyandamānaṁ me kṣīraṁ sarvatra bhāvayet || 89 ||
BRP004.090.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP004.090.1/ tata utsārayām āsa śailāñ śatasahasraśaḥ |
BRP004.090.2/ dhanuṣkoṭyā tadā vaiṇyas tena śailā vivardhitāḥ || 90 ||
BRP004.091.1/ nahi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale |
BRP004.091.2/ saṁvibhāgaḥ purāṇāṁ vā grāmāṇāṁ vābhavat tadā || 91 ||
BRP004.092.1/ na sasyāni na gorakṣyaṁ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ |
BRP004.092.2/ naiva satyānṛtaṁ cāsīn na lobho na ca matsaraḥ || 92 ||
BRP004.093.1/ vaivasvate 'ntare tasmin sāmprataṁ samupasthite |
BRP004.093.2/ vaiṇyāt prabhṛti vai viprāḥ sarvasyaitasya sambhavaḥ || 93 ||
BRP004.094.1/ yatra yatra samaṁ tv asyā bhūmer āsīt tadā dvijāḥ |
BRP004.094.2/ tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṁ samarocayan || 94 ||
BRP004.095.1/ āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā |
BRP004.095.2/ kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma || 95 ||
BRP004.096.1/ sa kalpayitvā vatsaṁ tu manuṁ svāyambhuvaṁ prabhum |
BRP004.096.2/ svapāṇau puruṣavyāghro dudoha pṛthivīṁ tataḥ || 96 ||
BRP004.097.1/ sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān |
BRP004.097.2/ tenānnena prajāḥ sarvā vartante 'dyāpi sarvaśaḥ || 97 ||
BRP004.098.1/ ṛṣayaś ca tadā devāḥ pitaro 'tha sarīsṛpāḥ |
BRP004.098.2/ daityā yakṣāḥ puṇyajanā gandharvāḥ parvatā nagāḥ || 98 ||
BRP004.099.1/ ete purā dvijaśreṣṭhā duduhur dharaṇīṁ kila |
BRP004.099.2/ kṣīraṁ vatsaś ca pātraṁ ca teṣāṁ dogdhā pṛthak pṛthak || 99 ||
BRP004.100.1/ ṛṣīṇām abhavat somo vatso dogdhā bṛhaspatiḥ |
BRP004.100.2/ kṣīraṁ teṣāṁ tapo brahma pātraṁ chandāṁsi bho dvijāḥ || 100 ||
BRP004.101.1/ devānāṁ kāñcanaṁ pātraṁ vatsas teṣāṁ śatakratuḥ |
BRP004.101.2/ kṣīram ojaskaraṁ caiva dogdhā ca bhagavān raviḥ || 101 ||
[Page 20
]
BRP004.102.1/ pitṝṇāṁ rājataṁ pātraṁ yamo vatsaḥ pratāpavān |
BRP004.102.2/ antakaś cābhavad dogdhā kṣīraṁ teṣāṁ sudhā smṛtā || 102 ||
BRP004.103.1/ nāgānāṁ takṣako vatsaḥ pātraṁ cālābusañjñakam |
BRP004.103.2/ dogdhā tv airāvato nāgas teṣāṁ kṣīraṁ viṣaṁ smṛtam || 103 ||
BRP004.104.1/ asurāṇāṁ madhur dogdhā kṣīraṁ māyāmayaṁ smṛtam |
BRP004.104.2/ virocanas tu vatso 'bhūd āyasaṁ pātram eva ca || 104 ||
BRP004.105.1/ yakṣāṇām āmapātraṁ tu vatso vaiśravaṇaḥ prabhuḥ |
BRP004.105.2/ dogdhā rajatanābhas tu kṣīrāntardhānam eva ca || 105 ||
BRP004.106.1/ sumālī rākṣasendrāṇāṁ vatsaḥ kṣīraṁ ca śoṇitam |
BRP004.106.2/ dogdhā rajatanābhas tu kapālaṁ pātram eva ca || 106 ||
BRP004.107.1/ gandharvāṇāṁ citraratho vatsaḥ pātraṁ ca paṅkajam |
BRP004.107.2/ dogdhā ca suruciḥ kṣīraṁ teṣāṁ gandhaḥ śuciḥ smṛtaḥ || 107 ||
BRP004.108.1/ śailaṁ pātraṁ parvatānāṁ kṣīraṁ ratnauṣadhīs tathā |
BRP004.108.2/ vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ || 108 ||
BRP004.109.1/ plakṣo vatsas tu vṛkṣāṇāṁ dogdhā śālas tu puṣpitaḥ |
BRP004.109.2/ pālāśapātraṁ kṣīraṁ ca cchinnadagdhaprarohaṇam || 109 ||
BRP004.110.1/ seyaṁ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasundharā |
BRP004.110.2/ carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca || 110 ||
BRP004.111.1/ sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohaṇī |
BRP004.111.2/ āsīd iyaṁ samudrāntā medinī pariviśrutā || 111 ||
BRP004.112.1/ madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasā samabhiplutā |
BRP004.112.2/ teneyaṁ medinī devī ucyate brahmavādibhiḥ || 112 ||
BRP004.113.1/ tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vaiṇyasya bho dvijāḥ |
BRP004.113.2/ duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate || 113 ||
BRP004.114.1/ pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasundharā |
BRP004.114.2/ sasyākaravatī sphītā purapattanaśālinī || 114 ||
BRP004.115.1/ evamprabhāvo vaiṇyaḥ sa rājāsīd rājasattamaḥ |
BRP004.115.2/ namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṁśayaḥ || 115 ||
BRP004.116.1/ brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ |
BRP004.116.2/ pṛthur eva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ || 116 ||
BRP004.117.1/ pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam ihecchubhiḥ |
BRP004.117.2/ ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān || 117 ||
BRP004.118.1/ yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṁ yudhi |
BRP004.118.2/ ādirājo namaskāryo yodhānāṁ prathamo nṛpaḥ || 118 ||
BRP004.119.1/ yo hi yoddhā raṇaṁ yāti kīrtayitvā pṛthuṁ nṛpam |
BRP004.119.2/ sa ghorarūpāt saṅgrāmāt kṣemī bhavati kīrtimān || 119 ||
BRP004.120.1/ vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttividhāyibhiḥ |
BRP004.120.2/ pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ || 120 ||
BRP004.121.1/ tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ |
BRP004.121.2/ pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param ihepsubhiḥ || 121 ||
[Page 21
]
BRP004.122.1/ ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca |
BRP004.122.2/ pātrāṇi ca mayoktāni kiṁ bhūyo varṇayāmi vaḥ || 122 ||
5. Chapter 5 :: Description of Manu-eras
[Note: [ SS 12-16]
BRP005.001.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP005.001.1/ manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa mahāmate |
BRP005.001.2/ teṣāṁ pūrvavisṛṣṭiṁ ca lomaharṣaṇa kīrtaya || 1 ||
BRP005.002.1/ yāvanto manavaś caiva yāvantaṁ kālam eva ca |
BRP005.002.2/ manvantarāṇi bhoḥ sūta śrotum icchāma tattvataḥ || 2 ||
BRP005.003.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP005.003.1/ na śakyo vistaro viprā vaktuṁ varṣaśatair api |
BRP005.003.2/ manvantarāṇāṁ sarveṣāṁ saṅkṣepāc chṛṇuta dvijāḥ || 3 ||
BRP005.004.1/ svāyambhuvo manuḥ pūrvaṁ manuḥ svārociṣas tathā |
BRP005.004.2/ uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā || 4 ||
BRP005.005.1/ vaivasvataś ca bho viprāḥ sāmprataṁ manur ucyate |
BRP005.005.2/ sāvarṇiś ca manus tadvad raibhyo raucyas tathaiva ca || 5 ||
BRP005.006.1/ tathaiva merusāvarṇyaś catvāro manavaḥ smṛtāḥ |
BRP005.006.2/ atītā vartamānāś ca tathaivānāgatā dvijāḥ || 6 ||
BRP005.007.1/ kīrtitā manavas tubhyaṁ mayaivaite yathā śrutāḥ |
BRP005.007.2/ ṛṣīṁs tv eṣāṁ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṁs tathā || 7 ||
BRP005.008.1/ marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
BRP005.008.2/ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ || 8 ||
BRP005.009.1/ uttarasyāṁ diśi tathā dvijāḥ saptarṣayas tathā |
BRP005.009.2/ āgniidhraś cāgnibāhuś ca medhyo medhātithir vasuḥ || 9 ||
BRP005.010.1/ jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savalaḥ putrasañjñakaḥ |
BRP005.010.2/ manoḥ svāyambhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ || 10 ||
BRP005.011.1/ etad vai prathamaṁ viprā manvantaram udāhṛtam |
BRP005.011.2/ aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kaśyapa eva ca || 11 ||
BRP005.012.1/ prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triccyavanas tathā |
BRP005.012.2/ ete maharṣayo viprā vāyuproktā mahāvratāḥ || 12 ||
BRP005.013.1/ devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare |
BRP005.013.2/ havighnaḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir api smṛtaḥ || 13 ||
BRP005.014.1/ pratītaś ca nabhasyaś ca nabha ūrjas tathaiva ca |
BRP005.014.2/ svārociṣasya putrās te manor viprā mahātmanaḥ || 14 ||
BRP005.015.1/ kīrtitāḥ pṛthivīpālā mahāvīryaparākramāḥ |
BRP005.015.2/ dvitīyam etat kathitaṁ viprā manvantaraṁ mayā || 15 ||
BRP005.016.1/ idaṁ tṛtīyaṁ vakṣyāmi tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP005.016.2/ vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ || 16 ||
BRP005.017.1/ hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ |
BRP005.017.2/ ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodhata || 17 ||
[Page 22
]
BRP005.018.1/ auttameyān muniśreṣṭhā daśa putrān manor imān |
BRP005.018.2/ iṣa ūrjas tanūrjas tu madhur mādhava eva ca || 18 ||
BRP005.019.1/ śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca |
BRP005.019.2/ bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam || 19 ||
BRP005.020.1/ manvantaraṁ caturthaṁ vaḥ kathayiṣyāmi sāmpratam |
BRP005.020.2/ kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā dvijottamāḥ || 20 ||
BRP005.021.1/ kapīvān akapīvāṁś ca tatra saptarṣayo dvijāḥ |
BRP005.021.2/ purāṇe kīrtitā viprāḥ putrāḥ pautrāś ca bho dvijāḥ || 21 ||
BRP005.022.1/ tathā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ |
BRP005.022.2/ dyutis tapasyaḥ sutapās tapobhūtaḥ sanātanaḥ || 22 ||
BRP005.023.1/ taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī parantapaḥ |
BRP005.023.2/ tāmasasya manor ete daśa putrāḥ prakīrtitāḥ || 23 ||
BRP005.024.1/ vāyuproktā muniśreṣṭhāś caturthaṁ caitad antaram |
BRP005.024.2/ devabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā || 24 ||
BRP005.025.1/ hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ |
BRP005.025.2/ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare || 25 ||
BRP005.026.1/ devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ |
BRP005.026.2/ vāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate || 26 ||
BRP005.027.1/ atha putrān imāṁs tasya budhyadhvaṁ gadato mama |
BRP005.027.2/ dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ || 27 ||
BRP005.028.1/ āraṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtī |
BRP005.028.2/ raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṁ caitad antaram || 28 ||
BRP005.029.1/ ṣaṣṭhaṁ tu sampravakṣyāmi tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP005.029.2/ bhṛgur nabho vivasvāṁś ca sudhāmā virajās tathā || 29 ||
BRP005.030.1/ atināmā sahiṣṇuś ca saptaite ca maharṣayaḥ |
BRP005.030.2/ cākṣuṣasyāntare viprā manor devās tv ime smṛtāḥ || 30 ||
BRP005.031.1/ ābālaprathitās te vai pṛthaktvena divaukasaḥ |
BRP005.031.2/ lekhāś ca nāmato viprāḥ pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ || 31 ||
BRP005.032.1/ ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ |
BRP005.032.2/ nāḍvaleyā muniśreṣṭhā daśa putrās tu viśrutāḥ || 32 ||
BRP005.033.1/ ruruprabhṛtayo viprāś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP005.033.2/ ṣaṣṭhaṁ manvantaraṁ proktaṁ saptamaṁ tu nibodhata || 33 ||
BRP005.034.1/ atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ |
BRP005.034.2/ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca || 34 ||
BRP005.035.1/ tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ |
BRP005.035.2/ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāmprataṁ divi || 35 ||
BRP005.036.1/ sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā |
BRP005.036.2/ ādityāś cāśvinau cāpi devau vaivasvatau smṛtau || 36 ||
[Page 23
]
BRP005.037.1/ manor vaivasvatasyaite vartante sāmprate 'ntare |
BRP005.037.2/ ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ || 37 ||
BRP005.038.1/ eteṣāṁ kīrtitānāṁ tu maharṣīṇāṁ mahaujasām |
BRP005.038.2/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bho dvijāḥ || 38 ||
BRP005.039.1/ manvantareṣu sarveṣu prāg āsan sapta saptakāḥ |
BRP005.039.2/ loke dharmavyavasthārthaṁ lokasaṁrakṣaṇāya ca || 39 ||
BRP005.040.1/ manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ |
BRP005.040.2/ kṛtvā karma divaṁ yānti brahmalokam anāmayam || 40 ||
BRP005.041.1/ tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṁ tat pūrayanty uta |
BRP005.041.2/ atītā vartamānāś ca krameṇaitena bho dvijāḥ || 41 ||
BRP005.042.1/ anāgatāś ca saptaite smṛtā divi maharṣayaḥ |
BRP005.042.2/ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha bho dvijāḥ || 42 ||
BRP005.043.1/ rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ |
BRP005.043.2/ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ || 43 ||
BRP005.044.1/ gautamaś cājaraś caiva śaradvān nāma gautamaḥ |
BRP005.044.2/ kauśiko gālavaś caiva aurvaḥ kāśyapa eva ca || 44 ||
BRP005.045.1/ ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ |
BRP005.045.2/ vairī caivādhvarīvāṁś ca śamano dhṛtimān vasuḥ || 45 ||
BRP005.046.1/ ariṣṭaś cāpy adhṛṣṭaś ca vājī sumatir eva ca |
BRP005.046.2/ sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā munisattamāḥ || 46 ||
BRP005.047.1/ eteṣāṁ kalyam utthāya kīrtanāt sukham edhate |
BRP005.047.2/ yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṁś ca bhaven naraḥ || 47 ||
BRP005.048.1/ etāny uktāni bho viprāḥ sapta sapta ca tattvataḥ |
BRP005.048.2/ manvantarāṇi saṅkṣepāc chṛṇutānāgatāny api || 48 ||
BRP005.049.1/ sāvarṇā manavo viprāḥ pañca tāṁś ca nibodhata |
BRP005.049.2/ eko vaivasvatas teṣāṁ catvāras tu prajāpateḥ || 49 ||
BRP005.050.1/ parameṣṭhisutā viprā merusāvarṇyatāṁ gatāḥ |
BRP005.050.2/ dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpāḥ || 50 ||
BRP005.051.1/ mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ |
BRP005.051.2/ ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ || 51 ||
BRP005.052.1/ bhūtyāṁ cotpādito devyāṁ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ |
BRP005.052.2/ anāgatāś ca saptaite kalpe 'smin manavaḥ smṛtāḥ || 52 ||
BRP005.053.1/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP005.053.2/ pūrṇaṁ yugasahasraṁ tu paripālyā dvijottamāḥ || 53 ||
BRP005.054.1/ prajāpatiś ca tapasā saṁhāraṁ teṣu nityaśaḥ |
BRP005.054.2/ yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni ca || 54 ||
BRP005.055.1/ kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate |
BRP005.055.2/ caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ || 55 ||
[Page 24
]
BRP005.056.1/ vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ |
BRP005.056.2/ prajānāṁ patayo viprā dhanyam eṣāṁ prakīrtanam || 56 ||
BRP005.057.1/ manvantareṣu saṁhārāḥ saṁhārānteṣu sambhavāḥ |
BRP005.057.2/ na śakyate 'ntas teṣāṁ vai vaktuṁ varṣaśatair api || 57 ||
BRP005.058.1/ visargasya prajānāṁ vai saṁhārasya ca bho dvijāḥ |
BRP005.058.2/ manvantareṣu saṁhārāḥ śrūyante dvijasattamāḥ || 58 ||
BRP005.059.1/ saśeṣās tatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha |
BRP005.059.2/ tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ || 59 ||
BRP005.060.1/ pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate |
BRP005.060.2/ tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ || 60 ||
BRP005.061.1/ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair dvijāḥ |
BRP005.061.2/ praviśanti suraśreṣṭhaṁ harinārāyaṇaṁ prabhum || 61 ||
BRP005.062.1/ sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ kalpānteṣu punaḥ punaḥ |
BRP005.062.2/ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṁ jagat || 62 ||
BRP005.063.1/ atra vaḥ kīrtayiṣyāmi manor vaivasvatasya vai |
BRP005.063.2/ visargaṁ muniśārdūlāḥ sāmpratasya mahādyuteḥ || 63 ||
BRP005.064.1/ atra vaṁśaprasaṅgena kathyamānaṁ purātanam |
BRP005.064.2/ yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ || 64 ||
6. Chapter 6 :: Story of Vivasvat and Sañjñā and their progeny
[Note: [ SS 16-17]
BRP006.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP006.001.1/ vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyāṁ dvijottamāḥ |
BRP006.001.2/ tasya bhāryābhavat sañjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ || 1 ||
BRP006.002.1/ sureśvarīti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī |
BRP006.002.2/ sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ || 2 ||
BRP006.003.1/ bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī |
BRP006.003.2/ sañjñā nāma sutapasā sudīptena samanvitā || 3 ||
BRP006.004.1/ ādityasya hi tad rūpaṁ maṇḍalasya sutejasā |
BRP006.004.2/ gātreṣu paridagdhaṁ vai nātikāntam ivābhavat || 4 ||
BRP006.005.1/ na khalv ayaṁ mṛto 'ṇḍasya iti snehād abhāṣata |
BRP006.005.2/ ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate || 5 ||
BRP006.006.1/ tejas tv abhyadhikaṁ tasya nityam eva vivasvataḥ |
BRP006.006.2/ yenātitāpayām āsa trīṁl lokān kaśyapātmajaḥ || 6 ||
BRP006.007.1/ trīṇy apatyāni bho viprāḥ sañjñāyāṁ tapatāṁ varaḥ |
BRP006.007.2/ ādityo janayām āsa kanyāṁ dvau ca prajāpatī || 7 ||
BRP006.008.1/ manur vaivasvataḥ pūrvaṁ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ |
BRP006.008.2/ yamaś ca yamunā caiva yamajau sambabhūvatuḥ || 8 ||
BRP006.009.1/ śyāmavarṇaṁ tu tad rūpaṁ sañjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ |
BRP006.009.2/ asahantī tu svāṁ chāyāṁ savarṇāṁ nirmame tataḥ || 9 ||
[Page 25
]
BRP006.010.1/ māyāmayī tu sā sañjñā tasyāṁ chāyāsamutthitām |
BRP006.010.2/ prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā sañjñāṁ dvijottamāḥ || 10 ||
BRP006.011.1/ uvāca kiṁ mayā kāryaṁ kathayasva śucismite |
BRP006.011.2/ sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṁ varavarṇini || 11 ||
BRP006.012.0/ sañjñovāca:
BRP006.012.1/ ahaṁ yāsyāmi bhadraṁ te svam eva bhavanaṁ pituḥ |
BRP006.012.2/ tvayaiva bhavane mahyaṁ vastavyaṁ nirviśaṅkayā || 12 ||
BRP006.013.1/ imau ca bālakau mahyaṁ kanyā ceyaṁ sumadhyamā |
BRP006.013.2/ sambhāvyās te na cākhyeyam idaṁ bhagavate kvacit || 13 ||
BRP006.014.0/ savarṇovāca:
BRP006.014.1/ ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit |
BRP006.014.2/ ākhyāsyāmi namas tubhyaṁ gaccha devi yathāsukham || 14 ||
BRP006.015.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP006.015.1/ samādiśya savarṇāṁ tu tathety uktā tayā ca sā |
BRP006.015.2/ tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva tapasvinī || 15 ||
BRP006.016.1/ pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā |
BRP006.016.2/ bhartuḥ samīpaṁ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ || 16 ||
BRP006.017.1/ āgacchad vaḍavā bhūtvā ācchādya rūpam aninditā |
BRP006.017.2/ kurūn athottarān gatvā tṛṇāny atha cacāra ha || 17 ||
BRP006.018.1/ dvitīyāyāṁ tu sañjñāyāṁ sañjñeyam iti cintayan |
BRP006.018.2/ ādityo janayām āsa putram ātmasamaṁ tadā || 18 ||
BRP006.019.1/ pūrvajasya manor viprāḥ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ |
BRP006.019.2/ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate || 19 ||
BRP006.020.1/ dvitīyo yaḥ sutas tasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ |
BRP006.020.2/ sañjñā tu pārthivī viprāḥ svasya putrasya vai tadā || 20 ||
BRP006.021.1/ cakārābhyadhikaṁ snehaṁ na tathā pūrvajeṣu vai |
BRP006.021.2/ manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame || 21 ||
BRP006.022.1/ sa vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vānagha |
BRP006.022.2/ padā santarjayām āsa sañjñāṁ vaivasvato yamaḥ || 22 ||
BRP006.023.1/ taṁ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī tadā |
BRP006.023.2/ caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā || 23 ||
BRP006.024.1/ yamas tu tat pituḥ sarvaṁ prāñjaliḥ pratyavedayat |
BRP006.024.2/ bhṛśaṁ śāpabhayodvignaḥ sañjñāvākyair viśaṅkitaḥ || 24 ||
BRP006.025.1/ śāpo 'yaṁ vinivarteta provāca pitaraṁ dvijāḥ |
BRP006.025.2/ mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṁ suteṣu vai || 25 ||
BRP006.026.1/ seyam asmān apāsyeha vivasvan sambubhūṣati |
BRP006.026.2/ tasyāṁ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ || 26 ||
BRP006.027.1/ bālyād vā yadi vā laulyān mohāt tat kṣantum arhasi |
BRP006.027.2/ śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṁ vara |
BRP006.027.3/ tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate || 27 ||
[Page 26
]
BRP006.028.0/ vivasvān uvāca:
BRP006.028.1/ asaṁśayaṁ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam |
BRP006.028.2/ yena tvām āviśat krodho dharmajñaṁ satyavādinam || 28 ||
BRP006.029.1/ na śakyam etan mithyā tu kartuṁ mātṛvacas tava |
BRP006.029.2/ kṛmayo māṁsam ādāya yāsyanty avanim eva ca || 29 ||
BRP006.030.1/ kṛtam evaṁ vacas tathyaṁ mātus tava bhaviṣyati |
BRP006.030.2/ śāpasya parihāreṇa tvaṁ ca trāto bhaviṣyasi || 30 ||
BRP006.031.1/ ādityaś cābravīt sañjñāṁ kimarthaṁ tanayeṣu vai |
BRP006.031.2/ tulyeṣv abhyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā || 31 ||
BRP006.032.1/ sā tat pariharantī tu nācacakṣe vivasvate |
BRP006.032.2/ sa cātmānaṁ samādhāya yogāt tathyam apaśyata || 32 ||
BRP006.033.1/ tāṁ śaptukāmo bhagavān nāśapan munisattamāḥ |
BRP006.033.2/ mūrdhajeṣu nijagrāha sa tu tāṁ munisattamāḥ || 33 ||
BRP006.034.1/ tataḥ sarvaṁ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvate |
BRP006.034.2/ vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt || 34 ||
BRP006.035.1/ dṛṣṭvā tu taṁ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum |
BRP006.035.2/ nirdagdhukāmaṁ roṣeṇa sāntvayām āsa vai tadā || 35 ||
BRP006.036.0/ tvaṣṭovāca:
BRP006.036.1/ tavātitejasāviṣṭam idaṁ rūpaṁ na śobhate |
BRP006.036.2/ asahantī ca sañjñā sā vane carati śāḍvale || 36 ||
BRP006.037.1/ draṣṭā hi tāṁ bhavān adya svāṁ bhāryāṁ śubhacāriṇīm |
BRP006.037.2/ ślāghyāṁ yogabalopetāṁ yogam āsthāya gopate || 37 ||
BRP006.038.1/ anukūlaṁ tu te deva yadi syān mama sammatam |
BRP006.038.2/ rūpaṁ nirvartayāmy adya tava kāntam arindama || 38 ||
BRP006.039.1/ tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ |
BRP006.039.2/ bhramim āropya tat tejaḥ śātayām āsa bho dvijāḥ || 39 ||
BRP006.040.1/ tato nirbhāsitaṁ rūpaṁ tejasā saṁhatena vai |
BRP006.040.2/ kāntāt kāntataraṁ draṣṭum adhikaṁ śuśubhe tadā || 40 ||
BRP006.041.1/ dadarśa yogam āsthāya svāṁ bhāryāṁ vaḍavāṁ tataḥ |
BRP006.041.2/ adhṛṣyāṁ sarvabhūtānāṁ tejasā niyamena ca || 41 ||
BRP006.042.1/ vaḍavāvapuṣā viprāś carantīm akutobhayām |
BRP006.042.2/ so 'śvarūpeṇa bhagavāṁs tāṁ mukhe samabhāvayat || 42 ||
BRP006.043.1/ maithunāya viceṣṭantīṁ parapuṁso 'vaśaṅkayā |
BRP006.043.2/ sā tan niravamac chukraṁ nāsikābhyāṁ vivasvataḥ || 43 ||
BRP006.044.1/ devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṁ varau |
BRP006.044.2/ nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti || 44 ||
BRP006.045.1/ mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ |
BRP006.045.2/ tāṁ tu rūpeṇa kāntena darśayām āsa bhāskaraḥ || 45 ||
BRP006.046.1/ sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṁ tutoṣa munisattamāḥ |
BRP006.046.2/ yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṁ pīḍitamānasaḥ || 46 ||
[Page 27
]
BRP006.047.1/ dharmeṇa rañjayām āsa dharmarāja imāḥ prajāḥ |
BRP006.047.2/ sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ || 47 ||
BRP006.048.1/ pitṝṇām ādhipatyaṁ ca lokapālatvam eva ca |
BRP006.048.2/ manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇiḥ sa tapodhanāḥ || 48 ||
BRP006.049.1/ bhāvyaḥ samāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare |
BRP006.049.2/ merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta || 49 ||
BRP006.050.1/ bhrātā śanaiścaras tasya grahatvaṁ sa tu labdhavān |
BRP006.050.2/ tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat || 50 ||
BRP006.051.1/ tad apratihataṁ yuddhe dānavāntacikīrṣayā |
BRP006.051.2/ yavīyasī tu sāpy āsīd yamī kanyā yaśasvinī || 51 ||
BRP006.052.1/ abhavac ca saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī |
BRP006.052.2/ manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate || 52 ||
BRP006.053.1/ dvitīyo yaḥ sutas tasya manor bhrātā śanaiścaraḥ |
BRP006.053.2/ grahatvaṁ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitaḥ || 53 ||
BRP006.054.1/ ya idaṁ janma devānāṁ śṛṇuyān narasattamaḥ |
BRP006.054.2/ āpadaṁ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ || 54 ||
7. Chapter 7 :: The solar dynasty
[Note: [ SS 17-20]
BRP007.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP007.001.1/ manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ |
BRP007.001.2/ ikṣvākuś caiva nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca || 1 ||
BRP007.002.1/ nariṣyantaś ca ṣaṣṭho vai prāṁśū riṣṭaś ca saptamaḥ |
BRP007.002.2/ karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite munisattamāḥ || 2 ||
BRP007.003.1/ akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṁ prajāpatiḥ |
BRP007.003.2/ mitrāvaruṇayor viprāḥ pūrvam eva mahāmatiḥ || 3 ||
BRP007.004.1/ anutpanneṣu bahuṣu putreṣv eteṣu bho dvijāḥ |
BRP007.004.2/ tasyāṁ ca vartamānāyām iṣṭyāṁ ca dvijasattamāḥ || 4 ||
BRP007.005.1/ mitrāvaruṇayor aṁśe manur āhutim āvahat |
BRP007.005.2/ tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā || 5 ||
BRP007.006.1/ divyasaṁhananā caiva ilā jajña iti śrutiḥ |
BRP007.006.2/ tām ilety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā || 6 ||
BRP007.007.1/ anugacchasva māṁ bhadre tam ilā pratyuvāca ha |
BRP007.007.2/ dharmayuktam idaṁ vākyaṁ putrakāmaṁ prajāpatim || 7 ||
BRP007.008.0/ ilovāca:
BRP007.008.1/ mitrāvaruṇayor aṁśe jātāsmi vadatāṁ vara |
BRP007.008.2/ tayoḥ sakāśaṁ yāsyāmi na māṁ dharmahatāṁ kuru || 8 ||
BRP007.009.1/ saivam uktvā manuṁ devaṁ mitrāvaruṇayor ilā |
BRP007.009.2/ gatvāntikaṁ varārohā prāñjalir vākyam abravīt || 9 ||
[Page 28
]
BRP007.010.0/ ilovāca:
BRP007.010.1/ aṁśe 'smi yuvayor jātā devau kiṁ karavāṇi vām |
BRP007.010.2/ manunā cāham uktā vāai anugacchasva mām iti || 10 ||
BRP007.011.1/ tau tathāvādinīṁ sādhvīm ilāṁ dharmaparāyaṇām |
BRP007.011.2/ mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatus tāṁ dvijottamāḥ || 11 ||
BRP007.012.0/ mitrāvaruṇāv ūcatuḥ:
BRP007.012.1/ anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca |
BRP007.012.2/ satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini || 12 ||
BRP007.013.1/ āvayos tvaṁ mahābhāge khyātiṁ kanyeti yāsyasi || 13 ||
BRP007.014.1/ manor vaṁśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi |
BRP007.014.2/ sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane || 14 ||
BRP007.015.1/ jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṁśavivardhanaḥ |
BRP007.015.2/ nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikāt || 15 ||
BRP007.016.1/ budhenāntaram āsādya maithunāyopamantritā |
BRP007.016.2/ somaputrād budhād viprās tasyāṁ jajñe purūravāḥ || 16 ||
BRP007.017.1/ janayitvā tataḥ sā tam ilā sudyumnatāṁ gatā |
BRP007.017.2/ sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 17 ||
BRP007.018.1/ utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bho dvijāḥ |
BRP007.018.2/ utkalasyotkalā viprā vinatāśvasya paścimāḥ || 18 ||
BRP007.019.1/ dik pūrvā muniśārdūlā gayasya tu gayā smṛtā |
BRP007.019.2/ praviṣṭe tu manau viprā divākaram arindamam || 19 ||
BRP007.020.1/ daśadhā tat punaḥ kṣatram akarot pṛthivīm imām |
BRP007.020.2/ ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān || 20 ||
BRP007.021.1/ kanyābhāvāt tu sudyumno naitad rājyam avāptavān |
BRP007.021.2/ vasiṣṭhavacanāt tv āsīt pratiṣṭhāne mahātmanaḥ || 21 ||
BRP007.022.1/ pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya dvijottamāḥ |
BRP007.022.2/ tat purūravase prādād rājyaṁ prāpya mahāyaśāḥ || 22 ||
BRP007.023.1/ mānaveyo muniśreṣṭhāḥ strīpuṁsor lakṣaṇair yutaḥ |
BRP007.023.2/ dhṛtavāṁs tām ilety evaṁ sudyumneti ca viśrutaḥ || 23 ||
BRP007.024.1/ nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bho dvijāḥ |
BRP007.024.2/ ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattamaḥ || 24 ||
BRP007.025.1/ dhṛṣṭasya dhārṣṭakaṁ kṣatraṁ raṇadṛptaṁ babhūva ha |
BRP007.025.2/ karūṣasya ca kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 25 ||
BRP007.026.1/ nābhāgadhṛṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṁ gatāḥ |
BRP007.026.2/ prāṁśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti smṛtaḥ || 26 ||
[Page 29
]
BRP007.027.1/ nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo yamaḥ |
BRP007.027.2/ śaryāter mithunaṁ tv āsīd ānarto nāma viśrutaḥ || 27 ||
BRP007.028.1/ putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha |
BRP007.028.2/ ānartasya tu dāyādo raivo nāma mahādyutiḥ || 28 ||
BRP007.029.1/ ānartaviṣayaś caiva purī cāsya kuśasthalī |
BRP007.029.2/ raivasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ || 29 ||
BRP007.030.1/ jyeṣṭhaḥ putraḥ sa tasyāsīd rājyaṁ prāpya kuśasthalīm |
BRP007.030.2/ sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṁ brahmaṇo 'ntike || 30 ||
BRP007.031.1/ muhūrtabhūtaṁ devasya tasthau bahuyugaṁ dvijāḥ |
BRP007.031.2/ ājagāma sa caivātha svāṁ purīṁ yādavair vṛtām || 31 ||
BRP007.032.1/ kṛtāṁ dvāravatīṁ nāma bahudvārāṁ manoramām |
BRP007.032.2/ bhojavṛṣṇyandhakair guptāṁ vasudevapurogamaiḥ || 32 ||
BRP007.033.1/ tatraiva raivato jñātvā yathātattvaṁ dvijottamāḥ |
BRP007.033.2/ kanyāṁ tāṁ baladevāya subhadrāṁ nāma revatīm || 33 ||
BRP007.034.1/ dattvā jagāma śikharaṁ meros tapasi saṁsthitaḥ |
BRP007.034.2/ reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī || 34 ||
BRP007.035.0/ munaya ūcuḥ:
BRP007.035.1/ kathaṁ bahuyuge kāle samatīte mahāmate |
BRP007.035.2/ na jarā revatīṁ prāptā raivataṁ ca kakudminam || 35 ||
BRP007.036.1/ meruṁ gatasya vā tasya śaryāteḥ santatiḥ katham |
BRP007.036.2/ sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāma tattvataḥ || 36 ||
BRP007.037.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP007.037.1/ na jarā kṣutpipāsā vā na mṛtyur munisattamāḥ |
BRP007.037.2/ ṛtucakraṁ prabhavati brahmaloke sadānaghāḥ |
BRP007.037.3/ kakudminaḥ svarlokaṁ tu raivatasya gatasya ha || 37 ||
BRP007.038.1/ hṛtā puṇyajanair viprā rākṣasaiḥ sā kuśasthalī |
BRP007.038.2/ tasya bhrātṛśataṁ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ || 38 ||
BRP007.039.1/ tad vadhyamānaṁ rakṣobhir diśaḥ prākrāmad acyutāḥ |
BRP007.039.2/ vidrutasya ca viprendrās tasya bhrātṛśatasya vai || 39 ||
BRP007.040.1/ anvavāyas tu sumahāṁs tatra tatra dvijottamāḥ |
BRP007.040.2/ teṣāṁ hy ete muniśreṣṭhāḥ śaryātā iti viśrutāḥ || 40 ||
BRP007.041.1/ kṣatriyā guṇasampannā dikṣu sarvāsu viśrutāḥ |
BRP007.041.2/ śarvaśaḥ sarvagahanaṁ praviṣṭās te mahaujasaḥ || 41 ||
BRP007.042.1/ nābhāgariṣṭaputrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṁ gatau |
BRP007.042.2/ karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 42 ||
BRP007.043.1/ pṛṣadhro hiṁsayitvā tu guror gāṁ dvijasattamāḥ |
BRP007.043.2/ śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ || 43 ||
BRP007.044.1/ vaivasvatasya tanayā muner vai munisattamāḥ |
BRP007.044.2/ kṣuvatas tu manor viprā ikṣvākur abhavat sutaḥ || 44 ||
[Page 30
]
BRP007.045.1/ tasya putraśataṁ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam |
BRP007.045.2/ teṣāṁ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām || 45 ||
BRP007.046.1/ prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ |
BRP007.046.2/ śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṁ smṛtāḥ || 46 ||
BRP007.047.1/ uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahābalāḥ |
BRP007.047.2/ catvāriṁśad daśāṣṭau ca dakṣiṇasyāṁ tathā diśi || 47 ||
BRP007.048.1/ vaśātipramukhāś cānye rakṣitāro dvijottamāḥ |
BRP007.048.2/ ikṣvākus tu vikukṣiṁ vāai aṣṭakāyām athādiśat || 48 ||
BRP007.049.1/ māṁsam ānaya śrāddhārthaṁ mṛgān hatvā mahābala |
BRP007.049.2/ śrāddhakarmaṇi coddiṣṭo akṛte śrāddhakarmaṇi || 49 ||
BRP007.050.1/ bhakṣayitvā śaśaṁ viprāḥ śaśādo mṛgayāṁ gataḥ |
BRP007.050.2/ ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ || 50 ||
BRP007.051.1/ ikṣvākau saṁsthite viprāḥ śaśādas tu nṛpo 'bhavat |
BRP007.051.2/ śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān || 51 ||
BRP007.052.1/ anenās tu kakutsthasya pṛthuś cānenasaḥ smṛtaḥ |
BRP007.052.2/ viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata || 52 ||
BRP007.053.1/ ārdras tu yuvanāśvas tu śrāvastas tatsuto dvijāḥ |
BRP007.053.2/ jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā || 53 ||
BRP007.054.1/ śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ |
BRP007.054.2/ kuvalāśvaḥ sutas tasya rājā paramadhārmikaḥ || 54 ||
BRP007.055.1/ yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ || 55 ||
BRP007.056.0/ munaya ūcuḥ:
BRP007.056.1/ dhundhor vadhaṁ mahāprājña śrotum icchāma tattvataḥ |
BRP007.056.2/ yadvadhāt kuvalāśvo 'sau dhundhumāratvam āgataḥ || 56 ||
BRP007.057.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP007.057.1/ kuvalāśvasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām |
BRP007.057.2/ sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ || 57 ||
BRP007.058.1/ babhūvur dhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
BRP007.058.2/ kuvalāśvaṁ pitā rājye bṛhadaśvo nyayojayat || 58 ||
BRP007.059.1/ putrasaṅkrāmitaśrīs tu vanaṁ rājā viveśa ha |
BRP007.059.2/ tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṁ pratyavārayat || 59 ||
BRP007.060.0/ uttaṅka uvāca:
BRP007.060.1/ bhavatā rakṣaṇaṁ kāryaṁ tac ca kartuṁ tvam arhasi |
BRP007.060.2/ nirudvignas tapaś cartuṁ nahi śaknomi pārthiva || 60 ||
BRP007.061.1/ mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu |
BRP007.061.2/ samudro vālukāpūrṇa uddālaka iti smṛtaḥ || 61 ||
BRP007.062.1/ devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ |
BRP007.062.2/ antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān || 62 ||
[Page 31
]
BRP007.063.1/ rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma mahāsuraḥ |
BRP007.063.2/ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam || 63 ||
BRP007.064.1/ saṁvatsarasya paryante sa niśvāsaṁ vimuñcati |
BRP007.064.2/ yadā tadā mahī tatra calati sma narādhipa || 64 ||
BRP007.065.1/ tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat |
BRP007.065.2/ ādityapatham āvṛtya saptāhaṁ bhūmikampanam || 65 ||
BRP007.066.1/ savisphuliṅgaṁ sāṅgāraṁ sadhūmam atidāruṇam |
BRP007.066.2/ tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṁ sva āśrame || 66 ||
BRP007.067.1/ taṁ māraya mahākāyaṁ lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP007.067.2/ lokāḥ svasthā bhavanty adya tasmin vinihate tvayā || 67 ||
BRP007.068.1/ tvaṁ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate |
BRP007.068.2/ viṣṇunā ca varo datto mahyaṁ pūrvayuge nṛpa || 68 ||
BRP007.069.1/ yas taṁ mahāsuraṁ raudraṁ haniṣyati mahābalam |
BRP007.069.2/ tasya tvaṁ varadānena tejaś cākhyāpayiṣyasi || 69 ||
BRP007.070.1/ nahi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate |
BRP007.070.2/ nirdagdhuṁ pṛthivīpāla ciraṁ yugaśatair api || 70 ||
BRP007.071.1/ vīryaṁ ca sumahat tasya devair api durāsadam |
BRP007.071.2/ sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā |
BRP007.071.3/ kuvalāśvaṁ sutaṁ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe || 71 ||
BRP007.072.0/ bṛhadaśva uvāca:
BRP007.072.1/ bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṁ tu tanayo mama |
BRP007.072.2/ bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṁśayaḥ || 72 ||
BRP007.073.1/ sa taṁ vyādiśya tanayaṁ rājarṣir dhundhumāraṇe |
BRP007.073.2/ jagāma parvatāyaiva nṛpatiḥ saṁśitavrataḥ || 73 ||
BRP007.074.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP007.074.1/ kuvalāśvas tu putrāṇāṁ śatena saha bho dvijāḥ |
BRP007.074.2/ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe || 74 ||
BRP007.075.1/ tam āviśat tadā viṣṇus tejasā bhagavān prabhuḥ |
BRP007.075.2/ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṁ hitakāmyayā || 75 ||
BRP007.076.1/ tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt |
BRP007.076.2/ eṣa śrīmān avadhyo 'dya dhundhumāro bhaviṣyati || 76 ||
BRP007.077.1/ divyair gandhaiś ca mālyaiś ca taṁ devāḥ samavākiran |
BRP007.077.2/ devadundubhayaś caiva praṇedur dvijasattamāḥ || 77 ||
BRP007.078.1/ sa gatvā jayatāṁ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān |
BRP007.078.2/ samudraṁ khānayām āsa vālukāntaram avyayam || 78 ||
BRP007.079.1/ tasya putraiḥ khanadbhiś ca vālukāntarhitas tadā |
BRP007.079.2/ dhundhur āsādito viprā diśam āvṛtya paścimām || 79 ||
BRP007.080.1/ mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva |
BRP007.080.2/ vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye || 80 ||
BRP007.081.1/ saumasya muniśārdūlā varormikalilo mahān |
BRP007.081.2/ tasya putraśataṁ dagdhaṁ tribhir ūnaṁ tu rakṣasā || 81 ||
[Page 32
]
BRP007.082.1/ tataḥ sa rājā dyutimān rākṣasaṁ taṁ mahābalam |
BRP007.082.2/ āsasāda mahātejā dhundhuṁ dhundhuvināśanaḥ || 82 ||
BRP007.083.1/ tasya vārimayaṁ vegam āpīya sa narādhipaḥ |
BRP007.083.2/ yogī yogena vahniṁ ca śamayām āsa vāriṇā || 83 ||
BRP007.084.1/ nihatya taṁ mahākāyaṁ balenodakarākṣasam |
BRP007.084.2/ uttaṅkaṁ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ || 84 ||
BRP007.085.1/ uttaṅkas tu varaṁ prādāt tasmai rājñe mahātmane |
BRP007.085.2/ dadau tasyākṣayaṁ vittaṁ śatrubhiś cāparājitam || 85 ||
BRP007.086.1/ dharme ratiṁ ca satataṁ svarge vāsaṁ tathākṣayam |
BRP007.086.2/ putrāṇāṁ cākṣayāṁl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ || 86 ||
BRP007.087.1/ tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate |
BRP007.087.2/ candrāśvakapilāśvau tu kanīyāṁsau kumārakau || 87 ||
BRP007.088.1/ dhaundhumārer dṛḍhāśvasya haryaśvaś cātmajaḥ smṛtaḥ |
BRP007.088.2/ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā || 88 ||
BRP007.089.1/ saṁhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ |
BRP007.089.2/ akṛśāśvakṛśāśvau tu saṁhatāśvasutau dvijāḥ || 89 ||
BRP007.090.1/ tasya haimavatī kanyā satāṁ matā dṛṣadvatī |
BRP007.090.2/ vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāsyāḥ prasenajit || 90 ||
BRP007.091.1/ lebhe prasenajid bhāryāṁ gaurīṁ nāma pativratām |
BRP007.091.2/ abhiśastā tu sā bhartrā nadī vai bāhudābhavat || 91 ||
BRP007.092.1/ tasya putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ |
BRP007.092.2/ māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī sutaḥ || 92 ||
BRP007.093.1/ tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat |
BRP007.093.2/ sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi || 93 ||
BRP007.094.1/ pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya vai |
BRP007.094.2/ tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau dvijāḥ || 94 ||
BRP007.095.1/ purukutsaṁ ca dharmajñaṁ mucukundaṁ ca pārthivam |
BRP007.095.2/ purukutsasutas tv āsīt trasadasyur mahīpatiḥ || 95 ||
BRP007.096.1/ narmadāyām athotpannaḥ sambhūtas tasya cātmajaḥ |
BRP007.096.2/ sambhūtasya tu dāyādas |
BRP007.096.3/ tridhanvā ripumardanaḥ || 96 ||
BRP007.097.1/ rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṁs trayyāruṇaḥ prabhuḥ |
BRP007.097.2/ tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ || 97 ||
BRP007.098.1/ parigrahaṇamantrāṇāṁ vighnaṁ cakre sudurmatiḥ |
BRP007.098.2/ yena bhāryā kṛtodvāhā hṛtā caiva parasya ha || 98 ||
BRP007.099.1/ bālyāt kāmāc ca mohāc ca sāhasāc cāpalena ca |
BRP007.099.2/ jahāra kanyāṁ kāmārtaḥ kasyacit puravāsinaḥ || 99 ||
BRP007.100.1/ adharmaśaṅkunā tena taṁ sa trayyāruṇo 'tyajat |
BRP007.100.2/ apadhvaṁseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ || 100 ||
[Page 33
]
BRP007.101.1/ so 'bravīt pitaraṁ tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ |
BRP007.101.2/ pitā ca tam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya || 101 ||
BRP007.102.1/ nāhaṁ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṁsana |
BRP007.102.2/ ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ || 102 ||
BRP007.103.1/ na ca taṁ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |
BRP007.103.2/ sa tu satyavrato viprāḥ śvapākāvasathāntike || 103 ||
BRP007.104.1/ pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṁ yayau |
BRP007.104.2/ tatas tasmiṁs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 104 ||
BRP007.105.1/ samā dvādaśa bho viprās tenādharmeṇa vai tadā |
BRP007.105.2/ dārāṁs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ || 105 ||
BRP007.106.1/ sannyasya sāgarānte tu cakāra vipulaṁ tapaḥ |
BRP007.106.2/ tasya patnī gale baddhvā madhyamaṁ putram aurasam || 106 ||
BRP007.107.1/ śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai |
BRP007.107.2/ taṁ ca baddhaṁ gale dṛṣṭvā vikrayārthaṁ nṛpātmajaḥ || 107 ||
BRP007.108.1/ maharṣiputraṁ dharmātmā mokṣayām āsa bho dvijāḥ |
BRP007.108.2/ satyavrato mahābāhur bharaṇaṁ tasya cākarot || 108 ||
BRP007.109.1/ viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca |
BRP007.109.2/ so 'bhavad gālavo nāma gale bandhān mahātapāḥ |
BRP007.109.3/ maharṣiḥ kauśiko dhīmāṁs tena vīreṇa mokṣitaḥ || 109 ||
8. Chapter 8 :: The solar dynasty (cont.)
[Note: [ SS 20-23]
BRP008.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP008.001.1/ satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā |
BRP008.001.2/ viśvāmitrakalatraṁ tu babhāra vinaye sthitaḥ || 1 ||
BRP008.002.1/ hatvā mṛgān varāhāṁś ca mahiṣāṁś ca vanecarān |
BRP008.002.2/ viśvāmitrāśramābhyāśe māṁsaṁ vṛkṣe babandha ca || 2 ||
BRP008.003.1/ upāṁśuvratam āsthāya dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm |
BRP008.003.2/ pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe || 3 ||
BRP008.004.1/ ayodhyāṁ caiva rājyaṁ ca tathaivāntaḥpuraṁ muniḥ |
BRP008.004.2/ yājyopādhyāyasaṁyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata || 4 ||
BRP008.005.1/ satyavratas tu bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt |
BRP008.005.2/ vasiṣṭhe 'bhyadhikaṁ manyuṁ dhārayām āsa nityaśaḥ || 5 ||
BRP008.006.1/ pitrā hi taṁ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṁ priyaṁ sutam |
BRP008.006.2/ nivārayām āsa munir bahunā kāraṇena na || 6 ||
BRP008.007.1/ pāṇigrahaṇamantrāṇāṁ niṣṭhā syāt saptame pade |
BRP008.007.2/ na ca satyavratas tasmād dhatavān saptame pade || 7 ||
BRP008.008.1/ jānan dharmaṁ vasiṣṭhas tu na māṁ trātīti bho dvijāḥ |
BRP008.008.2/ satyavratas tadā roṣaṁ vasiṣṭhe manasākarot || 8 ||
[Page 34
]
BRP008.009.1/ guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṁs tathā |
BRP008.009.2/ na ca satyavratas tasya tam upāṁśum abudhyata || 9 ||
BRP008.010.1/ tasminn aparitoṣaś ca pitur āsīn mahātmanaḥ |
BRP008.010.2/ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 10 ||
BRP008.011.1/ tena tv idānīṁ vihitāṁ dīkṣāṁ tāṁ durvahāṁ bhuvi |
BRP008.011.2/ kulasya niṣkṛtir viprāḥ kṛtā sā vai bhaved iti || 11 ||
BRP008.012.1/ na taṁ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṁ nyavārayat |
BRP008.012.2/ abhiṣekṣyāmy ahaṁ putram asyety evammatir muniḥ || 12 ||
BRP008.013.1/ sa tu dvādaśa varṣāṇi tāṁ dīkṣām avahad balī |
BRP008.013.2/ avidyamāne māṁse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 13 ||
BRP008.014.1/ sarvakāmadughāṁ dogdhrīṁ sa dadarśa nṛpātmajaḥ |
BRP008.014.2/ tāṁ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ || 14 ||
BRP008.015.1/ deśadharmagato rājā jaghāna munisattamāḥ |
BRP008.015.2/ tanmāṁsaṁ sa svayaṁ caiva viśvāmitrasya cātmajān || 15 ||
BRP008.016.1/ bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe || 16 ||
BRP008.017.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP008.017.1/ pātayeyam ahaṁ krūra tava śaṅkum asaṁśayam |
BRP008.017.2/ yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṁ vai kṛtau punaḥ || 17 ||
BRP008.018.1/ pituś cāparitoṣeṇa gurudogdhrīvadhena ca |
BRP008.018.2/ aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ || 18 ||
BRP008.019.1/ evaṁ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ |
BRP008.019.2/ triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ || 19 ||
BRP008.020.1/ viśvāmitrasya dārāṇām anena bharaṇaṁ kṛtam |
BRP008.020.2/ tena tasmai varaṁ prādān muniḥ prītas triśaṅkave || 20 ||
BRP008.021.1/ chandyamāno vareṇātha varaṁ vavre nṛpātmajaḥ |
BRP008.021.2/ saśarīro vraje svargam ity evaṁ yācito varaḥ || 21 ||
BRP008.022.1/ anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike |
BRP008.022.2/ pitrye rājye 'bhiṣicyātha yājayām āsa pārthivam || 22 ||
BRP008.023.1/ miṣatāṁ devatānāṁ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ |
BRP008.023.2/ divam āropayām āsa saśarīraṁ mahātapāḥ || 23 ||
BRP008.024.1/ tasya satyarathā nāma patnī kaikeyavaṁśajā |
BRP008.024.2/ kumāraṁ janayām āsa hariścandram akalmaṣam || 24 ||
BRP008.025.1/ sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ |
BRP008.025.2/ āhartā rājasūyasya samrāḍ iti ha viśrutaḥ || 25 ||
BRP008.026.1/ hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma pārthivaḥ |
BRP008.026.2/ harito rohitasyātha cañcur hārita ucyate || 26 ||
BRP008.027.1/ vijayaś ca muniśreṣṭhāś cañcuputro babhūva ha |
BRP008.027.2/ jetā sa sarvapṛthivīṁ vijayas tena sa smṛtaḥ || 27 ||
BRP008.028.1/ rurukas tanayas tasya rājā dharmārthakovidaḥ |
BRP008.028.2/ rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān || 28 ||
[Page 35
]
BRP008.029.1/ haihayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṁ nṛpam |
BRP008.029.2/ tatpatnī garbham ādāya aurvasyāśramam āviśat || 29 ||
BRP008.030.1/ nāsatyo dhārmikaś caiva sa ha dharmayuge 'bhavat |
BRP008.030.2/ sagaras tu suto bāhor yajñe saha gareṇa vai || 30 ||
BRP008.031.1/ aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ |
BRP008.031.2/ āgneyam astraṁ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ || 31 ||
BRP008.032.1/ jigāya pṛthivīṁ hatvā tālajaṅghān sahaihayān |
BRP008.032.2/ śakānāṁ pahnavānāṁ ca dharmaṁ nirasad acyutaḥ |
BRP008.032.3/ kṣatriyāṇāṁ muniśreṣṭhāḥ pāradānāṁ ca dharmavit || 32 ||
BRP008.033.0/ munaya ūcuḥ:
BRP008.033.1/ kathaṁ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ |
BRP008.033.2/ kimarthaṁ ca śakādīnāṁ kṣatriyāṇāṁ mahaujasām || 33 ||
BRP008.034.1/ dharmān kulocitān rājā kruddho nirasad acyutaḥ |
BRP008.034.2/ etan naḥ sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmate || 34 ||
BRP008.035.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP008.035.1/ bāhor vyasaninaḥ pūrvaṁ hṛtaṁ rājyam abhūt kila |
BRP008.035.2/ haihayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṁ dvijottamāḥ || 35 ||
BRP008.036.1/ yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahnavās tathā |
BRP008.036.2/ ete hy api gaṇāḥ pañca haihayārthe parākraman || 36 ||
BRP008.037.1/ hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṁ yayau |
BRP008.037.2/ patnyā cānugato duḥkhī tatra prāṇān avāsṛjat || 37 ||
BRP008.038.1/ patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt |
BRP008.038.2/ sapatnyā ca garas tasyai dattaḥ pūrvaṁ kilānaghāḥ || 38 ||
BRP008.039.1/ sā tu bhartuś citāṁ kṛtvā vane tām abhyarohata |
BRP008.039.2/ aurvas tāṁ bhārgavo viprāḥ kāruṇyāt samavārayat || 39 ||
BRP008.040.1/ tasyāśrame ca garbhaḥ sa gareṇaiva sahācyutaḥ |
BRP008.040.2/ vyajāyata mahābāhuḥ sagaro nāma pārthivaḥ || 40 ||
BRP008.041.1/ aurvas tu jātakarmādīṁs tasya kṛtvā mahātmanaḥ |
BRP008.041.2/ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṁ pratyapādayat || 41 ||
BRP008.042.1/ āgneyaṁ tu mahābhāgā amarair api duḥsaham |
BRP008.042.2/ sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ || 42 ||
BRP008.043.1/ haihayān vijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva |
BRP008.043.2/ ājahāra ca lokeṣu kīrtiṁ kīrtimatāṁ varaḥ || 43 ||
BRP008.044.1/ tataḥ śakāṁś ca yavanān kāmbojān pāradāṁs tathā |
BRP008.044.2/ pahnavāṁś caiva niḥśeṣān kartuṁ vyavasito nṛpaḥ || 44 ||
BRP008.045.1/ te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā |
BRP008.045.2/ vasiṣṭhaṁ śaraṇaṁ gatvā praṇipetur manīṣiṇam || 45 ||
BRP008.046.1/ vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ |
BRP008.046.2/ sagaraṁ vārayām āsa teṣāṁ dattvābhayaṁ tadā || 46 ||
BRP008.047.1/ sagaraḥ svāṁ pratijñāṁ tu guror vākyaṁ niśamya ca |
BRP008.047.2/ dharmaṁ jaghāna teṣāṁ vai veṣān anyāṁś cakāra ha || 47 ||
[Page 36
]
BRP008.048.1/ ardhaṁ śakānāṁ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat |
BRP008.048.2/ yavanānāṁ śiraḥ sarvaṁ kāmbojānāṁ tathaiva ca || 48 ||
BRP008.049.1/ pāradā muktakeśāś ca pahnavāñ śmaśrudhāriṇaḥ |
BRP008.049.2/ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā || 49 ||
BRP008.050.1/ śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca dvijottamāḥ |
BRP008.050.2/ koṇisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ || 50 ||
BRP008.051.1/ sarve te kṣatriyā viprā dharmas teṣāṁ nirākṛtaḥ |
BRP008.051.2/ vasiṣṭhavacanād rājñā sagareṇa mahātmanā || 51 ||
BRP008.052.1/ sa dharmavijayī rājā vijityemāṁ vasundharām |
BRP008.052.2/ aśvaṁ pracārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ || 52 ||
BRP008.053.1/ tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe |
BRP008.053.2/ velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṁ caiva praveśitaḥ || 53 ||
BRP008.054.1/ sa taṁ deśaṁ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ |
BRP008.054.2/ āsedus te tadā tatra khanyamāne mahārṇave || 54 ||
BRP008.055.1/ tam ādipuruṣaṁ devaṁ hariṁ kṛṣṇaṁ prajāpatim |
BRP008.055.2/ viṣṇuṁ kapilarūpeṇa svapantaṁ puruṣaṁ tadā || 55 ||
BRP008.056.1/ tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ |
BRP008.056.2/ dagdhāḥ sarve muniśreṣṭhāś catvāras tv avaśeṣitāḥ || 56 ||
BRP008.057.1/ barhiketuḥ suketuś ca tathā dharmaratho nṛpaḥ |
BRP008.057.2/ śūraḥ pañcanadaś caiva tasya vaṁśakarā nṛpāḥ || 57 ||
BRP008.058.1/ prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam |
BRP008.058.2/ akṣayaṁ vaṁśam ikṣvākoḥ kīrtiṁ cāpy anivartinīm || 58 ||
BRP008.059.1/ putraṁ samudraṁ ca vibhuḥ svarge vāsaṁ tathākṣayam |
BRP008.059.2/ samudraś cārgham ādāya vavande taṁ mahīpatim || 59 ||
BRP008.060.1/ sāgaratvaṁ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha |
BRP008.060.2/ taṁ cāśvamedhikaṁ so 'śvaṁ samudrād upalabdhavān || 60 ||
BRP008.061.1/ ājahārāśvamedhānāṁ śataṁ sa sumahātapāḥ |
BRP008.061.2/ putrāṇāṁ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam || 61 ||
BRP008.062.0/ munaya ūcuḥ:
BRP008.062.1/ sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṁ jātā mahābalāḥ |
BRP008.062.2/ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena sattama || 62 ||
BRP008.063.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP008.063.1/ dve bhārye sagarasyāstāṁ tapasā dagdhakilbiṣe |
BRP008.063.2/ jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ || 63 ||
BRP008.064.1/ kanīyasī tu mahatī patnī paramadharmiṇī |
BRP008.064.2/ ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi || 64 ||
BRP008.065.1/ aurvas tābhyāṁ varaṁ prādāt tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP008.065.2/ ṣaṣṭiṁ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā nitambinī || 65 ||
BRP008.066.1/ ekaṁ vaṁśadharaṁ tv ekā yatheṣṭaṁ varayatv iti |
BRP008.066.2/ tatraikā jagṛhe putrān ṣaṣṭisāhasrasammitān || 66 ||
[Page 37
]
BRP008.067.1/ ekaṁ vaṁśadharaṁ tv ekā tathety āha tato muniḥ |
BRP008.067.2/ rājā pañcajano nāma babhūva sa mahādyutiḥ || 67 ||
BRP008.068.1/ itarā suṣuve tumbīṁ bījapūrṇām iti śrutiḥ |
BRP008.068.2/ tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasammitāḥ || 68 ||
BRP008.069.1/ sambabhūvur yathākālaṁ vavṛdhuś ca yathāsukham |
BRP008.069.2/ ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhe tataḥ || 69 ||
BRP008.070.1/ dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ |
BRP008.070.2/ tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam || 70 ||
BRP008.071.1/ kumārās te yathākālaṁ sagaraprītivardhanāḥ |
BRP008.071.2/ ṣaṣṭiputrasahasrāṇi tasyaivam abhavan dvijāḥ || 71 ||
BRP008.072.1/ garbhād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ |
BRP008.072.2/ teṣāṁ nārāyaṇaṁ tejaḥ praviṣṭānāṁ mahātmanām || 72 ||
BRP008.073.1/ ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha |
BRP008.073.2/ śūraḥ pañcajanasyāsīd aṁśumān nāma vīryavān || 73 ||
BRP008.074.1/ dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ |
BRP008.074.2/ yena svargād ihāgatya muhūrtaṁ prāpya jīvitam || 74 ||
BRP008.075.1/ trayo 'bhisandhitā lokā buddhyā satyena cānaghāḥ |
BRP008.075.2/ dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ || 75 ||
BRP008.076.1/ yaḥ sa gaṅgāṁ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ |
BRP008.076.2/ samudram ānayac caināṁ duhitṛtve 'py akalpayat || 76 ||
BRP008.077.1/ tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṁśacintakaiḥ |
BRP008.077.2/ bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ || 77 ||
BRP008.078.1/ nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ |
BRP008.078.2/ ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat || 78 ||
BRP008.079.1/ ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān |
BRP008.079.2/ ayutājitsutas tv āsīd ṛtuparṇo mahāyaśāḥ || 79 ||
BRP008.080.1/ divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī |
BRP008.080.2/ ṛtuparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahāyaśāḥ || 80 ||
BRP008.081.1/ sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat |
BRP008.081.2/ sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ || 81 ||
BRP008.082.1/ khyātaḥ kalmāṣapādo vai rājā mitrasaho 'bhavat |
BRP008.082.2/ kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ || 82 ||
BRP008.083.1/ anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ |
BRP008.083.2/ anaraṇyasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ || 83 ||
BRP008.084.1/ anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau |
BRP008.084.2/ anamitrasuto rājā vidvān duliduho 'bhavat || 84 ||
BRP008.085.1/ dilīpas tanayas tasya rāmasya prapitāmahaḥ |
BRP008.085.2/ dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnā suto 'bhavat || 85 ||
[Page 38
]
BRP008.086.1/ ayodhyāyāṁ mahārājo yaḥ purāsīn mahābalaḥ |
BRP008.086.2/ ajas tu rāghavo jajñe tathā daśaratho 'py ajāt || 86 ||
BRP008.087.1/ rāmo daśarathāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ |
BRP008.087.2/ rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhisañjñitaḥ || 87 ||
BRP008.088.1/ atithis tu kuśāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ |
BRP008.088.2/ atithes tv abhavat putro niṣadho nāma vīryavān || 88 ||
BRP008.089.1/ niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya ca |
BRP008.089.2/ nabhasya puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ || 89 ||
BRP008.090.1/ kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān |
BRP008.090.2/ āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ || 90 ||
BRP008.091.1/ ahīnagos tu dāyādaḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ |
BRP008.091.2/ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tato jajñe śalo nṛpaḥ || 91 ||
BRP008.092.1/ ukyo nāma sa dharmātmā śalaputro babhūva ha |
BRP008.092.2/ vajranābhaḥ sutas tasya nalas tasya mahātmanaḥ || 92 ||
BRP008.093.1/ nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe munisattamāḥ |
BRP008.093.2/ vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ || 93 ||
BRP008.094.1/ ikṣvākuvaṁśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ |
BRP008.094.2/ ete vivasvato vaṁśe rājāno bhūritejasaḥ || 94 ||
BRP008.095.1/ paṭhan samyag imāṁ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ |
BRP008.095.2/ śrāddhadevasya devasya prajānāṁ puṣṭidasya ca |
BRP008.095.3/ prajāvān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ || 95 ||
9. Chapter 9 :: The origin of Soma, the abduction of Tārā, and the birth of Budha
[Note: [ SS 24-25]
BRP009.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP009.001.1/ pitā somasya bho viprā jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ |
BRP009.001.2/ brahmaṇo mānasāt pūrvaṁ prajāsargaṁ vidhitsataḥ || 1 ||
BRP009.002.1/ anuttaraṁ nāma tapo yena taptaṁ hi tat purā |
BRP009.002.2/ trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam || 2 ||
BRP009.003.1/ ūrdhvam ācakrame tasya retaḥ somatvam īyivat |
BRP009.003.2/ netrābhyāṁ vāri susrāva daśadhā dyotayan diśaḥ || 3 ||
BRP009.004.1/ taṁ garbhaṁ vidhinādiṣṭā daśa devyo dadhus tataḥ |
BRP009.004.2/ sametya dhārayām āsur na ca tāḥ samaśaknuvan || 4 ||
BRP009.005.1/ yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ |
BRP009.005.2/ tatas tābhiḥ sa tyaktas tu nipapāta vasundharām || 5 ||
BRP009.006.1/ patitaṁ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ |
BRP009.006.2/ ratham āropayām āsa lokānāṁ hitakāmyayā || 6 ||
BRP009.007.1/ tasmin nipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmani |
BRP009.007.2/ tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrās tathānye munisattamāḥ || 7 ||
[Page 39
]
BRP009.008.1/ tasya saṁstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ |
BRP009.008.2/ āpyāyanāya lokānāṁ bhāvayām āsa sarvataḥ || 8 ||
BRP009.009.1/ sa tena rathamukhyena sāgarāntāṁ vasundharām |
BRP009.009.2/ triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām || 9 ||
BRP009.010.1/ tasya yac caritaṁ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata |
BRP009.010.2/ oṣadhyas tāḥ samudbhūtā yābhiḥ sandhāryate jagat || 10 ||
BRP009.011.1/ sa labdhatejā bhagavān saṁstavaiś ca svakarmabhiḥ |
BRP009.011.2/ tapas tepe mahābhāgaḥ padmānāṁ darśanāya saḥ || 11 ||
BRP009.012.1/ tatas tasmai dadau rājyaṁ brahmā brahmavidāṁ varaḥ |
BRP009.012.2/ bījauṣadhīnāṁ viprāṇām apāṁ ca munisattamāḥ || 12 ||
BRP009.013.1/ sa tat prāpya mahārājyaṁ somaḥ saumyavatāṁ varaḥ |
BRP009.013.2/ samājahre rājasūyaṁ sahasraśatadakṣiṇam || 13 ||
BRP009.014.1/ dakṣiṇām adadāt somas trīṁl lokān iti naḥ śrutam |
BRP009.014.2/ tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bho dvijāḥ || 14 ||
BRP009.015.1/ hiraṇyagarbho brahmātrir bhṛguś ca ṛtvijo 'bhavat |
BRP009.015.2/ sadasyo 'bhūd dharis tatra munibhir bahubhir vṛtaḥ || 15 ||
BRP009.016.1/ taṁ sinīś ca kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ |
BRP009.016.2/ kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire || 16 ||
BRP009.017.1/ prāpyāvabhṛtham apy agryaṁ sarvadevarṣipūjitaḥ |
BRP009.017.2/ virarājādhirājendro daśadhā bhāsayan diśaḥ || 17 ||
BRP009.018.1/ tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryam ṛṣisatkṛtam |
BRP009.018.2/ vibabhrāma matis tātāvinayād anayāhṛtā || 18 ||
BRP009.019.1/ bṛhaspateḥ sa vai bhāryām aiśvaryamadamohitaḥ |
BRP009.019.2/ jahāra tarasā somo vimatyāṅgirasaḥ sutam || 19 ||
BRP009.020.1/ sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhir muhuḥ |
BRP009.020.2/ naiva vyasarjayat tārāṁ tasmāai aṅgirase tadā || 20 ||
BRP009.021.1/ uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā |
BRP009.021.2/ rudraś ca pārṣṇiṁ jagrāha gṛhītvājagavaṁ dhanuḥ || 21 ||
BRP009.022.1/ tena brahmaśiro nāma paramāstraṁ mahātmanā |
BRP009.022.2/ uddiśya devān utsṛṣṭaṁ yenaiṣāṁ nāśitaṁ yaśaḥ || 22 ||
BRP009.023.1/ tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṁ tārakāmayam |
BRP009.023.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca lokakṣayakaraṁ mahat || 23 ||
BRP009.024.1/ tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye dvijāḥ |
BRP009.024.2/ brahmāṇaṁ śaraṇaṁ jagmur ādidevaṁ sanātanam || 24 ||
BRP009.025.1/ tadā nivāryośanasaṁ taṁ vai rudraṁ ca śaṅkaram |
BRP009.025.2/ dadāv aṅgirase tārāṁ svayam eva pitāmahaḥ || 25 ||
BRP009.026.1/ tām antaḥprasavāṁ dṛṣṭvā kruddhaḥ prāha bṛhaspatiḥ |
BRP009.026.2/ madīyāyāṁ na te yonau garbho dhāryaḥ kathañcana || 26 ||
[Page 40
]
BRP009.027.1/ iṣīkāstambam āsādya garbhaṁ sā cotsasarja ha |
BRP009.027.2/ jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ || 27 ||
BRP009.028.1/ tataḥ saṁśayam āpannās tārām ūcuḥ surottamāḥ |
BRP009.028.2/ satyaṁ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ || 28 ||
BRP009.029.1/ pṛcchyamānā yadā devair nāha sā vibudhān kila |
BRP009.029.2/ tadā tāṁ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ || 29 ||
BRP009.030.1/ taṁ nivārya tato brahmā tārāṁ papraccha saṁśayam |
BRP009.030.2/ yad atra tathyaṁ tad brūhi tāre kasya sutas tv ayam || 30 ||
BRP009.031.1/ uvāca prāñjaliḥ sā taṁ somasyeti pitāmaham |
BRP009.031.2/ tadā taṁ mūrdhni cāghrāya somo rājā sutaṁ prati || 31 ||
BRP009.032.1/ budha ity akaron nāma tasya bālasya dhīmataḥ |
BRP009.032.2/ pratikūlaṁ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ || 32 ||
BRP009.033.1/ utpādayām āsa tadā putraṁ vairājaputrikam |
BRP009.033.2/ tasyāpatyaṁ mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ || 33 ||
BRP009.034.1/ urvaśyāṁ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ |
BRP009.034.2/ etat somasya vo janma kīrtitaṁ kīrtivardhanam || 34 ||
BRP009.035.1/ vaṁśam asya muniśreṣṭhāḥ kīrtyamānaṁ nibodhata |
BRP009.035.2/ dhanyam āyuṣyam ārogyaṁ puṇyaṁ saṅkalpasādhanam || 35 ||
BRP009.036.1/ somasya janma śrutvaiva pāpebhyo vipramucyate || 36 ||
10. Chapter 10 :: The lunar dynasty: Amāvasu branch
[Note: [ SS 25-27]
BRP010.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP010.001.1/ budhasya tu muniśreṣṭhā vidvān putraḥ purūravāḥ |
BRP010.001.2/ tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 1 ||
BRP010.002.1/ brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durdamaḥ |
BRP010.002.2/ āhartā cāgnihotrasya yajñānāṁ ca mahīpatiḥ || 2 ||
BRP010.003.1/ satyavādī puṇyamatiḥ samyaksaṁvṛtamaithunaḥ |
BRP010.003.2/ atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā || 3 ||
BRP010.004.1/ taṁ brahmavādinaṁ śāntaṁ dharmajñaṁ satyavādinam |
BRP010.004.2/ urvaśī varayām āsa hitvā mānaṁ yaśasvinī || 4 ||
BRP010.005.1/ tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca |
BRP010.005.2/ ṣaṭ pañca sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bho dvijāḥ || 5 ||
BRP010.006.1/ vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe |
BRP010.006.2/ alakāyāṁ viśālāyāṁ nandane ca vanottame || 6 ||
BRP010.007.1/ uttarān sa kurūn prāpya manoramaphaladrumān |
BRP010.007.2/ gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare || 7 ||
[Page 41
]
BRP010.008.1/ eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca |
BRP010.008.2/ urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā || 8 ||
BRP010.009.1/ deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute |
BRP010.009.2/ rājyaṁ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ || 9 ||
BRP010.010.1/ evamprabhāvo rājāsīd ailas tu narasattamaḥ |
BRP010.010.2/ uttare jāhnavītīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ || 10 ||
BRP010.011.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP010.011.1/ ailaputrā babhūvus te sapta devasutopamāḥ |
BRP010.011.2/ gandharvaloke viditā āyur dhīmān amāvasuḥ || 11 ||
BRP010.012.1/ viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ |
BRP010.012.2/ dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca bahvāyuś corvaśīsutāḥ || 12 ||
BRP010.013.1/ amāvasos tu dāyādo bhīmo rājātha rājarāṭ |
BRP010.013.2/ śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsīt kāñcanaprabhaḥ || 13 ||
BRP010.014.1/ vidvāṁs tu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūn mahābalaḥ |
BRP010.014.2/ suhotrasyābhavaj jahnuḥ keśinyā garbhasambhavaḥ || 14 ||
BRP010.015.1/ ājahre yo mahat sattraṁ sarpamedhaṁ mahāmakham |
BRP010.015.2/ patilobhena yaṁ gaṅgā patitvena sasāra ha || 15 ||
BRP010.016.1/ necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā tadā sadaḥ |
BRP010.016.2/ sa tayā plāvitaṁ dṛṣṭvā yajñavāṭaṁ samantataḥ || 16 ||
BRP010.017.1/ sauhotrir aśapad gaṅgāṁ kruddho rājā dvijottamāḥ |
BRP010.017.2/ eṣa te viphalaṁ yatnaṁ pibann ambhaḥ karomy aham || 17 ||
BRP010.018.1/ asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi |
BRP010.018.2/ jahnurājarṣiṇā pītāṁ gaṅgāṁ dṛṣṭvā maharṣayaḥ || 18 ||
BRP010.019.1/ upaninyur mahābhāgāṁ duhitṛtvena jāhnavīm |
BRP010.019.2/ yuvanāśvasya putrīṁ tu kāverīṁ jahnur āvahat || 19 ||
BRP010.020.1/ yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirgatā |
BRP010.020.2/ kāverīṁ saritāṁ śreṣṭhāṁ jahnor bhāryām aninditām || 20 ||
BRP010.021.1/ jahnus tu dayitaṁ putraṁ sunadyaṁ nāma dhārmikam |
BRP010.021.2/ kāveryāṁ janayām āsa ajakas tasya cātmajaḥ || 21 ||
BRP010.022.1/ ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ |
BRP010.022.2/ babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśas tasyātmajo 'bhavat || 22 ||
BRP010.023.1/ kuśaputrā babhūvur hi catvāro devavarcasaḥ |
BRP010.023.2/ kuśikaḥ kuśanābhaś ca kuśāmbo mūrtimāṁs tathā || 23 ||
BRP010.024.1/ ballavaiḥ saha saṁvṛddho rājā vanacaraḥ sadā |
BRP010.024.2/ kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṁ prabhuḥ || 24 ||
[Page 42
]
BRP010.025.1/ labheyam iti taṁ śakras trāsād abhyetya jajñivān |
BRP010.025.2/ pūrṇe varṣasahasre vai tataḥ śakro hy apaśyata || 25 ||
BRP010.026.1/ atyugratapasaṁ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ |
BRP010.026.2/ samarthaḥ putrajanane svayam evāsya śāśvataḥ || 26 ||
BRP010.027.1/ putrārthaṁ kalpayām āsa devendraḥ surasattamaḥ |
BRP010.027.2/ sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam || 27 ||
BRP010.028.1/ paurā yasyābhavad bhāryā gādhis tasyām ajāyata |
BRP010.028.2/ gādheḥ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā || 28 ||
BRP010.029.1/ tāṁ gādhiḥ kāvyaputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ |
BRP010.029.2/ tasyāḥ prītaḥ sa vai bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ || 29 ||
BRP010.030.1/ putrārthaṁ sādhayām āsa caruṁ gādhes tathaiva ca |
BRP010.030.2/ uvācāhūya tāṁ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā || 30 ||
BRP010.031.1/ upayojyaś carur ayaṁ tvayā mātrā svayaṁ śubhe |
BRP010.031.2/ tasyāṁ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ || 31 ||
BRP010.032.1/ ajeyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ |
BRP010.032.2/ tavāpi putraṁ kalyāṇi dhṛtimantaṁ tapodhanam || 32 ||
BRP010.033.1/ śamātmakaṁ dvijaśreṣṭhaṁ carur eṣa vidhāsyati |
BRP010.033.2/ evam uktvā tu tāṁ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ || 33 ||
BRP010.034.1/ tapasy abhirato nityam araṇyaṁ praviveśa ha |
BRP010.034.2/ gādhiḥ sadāras tu tadā ṛcīkāśramam abhyagāt || 34 ||
BRP010.035.1/ tīrthayātrāprasaṅgena sutāṁ draṣṭuṁ nareśvaraḥ |
BRP010.035.2/ carudvayaṁ gṛhītvā sā ṛṣeḥ satyavatī tadā || 35 ||
BRP010.036.1/ carum ādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat |
BRP010.036.2/ mātā tu tasyā daivena duhitre svaṁ caruṁ dadau || 36 ||
BRP010.037.1/ tasyāś carum athājñānād ātmasaṁsthaṁ cakāra ha |
BRP010.037.2/ atha satyavatī sarvaṁ kṣatriyāntakaraṁ tadā || 37 ||
BRP010.038.1/ dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā |
BRP010.038.2/ tām ṛcīkas tato dṛṣṭvā yogenābhyupasṛtya ca || 38 ||
BRP010.039.1/ tato 'bravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṁ bhāryāṁ varavarṇinīm |
BRP010.039.2/ mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā || 39 ||
BRP010.040.1/ janayiṣyati hi putras te krūrakarmātidāruṇaḥ |
BRP010.040.2/ bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtas tapodhanaḥ || 40 ||
BRP010.041.1/ viśvaṁ hi brahma tapasā mayā tasmin samarpitam |
BRP010.041.2/ evam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā || 41 ||
BRP010.042.1/ prasādayām āsa patiṁ putro me nedṛśo bhavet |
BRP010.042.2/ brāhmaṇāpasadas tvatta ity ukto munir abravīt || 42 ||
BRP010.043.0/ ṛcīka uvāca:
BRP010.043.1/ naiṣa saṅkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstv iti |
BRP010.043.2/ ugrakarmā bhavet putraḥ pitur mātuś ca kāraṇāt || 43 ||
[Page 43
]
BRP010.044.1/ punaḥ satyavatī vākyam evam uktvābravīd idam |
BRP010.044.2/ icchaṁl lokān api mune sṛjethāḥ kiṁ punaḥ sutam || 44 ||
BRP010.045.1/ śamātmakam ṛjuṁ tvaṁ me putraṁ dātum ihārhasi |
BRP010.045.2/ kāmam evaṁvidhaḥ pautro mama syāt tava ca prabho || 45 ||
BRP010.046.1/ yady anyathā na śakyaṁ vai kartum etad dvijottama |
BRP010.046.2/ tataḥ prasādam akarot sa tasyās tapaso balāt || 46 ||
BRP010.047.1/ putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini |
BRP010.047.2/ tvayā yathoktaṁ vacanaṁ tathā bhadre bhaviṣyati || 47 ||
BRP010.048.1/ tataḥ satyavatī putraṁ janayām āsa bhārgavam |
BRP010.048.2/ tapasy abhirataṁ dāntaṁ jamadagniṁ samātmakam || 48 ||
BRP010.049.1/ bhṛgor jagatyāṁ vaṁśe 'smiñ |
BRP010.049.2/ jamadagnir ajāyata |
BRP010.049.3/ sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā || 49 ||
BRP010.050.1/ kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṁ mahānadī |
BRP010.050.2/ ikṣvākuvaṁśaprabhavo reṇur nāma narādhipaḥ || 50 ||
BRP010.051.1/ tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā |
BRP010.051.2/ reṇukāyāṁ tu kāmalyāṁ tapovidyāsamanvitaḥ || 51 ||
BRP010.052.1/ ārcīko janayām āsa jāmadagnyaṁ sudāruṇam |
BRP010.052.2/ sarvavidyāntagaṁ śreṣṭhaṁ dhanurvedasya pāragam || 52 ||
BRP010.053.1/ rāmaṁ kṣatriyahantāraṁ pradīptam iva pāvakam |
BRP010.053.2/ aurvasyaivam ṛcīkasya satyavatyāṁ mahāyaśāḥ || 53 ||
BRP010.054.1/ jamadagnis tapovīryāj jajñe brahmavidāṁ varaḥ |
BRP010.054.2/ madhyamaś ca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ || 54 ||
BRP010.055.1/ viśvāmitraṁ tu dāyādaṁ gādhiḥ kuśikanandanaḥ |
BRP010.055.2/ janayām āsa putraṁ tu tapovidyāśamātmakam || 55 ||
BRP010.056.1/ prāpya brahmarṣisamatāṁ yo 'yaṁ brahmarṣitāṁ gataḥ |
BRP010.056.2/ viśvāmitras tu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ || 56 ||
BRP010.057.1/ jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṁśavardhanaḥ |
BRP010.057.2/ viśvāmitrasya ca sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ || 57 ||
BRP010.058.1/ prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṁ nāmāny ataḥparam |
BRP010.058.2/ devarātaḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ || 58 ||
BRP010.059.1/ śālāvatyāṁ hiraṇyākṣo reṇur jajñe 'tha reṇukaḥ |
BRP010.059.2/ sāṅkṛtir gālavaś caiva mudgalaś caiva viśrutaḥ || 59 ||
BRP010.060.1/ madhucchando jayaś caiva devalaś ca tathāṣṭakaḥ |
BRP010.060.2/ kacchapo hāritaś caiva viśvāmitrasya te sutāḥ || 60 ||
BRP010.061.1/ teṣāṁ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṁ mahātmanām |
BRP010.061.2/ pāṇino babhravaś caiva dhyānajapyās tathaiva ca || 61 ||
BRP010.062.1/ pārthivā devarātāś ca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ |
BRP010.062.2/ lohitā yamadūtāś ca tathā kārūṣakāḥ smṛtāḥ || 62 ||
[Page 44
]
BRP010.063.1/ pauravasya muniśreṣṭhā brahmarṣeḥ kauśikasya ca |
BRP010.063.2/ sambandho 'py asya vaṁśe 'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ || 63 ||
BRP010.064.1/ viśvāmitrātmajānāṁ tu śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ |
BRP010.064.2/ bhārgavaḥ kauśikatvaṁ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ || 64 ||
BRP010.065.1/ viśvāmitrasya putras tu śunaḥśepho 'bhavat kila |
BRP010.065.2/ haridaśvasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ || 65 ||
BRP010.066.1/ devair dattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ |
BRP010.066.2/ devair dattaḥ sa vai yasmād devarātas tato 'bhavat || 66 ||
BRP010.067.1/ devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ |
BRP010.067.2/ dṛṣadvatīsutaś cāpi vaiśvāmitras tathāṣṭakaḥ || 67 ||
BRP010.068.1/ aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā |
BRP010.068.2/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi vaṁśam āyor mahātmanaḥ || 68 ||
11. Chapter 11 :: The lunar dynasty (cont.): Branch of Āyu's younger sons
[Note: [ SS 27-29]
BRP011.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP011.001.1/ āyoḥ putrāś ca te pañca sarve vīrā mahārathāḥ |
BRP011.001.2/ svarbhānutanayāyāṁ ca prabhāyāṁ jajñire nṛpāḥ || 1 ||
BRP011.002.1/ nahuṣaḥ prathamaṁ jajñe vṛddhaśarmā tataḥ param |
BRP011.002.2/ rambho rajir anenāś ca triṣu lokeṣu viśrutāḥ || 2 ||
BRP011.003.1/ rajiḥ putraśatānīha janayām āsa pañca vai |
BRP011.003.2/ rājeyam iti vikhyātaṁ kṣatram indrabhayāvaham || 3 ||
BRP011.004.1/ yatra daivāsure yuddhe samutpanne sudāruṇe |
BRP011.004.2/ devāś caivāsurāś caiva pitāmaham athābruvan || 4 ||
BRP011.005.0/ devāsurā ūcuḥ:
BRP011.005.1/ āvayor bhagavan yuddhe ko vijetā bhaviṣyati |
BRP011.005.2/ brūhi naḥ sarvabhūteśa śrotum icchāma tattvataḥ || 5 ||
BRP011.006.0/ brahmovāca:
BRP011.006.1/ yeṣām arthāya saṅgrāme rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ |
BRP011.006.2/ yotsyate te vijeṣyanti trīṁl lokān nātra saṁśayaḥ || 6 ||
BRP011.007.1/ yato rajir dhṛtis tatra śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ |
BRP011.007.2/ yato dhṛtiś ca śrīś caiva dharmas tatra jayas tathā || 7 ||
BRP011.008.1/ te devā dānavāḥ prītā devenoktā rajiṁ tadā |
BRP011.008.2/ abhyayur jayam icchanto vṛṇvānās taṁ nararṣabham || 8 ||
[Page 45
]
BRP011.009.1/ sa hi svarbhānudauhitraḥ prabhāyāṁ samapadyata |
BRP011.009.2/ rājā paramatejasvī somavaṁśavivardhanaḥ || 9 ||
BRP011.010.1/ te hṛṣṭamanasaḥ sarve rajiṁ vai devadānavāḥ |
BRP011.010.2/ ūcur asmajjayāya tvaṁ gṛhāṇa varakārmukam || 10 ||
BRP011.011.1/ athovāca rajis tatra tayor vai devadaityayoḥ |
BRP011.011.2/ arthajñaḥ svārtham uddiśya yaśaḥ svaṁ ca prakāśayan || 11 ||
BRP011.012.0/ rajir uvāca:
BRP011.012.1/ yadi daityagaṇān sarvāñ jitvā vīryeṇa vāsavaḥ |
BRP011.012.2/ indro bhavāmi dharmeṇa tato yotsyāmi saṁyuge || 12 ||
BRP011.013.1/ devāḥ prathamato viprāḥ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ |
BRP011.013.2/ evaṁ yatheṣṭaṁ nṛpate kāmaḥ sampadyatāṁ tava || 13 ||
BRP011.014.1/ śrutvā suragaṇānāṁ tu vākyaṁ rājā rajis tadā |
BRP011.014.2/ papracchāsuramukhyāṁs tu yathā devān apṛcchata || 14 ||
BRP011.015.1/ dānavā darpasampūrṇāḥ svārtham evāvagamya ha |
BRP011.015.2/ pratyūcus taṁ nṛpavaraṁ sābhimānam idaṁ vacaḥ || 15 ||
BRP011.016.0/ dānavā ūcuḥ:
BRP011.016.1/ asmākam indraḥ prahrādo yasyārthe vijayāmahe |
BRP011.016.2/ asmiṁs tu samare rājaṁs tiṣṭha tvaṁ rājasattama || 16 ||
BRP011.017.1/ sa tatheti bruvann eva devair apy aticoditaḥ |
BRP011.017.2/ bhaviṣyasīndro jitvainaṁ devair uktas tu pārthivaḥ || 17 ||
BRP011.018.1/ jaghāna dānavān sarvān ye 'vadhyā vajrapāṇinaḥ |
BRP011.018.2/ sa vipranaṣṭāṁ devānāṁ paramaśrīḥ śriyaṁ vaśī || 18 ||
BRP011.019.1/ nihatya dānavān sarvān ājahāra rajiḥ prabhuḥ |
BRP011.019.2/ tato rajiṁ mahāvīryaṁ devaiḥ saha śatakratuḥ || 19 ||
BRP011.020.1/ rajiputro 'ham ity uktvā punar evābravīd vacaḥ |
BRP011.020.2/ indro 'si tāta devānāṁ sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ || 20 ||
BRP011.021.1/ yasyāham indraḥ putras te khyātiṁ yāsyāmi karmabhiḥ |
BRP011.021.2/ sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitas tena māyayā || 21 ||
BRP011.022.1/ tathaivety abravīd rājā prīyamāṇaḥ śatakratum |
BRP011.022.2/ tasmiṁs tu devaiḥ sadṛśo divaṁ prāpte mahīpatau || 22 ||
BRP011.023.1/ dāyādyam indrād ājahrū rājyaṁ tattanayā rajeḥ |
BRP011.023.2/ pañca putraśatāny asya tad vai sthānaṁ śatakratoḥ || 23 ||
BRP011.024.1/ samākrāmanta bahudhā svargalokaṁ triviṣṭapam |
BRP011.024.2/ te yadā tu svasammūḍhā rāgonmattā vidharmiṇaḥ || 24 ||
BRP011.025.1/ brahmadviṣaś ca saṁvṛttā hatavīryaparākramāḥ |
BRP011.025.2/ tato lebhe svam aiśvaryam indraḥ sthānaṁ tathottamam || 25 ||
BRP011.026.1/ hatvā rajisutān sarvān kāmakrodhaparāyaṇān |
BRP011.026.2/ ya idaṁ cyāvanaṁ sthānāt pratiṣṭhānaṁ śatakratoḥ |
BRP011.026.3/ śṛṇuyād dhārayed vāpi na sa daurgatyam āpnuyāt || 26 ||
BRP011.027.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP011.027.1/ rambho 'napatyas tv āsīc ca vaṁśaṁ vakṣyāmy anenasaḥ |
BRP011.027.2/ anenasaḥ suto rājā pratikṣatro mahāyaśāḥ || 27 ||
[Page 46
]
BRP011.028.1/ pratikṣatrasutaś cāsīt sañjayo nāma viśrutaḥ |
BRP011.028.2/ sañjayasya jayaḥ putro vijayas tasya cātmajaḥ || 28 ||
BRP011.029.1/ vijayasya kṛtiḥ putras tasya haryatvataḥ sutaḥ |
BRP011.029.2/ haryatvatasuto rājā sahadevaḥ pratāpavān || 29 ||
BRP011.030.1/ sahadevasya dharmātmā nadīna iti viśrutaḥ |
BRP011.030.2/ nadīnasya jayatseno jayatsenasya saṅkṛtiḥ || 30 ||
BRP011.031.1/ saṅkṛter api dharmātmā kṣatravṛddho mahāyaśāḥ |
BRP011.031.2/ anenasaḥ samākhyātāḥ kṣatravṛddhasya cāparaḥ || 31 ||
BRP011.032.1/ kṣatravṛddhātmajas tatra sunahotro mahāyaśāḥ |
BRP011.032.2/ sunahotrasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 32 ||
BRP011.033.1/ kāśaḥ śalaś ca dvāv etau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ |
BRP011.033.2/ putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakaḥ || 33 ||
BRP011.034.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva vaiśyāḥ śūdrās tathaiva ca |
BRP011.034.2/ śalātmaja ārṣṭiseṇas tanayas tasya kāśyapaḥ || 34 ||
BRP011.035.1/ kāśasya kāśipo rājā putro dīrghatapās tathā |
BRP011.035.2/ dhanus tu dīrghatapaso vidvān dhanvantaris tataḥ || 35 ||
BRP011.036.1/ tapaso 'nte sumahato jāto vṛddhasya dhīmataḥ |
BRP011.036.2/ punar dhanvantarir devo mānuṣeṣv iha janmani || 36 ||
BRP011.037.1/ tasya gehe samutpanno devo dhanvantaris tadā |
BRP011.037.2/ kāśirājo mahārājaḥ sarvarogapraṇāśanaḥ || 37 ||
BRP011.038.1/ āyurvedaṁ bharadvājāt prāpyeha sa bhiṣakkriyaḥ |
BRP011.038.2/ tam aṣṭadhā punar vyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat || 38 ||
BRP011.039.1/ dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ |
BRP011.039.2/ atha ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ || 39 ||
BRP011.040.1/ putro bhīmarathasyāpi divodāsaḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.040.2/ divodāsas tu dharmātmā vārāṇasyadhipo 'bhavat || 40 ||
BRP011.041.1/ etasminn eva kāle tu purīṁ vārāṇasīṁ dvijāḥ |
BRP011.041.2/ śūnyāṁ niveśayām āsa kṣemako nāma rākṣasaḥ || 41 ||
BRP011.042.1/ śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā |
BRP011.042.2/ śūnyā varṣasahasraṁ vai bhavitrī tu na saṁśayaḥ || 42 ||
BRP011.043.1/ tasyāṁ hi śaptamātrāyāṁ divodāsaḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.043.2/ viṣayānte purīṁ ramyāṁ gomatyāṁ sannyaveśayat || 43 ||
BRP011.044.1/ bhadraśreṇyasya pūrvaṁ tu purī vārāṇasī abhūt |
BRP011.044.2/ bhadraśreṇyasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām || 44 ||
BRP011.045.1/ hatvā niveśayām āsa divodāso narādhipaḥ |
BRP011.045.2/ bhadraśreṇyasya tad rājyaṁ hṛtaṁ yena balīyasā || 45 ||
BRP011.046.1/ bhadraśreṇyasya putras tu durdamo nāma viśrutaḥ |
BRP011.046.2/ divodāsena bāleti ghṛṇayā sa visarjitaḥ || 46 ||
[Page 47
]
BRP011.047.1/ haihayasya tu dāyādyaṁ hṛtavān vai mahīpatiḥ |
BRP011.047.2/ ājahre pitṛdāyādyaṁ divodāsahṛtaṁ balāt || 47 ||
BRP011.048.1/ bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā |
BRP011.048.2/ vairasyānto mahābhāgāḥ kṛtaś cātmīyatejasā || 48 ||
BRP011.049.1/ divodāsād dṛṣadvatyāṁ vīro jajñe pratardanaḥ |
BRP011.049.2/ tena bālena putreṇa prahṛtaṁ tu punar balam || 49 ||
BRP011.050.1/ pratardanasya putrau dvau vatsabhargau suviśrutau |
BRP011.050.2/ vatsaputro hy alarkas tu sannatis tasya cātmajaḥ || 50 ||
BRP011.051.1/ alarkas tasya putras tu brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
BRP011.051.2/ alarkaṁ prati rājarṣiṁ śloko gītaḥ purātanaiḥ || 51 ||
BRP011.052.1/ ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi ṣaṣṭir varṣaśatāni ca |
BRP011.052.2/ yuvā rūpeṇa sampannaḥ prāg āsīc ca kulodvahaḥ || 52 ||
BRP011.053.1/ lopāmudrāprasādena paramāyur avāptavān |
BRP011.053.2/ tasyāsīt sumahad rājyaṁ rūpayauvanaśālinaḥ || 53 ||
BRP011.054.1/ śāpasyānte mahābāhur hatvā kṣemakarākṣasam |
BRP011.054.2/ ramyāṁ niveśayām āsa purīṁ vārāṇasīṁ punaḥ || 54 ||
BRP011.055.1/ sannater api dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ |
BRP011.055.2/ sunīthasya tu dāyādaḥ kṣemo nāma mahāyaśāḥ || 55 ||
BRP011.056.1/ kṣemasya ketumān putraḥ suketus tasya cātmajaḥ |
BRP011.056.2/ suketos tanayaś cāpi dharmaketur iti smṛtaḥ || 56 ||
BRP011.057.1/ dharmaketos tu dāyādaḥ satyaketur mahārathaḥ |
BRP011.057.2/ satyaketusutaś cāpi vibhur nāma prajeśvaraḥ || 57 ||
BRP011.058.1/ ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāraś ca tatsutaḥ |
BRP011.058.2/ sukumārasya putras tu dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ || 58 ||
BRP011.059.1/ dhṛṣṭaketos tu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.059.2/ veṇuhotrasutaś cāpi bhārgo nāma prajeśvaraḥ || 59 ||
BRP011.060.1/ vatsasya vatsabhūmis tu bhārgabhūmis tu bhārgajaḥ |
BRP011.060.2/ ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṁśe 'tha bhārgava || 60 ||
BRP011.061.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayaḥ putrāḥ sahasraśaḥ |
BRP011.061.2/ ity ete kāśyapāḥ proktā nahuṣasya nibodhata || 61 ||
12. Chapter 12 :: The lunar dynasty (cont.): Story of Yayāti
[Note: [ SS 29-31]
BRP012.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP012.001.1/ utpannāḥ pitṛkanyāyāṁ virajāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP012.001.2/ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ || 1 ||
BRP012.002.1/ yatir yayātiḥ saṁyātir |
BRP012.002.2/ āyātiḥ pārśvako 'bhavat |
BRP012.002.3/ yatir jyeṣṭhas tu teṣāṁ vai yayātis tu tataḥ param || 2 ||
[Page 48
]
BRP012.003.1/ kakutsthakanyāṁ gāṁ nāma lebhe paramadhārmikaḥ |
BRP012.003.2/ yatis tu mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ || 3 ||
BRP012.004.1/ teṣāṁ yayātiḥ pañcānāṁ vijitya vasudhām imām |
BRP012.004.2/ devayānīm uśanasaḥ sutāṁ bhāryām avāpa saḥ || 4 ||
BRP012.005.1/ śarmiṣṭhām āsurīṁ caiva tanayāṁ vṛṣaparvaṇaḥ |
BRP012.005.2/ yaduṁ ca turvasuṁ caiva devayānī vyajāyata || 5 ||
BRP012.006.1/ druhyaṁ cānuṁ ca puruṁ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
BRP012.006.2/ tasmai śakro dadau prīto rathaṁ paramabhāsvaram || 6 ||
BRP012.007.1/ aṅgadaṁ kāñcanaṁ divyaṁ divyaiḥ paramavājibhiḥ |
BRP012.007.2/ yuktaṁ manojavaiḥ śubhrair yena kāryaṁ samudvahan || 7 ||
BRP012.008.1/ sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm |
BRP012.008.2/ yayātir yudhi durdharṣas tathā devān sadānavān || 8 ||
BRP012.009.1/ sarathaḥ kauravāṇāṁ tu sarveṣām abhavat tadā |
BRP012.009.2/ saṁvartavasunāmnas tu kauravāj janamejayāt || 9 ||
BRP012.010.1/ kuroḥ putrasya rājendrarājñaḥ pārīkṣitasya ha |
BRP012.010.2/ jagāma sa ratho nāśaṁ śāpād gargasya dhīmataḥ || 10 ||
BRP012.011.1/ gargasya hi sutaṁ bālaṁ sa rājā janamejayaḥ |
BRP012.011.2/ kālena hiṁsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ || 11 ||
BRP012.012.1/ sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ |
BRP012.012.2/ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit || 12 ||
BRP012.013.1/ tataḥ sa duḥkhasantapto nālabhat saṁvidaṁ kvacit |
BRP012.013.2/ viprendraṁ śaunakaṁ rājā śaraṇaṁ pratyapadyata || 13 ||
BRP012.014.1/ yājayām āsa ca jñānī śaunako janamejayam |
BRP012.014.2/ aśvamedhena rājānaṁ pāvanārthaṁ dvijottamāḥ || 14 ||
BRP012.015.1/ sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ca |
BRP012.015.2/ sa ca divyaratho rājño vaśaś cedipates tadā || 15 ||
BRP012.016.1/ dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ |
BRP012.016.2/ bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṁ nṛpam || 16 ||
BRP012.017.1/ tato hatvā jarāsandhaṁ bhīmas taṁ ratham uttamam |
BRP012.017.2/ pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ || 17 ||
BRP012.018.1/ saptadvīpāṁ yayātis tu jitvā pṛthvīṁ sasāgarām |
BRP012.018.2/ vibhajya pañcadhā rājyaṁ putrāṇāṁ nāhuṣas tadā || 18 ||
BRP012.019.1/ yayātir diśi pūrvasyāṁ yaduṁ jyeṣṭhaṁ nyayojayat |
BRP012.019.2/ madhye puruṁ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ || 19 ||
BRP012.020.1/ diśi dakṣiṇapūrvasyāṁ turvasuṁ matimān nṛpaḥ |
BRP012.020.2/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā || 20 ||
BRP012.021.1/ yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate |
BRP012.021.2/ prajās teṣāṁ purastāt tu vakṣyāmi munisattamāḥ || 21 ||
BRP012.022.1/ dhanur nyasya pṛṣatkāṁś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ |
BRP012.022.2/ jarāvān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu || 22 ||
[Page 49
]
BRP012.023.1/ nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṁ cacāra pṛthivīpatiḥ |
BRP012.023.2/ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ || 23 ||
BRP012.024.1/ evaṁ vibhajya pṛthivīṁ yayātir yadum abravīt |
BRP012.024.2/ jarāṁ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai || 24 ||
BRP012.025.1/ taruṇas tava rūpeṇa careyaṁ pṛthivīm imām |
BRP012.025.2/ jarāṁ tvayi samādhāya taṁ yaduḥ pratyuvāca ha || 25 ||
BRP012.026.0/ yadur uvāca:
BRP012.026.1/ anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā |
BRP012.026.2/ anapākṛtya tāṁ rājan na grahīṣyāmi te jarām || 26 ||
BRP012.027.1/ jarāyāṁ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ |
BRP012.027.2/ tasmāj jarāṁ na te rājan grahītum aham utsahe || 27 ||
BRP012.028.1/ santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa |
BRP012.028.2/ pratigrahītuṁ dharmajña putram anyaṁ vṛṇīṣva vai || 28 ||
BRP012.029.1/ sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ |
BRP012.029.2/ uvāca vadatāṁ śreṣṭho yayātir garhayan sutam || 29 ||
BRP012.030.0/ yayātir uvāca:
BRP012.030.1/ ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate |
BRP012.030.2/ mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṁ tava deśikaḥ || 30 ||
BRP012.031.1/ evam uktvā yaduṁ viprāḥ śaśāpainaṁ sa manyumān |
BRP012.031.2/ arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti na saṁśayaḥ || 31 ||
BRP012.032.1/ druhyaṁ ca turvasuṁ caivāpy anuṁ ca dvijasattamāḥ |
BRP012.032.2/ evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api || 32 ||
BRP012.033.1/ śaśāpa tān atikruddho yayātir aparājitaḥ |
BRP012.033.2/ yathāvat kathitaṁ sarvaṁ mayāsya dvijasattamāḥ || 33 ||
BRP012.034.1/ evaṁ śaptvā sutān sarvāṁś caturaḥ purupūrvajān |
BRP012.034.2/ tad eva vacanaṁ rājā purum apy āha bho dvijāḥ || 34 ||
BRP012.035.1/ taruṇas tava rūpeṇa careyaṁ pṛthivīm imām |
BRP012.035.2/ jarāṁ tvayi samādhāya tvaṁ puro yadi manyase || 35 ||
BRP012.036.1/ sa jarāṁ pratijagrāha pituḥ puruḥ pratāpavān |
BRP012.036.2/ yayātir api rūpeṇa puroḥ paryacaran mahīm || 36 ||
BRP012.037.1/ sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṁ nṛpatisattamaḥ |
BRP012.037.2/ viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ || 37 ||
BRP012.038.1/ yadā ca tṛptaḥ kāmeṣu bhogeṣu ca narādhipaḥ |
BRP012.038.2/ tadā puroḥ sakāśād vai svāṁ jarāṁ pratyapadyata || 38 ||
BRP012.039.1/ yatra gāthā muniśreṣṭhā gītāḥ kila yayātinā |
BRP012.039.2/ yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat || 39 ||
BRP012.040.1/ na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati |
BRP012.040.2/ haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate || 40 ||
BRP012.041.1/ yat pṛthivyāṁ vrīhiyavaṁ hiraṇyaṁ paśavaḥ striyaḥ |
BRP012.041.2/ nālam ekasya tat sarvam iti kṛtvā na muhyati || 41 ||
[Page 50
]
BRP012.042.1/ yadā bhāvaṁ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
BRP012.042.2/ karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā || 42 ||
BRP012.043.1/ yadā tebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati |
BRP012.043.2/ yadā necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tadā || 43 ||
BRP012.044.1/ yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ |
BRP012.044.2/ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṁ tṛṣṇāṁ tyajataḥ sukham || 44 ||
BRP012.045.1/ jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
BRP012.045.2/ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryati || 45 ||
BRP012.046.1/ yac ca kāmasukhaṁ loke yac ca divyaṁ mahat sukham |
BRP012.046.2/ tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhanti ṣoḍaśīṁ kalām || 46 ||
BRP012.047.1/ evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam |
BRP012.047.2/ kālena mahatā cāyaṁ cacāra vipulaṁ tapaḥ || 47 ||
BRP012.048.1/ bhṛgutuṅge gatiṁ prāpa tapaso 'nte mahāyaśāḥ |
BRP012.048.2/ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān || 48 ||
BRP012.049.1/ tasya vaṁśe muniśreṣṭhāḥ pañca rājarṣisattamāḥ |
BRP012.049.2/ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ || 49 ||
BRP012.050.1/ yados tu vaṁśaṁ vakṣyāmi śṛṇudhvaṁ rājasatkṛtam |
BRP012.050.2/ yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ || 50 ||
BRP012.051.1/ susthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṁś ca bhaven naraḥ |
BRP012.051.2/ yayāticaritaṁ nityam idaṁ śṛṇvan dvijottamāḥ || 51 ||
13. Chapter 13 :: The lunar dynasty (cont.): The branches of Yayāti's sons
[Note: [ SS 31-38]
BRP013.001.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:
BRP013.001.1/ puror vaṁśaṁ vayaṁ sūta śrotum icchāma tattvataḥ |
BRP013.001.2/ druhyasyānor yadoś caiva turvasoś ca pṛthak pṛthak || 1 ||
BRP013.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP013.002.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ puror vaṁśaṁ mahātmanaḥ |
BRP013.002.2/ vistareṇānupūrvyā ca prathamaṁ vadato mama || 2 ||
BRP013.003.1/ puroḥ putraḥ suvīro 'bhūn manasyus tasya cātmajaḥ |
BRP013.003.2/ rājā cābhayado nāma manasyor abhavat sutaḥ || 3 ||
BRP013.004.1/ tathaivābhayadasyāsīt sudhanvā nāma pārthivaḥ |
BRP013.004.2/ sudhanvanaḥ subāhuś ca raudrāśvas tasya cātmajaḥ || 4 ||
BRP013.005.1/ raudrāśvasya daśārṇeyuḥ kṛkaṇeyus tathaiva ca |
BRP013.005.2/ kakṣeyusthaṇḍileyuś ca sannateyus tathaiva ca || 5 ||
BRP013.006.1/ ṛceyuś ca jaleyuś ca sthaleyuś ca mahābalaḥ |
BRP013.006.2/ dhaneyuś ca vaneyuś ca putrakāś ca daśa striyaḥ || 6 ||
BRP013.007.1/ bhadrā śūdrā ca madrā ca śaladā maladā tathā |
BRP013.007.2/ khaladā ca tato viprā naladā surasāpi ca || 7 ||
[Page 51
]
BRP013.008.1/ tathā gocapalā ca strīratnakūṭā ca tā daśa |
BRP013.008.2/ ṛṣir jāto 'trivaṁśe ca tāsāṁ bhartā prabhākaraḥ || 8 ||
BRP013.009.1/ bhadrāyāṁ janayām āsa sutaṁ somaṁ yaśasvinam |
BRP013.009.2/ svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm || 9 ||
BRP013.010.1/ tamobhibhūte loke ca prabhā yena pravartitā |
BRP013.010.2/ svasti te 'stv iti coktvā vai patamāno divākaraḥ || 10 ||
BRP013.011.1/ vacanāt tasya viprarṣer na papāta divo mahīm |
BRP013.011.2/ atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaś cakāra mahātapāḥ || 11 ||
BRP013.012.1/ yajñeṣv atrer balaṁ caiva devair yasya pratiṣṭhitam |
BRP013.012.2/ sa tāsu janayām āsa putrikāsv ātmakāmajān || 12 ||
BRP013.013.1/ daśa putrān mahāsattvāṁs tapasy ugre ratāṁs tathā |
BRP013.013.2/ te tu gotrakarā viprā ṛṣayo vedapāragāḥ || 13 ||
BRP013.014.1/ svastyātreyā iti khyātāḥ kiñca tridhanavarjitāḥ |
BRP013.014.2/ kakṣeyos tanayās tv āsaṁs traya eva mahārathāḥ || 14 ||
BRP013.015.1/ sabhānaraś cākṣuṣaś ca paramanyus tathaiva ca |
BRP013.015.2/ sabhānarasya putras tu vidvān kālānalo nṛpaḥ || 15 ||
BRP013.016.1/ kālānalasya dharmajñaḥ sṛñjayo nāma vai sutaḥ |
BRP013.016.2/ sṛñjayasyābhavat putro vīro rājā purañjayaḥ || 16 ||
BRP013.017.1/ janamejayo muniśreṣṭhāḥ purañjayasuto 'bhavat |
BRP013.017.2/ janamejayasya rājarṣer mahāśālo 'bhavat sutaḥ || 17 ||
BRP013.018.1/ deveṣu sa parijñātaḥ pratiṣṭhitayaśā bhuvi |
BRP013.018.2/ mahāmanā nāma suto mahāśālasya viśrutaḥ || 18 ||
BRP013.019.1/ jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ pūjitaḥ sumahāmanāḥ |
BRP013.019.2/ mahāmanās tu putrau dvau janayām āsa bho dvijāḥ || 19 ||
BRP013.020.1/ uśīnaraṁ ca dharmajñaṁ titikṣuṁ ca mahābalam |
BRP013.020.2/ uśīnarasya patnyas tu pañca rājarṣivaṁśajāḥ || 20 ||
BRP013.021.1/ nṛgā kṛmir navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī |
BRP013.021.2/ uśīnarasya putrās tu pañca tāsu kulodvahāḥ || 21 ||
BRP013.022.1/ tapasā caiva mahatā jātā vṛddhasya cātmajāḥ |
BRP013.022.2/ nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ kṛmyāṁ kṛmir ajāyata || 22 ||
BRP013.023.1/ navāyās tu navaḥ putro darvāyāḥ suvrato 'bhavat |
BRP013.023.2/ dṛṣadvatyās tu sañjajñe śibir auśīnaro nṛpaḥ || 23 ||
BRP013.024.1/ śibes tu śibayo viprā yaudheyās tu nṛgasya ha |
BRP013.024.2/ navasya navarāṣṭraṁ tu kṛmes tu kṛmilā purī || 24 ||
BRP013.025.1/ suvratasya tathāmbaṣṭhāḥ śibiputrān nibodhata |
BRP013.025.2/ śibes tu śibayaḥ putrāś catvāro lokaviśrutāḥ || 25 ||
BRP013.026.1/ vṛṣadarbhaḥ suvīraś ca kekayo madrakas tathā |
BRP013.026.2/ teṣāṁ janapadāḥ sphītā kekayā madrakās tathā || 26 ||
BRP013.027.1/ vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca titikṣos tu prajās tv imāḥ |
BRP013.027.2/ titikṣur abhavad rājā pūrvasyāṁ diśi bho dvijāḥ || 27 ||
[Page 52
]
BRP013.028.1/ uṣadratho mahāvīryaḥ phenas tasya suto 'bhavat |
BRP013.028.2/ phenasya sutapā jajñe tataḥ sutapaso baliḥ || 28 ||
BRP013.029.1/ jāto mānuṣayonau tu sa rājā kāñcaneṣudhiḥ |
BRP013.029.2/ mahāyogī sa tu balir babhūva nṛpatiḥ purā || 29 ||
BRP013.030.1/ putrān utpādayām āsa pañca vaṁśakarān bhuvi |
BRP013.030.2/ aṅgaḥ prathamato jajñe vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca || 30 ||
BRP013.031.1/ puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā bāleyaṁ kṣatram ucyate |
BRP013.031.2/ bāleyā brāhmaṇāś caiva tasya vaṁśakarā bhuvi || 31 ||
BRP013.032.1/ baleś ca brahmaṇā datto varaḥ prītena bho dvijāḥ |
BRP013.032.2/ mahāyogitvam āyuś ca kalpasya parimāṇataḥ || 32 ||
BRP013.033.1/ bale cāpratimatvaṁ vai dharmatattvārthadarśanam |
BRP013.033.2/ saṅgrāme cāpy ajeyatvaṁ dharme caiva pradhānatām || 33 ||
BRP013.034.1/ trailokyadarśanaṁ cāpi prādhānyaṁ prasave tathā |
BRP013.034.2/ caturo niyatān varṇāṁs tvaṁ ca sthāpayiteti ca || 34 ||
BRP013.035.1/ ity ukto vibhunā rājā baliḥ śāntiṁ parāṁ yayau |
BRP013.035.2/ kālena mahatā viprāḥ svaṁ ca sthānam upāgamat || 35 ||
BRP013.036.1/ teṣāṁ janapadāḥ pañca aṅgā vaṅgāḥ sasuhmakāḥ |
BRP013.036.2/ kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva prajās tv aṅgasya sāmpratam || 36 ||
BRP013.037.1/ aṅgaputro mahān āsīd rājendro dadhivāhanaḥ |
BRP013.037.2/ dadhivāhanaputras tu rājā diviratho 'bhavat || 37 ||
BRP013.038.1/ putro divirathasyāsīc chakratulyaparākramaḥ |
BRP013.038.2/ vidvān dharmaratho nāma tasya citrarathaḥ sutaḥ || 38 ||
BRP013.039.1/ tena dharmarathenātha tadā kālañjare girau |
BRP013.039.2/ yajatā saha śakreṇa somaḥ pīto mahātmanā || 39 ||
BRP013.040.1/ atha citrarathasyāpi putro daśaratho 'bhavat |
BRP013.040.2/ lomapāda iti khyāto yasya śāntā sutābhavat || 40 ||
BRP013.041.1/ tasya dāśarathir vīraś caturaṅgo mahāyaśāḥ |
BRP013.041.2/ ṛṣyaśṛṅgaprasādena jajñe vaṁśavivardhanaḥ || 41 ||
BRP013.042.1/ caturaṅgasya putras tu pṛthulākṣa iti smṛtaḥ |
BRP013.042.2/ pṛthulākṣasuto rājā campo nāma mahāyaśāḥ || 42 ||
BRP013.043.1/ campasya tu purī campā yā māliny abhavat purā |
BRP013.043.2/ pūrṇabhadraprasādena haryaṅgo 'sya suto 'bhavat || 43 ||
BRP013.044.1/ tato vaibhāṇḍakis tasya vāraṇaṁ śakravāraṇam |
BRP013.044.2/ avatārayām āsa mahīṁ mantrair vāhanam uttamam || 44 ||
BRP013.045.1/ haryaṅgasya sutas tatra rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ |
BRP013.045.2/ putro bhadrarathasyāsīd bṛhatkarmā prajeśvaraḥ || 45 ||
BRP013.046.1/ bṛhaddarbhaḥ sutas tasya yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ |
BRP013.046.2/ bṛhanmanās tu rājendro janayām āsa vai sutam || 46 ||
[Page 53
]
BRP013.047.1/ nāmnā jayadrathaṁ nāma yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ |
BRP013.047.2/ āsīd dṛḍharathasyāpi viśvajij janamejayī || 47 ||
BRP013.048.1/ dāyādas tasya vaikarṇo vikarṇas tasya cātmajaḥ |
BRP013.048.2/ tasya putraśataṁ tv āsīd aṅgānāṁ kulavardhanam || 48 ||
BRP013.049.1/ ete 'ṅgavaṁśajāḥ sarve rājānaḥ kīrtitā mayā |
BRP013.049.2/ satyavratā mahātmānaḥ prajāvanto mahārathāḥ || 49 ||
BRP013.050.1/ ṛceyos tu muniśreṣṭhā raudrāśvatanayasya vai |
BRP013.050.2/ śṛṇudhvaṁ sampravakṣyāmi vaṁśaṁ rājñas tu bho dvijāḥ || 50 ||
BRP013.051.1/ ṛceyos tanayo rājā matināro mahīpatiḥ |
BRP013.051.2/ matinārasutās tv āsaṁs trayaḥ paramadhārmikāḥ || 51 ||
BRP013.052.1/ vasurodhaḥ pratirathaḥ subāhuś caiva dhārmikaḥ |
BRP013.052.2/ sarve vedavidaś caiva brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 52 ||
BRP013.053.1/ ilā nāma tu yasyāsīt kanyā vai munisattamāḥ |
BRP013.053.2/ brahmavādiny adhistrī sā taṁsus tām abhyagacchata || 53 ||
BRP013.054.1/ taṁsoḥ suto 'tha rājarṣir dharmanetraḥ pratāpavān |
BRP013.054.2/ brahmavādī parākrāntas tasya bhāryopadānavī || 54 ||
BRP013.055.1/ upadānavī tataḥ putrāṁś caturo 'janayac chubān |
BRP013.055.2/ duṣyantam atha suṣmantaṁ pravīram anaghaṁ tathā || 55 ||
BRP013.056.1/ duṣyantasya tu dāyādo bharato nāma vīryavān |
BRP013.056.2/ sa sarvadamano nāma nāgāyutabalo mahān || 56 ||
BRP013.057.1/ cakravartī suto jajñe duṣyantasya mahātmanaḥ |
BRP013.057.2/ śakuntalāyāṁ bharato yasya nāmnā tu bhāratāḥ || 57 ||
BRP013.058.1/ bharatasya vinaṣṭeṣu tanayeṣu mahīpateḥ |
BRP013.058.2/ mātṝṇāṁ tu prakopeṇa mayā tat kathitaṁ purā || 58 ||
BRP013.059.1/ bṛhaspater aṅgirasaḥ putro vipro mahāmuniḥ |
BRP013.059.2/ ayājayad bharadvājo mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ || 59 ||
BRP013.060.1/ pūrvaṁ tu vitathe tasya kṛte vai putrajanmani |
BRP013.060.2/ tato 'tha vitatho nāma bharadvājāt suto 'bhavat || 60 ||
BRP013.061.1/ tato 'tha vitathe jāte bharatas tu divaṁ yayau |
BRP013.061.2/ vitathaṁ cābhiṣicyātha bharadvājo vanaṁ yayau || 61 ||
BRP013.062.1/ sa cāpi vitathaḥ putrāñ janayām āsa pañca vai |
BRP013.062.2/ suhotraṁ ca suhotāraṁ gayaṁ gargaṁ tathaiva ca || 62 ||
BRP013.063.1/ kapilaṁ ca mahātmānaṁ suhotrasya sutadvayam |
BRP013.063.2/ kāśikaṁ ca mahāsatyaṁ tathā gṛtsamatiṁ nṛpam || 63 ||
BRP013.064.1/ tathā gṛtsamateḥ putrā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ |
BRP013.064.2/ kāśikasya tu kāśeyaḥ putro dīrghatapās tathā || 64 ||
BRP013.065.1/ babhūva dīrghatapaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ |
BRP013.065.2/ dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ || 65 ||
BRP013.066.1/ tathā ketumataḥ putro vidvān bhīmarathaḥ smṛtaḥ |
BRP013.066.2/ putro bhīmarathasyāpi vārāṇasyadhipo 'bhavat || 66 ||
[Page 54
]
BRP013.067.1/ divodāsa iti khyātaḥ sarvakṣatrapraṇāśanaḥ |
BRP013.067.2/ divodāsasya putras tu vīro rājā pratardanaḥ || 67 ||
BRP013.068.1/ pratardanasya putrau dvau vatso bhārgava eva ca |
BRP013.068.2/ alarko rājaputras tu rājā sanmatimān bhuvi || 68 ||
BRP013.069.1/ haihayasya tu dāyādyaṁ hṛtavān vai mahīpatiḥ |
BRP013.069.2/ ājahre pitṛdāyādyaṁ divodāsahṛtaṁ balāt || 69 ||
BRP013.070.1/ bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā |
BRP013.070.2/ divodāsena bāleti ghṛṇayāsau visarjitaḥ || 70 ||
BRP013.071.1/ aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suto bhīmarathasya vai |
BRP013.071.2/ tena putreṇa bālasya prahṛtaṁ tasya bho dvijāḥ || 71 ||
BRP013.072.1/ vairasyāntaṁ muniśreṣṭhāḥ kṣatriyeṇa vidhitsatā |
BRP013.072.2/ alarkaḥ kāśirājas tu brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ || 72 ||
BRP013.073.1/ ṣaṣṭiṁ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṁ varṣaśatāni ca |
BRP013.073.2/ yuvā rūpeṇa sampanna āsīt kāśikulodvahaḥ || 73 ||
BRP013.074.1/ lopāmudrāprasādena paramāyur avāpa saḥ |
BRP013.074.2/ vayaso 'nte muniśreṣṭhā hatvā kṣemakarākṣasam || 74 ||
BRP013.075.1/ ramyāṁ niveśayām āsa purīṁ vārāṇasīṁ nṛpaḥ |
BRP013.075.2/ alarkasya tu dāyādaḥ kṣemako nāma pārthivaḥ || 75 ||
BRP013.076.1/ kṣemakasya tu putro vai varṣaketus tato 'bhavat |
BRP013.076.2/ varṣaketoś ca dāyādo vibhur nāma prajeśvaraḥ || 76 ||
BRP013.077.1/ ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāras tato 'bhavat |
BRP013.077.2/ sukumārasya putras tu satyaketur mahārathaḥ || 77 ||
BRP013.078.1/ suto 'bhavan mahātejā rājā paramadhārmikaḥ |
BRP013.078.2/ vatsasya vatsabhūmis tu bhargabhūmis tu bhārgavāt || 78 ||
BRP013.079.1/ ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṁśe 'tha bhārgave |
BRP013.079.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca munisattamāḥ || 79 ||
BRP013.080.1/ ājamīḍho 'paro vaṁśaḥ śrūyatāṁ dvijasattamāḥ |
BRP013.080.2/ suhotrasya bṛhat putro bṛhatas tanayās trayaḥ || 80 ||
BRP013.081.1/ ajamīḍho dvimīḍhaś ca purumīḍhaś ca vīryavān |
BRP013.081.2/ ajamīḍhasya patnyas tu tisro vai yaśasānvitāḥ || 81 ||
BRP013.082.1/ nīlī ca keśinī caiva dhūminī ca varāṅganāḥ |
BRP013.082.2/ ajamīḍhasya keśinyāṁ jajñe jahnuḥ pratāpavān || 82 ||
BRP013.083.1/ ājahre yo mahāsattraṁ sarvamedhamakhaṁ vibhum |
BRP013.083.2/ patilobhena yaṁ gaṅgā vinīteva sasāra ha || 83 ||
BRP013.084.1/ necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā ca tat sadaḥ |
BRP013.084.2/ tat tayā plāvitaṁ dṛṣṭvā yajñavāṭaṁ samantataḥ || 84 ||
BRP013.085.1/ jahnur apy abravīd gaṅgāṁ kruddho viprās tadā nṛpaḥ |
BRP013.085.2/ eṣa te triṣu lokeṣu saṅkṣipyāpaḥ pibāmy aham |
BRP013.085.3/ asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi || 85 ||
[Page 55
]
BRP013.086.1/ tataḥ pītāṁ mahātmāno dṛṣṭvā gaṅgāṁ maharṣayaḥ |
BRP013.086.2/ upaninyur mahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm || 86 ||
BRP013.087.1/ yuvanāśvasya putrīṁ tu kāverīṁ jahnur āvahat |
BRP013.087.2/ gaṅgāśāpena dehārdhaṁ yasyāḥ paścān nadīkṛtam || 87 ||
BRP013.088.1/ jahnos tu dayitaḥ putro ajako nāma vīryavān |
BRP013.088.2/ ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ || 88 ||
BRP013.089.1/ babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśikas tasya cātmajaḥ |
BRP013.089.2/ pahnavaiḥ saha saṁvṛddho rājā vanacaraiḥ saha || 89 ||
BRP013.090.1/ kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṁ vibhum |
BRP013.090.2/ labheyam iti taṁ śakras trāsād abhyetya jajñivān || 90 ||
BRP013.091.1/ sa gādhir abhavad rājā maghavā kauśikaḥ svayam |
BRP013.091.2/ viśvāmitras tu gādheyo viśvāmitrāt tathāṣṭakaḥ || 91 ||
BRP013.092.1/ aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā |
BRP013.092.2/ ājamīḍho 'paro vaṁśaḥ śrūyatāṁ munisattamāḥ || 92 ||
BRP013.093.1/ ajamīḍhāt tu nīlyāṁ vai suśāntir udapadyata |
BRP013.093.2/ purujātiḥ suśānteś ca bāhyāśvaḥ purujātitaḥ || 93 ||
BRP013.094.1/ bāhyāśvatanayāḥ pañca sphītā janapadāvṛtāḥ |
BRP013.094.2/ mudgalaḥ sṛñjayaś caiva rājā bṛhadiṣus tadā || 94 ||
BRP013.095.1/ yavīnaraś ca vikrāntaḥ kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ |
BRP013.095.2/ pañcaite rakṣaṇāyālaṁ deśānām iti viśrutāḥ || 95 ||
BRP013.096.1/ pañcānāṁ te tu pañcālāḥ sphītā janapadāvṛtāḥ |
BRP013.096.2/ alaṁ saṁrakṣaṇe teṣāṁ pañcālā iti viśrutāḥ || 96 ||
[Page 56
]
BRP013.097.1/ mudgalasya tu dāyādo maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ |
BRP013.097.2/ indrasenā yato garbhaṁ vadhnyaṁ ca pratyapadyata || 97 ||
BRP013.098.1/ āsīt pañcajanaḥ putraḥ sṛñjayasya mahātmanaḥ |
BRP013.098.2/ sutaḥ pañcajanasyāpi somadatto mahīpatiḥ || 98 ||
BRP013.099.1/ somadattasya dāyādaḥ sahadevo mahāyaśāḥ |
BRP013.099.2/ sahadevasutaś cāpi somako nāma viśrutaḥ || 99 ||
BRP013.100.1/ ajamīḍhasuto jātaḥ kṣīṇe vaṁśe tu somakaḥ |
BRP013.100.2/ somakasya suto jantur yasya putraśataṁ babhau || 100 ||
BRP013.101.1/ teṣāṁ yavīyān pṛṣato drupadasya pitā prabhuḥ |
BRP013.101.2/ ājamīḍhāḥ smṛtāś caite mahātmānas tu somakāḥ || 101 ||
BRP013.102.1/ mahiṣī tv ajamīḍhasya dhūminī putragṛddhinī |
BRP013.102.2/ pativratā mahābhāgā kulajā munisattamāḥ || 102 ||
BRP013.103.1/ sā ca putrārthinī devī vratacaryāsamanvitā |
BRP013.103.2/ tato varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram || 103 ||
BRP013.104.1/ hutvāgniṁ vidhivat sā tu pavitrā mitabhojanā |
BRP013.104.2/ agnihotrakuśeṣv eva suṣvāpa munisattamāḥ || 104 ||
BRP013.105.1/ dhūminyā sa tayā devyā tv ajamīḍhaḥ samīyivān |
BRP013.105.2/ ṛkṣaṁ sañjanayām āsa dhūmravarṇaṁ sudarśanam || 105 ||
BRP013.106.1/ ṛkṣāt saṁvaraṇo jajñe kuruḥ saṁvaraṇāt tathā |
BRP013.106.2/ yaḥ prayāgād atikramya kurukṣetraṁ cakāra ha || 106 ||
BRP013.107.1/ puṇyaṁ ca ramaṇīyaṁ ca puṇyakṛdbhir niṣevitam |
BRP013.107.2/ tasyānvavāyaḥ sumahān yasya nāmnātha kauravāḥ || 107 ||
BRP013.108.1/ kuroś ca putrāś catvāraḥ sudhanvā sudhanus tathā |
BRP013.108.2/ parīkṣic ca mahābāhuḥ pravaraś cārimejayaḥ || 108 ||
BRP013.109.1/ parīkṣitas tu dāyādo dhārmiko janamejayaḥ |
BRP013.109.2/ śrutaseno 'grasenaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ || 109 ||
[Page 57
]
BRP013.110.1/ ete sarve mahābhāgā vikrāntā balaśālinaḥ |
BRP013.110.2/ janamejayasya putras tu suratho matimāṁs tathā || 110 ||
BRP013.111.1/ surathasya tu vikrāntaḥ putro jajñe vidūrathaḥ |
BRP013.111.2/ vidūrathasya dāyāda ṛkṣa eva mahārathaḥ || 111 ||
BRP013.112.1/ dvitīyas tu bharadvājān nāmnā tenaiva viśrutaḥ |
BRP013.112.2/ dvāv ṛkṣau somavaṁśe 'smin dvāv eva ca parīkṣitau || 112 ||
BRP013.113.1/ bhīmasenās trayo viprā dvau cāpi janamejayau |
BRP013.113.2/ ṛkṣasya tu dvitīyasya bhīmaseno 'bhavat sutaḥ || 113 ||
BRP013.114.1/ pratīpo bhīmasenāt tu pratīpasya tu śāntanuḥ |
BRP013.114.2/ devāpir bāhlikaś caiva traya eva mahārathāḥ || 114 ||
BRP013.115.1/ śāntanos tv abhavad bhīṣmas tasmin vaṁśe dvijottamāḥ |
BRP013.115.2/ bāhlikasya tu rājarṣer vaṁśaṁ śṛṇuta bho dvijāḥ || 115 ||
BRP013.116.1/ bāhlikasya sutaś caiva somadatto mahāyaśāḥ |
BRP013.116.2/ jajñire somadattāt tu bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ || 116 ||
BRP013.117.1/ upādhyāyas tu devānāṁ devāpir abhavan muniḥ |
BRP013.117.2/ cyavanaputraḥ kṛtaka iṣṭa āsīn mahātmanaḥ || 117 ||
BRP013.118.1/ śāntanus tv abhavad rājā kauravāṇāṁ dhurandharaḥ |
BRP013.118.2/ śāntanoḥ sampravakṣyāmi vaṁśaṁ trailokyaviśrutam || 118 ||
BRP013.119.1/ gāṅgaṁ devavrataṁ nāma putraṁ so 'janayat prabhuḥ |
BRP013.119.2/ sa tu bhīṣma iti khyātaḥ pāṇḍavānāṁ pitāmahaḥ || 119 ||
BRP013.120.1/ kālī vicitravīryaṁ tu janayām āsa bho dvijāḥ |
BRP013.120.2/ śāntanor dayitaṁ putraṁ dharmātmānam akalmaṣam || 120 ||
BRP013.121.1/ kṛṣṇadvaipāyanāc caiva kṣetre vaicitravīryake |
BRP013.121.2/ dhṛtarāṣṭraṁ ca pāṇḍuṁ ca viduraṁ cāpy ajījanat || 121 ||
BRP013.122.1/ dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṁ putrān utpādayac chatam |
BRP013.122.2/ teṣāṁ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām api sa prabhuḥ || 122 ||
[Page 58
]
BRP013.123.1/ pāṇḍor dhanañjayaḥ putraḥ saubhadras tasya cātmajaḥ |
BRP013.123.2/ abhimanyoḥ parīkṣit tu pitā pārīkṣitasya ha || 123 ||
BRP013.124.1/ pārīkṣitasya kāśyāyāṁ dvau putrau sambabhūvatuḥ |
BRP013.124.2/ candrāpīḍas tu nṛpatiḥ sūryāpīḍaś ca mokṣavit || 124 ||
BRP013.125.1/ candrāpīḍasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām |
BRP013.125.2/ jānamejayam ity evaṁ kṣātraṁ bhuvi pariśrutam || 125 ||
BRP013.126.1/ teṣāṁ jyeṣṭhas tu tatrāsīt pure vāraṇasāhvaye |
BRP013.126.2/ satyakarṇo mahābāhur yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 126 ||
BRP013.127.1/ satyakarṇasya dāyādaḥ śvetakarṇaḥ pratāpavān |
BRP013.127.2/ aputraḥ sa tu dharmātmā praviveśa tapovanam || 127 ||
BRP013.128.1/ tasmād vanagatā garbhaṁ yādavī pratyapadyata |
BRP013.128.2/ sucāror duhitā subhrūr mālinī grāhamālinī || 128 ||
BRP013.129.1/ sambhūte sa ca garbhe ca śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ |
BRP013.129.2/ anvagacchat kṛtaṁ pūrvaṁ mahāprasthānam acyutam || 129 ||
BRP013.130.1/ sā tu dṛṣṭvā priyaṁ taṁ tu mālinī pṛṣṭhato 'nvagāt |
BRP013.130.2/ sucāror duhitā sādhvī vane rājīvalocanā || 130 ||
BRP013.131.1/ pathi sā suṣuve bālā sukumāraṁ kumārakam |
BRP013.131.2/ tam apāsyātha tatraiva rājānaṁ sānvagacchata || 131 ||
BRP013.132.1/ pativratā mahābhāgā draupadīva purā satī |
BRP013.132.2/ kumāraḥ sukumāro 'sau giripṛṣṭhe ruroda ha || 132 ||
BRP013.133.1/ dayārthaṁ tasya meghās tu prādurāsan mahātmanaḥ |
BRP013.133.2/ śraviṣṭhāyās tu putrau dvau paippalādiś ca kauśikaḥ || 133 ||
BRP013.134.1/ dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya tau prākṣālayatāṁ jale |
BRP013.134.2/ nighṛṣṭau tasya pārśvau tu śilāyāṁ rudhiraplutau || 134 ||
BRP013.135.1/ ajaśyāmaḥ sa pārśvābhyāṁ ghṛṣṭābhyāṁ susamāhitaḥ |
BRP013.135.2/ ajaśyāmau tu tatpārśvau devena sambabhūvatuḥ || 135 ||
BRP013.136.1/ athājapārśva iti vai cakrāte nāma tasya tau |
BRP013.136.2/ sa tu remakaśālāyāṁ dvijābhyām abhivardhitaḥ || 136 ||
BRP013.137.1/ remakasya tu bhāryā tam udvahat putrakāraṇāt |
BRP013.137.2/ rematyāḥ sa tu putro 'bhūd brāhmaṇau sacivau tu tau || 137 ||
BRP013.138.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca yugapattulyajīvinaḥ |
BRP013.138.2/ sa eṣa pauravo vaṁśaḥ pāṇḍavānāṁ mahātmanām || 138 ||
BRP013.139.1/ śloko 'pi cātra gīto 'yaṁ nāhuṣeṇa yayātinā |
BRP013.139.2/ jarāsaṅkramaṇe pūrvaṁ tadā prītena dhīmatā || 139 ||
BRP013.140.1/ acandrārkagrahā bhūmir bhaved iyam asaṁśayam |
BRP013.140.2/ apauravā mahī naiva bhaviṣyati kadācana || 140 ||
[Page 59
]
BRP013.141.1/ eṣa vaḥ pauravo vaṁśo vikhyātaḥ kathito mayā |
BRP013.141.2/ turvasos tu pravakṣyāmi druhyoś cānor yados tathā || 141 ||
BRP013.142.1/ turvasos tu suto vahnir gobhānus tasya cātmajaḥ |
BRP013.142.2/ gobhānos tu suto rājā aiśānur aparājitaḥ || 142 ||
BRP013.143.1/ karandhamas tu aiśānor maruttas tasya cātmajaḥ |
BRP013.143.2/ anyas tv āvikṣito rājā maruttaḥ kathito mayā || 143 ||
BRP013.144.1/ anapatyo 'bhavad rājā yajvā vipuladakṣiṇaḥ |
BRP013.144.2/ duhitā saṁyatā nāma tasyāsīt pṛthivīpateḥ || 144 ||
BRP013.145.1/ dakṣiṇārthaṁ tu sā dattā saṁvartāya mahātmane |
BRP013.145.2/ duṣyantaṁ pauravaṁ cāpi lebhe putram akalmaṣam || 145 ||
BRP013.146.1/ evaṁ yayātiśāpena jarāsaṅkramaṇe tadā |
BRP013.146.2/ pauravaṁ turvasor vaṁśaṁ praviveśa dvijottamāḥ || 146 ||
BRP013.147.1/ duṣyantasya tu dāyādaḥ karūromaḥ prajeśvaraḥ |
BRP013.147.2/ karūromād athāhrīdaś catvāras tasya cātmajāḥ || 147 ||
BRP013.148.1/ pāṇḍyaś ca keralaś caiva kālaś colaś ca pārthivaḥ |
BRP013.148.2/ druhyoś ca tanayo rājan babhrusetuś ca pārthivaḥ || 148 ||
BRP013.149.1/ aṅgārasetus tatputro marutāṁ patir ucyate |
BRP013.149.2/ yauvanāśvena samare kṛcchreṇa nihato balī || 149 ||
BRP013.150.1/ yuddhaṁ sumahad apy āsīn māsān paricarad daśa |
BRP013.150.2/ aṅgārasetor dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ || 150 ||
BRP013.151.1/ khyāyate yasya nāmnā vai gāndhāraviṣayo mahān |
BRP013.151.2/ gāndhāradeśajāś caiva turagā vājināṁ varāḥ || 151 ||
BRP013.152.1/ anos tu putro dharmo 'bhūd dyūtas tasyātmajo 'bhavat |
BRP013.152.2/ dyūtād vanaduho jajñe pracetās tasya cātmajaḥ || 152 ||
BRP013.153.1/ pracetasaḥ sucetās tu kīrtitās tv anavo mayā |
BRP013.153.2/ babhūvus tu yadoḥ putrāḥ pañca devasutopamāḥ || 153 ||
BRP013.154.1/ sahasrādaḥ payodaś ca kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā |
BRP013.154.2/ sahasrādasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 154 ||
BRP013.155.1/ haihayaś ca hayaś caiva rājā veṇuhayas tathā |
BRP013.155.2/ haihayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ || 155 ||
BRP013.156.1/ dharmanetrasya kārtas tu sāhañjas tasya cātmajaḥ |
BRP013.156.2/ sāhañjanī nāma purī tena rājñā niveśitā || 156 ||
BRP013.157.1/ āsīn mahiṣmataḥ putro bhadraśreṇyaḥ pratāpavān |
BRP013.157.2/ bhadraśreṇyasya dāyādo durdamo nāma viśrutaḥ || 157 ||
BRP013.158.1/ durdamasya suto dhīmān kanako nāma nāmataḥ |
BRP013.158.2/ kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ || 158 ||
[Page 60
]
BRP013.159.1/ kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca kṛtadhanvā tathaiva ca |
BRP013.159.2/ kṛtāgnis tu caturtho 'bhūt kṛtavīryād athārjunaḥ || 159 ||
BRP013.160.1/ yo 'sau bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro 'bhavat |
BRP013.160.2/ jigāya pṛthivīm eko rathenādityavarcasā || 160 ||
BRP013.161.1/ sa hi varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
BRP013.161.2/ dattam ārādhayām āsa kārtavīryo 'trisambhavam || 161 ||
BRP013.162.1/ tasmai datto varān prādāc caturo bhūritejasaḥ |
BRP013.162.2/ pūrvaṁ bāhusahasraṁ tu prārthitaṁ sumahad varam || 162 ||
BRP013.163.1/ adharme 'dhīyamānasya sadbhis tatra nivāraṇam |
BRP013.163.2/ ugreṇa pṛthivīṁ jitvā dharmeṇaivānurañjanam || 163 ||
BRP013.164.1/ saṅgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ |
BRP013.164.2/ saṅgrāme vartamānasya vadhaṁ cābhyadhikād raṇe || 164 ||
BRP013.165.1/ tasya bāhusahasraṁ tu yudhyataḥ kila bho dvijāḥ |
BRP013.165.2/ yogād yogīśvarasyeva prādurbhavati māyayā || 165 ||
BRP013.166.1/ teneyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP013.166.2/ sasamudrā sanagarā ugreṇa vidhinā jitā || 166 ||
BRP013.167.1/ tena saptasu dvīpeṣu sapta yajñaśatāni ca |
BRP013.167.2/ prāptāni vidhinā rājñā śrūyante munisattamāḥ || 167 ||
BRP013.168.1/ sarve yajñā muniśreṣṭhāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ |
BRP013.168.2/ sarve kāñcanayūpāś ca sarve kāñcanavedayaḥ || 168 ||
BRP013.169.1/ sarve devair muniśreṣṭhā vimānasthair alaṅkṛtaiḥ |
BRP013.169.2/ gandharvair apsarobhiś ca nityam evopaśobhitāḥ || 169 ||
BRP013.170.1/ yasya yajñe jagau gāthāṁ gandharvo nāradas tathā |
BRP013.170.2/ varīdāsātmajo vidvān mahimnā tasya vismitaḥ || 170 ||
BRP013.171.0/ nārada uvāca:
BRP013.171.1/ na nūnaṁ kārtavīryasya gatiṁ yāsyanti pārthivāḥ |
BRP013.171.2/ yajñair dānais tapobhiś ca vikrameṇa śrutena ca || 171 ||
BRP013.172.1/ sa hi saptasu dvīpeṣu carmī khaḍgī śarāsanī |
BRP013.172.2/ rathī dvīpān anucaran yogī sandṛśyate nṛbhiḥ || 172 ||
BRP013.173.1/ anaṣṭadravyatā caiva na śoko na ca vibhramaḥ |
BRP013.173.2/ prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || 173 ||
BRP013.174.1/ sa sarvaratnabhāk samrāṭ cakravartī babhūva ha |
BRP013.174.2/ sa eva paśupālo 'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva ca || 174 ||
BRP013.175.1/ saiva vṛṣṭyā parjanyo yogitvād arjuno 'bhavat |
BRP013.175.2/ sa vai bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā || 175 ||
BRP013.176.1/ bhāti raśmisahasreṇa śaradīva ca bhāskaraḥ |
BRP013.176.2/ sa hi nāgān manuṣyeṣu māhiṣmatyāṁ mahādyutiḥ || 176 ||
BRP013.177.1/ karkoṭakasutāñ jitvā puryāṁ tasyāṁ nyaveśayat |
BRP013.177.2/ sa vai vegaṁ samudrasya prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ || 177 ||
[Page 61
]
BRP013.178.1/ krīḍann iva bhujodbhinnaṁ pratisrotaś cakāra ha |
BRP013.178.2/ luṇṭhitā krīḍatā tena nadī tadgrāmamālinī || 178 ||
BRP013.179.1/ caladūrmisahasreṇa śaṅkitābhyeti narmadā |
BRP013.179.2/ tasya bāhusahasreṇa kṣipyamāṇe mahodadhau || 179 ||
BRP013.180.1/ bhayān nilīnā niśceṣṭhāḥ pātālasthā mahīsurāḥ |
BRP013.180.2/ cūrṇīkṛtamahāvīciṁ calanmīnamahātimim || 180 ||
BRP013.181.1/ mārutāviddhaphenaugham āvartakṣobhasaṅkulam |
BRP013.181.2/ prāvartayat tadā rājā sahasreṇa ca bāhunā || 181 ||
BRP013.182.1/ devāsurasamākṣiptaḥ kṣīrodam iva mandaraḥ |
BRP013.182.2/ mandarakṣobhacakitā amṛtotpādaśaṅkitāḥ || 182 ||
BRP013.183.1/ sahasotpatitā bhītā bhīmaṁ dṛṣṭvā nṛpottamam |
BRP013.183.2/ natā niścalamūrdhāno babhūvus te mahoragāḥ || 183 ||
BRP013.184.1/ sāyāhne kadalīkhaṇḍāḥ kampitā iva vāyunā |
BRP013.184.2/ sa vai baddhvā dhanur jyābhir utsiktaṁ pañcabhiḥ śaraiḥ || 184 ||
BRP013.185.1/ laṅkeśaṁ mohayitvā tu sabalaṁ rāvaṇaṁ balāt |
BRP013.185.2/ nirjitya vaśam ānīya māhiṣmatyāṁ babandha tam || 185 ||
BRP013.186.1/ śrutvā tu baddhaṁ paulastyaṁ rāvaṇaṁ tv arjunena ca |
BRP013.186.2/ tato gatvā pulastyas tam arjunaṁ dadṛśe svayam || 186 ||
BRP013.187.1/ mumoca rakṣaḥ paulastyaṁ pulastyenābhiyācitaḥ |
BRP013.187.2/ yasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ || 187 ||
BRP013.188.1/ yugānte toyadasyeva sphuṭato hy aśaner iva |
BRP013.188.2/ aho bata mṛdhe vīryaṁ bhārgavasya yad acchinat || 188 ||
BRP013.189.1/ rājño bāhusahasrasya haimaṁ tālavanaṁ yathā |
BRP013.189.2/ tṛṣitena kadācit sa bhikṣitaś citrabhānunā || 189 ||
BRP013.190.1/ sa bhikṣām adadād vīraḥ sapta dvīpān vibhāvasoḥ |
BRP013.190.2/ purāṇi grāmaghoṣāṁś ca viṣayāṁś caiva sarvaśaḥ || 190 ||
BRP013.191.1/ jajvāla tasya sarvāṇi citrabhānur didhṛkṣayā |
BRP013.191.2/ sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahātmanaḥ || 191 ||
BRP013.192.1/ dadāha kārtavīryasya śailāṁś caiṣa vanāni ca |
BRP013.192.2/ sa śūnyam āśramaṁ ramyaṁ varuṇasyātmajasya vai || 192 ||
BRP013.193.1/ dadāha balavadbhītaś citrabhānuḥ sa haihayaḥ |
BRP013.193.2/ yaṁ lebhe varuṇaḥ putraṁ purā bhāsvantam uttamam || 193 ||
BRP013.194.1/ vasiṣṭhaṁ nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta |
BRP013.194.2/ yatrāpavas tu taṁ krodhāc chaptavān arjunaṁ vibhuḥ || 194 ||
BRP013.195.1/ yasmān na varjitam idaṁ vanaṁ te mama haihaya |
BRP013.195.2/ tasmāt te duṣkaraṁ karma kṛtam anyo haniṣyati || 195 ||
BRP013.196.1/ rāmo nāma mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān |
BRP013.196.2/ chittvā bāhusahasraṁ te pramathya tarasā balī || 196 ||
[Page 62
]
BRP013.197.1/ tapasvī brāhmaṇas tvāṁ tu haniṣyati sa bhārgavaḥ |
BRP013.197.2/ anaṣṭadravyatā yasya babhūvāmitrakarṣiṇaḥ || 197 ||
BRP013.198.1/ pratāpena narendrasya prajā dharmeṇa rakṣataḥ |
BRP013.198.2/ prāptas tato 'sya mṛtyur vai tasya śāpān mahāmuneḥ || 198 ||
BRP013.199.1/ varas tathaiva bho viprāḥ svayam eva vṛtaḥ purā |
BRP013.199.2/ tasya putraśataṁ tv āsīt pañca śeṣā mahātmanaḥ || 199 ||
BRP013.200.1/ kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ |
BRP013.200.2/ śūrasenaś ca śūraś ca vṛṣaṇo madhupadhvajaḥ || 200 ||
BRP013.201.1/ jayadhvajaś ca nāmnāsīd āvantyo nṛpatir mahān |
BRP013.201.2/ kārtavīryasya tanayā vīryavanto mahābalāḥ || 201 ||
BRP013.202.1/ jayadhvajasya putras tu tālajaṅgho mahābalaḥ |
BRP013.202.2/ tasya putraśataṁ khyātās tālajaṅghā iti smṛtāḥ || 202 ||
BRP013.203.1/ teṣāṁ kule muniśreṣṭhā haihayānāṁ mahātmanām |
BRP013.203.2/ vītihotrāḥ sujātāś ca bhojāś cāvantayaḥ smṛtāḥ || 203 ||
BRP013.204.1/ tauṇḍikerāś ca vikhyātās tālajaṅghās tathaiva ca |
BRP013.204.2/ bharatāś ca sujātāś ca bahutvān nānukīrtitāḥ || 204 ||
BRP013.205.1/ vṛṣaprabhṛtayo viprā yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ |
BRP013.205.2/ vṛṣo vaṁśadharas tatra tasya putro 'bhavan madhuḥ || 205 ||
BRP013.206.1/ madhoḥ putraśataṁ tv āsīd vṛṣaṇas tasya vaṁśakṛt |
BRP013.206.2/ vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ || 206 ||
BRP013.207.1/ yādavā yadunāmnā te nirucyante ca haihayāḥ |
BRP013.207.2/ na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṁ prati labhec ca saḥ || 207 ||
BRP013.208.1/ kārtavīryasya yo janma kathayed iha nityaśaḥ |
BRP013.208.2/ ete yayātiputrāṇāṁ pañca vaṁśā dvijottamāḥ || 208 ||
BRP013.209.1/ kīrtitā lokavīrāṇāṁ ye lokān dhārayanti vai |
BRP013.209.2/ bhūtānīva muniśreṣṭhāḥ pañca sthāvarajaṅgamān || 209 ||
BRP013.210.1/ śrutvā pañca visargāṁs tu rājā dharmārthakovidaḥ |
BRP013.210.2/ vaśī bhavati pañcānām ātmajānāṁ tatheśvaraḥ || 210 ||
BRP013.211.1/ labhet pañca varāṁś caiva durlabhān iha laukikān |
BRP013.211.2/ āyuḥ kīrtiṁ tathā putrān aiśvaryaṁ bhūtim eva ca || 211 ||
BRP013.212.1/ dhāraṇāc chravaṇāc caiva pañcavargasya bho dvijāḥ |
BRP013.212.2/ kroṣṭor vaṁśaṁ muniśreṣṭhāḥ śṛṇudhvaṁ gadato mama || 212 ||
BRP013.213.1/ yador vaṁśadharasyātha yajvinaḥ puṇyakarmiṇaḥ |
BRP013.213.2/ kroṣṭor vaṁśaṁ hi śrutvaiva sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP013.213.3/ yasyānvavāyajo viṣṇur harir vṛṣṇikulodvahaḥ || 213 ||
14. Chapter 14 :: The lunar dynasty (cont.): Genealogy of Kṛṣṇa
[Page 63
]
[Note: [ SS 38-41]
BRP014.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP014.001.1/ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ |
BRP014.001.2/ gāndhārī janayām āsa anamitraṁ mahābalam || 1 ||
BRP014.002.1/ mādrī yudhājitaṁ putraṁ tato 'nyaṁ devamīḍhuṣam |
BRP014.002.2/ teṣāṁ vaṁśas tridhā bhūto vṛṣṇīnāṁ kulavardhanaḥ || 2 ||
BRP014.003.1/ mādryāḥ putrau tu jajñāte śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau |
BRP014.003.2/ jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā || 3 ||
BRP014.004.1/ śvaphalkas tu muniśreṣṭhā dharmātmā yatra vartate |
BRP014.004.2/ nāsti vyādhibhayaṁ tatra nāvarṣas tapam eva ca || 4 ||
BRP014.005.1/ kadācit kāśirājasya viṣaye munisattamāḥ |
BRP014.005.2/ trīṇi varṣāṇi pūrṇāni nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 5 ||
BRP014.006.1/ sa tatra cānayām āsa śvaphalkaṁ paramārcitam |
BRP014.006.2/ śvaphalkaparivartena vavarṣa harivāhanaḥ || 6 ||
BRP014.007.1/ śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṁ bhāryām avindata |
BRP014.007.2/ gāndinīṁ nāma gāṁ sā ca dadau viprāya nityaśaḥ || 7 ||
BRP014.008.1/ dātā yajvā ca vīraś ca śrutavān atithipriyaḥ |
BRP014.008.2/ akrūraḥ suṣuve tasmāc chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ || 8 ||
BRP014.009.1/ upamadgus tathā madgur meduraś cārimejayaḥ |
BRP014.009.2/ avikṣitas tathākṣepaḥ śatrughnaś cārimardanaḥ || 9 ||
BRP014.010.1/ dharmadhṛg yatidharmā ca dharmokṣāndhakarus tathā |
BRP014.010.2/ āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 10 ||
BRP014.011.1/ akrūreṇograsenāyāṁ sugātryāṁ dvijasattamāḥ |
BRP014.011.2/ prasenaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau || 11 ||
BRP014.012.1/ citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca |
BRP014.012.2/ aśvagrīvo 'śvabāhuś ca svapārśvakagaveṣaṇau || 12 ||
BRP014.013.1/ ariṣṭanemir aśvaś ca sudharmā dharmabhṛt tathā |
BRP014.013.2/ subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 13 ||
BRP014.014.1/ asiknyāṁ janayām āsa śūraṁ vai devamīḍhuṣam |
BRP014.014.2/ mahiṣyāṁ jajñire śūrā bhojyāyāṁ puruṣā daśa || 14 ||
BRP014.015.1/ vasudevo mahābāhuḥ pūrvam ānakadundubhiḥ |
BRP014.015.2/ jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi || 15 ||
BRP014.016.1/ ānakānāṁ ca saṁhrādaḥ sumahān abhavad divi |
BRP014.016.2/ papāta puṣpavarṣaś ca śūrasya janane mahān || 16 ||
BRP014.017.1/ manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi |
BRP014.017.2/ yasyāsīt puruṣāgryasya kāntiś candramaso yathā || 17 ||
[Page 64
]
BRP014.018.1/ devabhāgas tato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ |
BRP014.018.2/ anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsavān atha gṛñjamaḥ || 18 ||
BRP014.019.1/ śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ |
BRP014.019.2/ pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravā || 19 ||
BRP014.020.1/ rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ |
BRP014.020.2/ śrutaśravāyāṁ caidyas tu śiśupālo 'bhavan nṛpaḥ || 20 ||
BRP014.021.1/ hiraṇyakaśipur yo 'sau daityarājo 'bhavat purā |
BRP014.021.2/ pṛthukīrtyāṁ tu sañjajñe tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ || 21 ||
BRP014.022.1/ karūṣādhipatir vīro dantavakro mahābalaḥ |
BRP014.022.2/ pṛthāṁ duhitaraṁ cakre kuntis tāṁ pāṇḍur āvahat || 22 ||
BRP014.023.1/ yasyāṁ sa dharmavid rājā dharmo jajñe yudhiṣṭhiraḥ |
BRP014.023.2/ bhīmasenas tathā vātād indrāc caiva dhanañjayaḥ || 23 ||
BRP014.024.1/ loke pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP014.024.2/ anamitrāc chanir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt || 24 ||
BRP014.025.1/ śaineyaḥ satyakas tasmād yuyudhānaś ca sātyakiḥ |
BRP014.025.2/ uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat || 25 ||
BRP014.026.1/ paṇḍitānāṁ paraṁ prāhur devaśravasam uttamam |
BRP014.026.2/ aśmakyaṁ prāptavān putram anādhṛṣṭir yaśasvinam || 26 ||
BRP014.027.1/ nivṛttaśatruṁ śatrughnaṁ śrutadevā tv ajāyata |
BRP014.027.2/ śrutadevātmajās te tu naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ || 27 ||
BRP014.028.1/ ekalavyo muniśreṣṭhā niṣādaiḥ parivardhitaḥ |
BRP014.028.2/ vatsavate tv aputrāya vasudevaḥ pratāpavān |
BRP014.028.3/ adbhir dadau sutaṁ vīraṁ śauriḥ kauśikam aurasam || 28 ||
BRP014.029.1/ gaṇḍūṣāya hy aputrāya viṣvakseno dadau sutān |
BRP014.029.2/ cārudeṣṇaṁ sudeṣṇaṁ ca pañcālaṁ kṛtalakṣaṇam || 29 ||
BRP014.030.1/ asaṅgrāmeṇa yo vīro nāvartata kadācana |
BRP014.030.2/ raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān dvijasattamāḥ || 30 ||
BRP014.031.1/ vāyasānāṁ sahasrāṇi yaṁ yāntaṁ pṛṣṭhato 'nvayuḥ |
BRP014.031.2/ cārūn adyopabhokṣyāmaś cārudeṣṇahatān iti || 31 ||
BRP014.032.1/ tantrijas tantripālaś ca sutau kanavakasya tau |
BRP014.032.2/ vīruś cāśvahanuś caiva vīrau tāv atha gṛñjimau || 32 ||
BRP014.033.1/ śyāmaputraḥ śamīkas tu śamīko rājyam āvahat |
BRP014.033.2/ jugupsamāno bhojatvād rājasūyam avāpa saḥ || 33 ||
BRP014.034.1/ ajātaśatruḥ śatrūṇāṁ jajñe tasya vināśanaḥ |
BRP014.034.2/ vasudevasutān vīrān kīrtayiṣyāmy ataḥ param || 34 ||
[Page 65
]
BRP014.035.1/ vṛṣṇes trividham evaṁ tu bahuśākhaṁ mahaujasam |
BRP014.035.2/ dhārayan vipulaṁ vaṁśaṁ nānarthair iha yujyate || 35 ||
BRP014.036.1/ yāḥ patnyo vasudevasya caturdaśa varāṅganāḥ |
BRP014.036.2/ pauravī rohiṇī nāma madirāditathāvarā || 36 ||
BRP014.037.1/ vaiśākhī ca tathā bhadrā sunāmnī caiva pañcamī |
BRP014.037.2/ sahadevā śāntidevā śrīdevī devarakṣitā || 37 ||
BRP014.038.1/ vṛkadevy upadevī ca devakī caiva saptamī |
BRP014.038.2/ sutanur vaḍavā caiva dve ete paricārike || 38 ||
BRP014.039.1/ pauravī rohiṇī nāma bāhlikasyātmajābhavat |
BRP014.039.2/ jyeṣṭhā patnī muniśreṣṭhā dayitānakadundubheḥ || 39 ||
BRP014.040.1/ lebhe jyeṣṭhaṁ sutaṁ rāmaṁ śaraṇyaṁ śaṭham eva ca |
BRP014.040.2/ durdamaṁ damanaṁ śubhraṁ piṇḍārakam uśīnaram || 40 ||
BRP014.041.1/ citrā nāma kumārī ca rohiṇītanayā nava |
BRP014.041.2/ citrā subhadreti punar vikhyātā munisattamāḥ || 41 ||
BRP014.042.1/ vasudevāc ca devakyāṁ jajñe śaurir mahāyaśāḥ |
BRP014.042.2/ rāmāc ca niśaṭho jajñe revatyāṁ dayitaḥ sutaḥ || 42 ||
BRP014.043.1/ subhadrāyāṁ rathī pārthād abhimanyur ajāyata |
BRP014.043.2/ akrūrāt kāśikanyāyāṁ satyaketur ajāyata || 43 ||
BRP014.044.1/ vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu |
BRP014.044.2/ ye putrā jajñire śūrāḥ samastāṁs tān nibodhata || 44 ||
BRP014.045.1/ bhojaś ca vijayaś caiva śāntidevāsutāv ubhau |
BRP014.045.2/ vṛkadevaḥ sunāmāyāṁ gadaś cāstāṁ sutāv ubhau || 45 ||
BRP014.046.1/ agāvahaṁ mahātmānaṁ vṛkadevī vyajāyata |
BRP014.046.2/ kanyā trigartarājasya bhāryā vai śiśirāyaṇeḥ || 46 ||
BRP014.047.1/ jijñāsāṁ pauruṣe cakre na caskande ca pauruṣam |
BRP014.047.2/ kṛṣṇāyasasamaprakhyo varṣe dvādaśame tathā || 47 ||
BRP014.048.1/ mithyābhiśasto gārgyas tu manyunātisamīritaḥ |
BRP014.048.2/ ghoṣakanyām upādāya maithunāyopacakrame || 48 ||
BRP014.049.1/ gopālī cāpsarās tasya gopastrīveṣadhāriṇī |
BRP014.049.2/ dhārayām āsa gārgyasya garbhaṁ durdharam acyutam || 49 ||
BRP014.050.1/ mānuṣyāṁ gargabhāryāyāṁ niyogāc chūlapāṇinaḥ |
BRP014.050.2/ sa kālayavano nāma jajñe rājā mahābalaḥ || 50 ||
BRP014.051.1/ vṛttapūrvārdhakāyas tu siṁhasaṁhanano yuvā |
BRP014.051.2/ aputrasya sa rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ || 51 ||
[Page 66
]
BRP014.052.1/ yavanasya muniśreṣṭhāḥ sa kālayavano 'bhavat |
BRP014.052.2/ āyudhyamāno nṛpatiḥ paryapṛcchad dvijottamam || 52 ||
BRP014.053.1/ vṛṣṇyandhakakulaṁ tasya nārado 'kathayad vibhuḥ |
BRP014.053.2/ akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurām abhyayāt tadā || 53 ||
BRP014.054.1/ dūtaṁ sampreṣayām āsa vṛṣṇyandhakaniveśanam |
BRP014.054.2/ tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṁ puraskṛtya mahāmatim || 54 ||
BRP014.055.1/ sametā mantrayām āsur yavanasya bhayāt tadā |
BRP014.055.2/ kṛtvā viniścayaṁ sarve palāyanam arocayan || 55 ||
BRP014.056.1/ vihāya mathurāṁ ramyāṁ mānayantaḥ pinākinam |
BRP014.056.2/ kuśasthalīṁ dvāravatīṁ niveśayitum īpsavaḥ || 56 ||
BRP014.059.1/ iti kṛṣṇasya janmedaṁ yaḥ śucir niyatendriyaḥ |
BRP014.059.2/ parvasu śrāvayed vidvān anṛṇaḥ sa sukhī bhavet || 59 ||
15. Chapter 15 :: Genealogy of the Bhojas and the Kukuras
[Note: [ SS 41-43]
BRP015.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP015.001.1/ kroṣṭor athābhavat putro vṛjinīvān mahāyaśāḥ |
BRP015.001.2/ vārjinīvatam icchanti svāhiṁ svāhākṛtāṁ varam || 1 ||
BRP015.002.1/ svāhiputro 'bhavad rājā uṣadgur vadatāṁ varaḥ |
BRP015.002.2/ mahākratubhir īje yo vividhair bhūridakṣiṇaiḥ || 2 ||
BRP015.003.1/ tataḥ prasūtim icchan vai uṣadguḥ so 'gryam ātmajam |
BRP015.003.2/ jajñe citrarathas tasya putraḥ karmabhir anvitaḥ || 3 ||
BRP015.004.1/ āsīc caitrarathir vīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ |
BRP015.004.2/ śaśabinduḥ paraṁ vṛttaṁ rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ || 4 ||
BRP015.005.1/ pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā rājāsīc chāśibindavaḥ |
BRP015.005.2/ śaṁsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasam antaram || 5 ||
BRP015.006.1/ antarasya suyajñas tu suyajñatanayo 'bhavat |
BRP015.006.2/ uṣato yajñam akhilaṁ svadharme ca kṛtādaraḥ || 6 ||
BRP015.007.1/ śineyur abhavat putra uṣataḥ śatrutāpanaḥ |
BRP015.007.2/ marutas tasya tanayo rājarṣir abhavan nṛpaḥ || 7 ||
BRP015.008.1/ maruto 'labhata jyeṣṭhaṁ sutaṁ kambalabarhiṣam |
BRP015.008.2/ cacāra vipulaṁ dharmam amarṣāt pratyabhāg api || 8 ||
BRP015.009.1/ sa satprasūtim icchan vai sutaṁ kambalabarhiṣaḥ |
BRP015.009.2/ babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ || 9 ||
BRP015.010.1/ nihatya rukmakavacaḥ śataṁ kavacināṁ raṇe |
BRP015.010.2/ dhanvināṁ niśitair bāṇair avāpa śriyam uttamām || 10 ||
BRP015.011.1/ jajñe ca rukmakavacāt parajit paravīrahā |
BRP015.011.2/ jajñire pañca putrās tu mahāvīryāḥ parājitāḥ || 11 ||
[Page 67
]
BRP015.012.1/ rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca jyāmaghaḥ pālito hariḥ |
BRP015.012.2/ pālitaṁ ca hariṁ caiva videhebhyaḥ pitā dadau || 12 ||
BRP015.013.1/ rukmeṣur abhavad rājā pṛthurukmasya saṁśrayāt |
BRP015.013.2/ tābhyāṁ pravrājito rājā jyāmagho 'vasad āśrame || 13 ||
BRP015.014.1/ praśāntaś ca tadā rājā brāhmaṇaiś cāvabodhitaḥ |
BRP015.014.2/ jagāma dhanur ādāya deśam anyaṁ dhvajī rathī || 14 ||
BRP015.015.1/ narmadākūlam ekākīm ekalāṁ mṛttikāvatīm |
BRP015.015.2/ ṛkṣavantaṁ giriṁ jitvā śuktimatyām uvāsa saḥ || 15 ||
BRP015.016.1/ jyāmaghasyābhavad bhāryā śaibyā balavatī satī |
BRP015.016.2/ aputro 'pi sa rājā vai nānyāṁ bhāryām avindata || 16 ||
BRP015.017.1/ tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyām avāpa saḥ |
BRP015.017.2/ bhāryām uvāca santrastaḥ snuṣeti sa janeśvaraḥ || 17 ||
BRP015.018.1/ etac chrutvābravīd devī kasya deva snuṣeti vai |
BRP015.018.2/ abravīt tad upaśrutya jyāmagho rājasattamaḥ || 18 ||
BRP015.019.0/ rājovāca:
BRP015.019.1/ yas te janiṣyate putras tasya bhāryopapāditā || 19 ||
BRP015.020.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP015.020.1/ ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata |
BRP015.020.2/ putraṁ vidarbhaṁ subhāgā śaibyā pariṇatā satī || 20 ||
BRP015.021.1/ rājaputryāṁ tu vidvāṁsau snuṣāyāṁ krathakaiśikau |
BRP015.021.2/ paścād vidarbho 'janayac chūrau raṇaviśāradau || 21 ||
BRP015.022.1/ bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntis tasyātmajo 'bhavat |
BRP015.022.2/ kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān || 22 ||
BRP015.023.1/ dhṛṣṭasya jajñire śūrās trayaḥ paramadhārmikāḥ |
BRP015.023.2/ āvantaś ca daśārhaś ca balī viṣaharaś ca saḥ || 23 ||
BRP015.024.1/ daśārhasya suto vyomā vyomno jīmūta ucyate |
BRP015.024.2/ jīmūtaputro vikṛtis tasya bhīmarathaḥ smṛtaḥ || 24 ||
BRP015.025.1/ atha bhīmarathasyāsīt putro navarathas tathā |
BRP015.025.2/ tasya cāsīd daśarathaḥ śakunis tasya cātmajaḥ || 25 ||
BRP015.026.1/ tasmāt karambhaḥ kārambhir devarāto 'bhavan nṛpaḥ |
BRP015.026.2/ devakṣatro 'bhavat tasya vṛddhakṣatro mahāyaśāḥ || 26 ||
BRP015.027.1/ devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ |
BRP015.027.2/ madhūnāṁ vaṁśakṛd rājā madhur madhuravāg api || 27 ||
BRP015.028.1/ madhor jajñe 'tha vaidarbhyāṁ purudvān puruṣottamaḥ |
BRP015.028.2/ aikṣvākī cābhavad bhāryā madhos tasyāṁ vyajāyata || 28 ||
[Page 68
]
BRP015.029.1/ satvān sarvaguṇopetaḥ sātvatā kīrtivardhanaḥ |
BRP015.029.2/ imāṁ visṛṣṭiṁ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ |
BRP015.029.3/ yujyate paramaprītyā prajāvāṁś ca bhavet sadā || 29 ||
BRP015.030.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP015.030.1/ satvataḥ sattvasampannān kauśalyā suṣuve sutān |
BRP015.030.2/ bhāginaṁ bhajamānaṁ ca divyaṁ devāvṛdhaṁ nṛpam || 30 ||
BRP015.031.1/ andhakaṁ ca mahābāhuṁ vṛṣṇiṁ ca yadunandanam |
BRP015.031.2/ teṣāṁ visargāś catvāro vistareṇeha kīrtitāḥ || 31 ||
BRP015.032.1/ bhajamānasya sṛñjayyau bāhyakāthopabāhyakā |
BRP015.032.2/ āstāṁ bhārye tayos tasmāj jajñire bahavaḥ sutāḥ || 32 ||
BRP015.033.1/ krimiś ca kramaṇaś caiva dhṛṣṭaḥ śūraḥ purañjayaḥ |
BRP015.033.2/ ete bāhyakasṛñjayyāṁ bhajamānād vijajñire || 33 ||
BRP015.034.1/ āyutājit sahasrājic chatājit tv atha dāsakaḥ |
BRP015.034.2/ upabāhyakasṛñjayyāṁ bhajamānād vijajñire || 34 ||
BRP015.035.1/ yajvā devāvṛdho rājā cacāra vipulaṁ tapaḥ |
BRP015.035.2/ putraḥ sarvaguṇopeto mama syād iti niścitaḥ || 35 ||
BRP015.036.1/ saṁyujyamānas tapasā parṇāśāyā jalaṁ spṛśan |
BRP015.036.2/ sadopaspṛśatas tasya cakāra priyam āpagā || 36 ||
BRP015.037.1/ cintayābhiparītā sā na jagāmaiva niścayam |
BRP015.037.2/ kalyāṇatvān narapates tasya sā nimnagottamā || 37 ||
BRP015.038.1/ nādhyagacchat tu tāṁ nārīṁ yasyām evaṁvidhaḥ sutaḥ |
BRP015.038.2/ bhavet tasmāt svayaṁ gatvā bhavāmy asya sahānugā || 38 ||
BRP015.039.1/ atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṁ vapuḥ |
BRP015.039.2/ varayām āsa nṛpatiṁ tām iyeṣa ca sa prabhuḥ || 39 ||
BRP015.040.1/ tasyām ādhatta garbhaṁ sa tejasvinam udāradhīḥ |
BRP015.040.2/ atha sā daśame māsi suṣuve saritāṁ varā || 40 ||
BRP015.041.1/ putraṁ sarvaguṇopetaṁ babhruṁ devāvṛdhaṁ dvijāḥ |
BRP015.041.2/ atra vaṁśe purāṇajñā gāyantīti pariśrutam || 41 ||
BRP015.042.1/ guṇān devāvṛdhasyāpi kīrtayanto mahātmanaḥ |
BRP015.042.2/ yathaivāgre tathā dūrāt paśyāmas tāvad antikāt || 42 ||
BRP015.043.1/ babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṁ devair devāvṛdhaḥ samaḥ |
BRP015.043.2/ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ sahasrāṇi ca sapta ca || 43 ||
BRP015.044.1/ ete 'mṛtatvaṁ prāptā vai babhror devāvṛdhād api |
BRP015.044.2/ yajvā dānapatir dhīmān brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ || 44 ||
[Page 69
]
BRP015.045.1/ tasyānvavāyaḥ sumahān bhojā ye sārtikāvatāḥ |
BRP015.045.2/ andhakāt kāśyaduhitā caturo 'labhatātmajān || 45 ||
BRP015.046.1/ kukuraṁ bhajamānaṁ ca sasakaṁ balabarhiṣam |
BRP015.046.2/ kukurasya suto vṛṣṭir vṛṣṭes tu tanayas tathā || 46 ||
BRP015.047.1/ kapotaromā tasyātha tiliris tanayo 'bhavat |
BRP015.047.2/ jajñe punar vasus tasmād abhijic ca punar vasoḥ || 47 ||
BRP015.048.1/ tathā vai putramithunaṁ babhūvābhijitaḥ kila |
BRP015.048.2/ āhukaḥ śrāhukaś caiva khyātau khyātimatāṁ varau || 48 ||
BRP015.049.1/ imāṁ codāharanty atra gāthāṁ prati tam āhukam |
BRP015.049.2/ śvetena parivāreṇa kiśorapratimo mahān || 49 ||
BRP015.050.1/ aśītivarmaṇā yukta āhukaḥ prathamaṁ vrajet |
BRP015.050.2/ nāputravān nāśatado nāsahasraśatāyuṣaḥ || 50 ||
BRP015.051.1/ nāśuddhakarmā nāyajvā yo bhojam abhito vrajet |
BRP015.051.2/ pūrvasyāṁ diśi nāgānāṁ bhojasya prayayuḥ kila || 51 ||
BRP015.052.1/ somāt saṅgānukarṣāṇāṁ dhvajināṁ savarūthinām |
BRP015.052.2/ rathānāṁ meghaghoṣāṇāṁ sahasrāṇi daśaiva tu || 52 ||
BRP015.053.1/ raupyakāñcanakakṣāṇāṁ sahasrāṇy ekaviṁśatiḥ |
BRP015.053.2/ tāvaty eva sahasrāṇi uttarasyāṁ tathā diśi || 53 ||
BRP015.054.1/ ābhūmipālā bhojās tu santi jyākiṅkiṇīkinaḥ |
BRP015.054.2/ āhuḥ kiṁ cāpy avantibhyaḥ svasāraṁ dadur andhakāḥ || 54 ||
BRP015.055.1/ āhukasya tu kāśyāyāṁ dvau putrau sambabhūvatuḥ |
BRP015.055.2/ devakaś cograsenaś ca devagarbhasamāv ubhau || 55 ||
BRP015.056.1/ devakasyābhavan putrāś catvāras tridaśopamāḥ |
BRP015.056.2/ devavān upadevaś ca sandevo devarakṣitaḥ || 56 ||
BRP015.057.1/ kumāryaḥ sapta cāsyātha vasudevāya tā dadau |
BRP015.057.2/ devakī śāntidevā ca sudevā devarakṣitā || 57 ||
BRP015.058.1/ vṛkadevy upadevī ca sunāmnī caiva saptamī |
BRP015.058.2/ navograsenasya sutās teṣāṁ kaṁsas tu pūrvajaḥ || 58 ||
BRP015.059.1/ nyagrodhaś ca sunāmā ca tathā kaṅkaḥ subhūṣaṇaḥ |
BRP015.059.2/ rāṣṭrapālo 'tha sutanur anāvṛṣṭis tu puṣṭimān || 59 ||
BRP015.060.1/ teṣāṁ svasāraḥ pañcāsan kaṁsā kaṁsavatī tathā |
BRP015.060.2/ sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā || 60 ||
BRP015.061.1/ ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ |
BRP015.061.2/ kukurāṇām imaṁ vaṁśaṁ dhārayann amitaujasām || 61 ||
BRP015.062.1/ ātmano vipulaṁ vaṁśaṁ prajāvān āpnuyān naraḥ || 62 ||
16. Chapter 16 :: Genealogy of Vṛṣṇyandhakas; story of the Syamantaka-jewel
[Page 70
]
[Note: [ SS 43-45]
BRP016.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP016.001.1/ bhajamānasya putro 'tha rathamukhyo vidūrathaḥ |
BRP016.001.2/ rājādhidevaḥ śūras tu vidūrathasuto 'bhavat || 1 ||
BRP016.002.1/ rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ |
BRP016.002.2/ dattātidattau balinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ || 2 ||
BRP016.003.1/ śamī ca daṇḍaśarmā ca dantaśatruś ca śatrujit |
BRP016.003.2/ śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau sambabhūvatuḥ || 3 ||
BRP016.004.1/ śamiputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ |
BRP016.004.2/ svayambhojaḥ svayambhojād bhadikaḥ sambabhūva ha || 4 ||
BRP016.005.1/ tasya putrā babhūvur hi sarve bhīmaparākramāḥ |
BRP016.005.2/ kṛtavarmāgrajas teṣāṁ śatadhanvā tu madhyamaḥ || 5 ||
BRP016.006.1/ devāntaś ca narāntaś ca bhiṣagvaitaraṇaś ca yaḥ |
BRP016.006.2/ sudāntaś cātidāntaś ca nikāśyaḥ kāmadambhakaḥ || 6 ||
BRP016.007.1/ devāntasyābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ |
BRP016.007.2/ asamaujāḥ sutas tasya nāsamaujāś ca tāv ubhau || 7 ||
BRP016.008.1/ ajātaputrāya sutān pradadāv asamaujase |
BRP016.008.2/ sudaṁṣṭraś ca sucāruś ca kṛṣṇa ity andhakāḥ smṛtāḥ || 8 ||
BRP016.009.1/ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭubhārye babhūvatuḥ |
BRP016.009.2/ gāndhārī janayām āsa anamitraṁ mahābalam || 9 ||
BRP016.010.1/ mādrī yudhājitaṁ putraṁ tato vai devamīdhuṣam |
BRP016.010.2/ anamitram amitrāṇāṁ jetāram aparājitam || 10 ||
BRP016.011.1/ anamitrasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ |
BRP016.011.2/ prasenaś cātha satrājic chatrusenājitāv ubhau || 11 ||
BRP016.012.1/ praseno dvāravatyāṁ tu nivasan yo mahāmaṇim |
BRP016.012.2/ divyaṁ syamantakaṁ nāma sa sūryād upalabdhavān || 12 ||
BRP016.013.1/ tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat |
BRP016.013.2/ sa kadācin niśāpāye rathena rathināṁ varaḥ || 13 ||
BRP016.014.1/ toyakūlam apaḥ spraṣṭum upasthātuṁ yayau ravim |
BRP016.014.2/ tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṁ vivasvān agrataḥ sthitaḥ || 14 ||
BRP016.015.1/ vispaṣṭamūrtir bhagavāṁs tejomaṇḍalavān vibhuḥ |
BRP016.015.2/ atha rājā vivasvantam uvāca sthitam agrataḥ || 15 ||
BRP016.016.1/ yathaiva vyomni paśyāmi sadā tvāṁ jyotiṣāṁ pate |
BRP016.016.2/ tejomaṇḍalinaṁ devaṁ tathaiva purataḥ sthitam || 16 ||
BRP016.017.1/ ko viśeṣo 'sti me tvattaḥ sakhyenopagatasya vai |
BRP016.017.2/ etac chrutvā tu bhagavān maṇiratnaṁ syamantakam || 17 ||
[Page 71
]
BRP016.018.1/ svakaṇṭhād avamucyātha ekānte nyastavān vibhuḥ |
BRP016.018.2/ tato vigrahavantaṁ taṁ dadarśa nṛpatis tadā || 18 ||
BRP016.019.1/ prītimān atha taṁ dṛṣṭvā muhūrtaṁ kṛtavān kathām |
BRP016.019.2/ tam abhiprasthitaṁ bhūyo vivasvantaṁ sa satrajit || 19 ||
BRP016.020.1/ lokān bhāsayase sarvān yena tvaṁ satataṁ prabho |
BRP016.020.2/ tad etan maṇiratnaṁ me bhagavan dātum arhasi || 20 ||
BRP016.021.1/ tataḥ syamantakamaṇiṁ dattavān bhāskaras tadā |
BRP016.021.2/ sa tam ābadhya nagarīṁ praviveśa mahīpatiḥ || 21 ||
BRP016.022.1/ taṁ janāḥ paryadhāvanta sūryo 'yaṁ gacchatīti ha |
BRP016.022.2/ svāṁ purīṁ sa visiṣmāya rājā tv antaḥpuraṁ tathā || 22 ||
BRP016.023.1/ taṁ prasenajitaṁ divyaṁ maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP016.023.2/ dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājid uttamam || 23 ||
BRP016.024.1/ sa maṇiḥ syandate rukmaṁ vṛṣṇyandhakaniveśane |
BRP016.024.2/ kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṁ hy abhūt || 24 ||
BRP016.025.1/ lipsāṁ cakre prasenasya maṇiratne syamantake |
BRP016.025.2/ govindo na ca taṁ lebhe śakto 'pi na jahāra saḥ || 25 ||
BRP016.026.1/ kadācin mṛgayāṁ yātaḥ prasenas tena bhūṣitaḥ |
BRP016.026.2/ syamantakakṛte siṁhād vadhaṁ prāpa vanecarāt || 26 ||
BRP016.027.1/ atha siṁhaṁ pradhāvantam ṛkṣarājo mahābalaḥ |
BRP016.027.2/ nihatya maṇiratnaṁ tad ādāya prāviśad guhām || 27 ||
BRP016.028.1/ tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṁ prasenavadhakāraṇāt |
BRP016.028.2/ prārthanāṁ tāṁ maṇer baddhvā sarva eva śaśaṅkire || 28 ||
BRP016.029.1/ sa śaṅkyamāno dharmātmā akārī tasya karmaṇaḥ |
BRP016.029.2/ āhariṣye maṇim iti pratijñāya vanaṁ yayau || 29 ||
BRP016.030.1/ yatra praseno mṛgayāṁ vyacarat tatra cāpy atha |
BRP016.030.2/ prasenasya padaṁ gṛhya puruṣair āptakāribhiḥ || 30 ||
BRP016.031.1/ ṛkṣavantaṁ girivaraṁ vindhyaṁ ca girim uttamam |
BRP016.031.2/ anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ || 31 ||
BRP016.032.1/ sāśvaṁ hataṁ prasenaṁ tu nāvindata ca tanmaṇim |
BRP016.032.2/ atha siṁhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ || 32 ||
BRP016.033.1/ ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ padair ṛkṣas tu sūcitaḥ |
BRP016.033.2/ padais tair anviyāyātha guhām ṛkṣasya mādhavaḥ || 33 ||
BRP016.034.1/ sa hi ṛkṣabile vāṇīṁ śuśrāva pramaderitām |
BRP016.034.2/ dhātryā kumāram ādāya sutaṁ jāmbavato dvijāḥ || 34 ||
BRP016.035.1/ krīḍayantyā ca maṇinā mā rodīr ity atheritām || 35 ||
BRP016.036.0/ dhātry uvāca:
BRP016.036.1/ siṁhaḥ prasenam avadhīt siṁho jāmbavatā hataḥ |
BRP016.036.2/ sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ || 36 ||
[Page 72
]
BRP016.037.1/ vyaktitas tasya śabdasya tūrṇam eva bilaṁ yayau |
BRP016.037.2/ praviśya tatra bhagavāṁs tad ṛkṣabilam añjasā || 37 ||
BRP016.038.1/ sthāpayitvā biladvāre yadūṁl lāṅgalinā saha |
BRP016.038.2/ śārṅgadhanvā bilasthaṁ tu jāmbavantaṁ dadarśa saḥ || 38 ||
BRP016.039.1/ yuyudhe vāsudevas tu bile jāmbavatā saha |
BRP016.039.2/ bāhubhyām eva govindo divasān ekaviṁśatim || 39 ||
BRP016.040.1/ praviṣṭe 'tha bile kṛṣṇe baladevapuraḥsarāḥ |
BRP016.040.2/ purīṁ dvāravatīm etya hataṁ kṛṣṇaṁ nyavedayan || 40 ||
BRP016.041.1/ vāsudevo 'pi nirjitya jāmbavantaṁ mahābalam |
BRP016.041.2/ lebhe jāmbavatīṁ kanyām ṛkṣarājasya sammatām || 41 ||
BRP016.042.1/ maṇiṁ syamantakaṁ caiva jagrāhātmaviśuddhaye |
BRP016.042.2/ anunīyarkṣarājaṁ tu niryayau ca tato bilāt || 42 ||
BRP016.043.1/ upāyād dvārakāṁ kṛṣṇaḥ sa vinītaiḥ puraḥsaraiḥ |
BRP016.043.2/ evaṁ sa maṇim āhṛtya viśodhyātmānam acyutaḥ || 43 ||
BRP016.044.1/ dadau satrājite taṁ vai sarvasātvatasaṁsadi |
BRP016.044.2/ evaṁ mithyābhiśastena kṛṣṇenāmitraghātinā || 44 ||
BRP016.045.1/ ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam |
BRP016.045.2/ satrājito daśa tv āsan bhāryās tāsāṁ śataṁ sutāḥ || 45 ||
BRP016.046.1/ khyātimantas trayas teṣāṁ bhagaṅkāras tu pūrvajaḥ |
BRP016.046.2/ vīro vātapatiś caiva vasumedhas tathaiva ca || 46 ||
BRP016.047.1/ kumāryaś cāpi tisro vai dikṣu khyātā dvijottamāḥ |
BRP016.047.2/ satyabhāmottamā tāsāṁ vratinī ca dṛḍhavratā || 47 ||
BRP016.048.1/ tathā prasvāpinī caiva bhāryāṁ kṛṣṇāya tāṁ dadau |
BRP016.048.2/ sabhākṣo bhaṅgakāris tu nāveyaś ca narottamau || 48 ||
BRP016.049.1/ jajñāte guṇasampannau viśrutau rūpasampadā |
BRP016.049.2/ mādryāḥ putro 'tha jajñe 'tha vṛṣṇiputro yudhājitaḥ || 49 ||
BRP016.050.1/ jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā |
BRP016.050.2/ śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṁ bhāryām avindata || 50 ||
BRP016.051.1/ gāndinīṁ nāma tasyāś ca gāḥ sadā pradadau pitā |
BRP016.051.2/ tasyāṁ jajñe mahābāhuḥ śrutavān atithipriyaḥ || 51 ||
BRP016.052.1/ akrūro 'tha mahābhāgo jajñe vipuladakṣiṇaḥ |
BRP016.052.2/ upamadgus tathā madgur mudaraś cārimardanaḥ || 52 ||
BRP016.053.1/ ārikṣepas tathopekṣaḥ śatruhā cārimejayaḥ |
BRP016.053.2/ dharmabhṛc cāpi dharmā ca gṛdhrabhojāndhakas tathā || 53 ||
BRP016.054.1/ āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā |
BRP016.054.2/ viśrutāśvasya mahiṣī kanyā cāsya vasundharā || 54 ||
[Page 73
]
BRP016.055.1/ rūpayauvanasampannā sarvasattvamanoharā |
BRP016.055.2/ akrūreṇograsenāyāṁ sutau vai kulanandanau || 55 ||
BRP016.056.1/ vasudevaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau |
BRP016.056.2/ citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca || 56 ||
BRP016.057.1/ aśvagrīvo 'śvabāhuś ca supārśvakagaveṣaṇau |
BRP016.057.2/ ariṣṭanemiś ca sutā dharmo dharmabhṛd eva ca || 57 ||
BRP016.058.1/ subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau |
BRP016.058.2/ imāṁ mithyābhiśastiṁ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām || 58 ||
BRP016.059.1/ veda mithyābhiśāpās taṁ na spṛśanti kadācana || 59 ||
17. Chapter 17 :: Story of the Syamantaka-jewel (part 2)
[Note: [ SS 45-46]
BRP017.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP017.001.1/ yat tu satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP017.001.2/ dadāv ahārayad babhrur bhojena śatadhanvanā || 1 ||
BRP017.002.1/ sadā hi prārthayām āsa satyabhāmām aninditām |
BRP017.002.2/ akrūro 'ntaram anviṣyan maṇiṁ caiva syamantakam || 2 ||
BRP017.003.1/ satrājitaṁ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ |
BRP017.003.2/ rātrau taṁ maṇim ādāya tato 'krūrāya dattavān || 3 ||
BRP017.004.1/ akrūras tu tadā viprā ratnam ādāya cottamam |
BRP017.004.2/ samayaṁ kārayāṁ cakre nāvedyo 'haṁ tvayety uta || 4 ||
BRP017.005.1/ vayam abhyutprapatsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṁ pradharṣitam |
BRP017.005.2/ mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhaty asaṁśayam || 5 ||
BRP017.006.1/ hate pitari duḥkhārtā satyabhāmā manasvinī |
BRP017.006.2/ prayayau ratham āruhya nagaraṁ vāraṇāvatam || 6 ||
BRP017.007.1/ satyabhāmā tu tad vṛttaṁ bhojasya śatadhanvanaḥ |
BRP017.007.2/ bhartur nivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇy avartayat || 7 ||
BRP017.008.1/ pāṇḍavānāṁ ca dagdhānāṁ hariḥ kṛtvodakakriyām |
BRP017.008.2/ kulyārthe cāpi pāṇḍūnāṁ nyayojayata sātyakim || 8 ||
BRP017.009.1/ tatas tvaritam āgamya dvārakāṁ madhusūdanaḥ |
BRP017.009.2/ pūrvajaṁ halinaṁ śrīmān idaṁ vacanam abravīt || 9 ||
BRP017.010.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:
BRP017.010.1/ hataḥ prasenaḥ siṁhena satrājic chatadhanvanā |
BRP017.010.2/ syamantakas tu madnāmī tasya prabhur ahaṁ vibho || 10 ||
BRP017.011.1/ tad āroha rathaṁ śīghraṁ bhojaṁ hatvā mahāratham |
BRP017.011.2/ syamantako mahābāho asmākaṁ sa bhaviṣyati || 11 ||
BRP017.012.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP017.012.1/ tataḥ pravavṛte yuddhaṁ tumulaṁ bhojakṛṣṇayoḥ |
BRP017.012.2/ śatadhanvā tato 'krūraṁ sarvatodiśam aikṣata || 12 ||
BRP017.013.1/ saṁrabdhau tāv ubhau tatra dṛṣṭvā bhojajanārdanau |
BRP017.013.2/ śakto 'pi śāpād dhārdikyam akrūro nānvapadyata || 13 ||
[Page 74
]
BRP017.014.1/ apayāne tato buddhiṁ bhojaś cakre bhayārditaḥ |
BRP017.014.2/ yojanānāṁ śataṁ sāgraṁ hṛdayā pratyapadyata || 14 ||
BRP017.015.1/ vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī |
BRP017.015.2/ bhojasya vaḍavā viprā yayā kṛṣṇam ayodhayat || 15 ||
BRP017.016.1/ kṣīṇāṁ javena hṛdayām adhvanaḥ śatayojane |
BRP017.016.2/ dṛṣṭvā rathasya svāṁ vṛddhiṁ śatadhanvānam ardayat || 16 ||
BRP017.017.1/ tatas tasyā hatāyās tu śramāt khedāc ca bho dvijāḥ |
BRP017.017.2/ kham utpetur atha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmam athābravīt || 17 ||
BRP017.018.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:
BRP017.018.1/ tiṣṭheha tvaṁ mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā |
BRP017.018.2/ padbhyāṁ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṁ syamantakam || 18 ||
BRP017.019.1/ padbhyām eva tato gatvā śatadhanvānam acyutaḥ |
BRP017.019.2/ mithilām abhito viprā jaghāna paramāstravit || 19 ||
BRP017.020.1/ syamantakaṁ ca nāpaśyad dhatvā bhojaṁ mahābalam |
BRP017.020.2/ nivṛttaṁ cābravīt kṛṣṇaṁ maṇiṁ dehīti lāṅgalī || 20 ||
BRP017.021.1/ nāstīti kṛṣṇaś covāca tato rāmo ruṣānvitaḥ |
BRP017.021.2/ dhikśabdapūrvam asakṛt pratyuvāca janārdanam || 21 ||
BRP017.022.0/ balarāma uvāca:
BRP017.022.1/ bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa svasti te 'stu vrajāmy aham |
BRP017.022.2/ kṛtyaṁ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ || 22 ||
BRP017.023.1/ praviveśa tato rāmo mithilām arimardanaḥ |
BRP017.023.2/ sarvakāmair upahṛtair mithilenābhipūjitaḥ || 23 ||
BRP017.024.1/ etasminn eva kāle tu babhrur matimatāṁ varaḥ |
BRP017.024.2/ nānārūpān kratūn sarvān ājahāra nirargalān || 24 ||
BRP017.025.1/ dīkṣāmayaṁ sa kavacaṁ rakṣārthaṁ praviveśa ha |
BRP017.025.2/ syamantakakṛte prājño gāndīputro mahāyaśāḥ || 25 ||
BRP017.026.1/ atha ratnāni cānyāni dhanāni vividhāni ca |
BRP017.026.2/ ṣaṣṭiṁ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣv eva nyayojayat || 26 ||
BRP017.027.1/ akrūrayajñā iti te khyātās tasya mahātmanaḥ |
BRP017.027.2/ bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ || 27 ||
BRP017.028.1/ atha duryodhano rājā gatvā sa mithilāṁ prabhuḥ |
BRP017.028.2/ gadāśikṣāṁ tato divyāṁ baladevād avāptavān || 28 ||
BRP017.029.1/ samprasādya tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |
BRP017.029.2/ ānīto dvārakām eva kṛṣṇena ca mahātmanā || 29 ||
BRP017.030.1/ akrūraś cāndhakaiḥ sārdham āyātaḥ puruṣarṣabhaḥ |
BRP017.030.2/ hatvā satrājitaṁ suptaṁ sahabandhuṁ mahābalaḥ || 30 ||
BRP017.031.1/ jñātibhedabhayāt kṛṣṇas tam upekṣitavāṁs tadā |
BRP017.031.2/ apayāte tadākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 31 ||
BRP017.032.1/ anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram abhavad bahudhā kṛśam |
BRP017.032.2/ tataḥ prasādayām āsur akrūraṁ kukurāndhakāḥ || 32 ||
BRP017.033.1/ punar dvāravatīṁ prāpte tasmin dānapatau tataḥ |
BRP017.033.2/ pravavarṣa sahasrākṣaḥ kakṣe jalanidhes tadā || 33 ||
[Page 75
]
BRP017.034.1/ kanyāṁ ca vāsudevāya svasāraṁ śīlasammatām |
BRP017.034.2/ akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṁ munisattamāḥ || 34 ||
BRP017.035.1/ atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṁ maṇim |
BRP017.035.2/ sabhāmadhyagataḥ prāha tam akrūraṁ janārdanaḥ || 35 ||
BRP017.036.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:
BRP017.036.1/ yat tad ratnaṁ maṇivaraṁ tava hastagataṁ vibho |
BRP017.036.2/ tat prayaccha ca mānārha mayi mānāryakaṁ kṛthāḥ || 36 ||
BRP017.037.1/ ṣaṣṭivarṣagate kāle yo roṣo 'bhūn mamānagha |
BRP017.037.2/ sa saṁrūḍho 'sakṛt prāptas tataḥ kālātyayo mahān || 37 ||
BRP017.038.1/ sa tataḥ kṛṣṇavacanāt sarvasātvatasaṁsadi |
BRP017.038.2/ pradadau taṁ maṇiṁ babhrur akleśena mahāmatiḥ || 38 ||
BRP017.039.1/ tatas tam ārjavāt prāptaṁ babhror hastād arindamaḥ |
BRP017.039.2/ dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas taṁ maṇiṁ babhrave punaḥ || 39 ||
BRP017.040.1/ sa kṛṣṇahastāt samprāptaṁ maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP017.040.2/ ābadhya gāndinīputro virarājāṁśumān iva || 40 ||
18. Chapter 18 :: Description of Jambūdvīpa
[Note: [ SS 46-50]
BRP018.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP018.001.1/ aho sumahad ākhyānaṁ bhavatā parikīrtitam |
BRP018.001.2/ bhāratānāṁ ca sarveṣāṁ pārthivānāṁ tathaiva ca || 1 ||
BRP018.002.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP018.002.2/ daityānām atha siddhānāṁ guhyakānāṁ tathaiva ca || 2 ||
BRP018.003.1/ atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ |
BRP018.003.2/ vividhāś ca kathā divyā janma cāgryam anuttamam || 3 ||
BRP018.004.1/ sṛṣṭiḥ prajāpateḥ samyak tvayā proktā mahāmate |
BRP018.004.2/ prajāpatīnāṁ sarveṣāṁ guhyakāpsarasāṁ tathā || 4 ||
BRP018.005.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ sarvam utpannaṁ vividhaṁ jagat |
BRP018.005.2/ tvayā proktaṁ mahābhāga śrutaṁ caitan manoharam || 5 ||
BRP018.006.1/ kathitaṁ puṇyaphaladaṁ purāṇaṁ ślakṣṇayā girā |
BRP018.006.2/ manaḥkarṇasukhaṁ samyak prīṇāty amṛtasammitam || 6 ||
BRP018.007.1/ idānīṁ śrotum icchāmaḥ sakalaṁ maṇḍalaṁ bhuvaḥ |
BRP018.007.2/ vaktum arhasi sarvajña paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 7 ||
BRP018.008.1/ yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ |
BRP018.008.2/ vanāni saritaḥ puṇyadevādīnāṁ mahāmate || 8 ||
BRP018.009.1/ yatpramāṇam idaṁ sarvaṁ yadādhāraṁ yadātmakam |
BRP018.009.2/ saṁsthānam asya jagato yathāvad vaktum arhasi || 9 ||
BRP018.010.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP018.010.1/ munayaḥ śrūyatām etat saṅkṣepād vadato mama |
BRP018.010.2/ nāsya varṣaśatenāpi vaktuṁ śakyo 'tivistaraḥ || 10 ||
[Page 76
]
BRP018.011.1/ jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvijāḥ |
BRP018.011.2/ kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ || 11 ||
BRP018.012.1/ ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ |
BRP018.012.2/ lavaṇekṣusurāsarpir dadhidugdhajalaiḥ samam || 12 ||
BRP018.013.1/ jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṁ madhyasaṁsthitaḥ |
BRP018.013.2/ tasyāpi madhye viprendrā meruḥ kanakaparvataḥ || 13 ||
BRP018.014.1/ caturaśītisāhasrair yojanais tasya cocchrayaḥ |
BRP018.014.2/ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṁśan mūrdhni vistṛtaḥ || 14 ||
BRP018.015.1/ mūle ṣoḍaśasāhasrair vistāras tasya sarvataḥ |
BRP018.015.2/ bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṁsthitaḥ || 15 ||
BRP018.016.1/ himavān hemakūṭaś ca niṣadhas tasya dakṣiṇe |
BRP018.016.2/ nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ || 16 ||
BRP018.017.1/ lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnās tathāpare |
BRP018.017.2/ sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te || 17 ||
BRP018.018.1/ bhārataṁ prathamaṁ varṣaṁ tataḥ kimpuruṣaṁ smṛtam |
BRP018.018.2/ harivarṣaṁ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvijāḥ || 18 ||
BRP018.019.1/ ramyakaṁ cottaraṁ varṣaṁ tasyaiva tu hiraṇmayam |
BRP018.019.2/ uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṁ tathā || 19 ||
BRP018.020.1/ navasāhasram ekaikam eteṣāṁ dvijasattamāḥ |
BRP018.020.2/ ilāvṛtaṁ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ || 20 ||
BRP018.021.1/ meroś caturdiśaṁ tatra navasāhasravistṛtam |
BRP018.021.2/ ilāvṛtaṁ mahābhāgāś catvāraś cātra parvatāḥ || 21 ||
BRP018.022.1/ viṣkambhā vitatā meror yojanāyutavistṛtāḥ |
BRP018.022.2/ pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ || 22 ||
BRP018.023.1/ vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare sthitaḥ |
BRP018.023.2/ kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca || 23 ||
BRP018.024.1/ ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ |
BRP018.024.2/ jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur dvijottamāḥ || 24 ||
BRP018.025.1/ mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai |
BRP018.025.2/ patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ || 25 ||
BRP018.026.1/ rasena teṣāṁ vikhyātā tatra jambūnadīti vai |
BRP018.026.2/ sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ || 26 ||
BRP018.027.1/ na khedo na ca daurgandhyaṁ na jarā nendriyakṣayaḥ |
BRP018.027.2/ tatpānasvasthamanasāṁ janānāṁ tatra jāyate || 27 ||
BRP018.028.1/ tīramṛt tadrasaṁ prāpya sukhavāyuviśoṣitā |
BRP018.028.2/ jāmbūnadākhyaṁ bhavati suvarṇaṁ siddhabhūṣaṇam || 28 ||
BRP018.029.1/ bhadrāśvaṁ pūrvato meroḥ ketumālaṁ ca paścime |
BRP018.029.2/ varṣe dve tu muniśreṣṭhās tayor madhye tv ilāvṛtam || 29 ||
[Page 77
]
BRP018.030.1/ vanaṁ caitrarathaṁ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam |
BRP018.030.2/ vaibhrājaṁ paścime tadvad uttare nandanaṁ smṛtam || 30 ||
BRP018.031.1/ aruṇodaṁ mahābhadram asitodaṁ samānasam |
BRP018.031.2/ sarāṁsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā || 31 ||
BRP018.032.1/ śāntavāṁś cakrakuñjaś ca kurarī mālyavāṁs tathā |
BRP018.032.2/ vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ || 32 ||
BRP018.033.1/ trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṅgo rucakas tathā |
BRP018.033.2/ niṣadhādayo dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ || 33 ||
BRP018.034.1/ śikhivāsaḥ savaidūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ |
BRP018.034.2/ jānudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ || 34 ||
BRP018.035.1/ meror anantarās te ca jaṭharādiṣv avasthitāḥ |
BRP018.035.2/ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṁso nāgas tathāparāḥ || 35 ||
BRP018.036.1/ kālañjarādyāś ca tathā uttare kesarācalāḥ |
BRP018.036.2/ caturdaśa sahasrāṇi yojanānāṁ mahāpurī || 36 ||
BRP018.037.1/ meror upari viprendrā brahmaṇaḥ kathitā divi |
BRP018.037.2/ tasyāṁ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca || 37 ||
BRP018.038.1/ indrādilokapālānāṁ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ |
BRP018.038.2/ viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayantīndumaṇḍalam || 38 ||
BRP018.039.1/ samantād brahmaṇaḥ puryāṁ gaṅgā patati vai divi |
BRP018.039.2/ sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratyapadyata || 39 ||
BRP018.040.1/ sītā cālakanandā ca cakṣur badhrā ca vai kramāt |
BRP018.040.2/ pūrveṇa sītā śailāc ca śailaṁ yānty antarikṣagā || 40 ||
BRP018.041.1/ tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam |
BRP018.041.2/ tathaivālakanandā ca dakṣiṇenaitya bhāratam || 41 ||
BRP018.042.1/ prayāti sāgaraṁ bhūtvā saptabhedā dvijottamāḥ |
BRP018.042.2/ cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṁs tataḥ || 42 ||
BRP018.043.1/ paścimaṁ ketumālākhyaṁ varṣam anveti sārṇavam |
BRP018.043.2/ bhadrā tathottaragirīn uttarāṁś ca tathā kurūn || 43 ||
BRP018.044.1/ atītyottaram ambhodhiṁ samabhyeti dvijottamāḥ |
BRP018.044.2/ ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau || 44 ||
BRP018.045.1/ tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṁsthitaḥ |
BRP018.045.2/ bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā || 45 ||
BRP018.046.1/ pattrāṇi lokaśailasya maryādāśailabāhyataḥ |
BRP018.046.2/ jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau || 46 ||
BRP018.047.1/ tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau |
BRP018.047.2/ gandhamādanakailāsau pūrvapaścāt tu tāv ubhau || 47 ||
BRP018.048.1/ aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau |
BRP018.048.2/ niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau || 48 ||
[Page 78
]
BRP018.049.1/ tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau |
BRP018.049.2/ meroḥ paścimadigbhāge yathā pūrvau tathā sthitau || 49 ||
BRP018.050.1/ triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau |
BRP018.050.2/ pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau || 50 ||
BRP018.051.1/ ity ete hi mayā proktā maryādāparvatā dvijāḥ |
BRP018.051.2/ jaṭharāvasthitā meror yeṣāṁ dvau dvau caturdiśam || 51 ||
BRP018.052.1/ meroś caturdiśaṁ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ |
BRP018.052.2/ śītāntādyā dvijās teṣām atīva hi manoharāḥ || 52 ||
BRP018.053.1/ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ |
BRP018.053.2/ suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca || 53 ||
BRP018.054.1/ lakṣmīviṣṇvagnisūryendradevānāṁ munisattamāḥ |
BRP018.054.2/ tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni narakinnaraiḥ || 54 ||
BRP018.055.1/ gandharvayakṣarakṣāṁsi tathā daiteyadānavāḥ |
BRP018.055.2/ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam || 55 ||
BRP018.056.1/ bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā dvijāḥ |
BRP018.056.2/ naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api || 56 ||
BRP018.057.1/ bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvijāḥ |
BRP018.057.2/ vārāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk || 57 ||
BRP018.058.1/ matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste sanātanaḥ |
BRP018.058.2/ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ || 58 ||
BRP018.059.1/ sarvasyādhārabhūto 'sau dvijā āste 'khilātmakaḥ |
BRP018.059.2/ yāni kimpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau dvijottamāḥ || 59 ||
BRP018.060.1/ na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam |
BRP018.060.2/ susthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ || 60 ||
BRP018.061.1/ daśadvādaśavarṣāṇāṁ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ |
BRP018.061.2/ naiteṣu bhaumāny anyāni kṣutpipāsādi no dvijāḥ || 61 ||
BRP018.062.1/ kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā |
BRP018.062.2/ sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ |
BRP018.062.3/ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottamāḥ || 62 ||
19. Chapter 19 :: Description of Bhāratavarṣa
[Note: [ SS 50-52]
BRP019.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP019.001.1/ uttareṇa samudrasya himādreś caiva dakṣiṇe |
BRP019.001.2/ varṣaṁ tad bhārataṁ nāma bhāratī yatra santatiḥ || 1 ||
BRP019.002.1/ navayojanasāhasro vistāraś ca dvijottamāḥ |
BRP019.002.2/ karmabhūmir iyaṁ svargam apavargaṁ ca pṛcchatām || 2 ||
[Page 79
]
BRP019.003.1/ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ |
BRP019.003.2/ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ || 3 ||
BRP019.004.1/ ataḥ samprāpyate svargo muktim asmāt prayāti vai |
BRP019.004.2/ tiryaktvaṁ narakaṁ cāpi yānty ataḥ puruṣā dvijāḥ || 4 ||
BRP019.005.1/ itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṁ cānte ca gacchati |
BRP019.005.2/ na khalv anyatra martyānāṁ karma bhūmau vidhīyate || 5 ||
BRP019.006.1/ bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya |
BRP019.006.2/ indradvīpaḥ kasetumāṁs tāmraparṇo gabhastimān || 6 ||
BRP019.007.1/ nāgadvīpas tathā saumyo gandharvas tv atha vāruṇaḥ |
BRP019.007.2/ ayaṁ tu navamas teṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ || 7 ||
BRP019.008.1/ yojanānāṁ sahasraṁ ca dvīpo 'yaṁ dakṣiṇottarāt |
BRP019.008.2/ pūrve kirātās tiṣṭhanti paścime yavanāḥ sthitāḥ || 8 ||
BRP019.009.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ |
BRP019.009.2/ ijyāyuddhavaṇijyādyavṛttimanto vyavasthitāḥ || 9 ||
BRP019.010.1/ śatadrucandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ |
BRP019.010.2/ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune || 10 ||
BRP019.011.1/ narmadāsuramādyāś ca nadyo vindhyaviniḥsṛtāḥ |
BRP019.011.2/ tāpīpayoṣṇīnirvindhyākāverīpramukhā nadīḥ || 11 ||
BRP019.012.1/ ṛkṣapādodbhavā hy etāḥ śrutāḥ pāpaṁ haranti yāḥ |
BRP019.012.2/ godāvarībhīmarathīkṛṣṇaveṇyādikās tathā || 12 ||
BRP019.013.1/ sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ |
BRP019.013.2/ kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ || 13 ||
BRP019.014.1/ trisāndhyarṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP019.014.2/ ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasambhavāḥ || 14 ||
BRP019.015.1/ āsāṁ nadyupanadyaś ca santy anyās tu sahasraśaḥ |
BRP019.015.2/ tāsv ime kurupañcālamadhyadeśādayo janāḥ || 15 ||
BRP019.016.1/ pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ |
BRP019.016.2/ pauṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ || 16 ||
BRP019.017.1/ tathā parāntyāḥ saurāṣṭrāḥ śūdrābhīrās tathārbudāḥ |
BRP019.017.2/ mārukā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ || 17 ||
BRP019.018.1/ sauvīrāḥ saindhavāpannāḥ śālvāḥ śākalavāsinaḥ |
BRP019.018.2/ madrārāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā || 18 ||
BRP019.019.1/ āsāṁ pibanti salilaṁ vasanti saritāṁ sadā |
BRP019.019.2/ samopetā mahābhāga hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ || 19 ||
BRP019.020.1/ vasanti bhārate varṣe yugāny atra mahāmune |
BRP019.020.2/ kṛtaṁ tretā dvāparaṁ ca kaliś cānyatra na kvacit || 20 ||
BRP019.021.1/ tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ |
BRP019.021.2/ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt || 21 ||
BRP019.022.1/ puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate |
BRP019.022.2/ yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā || 22 ||
[Page 80
]
BRP019.023.1/ atrāpi bhārataṁ śreṣṭhaṁ jambūdvīpe mahāmune |
BRP019.023.2/ yato hi karmabhūr eṣā yato 'nyā bhogabhūmayaḥ || 23 ||
BRP019.024.1/ atra janmasahasrāṇāṁ sahasrair api sattama |
BRP019.024.2/ kadācil labhate jantur mānuṣyaṁ puṇyasañcayan || 24 ||
BRP019.025.1/ gāyanti devāḥ kila gītakāni |
BRP019.025.2/ dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge |
BRP019.025.3/ svargāpavargāspadahetubhūte |
BRP019.025.4/ bhavanti bhūyaḥ puruṣā manuṣyāḥ || 25 ||
BRP019.026.1/ karmāṇy asaṅkalpitatatphalāni |
BRP019.026.2/ sannyasya viṣṇau paramātmarūpe |
BRP019.026.3/ avāpya tāṁ karmamahīm anante |
BRP019.026.4/ tasmiṁl layaṁ ye tv amalāḥ prayānti || 26 ||
BRP019.027.1/ jānīma no tatkūvayaṁ vilīne |
BRP019.027.2/ svargaprade karmaṇi dehabandham |
BRP019.027.3/ prāpsyanti dhanyāḥ khalu te manuṣyā |
BRP019.027.4/ ye bhāratenendriyaviprahīnāḥ || 27 ||
BRP019.028.1/ navavarṣaṁ ca bho viprā jambūdvīpam idaṁ mayā |
BRP019.028.2/ lakṣayojanavistāraṁ saṅkṣepāt kathitaṁ dvijāḥ || 28 ||
BRP019.029.1/ jambūdvīpaṁ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ |
BRP019.029.2/ bho dvijā valayākāraḥ sthitaḥ kṣīrodadhir bahiḥ || 29 ||
20. Chapter 20 :: Description of the six outer continents
[Note: [ SS 52-56]
BRP020.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP020.001.1/ kṣārodena yathā dvīpo jambūsañjño 'bhiveṣṭitaḥ |
BRP020.001.2/ saṁveṣṭya kṣāram udadhiṁ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ || 1 ||
BRP020.002.1/ jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasammitaḥ |
BRP020.002.2/ sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe 'py udāhṛtaḥ || 2 ||
BRP020.003.1/ sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai |
BRP020.003.2/ śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram || 3 ||
BRP020.004.1/ sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca |
BRP020.004.2/ dhruvaś ca saptamas teṣāṁ plakṣadvīpeśvarā hi te || 4 ||
BRP020.005.1/ pūrvaṁ śāntabhayaṁ varṣaṁ śiśiraṁ sukhadaṁ tathā |
BRP020.005.2/ ānandaṁ ca śivaṁ caiva kṣemakaṁ dhruvam eva ca || 5 ||
BRP020.006.1/ maryādākārakās teṣāṁ tathānye varṣaparvatāḥ |
BRP020.006.2/ saptaiva teṣāṁ nāmāni śṛṇudhvaṁ munisattamāḥ || 6 ||
BRP020.007.1/ gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā |
BRP020.007.2/ somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ || 7 ||
BRP020.008.1/ varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ |
BRP020.008.2/ vasanti devagandharvasahitāḥ sahitaṁ prajāḥ || 8 ||
[Page 81
]
BRP020.009.1/ teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ |
BRP020.009.2/ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṁ hi tat || 9 ||
BRP020.010.1/ teṣāṁ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṁ tu samudragāḥ |
BRP020.010.2/ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṁ haranti yāḥ || 10 ||
BRP020.011.1/ anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ |
BRP020.011.2/ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ || 11 ||
BRP020.012.1/ ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ |
BRP020.012.2/ kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ || 12 ||
BRP020.013.1/ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te |
BRP020.013.2/ avasarpiṇī nadī teṣāṁ na caivotsarpiṇī dvijāḥ || 13 ||
BRP020.014.1/ na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu |
BRP020.014.2/ tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ || 14 ||
BRP020.015.1/ plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai |
BRP020.015.2/ pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ || 15 ||
BRP020.016.1/ dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ |
BRP020.016.2/ varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ || 16 ||
BRP020.017.1/ āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye |
BRP020.017.2/ viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ || 17 ||
BRP020.018.1/ jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ |
BRP020.018.2/ plakṣas tannāmasañjño 'yaṁ plakṣadvīpo dvijottamāḥ || 18 ||
BRP020.019.1/ ijyate tatra bhagavāṁs tair varṇair āryakādibhiḥ |
BRP020.019.2/ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ || 19 ||
BRP020.020.1/ plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ |
BRP020.020.2/ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā || 20 ||
BRP020.021.1/ ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ |
BRP020.021.2/ saṅkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṁ taṁ nibodhata || 21 ||
BRP020.022.1/ śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṁs tatsutā dvijāḥ |
BRP020.022.2/ teṣāṁ tu nāma sañjñāni saptavarṣāṇi tāni vai || 22 ||
BRP020.023.1/ śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā |
BRP020.023.2/ vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ || 23 ||
BRP020.024.1/ śālmanaś ca samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ |
BRP020.024.2/ vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṁvṛtaḥ sthitaḥ || 24 ||
BRP020.025.1/ tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ |
BRP020.025.2/ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ || 25 ||
BRP020.026.1/ kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ |
BRP020.026.2/ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ || 26 ||
[Page 82
]
BRP020.027.1/ kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā |
BRP020.027.2/ kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ || 27 ||
BRP020.028.1/ śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī |
BRP020.028.2/ nivṛttiḥ saptamī tāsāṁ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ || 28 ||
BRP020.029.1/ śvetaṁ ca lohitaṁ caiva jīmūtaṁ haritaṁ tathā |
BRP020.029.2/ vaidyutaṁ mānasaṁ caiva suprabhaṁ nāma saptamam || 29 ||
BRP020.030.1/ saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca |
BRP020.030.2/ varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ || 30 ||
BRP020.031.1/ kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak |
BRP020.031.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam || 31 ||
BRP020.032.1/ bhagavantaṁ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam |
BRP020.032.2/ vāyubhūtaṁ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṁsthitam || 32 ||
BRP020.033.1/ devānām atra sānnidhyam atīva sumanohare |
BRP020.033.2/ śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ || 33 ||
BRP020.034.1/ eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ |
BRP020.034.2/ vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ || 34 ||
BRP020.035.1/ surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ |
BRP020.035.2/ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ || 35 ||
BRP020.036.1/ jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṁ tasya putrakān |
BRP020.036.2/ udbhido veṇumāṁś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ || 36 ||
BRP020.037.1/ prabhākaro 'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ |
BRP020.037.2/ tasyāṁ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ || 37 ||
BRP020.038.1/ tathaiva devagandharvā yakṣakimpuruṣādayaḥ |
BRP020.038.2/ varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ || 38 ||
BRP020.039.1/ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ |
BRP020.039.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ || 39 ||
BRP020.040.1/ yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te |
BRP020.040.2/ tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṁ janārdanam || 40 ||
BRP020.041.1/ yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam |
BRP020.041.2/ vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṁs tathā || 41 ||
BRP020.042.1/ kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ |
BRP020.042.2/ varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ || 42 ||
BRP020.043.1/ nadyaś ca sapta tāsāṁ tu vakṣye nāmāny anukramāt |
BRP020.043.2/ dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sammatis tathā || 43 ||
BRP020.044.1/ vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ |
BRP020.044.2/ anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ || 44 ||
[Page 83
]
BRP020.045.1/ kuśadvīpe kuśastambaḥ sañjñayā tasya tat smṛtam |
BRP020.045.2/ tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ || 45 ||
BRP020.046.1/ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṁvṛtaḥ |
BRP020.046.2/ krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṁ cāparo mahān || 46 ||
BRP020.047.1/ kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ |
BRP020.047.2/ krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ || 47 ||
BRP020.048.1/ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṁ cakre mahāmanāḥ |
BRP020.048.2/ kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ || 48 ||
BRP020.049.1/ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ |
BRP020.049.2/ tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ || 49 ||
BRP020.050.1/ varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṁ nāmāni bho dvijāḥ |
BRP020.050.2/ krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ || 50 ||
BRP020.051.1/ devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān |
BRP020.051.2/ dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam || 51 ||
BRP020.052.1/ dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā |
BRP020.052.2/ varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca || 52 ||
BRP020.053.1/ nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ |
BRP020.053.2/ puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ || 53 ||
BRP020.054.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ |
BRP020.054.2/ tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā || 54 ||
BRP020.055.1/ sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ |
BRP020.055.2/ gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrir manojavā || 55 ||
BRP020.056.1/ khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ |
BRP020.056.2/ tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ || 56 ||
BRP020.057.1/ dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasannidhau |
BRP020.057.2/ krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu || 57 ||
BRP020.058.1/ āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ |
BRP020.058.2/ dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṁvṛtaḥ || 58 ||
BRP020.059.1/ krauñcadvīpasya vistāradviguṇena dvijottamāḥ |
BRP020.059.2/ śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ || 59 ||
BRP020.060.1/ saptaiva tanayās teṣāṁ dadau varṣāṇi sapta saḥ |
BRP020.060.2/ jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ || 60 ||
BRP020.061.1/ kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ |
BRP020.061.2/ tatsañjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt || 61 ||
BRP020.062.1/ tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ |
BRP020.062.2/ pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ || 62 ||
[Page 84
]
BRP020.063.1/ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ |
BRP020.063.2/ āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ || 63 ||
BRP020.064.1/ śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ |
BRP020.064.2/ yatpattravātasaṁsparśād āhlādo jāyate paraḥ || 64 ||
BRP020.065.1/ tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ |
BRP020.065.2/ nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ || 65 ||
BRP020.066.1/ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ |
BRP020.066.2/ sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā || 66 ||
BRP020.067.1/ ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā |
BRP020.067.2/ anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ || 67 ||
BRP020.068.1/ mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP020.068.2/ tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ || 68 ||
BRP020.069.1/ varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ |
BRP020.069.2/ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm || 69 ||
BRP020.070.1/ dharmahānir na teṣv asti na saṁharṣo na śuk tathā |
BRP020.070.2/ maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu || 70 ||
BRP020.071.1/ magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā |
BRP020.071.2/ magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te || 71 ||
BRP020.072.1/ vaiśyās tu mānasās teṣāṁ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ |
BRP020.072.2/ śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ || 72 ||
BRP020.073.1/ yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ |
BRP020.073.2/ śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ || 73 ||
BRP020.074.1/ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ |
BRP020.074.2/ kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ || 74 ||
BRP020.075.1/ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ |
BRP020.075.2/ puṣkare savanasyāpi mahāvīto 'bhavat sutaḥ || 75 ||
BRP020.076.1/ dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasañjñite |
BRP020.076.2/ mahāvītaṁ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasañjñitam || 76 ||
BRP020.077.1/ ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ |
BRP020.077.2/ mānasottarasañjño vai madhyato valayākṛtiḥ || 77 ||
BRP020.078.1/ yojanānāṁ sahasrāṇi ūrdhvaṁ pañcāśad ucchritaḥ |
BRP020.078.2/ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ || 78 ||
BRP020.079.1/ puṣkaradvīpavalayaṁ madhyena vibhajann iva |
BRP020.079.2/ sthito 'sau tena vicchinnaṁ jātaṁ varṣadvayaṁ hi tat || 79 ||
BRP020.080.1/ valayākāram ekaikaṁ tayor madhye mahāgiriḥ |
BRP020.080.2/ daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ || 80 ||
BRP020.081.1/ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ |
BRP020.081.2/ adhamottamau na teṣv āstāṁ na vadhyavadhakau dvijāḥ || 81 ||
BRP020.082.1/ nerṣyāsūyā bhayaṁ roṣo doṣo lobhādikaṁ na ca |
BRP020.082.2/ mahāvītaṁ bahir varṣaṁ dhātakīkhaṇḍam antataḥ || 82 ||
[Page 85
]
BRP020.083.1/ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam |
BRP020.083.2/ satyānṛte na tatrāstāṁ dvīpe puṣkarasañjñite || 83 ||
BRP020.084.1/ na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite |
BRP020.084.2/ tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ || 84 ||
BRP020.085.1/ varṇāśramācārahīnaṁ dharmāharaṇavarjitam |
BRP020.085.2/ trayīvārttādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṁ ca tat || 85 ||
BRP020.086.1/ varṣadvayaṁ tato viprā bhaumasvargo 'yam uttamaḥ |
BRP020.086.2/ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ || 86 ||
BRP020.087.1/ puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ |
BRP020.087.2/ nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam || 87 ||
BRP020.088.1/ tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ |
BRP020.088.2/ svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ || 88 ||
BRP020.089.1/ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā |
BRP020.089.2/ evaṁ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ || 89 ||
BRP020.090.1/ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau |
BRP020.090.2/ payāṁsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai || 90 ||
BRP020.091.1/ nyūnātiriktatā teṣāṁ kadācin naiva jāyate |
BRP020.091.2/ sthālīstham agnisaṁyogād udreki salilaṁ yathā || 91 ||
BRP020.092.1/ tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ |
BRP020.092.2/ anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca || 92 ||
BRP020.093.1/ udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
BRP020.093.2/ daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṁ śatāni ca || 93 ||
BRP020.094.1/ apāṁ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṁ dvijottamāḥ |
BRP020.094.2/ bhojanaṁ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam || 94 ||
BRP020.095.1/ bhuñjanti ṣaḍrasaṁ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi |
BRP020.095.2/ svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṁsthitiḥ || 95 ||
BRP020.096.1/ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā |
BRP020.096.2/ lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ || 96 ||
BRP020.097.1/ ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ |
BRP020.097.2/ tatas tamaḥ samāvṛtya taṁ śailaṁ sarvataḥ sthitam || 97 ||
BRP020.098.1/ tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam |
BRP020.098.2/ pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ || 98 ||
BRP020.099.1/ sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā |
BRP020.099.2/ seyaṁ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā |
BRP020.099.3/ ādhārabhūtā jagatāṁ sarveṣāṁ sā dvijottamāḥ || 99 ||
21. Chapter 21 :: Description of the nether worlds
[Page 86
]
[Note: [ SS 56-57]
BRP021.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP021.001.1/ vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā munisattamāḥ |
BRP021.001.2/ saptatis tu sahasrāṇi taducchrāyo 'pi kathyate || 1 ||
BRP021.002.1/ daśasāhasram ekaikaṁ pātālaṁ munisattamāḥ |
BRP021.002.2/ atalaṁ vitalaṁ caiva nitalaṁ sutalaṁ tathā || 2 ||
BRP021.003.1/ talātalaṁ rasātalaṁ pātālaṁ cāpi saptamam |
BRP021.003.2/ kṛṣṇā śuklāruṇā pītā śarkarā śailakāñcanī || 3 ||
BRP021.004.1/ bhūmayo yatra viprendrā varaprāsādaśobhitāḥ |
BRP021.004.2/ teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śataśaḥ sthitāḥ || 4 ||
BRP021.005.1/ nāgānāṁ ca mahāṅgānāṁ jñātayaś ca dvijottamāḥ |
BRP021.005.2/ svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ || 5 ||
BRP021.006.1/ prāha svargasadomadhye pātālebhyo gato divam |
BRP021.006.2/ āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ || 6 ||
BRP021.007.1/ nāgābharaṇabhūṣāś ca pātālaṁ kena tatsamam |
BRP021.007.2/ daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite || 7 ||
BRP021.008.1/ pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate |
BRP021.008.2/ divārkaraśmayo yatra prabhās tanvanti nātapam || 8 ||
BRP021.009.1/ śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam |
BRP021.009.2/ bhakṣyabhojyamahāpānamadamattaiś ca bhogibhiḥ || 9 ||
BRP021.010.1/ yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ |
BRP021.010.2/ vanāni nadyo ramyāṇi sarāṁsi kamalākarāḥ || 10 ||
BRP021.011.1/ puṁskokilādilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca |
BRP021.011.2/ bhūṣaṇāny atiramyāṇi gandhādyaṁ cānulepanam || 11 ||
BRP021.012.1/ vīṇāveṇumṛdaṅgānāṁ niḥsvanāś ca sadā dvijāḥ |
BRP021.012.2/ etāny anyāni ramyāṇi bhāgyabhogyāni dānavaiḥ || 12 ||
BRP021.013.1/ daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ |
BRP021.013.2/ pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ || 13 ||
BRP021.014.1/ śeṣākhyā yadguṇān vaktuṁ na śaktā daityadānavāḥ |
BRP021.014.2/ yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ || 14 ||
BRP021.015.1/ sahasraśirasā vyaktaḥ svastikāmalabhūṣaṇaḥ |
BRP021.015.2/ phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ || 15 ||
BRP021.016.1/ sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān |
BRP021.016.2/ madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ || 16 ||
BRP021.017.1/ kirīṭī sragdharo bhāti sāgniśveta ivācalaḥ |
BRP021.017.2/ nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ || 17 ||
BRP021.018.1/ sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivottamaḥ |
BRP021.018.2/ lāṅgalāsaktahastāgro bibhran muśalam uttamam || 18 ||
[Page 87
]
BRP021.019.1/ upāsyate svayaṁ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā |
BRP021.019.2/ kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ || 19 ||
BRP021.020.1/ saṅkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam |
BRP021.020.2/ sa bibhracchikharībhūtam aśeṣaṁ kṣitimaṇḍalam || 20 ||
BRP021.021.1/ āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ |
BRP021.021.2/ tasya vīryaṁ prabhāvaś ca svarūpaṁ rūpam eva ca || 21 ||
BRP021.022.1/ nahi varṇayituṁ śakyaṁ jñātuṁ vā tridaśair api |
BRP021.022.2/ yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā || 22 ||
BRP021.023.1/ āste kusumamāleva kas tadvīryaṁ vadiṣyati |
BRP021.023.2/ yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ || 23 ||
BRP021.024.1/ tadā calati bhūr eṣā sādritoyādhikānanā |
BRP021.024.2/ gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kinnaroragavāraṇāḥ || 24 ||
BRP021.025.1/ nāntaṁ guṇānāṁ gacchanti tato 'nanto 'yam avyayaḥ |
BRP021.025.2/ yasya nāgavadhūhastair lāpitaṁ haricandanam || 25 ||
BRP021.026.1/ muhuḥ śvāsānilāyastaṁ yāti dikpaṭavāsatām |
BRP021.026.2/ yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṁṣi tattvataḥ || 26 ||
BRP021.027.1/ jñātavān sakalaṁ caiva nimittapaṭhitaṁ phalam |
BRP021.027.2/ teneyaṁ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī |
BRP021.027.3/ bibharti sakalāṁl lokān sadevāsuramānuṣān || 27 ||
22. Chapter 22 :: Description of hells
[Note: [ SS 57-59]
BRP022.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP022.001.1/ tataś cānantaraṁ viprā narakā rauravādayaḥ |
BRP022.001.2/ pāpino yeṣu pātyante tāñ śṛṇudhvaṁ dvijottamāḥ || 1 ||
BRP022.002.1/ rauravaḥ śaukaro rodhas tāno viśasanas tathā |
BRP022.002.2/ mahājvālas taptakuḍyo mahālobho vimohanaḥ || 2 ||
BRP022.003.1/ rudhirāndho vasātaptaḥ kṛmīśaḥ kṛmibhojanaḥ |
BRP022.003.2/ asipattravanaṁ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ || 3 ||
BRP022.004.1/ tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ |
BRP022.004.2/ sadaṁśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca || 4 ||
BRP022.005.1/ śvabhojano 'thāpratiṣṭhomaāvīciś ca tathāparaḥ |
BRP022.005.2/ ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ || 5 ||
BRP022.006.1/ yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgniviṣadarśinaḥ |
BRP022.006.2/ patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāś ca ye || 6 ||
BRP022.007.1/ kūṭasākṣī tathā samyak pakṣapātena yo vadet |
BRP022.007.2/ yaś cānyad anṛtaṁ vakti sa naro yāti rauravam || 7 ||
[Page 88
]
BRP022.008.1/ bhrūṇahā purahantā ca goghnaś ca munisattamāḥ |
BRP022.008.2/ yānti te rauravaṁ ghoraṁ yaś cocchvāsanirodhakaḥ || 8 ||
BRP022.009.1/ surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca śūkare |
BRP022.009.2/ prayāti narake yaś ca taiḥ saṁsargam upaiti vai || 9 ||
BRP022.010.1/ rājanyavaiśyahā caiva tathaiva gurutalpagaḥ |
BRP022.010.2/ taptakumbhe svasṛgāmī hanti rājabhaṭaṁ ca yaḥ || 10 ||
BRP022.011.1/ mādhvīvikrayakṛn vadhyapālaḥ kesaravikrayī |
BRP022.011.2/ taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṁ parityajet || 11 ||
BRP022.012.1/ sutāṁ snuṣāṁ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate |
BRP022.012.2/ avamantā gurūṇāṁ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ || 12 ||
BRP022.013.1/ vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ |
BRP022.013.2/ agamyagāmī yaś ca syāt te yānti śabalaṁ dvijāḥ || 13 ||
BRP022.014.1/ cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā |
BRP022.014.2/ devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ || 14 ||
BRP022.015.1/ sa yāti kṛmibhakṣye vai kṛmīśe tu duriṣṭikṛt |
BRP022.015.2/ pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ || 15 ||
BRP022.016.1/ lālābhakṣye sa yāty ugre śarakartā ca vedhake |
BRP022.016.2/ karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ || 16 ||
BRP022.017.1/ prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe |
BRP022.017.2/ asatpratigrahītā ca narake yāty adhomukhe || 17 ||
BRP022.018.1/ ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ |
BRP022.018.2/ kṛmipūye naraś caiko yāti miṣṭānnabhuk sadā || 18 ||
BRP022.019.1/ lākṣāmāṁsarasānāṁ ca tilānāṁ lavaṇasya ca |
BRP022.019.2/ vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṁ dvijāḥ || 19 ||
BRP022.020.1/ mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṅgamān |
BRP022.020.2/ poṣayan narakaṁ yāti tam eva dvijasattamāḥ || 20 ||
BRP022.021.1/ raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā |
BRP022.021.2/ sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ || 21 ||
BRP022.022.1/ agāradāhī mitraghnaḥ śakunigrāmayājakaḥ |
BRP022.022.2/ rudhirāndhe patanty ete somaṁ vikrīṇate ca ye || 22 ||
BRP022.023.1/ madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṁ naraḥ |
BRP022.023.2/ retaḥpānādikartāro maryādābhedinaś ca ye || 23 ||
BRP022.024.1/ te kṛcchre yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye |
BRP022.024.2/ asipattravanaṁ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ || 24 ||
BRP022.025.1/ aurabhrikā mṛgavyādhā vahnijvāle patanti vai |
BRP022.025.2/ yānti tatraiva te viprā yaś cāpākeṣu vahnidaḥ || 25 ||
[Page 89
]
BRP022.026.1/ vratopalopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ |
BRP022.026.2/ sandaṁśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api || 26 ||
BRP022.027.1/ divā svapneṣu syandante ye narā brahmacāriṇaḥ |
BRP022.027.2/ putrair adhyāpitā ye tu te patanti śvabhojane || 27 ||
BRP022.028.1/ ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP022.028.2/ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ || 28 ||
BRP022.029.1/ tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ |
BRP022.029.2/ bhujyante jātipuruṣair narakāntaragocaraiḥ || 29 ||
BRP022.030.1/ varṇāśramaviruddhaṁ ca karma kurvanti ye narāḥ |
BRP022.030.2/ karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te || 30 ||
BRP022.031.1/ adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ |
BRP022.031.2/ devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān || 31 ||
BRP022.032.1/ sthāvarāḥ kṛmayo 'jvāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ |
BRP022.032.2/ dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam || 32 ||
BRP022.033.1/ sahasrabhāgaḥ prathamād dvitīyo 'nukramāt tathā |
BRP022.033.2/ sarve hy ete mahābhāgā yāvan muktisamāśrayāḥ || 33 ||
BRP022.034.1/ yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ |
BRP022.034.2/ pāpakṛd yāti narakaṁ prāyaścittaparāṅmukhaḥ || 34 ||
BRP022.035.1/ pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā |
BRP022.035.2/ tathā tathaiva saṁsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ || 35 ||
BRP022.036.1/ pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ |
BRP022.036.2/ prāyaścittāni viprendrā jaguḥ svāyambhuvādayaḥ || 36 ||
BRP022.037.1/ prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai |
BRP022.037.2/ yāni teṣām aśeṣāṇāṁ kṛṣṇānusmaraṇaṁ param || 37 ||
BRP022.038.1/ kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṁsaḥ prajāyate |
BRP022.038.2/ prāyaścittaṁ tu tasyaikaṁ harisaṁsmaraṇaṁ param || 38 ||
BRP022.039.1/ prātar niśi tathā sandhyāmadhyāhnādiṣu saṁsmaran |
BRP022.039.2/ nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayān naraḥ || 39 ||
BRP022.040.1/ viṣṇusaṁsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasañcayaḥ |
BRP022.040.2/ muktiṁ prayāti bho viprā viṣṇos tasyānukīrtanāt || 40 ||
BRP022.041.1/ vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu |
BRP022.041.2/ tasyāntarāyo viprendrā devendratvādikaṁ phalam || 41 ||
BRP022.042.1/ kva nākapṛṣṭhagamanaṁ punarāvṛttilakṣaṇam |
BRP022.042.2/ kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam || 42 ||
BRP022.043.1/ tasmād aharniśaṁ viṣṇuṁ saṁsmaran puruṣo dvijaḥ |
BRP022.043.2/ na yāti narakaṁ śuddhaḥ saṅkṣīṇākhilapātakaḥ || 43 ||
BRP022.044.1/ manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ |
BRP022.044.2/ narakasvargasañjñe vai pāpapuṇye dvijottamāḥ || 44 ||
[Page 90
]
BRP022.045.1/ vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodayāya ca |
BRP022.045.2/ kopāya ca yatas tasmād vastu duḥkhātmakaṁ kutaḥ || 45 ||
BRP022.046.1/ tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate |
BRP022.046.2/ tad eva kopālayataḥ prasādāya ca jāyate || 46 ||
BRP022.047.1/ tasmād duḥkhātmakaṁ nāsti na ca kiñcit sukhātmakam |
BRP022.047.2/ manasaḥ pariṇāmo 'yaṁ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ || 47 ||
BRP022.048.1/ jñānam eva paraṁ brahmājñānaṁ bandhāya ceṣyate |
BRP022.048.2/ jñānātmakam idaṁ viśvaṁ na jñānād vidyate param || 48 ||
BRP022.049.1/ vidyāvidye hi bho viprā jñānam evāvadhāryatām |
BRP022.049.2/ evam etad mayākhyātaṁ bhavatāṁ maṇḍalaṁ bhuvaḥ || 49 ||
BRP022.050.1/ pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvijāḥ |
BRP022.050.2/ samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ |
BRP022.050.3/ saṅkṣepāt sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchatha || 50 ||
23. Chapter 23 :: Description of the heavenly worlds; Viṣṇu and his Śakti
[Note: [ SS 59-61]
BRP023.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP023.001.1/ kathitaṁ bhavatā sarvam asmākaṁ sakalaṁ tathā |
BRP023.001.2/ bhuvarlokādikāṁl lokāñ śrotum icchāmahe vayam || 1 ||
BRP023.002.1/ tathaiva grahasaṁsthānaṁ pramāṇāni yathā tathā |
BRP023.002.2/ samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa || 2 ||
BRP023.003.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP023.003.1/ ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate |
BRP023.003.2/ sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā || 3 ||
BRP023.004.1/ yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā |
BRP023.004.2/ nabhas tāvatpramāṇaṁ hi vistāraparimaṇḍalam || 4 ||
BRP023.005.1/ bhūmer yojanalakṣe tu sauraṁ viprās tu maṇḍalam |
BRP023.005.2/ lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṁ śaśinaḥ sthitam || 5 ||
BRP023.006.1/ pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṁ niśākarāt |
BRP023.006.2/ nakṣatramaṇḍalaṁ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate || 6 ||
BRP023.007.1/ dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt |
BRP023.007.2/ tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ || 7 ||
BRP023.008.1/ aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ |
BRP023.008.2/ lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ || 8 ||
BRP023.009.1/ saurir bṛhaspater ūrdhvaṁ dvilakṣe samavasthitaḥ |
BRP023.009.2/ saptarṣimaṇḍalaṁ tasmāl lakṣam ekaṁ dvijottamāḥ || 9 ||
BRP023.010.1/ ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṁ śatād ūrdhvaṁ vyavasthitaḥ |
BRP023.010.2/ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ || 10 ||
[Page 91
]
BRP023.011.1/ trailokyam etat kathitaṁ saṅkṣepeṇa dvijottamāḥ |
BRP023.011.2/ ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā || 11 ||
BRP023.012.1/ dhruvād ūrdhvaṁ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ |
BRP023.012.2/ ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate || 12 ||
BRP023.013.1/ dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ |
BRP023.013.2/ sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ || 13 ||
BRP023.014.1/ caturguṇottaraṁ cordhvaṁ janalokāt tapaḥ smṛtam |
BRP023.014.2/ vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ || 14 ||
BRP023.015.1/ ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate |
BRP023.015.2/ apunarmārakaṁ yatra siddhādimunisevitam || 15 ||
BRP023.016.1/ pādagamyaṁ tu yat kiñcid vastv asti pṛthivīmayam |
BRP023.016.2/ sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro 'sya mayoditaḥ || 16 ||
BRP023.017.1/ bhūmisūryāntaraṁ yat tu siddhādimunisevitam |
BRP023.017.2/ bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattamāḥ || 17 ||
BRP023.018.1/ dhruvasūryāntaraṁ yat tu niyutāni caturdaśa |
BRP023.018.2/ svarlokaḥ so 'pi kathito lokasaṁsthānacintakaiḥ || 18 ||
BRP023.019.1/ trailokyam etat kṛtakaṁ vipraiś ca paripaṭhyate |
BRP023.019.2/ janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṁ trayam || 19 ||
BRP023.020.1/ kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ |
BRP023.020.2/ śūnyo bhavati kalpānte yo 'ntaṁ na ca vinaśyati || 20 ||
BRP023.021.1/ ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ |
BRP023.021.2/ pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ || 21 ||
BRP023.022.1/ etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā |
BRP023.022.2/ kapitthasya yathā bījaṁ sarvato vai samāvṛtam || 22 ||
BRP023.023.1/ daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṁ ca tad vṛtam |
BRP023.023.2/ sa cāmbuparivāro 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ || 23 ||
BRP023.024.1/ vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ |
BRP023.024.2/ ākāśo 'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ || 24 ||
BRP023.025.1/ daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai |
BRP023.025.2/ mahāntaṁ ca samāvṛtya pradhānaṁ samavasthitam || 25 ||
BRP023.026.1/ anantasya na tasyāntaḥ saṅkhyānaṁ cāpi vidyate |
BRP023.026.2/ tad anantam asaṅkhyātaṁ pramāṇenāpi vai yataḥ || 26 ||
BRP023.027.1/ hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ |
BRP023.027.2/ aṇḍānāṁ tu sahasrāṇāṁ sahasrāṇy ayutāni ca || 27 ||
BRP023.028.1/ īdṛśānāṁ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca |
BRP023.028.2/ dāruṇy agnir yathā tailaṁ tile tadvat pumān iha || 28 ||
[Page 92
]
BRP023.029.1/ pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ |
BRP023.029.2/ pradhānaṁ ca pumāṁś caiva sarvabhūtānubhūtayā || 29 ||
BRP023.030.1/ viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṁśrayadharmiṇau |
BRP023.030.2/ tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṁ saṁśrayasya ca || 30 ||
BRP023.031.1/ kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ |
BRP023.031.2/ yathā śaityaṁ jale vāto bibharti kaṇikāgatam || 31 ||
BRP023.032.1/ jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam |
BRP023.032.2/ yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṁyutaḥ || 32 ||
BRP023.033.1/ ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ |
BRP023.033.2/ prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ || 33 ||
BRP023.034.1/ te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā dvijāḥ |
BRP023.034.2/ evam avyākṛtāt pūrvaṁ jāyante mahadādayaḥ || 34 ||
BRP023.035.1/ viśeṣāntās tatas tebhyaḥ sambhavanti surādayaḥ |
BRP023.035.2/ tebhyaś ca putrās teṣāṁ tu putrāṇāṁ parame sutāḥ || 35 ||
BRP023.036.1/ bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ |
BRP023.036.2/ bhūtānāṁ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā || 36 ||
BRP023.037.1/ sannidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṁ taroḥ |
BRP023.037.2/ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ || 37 ||
BRP023.038.1/ vrīhibīje yathā mūlaṁ nālaṁ pattrāṅkurau tathā |
BRP023.038.2/ kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṁ kṣīraṁ tadvac ca taṇḍulaḥ || 38 ||
BRP023.039.1/ tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ |
BRP023.039.2/ prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ || 39 ||
BRP023.040.1/ tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ |
BRP023.040.2/ viṣṇuśaktiṁ samāsādya praroham upayānti vai || 40 ||
BRP023.041.1/ sa ca viṣṇuḥ paraṁ brahma yataḥ sarvam idaṁ jagat |
BRP023.041.2/ jagac ca yo yatra cedaṁ yasmin vilayam eṣyati || 41 ||
BRP023.042.1/ tad brahma paramaṁ dhāma sadasat paramaṁ padam |
BRP023.042.2/ yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram || 42 ||
BRP023.043.1/ sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ |
BRP023.043.2/ tasminn eva layaṁ sarvaṁ yāti tatra ca tiṣṭhati || 43 ||
BRP023.044.1/ kartā kriyāṇāṁ sa ca ijyate kratuḥ |
BRP023.044.2/ sa eva tatkarmaphalaṁ ca tasya yat |
BRP023.044.3/ yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato |
BRP023.044.4/ harer na kiñcid vyatiriktam asti tat || 44 ||
24. Chapter 24 :: Nārāyaṇa as Śiśumāra and the cycle of water
[Page 93
]
[Note: [ SS 61-62]
BRP024.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP024.001.1/ tārāmayaṁ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ |
BRP024.001.2/ divi rūpaṁ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ || 1 ||
BRP024.002.1/ saeṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān |
BRP024.002.2/ bhramantam anu taṁ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat || 2 ||
BRP024.003.1/ sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha |
BRP024.003.2/ vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai || 3 ||
BRP024.004.1/ śiśumārākṛti proktaṁ yad rūpaṁ jyotiṣāṁ divi |
BRP024.004.2/ nārāyaṇaḥ paraṁ dhāma tasyādhāraḥ svayaṁ hṛdi || 4 ||
BRP024.005.1/ uttānapādatanayas tam ārādhya prajāpatim |
BRP024.005.2/ sa tārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ || 5 ||
BRP024.006.1/ ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ |
BRP024.006.2/ dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ || 6 ||
BRP024.007.1/ tad ādhāraṁ jagac cedaṁ sadevāsuramānuṣam |
BRP024.007.2/ yena viprā vidhānena tan me śṛṇuta sāmpratam || 7 ||
BRP024.008.1/ vivasvān aṣṭabhir māsair grasaty apo rasātmikāḥ |
BRP024.008.2/ varṣaty ambu tataś cānnam annādam akhilaṁ jagat || 8 ||
BRP024.009.1/ vivasvān aṁśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam |
BRP024.009.2/ somaṁ puṣyaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi || 9 ||
BRP024.010.1/ jalair vikṣipyate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu |
BRP024.010.2/ na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ || 10 ||
BRP024.011.1/ abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ |
BRP024.011.2/ saṁskāraṁ kālajanitaṁ viprāś cāsādya nirmalāḥ || 11 ||
BRP024.012.1/ saritsamudrā bhaumās tu tathāpaḥ prāṇisambhavāḥ |
BRP024.012.2/ catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā dvijāḥ || 12 ||
BRP024.013.1/ ākāśagaṅgāsalilaṁ tathāhṛtya gabhastimān |
BRP024.013.2/ anabhragatam evorvyāṁ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ || 13 ||
BRP024.014.1/ tasya saṁsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottamāḥ |
BRP024.014.2/ na yāti narakaṁ martyo divyaṁ snānaṁ hi tat smṛtam || 14 ||
BRP024.015.1/ dṛṣṭasūryaṁ hi tad vāri pataty abhrair vinā divaḥ |
BRP024.015.2/ ākāśagaṅgāsalilaṁ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ || 15 ||
BRP024.016.1/ kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ |
BRP024.016.2/ dṛṣṭvārkaṁ patitaṁ jñeyaṁ tad gāṅgaṁ diggajohnitam || 16 ||
BRP024.017.1/ yugmarkṣeṣu tu yat toyaṁ pataty arkodgitaṁ divaḥ |
BRP024.017.2/ tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate || 17 ||
BRP024.018.1/ ubhayaṁ puṇyam atyarthaṁ nṛṇāṁ pāpaharaṁ dvijāḥ |
BRP024.018.2/ ākāśagaṅgāsalilaṁ divyaṁ snānaṁ dvijottamāḥ || 18 ||
[Page 94
]
BRP024.019.1/ yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṁ vāri tat prāṇināṁ dvijāḥ |
BRP024.019.2/ puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṁ hi tat || 19 ||
BRP024.020.1/ tena vṛddhiṁ parāṁ nītaḥ sakalaś cauṣadhīgaṇaḥ |
BRP024.020.2/ sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṁ tu prajāyate || 20 ||
BRP024.021.1/ tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ |
BRP024.021.2/ kurvate 'harahaś caiva devān āpyāyayanti te || 21 ||
BRP024.022.1/ evaṁ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ |
BRP024.022.2/ sarvadevanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye || 22 ||
BRP024.023.1/ vṛṣṭyā dhṛtam idaṁ sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP024.023.2/ sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattamāḥ || 23 ||
BRP024.024.1/ ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottamāḥ |
BRP024.024.2/ dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ || 24 ||
BRP024.025.1/ hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṁsthitaḥ |
BRP024.025.2/ vibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ || 25 ||
BRP024.026.1/ evaṁ mayā muniśreṣṭhā brahmāṇḍaṁ samudāhṛtam |
BRP024.026.2/ bhūsamudrādibhir yuktaṁ kim anyac chrotum icchatha || 26 ||
25. Chapter 25 :: Places of pilgrimage
[Note: [ SS 62-65]
BRP025.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP025.001.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP025.001.2/ vaktum arhasi dharmajña śrotuṁ no vartate manaḥ || 1 ||
BRP025.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP025.002.1/ yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṁyatam |
BRP025.002.2/ vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute || 2 ||
BRP025.003.1/ mano viśuddhaṁ puruṣasya tīrthaṁ |
BRP025.003.2/ vācāṁ tathā cendriyanigrahaś ca |
BRP025.003.3/ etāni tīrthāni śarīrajāni |
BRP025.003.4/ svargasya mārgaṁ pratibodhayanti || 3 ||
BRP025.004.1/ cittam antargataṁ duṣṭaṁ tīrthasnānair na śudhyati |
BRP025.004.2/ śataśo 'pi jalair dhautaṁ surābhāṇḍam ivāśuci || 4 ||
BRP025.005.1/ na tīrthāni na dānāni na vratāni na cāśramāḥ |
BRP025.005.2/ duṣṭāśayaṁ dambharuciṁ punanti vyutthitendriyam || 5 ||
BRP025.006.1/ indriyāṇi vaśe kṛtvā yatra yatra vasen naraḥ |
BRP025.006.2/ tatra tatra kurukṣetraṁ prayāgaṁ puṣkaraṁ tathā || 6 ||
BRP025.007.1/ tasmāc chṛṇudhvaṁ vakṣyāmi tīrthāny āyatanāni ca |
BRP025.007.2/ saṅkṣepeṇa muniśreṣṭhāḥ pṛthivyāṁ yāni kāni vai || 7 ||
[Page 95
]
BRP025.008.1/ vistareṇa na śakyante vaktuṁ varṣaśatair api |
BRP025.008.2/ prathamaṁ puṣkaraṁ tīrthaṁ naimiṣāraṇyam eva ca || 8 ||
BRP025.009.1/ prayāgaṁ ca pravakṣyāmi dharmāraṇyaṁ dvijottamāḥ |
BRP025.009.2/ dhenukaṁ campakāraṇyaṁ saindhavāraṇyam eva ca || 9 ||
BRP025.010.1/ puṇyaṁ ca magadhāraṇyaṁ daṇḍakāraṇyam eva ca |
BRP025.010.2/ gayā prabhāsaṁ śrītīrthaṁ divyaṁ kanakhalaṁ tathā || 10 ||
BRP025.011.1/ bhṛgutuṅgaṁ hiraṇyākṣaṁ bhīmāraṇyaṁ kuśasthalīm |
BRP025.011.2/ lohākulaṁ sakedāraṁ mandarāraṇyam eva ca || 11 ||
BRP025.012.1/ mahābalaṁ koṭitīrthaṁ sarvapāpaharaṁ tathā |
BRP025.012.2/ rūpatīrthaṁ śūkaravaṁ cakratīrthaṁ mahāphalam || 12 ||
BRP025.013.1/ yogatīrthaṁ somatīrthaṁ tīrthaṁ sāhoṭakaṁ tathā |
BRP025.013.2/ tīrthaṁ kokāmukhaṁ puṇyaṁ badarīśailam eva ca || 13 ||
BRP025.014.1/ somatīrthaṁ tuṅgakūṭaṁ tīrthaṁ skandāśramaṁ tathā |
BRP025.014.2/ koṭitīrthaṁ cāgnipadaṁ tīrthaṁ pañcaśikhaṁ tathā || 14 ||
BRP025.015.1/ dharmodbhavaṁ koṭitīrthaṁ tīrthaṁ bādhapramocanam |
BRP025.015.2/ gaṅgādvāraṁ pañcakūṭaṁ madhyakesaram eva ca || 15 ||
BRP025.016.1/ cakraprabhaṁ mataṅgaṁ ca kruśadaṇḍaṁ ca viśrutam |
BRP025.016.2/ daṁṣṭrākuṇḍaṁ viṣṇutīrthaṁ sārvakāmikam eva ca || 16 ||
BRP025.017.1/ tīrthaṁ matsyatilaṁ caiva badarī suprabhaṁ tathā |
BRP025.017.2/ brahmakuṇḍaṁ vahnikuṇḍaṁ tīrthaṁ satyapadaṁ tathā || 17 ||
BRP025.018.1/ catuḥsrotaś catuḥśṛṅgaṁ śailaṁ dvādaśadhārakam |
BRP025.018.2/ mānasaṁ sthūlaśṛṅgaṁ ca sthūladaṇḍaṁ tathorvaśī || 18 ||
BRP025.019.1/ lokapālaṁ manuvaraṁ somāhvaśailam eva ca |
BRP025.019.2/ sadāprabhaṁ merukuṇḍaṁ tīrthaṁ somābhiṣecanam || 19 ||
BRP025.020.1/ mahāsrotaṁ koṭarakaṁ pañcadhāraṁ tridhārakam |
BRP025.020.2/ saptadhāraikadhāraṁ ca tīrthaṁ cāmarakaṇṭakam || 20 ||
BRP025.021.1/ śālagrāmaṁ cakratīrthaṁ koṭidrumam anuttamam |
BRP025.021.2/ bilvaprabhaṁ devahradaṁ tīrthaṁ viṣṇuhradaṁ tathā || 21 ||
BRP025.022.1/ śaṅkhaprabhaṁ devakuṇḍaṁ tīrthaṁ vajrāyudhaṁ tathā |
BRP025.022.2/ agniprabhaṁ ca punnāgaṁ devaprabham anuttamam || 22 ||
BRP025.023.1/ vidyādharaṁ sagāndharvaṁ śrītīrthaṁ brahmaṇo hradam |
BRP025.023.2/ sātīrthaṁ lokapālākhyaṁ maṇipuragiriṁ tathā || 23 ||
[Page 96
]
BRP025.024.1/ tīrthaṁ pañcahradaṁ caiva puṇyaṁ piṇḍārakaṁ tathā |
BRP025.024.2/ malavyaṁ goprabhāvaṁ ca govaraṁ vaṭamūlakam || 24 ||
BRP025.025.1/ snānadaṇḍaṁ prayāgaṁ ca guhyaṁ viṣṇupadaṁ tathā |
BRP025.025.2/ kanyāśramaṁ vāyukuṇḍaṁ jambūmārgaṁ tathottamam || 25 ||
BRP025.026.1/ gabhastitīrthaṁ ca tathā yayātipatanaṁ śuci |
BRP025.026.2/ koṭitīrthaṁ bhadravaṭaṁ mahākālavanaṁ tathā || 26 ||
BRP025.027.1/ narmadātīrtham aparaṁ tīrthavajraṁ tathārbudam |
BRP025.027.2/ piṅgutīrthaṁ savāsiṣṭhaṁ tīrthaṁ ca pṛthasaṅgamam || 27 ||
BRP025.028.1/ tīrthaṁ daurvāsikaṁ nāma tathā piñjarakaṁ śubham |
BRP025.028.2/ ṛṣitīrthaṁ brahmatuṅgaṁ vasutīrthaṁ kumārikam || 28 ||
BRP025.029.1/ śakratīrthaṁ pañcanadaṁ reṇukātīrtham eva ca |
BRP025.029.2/ paitāmahaṁ ca vimalaṁ rudrapādaṁ tathottamam || 29 ||
BRP025.030.1/ maṇimattaṁ ca kāmākhyaṁ kṛṣṇatīrthaṁ kuśāvilam |
BRP025.030.2/ yajanaṁ yājanaṁ caiva tathaiva brahmavālukam || 30 ||
BRP025.031.1/ puṣpanyāsaṁ puṇḍarīkaṁ maṇipūraṁ tathottaram |
BRP025.031.2/ dīrghasattraṁ hayapadaṁ tīrthaṁ cānaśanaṁ tathā || 31 ||
BRP025.032.1/ gaṅgodbhedaṁ śivodbhedaṁ narmadodbhedam eva ca |
BRP025.032.2/ vastrāpadaṁ dāruvalaṁ chāyārohaṇam eva ca || 32 ||
BRP025.033.1/ siddheśvaraṁ mitravalaṁ kālikāśramam eva ca |
BRP025.033.2/ vaṭāvaṭaṁ bhadravaṭaṁ kauśāmbī ca divākaram || 33 ||
BRP025.034.1/ dvīpaṁ sārasvataṁ caiva vijayaṁ kāmadaṁ tathā |
BRP025.034.2/ rudrakoṭiṁ sumanasaṁ tīrthaṁ sadrāvanāmitam || 34 ||
BRP025.035.1/ syamantapañcakaṁ tīrthaṁ brahmatīrthaṁ sudarśanam |
BRP025.035.2/ satataṁ pṛthivīsarvaṁ pāriplavapṛthūdakau || 35 ||
BRP025.036.1/ daśāśvamedhikaṁ tīrthaṁ sarpijaṁ viṣayāntikam |
BRP025.036.2/ koṭitīrthaṁ pañcanadaṁ vārāhaṁ yakṣiṇīhradam || 36 ||
BRP025.037.1/ puṇḍarīkaṁ somatīrthaṁ muñjavaṭaṁ tathottamam |
BRP025.037.2/ badarīvanam āsīnaṁ ratnamūlakam eva ca || 37 ||
BRP025.038.1/ lokadvāraṁ pañcatīrthaṁ kapilātīrtham eva ca |
BRP025.038.2/ sūryatīrthaṁ śaṅkhinī ca gavāṁ bhavanam eva ca || 38 ||
BRP025.039.1/ tīrthaṁ ca yakṣarājasya brahmāvartaṁ sutīrthakam |
BRP025.039.2/ kāmeśvaraṁ mātritīrthaṁ tīrthaṁ śītavanaṁ tathā || 39 ||
[Page 97
]
BRP025.040.1/ snānalomāpahaṁ caiva māsasaṁsarakaṁ tathā |
BRP025.040.2/ daśāśvamedhaṁ kedāraṁ brahmodumbaram eva ca || 40 ||
BRP025.041.1/ saptarṣikuṇḍaṁ ca tathā tīrthaṁ devyāḥ sujambukam |
BRP025.041.2/ īṭāspadaṁ koṭikūṭaṁ kindānaṁ kiñjapaṁ tathā || 41 ||
BRP025.042.1/ kāraṇḍavaṁ cāvedhyaṁ ca triviṣṭapam athāparam |
BRP025.042.2/ pāṇiṣātaṁ miśrakaṁ ca madhūvaṭamanojavau || 42 ||
BRP025.043.1/ kauśikī devatīrthaṁ ca tīrthaṁ ca ṛṇamocanam |
BRP025.043.2/ divyaṁ ca nṛgadhūmākhyaṁ tīrthaṁ viṣṇupadaṁ tathā || 43 ||
BRP025.044.1/ amarāṇāṁ hradaṁ puṇyaṁ koṭitīrthaṁ tathāparam |
BRP025.044.2/ śrīkuñjaṁ śālitīrthaṁ ca naimiṣeyaṁ ca viśrutam || 44 ||
BRP025.045.1/ brahmasthānaṁ somatīrthaṁ kanyātīrthaṁ tathaiva ca |
BRP025.045.2/ brahmatīrthaṁ manastīrthaṁ tīrthaṁ vai kārupāvanam || 45 ||
BRP025.046.1/ saugandhikavanaṁ caiva maṇitīrthaṁ sarasvatī |
BRP025.046.2/ īśānatīrthaṁ pravaraṁ pāvanaṁ pāñcayajñikam || 46 ||
BRP025.047.1/ triśūladhāraṁ māhendraṁ devasthānaṁ kṛtālayam |
BRP025.047.2/ śākambharī devatīrthaṁ suvarṇākhyaṁ kilaṁ hradam || 47 ||
BRP025.048.1/ kṣīraśravaṁ virūpākṣaṁ bhṛgutīrthaṁ kuśodbhavam |
BRP025.048.2/ brahmatīrthaṁ brahmayoniṁ nīlaparvatam eva ca || 48 ||
BRP025.049.1/ kubjāmbakaṁ bhadravaṭaṁ vasiṣṭhapadam eva ca |
BRP025.049.2/ svargadvāraṁ prajādvāraṁ kālikāśramam eva ca || 49 ||
BRP025.050.1/ rudrāvartaṁ sugandhāśvaṁ kapilāvanam eva ca |
BRP025.050.2/ bhadrakarṇahradaṁ caiva śaṅkukarṇahradaṁ tathā || 50 ||
BRP025.051.1/ saptasārasvataṁ caiva tīrtham auśanasaṁ tathā |
BRP025.051.2/ kapālamocanaṁ caiva avakīrṇaṁ ca kāmyakam || 51 ||
BRP025.052.1/ catuḥsāmudrikaṁ caiva śatakiṁ ca sahasrikam |
BRP025.052.2/ reṇukaṁ pañcavaṭakaṁ vimocanam athaujasam || 52 ||
BRP025.053.1/ sthāṇutīrthaṁ kuros tīrthaṁ svargadvāraṁ kuśadhvajam |
BRP025.053.2/ viśveśvaraṁ mānavakaṁ kūpaṁ nārāyaṇāśrayam || 53 ||
BRP025.054.1/ gaṅgāhradaṁ vaṭaṁ caiva badarīpāṭanaṁ tathā |
BRP025.054.2/ indramārgam ekarātraṁ kṣīrakāvāsam eva ca || 54 ||
BRP025.055.1/ somatīrthaṁ dadhīcaṁ ca śrutatīrthaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP025.055.2/ koṭitīrthasthalīṁ caiva bhadrakālīhradaṁ tathā || 55 ||
BRP025.056.1/ arundhatīvanaṁ caiva brahmāvartaṁ tathottamam |
BRP025.056.2/ aśvavedī kubjāvanaṁ yamunāprabhavaṁ tathā || 56 ||
[Page 98
]
BRP025.057.1/ vīraṁ pramokṣaṁ sindhūttham ṛṣa kulyā sakṛttikam |
BRP025.057.2/ urvīsaṅkramaṇaṁ caiva māyāvidyodbhavaṁ tathā || 57 ||
BRP025.058.1/ mahāśramo vaitasikārūpaṁ sundarikāśramam |
BRP025.058.2/ bāhutīrthaṁ cārunadīṁ vimalāśokam eva ca || 58 ||
BRP025.059.1/ tīrthaṁ pañcanadaṁ caiva mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
BRP025.059.2/ somatīrthaṁ sitodaṁ ca tīrthaṁ matsyodarīṁ tathā || 59 ||
BRP025.060.1/ sūryaprabhaṁ sūryatīrtham aśokavanam eva ca |
BRP025.060.2/ aruṇāspadaṁ kāmadaṁ ca śukratīrthaṁ savālukam || 60 ||
BRP025.061.1/ piśācamocanaṁ caiva subhadrāhradam eva ca |
BRP025.061.2/ kuṇḍaṁ vimaladaṇḍasya tīrthaṁ caṇḍeśvarasya ca || 61 ||
BRP025.062.1/ jyeṣṭhasthānahradaṁ caiva puṇyaṁ brahmasaraṁ tathā |
BRP025.062.2/ jaigīṣavyaguhā caiva harikeśavanaṁ tathā || 62 ||
BRP025.063.1/ ajāmukhasaraṁ caiva ghaṇṭākarṇahradaṁ tathā |
BRP025.063.2/ puṇḍarīkahradaṁ caiva vāpī karkoṭakasya ca || 63 ||
BRP025.064.1/ suvarṇasyodapānaṁ ca śvetatīrthahradaṁ tathā |
BRP025.064.2/ kuṇḍaṁ ghargharikāyāś ca śyāmakūpaṁ ca candrikā || 64 ||
BRP025.065.1/ śmaśānastambhakūpaṁ ca vināyakahradaṁ tathā |
BRP025.065.2/ kūpaṁ sindhūdbhavaṁ caiva puṇyaṁ brahmasaraṁ tathā || 65 ||
BRP025.066.1/ rudrāvāsaṁ tathā tīrthaṁ nāgatīrthaṁ pulomakam |
BRP025.066.2/ bhaktahradaṁ kṣīrasaraḥ pretādhāraṁ kumārakam || 66 ||
BRP025.067.1/ brahmāvartaṁ kuśāvartaṁ dadhikarṇodapānakam |
BRP025.067.2/ śṛṅgatīrthaṁ mahātīrthaṁ tīrthaśreṣṭhā mahānadī || 67 ||
BRP025.068.1/ divyaṁ brahmasaraṁ puṇyaṁ gayāśīrṣākṣayaṁ vaṭam |
BRP025.068.2/ dakṣiṇaṁ cottaraṁ caiva gomayaṁ rūpaśītikam || 68 ||
BRP025.069.1/ kapilāhradaṁ gṛdhravaṭaṁ sāvitrīhradam eva ca |
BRP025.069.2/ prabhāsanaṁ sītavanaṁ yonidvāraṁ ca dhenukam || 69 ||
BRP025.070.1/ dhanyakaṁ kokilākhyaṁ ca mataṅgahradam eva ca |
BRP025.070.2/ pitṛkūpaṁ rudratīrthaṁ śakratīrthaṁ sumālinam || 70 ||
BRP025.071.1/ brahmasthānaṁ saptakuṇḍaṁ maṇiratnahradaṁ tathā |
[Page 99
]
BRP025.071.2/ kauśikyaṁ bharataṁ caiva tīrthaṁ jyeṣṭhālikā tathā || 71 ||
BRP025.072.1/ viśveśvaraṁ kalpasaraḥ kanyāsaṁvetyam eva ca |
BRP025.072.2/ niścīvā prabhavaś caiva vasiṣṭhāśramam eva ca || 72 ||
BRP025.073.1/ devakūṭaṁ ca kūpaṁ ca vasiṣṭhāśramam eva ca |
BRP025.073.2/ vīrāśramaṁ brahmasaro brahmavīrāvakāpilī || 73 ||
BRP025.074.1/ kumāradhārā śrīdhārā gaurīśikharam eva ca |
BRP025.074.2/ śunaḥ kuṇḍo 'tha tīrthaṁ ca nanditīrthaṁ tathaiva ca || 74 ||
BRP025.075.1/ kumāravāsaṁ śrīvāsam aurvīśītārtham eva ca |
BRP025.075.2/ kumbhakarṇahradaṁ caiva kauśikīhradam eva ca || 75 ||
BRP025.076.1/ dharmatīrthaṁ kāmatīrthaṁ tīrtham uddālakaṁ tathā |
BRP025.076.2/ sandhyātīrthaṁ kāratoyaṁ kapilaṁ lohitārṇavam || 76 ||
BRP025.077.1/ śoṇodbhavaṁ vaṁśagulmam ṛṣabhaṁ kalatīrthakam |
BRP025.077.2/ puṇyāvatīhradaṁ tīrthaṁ tīrthaṁ badarikāśramam || 77 ||
BRP025.078.1/ rāmatīrthaṁ pitṛvanaṁ virajātīrtham eva ca |
BRP025.078.2/ mārkaṇḍeyavanaṁ caiva kṛṣṇatīrthaṁ tathā vaṭam || 78 ||
BRP025.079.1/ rohiṇīkūpapravaram indradyumnasaraṁ ca yat |
BRP025.079.2/ sānugartaṁ samāhendraṁ śrītīrthaṁ śrīnadaṁ tathā || 79 ||
BRP025.080.1/ iṣutīrthaṁ vārṣabhaṁ ca kāverīhradam eva ca |
BRP025.080.2/ kanyātīrthaṁ ca gokarṇaṁ gāyatrīsthānam eva ca || 80 ||
BRP025.081.1/ badarīhradam anyac ca madhyasthānaṁ vikarṇakam |
BRP025.081.2/ jātīhradaṁ devakūpaṁ kuśapravaṇam eva ca || 81 ||
BRP025.082.1/ sarvadevavrataṁ caiva kanyāśramahradaṁ tathā |
BRP025.082.2/ tathānyad vālakhilyānāṁ sapūrvāṇāṁ tathāparam || 82 ||
BRP025.083.1/ tathānyac ca maharṣīṇām akhaṇḍitahradaṁ tathā |
BRP025.083.2/ tīrtheṣv eteṣu vidhivat samyak śraddhāsamanvitaḥ || 83 ||
[Page 100
]
BRP025.084.1/ snānaṁ karoti yo martyaḥ sopavāso jitendriyaḥ |
BRP025.084.2/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya ca kramāt || 84 ||
BRP025.085.1/ abhyarcya devatās tatra sthitvā ca rajanītrayam |
BRP025.085.2/ pṛthak pṛthak phalaṁ teṣu pratitīrtheṣu bho dvijāḥ || 85 ||
BRP025.086.1/ prāpnoti hayamedhasya naro nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP025.086.2/ yas tv idaṁ śṛṇuyān nityaṁ tīrthamāhātmyam uttamam |
BRP025.086.3/ paṭhec ca śrāvayed vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate || 86 ||
26. Chapter 26 :: The dialogical setting for Brahman's narration
[Note: [ SS 66]
BRP026.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP026.001.1/ pṛthivyām uttamāṁ bhūmiṁ dharmakāmārthamokṣadām |
BRP026.001.2/ tīrthānām uttamaṁ tīrthaṁ brūhi no vadatāṁ vara || 1 ||
BRP026.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP026.002.1/ imaṁ praśnaṁ mama guruṁ papracchur munayaḥ purā |
BRP026.002.2/ tam ahaṁ sampravakṣyāmi yat pṛcchadhvaṁ dvijottamāḥ || 2 ||
BRP026.003.1/ svāśrame sumahāpuṇye nānāpuṣpopaśobhite |
BRP026.003.2/ nānādrumalatākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute || 3 ||
BRP026.004.1/ punnāgaiḥ karṇikāraiś ca saralair devadārubhiḥ |
BRP026.004.2/ śālais tālais tamālaiś ca panasair dhavakhādiraiḥ || 4 ||
BRP026.005.1/ pāṭalāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sacampakaiḥ |
BRP026.005.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣair nānāpuṣpopaśobhitaiḥ || 5 ||
BRP026.006.1/ kurukṣetre samāsīnaṁ vyāsaṁ matimatāṁ varam |
BRP026.006.2/ mahābhāratakartāraṁ sarvaśāstraviśāradam || 6 ||
BRP026.007.1/ adhyātmaniṣṭhaṁ sarvajñaṁ sarvabhūtahite ratam |
BRP026.007.2/ purāṇāgamavaktāraṁ vedavedāṅgapāragam || 7 ||
BRP026.008.1/ parāśarasutaṁ śāntaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP026.008.2/ draṣṭum abhyāyayuḥ prītyā munayaḥ saṁśitavratāḥ || 8 ||
BRP026.009.1/ kaśyapo jamadagniś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ |
BRP026.009.2/ vasiṣṭho jaiminir dhaumyo mārkaṇḍeyo 'tha vālmikiḥ || 9 ||
BRP026.010.1/ viśvāmitraḥ śatānando vātsyo gārgyo 'tha āsuriḥ |
BRP026.010.2/ sumantur bhārgavo nāma kaṇvo medhātithir guruḥ || 10 ||
BRP026.011.1/ māṇḍavyaś cyavano dhūmro hy asito devalas tathā |
BRP026.011.2/ maudgalyas tṛṇayajñaś ca pippalādo 'kṛtavraṇaḥ || 11 ||
BRP026.012.1/ saṁvartaḥ kauśiko raibhyo maitreyo haritas tathā |
BRP026.012.2/ śāṇḍilyaś ca vibhāṇḍaś ca durvāsā lomaśas tathā || 12 ||
BRP026.013.1/ nāradaḥ parvataś caiva vaiśampāyanagālavau |
BRP026.013.2/ bhāskariḥ pūraṇaḥ sūtaḥ pulastyaḥ kapilas tathā || 13 ||
[Page 101
]
BRP026.014.1/ ulūkaḥ pulaho vāyur devasthānaś caturbhujaḥ |
BRP026.014.2/ sanatkumāraḥ pailaś ca kṛṣṇaḥ kṛṣṇānubhautikaḥ || 14 ||
BRP026.015.1/ etair munivaraiś cānyair vṛtaḥ satyavatīsutaḥ |
BRP026.015.2/ rarāja sa muniḥ śrīmān nakṣatrair iva candramāḥ || 15 ||
BRP026.016.1/ tān āgatān munīn sarvān pūjayām āsa vedavit |
BRP026.016.2/ te 'pi taṁ pratipūjyaiva kathāṁ cakruḥ parasparam || 16 ||
BRP026.017.1/ kathānte te muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṁ satyavatīsutam |
BRP026.017.2/ papracchuḥ saṁśayaṁ sarve tapovananivāsinaḥ || 17 ||
BRP026.018.0/ munaya ūcuḥ:
BRP026.018.1/ mune vedāṁś ca śāstrāṇi purāṇāgamabhāratam |
BRP026.018.2/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca sarvaṁ jānāsi vāṅmayam || 18 ||
BRP026.019.1/ kaṣṭe 'smin duḥkhabahule niḥsāre bhavasāgare |
BRP026.019.2/ rāgagrāhākule raudre viṣayodakasamplave || 19 ||
BRP026.020.1/ indriyāvartakalile dṛṣṭormiśatasaṅkule |
BRP026.020.2/ mohapaṅkāvile durge lobhagambhīradustare || 20 ||
BRP026.021.1/ nimajjaj jagad ālokya nirālambam acetanam |
BRP026.021.2/ pṛcchāmas tvāṁ mahābhāgaṁ brūhi no munisattama || 21 ||
BRP026.022.1/ śreyaḥ kim atra saṁsāre bhairave lomaharṣaṇe |
BRP026.022.2/ upadeśapradānena lokān uddhartum arhasi || 22 ||
BRP026.023.1/ durlabhaṁ paramaṁ kṣetraṁ vaktum arhasi mokṣadam |
BRP026.023.2/ pṛthivyāṁ karmabhūmiṁ ca śrotum icchāmahe vayam || 23 ||
BRP026.024.1/ kṛtvā kila naraḥ samyak karma bhūmau yathoditam |
BRP026.024.2/ prāpnoti paramāṁ siddhiṁ narakaṁ ca vikarmataḥ || 24 ||
BRP026.025.1/ mokṣakṣetre tathā mokṣaṁ prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ |
BRP026.025.2/ tasmād brūhi mahāprājña yat pṛṣṭo 'si dvijottama || 25 ||
BRP026.026.1/ śrutvā tu vacanaṁ teṣāṁ munīnāṁ bhāvitātmanām |
BRP026.026.2/ vyāsaḥ provāca bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit || 26 ||
BRP026.027.0/ vyāsa uvāca:
BRP026.027.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve vakṣyāmi yadi pṛcchatha |
BRP026.027.2/ yaḥ saṁvādo 'bhavat pūrvam ṛṣīṇāṁ brahmaṇā saha || 27 ||
BRP026.028.1/ merupṛṣṭhe tu vistīrṇe nānāratnavibhūṣite |
BRP026.028.2/ nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite || 28 ||
BRP026.029.1/ nānāpakṣirute ramye nānāprasavanākule |
BRP026.029.2/ nānāsattvasamākīrṇe nānāścaryasamanvite || 29 ||
BRP026.030.1/ nānāvarṇaśilākīrṇe nānādhātuvibhūṣite |
BRP026.030.2/ nānāmunijanākīrṇe nānāśramasamanvite || 30 ||
BRP026.031.1/ tatrāsīnaṁ jagannāthaṁ jagadyoniṁ caturmukham |
BRP026.031.2/ jagatpatiṁ jagadvandyaṁ jagadādhāram īśvaram || 31 ||
[Page 102
]
BRP026.032.1/ devadānavagandharvair yakṣavidyādharoragaiḥ |
BRP026.032.2/ munisiddhāpsarobhiś ca vṛtam anyair divālayaiḥ || 32 ||
BRP026.033.1/ kecit stuvanti taṁ devaṁ kecid gāyanti cāgrataḥ |
BRP026.033.2/ kecid vādyāni vādyante kecin nṛtyanti cāpare || 33 ||
BRP026.034.1/ evaṁ pramudite kāle sarvabhūtasamāgame |
BRP026.034.2/ nānākusumagandhāḍhye dakṣiṇānilasevite || 34 ||
BRP026.035.1/ bhṛgvādyās taṁ tadā devaṁ praṇipatya pitāmaham |
BRP026.035.2/ imam artham ṛṣivarāḥ papracchuḥ pitaraṁ dvijāḥ || 35 ||
BRP026.036.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP026.036.1/ bhagavañ śrotum icchāmaḥ karmabhūmiṁ mahītale |
BRP026.036.2/ vaktum arhasi deveśa mokṣakṣetraṁ ca durlabham || 36 ||
BRP026.037.0/ vyāsa uvāca:
BRP026.037.1/ teṣāṁ vacanam ākarṇya prāha brahmā sureśvaraḥ |
BRP026.037.2/ papracchus te yathā praśnaṁ tat sarvaṁ munisattamāḥ || 37 ||
27. Chapter 27 :: Description of Bhāratavarṣa
[Note: [ SS 66-69]
BRP027.001.0/ brahmovāca:
BRP027.001.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve yad vo vakṣyāmi sāmpratam |
BRP027.001.2/ purāṇaṁ vedasambaddhaṁ bhuktimuktipradaṁ śubham || 1 ||
BRP027.002.1/ pṛthivyāṁ bhārataṁ varṣaṁ karmabhūmir udāhṛtā |
BRP027.002.2/ karmaṇaḥ phalabhūmiś ca svargaṁ ca narakaṁ tathā || 2 ||
BRP027.003.1/ tasmin varṣe naraḥ pāpaṁ kṛtvā dharmaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP027.003.2/ avaśyaṁ phalam āpnoti aśubhasya śubhasya ca || 3 ||
BRP027.004.1/ brāhmaṇādyāḥ svakaṁ karma kṛtvā samyak susaṁyatāḥ |
BRP027.004.2/ prāpnuvanti parāṁ siddhiṁ tasmin varṣe na saṁśayaḥ || 4 ||
BRP027.005.1/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca dvijasattamāḥ |
BRP027.005.2/ prāpnoti puruṣaḥ sarvaṁ tasmin varṣe susaṁyataḥ || 5 ||
BRP027.006.1/ indrādyāś ca surāḥ sarve tasmin varṣe dvijottamāḥ |
BRP027.006.2/ kṛtvā suśobhanaṁ karma devatvaṁ pratipedire || 6 ||
BRP027.007.1/ anye 'pi lebhire mokṣaṁ puruṣāḥ saṁyatendriyāḥ |
BRP027.007.2/ tasmin varṣe budhāḥ śāntā vītarāgā vimatsarāḥ || 7 ||
BRP027.008.1/ ye cāpi svarge tiṣṭhanti vimānena gatajvarāḥ |
BRP027.008.2/ te 'pi kṛtvā śubhaṁ karma tasmin varṣe divaṁ gatāḥ || 8 ||
BRP027.009.1/ nivāsaṁ bhārate varṣa ākāṅkṣanti sadā surāḥ |
BRP027.009.2/ svargāpavargaphalade tat paśyāmaḥ kadā vayam || 9 ||
[Page 103
]
BRP027.010.0/ munaya ūcuḥ:
BRP027.010.1/ yad etad bhavatā proktaṁ karma nānyatra puṇyadam |
BRP027.010.2/ pāpāya vā suraśreṣṭha varjayitvā ca bhāratam || 10 ||
BRP027.011.1/ tataḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyamaṁ tac ca gamyate |
BRP027.011.2/ na khalv anyatra martyānāṁ bhūmau karma vidhīyate || 11 ||
BRP027.012.1/ tasmād vistarato brahmann asmākaṁ bhārataṁ vada |
BRP027.012.2/ yadi te 'sti dayāsmāsu yathāvasthitir eva ca || 12 ||
BRP027.013.1/ tasmād varṣam idaṁ nātha ye vāsmin varṣaparvatāḥ |
BRP027.013.2/ bhedāś ca tasya varṣasya brūhi sarvān aśeṣataḥ || 13 ||
BRP027.014.0/ brahmovāca:
BRP027.014.1/ śṛṇudhvaṁ bhārataṁ varṣaṁ navabhedena bho dvijāḥ |
BRP027.014.2/ samudrāntaritā jñeyās te samāś ca parasparam || 14 ||
BRP027.015.1/ indradvīpaḥ kaśeruś ca tāmravarṇo gabhastimān |
BRP027.015.2/ nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvo vāruṇas tathā || 15 ||
BRP027.016.1/ ayaṁ tu navamas teṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ |
BRP027.016.2/ yojanānāṁ sahasraṁ vai dvīpo 'yaṁ dakṣiṇottaraḥ || 16 ||
BRP027.017.1/ pūrve kirātā yasyāsan paścime yavanās tathā |
BRP027.017.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānte sthitā dvijāḥ || 17 ||
BRP027.018.1/ ijyāyuddhavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ |
BRP027.018.2/ teṣāṁ saṁvyavahāraś ca ebhiḥ karmabhir iṣyate || 18 ||
BRP027.019.1/ svargāpavargahetuś ca puṇyaṁ pāpaṁ ca vai tathā |
BRP027.019.2/ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ || 19 ||
BRP027.020.1/ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaivātra kulācalāḥ |
BRP027.020.2/ teṣāṁ sahasraśaś cānye bhūdharā ye samīpagāḥ || 20 ||
BRP027.021.1/ vistārocchrayiṇo ramyā vipulāś citrasānavaḥ |
BRP027.021.2/ kolāhalaḥ sa vaibhrājo mandaro dardalācalaḥ || 21 ||
BRP027.022.1/ vātandhayo vaidyutaś ca mainākaḥ surasas tathā |
BRP027.022.2/ tuṅgaprastho nāgagirir godhanaḥ pāṇḍarācalaḥ || 22 ||
BRP027.023.1/ puṣpagirir vaijayanto raivato 'rbuda eva ca |
BRP027.023.2/ ṛṣyamūkaḥ sa gomanthaḥ kṛtaśailaḥ kṛtācalaḥ || 23 ||
BRP027.024.1/ śrīpārvataś cakoraś ca śataśo 'nye ca parvatāḥ |
BRP027.024.2/ tair vimiśrā janapadā mlecchādyāś caiva bhāgaśaḥ || 24 ||
BRP027.025.1/ taiḥ pīyante saricchreṣṭhās tā budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP027.025.2/ gaṅgā sarasvatī sindhuś candrabhāgā tathāparā || 25 ||
BRP027.026.1/ yamunā śatadrur vipāśā vitastairāvatī kuhūḥ |
BRP027.026.2/ gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī || 26 ||
[Page 104
]
BRP027.027.1/ vipāśā devikā cakṣur niṣṭhīvā gaṇḍakī tathā |
BRP027.027.2/ kauśikī cāpagā caiva himavatpādaniḥsṛtāḥ || 27 ||
BRP027.028.1/ devasmṛtir devavatī vātaghnī sindhur eva ca |
BRP027.028.2/ veṇyā tu candanā caiva sadānīrā mahī tathā || 28 ||
BRP027.029.1/ carmaṇvatī vṛṣī caiva vidiśā vedavaty api |
BRP027.029.2/ siprā hy avantī ca tathā pāriyātrānugāḥ smṛtāḥ || 29 ||
BRP027.030.1/ śoṇā mahānadī caiva narmadā surathā kriyā |
BRP027.030.2/ mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā || 30 ||
BRP027.031.1/ citrotpalā vetravatī karamodā piśācikā |
BRP027.031.2/ tathānyātilaghuśroṇī vipāpmā śaivalā nadī || 31 ||
BRP027.032.1/ sadherujā śaktimatī śakunī tridivā kramuḥ |
BRP027.032.2/ ṛkṣapādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī || 32 ||
BRP027.033.1/ siprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī caiva saridvarā |
BRP027.033.2/ veṇā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī || 33 ||
BRP027.034.1/ toyā caiva mahāgaurī durgā cāntaḥśilā tathā |
BRP027.034.2/ vindhyapādaprasūtās tā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ || 34 ||
BRP027.035.1/ godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇā tathāpagā |
BRP027.035.2/ tuṅgabhadrā suprayogā tathānyā pāpanāśinī || 35 ||
BRP027.036.1/ sahyapādaviniṣkrāntā ity etāḥ saritāṁ varāḥ |
BRP027.036.2/ kṛtamālā tāmraparṇī puṣyajā pratyalāvatī || 36 ||
BRP027.037.1/ malayādrisamudbhūtāḥ puṇyāḥ śītajalās tv imāḥ |
BRP027.037.2/ pitṛsomarṣikulyā ca vañjulā tridivā ca yā || 37 ||
BRP027.038.1/ lāṅgulinī vaṁśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP027.038.2/ suvikālā kumārī ca manūgā mandagāminī || 38 ||
BRP027.039.1/ kṣayāpalāsinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP027.039.2/ sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ || 39 ||
BRP027.040.1/ viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāḥ pāpaharāḥ smṛtāḥ |
BRP027.040.2/ anyāḥ sahasraśaḥ proktāḥ kṣudranadyo dvijottamāḥ || 40 ||
BRP027.041.1/ prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāś ca yāḥ |
BRP027.041.2/ matsyā mukuṭakulyāś ca kuntalāḥ kāśikośalāḥ || 41 ||
BRP027.042.1/ andhrakāś ca kaliṅgāś ca śamakāś ca vṛkaiḥ saha |
BRP027.042.2/ madhyadeśā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ || 42 ||
BRP027.043.1/ sahyasya cottare yas tu yatra godāvarī nadī |
BRP027.043.2/ pṛthivyām api kṛtsnāyāṁ sa pradeśo manoramaḥ || 43 ||
[Page 105
]
BRP027.044.1/ govardhanapuraṁ ramyaṁ bhārgavasya mahātmanaḥ |
BRP027.044.2/ vāhīkarāṭadhānāś ca sutīrāḥ kālatoyadāḥ || 44 ||
BRP027.045.1/ aparāntāś ca śūdrāś ca vāhlikāś ca sakeralāḥ |
BRP027.045.2/ gāndhārā yavanāś caiva sindhusauvīramadrakāḥ || 45 ||
BRP027.046.1/ śatadruhāḥ kaliṅgāś ca pāradā hārabhūṣikāḥ |
BRP027.046.2/ māṭharāś caiva kanakāḥ kaikeyā dambhamālikāḥ || 46 ||
BRP027.047.1/ kṣatriyopamadeśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca |
BRP027.047.2/ kāmbojāś caiva viprendrā barbarāś ca salaukikāḥ || 47 ||
BRP027.048.1/ vīrāś caiva tuṣārāś ca pahlavādhāyatā narāḥ |
BRP027.048.2/ ātreyāś ca bharadvājāḥ puṣkalāś ca daśerakāḥ || 48 ||
BRP027.049.1/ lampakāḥ śunaśokāś ca kulikā jāṅgalaiḥ saha |
BRP027.049.2/ auṣadhyaś calacandrā ca kirātānāṁ ca jātayaḥ || 49 ||
BRP027.050.1/ tomarā haṁsamārgāś ca kāśmīrāḥ karuṇās tathā |
BRP027.050.2/ śūlikāḥ kuhakāś caiva māgadhāś ca tathaiva ca || 50 ||
BRP027.051.1/ ete deśā udīcyās tu prācyān deśān nibodhata |
BRP027.051.2/ andhā vāmaṅkurākāś ca vallakāś ca makhāntakāḥ || 51 ||
BRP027.052.1/ tathāpare 'ṅgā vaṅgāś ca maladā mālavartikāḥ |
BRP027.052.2/ bhadratuṅgāḥ pratijayā bhāryāṅgāś cāpamardakāḥ || 52 ||
BRP027.053.1/ prāgjyotiṣāś ca madrāś ca videhās tāmraliptakāḥ |
BRP027.053.2/ mallā magadhakā nandāḥ prācyā janapadās tathā || 53 ||
BRP027.054.1/ athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ |
BRP027.054.2/ pūrṇāś ca kevalāś caiva golāṅgūlās tathaiva ca || 54 ||
BRP027.055.1/ ṛṣikā muṣikāś caiva kumārā rāmaṭhāḥ śakāḥ |
BRP027.055.2/ mahārāṣṭrā māhiṣakāḥ kaliṅgāś caiva sarvaśaḥ || 55 ||
BRP027.056.1/ ābhīrāḥ saha vaiśikyā aṭavyāḥ saravāś ca ye |
BRP027.056.2/ pulindāś caiva mauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha || 56 ||
BRP027.057.1/ paulikā maulikāś caiva aśmakā bhojavardhanāḥ |
BRP027.057.2/ kaulikāḥ kuntalāś caiva dambhakā nīlakālakāḥ || 57 ||
BRP027.058.1/ dākṣiṇātyās tv amī deśā aparāntān nibodhata |
BRP027.058.2/ śūrpārakāḥ kālidhanā lolās tālakaṭaiḥ saha || 58 ||
BRP027.059.1/ ity ete hy aparāntāś ca śṛṇudhvaṁ vindhyavāsinaḥ |
BRP027.059.2/ malajāḥ karkaśāś caiva melakāś colakaiḥ saha || 59 ||
[Page 106
]
BRP027.060.1/ uttamārṇā daśārṇāś ca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha |
BRP027.060.2/ toṣalāḥ kośalāś caiva traipurā vaidiśās tathā || 60 ||
BRP027.061.1/ tumburās tu carāś caiva yavanāḥ pavanaiḥ saha |
BRP027.061.2/ abhayā ruṇḍikerāś ca carcarā hotradhartayaḥ || 61 ||
BRP027.062.1/ ete janapadāḥ sarve tatra vindhyanivāsinaḥ |
BRP027.062.2/ ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaś ca ye || 62 ||
BRP027.063.1/ nīhārās tuṣamārgāś ca kuravas tuṅgaṇāḥ khasāḥ |
BRP027.063.2/ karṇaprāvaraṇāś caiva ūrṇā darghāḥ sakuntakāḥ || 63 ||
BRP027.064.1/ citramārgā mālavāś ca kirātās tomaraiḥ saha |
BRP027.064.2/ kṛtatretādikaś cātra caturyugakṛto vidhiḥ || 64 ||
BRP027.065.1/ evaṁ tu bhārataṁ varṣaṁ navasaṁsthānasaṁsthitam |
BRP027.065.2/ dakṣiṇe parato yasya pūrve caiva mahodadhiḥ || 65 ||
BRP027.066.1/ himavān uttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ |
BRP027.066.2/ tad etad bhārataṁ varṣaṁ sarvabījaṁ dvijottamāḥ || 66 ||
BRP027.067.1/ brahmatvam amareśatvaṁ devatvaṁ marutāṁ tathā |
BRP027.067.2/ mṛgayakṣāpsaroyoniṁ tadvat sarpasarīsṛpāḥ || 67 ||
BRP027.068.1/ sthāvarāṇāṁ ca sarveṣāṁ mito viprāḥ śubhāśubhaiḥ |
BRP027.068.2/ prayānti karmabhūr viprā nānyā lokeṣu vidyate || 68 ||
BRP027.069.1/ devānām api bho viprāḥ sadaivaiṣa manorathaḥ |
BRP027.069.2/ api mānuṣyam āpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau || 69 ||
BRP027.070.1/ manuṣyaḥ kurute yat tu tan na śakyaṁ surāsuraiḥ |
BRP027.070.2/ tatkarmanigaḍagrastais tatkarmakṣapaṇonmukhaiḥ || 70 ||
BRP027.071.1/ na bhāratasamaṁ varṣaṁ pṛthivyām asti bho dvijāḥ |
BRP027.071.2/ yatra viprādayo varṇāḥ prāpnuvanty abhivāñchitam || 71 ||
BRP027.072.1/ dhanyās te bhārate varṣe jāyante ye narottamāḥ |
BRP027.072.2/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ prāpnuvanti mahāphalam || 72 ||
BRP027.073.1/ prāpyate yatra tapasaḥ phalaṁ paramadurlabham |
BRP027.073.2/ sarvadānaphalaṁ caiva sarvayajñaphalaṁ tathā || 73 ||
BRP027.074.1/ tīrthayātrāphalaṁ caiva gurusevāphalaṁ tathā |
BRP027.074.2/ devatārādhanaphalaṁ svādhyāyasya phalaṁ dvijāḥ || 74 ||
BRP027.075.1/ yatra devāḥ sadā hṛṣṭā janma vāñchanti śobhanam |
BRP027.075.2/ nānāvrataphalaṁ caiva nānāśāstraphalaṁ tathā || 75 ||
BRP027.076.1/ ahiṁsādiphalaṁ samyak phalaṁ sarvābhivāñchitam |
BRP027.076.2/ brahmacaryaphalaṁ caiva gārhasthyena ca yat phalam || 76 ||
BRP027.077.1/ yat phalaṁ vanavāsena sannyāsena ca yat phalam |
BRP027.077.2/ iṣṭāpūrtaphalaṁ caiva tathānyac chubhakarmaṇām || 77 ||
BRP027.078.1/ prāpyate bhārate varṣe na cānyatra dvijottamāḥ |
BRP027.078.2/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ bhāratasyākhilān dvijāḥ || 78 ||
[Page 107
]
BRP027.079.1/ evaṁ samyaṅ mayā proktaṁ bhārataṁ varṣam uttamam |
BRP027.079.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ dhanyaṁ buddhivivardhanam || 79 ||
BRP027.080.1/ ya idaṁ śṛṇuyān nityaṁ paṭhed vā niyatendriyaḥ |
BRP027.080.2/ sarvapāpair vinirmukto viṣṇulokaṁ sa gacchati || 80 ||
28. Chapter 28 :: Description of Oṇḍradeśa; on worship of the sun and of Rāmeśvara
[Note: [ SS 69-71]
BRP028.001.0/ brahmovāca:
BRP028.001.1/ tatrāste bhārate varṣe dakṣiṇodadhisaṁsthitaḥ |
BRP028.001.2/ oṇḍradeśa iti khyātaḥ svargamokṣapradāyakaḥ || 1 ||
BRP028.002.1/ samudrād uttaraṁ tāvad yāvad virajamaṇḍalam |
BRP028.002.2/ deśo 'sau puṇyaśīlānāṁ guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ || 2 ||
BRP028.003.1/ tatra deśaprasūtā ye brāhmaṇāḥ saṁyatendriyāḥ |
BRP028.003.2/ tapaḥsvādhyāyaniratā vandyāḥ pūjyāś ca te sadā || 3 ||
BRP028.004.1/ śrāddhe dāne vivāhe ca yajñe vācāryakarmaṇi |
BRP028.004.2/ praśastāḥ sarvakāryeṣu tatradeśodbhavā dvijāḥ || 4 ||
BRP028.005.1/ ṣaṭkarmaniratās tatra brāhmaṇā vedapāragāḥ |
BRP028.005.2/ itihāsavidaś caiva purāṇārthaviśāradāḥ || 5 ||
BRP028.006.1/ sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno vītamatsarāḥ |
BRP028.006.2/ agnihotraratāḥ kecit kecit smārtāgnitatparāḥ || 6 ||
BRP028.007.1/ putradāradhanair yuktā dātāraḥ satyavādinaḥ |
BRP028.007.2/ nivasanty utkale puṇye yajñotsavavibhūṣite || 7 ||
BRP028.008.1/ itare 'pi trayo varṇāḥ kṣatriyādyāḥ susaṁyatāḥ |
BRP028.008.2/ svakarmaniratāḥ śāntās tatra tiṣṭhanti dhārmikāḥ || 8 ||
BRP028.009.1/ koṇāditya iti khyātas tasmin deśe vyavasthitaḥ |
BRP028.009.2/ yaṁ dṛṣṭvā bhāskaraṁ martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 9 ||
BRP028.010.0/ munaya ūcuḥ:
BRP028.010.1/ śrotum icchāma tad brūhi kṣetraṁ sūryasya sāmpratam |
BRP028.010.2/ tasmin deśe suraśreṣṭha yatrāste sa divākaraḥ || 10 ||
BRP028.011.0/ brahmovāca:
BRP028.011.1/ lavaṇasyodadhes tīre pavitre sumanohare |
BRP028.011.2/ sarvatra vālukākīrṇe deśe sarvaguṇānvite || 11 ||
BRP028.012.1/ campakāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sapāṭalaiḥ |
BRP028.012.2/ punnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakulair nāgakesaraiḥ || 12 ||
BRP028.013.1/ tagarair dhavabāṇaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP028.013.2/ mālatīkundapuṣpaiś ca tathānyair mallikādibhiḥ || 13 ||
BRP028.014.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca sarvartukusumojjvalaiḥ |
BRP028.014.2/ kadambair lakucaiḥ śālaiḥ panasair devadārubhiḥ || 14 ||
[Page 108
]
BRP028.015.1/ saralair mucukundaiś ca candanaiś ca sitetaraiḥ |
BRP028.015.2/ aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca āmrair āmrātakais tathā || 15 ||
BRP028.016.1/ tālaiḥ pūgaphalaiś caiva nārikeraiḥ kapitthakaiḥ |
BRP028.016.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam || 16 ||
BRP028.017.1/ kṣetraṁ tatra raveḥ puṇyam āste jagati viśrutam |
BRP028.017.2/ samantād yojanaṁ sāgraṁ bhuktimuktiphalapradam || 17 ||
BRP028.018.1/ āste tatra svayaṁ devaḥ sahasrāṁśur divākaraḥ |
BRP028.018.2/ koṇāditya iti khyāto bhuktimuktiphalapradaḥ || 18 ||
BRP028.019.1/ māghe māsi site pakṣe saptamyāṁ saṁyatendriyaḥ |
BRP028.019.2/ kṛtopavāso yatretya snātvā tu makarālaye || 19 ||
BRP028.020.1/ kṛtaśauco viśuddhātmā smaran devaṁ divākaram |
BRP028.020.2/ sāgare vidhivat snātvā śarvaryante samāhitaḥ || 20 ||
BRP028.021.1/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya ca dvijāḥ |
BRP028.021.2/ uttīrya vāsasī dhaute paridhāya sunirmale || 21 ||
BRP028.022.1/ ācamya prayato bhūtvā tīre tasya mahodadheḥ |
BRP028.022.2/ upaviśyodaye kāle prāṅmukhaḥ savitus tadā || 22 ||
BRP028.023.1/ vilikhya padmaṁ medhāvī raktacandanavāriṇā |
BRP028.023.2/ aṣṭapattraṁ kesarāḍhyaṁ vartulaṁ cordhvakarṇikam || 23 ||
BRP028.024.1/ tilataṇḍulatoyaṁ ca raktacandanasaṁyutam |
BRP028.024.2/ raktapuṣpaṁ sadarbhaṁ ca prakṣipet tāmrabhājane || 24 ||
BRP028.025.1/ tāmrābhāve 'rkapattrasya puṭe kṛtvā tilādikam |
BRP028.025.2/ pidhāya tan muniśreṣṭhāḥ pātraṁ pātreṇa vinyaset || 25 ||
BRP028.026.1/ karanyāsāṅgavinyāsaṁ kṛtvāṅgair hṛdayādibhiḥ |
BRP028.026.2/ ātmānaṁ bhāskaraṁ dhyātvā samyak śraddhāsamanvitaḥ || 26 ||
BRP028.027.1/ madhye cāgnidale dhīmān nairṛte śvasane dale |
BRP028.027.2/ kāmārigocare caiva punar madhye ca pūjayet || 27 ||
BRP028.028.1/ prabhūtaṁ vimalaṁ sāram ārādhyaṁ paramaṁ sukham |
BRP028.028.2/ sampūjya padmam āvāhya gaganāt tatra bhāskaram || 28 ||
BRP028.029.1/ karṇikopari saṁsthāpya tato mudrāṁ pradarśayet |
BRP028.029.2/ kṛtvā snānādikaṁ sarvaṁ dhyātvā taṁ susamāhitaḥ || 29 ||
BRP028.030.1/ sitapadmopari raviṁ tejobimbe vyavasthitam |
BRP028.030.2/ piṅgākṣaṁ dvibhujaṁ raktaṁ padmapattrāruṇāmbaram || 30 ||
BRP028.031.1/ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ sarvābharaṇabhūṣitam |
BRP028.031.2/ surūpaṁ varadaṁ śāntaṁ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam || 31 ||
BRP028.032.1/ udyantaṁ bhāskaraṁ dṛṣṭvā sāndrasindūrasannibham |
BRP028.032.2/ tatas tat pātram ādāya jānubhyāṁ dharaṇīṁ gataḥ || 32 ||
[Page 109
]
BRP028.033.1/ kṛtvā śirasi tat pātram ekacittas tu vāgyataḥ |
BRP028.033.2/ tryakṣareṇa tu mantreṇa sūryāyārghyaṁ nivedayet || 33 ||
BRP028.034.1/ adīkṣitas tu tasyaiva nāmnaivārghaṁ prayacchati |
BRP028.034.2/ śraddhayā bhāvayuktena bhaktigrāhyo ravir yataḥ || 34 ||
BRP028.035.1/ agninirṛtivāyvīśamadhyapūrvādidikṣu ca |
BRP028.035.2/ hṛc chiraś ca śikhāvarmanetrāṇy astraṁ ca pūjayet || 35 ||
BRP028.036.1/ dattvārghyaṁ gandhadhūpaṁ ca dīpaṁ naivedyam eva ca |
BRP028.036.2/ japtvā stutvā namas kṛtvā mudrāṁ baddhvā visarjayet || 36 ||
BRP028.037.1/ ye vārghyaṁ samprayacchanti sūryāya niyatendriyāḥ |
BRP028.037.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca saṁyatāḥ || 37 ||
BRP028.038.1/ bhaktibhāvena satataṁ viśuddhenāntarātmanā |
BRP028.038.2/ te bhuktvābhimatān kāmān prāpnuvanti parāṁ gatim || 38 ||
BRP028.039.1/ trailokyadīpakaṁ devaṁ bhāskaraṁ gaganecaram |
BRP028.039.2/ ye saṁśrayanti manujās te syuḥ sukhasya bhājanam || 39 ||
BRP028.040.1/ yāvan na dīyate cārghyaṁ bhāskarāya yathoditam |
BRP028.040.2/ tāvan na pūjayed viṣṇuṁ śaṅkaraṁ vā sureśvaram || 40 ||
BRP028.041.1/ tasmāt prayatnam āsthāya dadyād arghyaṁ dine dine |
BRP028.041.2/ ādityāya śucir bhūtvā puṣpair gandhair manoramaiḥ || 41 ||
BRP028.042.1/ evaṁ dadāti yaś cārghyaṁ saptamyāṁ susamāhitaḥ |
BRP028.042.2/ ādityāya śuciḥ snātaḥ sa labhed īpsitaṁ phalam || 42 ||
BRP028.043.1/ rogād vimucyate rogī vittārthī labhate dhanam |
BRP028.043.2/ vidyāṁ prāpnoti vidyārthī sutārthī putravān bhavet || 43 ||
BRP028.044.1/ yaṁ yaṁ kāmam abhidhyāyan sūryāyārghyaṁ prayacchati |
BRP028.044.2/ tasya tasya phalaṁ samyak prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ || 44 ||
BRP028.045.1/ snātvā vai sāgare dattvā sūryāyārghyaṁ praṇamya ca |
BRP028.045.2/ naro vā yadi vā nārī sarvakāmaphalaṁ labhet || 45 ||
BRP028.046.1/ tataḥ sūryālayaṁ gacchet puṣpam ādāya vāgyataḥ |
BRP028.046.2/ praviśya pūjayed bhānuṁ kṛtvā tu triḥ pradakṣiṇam || 46 ||
BRP028.047.1/ pūjayet parayā bhaktyā koṇārkaṁ munisattamāḥ |
BRP028.047.2/ gandhaiḥ puṣpais tathā dīpair dhūpair naivedyakair api || 47 ||
[Page 110
]
BRP028.048.1/ daṇḍavat praṇipātaiś ca jayaśabdais tathā stavaiḥ |
BRP028.048.2/ evaṁ sampūjya taṁ devaṁ sahasrāṁśuṁ jagatpatim || 48 ||
BRP028.049.1/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ |
BRP028.049.2/ sarvapāpavinirmukto yuvā divyavapur naraḥ || 49 ||
BRP028.050.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya bho dvijāḥ |
BRP028.050.2/ vimānenārkavarṇena kāmagena suvarcasā || 50 ||
BRP028.051.1/ upagīyamāno gandharvaiḥ sūryalokaṁ sa gacchati |
BRP028.051.2/ bhuktvā tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 51 ||
BRP028.052.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare yogināṁ kule |
BRP028.052.2/ caturvedo bhaved vipraḥ svadharmanirataḥ śuciḥ || 52 ||
BRP028.053.1/ yogaṁ vivasvataḥ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP028.053.2/ caitre māsi site pakṣe yātrāṁ damanabhañjikām || 53 ||
BRP028.054.1/ yaḥ karoti naras tatra pūrvoktaṁ sa phalaṁ labhet |
BRP028.054.2/ śayanotthāpane bhānoḥ saṅkrāntyāṁ viṣuvāyane || 54 ||
BRP028.055.1/ vāre raves tithau caiva parvakāle 'thavā dvijāḥ |
BRP028.055.2/ ye tatra yātrāṁ kurvanti śraddhayā saṁyatendriyāḥ || 55 ||
BRP028.056.1/ vimānenārkavarṇena sūryalokaṁ vrajanti te |
BRP028.056.2/ āste tatra mahādevas tīre nadanadīpateḥ || 56 ||
BRP028.057.1/ rāmeśvara iti khyātaḥ sarvakāmaphalapradaḥ |
BRP028.057.2/ ye taṁ paśyanti kāmāriṁ snātvā samyaṅ mahodadhau || 57 ||
BRP028.058.1/ gandhaiḥ puṣpais tathā dhūpair dīpair naivedyakair varaiḥ |
BRP028.058.2/ praṇipātais tathā stotrair gītair vādyair manoharaiḥ || 58 ||
BRP028.059.1/ rājasūyaphalaṁ samyag vājimedhaphalaṁ tathā |
BRP028.059.2/ prāpnuvanti mahātmānaḥ saṁsiddhiṁ paramāṁ tathā || 59 ||
BRP028.060.1/ kāmagena vimānena kiṅkiṇījālamālinā |
BRP028.060.2/ upagīyamānā gandharvaiḥ śivalokaṁ vrajanti te || 60 ||
BRP028.061.1/ āhūtasamplavaṁ yāvad bhuktvā bhogān manoramān |
BRP028.061.2/ puṇyakṣayād ihāgatya cāturvedā bhavanti te || 61 ||
BRP028.062.1/ śāṅkaraṁ yogam āsthāya tato mokṣaṁ vrajanti te |
BRP028.062.2/ yas tatra savituḥ kṣetre prāṇāṁs tyajati mānavaḥ || 62 ||
BRP028.063.1/ sa sūryalokam āsthāya devavan modate divi |
BRP028.063.2/ punar mānuṣatāṁ prāpya rājā bhavati dhārmikaḥ || 63 ||
BRP028.064.1/ yogaṁ raveḥ samāsādya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP028.064.2/ evaṁ mayā muniśreṣṭhāḥ proktaṁ kṣetraṁ sudurlabham || 64 ||
BRP028.065.1/ koṇārkasyodadhes tīre bhuktimuktiphalapradaḥ || 65 ||
29. Chapter 29 :: On worship of the sun
[Page 111
]
[Note: [ SS 71-73]
BRP029.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP029.001.1/ śruto 'smābhiḥ suraśreṣṭha bhavatā yad udāhṛtam |
BRP029.001.2/ bhāskarasya paraṁ kṣetraṁ bhuktimuktiphalapradam || 1 ||
BRP029.002.1/ na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvantaḥ sukhadāṁ kathām |
BRP029.002.2/ tava vaktrodbhavāṁ puṇyām ādityasyāghanāśinīm || 2 ||
BRP029.003.1/ ataḥ paraṁ suraśreṣṭha brūhi no vadatāṁ vara |
BRP029.003.2/ devapūjāphalaṁ yac ca yac ca dānaphalaṁ prabho || 3 ||
BRP029.004.1/ praṇipāte namaskāre tathā caiva pradakṣiṇe |
BRP029.004.2/ dīpadhūpapradāne ca sammārjanavidhau ca yat || 4 ||
BRP029.005.1/ upavāse ca yat puṇyaṁ yat puṇyaṁ naktabhojane |
BRP029.005.2/ arghaś ca kīdṛśaḥ proktaḥ kutra vā sampradīyate || 5 ||
BRP029.006.1/ kathaṁ ca kriyate bhaktiḥ kathaṁ devaḥ prasīdati |
BRP029.006.2/ etat sarvaṁ suraśreṣṭha śrotum icchāmahe vayam || 6 ||
BRP029.007.0/ brahmovāca:
BRP029.007.1/ arghyaṁ pūjādikaṁ sarvaṁ bhāskarasya dvijottamāḥ |
BRP029.007.2/ bhaktiṁ śraddhāṁ samādhiṁ ca kathyamānaṁ nibodhata || 7 ||
BRP029.008.1/ manasā bhāvanā bhaktir iṣṭā śraddhā ca kīrtyate |
BRP029.008.2/ dhyānaṁ samādhir ity uktaṁ śṛṇudhvaṁ susamāhitāḥ || 8 ||
BRP029.009.1/ tatkathāṁ śrāvayed yas tu tadbhaktān pūjayīta vā |
BRP029.009.2/ agniśuśrūṣakaś caiva sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ || 9 ||
BRP029.010.1/ taccittas tanmanāś caiva devapūjārataḥ sadā |
BRP029.010.2/ tatkarmakṛd bhaved yas tu sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ || 10 ||
BRP029.011.1/ devārthe kriyamāṇāni yaḥ karmāṇy anumanyate |
BRP029.011.2/ kīrtanād vā paro viprāḥ sa vai bhaktataro naraḥ || 11 ||
BRP029.012.1/ nābhyasūyeta tadbhaktān na nindyāc cānyadevatām |
BRP029.012.2/ ādityavratacārī ca sa vai bhaktataro naraḥ || 12 ||
BRP029.013.1/ gacchaṁs tiṣṭhan svapañ jighrann unmiṣan nimiṣann api |
BRP029.013.2/ yaḥ smared bhāskaraṁ nityaṁ sa vai bhaktataro naraḥ || 13 ||
BRP029.014.1/ evaṁvidhā tv iyaṁ bhaktiḥ sadā kāryā vijānatā |
BRP029.014.2/ bhaktyā samādhinā caiva stavena manasā tathā || 14 ||
BRP029.015.1/ kriyate niyamo yas tu dānaṁ viprāya dīyate |
BRP029.015.2/ pratigṛhṇanti taṁ devā manuṣyāḥ pitaras tathā || 15 ||
BRP029.016.1/ pattraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyaṁ yad bhaktyā samupāhṛtam |
BRP029.016.2/ pratigṛhṇanti tad devā nāstikān varjayanti ca || 16 ||
[Page 112
]
BRP029.017.1/ bhāvaśuddhiḥ prayoktavyā niyamācārasaṁyutā |
BRP029.017.2/ bhāvaśuddhyā kriyate yat tat sarvaṁ saphalaṁ bhavet || 17 ||
BRP029.018.1/ stutijapyopahāreṇa pūjayāpi vivasvataḥ |
BRP029.018.2/ upavāsena bhaktyā vai sarvapāpaiḥ pramucyate || 18 ||
BRP029.019.1/ praṇidhāya śiro bhūmyāṁ namaskāraṁ karoti yaḥ |
BRP029.019.2/ tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ || 19 ||
BRP029.020.1/ bhaktiyukto naro yo 'sau raveḥ kuryāt pradakṣiṇām |
BRP029.020.2/ pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā || 20 ||
BRP029.021.1/ sūryaṁ manasi yaḥ kṛtvā kuryād vyomapradakṣiṇām |
BRP029.021.2/ pradakṣiṇīkṛtās tena sarve devā bhavanti hi || 21 ||
BRP029.022.1/ ekāhāro naro bhūtvā ṣaṣṭhyāṁ yo 'rcayate ravim |
BRP029.022.2/ niyamavratacārī ca bhaved bhaktisamanvitaḥ || 22 ||
BRP029.023.1/ saptamyāṁ vā mahābhāgāḥ so 'śvamedhaphalaṁ labhet |
BRP029.023.2/ ahorātropavāsena pūjayed yas tu bhāskaram || 23 ||
BRP029.024.1/ saptamyām athavā ṣaṣṭhyāṁ sa yāti paramāṁ gatim |
BRP029.024.2/ kṛṣṇapakṣasya saptamyāṁ sopavāso jitendriyaḥ || 24 ||
BRP029.025.1/ sarvaratnopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram |
BRP029.025.2/ padmaprabheṇa yānena sūryalokaṁ sa gacchati || 25 ||
BRP029.026.1/ śuklapakṣasya saptamyām upavāsaparo naraḥ |
BRP029.026.2/ sarvaśuklopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram || 26 ||
BRP029.027.1/ sarvapāpavinirmuktaḥ sūryalokaṁ sa gacchati |
BRP029.027.2/ arkasampuṭasaṁyuktam udakaṁ prasṛtaṁ pibet || 27 ||
BRP029.028.1/ kramavṛddhyā caturviṁśam ekaikaṁ kṣapayet punaḥ |
BRP029.028.2/ dvābhyāṁ saṁvatsarābhyāṁ tu samāptaniyamo bhavet || 28 ||
BRP029.029.1/ sarvakāmapradā hy eṣā praśastā hy arkasaptamī |
BRP029.029.2/ śuklapakṣasya saptamyāṁ yadādityadinaṁ bhavet || 29 ||
BRP029.030.1/ saptamī vijayā nāma tatra dattaṁ mahat phalam |
BRP029.030.2/ snānaṁ dānaṁ tapo homa upavāsas tathaiva ca || 30 ||
BRP029.031.1/ sarvaṁ vijayasaptamyāṁ mahāpātakanāśanam |
BRP029.031.2/ ye cādityadine prāpte śrāddhaṁ kurvanti mānavāḥ || 31 ||
BRP029.032.1/ yajanti ca mahāśvetaṁ te labhante yathepsitam |
BRP029.032.2/ yeṣāṁ dharmyāḥ kriyāḥ sarvāḥ sadaivoddiśya bhāskaram || 32 ||
BRP029.033.1/ na kule jāyate teṣāṁ daridro vyādhito 'pi vā |
BRP029.033.2/ śvetayā raktayā vāpi pītamṛttikayāpi vā || 33 ||
BRP029.034.1/ upalepanakartā tu cintitaṁ labhate phalam |
BRP029.034.2/ citrabhānuṁ vicitrais tu kusumaiś ca sugandhibhiḥ || 34 ||
BRP029.035.1/ pūjayet sopavāso yaḥ sa kāmān īpsitāṁl labhet |
BRP029.035.2/ ghṛtena dīpaṁ prajvālya tilatailena vā punaḥ || 35 ||
[Page 113
]
BRP029.036.1/ ādityaṁ pūjayed yas tu cakṣuṣā na sa hīyate |
BRP029.036.2/ dīpadātā naro nityaṁ jñānadīpena dīpyate || 36 ||
BRP029.037.1/ tilāḥ pavitraṁ tailaṁ vā tilagodānam uttamam |
BRP029.037.2/ agnikārye ca dīpe ca mahāpātakanāśanam || 37 ||
BRP029.038.1/ dīpaṁ dadāti yo nityaṁ devatāyataneṣu ca |
BRP029.038.2/ catuṣpatheṣu rathyāsu rūpavān subhago bhavet || 38 ||
BRP029.039.1/ havirbhiḥ prathamaḥ kalpo dvitīyaś cauṣadhīrasaiḥ |
BRP029.039.2/ vasāmedosthiniryāsair na tu deyaḥ kathañcana || 39 ||
BRP029.040.1/ bhaved ūrdhvagatir dīpo na kadācid adhogatiḥ |
BRP029.040.2/ dātā dīpyati cāpy evaṁ na tiryaggatim āpnuyāt || 40 ||
BRP029.041.1/ jvalamānaṁ sadā dīpaṁ na haren nāpi nāśayet |
BRP029.041.2/ dīpahartā naro bandhaṁ nāśaṁ krodhaṁ tamo vrajet || 41 ||
BRP029.042.1/ dīpadātā svargaloke dīpamāleva rājate |
BRP029.042.2/ yaḥ samālabhate nityaṁ kuṅkumāgurucandanaiḥ || 42 ||
BRP029.043.1/ sampadyate naraḥ pretya dhanena yaśasā śriyā |
BRP029.043.2/ raktacandanasammiśrai raktapuṣpaiḥ śucir naraḥ || 43 ||
BRP029.044.1/ udaye 'rghyaṁ sadā dattvā siddhiṁ saṁvatsarāl labhet |
BRP029.044.2/ udayāt parivarteta yāvad astamane sthitaḥ || 44 ||
BRP029.045.1/ japann abhimukhaḥ kiñcin mantraṁ stotram athāpi vā |
BRP029.045.2/ ādityavratam etat tu mahāpātakanāśanam || 45 ||
BRP029.046.1/ arghyeṇa sahitaṁ caiva sarve sāṅgaṁ pradāpayet |
BRP029.046.2/ udaye śraddhayā yuktaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 46 ||
BRP029.047.1/ suvarṇadhenuanaḍvāhavasudhāvastrasaṁyutam |
BRP029.047.2/ arghyapradātā labhate saptajanmānugaṁ phalam || 47 ||
BRP029.048.1/ agnau toye 'ntarikṣe ca śucau bhūmyāṁ tathaiva ca |
BRP029.048.2/ pratimāyāṁ tathā piṇḍyāṁ deyam arghyaṁ prayatnataḥ || 48 ||
BRP029.049.1/ nāpasavyaṁ na savyaṁ ca dadyād abhimukhaḥ sadā |
BRP029.049.2/ saghṛtaṁ guggulaṁ vāpi raver bhaktisamanvitaḥ || 49 ||
BRP029.050.1/ tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ |
BRP029.050.2/ śrīvāsaṁ caturasraṁ ca devadāruṁ tathaiva ca || 50 ||
BRP029.051.1/ karpūrāgarudhūpāni dattvā vai svargagāminaḥ |
BRP029.051.2/ ayane tūttare sūryam athavā dakṣiṇāyane || 51 ||
BRP029.052.1/ pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP029.052.2/ viṣuveṣūparāgeṣu ṣaḍaśītimukheṣu ca || 52 ||
[Page 114
]
BRP029.053.1/ pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP029.053.2/ evaṁ velāsu sarvāsu sarvakālaṁ ca mānavaḥ || 53 ||
BRP029.054.1/ bhaktyā pūjayate yo 'rkaṁ so 'rkaloke mahīyate |
BRP029.054.2/ kṛsaraiḥ pāyasaiḥ pūpaiḥ phalamūlaghṛtaudanaiḥ || 54 ||
BRP029.055.1/ baliṁ kṛtvā tu sūryāya sarvān kāmān avāpnuyāt |
BRP029.055.2/ ghṛtena tarpaṇaṁ kṛtvā sarvasiddho bhaven naraḥ || 55 ||
BRP029.056.1/ kṣīreṇa tarpaṇaṁ kṛtvā manas tāpair na yujyate |
BRP029.056.2/ dadhnā tu tarpaṇaṁ kṛtvā kāryasiddhiṁ labhen naraḥ || 56 ||
BRP029.057.1/ snānārtham āhared yas tu jalaṁ bhānoḥ samāhitaḥ |
BRP029.057.2/ tīrtheṣu śucitāpannaḥ sa yāti paramāṁ gatim || 57 ||
BRP029.058.1/ chattraṁ dhvajaṁ vitānaṁ vā patākāṁ cāmarāṇi ca |
BRP029.058.2/ śraddhayā bhānave dattvā gatim iṣṭām avāpnuyāt || 58 ||
BRP029.059.1/ yad yad dravyaṁ naro bhaktyā ādityāya prayacchati |
BRP029.059.2/ tat tasya śatasāhasram utpādayati bhāskaraḥ || 59 ||
BRP029.060.1/ mānasaṁ vācikaṁ vāpi kāyajaṁ yac ca duṣkṛtam |
BRP029.060.2/ sarvaṁ sūryaprasādena tad aśeṣaṁ vyapohati || 60 ||
BRP029.061.1/ ekāhenāpi yad bhānoḥ pūjāyāḥ prāpyate phalam |
BRP029.061.2/ yathoktadakṣiṇair viprair na tat kratuśatair api || 61 ||
30. Chapter 30 :: The sun as highest deity; his twelve-fold shape; Mitra's instruction to Nārada
[Note: [ SS 73-76]
BRP030.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP030.001.1/ aho devasya māhātmyaṁ śrutam evaṁ jagatpate |
BRP030.001.2/ bhāskarasya suraśreṣṭha vadatas teṣu durlabham || 1 ||
BRP030.002.1/ bhūyaḥ prabrūhi deveśa yat pṛcchāmo jagatpate |
BRP030.002.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 2 ||
BRP030.003.1/ gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ |
BRP030.003.2/ ya icchen mokṣam āsthātuṁ devatāṁ kāṁ yajeta saḥ || 3 ||
BRP030.004.1/ kuto hy asyākṣayaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṁ param |
BRP030.004.2/ svargataś caiva kiṁ kuryād yena na cyavate punaḥ || 4 ||
BRP030.005.1/ devānāṁ cātra ko devaḥ pitṝṇāṁ caiva kaḥ pitā |
BRP030.005.2/ yasmāt parataraṁ nāsti tan me brūhi sureśvara || 5 ||
BRP030.006.1/ kutaḥ sṛṣṭam idaṁ viśvaṁ sarvaṁ sthāvarajaṅgamam |
BRP030.006.2/ pralaye ca kam abhyeti tad bhavān vaktum arhati || 6 ||
BRP030.007.0/ brahmovāca:
BRP030.007.1/ udyann evaiṣa kurute jagad vitimiraṁ karaiḥ |
BRP030.007.2/ nātaḥ parataro devaḥ kaścid anyo dvijottamāḥ || 7 ||
[Page 115
]
BRP030.008.1/ anādinidhano hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ |
BRP030.008.2/ tāpayaty eṣa trīṁl lokān bhavan raśmibhir ulbaṇaḥ || 8 ||
BRP030.009.1/ sarvadevamayo hy eṣa tapatāṁ tapano varaḥ |
BRP030.009.2/ sarvasya jagato nāthaḥ sarvasākṣī jagatpatiḥ || 9 ||
BRP030.010.1/ saṅkṣipaty eṣa bhūtāni tathā visṛjate punaḥ |
BRP030.010.2/ eṣa bhāti tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ || 10 ||
BRP030.011.1/ eṣa dhātā vidhātā ca bhūtādir bhūtabhāvanaḥ |
BRP030.011.2/ na hy eṣa kṣayam āyāti nityam akṣayamaṇḍalaḥ || 11 ||
BRP030.012.1/ pitṝṇāṁ ca pitā hy eṣa devatānāṁ hi devatā |
BRP030.012.2/ dhruvaṁ sthānaṁ smṛtaṁ hy etad yasmān na cyavate punaḥ || 12 ||
BRP030.013.1/ sargakāle jagat kṛtsnam ādityāt samprasūyate |
BRP030.013.2/ pralaye ca tam abhyeti bhāskaraṁ dīptatejasam || 13 ||
BRP030.014.1/ yoginaś cāpy asaṅkhyātās tyaktvā gṛhakalevaram |
BRP030.014.2/ vāyur bhūtvā viśanty asmiṁs tejorāśau divākare || 14 ||
BRP030.015.1/ asya raśmisahasrāṇi śākhā iva vihaṅgamāḥ |
BRP030.015.2/ vasanty āśritya munayaḥ saṁsiddhā daivataiḥ saha || 15 ||
BRP030.016.1/ gṛhasthā janakādyāś ca rājāno yogadharmiṇaḥ |
BRP030.016.2/ vālakhilyādayaś caiva ṛṣayo brahmavādinaḥ || 16 ||
BRP030.017.1/ vānaprasthāś ca ye cānye vyāsādyā bhikṣavas tathā |
BRP030.017.2/ yogam āsthāya sarve te praviṣṭāḥ sūryamaṇḍalam || 17 ||
BRP030.018.1/ śuko vyāsasutaḥ śrīmān yogadharmam avāpya saḥ |
BRP030.018.2/ ādityakiraṇān gatvā hy apunarbhāvam āsthitaḥ || 18 ||
BRP030.019.1/ śabdamātraśrutimukhā brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
BRP030.019.2/ pratyakṣo 'yaṁ paro devaḥ sūryas timiranāśanaḥ || 19 ||
BRP030.020.1/ tasmād anyatra bhaktir hi na kāryā śubham icchatā |
BRP030.020.2/ yasmād dṛṣṭer agamyās te devā viṣṇupurogamāḥ || 20 ||
BRP030.021.1/ ato bhavadbhiḥ satatam abhyarcyo bhagavān raviḥ |
BRP030.021.2/ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ || 21 ||
BRP030.022.1/ anādyo lokanātho 'sau raśmimālī jagatpatiḥ |
BRP030.022.2/ mitratve ca sthito yasmāt tapas tepe dvijottamāḥ || 22 ||
BRP030.023.1/ anādinidhano brahmā nityaś cākṣaya eva ca |
BRP030.023.2/ sṛṣṭvā sasāgarān dvīpān bhuvanāni caturdaśa || 23 ||
BRP030.024.1/ lokānāṁ sa hitārthāya sthitaś candrasarittaṭe |
BRP030.024.2/ sṛṣṭvā prajāpatīn sarvān sṛṣṭvā ca vividhāḥ prajāḥ || 24 ||
BRP030.025.1/ tataḥ śatasahasrāṁśur avyaktaś ca punaḥ svayam |
BRP030.025.2/ kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityam upapadyate || 25 ||
[Page 116
]
BRP030.026.1/ indro dhātātha parjanyas tvaṣṭā pūṣāryamā bhagaḥ |
BRP030.026.2/ vivasvān viṣṇur aṁśaś ca varuṇo mitra eva ca || 26 ||
BRP030.027.1/ ābhir dvādaśabhis tena sūryeṇa paramātmanā |
BRP030.027.2/ kṛtsnaṁ jagad idaṁ vyāptaṁ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ || 27 ||
BRP030.028.1/ tasya yā prathamā mūrtir ādityasyendrasañjñitā |
BRP030.028.2/ sthitā sā devarājatve devānāṁ ripunāśinī || 28 ||
BRP030.029.1/ dvitīyā tasya yā mūrtir nāmnā dhāteti kīrtitā |
BRP030.029.2/ sthitā prajāpatitvena vividhāḥ sṛjate prajāḥ || 29 ||
BRP030.030.1/ tṛtīyārkasya yā mūrtiḥ parjanya iti viśrutā |
BRP030.030.2/ megheṣv eva sthitā sā tu varṣate ca gabhastibhiḥ || 30 ||
BRP030.031.1/ caturthī tasya yā mūrtir nāmnā tvaṣṭeti viśrutā |
BRP030.031.2/ sthitā vanaspatau sā tu oṣadhīṣu ca sarvataḥ || 31 ||
BRP030.032.1/ pañcamī tasya yā mūrtir nāmnā pūṣeti viśrutā |
BRP030.032.2/ anne vyavasthitā sā tu prajāṁ puṣṇāti nityaśaḥ || 32 ||
BRP030.033.1/ mūrtiḥ ṣaṣṭhī raver yā tu aryamā iti viśrutā |
BRP030.033.2/ vāyoḥ saṁsaraṇā sā tu deveṣv eva samāśritā || 33 ||
BRP030.034.1/ bhānor yā saptamī mūrtir nāmnā bhageti viśrutā |
BRP030.034.2/ bhūyiṣv avasthitā sā tu śarīreṣu ca dehinām || 34 ||
BRP030.035.1/ mūrtir yā tv aṣṭamī tasya vivasvān iti viśrutā |
BRP030.035.2/ agnau pratiṣṭhitā sā tu pacaty annaṁ śarīriṇām || 35 ||
BRP030.036.1/ navamī citrabhānor yā mūrtir viṣṇuś ca nāmataḥ |
BRP030.036.2/ prādurbhavati sā nityaṁ devānām arisūdanī || 36 ||
BRP030.037.1/ daśamī tasya yā mūrtir aṁśumān iti viśrutā |
BRP030.037.2/ vāyau pratiṣṭhitā sā tu prahlādayati vai prajāḥ || 37 ||
BRP030.038.1/ mūrtis tv ekādaśī bhānor nāmnā varuṇasañjñitā |
BRP030.038.2/ jaleṣv avasthitā sā tu prajāṁ puṣṇāti nityaśaḥ || 38 ||
BRP030.039.1/ mūrtir yā dvādaśī bhānor nāmnā mitreti sañjñitā |
BRP030.039.2/ lokānāṁ sā hitārthāya sthitā candrasarittaṭe || 39 ||
BRP030.040.1/ vāyubhakṣas tapas tepe sthitvā maitreṇa cakṣuṣā |
BRP030.040.2/ anugṛhṇan sadā bhaktān varair nānāvidhais tu saḥ || 40 ||
BRP030.041.1/ evaṁ sā jagatāṁ mūrtir hitā vihitā purā |
BRP030.041.2/ tatra mitraḥ sthito yasmāt tasmān mitraṁ paraṁ smṛtam || 41 ||
[Page 117
]
BRP030.042.1/ ābhir dvādaśabhis tena savitrā paramātmanā |
BRP030.042.2/ kṛtsnaṁ jagad idaṁ vyāptaṁ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ || 42 ||
BRP030.043.1/ tasmād dhyeyo namasyaś ca dvādaśasthāsu mūrtiṣu |
BRP030.043.2/ bhaktimadbhir narair nityaṁ tadgatenāntarātmanā || 43 ||
BRP030.044.1/ ity evaṁ dvādaśādityān namaskṛtvā tu mānavaḥ |
BRP030.044.2/ nityaṁ śrutvā paṭhitvā ca sūryaloke mahīyate || 44 ||
BRP030.045.0/ munaya ūcuḥ:
BRP030.045.1/ yadi tāvad ayaṁ sūryaś cādidevaḥ sanātanaḥ |
BRP030.045.2/ tataḥ kasmāt tapas tepe varepsuḥ prākṛto yathā || 45 ||
BRP030.046.0/ brahmovāca:
BRP030.046.1/ etad vaḥ sampravakṣyāmi paraṁ guhyaṁ vibhāvasoḥ |
BRP030.046.2/ pṛṣṭaṁ mitreṇa yat pūrvaṁ nāradāya mahātmane || 46 ||
BRP030.047.1/ prāṅ mayoktās tu yuṣmabhyaṁ raver dvādaśa mūrtayaḥ |
BRP030.047.2/ mitraś ca varuṇaś cobhau tāsāṁ tapasi saṁsthitau || 47 ||
BRP030.048.1/ abbhakṣo varuṇas tāsāṁ tasthau paścimasāgare |
BRP030.048.2/ mitro mitravane cāsmin vāyubhakṣo 'bhavat tadā || 48 ||
BRP030.049.1/ atha merugireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanāt |
BRP030.049.2/ nāradas tu mahāyogī sarvāṁl lokāṁś caran vaśī || 49 ||
BRP030.050.1/ ājagāmātha tatraiva yatra mitro 'carat tapaḥ |
BRP030.050.2/ taṁ dṛṣṭvā tu tapasyantaṁ tasya kautūhalaṁ hy abhūt || 50 ||
BRP030.051.1/ yo 'kṣayaś cāvyayaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ |
BRP030.051.2/ dhṛtam ekātmakaṁ yena trailokyaṁ sumahātmanā || 51 ||
BRP030.052.1/ yaḥ pitā sarvadevānāṁ parāṇām api yaḥ paraḥ |
BRP030.052.2/ ayajad devatāḥ kās tu pitṝn vā kān asau yajet |
BRP030.052.3/ iti sañcintya manasā taṁ devaṁ nārado 'bravīt || 52 ||
BRP030.053.0/ nārada uvāca:
BRP030.053.1/ vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase |
BRP030.053.2/ tvam ajaḥ śāśvato dhātā tvaṁ nidhānam anuttamam || 53 ||
BRP030.054.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavac caiva tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam |
BRP030.054.2/ catvāraś cāśramā deva gṛhasthādyās tathaiva hi || 54 ||
BRP030.055.1/ yajanti tvām aharahas tvāṁ mūrtitvaṁ samāśritam |
BRP030.055.2/ pitā mātā ca sarvasya daivataṁ tvaṁ hi śāśvatam || 55 ||
BRP030.056.1/ yajase pitaraṁ kaṁ tvaṁ devaṁ vāpi na vidmahe || 56 ||
BRP030.057.0/ mitra uvāca:
BRP030.057.1/ avācyam etad vaktavyaṁ paraṁ guhyaṁ sanātanam |
BRP030.057.2/ tvayi bhaktimati brahman pravakṣyāmi yathātatham || 57 ||
BRP030.058.1/ yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṁ dhruvam |
BRP030.058.2/ indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtair vivarjitam || 58 ||
[Page 118
]
BRP030.059.1/ sa hy antarātmā bhūtānāṁ kṣetrajñaś caiva kathyate |
BRP030.059.2/ triguṇād vyatirikto 'sau puruṣaś caiva kalpitaḥ || 59 ||
BRP030.060.1/ hiraṇyagarbho bhagavān saiva buddhir iti smṛtaḥ |
BRP030.060.2/ mahān iti ca yogeṣu pradhānam iti kathyate || 60 ||
BRP030.061.1/ sāṅkhye ca kathyate yoge nāmabhir bahudhātmakaḥ |
BRP030.061.2/ sa ca trirūpo viśvātmā śarvo 'kṣara iti smṛtaḥ || 61 ||
BRP030.062.1/ dhṛtam ekātmakaṁ tena trailokyam idam ātmanā |
BRP030.062.2/ aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau || 62 ||
BRP030.063.1/ vasann api śarīreṣu na sa lipyeta karmabhiḥ |
BRP030.063.2/ mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṁsthitāḥ || 63 ||
BRP030.064.1/ sarveṣāṁ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacit kvacit |
BRP030.064.2/ saguṇo nirguṇo viśvo jñānagamyo hy asau smṛtaḥ || 64 ||
BRP030.065.1/ sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
BRP030.065.2/ sarvataḥśrutimāṁl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati || 65 ||
BRP030.066.1/ viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ |
BRP030.066.2/ ekaś carati vai kṣetre svairacārī yathāsukham || 66 ||
BRP030.067.1/ kṣetrāṇīha śarīrāṇi teṣāṁ caiva yathāsukham |
BRP030.067.2/ tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate || 67 ||
BRP030.068.1/ avyakte ca pure śete puruṣas tena cocyate |
BRP030.068.2/ viśvaṁ bahuvidhaṁ jñeyaṁ sa ca sarvatra ucyate || 68 ||
BRP030.069.1/ tasmāt sa bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ |
BRP030.069.2/ tasyaikasya mahattvaṁ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ || 69 ||
BRP030.070.1/ mahāpuruṣaśabdaṁ hi bibharty ekaḥ sanātanaḥ |
BRP030.070.2/ sa tu vidhikriyāyattaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā || 70 ||
BRP030.071.1/ śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā |
BRP030.071.2/ koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā || 71 ||
BRP030.072.1/ ākāśāt patitaṁ toyaṁ yāti svādvantaraṁ yathā |
BRP030.072.2/ bhūme rasaviśeṣeṇa tathā guṇarasāt tu saḥ || 72 ||
BRP030.073.1/ eka eva yathā vāyur deheṣv eva hi pañcadhā |
BRP030.073.2/ ekatvaṁ ca pṛthaktvaṁ ca tathā tasya na saṁśayaḥ || 73 ||
BRP030.074.1/ sthānāntaraviśeṣāc ca yathāgnir labhate parām |
BRP030.074.2/ sañjñāṁ tathā mune so 'yaṁ brahmādiṣu tathāpnuyāt || 74 ||
BRP030.075.1/ yathā dīpasahasrāṇi dīpa ekaḥ prasūyate |
BRP030.075.2/ tathā rūpasahasrāṇi sa ekaḥ samprasūyate || 75 ||
BRP030.076.1/ yadā sa budhyaty ātmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ |
BRP030.076.2/ ekatvapralaye cāsya bahutvaṁ ca pravartate || 76 ||
BRP030.077.1/ nityaṁ hi nāsti jagati bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam |
BRP030.077.2/ akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca sa ucyate || 77 ||
[Page 119
]
BRP030.078.1/ tasmād avyaktam utpannaṁ triguṇaṁ dvijasattamāḥ |
BRP030.078.2/ avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir ucyate || 78 ||
BRP030.079.1/ tāṁ yoniṁ brahmaṇo viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ |
BRP030.079.2/ loke ca pūjyate yo 'sau daive pitrye ca karmaṇi || 79 ||
BRP030.080.1/ nāsti tasmāt paro hy anyaḥ pitā devo 'pi vā dvijāḥ |
BRP030.080.2/ ātmanā sa tu vijñeyas tatas taṁ pūjayāmy aham || 80 ||
BRP030.081.1/ svargeṣv api hi ye kecit taṁ namasyanti dehinaḥ |
BRP030.081.2/ tena gacchanti devarṣe tenoddiṣṭaphalāṁ gatim || 81 ||
BRP030.082.1/ taṁ devāḥ svāśramasthāś ca nānāmūrtisamāśritāḥ |
BRP030.082.2/ bhaktyā sampūjayanty ādyaṁ gatiś caiṣāṁ dadāti saḥ || 82 ||
BRP030.083.1/ sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate |
BRP030.083.2/ evaṁ matvā yathājñānaṁ pūjayāmi divākaram || 83 ||
BRP030.084.1/ ye ca tadbhāvitā loka ekatattvaṁ samāśritāḥ |
BRP030.084.2/ etad apy adhikaṁ teṣāṁ yad ekaṁ praviśanty uta || 84 ||
BRP030.085.1/ iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ |
BRP030.085.2/ asmadbhaktyāpi devarṣe tvayāpi paramaṁ smṛtam || 85 ||
BRP030.086.1/ surair vā munibhir vāpi purāṇair varadaṁ smṛtam |
BRP030.086.2/ sarve ca paramātmānaṁ pūjayanti divākaram || 86 ||
BRP030.087.0/ brahmovāca:
BRP030.087.1/ evam etat purākhyātaṁ nāradāya tu bhānunā |
BRP030.087.2/ mayāpi ca samākhyātā kathā bhānor dvijottamāḥ || 87 ||
BRP030.088.1/ idam ākhyānam ākhyeyaṁ mayākhyātaṁ dvijottamāḥ |
BRP030.088.2/ na hy anādityabhaktāya idaṁ deyaṁ kadācana || 88 ||
BRP030.089.1/ yaś caitac chrāvayen nityaṁ yaś caiva śṛṇuyān naraḥ |
BRP030.089.2/ sa sahasrārciṣaṁ devaṁ praviśen nātra saṁśayaḥ || 89 ||
BRP030.090.1/ mucyetārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām |
BRP030.090.2/ jijñāsur labhate jñānaṁ gatim iṣṭāṁ tathaiva ca || 90 ||
BRP030.091.1/ kṣaṇena labhate 'dhvānam idaṁ yaḥ paṭhate mune |
BRP030.091.2/ yo yaṁ kāmayate kāmaṁ sa taṁ prāpnoty asaṁśayam || 91 ||
BRP030.092.1/ tasmād bhavadbhiḥ satataṁ smartavyo bhagavān raviḥ |
BRP030.092.2/ sa ca dhātā vidhātā ca sarvasya jagataḥ prabhuḥ || 92 ||
31. Chapter 31 :: Various aspects of the sun; the 12 Ādityas; the 21 names of the sun
[Page 120
]
[Note: [ SS 76-77]
BRP031.001.0/ brahmovāca:
BRP031.001.1/ ādityamūlam akhilaṁ trailokyaṁ munisattamāḥ |
BRP031.001.2/ bhavaty asmāj jagat sarvaṁ sadevāsuramānuṣam || 1 ||
BRP031.002.1/ rudropendramahendrāṇāṁ viprendratridivaukasām |
BRP031.002.2/ mahādyutimatāṁ caiva tejo 'yaṁ sārvalaukikam || 2 ||
BRP031.003.1/ sarvātmā sarvalokeśo devadevaḥ prajāpatiḥ |
BRP031.003.2/ sūrya eva trilokasya mūlaṁ paramadaivatam || 3 ||
BRP031.004.1/ agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate |
BRP031.004.2/ ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṁ tataḥ prajāḥ || 4 ||
BRP031.005.1/ sūryāt prasūyate sarvaṁ tatra caiva pralīyate |
BRP031.005.2/ bhāvābhāvau hi lokānām ādityān niḥsṛtau purā || 5 ||
BRP031.006.1/ etat tu dhyānināṁ dhyānaṁ mokṣaś cāpy eṣa mokṣiṇām |
BRP031.006.2/ tatra gacchanti nirvāṇaṁ jāyante 'smāt punaḥ punaḥ || 6 ||
BRP031.007.1/ kṣaṇā muhūrtā divasā niśā pakṣāś ca nityaśaḥ |
BRP031.007.2/ māsāḥ saṁvatsarāś caiva ṛtavaś ca yugāni ca || 7 ||
BRP031.008.1/ athādityād ṛte hy eṣāṁ kālasaṅkhyā na vidyate |
BRP031.008.2/ kālād ṛte na niyamo nāgnau viharaṇakriyā || 8 ||
BRP031.009.1/ ṛtūnām avibhāgaś tataḥ puṣpaphalaṁ kutaḥ |
BRP031.009.2/ kuto vai sasyaniṣpattis tṛṇauṣadhigaṇaḥ kutaḥ || 9 ||
BRP031.010.1/ abhāvo vyavahārāṇāṁ jantūnāṁ divi ceha ca |
BRP031.010.2/ jagatprabhāvād viśate bhāskarād vāritaskarāt || 10 ||
BRP031.011.1/ nāvṛṣṭyā tapate sūryo nāvṛṣṭyā pariśuṣyati |
BRP031.011.2/ nāvṛṣṭyā paridhiṁ dhatte vāriṇā dīpyate raviḥ || 11 ||
BRP031.012.1/ vasante kapilaḥ sūryo grīṣme kāñcanasannibhaḥ |
BRP031.012.2/ śveto varṣāsu varṇena pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ || 12 ||
BRP031.013.1/ hemante tāmravarṇābhaḥ śiśire lohito raviḥ |
BRP031.013.2/ iti varṇāḥ samākhyātāḥ sūryasya ṛtusambhavāḥ || 13 ||
BRP031.014.1/ ṛtusvabhāvavarṇaiś ca sūryaḥ kṣemasubhikṣakṛt |
BRP031.014.2/ athādityasya nāmāni sāmānyāni dvijottamāḥ || 14 ||
BRP031.015.1/ dvādaśaiva pṛthaktvena tāni vakṣyāmy aśeṣataḥ |
BRP031.015.2/ ādityaḥ savitā sūryo mihiro 'rkaḥ prabhākaraḥ || 15 ||
BRP031.016.1/ mārtaṇḍo bhāskaro bhānuś citrabhānur divākaraḥ |
BRP031.016.2/ ravir dvādaśabhis teṣāṁ jñeyaḥ sāmānyanāmabhiḥ || 16 ||
BRP031.017.1/ viṣṇur dhātā bhagaḥ pūṣā mitrendrau varuṇo 'ryamā |
BRP031.017.2/ vivasvān aṁśumāṁs tvaṣṭā parjanyo dvādaśaḥ smṛtaḥ || 17 ||
BRP031.018.1/ ity ete dvādaśādityāḥ pṛthaktvena vyavasthitāḥ |
BRP031.018.2/ uttiṣṭhanti sadā hy ete māsair dvādaśabhiḥ kramāt || 18 ||
BRP031.019.1/ viṣṇus tapati caitre tu vaiśākhe cāryamā tathā |
BRP031.019.2/ vivasvāñ jyeṣṭhamāse tu āṣāḍhe cāṁśumān smṛtaḥ || 19 ||
[Page 121
]
BRP031.020.1/ parjanyaḥ śrāvaṇe māsi varuṇaḥ prauṣṭhasañjñake |
BRP031.020.2/ indra āśvayuje māsi dhātā tapati kārttike || 20 ||
BRP031.021.1/ mārgaśīrṣe tathā mitraḥ pauṣe pūṣā divākaraḥ |
BRP031.021.2/ māghe bhagas tu vijñeyas tvaṣṭā tapati phālgune || 21 ||
BRP031.022.1/ śatair dvādaśabhir viṣṇū raśmibhir dīpyate sadā |
BRP031.022.2/ dīpyate gosahasreṇa śataiś ca tribhir aryamā || 22 ||
BRP031.023.1/ dviḥsaptakair vivasvāṁs tu aṁśumān pañcabhis tribhiḥ |
BRP031.023.2/ vivasvān iva parjanyo varuṇaś cāryamā tathā || 23 ||
BRP031.024.1/ mitravad bhagavāṁs tvaṣṭā sahasreṇa śatena ca |
BRP031.024.2/ indras tu dviguṇaiḥ ṣaḍbhir dhātaikādaśabhiḥ śataiḥ || 24 ||
BRP031.025.1/ sahasreṇa tu mitro vai pūṣā tu navabhiḥ śataiḥ |
BRP031.025.2/ uttaropakrame 'rkasya vardhante raśmayas tathā || 25 ||
BRP031.026.1/ dakṣiṇopakrame bhūyo hrasante sūryaraśmayaḥ |
BRP031.026.2/ evaṁ raśmisahasraṁ tu sūryalokād anugraham || 26 ||
BRP031.027.1/ evaṁ nāmnāṁ caturviṁśad eka eṣāṁ prakīrtitaḥ |
BRP031.027.2/ vistareṇa sahasraṁ tu punar anyat prakīrtitam || 27 ||
BRP031.028.0/ munaya ūcuḥ:
BRP031.028.1/ ye tannāmasahasreṇa stuvanty arkaṁ prajāpate |
BRP031.028.2/ teṣāṁ bhavati kiṁ puṇyaṁ gatiś ca parameśvara || 28 ||
BRP031.029.0/ brahmovāca:
BRP031.029.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ sārabhūtaṁ sanātanam |
BRP031.029.2/ alaṁ nāmasahasreṇa paṭhann evaṁ stavaṁ śubham || 29 ||
BRP031.030.1/ yāni nāmāni guhyāni pavitrāṇi śubhāni ca |
BRP031.030.2/ tāni vaḥ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṁ bhāskarasya vai || 30 ||
BRP031.031.1/ vikartano vivasvāṁś ca mārtaṇḍo bhāskaro raviḥ |
BRP031.031.2/ lokaprakāśakaḥ śrīmāṁl lokacakṣur maheśvaraḥ || 31 ||
BRP031.032.1/ lokasākṣī trilokeśaḥ kartā hartā tamisrahā |
BRP031.032.2/ tapanas tāpanaś caiva śuciḥ saptāśvavāhanaḥ || 32 ||
BRP031.033.1/ gabhastihasto brahmā ca sarvadevanamaskṛtaḥ |
BRP031.033.2/ ekaviṁśati ity eṣa stava iṣṭaḥ sadā raveḥ || 33 ||
BRP031.034.1/ śarīrārogyadaś caiva dhanavṛddhiyaśaskaraḥ |
BRP031.034.2/ stavarāja iti khyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 34 ||
BRP031.035.1/ ya etena dvijaśreṣṭhā dvisandhye 'stamanodaye |
BRP031.035.2/ stauti sūryaṁ śucir bhūtvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 35 ||
BRP031.036.1/ mānasaṁ vācikaṁ vāpi dehajaṁ karmajaṁ tathā |
BRP031.036.2/ ekajapyena tat sarvaṁ naśyaty arkasya sannidhau || 36 ||
BRP031.037.1/ ekajapyaś ca homaś ca sandhyopāsanam eva ca |
BRP031.037.2/ dhūpamantrārghyamantraś ca balimantras tathaiva ca || 37 ||
[Page 122
]
BRP031.038.1/ annapradāne dāne ca praṇipāte pradakṣiṇe |
BRP031.038.2/ pūjito 'yaṁ mahāmantraḥ sarvapāpaharaḥ śubhaḥ || 38 ||
BRP031.039.1/ tasmād yūyaṁ prayatnena stavenānena vai dvijāḥ |
BRP031.039.2/ stuvīdhvaṁ varadaṁ devaṁ sarvakāmaphalapradam || 39 ||
32. Chapter 32 :: The birth of Vivasvat; story of Sañjñā and Mārtaṇḍa
[Note: [ SS 77-80]
BRP032.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP032.001.1/ nirguṇaḥ śāśvato devas tvayā prokto divākaraḥ |
BRP032.001.2/ punar dvādaśadhā jātaḥ śruto 'smābhis tvayoditaḥ || 1 ||
BRP032.002.1/ sa kathaṁ tejaso raśmiḥ striyā garbhe mahādyutiḥ |
BRP032.002.2/ sambhūto bhāskaro jātas tatra naḥ saṁśayo mahān || 2 ||
BRP032.003.0/ brahmovāca:
BRP032.003.1/ dakṣasya hi sutāḥ śreṣṭhā babhūvuḥ ṣaṣṭiḥ śobhanāḥ |
BRP032.003.2/ aditir ditir danuś caiva vinatādyās tathaiva ca || 3 ||
BRP032.004.1/ dakṣas tāḥ pradadau kanyāḥ kaśyapāya trayodaśa |
BRP032.004.2/ aditir janayām āsa devāṁs tribhuvaneśvarān || 4 ||
BRP032.005.1/ daityān ditir danuś cogrān dānavān baladarpitān |
BRP032.005.2/ vinatādyās tathā cānyāḥ suṣuvuḥ sthānujaṅgamān || 5 ||
BRP032.006.1/ tasyātha putradauhitraiḥ pautradauhitrakādibhiḥ |
BRP032.006.2/ vyāptam etaj jagat sarvaṁ teṣāṁ tāsāṁ ca vai mune || 6 ||
BRP032.007.1/ teṣāṁ kaśyapaputrāṇāṁ pradhānā devatāgaṇāḥ |
BRP032.007.2/ sāttvikā rājasāś cānye tāmasāś ca gaṇāḥ smṛtāḥ || 7 ||
BRP032.008.1/ devān yajñabhujaś cakre tathā tribhuvaneśvarān |
BRP032.008.2/ sraṣṭā brahmavidāṁ śreṣṭhaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ || 8 ||
BRP032.009.1/ tān abādhanta sahitāḥ sāpatnyād daityadānavāḥ |
BRP032.009.2/ tato nirākṛtān putrān daiteyair dānavais tathā || 9 ||
BRP032.010.1/ hataṁ tribhuvanaṁ dṛṣṭvā aditir munisattamāḥ |
BRP032.010.2/ ācchinad yajñabhāgāṁś ca kṣudhā sampīḍitān bhṛśam || 10 ||
BRP032.011.1/ ārādhanāya savituḥ paraṁ yatnaṁ pracakrame |
BRP032.011.2/ ekāgrā niyatāhārā paraṁ niyamam āsthitā |
BRP032.011.3/ tuṣṭāva tejasāṁ rāśiṁ gaganasthaṁ divākaram || 11 ||
BRP032.012.0/ aditir uvāca:
BRP032.012.1/ namas tubhyaṁ paraṁ sūkṣmaṁ supuṇyaṁ bibhrate 'tulam |
BRP032.012.2/ dhāma dhāmavatām īśaṁ dhāmādhāraṁ ca śāśvatam || 12 ||
[Page 123
]
BRP032.013.1/ jagatām upakārāya tvām ahaṁ staumi gopate |
BRP032.013.2/ ādadānasya yad rūpaṁ tīvraṁ tasmai namāmy aham || 13 ||
BRP032.014.1/ grahītum aṣṭamāsena kālenāmbumayaṁ rasam |
BRP032.014.2/ bibhratas tava yad rūpam atitīvraṁ natāsmi tat || 14 ||
BRP032.015.1/ sametam agnisomābhyāṁ namas tasmai guṇātmane |
BRP032.015.2/ yad rūpam ṛgyajuḥsāmnām aikyena tapate tava || 15 ||
BRP032.016.1/ viśvam etat trayīsañjñaṁ namas tasmai vibhāvaso |
BRP032.016.2/ yat tu tasmāt paraṁ rūpam om ity uktvābhisaṁhitam |
BRP032.016.3/ asthūlaṁ sthūlam amalaṁ namas tasmai sanātana || 16 ||
BRP032.017.0/ brahmovāca:
BRP032.017.1/ evaṁ sā niyatā devī cakre stotram aharniśam |
BRP032.017.2/ nirāhārā vivasvantam ārirādhayiṣur dvijāḥ || 17 ||
BRP032.018.1/ tataḥ kālena mahatā bhagavāṁs tapano dvijāḥ |
BRP032.018.2/ pratyakṣatām agāt tasyā dākṣāyaṇyā dvijottamāḥ || 18 ||
BRP032.019.1/ sā dadarśa mahākūṭaṁ tejaso 'mbarasaṁvṛtam |
BRP032.019.2/ bhūmau ca saṁsthitaṁ bhāsvajjvālābhir atidurdṛśam |
BRP032.019.3/ taṁ dṛṣṭvā ca tato devī sādhvasaṁ paramaṁ gatā || 19 ||
BRP032.021.0/ aditir uvāca:
BRP032.021.1/ jagadādya prasīdeti na tvāṁ paśyāmi gopate |
BRP032.021.2/ prasādaṁ kuru paśyeyaṁ yad rūpaṁ te divākara |
BRP032.021.3/ bhaktānukampaka vibho tvadbhaktān pāhi me sutān || 21 ||
BRP032.022.0/ brahmovāca:
BRP032.022.1/ tataḥ sa tejasas tasmād āvirbhūto vibhāvasuḥ |
BRP032.022.2/ adṛśyata tadādityas taptatāmropamaḥ prabhuḥ || 22 ||
BRP032.023.1/ tatas tāṁ praṇatāṁ devīṁ tasyāsandarśane dvijāḥ |
BRP032.023.2/ prāha bhāsvān vṛṇuṣvaikaṁ varaṁ matto yam icchasi || 23 ||
BRP032.024.1/ praṇatā śirasā sā tu jānupīḍitamedinī |
BRP032.024.2/ pratyuvāca vivasvantaṁ varadaṁ samupasthitam || 24 ||
BRP032.025.0/ aditir uvāca:
BRP032.025.1/ deva prasīda putrāṇāṁ hṛtaṁ tribhuvanaṁ mama |
BRP032.025.2/ yajñabhāgāś ca daiteyair dānavaiś ca balādhikaiḥ || 25 ||
BRP032.026.1/ tannimittaṁ prasādaṁ tvaṁ kuruṣva mama gopate |
BRP032.026.2/ aṁśena teṣāṁ bhrātṛtvaṁ gatvā tān nāśaye ripūn || 26 ||
BRP032.027.1/ yathā me tanayā bhūyo yajñabhāgabhujaḥ prabho |
BRP032.027.2/ bhaveyur adhipāś caiva trailokyasya divākara || 27 ||
BRP032.028.1/ tathānukalpaṁ putrāṇāṁ suprasanno rave mama |
BRP032.028.2/ kuru prasannārtihara kāryaṁ kartā ucyate || 28 ||
BRP032.029.0/ brahmovāca:
BRP032.029.1/ tatas tām āha bhagavān bhāskaro vāritaskaraḥ |
BRP032.029.2/ praṇatām aditiṁ viprāḥ prasādasumukho vibhuḥ || 29 ||
[Page 124
]
BRP032.030.0/ sūrya uvāca:
BRP032.030.1/ sahasrāṁśena te garbhaḥ sambhūyāham aśeṣataḥ |
BRP032.030.2/ tvatputraśatrūn dakṣo 'haṁ nāśayāmy āśu nirvṛtaḥ || 30 ||
BRP032.031.0/ brahmovāca:
BRP032.031.1/ ity uktvā bhagavān bhāsvān antardhānam upāgataḥ |
BRP032.031.2/ nivṛttā sāpi tapasaḥ samprāptākhilavāñchitā || 31 ||
BRP032.032.1/ tato raśmisahasrāt tu suṣumnākhyo raveḥ karaḥ |
BRP032.032.2/ tataḥ saṁvatsarasyānte tatkāmapūraṇāya saḥ || 32 ||
BRP032.033.1/ nivāsaṁ savitā cakre devamātus tadodare |
BRP032.033.2/ kṛcchracāndrāyaṇādīṁś ca sā cakre susamāhitā || 33 ||
BRP032.034.1/ śucinā dhārayāmy enaṁ divyaṁ garbham iti dvijāḥ |
BRP032.034.2/ tatas tāṁ kaśyapaḥ prāha kiñcitkopaplutākṣaram || 34 ||
BRP032.035.0/ kaśyapa uvāca:
BRP032.035.1/ kiṁ mārayasi garbhāṇḍam iti nityopavāsinī |
BRP032.035.1a/ brahmovāca:
BRP032.035.2/ sā ca taṁ prāha garbhāṇḍam etat paśyeti kopanā |
BRP032.035.3/ na māritaṁ vipakṣāṇāṁ mṛtyur eva bhaviṣyati || 35 ||
BRP032.036.1/ ity uktvā taṁ tadā garbham utsasarja surāraṇiḥ |
BRP032.036.2/ jājvalyamānaṁ tejobhiḥ patyur vacanakopitā || 36 ||
BRP032.037.1/ taṁ dṛṣṭvā kaśyapo garbham udyadbhāskaravarcasam |
BRP032.037.2/ tuṣṭāva praṇato bhūtvā vāgbhir ādyābhir ādarāt || 37 ||
BRP032.038.1/ saṁstūyamānaḥ sa tadā garbhāṇḍāt prakaṭo 'bhavat |
BRP032.038.2/ padmapattrasavarṇābhas tejasā vyāptadiṅmukhaḥ || 38 ||
BRP032.039.1/ athāntarikṣād ābhāṣya kaśyapaṁ munisattamam |
BRP032.039.2/ satoyameghagambhīrā vāg uvācāśarīriṇī || 39 ||
BRP032.040.0/ vāg uvāca:
BRP032.040.1/ māritantepataḥ proktam etad aṇḍaṁ tvayāditeḥ |
BRP032.040.2/ tasmān mune sutas te 'yaṁ mārtaṇḍākhyo bhaviṣyati || 40 ||
BRP032.041.1/ haniṣyaty asurāṁś cāyaṁ yajñabhāgaharān arīn |
BRP032.041.2/ devā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam || 41 ||
BRP032.042.1/ praharṣam atulaṁ yātā dānavāś ca hataujasaḥ |
BRP032.042.2/ tato yuddhāya daiteyān ājuhāva śatakratuḥ || 42 ||
BRP032.043.1/ saha devair mudā yukto dānavāś ca tam abhyayuḥ |
BRP032.043.2/ teṣāṁ yuddham abhūd ghoraṁ devānām asuraiḥ saha || 43 ||
BRP032.044.1/ śastrāstravṛṣṭisandīptasamastabhuvanāntaram |
BRP032.044.2/ tasmin yuddhe bhagavatā mārtaṇḍena nirīkṣitāḥ || 44 ||
BRP032.045.1/ tejasā dahyamānās te bhasmībhūtā mahāsurāḥ |
BRP032.045.2/ tataḥ praharṣam atulaṁ prāptāḥ sarve divaukasaḥ || 45 ||
BRP032.046.1/ tuṣṭuvus tejasāṁ yoniṁ mārtaṇḍam aditiṁ tathā |
BRP032.046.2/ svādhikārāṁs tataḥ prāptā yajñabhāgāṁś ca pūrvavat || 46 ||
[Page 125
]
BRP032.047.1/ bhagavān api mārtaṇḍaḥ svādhikāram athākarot |
BRP032.047.2/ kadambapuṣpavad bhāsvān adhaś cordhvaṁ ca raśmibhiḥ |
BRP032.047.3/ vṛto 'gnipiṇḍasadṛśo dadhre nātisphuṭaṁ vapuḥ || 47 ||
BRP032.048.0/ munaya ūcuḥ:
BRP032.048.1/ kathaṁ kāntataraṁ paścād rūpaṁ saṁlabdhavān raviḥ |
BRP032.048.2/ kadambagolakākāraṁ tan me brūhi jagatpate || 48 ||
BRP032.049.0/ brahmovāca:
BRP032.049.1/ tvaṣṭā tasmai dadau kanyāṁ sañjñāṁ nāma vivasvate |
BRP032.049.2/ prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmā prajāpatiḥ || 49 ||
BRP032.050.1/ trīṇy apatyāny asau tasyāṁ janayām āsa gopatiḥ |
BRP032.050.2/ dvau putrau sumahābhāgau kanyāṁ ca yamunāṁ tathā || 50 ||
BRP032.051.1/ yat tejo 'bhyadhikaṁ tasya mārtaṇḍasya vivasvataḥ |
BRP032.051.2/ tenātitāpayām āsa trīṁl lokān sacarācarān || 51 ||
BRP032.052.1/ tad rūpaṁ golakākāraṁ dṛṣṭvā sañjñā vivasvataḥ |
BRP032.052.2/ asahantī mahat tejaḥ svāṁ chāyāṁ vākyam abravīt || 52 ||
BRP032.053.0/ sañjñovāca:
BRP032.053.1/ ahaṁ yāsyāmi bhadraṁ te svam eva bhavanaṁ pituḥ |
BRP032.053.2/ nirvikāraṁ tvayātraiva stheyaṁ macchāsanāc chubhe || 53 ||
BRP032.054.1/ imau ca bālakau mahyaṁ kanyā ca varavarṇinī |
BRP032.054.2/ sambhāvyā naiva cākhyeyam idaṁ bhagavate tvayā || 54 ||
BRP032.055.0/ chāyovāca:
BRP032.055.1/ ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit |
BRP032.055.2/ ākhyāsyāmi mataṁ tubhyaṁ gamyatāṁ yatra vāñchitam || 55 ||
BRP032.056.1/ ity uktā vrīḍitā sañjñā jagāma pitṛmandiram |
BRP032.056.2/ vatsarāṇāṁ sahasraṁ tu vasamānā pitur gṛhe || 56 ||
BRP032.057.1/ bhartuḥ samīpaṁ yāhīti pitroktā sā punaḥ punaḥ |
BRP032.057.2/ āgacchad vaḍavā bhūtvā kurūn athottarāṁs tataḥ || 57 ||
BRP032.058.1/ tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā dvijottamāḥ |
BRP032.058.2/ pituḥ samīpaṁ yātāyāṁ sañjñāyāṁ vākyatatparā || 58 ||
BRP032.059.1/ tadrūpadhāriṇī chāyā bhāskaraṁ samupasthitā |
BRP032.059.2/ tasyāṁ ca bhagavān sūryaḥ sañjñeyam iti cintayan || 59 ||
BRP032.060.1/ tathaiva janayām āsa dvau putrau kanyakāṁ tathā |
BRP032.060.2/ sañjñā tu pārthivī teṣām ātmajānāṁ tathākarot || 60 ||
BRP032.061.1/ snehaṁ na pūrvajātānāṁ tathā kṛtavatī tu sā |
BRP032.061.2/ manus tat kṣāntavāṁs tasyā yamas tasyā na cakṣame || 61 ||
BRP032.062.1/ bahudhā pīḍyamānas tu pituḥ patyā suduḥkhitaḥ |
BRP032.062.2/ sa vai kopāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt |
BRP032.062.3/ padā santarjayām āsa na tu dehe nyapātayat || 62 ||
BRP032.063.0/ chāyovāca:
BRP032.063.1/ padā tarjayase yasmāt pitur bhāryāṁ garīyasīm |
BRP032.063.2/ tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṁśayaḥ || 63 ||
[Page 126
]
BRP032.064.0/ brahmovāca:
BRP032.064.1/ yamas tu tena śāpena bhṛśaṁ pīḍitamānasaḥ |
BRP032.064.2/ manunā saha dharmātmā pitre sarvaṁ nyavedayat || 64 ||
BRP032.065.0/ yama uvāca:
BRP032.065.1/ snehena tulyam asmāsu mātā deva na vartate |
BRP032.065.2/ visṛjya jyāyasaṁ bhaktyā kanīyāṁsaṁ bubhūṣati || 65 ||
BRP032.066.1/ tasyāṁ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ |
BRP032.066.2/ bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhasi || 66 ||
BRP032.067.1/ śapto 'haṁ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ |
BRP032.067.2/ tato manye na jananīm imāṁ vai tapatāṁ vara || 67 ||
BRP032.068.1/ tava prasādāc caraṇo bhagavan na pated yathā |
BRP032.068.2/ mātṛśāpād ayaṁ me 'dya tathā cintaya gopate || 68 ||
BRP032.069.0/ ravir uvāca:
BRP032.069.1/ asaṁśayaṁ mahat putra bhaviṣyaty atra kāraṇam |
BRP032.069.2/ yena tvām āviśat krodho dharmajñaṁ dharmaśīlinam || 69 ||
BRP032.070.1/ sarveṣām eva śāpānāṁ pratighāto hi vidyate |
BRP032.070.2/ na tu mātrābhiśaptānāṁ kvacic chāpanivartanam || 70 ||
BRP032.071.1/ na śakyam etan mithyā tu kartuṁ mātur vacas tava |
BRP032.071.2/ kiñcit te 'haṁ vidhāsyāmi putrasnehād anugraham || 71 ||
BRP032.072.1/ kṛmayo māṁsam ādāya prayāsyanti mahītalam |
BRP032.072.2/ kṛtaṁ tasyā vacaḥ satyaṁ tvaṁ ca trāto bhaviṣyasi || 72 ||
BRP032.073.0/ brahmovāca:
BRP032.073.1/ ādityas tv abravīc chāyāṁ kimarthaṁ tanayeṣu vai |
BRP032.073.2/ tulyeṣv apy adhikaḥ sneha ekaṁ prati kṛtas tvayā || 73 ||
BRP032.074.1/ nūnaṁ naiṣāṁ tvaṁ jananī sañjñā kāpi tvam āgatā |
BRP032.074.2/ nirguṇeṣv apy apatyeṣu mātā śāpaṁ na dāsyati || 74 ||
BRP032.075.1/ sā tatpariharantī ca śāpād bhītā tadā raveḥ |
BRP032.075.2/ kathayām āsa vṛttāntaṁ sa śrutvā śvaśuraṁ yayau || 75 ||
BRP032.076.1/ sa cāpi taṁ yathānyāyam arcayitvā tadā ravim |
BRP032.076.2/ nirdagdhukāmaṁ roṣeṇa sāntvayānas tam abravīt || 76 ||
BRP032.077.0/ viśvakarmovāca:
BRP032.077.1/ tavātitejasā vyāptam idaṁ rūpaṁ suduḥsaham |
BRP032.077.2/ asahantī tu tat sañjñā vane carati vai tapaḥ || 77 ||
BRP032.078.1/ drakṣyate tāṁ bhavān adya svāṁ bhāryāṁ śubhacāriṇīm |
BRP032.078.2/ rūpārthaṁ bhavato 'raṇye carantīṁ sumahat tapaḥ || 78 ||
BRP032.079.1/ śrutaṁ me brahmaṇo vākyaṁ tava tejovarodhane |
BRP032.079.2/ rūpaṁ nirvartayāmy adya tava kāntaṁ divaspate || 79 ||
BRP032.080.0/ brahmovāca:
BRP032.080.1/ tatas tatheti taṁ prāha tvaṣṭāraṁ bhagavān raviḥ |
BRP032.080.2/ tato vivasvato rūpaṁ prāg āsīt parimaṇḍalam || 80 ||
[Page 127
]
BRP032.081.1/ viśvakarmā tv anujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā |
BRP032.081.2/ bhramim āropya tattejaḥśātanāyopacakrame || 81 ||
BRP032.082.1/ bhramatāśeṣajagatāṁ nābhibhūtena bhāsvatā |
BRP032.082.2/ samudrādrivanopetā tv āruroha mahī nabhaḥ || 82 ||
BRP032.083.1/ gaganaṁ cākhilaṁ viprāḥ sacandragrahatārakam |
BRP032.083.2/ adhogataṁ mahābhāgā babhūvākṣiptam ākulam || 83 ||
BRP032.084.1/ vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuś ca tathārṇavāḥ |
BRP032.084.2/ vyabhidyanta mahāśailāḥ śīrṇasānunibandhanāḥ || 84 ||
BRP032.085.1/ dhruvādhārāṇy aśeṣāṇi dhiṣṇyāni munisattamāḥ |
BRP032.085.2/ truṭyadraśminibandhīni bandhanāni adho yayuḥ || 85 ||
BRP032.086.1/ vegabhramaṇasampātavāyukṣiptāḥ sahasraśaḥ |
BRP032.086.2/ vyaśīryanta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ || 86 ||
BRP032.087.1/ bhāsvadbhramaṇavibhrāntabhūmyākāśarasātalam |
BRP032.087.2/ jagad ākulam atyarthaṁ tadāsīn munisattamāḥ || 87 ||
BRP032.088.1/ trailokyam ākulaṁ vīkṣya bhramamāṇaṁ surarṣayaḥ |
BRP032.088.2/ devāś ca brahmaṇā sārdhaṁ bhāsvantam abhituṣṭuvuḥ || 88 ||
BRP032.089.1/ ādidevo 'si devānāṁ jātas tvaṁ bhūtaye bhuvaḥ |
BRP032.089.2/ sargasthityantakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi || 89 ||
BRP032.090.1/ svasti te 'stu jagannātha gharmavarṣadivākara |
BRP032.090.2/ indrādayas tadā devā likhyamānam athāstuvan || 90 ||
BRP032.091.1/ jaya deva jagatsvāmiñ jayāśeṣajagatpate |
BRP032.091.2/ ṛṣayaś ca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ || 91 ||
BRP032.092.1/ tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ svasti svastītivādinaḥ |
BRP032.092.2/ vedoktibhir athāgryābhir vālakhilyāś ca tuṣṭuvuḥ || 92 ||
BRP032.093.1/ agnir ādyāś ca bhāsvantaṁ likhyamānaṁ mudā yutāḥ |
BRP032.093.2/ tvaṁ nātha mokṣiṇāṁ mokṣo dhyeyas tvaṁ dhyānināṁ paraḥ || 93 ||
BRP032.094.1/ tvaṁ gatiḥ sarvabhūtānāṁ karmakāṇḍavivartinām |
BRP032.094.2/ sampūjyas tvaṁ tu deveśa śaṁ no 'stu jagatāṁ pate || 94 ||
BRP032.095.1/ śaṁ no 'stu dvipade nityaṁ śaṁ naś cāstu catuṣpade |
BRP032.095.2/ tato vidyādharagaṇā yakṣarākṣasapannagāḥ || 95 ||
BRP032.096.1/ kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhiḥ praṇatā ravim |
BRP032.096.2/ ūcus te vividhā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ || 96 ||
BRP032.097.1/ sahyaṁ bhavatu tejas te bhūtānāṁ bhūtabhāvana |
BRP032.097.2/ tato hāhāhūhūś caiva nāradas tumburus tathā || 97 ||
BRP032.098.1/ upagāyitum ārabdhā gāndharvakuśalā ravim |
BRP032.098.2/ ṣaḍjamadhyamagāndhāragānatrayaviśāradāḥ || 98 ||
BRP032.099.1/ mūrchanābhiś ca tālaiś ca samprayogaiḥ sukhapradam |
BRP032.099.2/ viśvācī ca ghṛtācī ca urvaśy atha tilottamāḥ || 99 ||
BRP032.100.1/ menakā sahajanyā ca rambhā cāpsarasāṁ varā |
BRP032.100.2/ nanṛtur jagatām īśe likhyamāne vibhāvasau || 100 ||
[Page 128
]
BRP032.101.1/ bhāvahāvavilāsādyān kurvatyo 'bhinayān bahūn |
BRP032.101.2/ prāvādyanta tatas tatra vīṇā veṇvādijharjharāḥ || 101 ||
BRP032.102.1/ paṇavāḥ puṣkarāś caiva mṛdaṅgāḥ paṭahānakāḥ |
BRP032.102.2/ devadundubhayaḥ śaṅkhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 102 ||
BRP032.103.1/ gāyadbhiś caiva nṛtyadbhir gandharvair apsarogaṇaiḥ |
BRP032.103.2/ tūryavāditraghoṣaiś ca sarvaṁ kolāhalīkṛtam || 103 ||
BRP032.104.1/ tataḥ kṛtāñjalipuṭā bhaktinamrātmamūrtayaḥ |
BRP032.104.2/ likhyamānaṁ sahasrāṁśuṁ praṇemuḥ sarvadevatāḥ || 104 ||
BRP032.105.1/ tataḥ kolāhale tasmin sarvadevasamāgame |
BRP032.105.2/ tejasaḥ śātanaṁ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ || 105 ||
BRP032.106.1/ ājānulikhitaś cāsau nipuṇaṁ viśvakarmaṇā |
BRP032.106.2/ nābhyanandat tu likhanaṁ tatas tenāvatāritaḥ || 106 ||
BRP032.107.1/ na tu nirbhartsitaṁ rūpaṁ tejaso hananena tu |
BRP032.107.2/ kāntāt kāntataraṁ rūpam adhikaṁ śuśubhe tataḥ || 107 ||
BRP032.108.1/ iti himajalagharmakālahetor |
BRP032.108.2/ harakamalāsanaviṣṇusaṁstutasya |
BRP032.108.3/ tadupari likhanaṁ niśamya bhānor |
BRP032.108.4/ vrajati divākaralokam āyuṣo 'nte || 108 ||
BRP032.109.1/ evaṁ janma raveḥ pūrvaṁ babhūva munisattamāḥ |
BRP032.109.2/ rūpaṁ ca paramaṁ tasya mayā samparikīrtitam || 109 ||
33. Chapter 33 :: On the origin of the sun; the 108 names of the sun
[Note: [ SS 80-81]
BRP033.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP033.001.1/ bhūyo 'pi kathayāsmākaṁ kathāṁ sūryasamāśritām |
BRP033.001.2/ na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvantas tāṁ kathāṁ śubhām || 1 ||
BRP033.002.1/ yo 'yaṁ dīpto mahātejā vahnirāśisamaprabhaḥ |
BRP033.002.2/ etad veditum icchāmaḥ prabhāvo 'sya kutaḥ prabho || 2 ||
BRP033.003.0/ brahmovāca:
BRP033.003.1/ tamobhūteṣu lokeṣu naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP033.003.2/ prakṛter guṇahetus tu pūrvaṁ buddhir ajāyata || 3 ||
BRP033.004.1/ ahaṅkāras tato jāto mahābhūtapravartakaḥ |
BRP033.004.2/ vāyvagnir āpaḥ khaṁ bhūmis tatas tv aṇḍam ajāyata || 4 ||
BRP033.005.1/ tasminn aṇḍe tv ime lokāḥ sapta caiva pratiṣṭhitāḥ |
BRP033.005.2/ pṛthivī saptabhir dvīpaiḥ samudraiś caiva saptabhiḥ || 5 ||
BRP033.006.1/ tatraivāvasthito hy āsīd ahaṁ viṣṇur maheśvaraḥ |
BRP033.006.2/ vimūḍhās tāmasāḥ sarve pradhyāyanti tam īśvaram || 6 ||
BRP033.007.1/ tato vai sumahātejāḥ prādurbhūtas tamonudaḥ |
BRP033.007.2/ dhyānayogena cāsmābhir vijñātaḥ savitā tadā || 7 ||
[Page 129
]
BRP033.008.1/ jñātvā ca paramātmānaṁ sarva eva pṛthak pṛthak |
BRP033.008.2/ divyābhiḥ stutibhir devaḥ stuto 'smābhis tadeśvaraḥ || 8 ||
BRP033.009.1/ ādidevo 'si devānām aiśvaryāc ca tvam īśvaraḥ |
BRP033.009.2/ ādikartāsi bhūtānāṁ devadevo divākaraḥ || 9 ||
BRP033.010.1/ jīvanaḥ sarvabhūtānāṁ devagandharvarakṣasām |
BRP033.010.2/ munikinnarasiddhānāṁ tathaivoragapakṣiṇām || 10 ||
BRP033.011.1/ tvaṁ brahmā tvaṁ mahādevas tvaṁ viṣṇus tvaṁ prajāpatiḥ |
BRP033.011.2/ vāyur indraś ca somaś ca vivasvān varuṇas tathā || 11 ||
BRP033.012.1/ tvaṁ kālaḥ sṛṣṭikartā ca hartā bhartā tathā prabhuḥ |
BRP033.012.2/ saritaḥ sāgarāḥ śailā vidyudindradhanūṁṣi ca || 12 ||
BRP033.013.1/ pralayaḥ prabhavaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ |
BRP033.013.2/ īśvarāt parato vidyā vidyāyāḥ parataḥ śivaḥ || 13 ||
BRP033.014.1/ śivāt parataro devas tvam eva parameśvaraḥ |
BRP033.014.2/ sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ || 14 ||
BRP033.015.1/ sahasrāṁśuḥ sahasrāsyaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ |
BRP033.015.2/ bhūtādir bhūr bhuvaḥ svaś ca mahaḥ satyaṁ tapo janaḥ || 15 ||
BRP033.016.1/ pradīptaṁ dīpanaṁ divyaṁ sarvalokaprakāśakam |
BRP033.016.2/ durnirīkṣaṁ surendrāṇāṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 16 ||
BRP033.017.1/ surasiddhagaṇair juṣṭaṁ bhṛgvatripulahādibhiḥ |
BRP033.017.2/ stutaṁ paramam avyaktaṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 17 ||
BRP033.018.1/ vedyaṁ vedavidāṁ nityaṁ sarvajñānasamanvitam |
BRP033.018.2/ sarvadevātidevasya yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 18 ||
BRP033.019.1/ viśvakṛd viśvabhūtaṁ ca vaiśvānarasurārcitam |
BRP033.019.2/ viśvasthitam acintyaṁ ca yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 19 ||
BRP033.020.1/ paraṁ yajñāt paraṁ vedāt paraṁ lokāt paraṁ divaḥ |
BRP033.020.2/ paramātmety abhikhyātaṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 20 ||
BRP033.021.1/ avijñeyam anālakṣyam adhyānagatam avyayam |
BRP033.021.2/ anādinidhanaṁ caiva yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 21 ||
BRP033.022.1/ namo namaḥ kāraṇakāraṇāya |
BRP033.022.2/ namo namaḥ pāpavimocanāya |
BRP033.022.3/ namo namas te ditijārdanāya |
BRP033.022.4/ namo namo rogavimocanāya || 22 ||
BRP033.023.1/ namo namaḥ sarvavarapradāya |
BRP033.023.2/ namo namaḥ sarvasukhapradāya |
BRP033.023.3/ namo namaḥ sarvadhanapradāya |
BRP033.023.4/ namo namaḥ sarvamatipradāya || 23 ||
BRP033.024.1/ stutaḥ sa bhagavān evaṁ taijasaṁ rūpam āsthitaḥ |
BRP033.024.2/ uvāca vācā kalyāṇyā ko varo vaḥ pradīyatām || 24 ||
BRP033.025.0/ devā ūcuḥ:
BRP033.025.1/ tavātitaijasaṁ rūpaṁ na kaścit soḍhum utsahet |
BRP033.025.2/ sahanīyaṁ tad bhavatu hitāya jagataḥ prabho || 25 ||
[Page 130
]
BRP033.026.1/ evam astv iti so 'py uktvā bhagavān ādikṛt prabhuḥ |
BRP033.026.2/ lokānāṁ kāryasiddhyarthaṁ gharmavarṣahimapradaḥ || 26 ||
BRP033.027.1/ tataḥ sāṅkhyāś ca yogāś ca ye cānye mokṣakāṅkṣiṇaḥ |
BRP033.027.2/ dhyāyanti dhyāyino devaṁ hṛdayasthaṁ divākaram || 27 ||
BRP033.028.1/ sarvalakṣaṇahīno 'pi yukto vā sarvapātakaiḥ |
BRP033.028.2/ sarvaṁ ca tarate pāpaṁ devam arkaṁ samāśritaḥ || 28 ||
BRP033.029.1/ agnihotraṁ ca vedāś ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ |
BRP033.029.2/ bhānor bhaktinamaskārakalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 29 ||
BRP033.030.1/ tīrthānāṁ paramaṁ tīrthaṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam |
BRP033.030.2/ pavitraṁ ca pavitrāṇāṁ prapadyante divākaram || 30 ||
BRP033.031.1/ śakrādyaiḥ saṁstutaṁ devaṁ ye namasyanti bhāskaram |
BRP033.031.2/ sarvakilbiṣanirmuktāḥ sūryalokaṁ vrajanti te || 31 ||
BRP033.032.0/ munaya ūcuḥ:
BRP033.032.1/ cirāt prabhṛti no brahmañ śrotum icchā pravartate |
BRP033.032.2/ nāmnām aṣṭaśataṁ brūhi yat tvayoktaṁ purā raveḥ || 32 ||
BRP033.033.0/ brahmovāca:
BRP033.033.1/ aṣṭottaraśataṁ nāmnāṁ śṛṇudhvaṁ gadato mama |
BRP033.033.2/ bhāskarasya paraṁ guhyaṁ svargamokṣapradaṁ dvijāḥ || 33 ||
BRP033.034.1/ oṁ sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |
BRP033.034.2/ gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ || 34 ||
BRP033.035.1/ pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṁ vāyuś ca parāyaṇam |
BRP033.035.2/ somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca || 35 ||
BRP033.036.1/ indro vivasvān dīptāṁśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |
BRP033.036.2/ brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ || 36 ||
BRP033.037.1/ vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṁ patiḥ |
BRP033.037.2/ dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ || 37 ||
BRP033.038.1/ kṛtaṁ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ |
BRP033.038.2/ kalākāṣṭhāmuhūrtāś ca kṣapā yāmās tathā kṣaṇāḥ || 38 ||
BRP033.039.1/ saṁvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |
BRP033.039.2/ puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ || 39 ||
BRP033.040.1/ kālādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |
BRP033.040.2/ varuṇaḥ sāgaro 'ṁśaś ca jīmūto jivano 'rihā || 40 ||
BRP033.041.1/ bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
BRP033.041.2/ sraṣṭā saṁvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ || 41 ||
BRP033.042.1/ anantaḥ kapilo bhānuḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ |
BRP033.042.2/ jayo viśālo varadaḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ || 42 ||
BRP033.043.1/ manaḥ suparṇo bhūtādiḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ |
BRP033.043.2/ dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ || 43 ||
[Page 131
]
BRP033.044.1/ dvādaśātmā ravir dakṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |
BRP033.044.2/ svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ triviṣṭapam || 44 ||
BRP033.045.1/ dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |
BRP033.045.2/ carācarātmā sūkṣmātmā maitreyaḥ karuṇānvitaḥ || 45 ||
BRP033.046.1/ etad vai kīrtanīyasya sūryasyāmitatejasaḥ |
BRP033.046.2/ nāmnām aṣṭaśataṁ ramyaṁ mayā proktaṁ dvijottamāḥ || 46 ||
BRP033.047.1/ suragaṇapitṛyakṣasevitaṁ hy |
BRP033.047.2/ asuraniśākarasiddhavanditam |
BRP033.047.3/ varakanakahutāśanaprabhaṁ |
BRP033.047.4/ praṇipatito 'smi hitāya bhāskaram || 47 ||
BRP033.048.1/ sūryodaye yaḥ susamāhitaḥ paṭhet |
BRP033.048.2/ sa putradārān dhanaratnasañcayān |
BRP033.048.3/ labheta jātismaratāṁ naraḥ sa tu |
BRP033.048.4/ smṛtiṁ ca medhāṁ ca sa vindate parām || 48 ||
BRP033.049.1/ imaṁ stavaṁ devavarasya yo naraḥ |
BRP033.049.2/ prakīrtayec chuddhamanāḥ samāhitaḥ |
BRP033.049.3/ vimucyate śokadavāgnisāgarāl |
BRP033.049.4/ labheta kāmān manasā yathepsitān || 49 ||
34. Chapter 34 :: Story of Satī; the birth of Umā
[Note: [ SS 81-83]
BRP034.001.0/ brahmovāca:
BRP034.001.1/ yo 'sau sarvagato devas tripurāris trilocanaḥ |
BRP034.001.2/ umāpriyakaro rudraś candrārdhakṛtaśekharaḥ || 1 ||
BRP034.002.1/ vidrāvya vibudhān sarvān siddhavidyādharān ṛṣīn |
BRP034.002.2/ gandharvayakṣanāgāṁś ca tathānyāṁś ca samāgatān || 2 ||
BRP034.003.1/ jaghāna pūrvaṁ dakṣasya yajato dharaṇītale |
BRP034.003.2/ yajñaṁ samṛddhaṁ ratnāḍhyaṁ sarvasambhārasambhṛtam || 3 ||
BRP034.004.1/ yasya pratāpasantrastāḥ śakrādyās tridivaukasaḥ |
BRP034.004.2/ śāntiṁ na lebhire viprāḥ kailāsaṁ śaraṇaṁ gatāḥ || 4 ||
BRP034.005.1/ sa āste tatra varadaḥ śūlapāṇir vṛṣadhvajaḥ |
BRP034.005.2/ pinākapāṇir bhagavān dakṣayajñavināśanaḥ || 5 ||
BRP034.006.1/ mahādevo 'kale deśe kṛttivāsā vṛṣadhvajaḥ |
BRP034.006.2/ ekāmrake muniśreṣṭhāḥ sarvakāmaprado haraḥ || 6 ||
BRP034.007.0/ munaya ūcuḥ:
BRP034.007.1/ kimarthaṁ sa bhavo devaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
BRP034.007.2/ jaghāna yajñaṁ dakṣasya devaiḥ sarvair alaṅkṛtam || 7 ||
BRP034.008.1/ na hy alpaṁ kāraṇaṁ tatra prabho manyāmahe vayam |
BRP034.008.2/ śrotum icchāmahe brūhi paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 8 ||
[Page 132
]
BRP034.009.0/ brahmovāca:
BRP034.009.1/ dakṣasyāsann aṣṭa kanyā yāś caivaṁ patisaṅgatāḥ |
BRP034.009.2/ svebhyo gṛhebhyaś cānīya tāḥ pitābhyarcayad gṛhe || 9 ||
BRP034.010.1/ tatas tv abhyarcitā viprā nyavasaṁs tāḥ pitur gṛhe |
BRP034.010.2/ tāsāṁ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryambakasya vai || 10 ||
BRP034.011.1/ nājuhāvātmajāṁ tāṁ vai dakṣo rudram abhidviṣan |
BRP034.011.2/ akarot sannatiṁ dakṣe na ca kāñcin maheśvaraḥ || 11 ||
BRP034.012.1/ jāmātā śvaśure tasmin svabhāvāt tejasi sthitaḥ |
BRP034.012.2/ tato jñātvā satī sarvās tās tu prāptāḥ pitur gṛham || 12 ||
BRP034.013.1/ jagāma sāpy anāhūtā satī tu svapitur gṛham |
BRP034.013.2/ tābhyo hīnāṁ pitā cakre satyāḥ pūjām asammatām |
BRP034.013.3/ tato 'bravīt sā pitaraṁ devī krodhasamākulā || 13 ||
BRP034.014.0/ saty uvāca:
BRP034.014.1/ yavīyasībhyaḥ śreṣṭhāhaṁ kiṁ na pūjasi māṁ prabho |
BRP034.014.2/ asatkṛtām avasthāṁ yaḥ kṛtavān asi garhitām |
BRP034.014.3/ ahaṁ jyeṣṭhā variṣṭhā ca māṁ tvaṁ satkartum arhasi || 14 ||
BRP034.015.0/ brahmovāca:
BRP034.015.1/ evam ukto 'bravīd enāṁ dakṣaḥ saṁraktalocanaḥ || 15 ||
BRP034.016.0/ dakṣa uvāca:
BRP034.016.1/ tvattaḥ śreṣṭhā variṣṭhāś ca pūjyā bālāḥ sutā mama |
BRP034.016.2/ tāsāṁ ye caiva bhartāras te me bahumatāḥ sati || 16 ||
BRP034.017.1/ brahmiṣṭhāś ca vratasthāś ca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ |
BRP034.017.2/ guṇaiś caivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryambakāt sati || 17 ||
BRP034.018.1/ vasiṣṭho 'triḥ pulastyaś ca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
BRP034.018.2/ bhṛgur marīciś ca tathā śreṣṭhā jāmātaro mama || 18 ||
BRP034.019.1/ taiś cāpi spardhate śarvaḥ sarve te caiva taṁ prati |
BRP034.019.2/ tena tvāṁ na bubhūṣāmi pratikūlo hi me bhavaḥ || 19 ||
BRP034.020.1/ ity uktavāṁs tadā dakṣaḥ sampramūḍhena cetasā |
BRP034.020.2/ śāpārtham ātmanaś caiva yenoktā vai maharṣayaḥ |
BRP034.020.3/ tathoktā pitaraṁ sā vai kruddhā devī tam abravīt || 20 ||
BRP034.021.0/ saty uvāca:
BRP034.021.1/ vāṅmanaḥkarmabhir yasmād aduṣṭāṁ māṁ vigarhasi |
BRP034.021.2/ tasmāt tyajāmy ahaṁ deham imaṁ tāta tavātmajam || 21 ||
BRP034.022.0/ brahmovāca:
BRP034.022.1/ tatas tenāpamānena satī duḥkhād amarṣitā |
BRP034.022.2/ abravīd vacanaṁ devī namaskṛtya svayambhuve || 22 ||
BRP034.023.0/ saty uvāca:
BRP034.023.1/ yenāham apadehā vai punar dehena bhāsvatā |
BRP034.023.2/ tatrāpy aham asammūḍhā sambhūtā dhārmikī punaḥ |
BRP034.023.3/ gaccheyaṁ dharmapatnītvaṁ tryambakasyaiva dhīmataḥ || 23 ||
[Page 133
]
BRP034.024.0/ brahmovāca:
BRP034.024.1/ tatraivātha samāsīnā ruṣṭātmānaṁ samādadhe |
BRP034.024.2/ dhārayām āsa cāgneyīṁ dhāraṇām ātmanātmani || 24 ||
BRP034.025.1/ tataḥ svātmānam utthāpya vāyunā samudīritaḥ |
BRP034.025.2/ sarvāṅgebhyo viniḥsṛtya vahnir bhasma cakāra tām || 25 ||
BRP034.026.1/ tad upaśrutya nidhanaṁ satyā devyāḥ sa śūladhṛk |
BRP034.026.2/ saṁvādaṁ ca tayor buddhvā yāthātathyena śaṅkaraḥ |
BRP034.026.3/ dakṣasya ca vināśāya cukopa bhagavān prabhuḥ || 26 ||
BRP034.027.0/ śrīśaṅkara uvāca:
BRP034.027.1/ yasmād avamatā dakṣa sahasaivāgatā satī |
BRP034.027.2/ praśastāś cetarāḥ sarvās tvatsutā bhartṛbhiḥ saha || 27 ||
BRP034.028.1/ tasmād vaivasvate prāpte punar ete maharṣayaḥ |
BRP034.028.2/ utpatsyanti dvitīye vai tava yajñe hy ayonijāḥ || 28 ||
BRP034.029.1/ hute vai brahmaṇaḥ sattre cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP034.029.2/ abhivyāhṛtya saptarṣīn dakṣaṁ so 'bhyaśapat punaḥ || 29 ||
BRP034.030.1/ bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP034.030.2/ prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasaḥ || 30 ||
BRP034.031.1/ dakṣa ity eva nāmnā tvaṁ māriṣāyāṁ janiṣyasi |
BRP034.031.2/ kanyāyāṁ śākhināṁ caiva prāpte vai cākṣuṣāntare || 31 ||
BRP034.032.1/ ahaṁ tatrāpi te vighnam ācariṣyāmi durmate |
BRP034.032.2/ dharmakāmārthayukteṣu karmasv iha punaḥ punaḥ || 32 ||
BRP034.033.1/ tato vai vyāhṛto dakṣo rudraṁ so 'bhyaśapat punaḥ || 33 ||
BRP034.034.0/ dakṣa uvāca:
BRP034.034.1/ yasmāt tvaṁ matkṛte krūra ṛṣīn vyāhṛtavān asi |
BRP034.034.2/ tasmāt sārdhaṁ surair yajñe na tvāṁ yakṣyanti vai dvijāḥ || 34 ||
BRP034.035.1/ kṛtvāhutiṁ tava krūra apaḥ spṛśanti karmasu |
BRP034.035.2/ ihaiva vatsyase loke divaṁ hitvāyugakṣayāt |
BRP034.035.3/ tato devais tu te sārdhaṁ na tu pūjā bhaviṣyati || 35 ||
BRP034.036.0/ rudra uvāca:
BRP034.036.1/ cāturvarṇyaṁ tu devānāṁ te cāpy ekatra bhuñjate |
BRP034.036.2/ na bhokṣye sahitas tais tu tato bhokṣyāmy ahaṁ pṛthak || 36 ||
BRP034.037.1/ sarveṣāṁ caiva lokānām ādir bhūrloka ucyate |
BRP034.037.2/ tam ahaṁ dhārayāmy ekaḥ svecchayā na tavājñayā || 37 ||
BRP034.038.1/ tasmin dhṛte sarvalokāḥ sarve tiṣṭhanti śāśvatāḥ |
BRP034.038.2/ tasmād ahaṁ vasāmīha satataṁ na tavājñayā || 38 ||
BRP034.039.0/ brahmovāca:
BRP034.039.1/ tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā |
BRP034.039.2/ svāyambhuvīṁ tanuṁ tyaktvā utpanno mānuṣeṣv iha || 39 ||
BRP034.040.1/ yadā gṛhapatir dakṣo yajñānām īśvaraḥ prabhuḥ |
BRP034.040.2/ samasteneha yajñena so 'yajad daivataiḥ saha || 40 ||
[Page 134
]
BRP034.041.1/ atha devī satī yat te prāpte vaivasvate 'ntare |
BRP034.041.2/ menāyāṁ tām umāṁ devīṁ janayām āsa śailarāṭ || 41 ||
BRP034.042.1/ sā tu devī satī pūrvam āsīt paścād umābhavat |
BRP034.042.2/ sahavratā bhavasyaiṣā naitayā mucyate bhavaḥ || 42 ||
BRP034.043.1/ yāvad icchati saṁsthānaṁ prabhur manvantareṣv iha |
BRP034.043.2/ mārīcaṁ kaśyapaṁ devī yathāditir anuvratā || 43 ||
BRP034.044.1/ sārdhaṁ nārāyaṇaṁ śrīs tu maghavantaṁ śacī yathā |
BRP034.044.2/ viṣṇuṁ kīrtir uṣā sūryaṁ vasiṣṭhaṁ cāpy arundhatī || 44 ||
BRP034.045.1/ naitāṁs tu vijahaty etā bhartṝn devyaḥ kathañcana |
BRP034.045.2/ evaṁ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare || 45 ||
BRP034.046.1/ prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasām |
BRP034.046.2/ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṁ punar nṛpa || 46 ||
BRP034.047.1/ jajñe rudrābhiśāpena dvitīyam iti naḥ śrutam |
BRP034.047.2/ bhṛgvādayas tu te sarve jajñire vai maharṣayaḥ || 47 ||
BRP034.048.1/ ādye tretāyuge pūrvaṁ manor vaivasvatasya ha |
BRP034.048.2/ devasya mahato yajñe vāruṇīṁ bibhratas tanum || 48 ||
BRP034.049.1/ ity eṣo 'nuśayo hy āsīt tayor jātyantare gataḥ |
BRP034.049.2/ prajāpateś ca dakṣasya tryambakasya ca dhīmataḥ || 49 ||
BRP034.050.1/ tasmān nānuśayaḥ kāryo vareṣv iha kadācana |
BRP034.050.2/ jātyantaragatasyāpi bhāvitasya śubhāśubhaiḥ |
BRP034.050.3/ jantor na bhūtaye khyātis tan na kāryaṁ vijānatā || 50 ||
BRP034.051.0/ munaya ūcuḥ:
BRP034.051.1/ kathaṁ roṣeṇa sā pūrvaṁ dakṣasya duhitā satī |
BRP034.051.2/ tyaktvā dehaṁ punar jātā girirājagṛhe prabho || 51 ||
BRP034.052.1/ dehāntare kathaṁ tasyāḥ pūrvadeho babhūva ha |
BRP034.052.2/ bhavena saha saṁyogaḥ saṁvādaś ca tayoḥ katham || 52 ||
BRP034.053.1/ svayaṁvaraḥ kathaṁ vṛttas tasmin mahati janmani |
BRP034.053.2/ vivāhaś ca jagannātha sarvāścaryasamanvitaḥ || 53 ||
BRP034.054.1/ tat sarvaṁ vistarād brahman vaktum arhasi sāmpratam |
BRP034.054.2/ śrotum icchāmahe puṇyāṁ kathāṁ cātimanoharām || 54 ||
BRP034.055.0/ brahmovāca:
BRP034.055.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP034.055.2/ umāśaṅkarayoḥ puṇyāṁ sarvakāmaphalapradām || 55 ||
BRP034.056.1/ kadācit svagṛhāt prāptaṁ kaśyapaṁ dvipadāṁ varam |
BRP034.056.2/ apṛcchad dhimavān vṛttaṁ loke khyātikaraṁ hitam || 56 ||
BRP034.057.1/ kenākṣayāś ca lokāḥ syuḥ khyātiś ca paramā mune |
BRP034.057.2/ tathaiva cārcanīyatvaṁ satsu tat kathayasva me || 57 ||
[Page 135
]
BRP034.058.0/ kaśyapa uvāca:
BRP034.058.1/ apatyena mahābāho sarvam etad avāpyate |
BRP034.058.2/ mamākhyātir apatyena brahmaṇā ṛṣibhiḥ saha || 58 ||
BRP034.059.1/ kiṁ na paśyasi śailendra yato māṁ paripṛcchasi |
BRP034.059.2/ vartayiṣyāmi yac cāpi yathādṛṣṭaṁ purācala || 59 ||
BRP034.060.1/ vārāṇasīm ahaṁ gacchann apaśyaṁ saṁsthitaṁ divi |
BRP034.060.2/ vimānaṁ sunavaṁ divyam anaupamyaṁ mahardhimat || 60 ||
BRP034.061.1/ tasyādhastād ārtanādaṁ gartasthāne śṛṇomy aham |
BRP034.061.2/ tam ahaṁ tapasā jñātvā tatraivāntarhitaḥ sthitaḥ || 61 ||
BRP034.062.1/ athāgāt tatra śailendra vipro niyamavāñ śuciḥ |
BRP034.062.2/ tīrthābhiṣekapūtātmā pare tapasi saṁsthitaḥ || 62 ||
BRP034.063.1/ atha sa vrajamānas tu vyāghreṇābhīṣito dvijaḥ |
BRP034.063.2/ viveśa taṁ tadā deśaṁ sa garto yatra bhūdhara || 63 ||
BRP034.064.1/ gartāyāṁ vīraṇastambe lambamānāṁs tadā munīn |
BRP034.064.2/ apaśyad ārto duḥkhārtāṁs tān apṛcchac ca sa dvijaḥ || 64 ||
BRP034.065.0/ dvija uvāca:
BRP034.065.1/ ke yūyaṁ vīraṇastambe lambamānā hy adhomukhāḥ |
BRP034.065.2/ duḥkhitāḥ kena mokṣaś ca yuṣmākaṁ bhavitānaghāḥ || 65 ||
BRP034.066.0/ pitara ūcuḥ:
BRP034.066.1/ vayaṁ te kṛtapuṇyasya pitaraḥ sapitāmahāḥ |
BRP034.066.2/ prapitāmahāś ca kliśyāmas tava duṣṭena karmaṇā || 66 ||
BRP034.067.1/ narako 'yaṁ mahābhāga gartarūpeṇa saṁsthitaḥ |
BRP034.067.2/ tvaṁ cāpi vīraṇastambas tvayi lambāmahe vayam || 67 ||
BRP034.068.1/ yāvat tvaṁ jīvase vipra tāvad eva vayaṁ sthitāḥ |
BRP034.068.2/ mṛte tvayi gamiṣyāmo narakaṁ pāpacetasaḥ || 68 ||
BRP034.069.1/ yadi tvaṁ dārasaṁyogaṁ kṛtvāpatyaṁ guṇottaram |
BRP034.069.2/ utpādayasi tenāsmān mucyema vayam enasaḥ || 69 ||
BRP034.070.1/ nānyena tapasā putra tīrthānāṁ ca phalena ca |
BRP034.070.2/ etat kuru mahābuddhe tārayasva pitṝn bhayāt || 70 ||
BRP034.071.0/ kaśyapa uvāca:
BRP034.071.1/ sa tatheti pratijñāya ārādhya vṛṣabhadhvajam |
BRP034.071.2/ pitṝn gartāt samuddhṛtya gaṇapān pracakāra ha || 71 ||
BRP034.072.1/ svayaṁ rudrasya dayitaḥ suveśo nāma nāmataḥ |
BRP034.072.2/ sammato balavāṁś caiva rudrasya gaṇapo 'bhavat || 72 ||
BRP034.073.1/ tasmāt kṛtvā tapo ghoram apatyaṁ guṇavad bhṛśam |
BRP034.073.2/ utpādayasva śailendra sutāṁ tvaṁ varavarṇinīm || 73 ||
BRP034.074.0/ brahmovāca:
BRP034.074.1/ sa evam uktvā ṛṣiṇā śailendro niyamasthitaḥ |
BRP034.074.2/ tapaś cakārāpy atulaṁ yena tuṣṭir abhūn mama || 74 ||
BRP034.075.1/ tadā tam utpapātāhaṁ varado 'smīti cābravam |
BRP034.075.2/ brūhi tuṣṭo 'smi śailendra tapasānena suvrata || 75 ||
[Page 136
]
BRP034.076.0/ himavān uvāca:
BRP034.076.1/ bhagavan putram icchāmi guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtam |
BRP034.076.2/ evaṁ varaṁ prayacchasva yadi tuṣṭo 'si me prabho || 76 ||
BRP034.077.0/ brahmovāca:
BRP034.077.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ |
BRP034.077.2/ tadā tasmai varaṁ cāhaṁ dattavān manasepsitam || 77 ||
BRP034.078.1/ kanyā bhavitrī śailendra tapasānena suvrata |
BRP034.078.2/ yasyāḥ prabhāvāt sarvatra kīrtim āpsyasi śobhanām || 78 ||
BRP034.079.1/ arcitaḥ sarvadevānāṁ tīrthakoṭisamāvṛtaḥ |
BRP034.079.2/ pāvanaś caiva puṇyena devānām api sarvataḥ || 79 ||
BRP034.080.1/ jyeṣṭhā ca sā bhavitrī te anye cātra tataḥ śubhe || 80 ||
BRP034.081.1/ so 'pi kālena śailendro menāyām udapādayat |
BRP034.081.2/ aparṇām ekaparṇāṁ ca tathā caivaikapāṭalām || 81 ||
BRP034.082.1/ nyagrodham ekaparṇaṁ tu pāṭalaṁ caikapāṭalām |
BRP034.082.2/ aśitvā tv ekaparṇāṁ tu aniketas tapo 'carat || 82 ||
BRP034.083.1/ śataṁ varṣasahasrāṇāṁ duścaraṁ devadānavaiḥ |
BRP034.083.2/ āhāram ekaparṇaṁ tu ekaparṇā samācarat || 83 ||
BRP034.084.1/ pāṭalena tathaikena vidadhe caikapāṭalā |
BRP034.084.2/ pūrṇe varṣasahasre tu āhāraṁ tāḥ pracakratuḥ || 84 ||
BRP034.085.1/ aparṇā tu nirāhārā tāṁ mātā pratyabhāṣata |
BRP034.085.2/ niṣedhayantī co meti mātṛsnehena duḥkhitā || 85 ||
BRP034.086.1/ sā tathoktā tayā mātrā devī duścaracāriṇī |
BRP034.086.2/ tenaiva nāmnā lokeṣu vikhyātā surapūjitā || 86 ||
BRP034.087.1/ etat tu trikumārīkaṁ jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP034.087.2/ etāsāṁ tapasāṁ vṛttaṁ yāvad bhūmir dhariṣyati || 87 ||
BRP034.088.1/ tapaḥśarīrās tāḥ sarvās tisro yogaṁ samāśritāḥ |
BRP034.088.2/ sarvāś caiva mahābhāgās tathā ca sthirayauvanāḥ || 88 ||
BRP034.089.1/ tā lokamātaraś caiva brahmacāriṇya eva ca |
BRP034.089.2/ anugṛhṇanti lokāṁś ca tapasā svena sarvadā || 89 ||
BRP034.090.1/ umā tāsāṁ variṣṭhā ca jyeṣṭhā ca varavarṇinī |
BRP034.090.2/ mahāyogabalopetā mahādevam upasthitā || 90 ||
BRP034.091.1/ dattakaś cośanā tasya putraḥ sa bhṛgunandanaḥ |
BRP034.091.2/ āsīt tasyaikaparṇā tu devalaṁ suṣuve sutam || 91 ||
BRP034.092.1/ yā tu tāsāṁ kumārīṇāṁ tṛtīyā hy ekapāṭalā |
BRP034.092.2/ putraṁ sā tam alarkasya jaigīṣavyam upasthitā || 92 ||
[Page 137
]
BRP034.093.1/ tasyāś ca śaṅkhalikhitau smṛtau putrāv ayonijau |
BRP034.093.2/ umā tu yā mayā tubhyaṁ kīrtitā varavarṇinī || 93 ||
BRP034.094.1/ atha tasyās tapoyogāt trailokyam akhilaṁ tadā |
BRP034.094.2/ pradhūpitam ihālakṣya vacas tām aham abravam || 94 ||
BRP034.095.1/ devi kiṁ tapasā lokāṁs tāpayiṣyasi śobhane |
BRP034.095.2/ tvayā sṛṣṭam idaṁ sarvaṁ mā kṛtvā tad vināśaya || 95 ||
BRP034.096.1/ tvaṁ hi dhārayase lokān imān sarvān svatejasā |
BRP034.096.2/ brūhi kiṁ te jaganmātaḥ prārthitaṁ sampratīha naḥ || 96 ||
BRP034.097.0/ devy uvāca:
BRP034.097.1/ yadarthaṁ tapaso hy asya caraṇaṁ me pitāmaha |
BRP034.097.2/ tvam eva tad vijānīṣe tataḥ pṛcchasi kiṁ punaḥ || 97 ||
BRP034.098.0/ brahmovāca:
BRP034.098.1/ tatas tām abravaṁ cāhaṁ yadarthaṁ tapyase śubhe |
BRP034.098.2/ sa tvāṁ svayam upāgamya ihaiva varayiṣyati || 98 ||
BRP034.099.1/ śarva eva patiḥ śreṣṭhaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |
BRP034.099.2/ vayaṁ sadaiva yasyeme vaśyā vai kiṅkarāḥ śubhe || 99 ||
BRP034.100.1/ sa devadevaḥ parameśvaraḥ svayaṁ |
BRP034.100.2/ svayambhur āyāsyati devi te 'ntikam |
BRP034.100.3/ udārarūpo vikṛtādirūpaḥ |
BRP034.100.4/ samānarūpo 'pi na yasya kasyacit || 100 ||
BRP034.101.1/ maheśvaraḥ parvatalokavāsī |
BRP034.101.2/ carācareśaḥ prathamo 'prameyaḥ |
BRP034.101.3/ vinendunā hīndrasamānavarcasā |
BRP034.101.4/ vibhīṣaṇaṁ rūpam ivāsthito yaḥ || 101 ||
35. Chapter 35 :: Umā and Rudra: her devotion to Rudra; Śiva as a child and the crocodile
[Note: [ SS 84-85]
BRP035.001.0/ brahmovāca:
BRP035.001.1/ tatas tām abruvan devās tadā gatvā tu sundarīm |
BRP035.001.2/ devi śīghreṇa kālena dhūrjaṭir nīlalohitaḥ || 1 ||
BRP035.002.1/ sa bhartā tava deveśo bhavitā mā tapaḥ kṛthāḥ |
BRP035.002.2/ tataḥ pradakṣiṇīkṛtya devā viprā gireḥ sutām || 2 ||
BRP035.003.1/ jagmuś cādarśanaṁ tasyāḥ sā cāpi virarāma ha |
BRP035.003.2/ sā devī sūktam ity evam uktvā svasyāśrame śubhe || 3 ||
BRP035.004.1/ dvāri jātam aśokaṁ ca samupāśritya cāsthitā |
BRP035.004.2/ athāgāc candratilakas tridaśārtiharo haraḥ || 4 ||
BRP035.005.1/ vikṛtaṁ rūpam āsthāya hrasvo bāhuka eva ca |
BRP035.005.2/ vibhagnanāsiko bhūtvā kubjaḥ keśāntapiṅgalaḥ || 5 ||
BRP035.006.1/ uvāca vikṛtāsyaś ca devi tvāṁ varayāmy aham |
BRP035.006.2/ athomā yogasaṁsiddhā jñātvā śaṅkaram āgatam || 6 ||
[Page 138
]
BRP035.007.1/ antarbhāvaviśuddhātmā kṛpānuṣṭhānalipsayā |
BRP035.007.2/ tam uvācārghapādyābhyāṁ madhuparkeṇa caiva ha || 7 ||
BRP035.008.1/ sampūjya sumanobhis taṁ brāhmaṇaṁ brāhmaṇapriyā || 8 ||
BRP035.009.0/ devy uvāca:
BRP035.009.1/ bhagavan na svatantrāhaṁ pitā me tv agraṇīr gṛhe |
BRP035.009.2/ sa prabhur mama dāne vai kanyāhaṁ dvijapuṅgava || 9 ||
BRP035.010.1/ gatvā yācasva pitaraṁ mama śailendram avyayam |
BRP035.010.2/ sa ced dadāti māṁ vipra tubhyaṁ tad ucitaṁ mama || 10 ||
BRP035.011.0/ brahmovāca:
BRP035.011.1/ tataḥ sa bhagavān devas tathaiva vikṛtaḥ prabhuḥ |
BRP035.011.2/ uvāca śailarājānaṁ sutāṁ me yaccha śailarāṭ || 11 ||
BRP035.012.1/ sa taṁ vikṛtarūpeṇa jñātvā rudram athāvyayam |
BRP035.012.2/ bhītaḥ śāpāc ca vimanā idaṁ vacanam abravīt || 12 ||
BRP035.013.0/ śailendra uvāca:
BRP035.013.1/ bhagavan nāvamanye 'haṁ brāhmaṇān bhuvi devatāḥ |
BRP035.013.2/ manīṣitaṁ tu yat pūrvaṁ tac chṛṇuṣva mahāmate || 13 ||
BRP035.014.1/ svayaṁvaro me duhitur bhavitā viprapūjitaḥ |
BRP035.014.2/ varayed yaṁ svayaṁ tatra sa bhartāsyā bhaviṣyati || 14 ||
BRP035.015.1/ tac chrutvā śailavacanaṁ bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP035.015.2/ devyāḥ samīpam āgatya idam āha mahāmanāḥ || 15 ||
BRP035.016.0/ śiva uvāca:
BRP035.016.1/ devi pitrā tv anujñātaḥ svayaṁvara iti śrutiḥ |
BRP035.016.2/ tatra tvaṁ varayitrī yaṁ sa te bhartā bhaved iti || 16 ||
BRP035.017.1/ tad āpṛcchya gamiṣyāmi durlabhāṁ tvāṁ varānane |
BRP035.017.2/ rūpavantaṁ samutsṛjya vṛṇoṣy asadṛśaṁ katham || 17 ||
BRP035.018.0/ brahmovāca:
BRP035.018.1/ tenoktā sā tadā tatra bhāvayantī tadīritam |
BRP035.018.2/ bhāvaṁ ca rudranihitaṁ prasādaṁ manasas tathā || 18 ||
BRP035.019.1/ samprāpyovāca deveśaṁ mā te 'bhūd buddhir anyathā |
BRP035.019.2/ ahaṁ tvāṁ varayiṣyāmi nādbhutaṁ tu kathañcana || 19 ||
BRP035.020.1/ athavā te 'sti sandeho mayi vipra kathañcana |
BRP035.020.2/ ihaiva tvāṁ mahābhāga varayāmi manogatam || 20 ||
BRP035.021.0/ brahmovāca:
BRP035.021.1/ gṛhītvā stabakaṁ sā tu hastābhyāṁ tatra saṁsthitā |
BRP035.021.2/ skandhe śambhoḥ samādhāya devī prāha vṛto 'si me || 21 ||
BRP035.022.1/ tataḥ sa bhagavān devas tayā devyā vṛtas tadā |
BRP035.022.2/ uvāca tam aśokaṁ vai vācā sañjīvayann iva || 22 ||
BRP035.023.0/ śiva uvāca:
BRP035.023.1/ yasmāt tava supuṇyena stabakena vṛto 'smy aham |
BRP035.023.2/ tasmāt tvaṁ jarayā tyaktas tv amaraḥ sambhaviṣyasi || 23 ||
[Page 139
]
BRP035.024.1/ kāmarūpī kāmapuṣpaḥ kāmado dayito mama |
BRP035.024.2/ sarvābharaṇapuṣpāḍhyaḥ sarvapuṣpaphalopagaḥ || 24 ||
BRP035.025.1/ sarvānnabhakṣakaś caiva amṛtasvāda eva ca |
BRP035.025.2/ sarvagandhaś ca devānāṁ bhaviṣyasi dṛḍhapriyaḥ || 25 ||
BRP035.026.1/ nirbhayaḥ sarvalokeṣu bhaviṣyasi sunirvṛtaḥ |
BRP035.026.2/ āśramaṁ vedam atyarthaṁ citrakūṭeti viśrutam || 26 ||
BRP035.027.1/ yo hi yāsyati puṇyārthī so 'śvamedham avāpsyati |
BRP035.027.2/ yas tu tatra mṛtaś cāpi brahmalokaṁ sa gacchati || 27 ||
BRP035.028.1/ yaś cātra niyamair yuktaḥ prāṇān samyak parityajet |
BRP035.028.2/ sa devyās tapasā yukto mahāgaṇapatir bhavet || 28 ||
BRP035.029.0/ brahmovāca:
BRP035.029.1/ evam uktvā tadā deva āpṛcchya himavatsutām |
BRP035.029.2/ antardadhe jagatsraṣṭā sarvabhūtapa īśvaraḥ || 29 ||
BRP035.030.1/ sāpi devī gate tasmin bhagavaty amitātmani |
BRP035.030.2/ tata evonmukhī bhūtvā śilāyāṁ sambabhūva ha || 30 ||
BRP035.031.1/ unmukhī sā bhave tasmin maheśe jagatāṁ prabhau |
BRP035.031.2/ niśeva candrarahitā na babhau vimanās tadā || 31 ||
BRP035.032.1/ atha śuśrāva śabdaṁ ca bālasyārtasya śailajā |
BRP035.032.2/ sarasy udakasampūrṇe samīpe cāśramasya ca || 32 ||
BRP035.033.1/ sa kṛtvā bālarūpaṁ tu devadevaḥ svayaṁ śivaḥ |
BRP035.033.2/ krīḍāhetoḥ saromadhye grāhagrasto 'bhavat tadā || 33 ||
BRP035.034.1/ yogamāyāṁ samāsthāya prapañcodbhavakāraṇam |
BRP035.034.2/ tad rūpaṁ saraso madhye kṛtvaivaṁ samabhāṣata || 34 ||
BRP035.035.0/ bāla uvāca:
BRP035.035.1/ trātu māṁ kaścid ity āha grāheṇa hṛtacetasam |
BRP035.035.2/ dhik kaṣṭaṁ bāla evāham aprāptārthamanorathaḥ || 35 ||
BRP035.036.1/ prayāmi nidhanaṁ vaktre grāhasyāsya durātmanaḥ |
BRP035.036.2/ śocāmi na svakaṁ dehaṁ grāhagrastaḥ suduḥkhitaḥ || 36 ||
BRP035.037.1/ yathā śocāmi pitaraṁ mātaraṁ ca tapasvinīm |
BRP035.037.2/ grāhagṛhītaṁ māṁ śrutvā prāptaṁ nidhanam utsukau || 37 ||
BRP035.038.1/ priyaputrāv ekaputrau prāṇān nūnaṁ tyajiṣyataḥ |
BRP035.038.2/ aho bata sukaṣṭaṁ vai yo 'haṁ bālo 'kṛtāśramaḥ |
BRP035.038.3/ antargrāheṇa grastas tu yāsyāmi nidhanaṁ kila || 38 ||
BRP035.039.0/ brahmovāca:
BRP035.039.1/ śrutvā tu devī taṁ nādaṁ viprasyārtasya śobhanā |
BRP035.039.2/ utthāya prasthitā tatra yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ || 39 ||
[Page 140
]
BRP035.040.1/ sāpaśyad induvadanā bālakaṁ cārurūpiṇam |
BRP035.040.2/ grāhasya mukham āpannaṁ vepamānam avasthitam || 40 ||
BRP035.041.1/ so 'pi grāhavaraḥ śrīmān dṛṣṭvā devīm upāgatām |
BRP035.041.2/ taṁ gṛhītvā drutaṁ yāto madhyaṁ sarasa eva hi || 41 ||
BRP035.042.1/ sa kṛṣyamāṇas tejasvī nādam ārtaṁ tadākarot |
BRP035.042.2/ athāha devī duḥkhārtā bālaṁ dṛṣṭvā grahāvṛtam || 42 ||
BRP035.043.0/ pārvaty uvāca:
BRP035.043.1/ grāharāja mahāsattva bālakaṁ hy ekaputrakam |
BRP035.043.2/ vimuñcemaṁ mahādaṁṣṭra kṣipraṁ bhīmaparākrama || 43 ||
BRP035.044.0/ grāha uvāca:
BRP035.044.1/ yo devi divase ṣaṣṭhe prathamaṁ samupaiti mām |
BRP035.044.2/ sa āhāro mama purā vihito lokakartṛbhiḥ || 44 ||
BRP035.045.1/ so 'yaṁ mama mahābhāge ṣaṣṭhe 'hani girīndraje |
BRP035.045.2/ brahmaṇā prerito nūnaṁ nainaṁ mokṣye kathañcana || 45 ||
BRP035.046.0/ devy uvāca:
BRP035.046.1/ yan mayā himavacchṛṅge caritaṁ tapa uttamam |
BRP035.046.2/ tena bālam imaṁ muñca grāharāja namo 'stu te || 46 ||
BRP035.047.0/ grāha uvāca:
BRP035.047.1/ mā vyayas tapaso devi bhṛśaṁ bāle śubhānane |
BRP035.047.2/ yad bravīmi kuru śreṣṭhe tathā mokṣam avāpsyati || 47 ||
BRP035.048.0/ devy uvāca:
BRP035.048.1/ grāhādhipa vadasvāśu yat satām avigarhitam |
BRP035.048.2/ tat kṛtaṁ nātra sandeho yato me brāhmaṇāḥ priyāḥ || 48 ||
BRP035.049.0/ grāha uvāca:
BRP035.049.1/ yat kṛtaṁ vai tapaḥ kiñcid bhavatyā svalpam uttamam |
BRP035.049.2/ tat sarvaṁ me prayacchāśu tato mokṣam avāpsyati || 49 ||
BRP035.050.0/ devy uvāca:
BRP035.050.1/ janmaprabhṛti yat puṇyaṁ mahāgrāha kṛtaṁ mayā |
BRP035.050.2/ tat te sarvaṁ mayā dattaṁ bālaṁ muñca mahāgraha || 50 ||
BRP035.051.0/ brahmovāca:
BRP035.051.1/ prajajvāla tato grāhas tapasā tena bhūṣitaḥ |
BRP035.051.2/ āditya iva madhyāhne durnirīkṣas tadābhavat |
BRP035.051.3/ uvāca caivaṁ tuṣṭātmā devīṁ lokasya dhāriṇīm || 51 ||
BRP035.052.0/ grāha uvāca:
BRP035.052.1/ devi kiṁ kṛtyam etat te suniścitya mahāvrate |
BRP035.052.2/ tapaso 'py arjanaṁ duḥkhaṁ tasya tyāgo na śasyate || 52 ||
BRP035.053.1/ gṛhāṇa tapa eva tvaṁ bālaṁ cemaṁ sumadhyame |
BRP035.053.2/ tuṣṭo 'smi te viprabhaktyā varaṁ tasmād dadāmi te |
BRP035.053.3/ sā tv evam uktā grāheṇa uvācedaṁ mahāvratā || 53 ||
BRP035.054.0/ devy uvāca:
BRP035.054.1/ dehenāpi mayā grāha rakṣyo vipraḥ prayatnataḥ |
BRP035.054.2/ tapaḥ punar mayā prāpyaṁ na prāpyo brāhmaṇaḥ punaḥ || 54 ||
[Page 141
]
BRP035.055.1/ suniścitya mahāgrāha kṛtaṁ bālasya mokṣaṇam |
BRP035.055.2/ na viprebhyas tapaḥ śreṣṭhaṁ śreṣṭhā me brāhmaṇā matāḥ || 55 ||
BRP035.056.1/ dattvā cāhaṁ na gṛhṇāmi grāhendra vihitaṁ hi te |
BRP035.056.2/ nahi kaścin naro grāha pradattaṁ punar āharet || 56 ||
BRP035.057.1/ dattam etan mayā tubhyaṁ nādadāni hi tat punaḥ |
BRP035.057.2/ tvayy eva ramatām etad bālaś cāyaṁ vimucyatām || 57 ||
BRP035.058.0/ brahmovāca:
BRP035.058.1/ tathoktas tāṁ praśasyātha muktvā bālaṁ namasya ca |
BRP035.058.2/ devīm ādityāvabhāsas tatraivāntaradhīyata || 58 ||
BRP035.059.1/ bālo 'pi sarasas tīre mukto grāheṇa vai tadā |
BRP035.059.2/ svapnalabdha ivārthaughas tatraivāntaradhīyata || 59 ||
BRP035.060.1/ tapaso 'pacayaṁ matvā devī himagirīndrajā |
BRP035.060.2/ bhūya eva tapaḥ kartum ārebhe niyamasthitā || 60 ||
BRP035.061.1/ kartukāmāṁ tapo bhūyo jñātvā tāṁ śaṅkaraḥ svayam |
BRP035.061.2/ provāca vacanaṁ viprā mā kṛthās tapa ity uta || 61 ||
BRP035.062.1/ mahyam etat tapo devi tvayā dattaṁ mahāvrate |
BRP035.062.2/ tat tenaivākṣayaṁ tubhyaṁ bhaviṣyati sahasradhā || 62 ||
BRP035.063.1/ iti labdhvā varaṁ devī tapaso 'kṣayam uttamam |
BRP035.063.2/ svayaṁvaram udīkṣantī tasthau prītā mudā yutā || 63 ||
BRP035.064.1/ idaṁ paṭhed yo hi naraḥ sadaiva |
BRP035.064.2/ bālānubhāvācaraṇaṁ hi śambhoḥ |
BRP035.064.3/ sa dehabhedaṁ samavāpya pūto |
BRP035.064.4/ bhaved gaṇeśas tu kumāratulyaḥ || 64 ||
36. Chapter 36 :: Umā's self-choice; the wedding of Śiva and Umā
[Note: [ SS 85-87]
BRP036.001.0/ brahmovāca:
BRP036.001.1/ vistṛte himavatpṛṣṭhe vimānaśatasaṅkule |
BRP036.001.2/ abhavat sa tu kālena śailaputryāḥ svayaṁvaraḥ || 1 ||
BRP036.002.1/ atha parvatarājo 'sau himavān dhyānakovidaḥ |
BRP036.002.2/ duhitur devadevena jñātvā tad abhimantritam || 2 ||
BRP036.003.1/ jānann api mahāśailaḥ samayārakṣaṇepsayā |
BRP036.003.2/ svayaṁvaraṁ tato devyāḥ sarvalokeṣv aghoṣayat || 3 ||
BRP036.004.1/ devadānavasiddhānāṁ sarvalokanivāsinām |
BRP036.004.2/ vṛṇuyāt parameśānaṁ samakṣaṁ yadi me sutā || 4 ||
BRP036.005.1/ tad eva sukṛtaṁ ślāghyaṁ mamābhyudayasammatam |
BRP036.005.2/ iti sañcintya śailendraḥ kṛtvā hṛdi maheśvaram || 5 ||
BRP036.006.1/ ābrahmakeṣu deveṣu devyāḥ śailendrasattamaḥ |
BRP036.006.2/ kṛtvā ratnākulaṁ deśaṁ svayaṁvaram acīkarat || 6 ||
[Page 142
]
BRP036.007.1/ athaivam āghoṣitamātra eva |
BRP036.007.2/ svayaṁvare tatra nagendraputryāḥ |
BRP036.007.3/ devādayaḥ sarvajagannivāsāḥ |
BRP036.007.4/ samāyayus tatra gṛhītaveśāḥ || 7 ||
BRP036.008.1/ praphullapadmāsanasanniviṣṭaḥ |
BRP036.008.2/ siddhair vṛto yogibhir aprameyaiḥ |
BRP036.008.3/ vijñāpitas tena mahīdhrarājñā |
BRP036.008.4/ āgatas tadāhaṁ tridivair upetaḥ || 8 ||
BRP036.009.1/ akṣṇāṁ sahasraṁ surarāṭ sa bibhrad |
BRP036.009.2/ divyāṅgahārasragudārarūpaḥ |
BRP036.009.3/ airāvataṁ sarvagajendramukhyaṁ |
BRP036.009.4/ sravanmadāsārakṛtapravāham || 9 ||
BRP036.010.1/ āruhya sarvāmararāṭ sa vajraṁ |
BRP036.010.2/ bibhrat samāgāt purataḥ surāṇām |
BRP036.010.3/ tejaḥprabhāvādhikatulyarūpī |
BRP036.010.4/ prodbhāsayan sarvadiśo vivasvān || 10 ||
BRP036.011.1/ haimaṁ vimānaṁ savalatpatākam |
BRP036.011.2/ ārūḍha āgāt tvaritaṁ javena |
BRP036.011.3/ maṇipradīptojjvalakuṇḍalaś ca |
BRP036.011.4/ vahnyarkatejaḥpratime vimāne || 11 ||
BRP036.012.1/ samabhyagāt kaśyapasūnur eka |
BRP036.012.2/ ādityamadhyād bhaganāmadhārī |
BRP036.012.3/ pīnāṅgayaṣṭiḥ sukṛtāṅgahāra BRP036.012.4/ tejobalājñāsadṛśaprabhāvaḥ || 12 ||
BRP036.013.1/ daṇḍaṁ samāgṛhya kṛtānta āgād |
BRP036.013.2/ āruhya bhīmaṁ mahiṣaṁ javena |
BRP036.013.3/ mahāmahīdhrocchrayapīnagātraḥ |
BRP036.013.4/ svarṇādiratnāñcitacāruveśaḥ || 13 ||
BRP036.014.1/ samīraṇaḥ sarvajagadvibhartā |
BRP036.014.2/ vimānam āruhya samabhyagād dhi |
BRP036.014.3/ santāpayan sarvasurāsureśāṁs |
BRP036.014.4/ tejodhikas tejasi sanniviṣṭaḥ || 14 ||
BRP036.015.1/ vahniḥ samabhyetya surendramadhye |
BRP036.015.2/ jvalan pratasthau varaveśadhārī |
BRP036.015.3/ nānāmaṇiprajvalitāṅgayaṣṭir |
BRP036.015.4/ jagadvaraṁ divyavimānam agryam || 15 ||
BRP036.016.1/ āruhya sarvadraviṇādhipeśaḥ |
BRP036.016.2/ sa rājarājas tvarito 'bhyagāc ca |
BRP036.016.3/ āpyāyayan sarvasurāsureśān |
BRP036.016.4/ kāntyā ca veśena ca cārurūpaḥ || 16 ||
BRP036.017.1/ jvalan mahāratnavicitrarūpaṁ |
BRP036.017.2/ vimānam āruhya śaśī samāyāt |
[Page 143
]
BRP036.017.3/ śyāmāṅgayaṣṭiḥ suvicitraveśaḥ |
BRP036.017.4/ sarvāṅga ābaddhasugandhimālyaḥ || 17 ||
BRP036.018.1/ tārkṣyaṁ samāruhya mahīdhrakalpaṁ |
BRP036.018.2/ gadādharo 'sau tvaritaḥ sametaḥ |
BRP036.018.3/ athāśvinau cāpi bhiṣagvarau dvāv |
BRP036.018.4/ ekaṁ vimānaṁ tvarayādhiruhya || 18 ||
BRP036.019.1/ manoharau prajvalacāruveśau |
BRP036.019.2/ ājagmatur devavarau suvīrau |
BRP036.019.3/ sahasranāgaḥ sphuradagnivarṇaṁ |
BRP036.019.4/ bibhrat tadānīṁ jvalanārkatejāḥ || 19 ||
BRP036.020.1/ sārdhaṁ sa nāgair aparair mahātmā |
BRP036.020.2/ vimānam āruhya samabhyagāc ca |
BRP036.020.3/ diteḥ sutānāṁ ca mahāsurāṇāṁ |
BRP036.020.4/ vahnyarkaśakrānilatulyabhāsām || 20 ||
BRP036.021.1/ varānurūpaṁ pravidhāya veśaṁ |
BRP036.021.2/ vṛndaṁ samāgāt purataḥ surāṇām |
BRP036.021.3/ gandharvarājaḥ sa ca cārurūpī |
BRP036.021.4/ divyāṅgado divyavimānacārī || 21 ||
BRP036.022.1/ gandharvasaṅghaiḥ sahito 'psarobhiḥ |
BRP036.022.2/ śakrājñayā tatra samājagāma |
BRP036.022.3/ anye ca devās tridivāt tadānīṁ |
BRP036.022.4/ pṛthak pṛthak cārugṛhītaveśāḥ || 22 ||
BRP036.023.1/ ājagmur āruhya vimānapṛṣṭhaṁ |
BRP036.023.2/ gandharvayakṣoragakinnarāś ca |
BRP036.023.3/ śacīpatis tatra surendramadhye |
BRP036.023.4/ rarāja rājādhikalakṣyamūrtiḥ || 23 ||
BRP036.024.1/ ājñābalaiśvaryakṛtapramodaḥ |
BRP036.024.2/ svayaṁvaraṁ taṁ samalañcakāra |
BRP036.024.3/ hetus trilokasya jagatprasūter |
BRP036.024.4/ mātā ca teṣāṁ sasurāsurāṇām || 24 ||
BRP036.025.1/ patnī ca śambhoḥ puruṣasya dhīmato |
BRP036.025.2/ gītā purāṇe prakṛtiḥ parā yā |
BRP036.025.3/ dakṣasya kopād dhimavadgṛhaṁ sā |
BRP036.025.4/ kāryārthamāyāt tridivaukasāṁ hi || 25 ||
BRP036.026.1/ vimānapṛṣṭhe maṇihemajuṣṭe |
BRP036.026.2/ sthitā valaccāmaravījitāṅgī |
BRP036.026.3/ sarvartupuṣpāṁ susugandhamālāṁ |
BRP036.026.4/ pragṛhya devī prasabhaṁ pratasthe || 26 ||
BRP036.027.0/ brahmovāca:
BRP036.027.1/ mālāṁ pragṛhya devyāṁ tu sthitāyāṁ devasaṁsadi |
BRP036.027.2/ śakrādyair āgatair devaiḥ svayaṁvara upāgate || 27 ||
[Page 144
]
BRP036.028.1/ devyā jijñāsayā śambhur bhūtvā pañcaśikhaḥ śiśuḥ |
BRP036.028.2/ utsaṅgatalasaṁsupto babhūva sahasā vibhuḥ || 28 ||
BRP036.029.1/ tato dadarśa taṁ devī śiśuṁ pañcaśikhaṁ sthitam |
BRP036.029.2/ jñātvā taṁ samavadhyānāj jagṛhe prītisaṁyutā || 29 ||
BRP036.030.1/ atha sā śuddhasaṅkalpā kāṅkṣitaṁ prāpya satpatim |
BRP036.030.2/ nivṛttā ca tadā tasthau kṛtvā sā hṛdi taṁ vibhum || 30 ||
BRP036.031.1/ tato dṛṣṭvā śiśuṁ devā devyā utsaṅgavartinam |
BRP036.031.2/ ko 'yam atreti sammantrya cukruśur bhṛśamohitāḥ || 31 ||
BRP036.032.1/ vajram āhārayat tasya bāhum utkṣipya vṛtrahā |
BRP036.032.2/ sa bāhur utthitas tasya tathaiva samatiṣṭhata || 32 ||
BRP036.033.1/ stambhitaḥ śiśurūpeṇa devadevena śambhunā |
BRP036.033.2/ vajraṁ kṣeptuṁ na śaśāka vṛtrahā calituṁ na ca || 33 ||
BRP036.034.1/ bhago nāma tato deva ādityaḥ kāśyapo balī |
BRP036.034.2/ utkṣipya āyudhaṁ dīptaṁ chettum icchan vimohitaḥ || 34 ||
BRP036.035.1/ tasyāpi bhagavān bāhuṁ tathaivāstambhayat tadā |
BRP036.035.2/ balaṁ tejaś ca yogaś ca tathaivāstambhayad vibhuḥ || 35 ||
BRP036.036.1/ śiraḥ prakampayan viṣṇuḥ śaṅkaraṁ samavaikṣata |
BRP036.036.2/ atha teṣu sthiteṣv evaṁ manyumatsu sureṣu ca || 36 ||
BRP036.037.1/ ahaṁ paramasaṁvigno dhyānam āsthāya sādaram |
BRP036.037.2/ buddhavān devadeveśam umotsaṅge samāsthitam || 37 ||
BRP036.038.1/ jñātvāhaṁ parameśānaṁ śīghram utthāya sādaram |
BRP036.038.2/ vavande caraṇaṁ śambhoḥ stutavāṁs tam ahaṁ dvijāḥ || 38 ||
BRP036.039.1/ purāṇaiḥ sāmasaṅgītaiḥ puṇyākhyair guhyanāmabhiḥ |
BRP036.039.2/ ajas tvam ajaro devaḥ sraṣṭā vibhuḥ parāparam || 39 ||
BRP036.040.1/ pradhānaṁ puruṣo yas tvaṁ brahma dhyeyaṁ tad akṣaram |
BRP036.040.2/ amṛtaṁ paramātmā ca īśvaraḥ kāraṇaṁ mahat || 40 ||
BRP036.041.1/ brahmasṛk prakṛteḥ sraṣṭā sarvakṛt prakṛteḥ paraḥ |
BRP036.041.2/ iyaṁ ca prakṛtir devī sadā te sṛṣṭikāraṇam || 41 ||
BRP036.042.1/ patnīrūpaṁ samāsthāya jagatkāraṇam āgatā |
BRP036.042.2/ namas tubhyaṁ mahādeva devyā vai sahitāya ca || 42 ||
BRP036.043.1/ prasādāt tava deveśa niyogāc ca mayā prajāḥ |
BRP036.043.2/ devādyās tu imāḥ sṛṣṭā mūḍhās tvadyogamāyayā || 43 ||
BRP036.044.1/ kuru prasādam eteṣāṁ yathāpūrvaṁ bhavantv ime |
BRP036.044.2/ tata evam ahaṁ viprā vijñāpya parameśvaram || 44 ||
BRP036.045.1/ stambhitān sarvadevāṁs tān idaṁ cāhaṁ tadoktavān |
BRP036.045.2/ mūḍhāś ca devatāḥ sarvā nainaṁ budhyata śaṅkaram || 45 ||
BRP036.046.1/ gacchadhvaṁ śaraṇaṁ śīghram enam eva maheśvaram |
BRP036.046.2/ sārdhaṁ mayaiva deveśaṁ paramātmānam avyayam || 46 ||
[Page 145
]
BRP036.047.1/ tatas te stambhitāḥ sarve tathaiva tridivaukasaḥ |
BRP036.047.2/ praṇemur manasā śarvaṁ bhāvaśuddhena cetasā || 47 ||
BRP036.048.1/ atha teṣāṁ prasanno 'bhūd devadevo maheśvaraḥ |
BRP036.048.2/ yathāpūrvaṁ cakārāśu devatānāṁ tanūs tadā || 48 ||
BRP036.049.1/ tata evaṁ pravṛtte tu sarvadevanivāraṇe |
BRP036.049.2/ vapuś cakāra deveśas tryakṣaṁ paramam adbhutam || 49 ||
BRP036.050.1/ tejasā tasya te dhvastāś cakṣuḥ sarve nyamīlayan |
BRP036.050.2/ tebhyaḥ sa paramaṁ cakṣuḥ svavapurdṛṣṭiśaktimat || 50 ||
BRP036.051.1/ prādāt paramadeveśam apaśyaṁs te tadā vibhum |
BRP036.051.2/ te dṛṣṭvā parameśānaṁ tṛtīyekṣaṇadhāriṇam || 51 ||
BRP036.052.1/ śakrādyā menire devāḥ sarva eva sureśvarāḥ |
BRP036.052.2/ tasya devī tadā hṛṣṭā samakṣaṁ tridivaukasām || 52 ||
BRP036.053.1/ pādayoḥ sthāpayām āsa sraṅmālām amitadyutiḥ |
BRP036.053.2/ sādhu sādhv iti te hocuḥ sarve devāḥ punar vibhum || 53 ||
BRP036.054.1/ saha devyā namaś cakruḥ śirobhir bhūtalāśritaiḥ |
BRP036.054.2/ athāsminn antare viprās tam ahaṁ daivataiḥ saha || 54 ||
BRP036.055.1/ himavantaṁ mahāśailam uktavāṁś ca mahādyutim |
BRP036.055.2/ ślāghyaḥ pūjyaś ca vandyaś ca sarveṣāṁ tvaṁ mahān asi || 55 ||
BRP036.056.1/ śarveṇa saha sambandho yasya te 'bhyudayo mahān |
BRP036.056.2/ kriyatāṁ cārur udvāhaḥ kimarthaṁ sthīyate param |
BRP036.056.3/ tataḥ praṇamya himavāṁs tadā māṁ pratyabhāṣata || 56 ||
BRP036.057.0/ himavān uvāca:
BRP036.057.1/ tvam eva kāraṇaṁ deva yasya sarvodaye mama |
BRP036.057.2/ prasādaḥ sahasotpanno hetuś cāpi tvam eva hi |
BRP036.057.3/ udvāhas tu yadā yādṛk tad vidhatsva pitāmaha || 57 ||
BRP036.058.0/ brahmovāca:
BRP036.058.1/ tata evaṁ vacaḥ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ |
BRP036.058.2/ udvāhaḥ kriyatāṁ deva ity ahaṁ coktavān vibhum || 58 ||
BRP036.059.1/ mām āha śaṅkaro devo yatheṣṭam iti lokapaḥ |
BRP036.059.2/ tatkṣaṇāc ca tato viprā asmābhir nirmitaṁ puram || 59 ||
BRP036.060.1/ udvāhārthaṁ maheśasya nānāratnopaśobhitam |
BRP036.060.2/ ratnāni maṇayaś citrā hemamauktikam eva ca || 60 ||
BRP036.061.1/ mūrtimanta upāgamya alañcakruḥ purottamam |
BRP036.061.2/ citrā mārakatī bhūmiḥ suvarṇastambhaśobhitā || 61 ||
BRP036.062.1/ bhāsvatsphaṭikabhittiś ca muktāhārapralambitā |
BRP036.062.2/ tasmin dvāri pure ramya udvāhārthaṁ vinirmitā || 62 ||
BRP036.063.1/ śuśubhe devadevasya maheśasya mahātmanaḥ |
BRP036.063.2/ somādityau samaṁ tatra tāpayantau mahāmaṇī || 63 ||
BRP036.064.1/ saurabheyaṁ manoramyaṁ gandham ādāya mārutaḥ |
BRP036.064.2/ pravavau sukhasaṁsparśo bhavabhaktiṁ pradarśayan || 64 ||
[Page 146
]
BRP036.065.1/ samudrās tatra catvāraḥ śakrādyāś ca surottamāḥ |
BRP036.065.2/ devanadyo mahānadyaḥ siddhā munaya eva ca || 65 ||
BRP036.066.1/ gandharvāpsarasaḥ sarve nāgā yakṣāḥ sarākṣasāḥ |
BRP036.066.2/ audakāḥ khecarāś cānye kinnarā devacāraṇāḥ || 66 ||
BRP036.067.1/ tumburur nārado hāhā hūhūś caiva tu sāmagāḥ |
BRP036.067.2/ ramyāṇy ādāya vādyāni tatrājagmus tadā puram || 67 ||
BRP036.068.1/ ṛṣayas tu kathās tatra vedagītās tapodhanāḥ |
BRP036.068.2/ puṇyān vaivāhikān mantrāñ jepuḥ saṁhṛṣṭamānasāḥ || 68 ||
BRP036.069.1/ jagato mātaraḥ sarvā devakanyāś ca kṛtsnaśaḥ |
BRP036.069.2/ gāyanti harṣitāḥ sarvā udvāhe parameṣṭhinaḥ || 69 ||
BRP036.070.1/ ṛtavaḥ ṣaṭ samaṁ tatra nānāgandhasukhāvahāḥ |
BRP036.070.2/ udvāhaḥ śaṅkarasyeti mūrtimanta upasthitāḥ || 70 ||
BRP036.071.1/ nīlajīmūtasaṅkāśair mantradhvanipraharṣibhiḥ |
BRP036.071.2/ kekāyamānaiḥ śikhibhir nṛtyamānaiś ca sarvaśaḥ || 71 ||
BRP036.072.1/ vilolapiṅgalaspaṣṭavidyullekhāvihāsitā |
BRP036.072.2/ kumudāpīḍaśuklābhir balākābhiś ca śobhitā || 72 ||
BRP036.073.1/ pratyagrasañjātaśilīndhrakandalī BRP036.073.2/ latādrumādyudgatapallavā śubhā |
BRP036.073.3/ śubhāmbudhārāpraṇayaprabodhitair |
BRP036.073.4/ mahālasair bhekagaṇaiś ca nāditā || 73 ||
BRP036.074.1/ priyeṣu mānoddhatamānasānāṁ |
BRP036.074.2/ manasvinīnām api kāminīnām |
BRP036.074.3/ mayūrakekābhirutaiḥ kṣaṇena |
BRP036.074.4/ manoharair mānavibhaṅgahetubhiḥ || 74 ||
BRP036.075.1/ tathā vivarṇojjvalacārumūrtinā |
BRP036.075.2/ śaśāṅkalekhākuṭilena sarvataḥ |
BRP036.075.3/ payodasaṅghātasamīpavartinā |
BRP036.075.4/ mahendracāpena bhṛśaṁ virājitā || 75 ||
BRP036.076.1/ vicitrapuṣpāmbubhavaiḥ sugandhibhir |
BRP036.076.2/ ghanāmbusamparkatayā suśītalaiḥ |
BRP036.076.3/ vikampayantī pavanair manoharaiḥ |
BRP036.076.4/ surāṅganānām alakāvalīḥ śubhāḥ || 76 ||
BRP036.077.1/ garjatpayodasthagitendubimbā |
BRP036.077.2/ navāmbusiktodakacārudūrvā |
BRP036.077.3/ nirīkṣitā sādaram utsukābhir |
BRP036.077.4/ niśvāsadhūmraṁ pathikāṅganābhiḥ || 77 ||
BRP036.078.1/ haṁsanūpuraśabdāḍhyā samunnatapayodharā |
BRP036.078.2/ caladvidyullatāhārā spaṣṭapadmavilocanā || 78 ||
[Page 147
]
BRP036.079.1/ asitajaladadhīradhvānavitrastahaṁsā |
BRP036.079.2/ vimalasaliladhārotpātanamrotpalāgrā |
BRP036.079.3/ surabhikusumareṇukḷptasarvāṅgaśobhā |
BRP036.079.4/ giriduhitṛvivāhe prāvṛḍ āvirbabhūva || 79 ||
BRP036.080.1/ meghakañcukanirmuktā padmakośodbhavastanī |
BRP036.080.2/ haṁsanūpuranihrādā sarvasasyadigantarā || 80 ||
BRP036.081.1/ vistīrṇapulinaśroṇī kūjatsārasamekhalā |
BRP036.081.2/ praphullendīvaraśyāmavilocanamanoharā || 81 ||
BRP036.082.1/ pakvabimbādharapuṭā kundadantaprahāsinī |
BRP036.082.2/ navaśyāmalatāśyāmaromarājipuraskṛtā || 82 ||
BRP036.083.1/ candrāṁśuhāravargeṇa kaṇṭhorasthalagāminā |
BRP036.083.2/ prahlādayantī cetāṁsi sarveṣāṁ tridivaukasām || 83 ||
BRP036.084.1/ samadālikulodgītamadhurasvarabhāṣiṇī |
BRP036.084.2/ calatkumudasaṅghātacārukuṇḍalaśobhinī || 84 ||
BRP036.085.1/ raktāśokapraśākhotthapallavāṅgulidhāriṇī |
BRP036.085.2/ tatpuṣpasañcayamayair vāsobhiḥ samalaṅkṛtā || 85 ||
BRP036.086.1/ raktotpalāgracaraṇā jātīpuṣpanakhāvalī |
BRP036.086.2/ kadalīstambhavāmorūḥ śaśāṅkavadanā tathā || 86 ||
BRP036.087.1/ sarvalakṣaṇasampannā sarvālaṅkārabhūṣitā |
BRP036.087.2/ premṇā spṛśati kānteva sānurāgā manoramā || 87 ||
BRP036.088.1/ nirmuktāsitameghakañcukapaṭā pūrṇendubimbānanā |
BRP036.088.2/ nīlāmbhojavilocanā ravikaraprodbhinnapadmastanī |
BRP036.088.3/ nānāpuṣparajaḥsugandhipavanaprahrādanī cetasāṁ |
BRP036.088.4/ tatrāsīt kalahaṁsanūpuraravā devyā vivāhe śarat || 88 ||
BRP036.089.1/ atyarthaśītalāmbhobhiḥ plāvayantau diśaḥ sadā |
BRP036.089.2/ ṛtū hemantaśiśirau ājagmatur atidyutī || 89 ||
BRP036.090.1/ tābhyām ṛtubhyāṁ samprāpto himavān sa nagottamaḥ |
BRP036.090.2/ prāleyacūrṇavarṣibhyāṁ kṣipraṁ raupyaharo babhau || 90 ||
BRP036.091.1/ tena prāleyavarṣeṇa ghanenaiva himālayaḥ |
BRP036.091.2/ agādhena tadā reje kṣīroda iva sāgaraḥ || 91 ||
BRP036.092.1/ ṛtupāryayasamprāpto babhūva sa mahāgiriḥ |
BRP036.092.2/ sādhūpacārāt sahasā kṛtārtha iva durjanaḥ || 92 ||
BRP036.093.1/ prāleyapaṭalacchannaiḥ śṛṅgais tu śuśubhe nagaḥ |
BRP036.093.2/ chattrair iva mahābhāgaiḥ pāṇḍaraiḥ pṛthivīpatiḥ || 93 ||
BRP036.094.1/ manobhavodrekakarāḥ surāṇāṁ |
BRP036.094.2/ surāṅganānāṁ ca muhuḥ samīrāḥ |
BRP036.094.3/ svacchāmbupūrṇāś ca tathā nalinyaḥ |
BRP036.094.4/ padmotpalānāṁ kusumair upetāḥ || 94 ||
[Page 148
]
BRP036.095.1/ vivāhe gurukanyāyā vasantaḥ samagād ṛtuḥ || 95 ||
BRP036.096.1/ īṣatsamudbhinnapayodharāgrā |
BRP036.096.2/ nāryo yathā ramyatarā babhūvuḥ |
BRP036.096.3/ nātyuṣṇaśītāni payaḥsarāṁsi |
BRP036.096.4/ kiñjalkacūrṇaiḥ kapilīkṛtāni |
BRP036.096.5/ cakrāhvayugmair upanāditāni |
BRP036.096.6/ yayuḥ prahṛṣṭāḥ suradantimukhyāḥ || 96 ||
BRP036.097.1/ priyaṅgūś cūtataravaś cūtāṁś cāpi priyaṅgavaḥ |
BRP036.097.2/ tarjayanta ivānyonyaṁ mañjarībhiś cakāśire || 97 ||
BRP036.098.1/ himaśṛṅgeṣu śukleṣu tilakāḥ kusumotkarāḥ |
BRP036.098.2/ śuśubhuḥ kāryam uddiśya vṛddhā iva samāgatāḥ || 98 ||
BRP036.099.1/ phullāśokalatās tatra rejire śālasaṁśritāḥ |
BRP036.099.2/ kāminya iva kāntānāṁ kaṇṭhālambitabāhavaḥ || 99 ||
BRP036.100.1/ tasminn ṛtau śubhrakadambanīpās |
BRP036.100.2/ tālāḥ stamālāḥ saralāḥ kapitthāḥ || 100 ||
BRP036.101.1/ aśokasarjārjunakovidārāḥ |
BRP036.101.2/ punnāganāgeśvarakarṇikārāḥ |
BRP036.101.3/ lavaṅgatālāgurusaptaparṇā |
BRP036.101.4/ nyagrodhaśobhāñjananārikelāḥ || 101 ||
BRP036.102.1/ vṛkṣās tathānye phalapuṣpavanto |
BRP036.102.2/ dṛśyā babhūvuḥ sumanoharāṅgāḥ |
BRP036.102.3/ jalāśayāś caiva suvarṇatoyāś |
BRP036.102.4/ cakrāṅgakāraṇḍavahaṁsajuṣṭāḥ || 102 ||
BRP036.103.1/ koyaṣṭidātyūhabalākayuktā |
BRP036.103.2/ dṛśyās tu padmotpalamīnapūrṇāḥ |
BRP036.103.3/ khagāś ca nānāvidhabhūṣitāṅgā |
BRP036.103.4/ dṛśyās tu vṛkṣeṣu sucitrapakṣāḥ || 103 ||
BRP036.104.1/ krīḍāsu yuktān atha tarjayantaḥ |
BRP036.104.2/ kurvanti śabdaṁ madaneritāṅgāḥ |
BRP036.104.3/ tasmin girāv adrisutāvivāhe |
BRP036.104.4/ vavuś ca vātāḥ sukhaśītalāṅgāḥ || 104 ||
BRP036.105.1/ puṣpāṇi śubhrāṇy api pātayantaḥ |
BRP036.105.2/ śanair nagebhyo malayādrijātāḥ |
BRP036.105.3/ tathaiva sarve ṛtavaś ca puṇyāś |
BRP036.105.4/ cakāśire 'nyonyavimiśritāṅgāḥ || 105 ||
BRP036.106.1/ yeṣāṁ suliṅgāni ca kīrtitāni |
BRP036.106.2/ te tatra āsan sumanojñarūpāḥ || 106 ||
BRP036.107.1/ samadālikulodgītaśilākusumasañcayaiḥ |
BRP036.107.2/ parasparaṁ hi mālatyo bhāvayantyo virejire || 107 ||
[Page 149
]
BRP036.108.1/ nīlāni nīlāmburuhaiḥ payāṁsi |
BRP036.108.2/ gaurāṇi gauraiś ca mṛṇāladaṇḍaiḥ |
BRP036.108.3/ raktaiś ca raktāni bhṛśaṁ kṛtāni |
BRP036.108.4/ mattadvirephāvalijuṣṭapattraiḥ || 108 ||
BRP036.109.1/ haimāni vistīrṇajaleṣu keṣucin |
BRP036.109.2/ nirantaraṁ cārutarāṇi keṣucit |
BRP036.109.3/ vaidūryanālāni saraḥsu keṣucit |
BRP036.109.4/ prajajñire padmavanāni sarvataḥ || 109 ||
BRP036.110.1/ vāpyas tatrābhavan ramyāḥ kamalotpalapuṣpitāḥ |
BRP036.110.2/ nānāvihaṅgasañjuṣṭā haimasopānapaṅktayaḥ || 110 ||
BRP036.111.1/ śṛṅgāṇi tasya tu gireḥ karṇikāraiḥ supuṣpitaiḥ |
BRP036.111.2/ samucchritāny aviralair hemānīva babhur dvijāḥ || 111 ||
BRP036.112.1/ īṣadvibhinnakusumaiḥ pāṭalaiś cāpi pāṭalāḥ |
BRP036.112.2/ sambabhūvur diśaḥ sarvāḥ pavanākampimūrtibhiḥ || 112 ||
BRP036.113.1/ kṛṣṇārjunā daśaguṇā nīlāśokamahīruhāḥ |
BRP036.113.2/ girau vavṛdhire phullāḥ spardhayantaḥ parasparam || 113 ||
BRP036.114.1/ cārurāvavijuṣṭāni kiṁśukānāṁ vanāni ca |
BRP036.114.2/ parvatasya nitambeṣu sarveṣu ca virejire || 114 ||
BRP036.115.1/ tamālagulmais tasyāsīc chobhā himavatas tadā |
BRP036.115.2/ nīlajīmūtasaṅghātair nilīnair iva sandhiṣu || 115 ||
BRP036.116.1/ nikāmapuṣpaiḥ suviśālaśākhaiḥ |
BRP036.116.2/ samucchritaiś candanacampakaiś ca |
BRP036.116.3/ pramattapuṁskokilasampralāpair |
BRP036.116.4/ himācalo 'tīva tadā rarāja || 116 ||
BRP036.117.1/ śrutvā śabdaṁ mṛdumadakalaṁ sarvataḥ kokilānāṁ |
BRP036.117.2/ cañcatpakṣāḥ samadhurataraṁ nīlakaṇṭhā vineduḥ |
BRP036.117.3/ teṣāṁ śabdair upacitabalaḥ puṣpacāpeṣuhastaḥ |
BRP036.117.4/ sajjībhūtas tridaśavanitā veddhum aṅgeṣv anaṅgaḥ || 117 ||
BRP036.118.1/ paṭuḥ sūryātapaś cāpi prāyaśo 'lpajalāśayaḥ |
BRP036.118.2/ devīvivāhasamaye grīṣma āgād dhimācalam || 118 ||
BRP036.119.1/ sa cāpi tarubhis tatra bahubhiḥ kusumotkaraiḥ |
BRP036.119.2/ śobhayām āsa śṛṅgāṇi prāleyādreḥ samantataḥ || 119 ||
BRP036.120.1/ tathāpi ca girau tatra vāyavaḥ sumanoharāḥ |
BRP036.120.2/ vavuḥ pāṭalavistīrṇakadambārjunagandhinaḥ || 120 ||
BRP036.121.1/ vāpyaḥ praphullapadmaughakesarāruṇamūrtayaḥ |
BRP036.121.2/ abhavaṁs taṭasaṅghuṣṭaphalahaṁsakadambakāḥ || 121 ||
BRP036.122.1/ tathā kurabakāś cāpi kusumāpāṇḍumūrtayaḥ |
BRP036.122.2/ sarveṣu nagaśṛṅgeṣu bhramarāvalisevitāḥ || 122 ||
[Page 150
]
BRP036.123.1/ bakulāś ca nitambeṣu viśāleṣu mahībhṛtaḥ |
BRP036.123.2/ utsasarja manojñāni kusumāni samantataḥ || 123 ||
BRP036.124.1/ iti kusumavicitrasarvavṛkṣā |
BRP036.124.2/ vividhavihaṅgamanādaramyadeśāḥ |
BRP036.124.3/ himagiritanayāvivāhabhūtyai |
BRP036.124.4/ ṣaḍ upayayur ṛtavo munipravīrāḥ || 124 ||
BRP036.125.1/ tata evaṁ pravṛtte tu sarvabhūtasamāgame |
BRP036.125.2/ nānāvādyasamākīrṇe ahaṁ tatra dvijātayaḥ || 125 ||
BRP036.126.1/ śailaputrīm alaṅkṛtya yogyābharaṇasampadā |
BRP036.126.2/ puraṁ praveśitavāṁs tāṁ svayam ādāya bho dvijāḥ || 126 ||
BRP036.127.1/ tatas tu punar eveśam ahaṁ caivoktavān vibhum |
BRP036.127.2/ havir juhomi vahnau te upādhyāyapade sthitaḥ || 127 ||
BRP036.128.1/ dadāsi mahyaṁ yady ājñāṁ kartavyo 'yaṁ kriyāvidhiḥ |
BRP036.128.2/ mām āha śaṅkaraś caivaṁ devadevo jagatpatiḥ || 128 ||
BRP036.129.0/ śiva uvāca:
BRP036.129.1/ yad uddiṣṭaṁ sureśāna tat kuruṣva yathepsitam |
BRP036.129.2/ kartāsmi vacanaṁ sarvaṁ brahmaṁs tava jagadvibho || 129 ||
BRP036.130.0/ brahmovāca:
BRP036.130.1/ tataś cāhaṁ prahṛṣṭātmā kuśān ādāya satvaram |
BRP036.130.2/ hastaṁ devasya devyāś ca yogabandhena yuktavān || 130 ||
BRP036.131.1/ jvalanaś ca svayaṁ tatra kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ |
BRP036.131.2/ śrutigītair mahāmantrair mūrtimadbhir upasthitaiḥ || 131 ||
BRP036.132.1/ yathoktavidhinā hutvā sarpis tad amṛtaṁ haviḥ |
BRP036.132.2/ tatas taṁ jvalanaṁ sarvaṁ kārayitvā pradakṣiṇam || 132 ||
BRP036.133.1/ muktvā hastasamāyogaṁ sahitaḥ sarvadaivataiḥ |
BRP036.133.2/ putraiś ca mānasaiḥ siddhaiḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 133 ||
BRP036.134.1/ vṛtta udvāhakāle tu praṇamya ca vṛṣadhvajam |
BRP036.134.2/ yogenaiva tayor viprās tad umāparameśayoḥ || 134 ||
BRP036.135.1/ udvāhaḥ sa paro vṛtto yaṁ devā na viduḥ kvacit |
BRP036.135.2/ iti vaḥ sarvam ākhyātaṁ svayaṁvaram idaṁ śubham |
BRP036.135.3/ udvāhaś caiva devasya śṛṇudhvaṁ paramādbhutam || 135 ||
37. Chapter 37 :: Praise of Śiva by the gods
[Page 151
]
[Note: [ SS 87-88]
BRP037.001.0/ brahmovāca:
BRP037.001.1/ atha vṛtte vivāhe tu bhavasyāmitatejasaḥ |
BRP037.001.2/ praharṣam atulaṁ gatvā devāḥ śakrapurogamāḥ |
BRP037.001.3/ tuṣṭuvur vāgbhir ādyābhiḥ praṇemus te maheśvaram || 1 ||
BRP037.002.0/ devā ūcuḥ:
BRP037.002.1/ namaḥ parvataliṅgāya parvateśāya vai namaḥ |
BRP037.002.2/ namaḥ pavanavegāya virūpāyājitāya ca |
BRP037.002.3/ namaḥ kleśavināśāya dātre ca śubhasampadām || 2 ||
BRP037.003.1/ namo nīlaśikhaṇḍāya ambikāpataye namaḥ |
BRP037.003.2/ namaḥ pavanarūpāya śatarūpāya vai namaḥ || 3 ||
BRP037.004.1/ namo bhairavarūpāya virūpanayanāya ca |
BRP037.004.2/ namaḥ sahasranetrāya sahasracaraṇāya ca || 4 ||
BRP037.005.1/ namo devavayasyāya vedāṅgāya namo namaḥ |
BRP037.005.2/ viṣṭambhanāya śakrasya bāhvor vedāṅkurāya ca || 5 ||
BRP037.006.1/ carācarādhipataye śamanāya namo namaḥ |
BRP037.006.2/ salilāśayaliṅgāya yugāntāya namo namaḥ || 6 ||
BRP037.007.1/ namaḥ kapālamālāya kapālasūtradhāriṇe |
BRP037.007.2/ namaḥ kapālahastāya daṇḍine gadine namaḥ || 7 ||
BRP037.008.1/ namas trailokyanāthāya paśulokaratāya ca |
BRP037.008.2/ namaḥ khaṭvāṅgahastāya pramathārtiharāya ca || 8 ||
BRP037.009.1/ namo yajñaśirohantre kṛṣṇakeśāpahāriṇe |
BRP037.009.2/ bhaganetranipātāya pūṣṇo dantaharāya ca || 9 ||
BRP037.010.1/ namaḥ pinākaśūlāsikhaḍgamudgaradhāriṇe |
BRP037.010.2/ namo 'stu kālakālāya tṛtīyanayanāya ca || 10 ||
BRP037.011.1/ antakāntakṛte caiva namaḥ parvatavāsine |
BRP037.011.2/ suvarṇaretase caiva namaḥ kuṇḍaladhāriṇe || 11 ||
BRP037.012.1/ daityānāṁ yoganāśāya yogināṁ gurave namaḥ |
BRP037.012.2/ śaśāṅkādityanetrāya lalāṭanayanāya ca || 12 ||
BRP037.013.1/ namaḥ śmaśānarataye śmaśānavaradāya ca |
BRP037.013.2/ namo daivatanāthāya tryambakāya namo namaḥ || 13 ||
BRP037.014.1/ gṛhasthasādhave nityaṁ jaṭile brahmacāriṇe |
BRP037.014.2/ namo muṇḍārdhamuṇḍāya paśūnāṁ pataye namaḥ || 14 ||
BRP037.015.1/ salile tapyamānāya yogaiśvaryapradāya ca |
BRP037.015.2/ namaḥ śāntāya dāntāya pralayotpattikāriṇe || 15 ||
BRP037.016.1/ namo 'nugrahakartre ca sthitikartre namo namaḥ |
BRP037.016.2/ namo rudrāya vasava ādityāyāśvine namaḥ || 16 ||
[Page 152
]
BRP037.017.1/ namaḥ pitre 'tha sāṅkhyāya viśvedevāya vai namaḥ |
BRP037.017.2/ namaḥ śarvāya ugrāya śivāya varadāya ca || 17 ||
BRP037.018.1/ namo bhīmāya senānye paśūnāṁ pataye namaḥ |
BRP037.018.2/ śucaye vairihānāya sadyojātāya vai namaḥ || 18 ||
BRP037.019.1/ mahādevāya citrāya vicitrāya ca vai namaḥ |
BRP037.019.2/ pradhānāyāprameyāya kāryāya kāraṇāya ca || 19 ||
BRP037.020.1/ puruṣāya namas te 'stu puruṣecchākarāya ca |
BRP037.020.2/ namaḥ puruṣasaṁyogapradhānaguṇakāriṇe || 20 ||
BRP037.021.1/ pravartakāya prakṛteḥ puruṣasya ca sarvaśaḥ |
BRP037.021.2/ kṛtākṛtasya satkartre phalasaṁyogadāya ca || 21 ||
BRP037.022.1/ kālajñāya ca sarveṣāṁ namo niyamakāriṇe |
BRP037.022.2/ namo vaiṣamyakartre ca guṇānāṁ vṛttidāya ca || 22 ||
BRP037.023.1/ namas te devadeveśa namas te bhūtabhāvana |
BRP037.023.2/ śiva saumyamukho draṣṭuṁ bhava saumyo hi naḥ prabho || 23 ||
BRP037.024.0/ brahmovāca:
BRP037.024.1/ evaṁ sa bhagavān devo jagatpatir umāpatiḥ |
BRP037.024.2/ stūyamānaḥ suraiḥ sarvair amarān idam abravīt || 24 ||
BRP037.025.0/ śrīśaṅkara uvāca:
BRP037.025.1/ draṣṭuṁ sukhaś ca saumyaś ca devānām asmi bhoḥ surāḥ |
BRP037.025.2/ varaṁ varayata kṣipraṁ dātāsmi tam asaṁśayam || 25 ||
BRP037.026.0/ brahmovāca:
BRP037.026.1/ tatas te praṇatāḥ sarve surā ūcus trilocanam || 26 ||
BRP037.027.0/ devā ūcuḥ:
BRP037.027.1/ tavaiva bhagavan haste vara eṣo 'vatiṣṭhatām |
BRP037.027.2/ yadā kāryaṁ tadā nas tvaṁ dāsyase varam īpsitam || 27 ||
BRP037.028.0/ brahmovāca:
BRP037.028.1/ evam astv iti tān uktvā visṛjya ca surān haraḥ |
BRP037.028.2/ lokāṁś ca pramathaiḥ sārdhaṁ viveśa bhavanaṁ svakam || 28 ||
BRP037.029.1/ yas tu harotsavam adbhutam enaṁ |
BRP037.029.2/ gāyati daivataviprasamakṣam |
BRP037.029.3/ so 'pratirūpagaṇeśasamāno |
BRP037.029.4/ dehaviparyayam etya sukhī syāt || 29 ||
BRP037.030.0/ brahmovāca:
BRP037.030.1/ vipravaryāḥ stavaṁ hīmaṁ śṛṇuyād vā paṭhec ca yaḥ |
BRP037.030.2/ sa sarvalokago devaiḥ pūjyate 'mararāḍ iva || 30 ||
38. Chapter 38 :: Story of how Kāma was burnt by Śiva; Menā's reproach of Śiva
[Page 153
]
[Note: [ SS 88-89]
BRP038.001.0/ brahmovāca:
BRP038.001.1/ praviṣṭe bhavanaṁ deve sūpaviṣṭe varāsane |
BRP038.001.2/ sa vakro manmathaḥ krūro devaṁ veddhumanā bhavat || 1 ||
BRP038.002.1/ tam anācārasaṁyuktaṁ durātmānaṁ kulādhamam |
BRP038.002.2/ lokān sarvān pīḍayantaṁ sarvāṅgāvaraṇātmakam || 2 ||
BRP038.003.1/ ṛṣīṇāṁ vighnakartāraṁ niyamānāṁ vrataiḥ saha |
BRP038.003.2/ cakrāhvayasya rūpeṇa ratyā saha samāgatam || 3 ||
BRP038.004.1/ athātatāyinaṁ viprā veddhukāmaṁ sureśvaraḥ |
BRP038.004.2/ nayanena tṛtīyena sāvajñaṁ samavaikṣata || 4 ||
BRP038.005.1/ tato 'sya netrajo vahnir jvālāmālāsahasravān |
BRP038.005.2/ sahasā ratibhartāram adahat saparicchadam || 5 ||
BRP038.006.1/ sa dahyamānaḥ karuṇam ārto 'krośata visvaram |
BRP038.006.2/ prasādayaṁś ca taṁ devaṁ papāta dharaṇītale || 6 ||
BRP038.007.1/ atha so 'gniparītāṅgo manmatho lokatāpanaḥ |
BRP038.007.2/ papāta sahasā mūrchāṁ kṣaṇena samapadyata || 7 ||
BRP038.008.1/ patnī tu karuṇaṁ tasya vilalāpa suduḥkhitā |
BRP038.008.2/ devīṁ devaṁ ca duḥkhārtā ayācat karuṇāvatī || 8 ||
BRP038.009.1/ tasyāś ca karuṇāṁ jñātvā devau tau karuṇātmakau |
BRP038.009.2/ ūcatus tāṁ samālokya samāśvāsya ca duḥkhitām || 9 ||
BRP038.010.0/ umāmaheśvarāv ūcatuḥ:
BRP038.010.1/ dagdha eva dhruvaṁ bhadre nāsyotpattir iheṣyate |
BRP038.010.2/ aśarīro 'pi te bhadre kāryaṁ sarvaṁ kariṣyati || 10 ||
BRP038.011.1/ yadā tu viṣṇur bhagavān vasudevasutaḥ śubhe |
BRP038.011.2/ tadā tasya suto yaś ca patis te sambhaviṣyati || 11 ||
BRP038.012.0/ brahmovāca:
BRP038.012.1/ tataḥ sā tu varaṁ labdhvā kāmapatnī śubhānanā |
BRP038.012.2/ jagāmeṣṭaṁ tadā deśaṁ prītiyuktā gataklamā || 12 ||
BRP038.013.1/ dagdhvā kāmaṁ tato viprāḥ sa tu devo vṛṣadhvajaḥ |
BRP038.013.2/ reme tatromayā sārdhaṁ prahṛṣṭas tu himācale || 13 ||
BRP038.014.1/ kandareṣu ca ramyeṣu padminīṣu guhāsu ca |
BRP038.014.2/ nirjhareṣu ca ramyeṣu karṇikāravaneṣu ca || 14 ||
BRP038.015.1/ nadītīreṣu kānteṣu kinnarācariteṣu ca |
BRP038.015.2/ śṛṅgeṣu śailarājasya taḍāgeṣu saraḥsu ca || 15 ||
BRP038.016.1/ vanarājiṣu ramyāsu nānāpakṣiruteṣu ca |
BRP038.016.2/ tīrtheṣu puṇyatoyeṣu munīnām āśrameṣu ca || 16 ||
BRP038.017.1/ eteṣu puṇyeṣu manohareṣu |
BRP038.017.2/ deśeṣu vidyādharabhūṣiteṣu |
BRP038.017.3/ gandharvayakṣāmaraseviteṣu |
BRP038.017.4/ reme sa devyā sahitas trinetraḥ || 17 ||
[Page 154
]
BRP038.018.1/ devaiḥ sahendrair muniyakṣasiddhair |
BRP038.018.2/ gandharvavidyādharadaityamukhyaiḥ |
BRP038.018.3/ anyaiś ca sarvair vividhair vṛto 'sau |
BRP038.018.4/ tasmin nage harṣam avāpa śambhuḥ || 18 ||
BRP038.019.1/ nṛtyanti tatrāpsarasaḥ sureśā |
BRP038.019.2/ gāyanti gandharvagaṇāḥ prahṛṣṭāḥ |
BRP038.019.3/ divyāni vādyāny atha vādayanti |
BRP038.019.4/ kecid drutaṁ devavaraṁ stuvanti || 19 ||
BRP038.020.1/ evaṁ sa devaḥ svagaṇair upeto |
BRP038.020.2/ mahābalaiḥ śakrayamāgnitulyaiḥ |
BRP038.020.3/ devyāḥ priyārthaṁ bhaganetrahantā |
BRP038.020.4/ giriṁ na tatyāja tadā mahātmā || 20 ||
BRP038.021.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP038.021.1/ devyāḥ samaṁ tu bhagavāṁs tiṣṭhaṁs tatra sa kāmahā |
BRP038.021.2/ akarot kiṁ mahādeva etad icchāma veditum || 21 ||
BRP038.022.0/ brahmovāca:
BRP038.022.1/ bhagavān himavacchṛṅge sa hi devyāḥ priyecchayā |
BRP038.022.2/ gaṇeśair vividhākārair hāsaṁ sañjanayan muhuḥ || 22 ||
BRP038.023.1/ devīṁ bālendutilako ramayaṁś ca rarāma ca |
BRP038.023.2/ mahānubhāvaiḥ sarvajñaiḥ kāmarūpadharaiḥ śubhaiḥ || 23 ||
BRP038.024.1/ atha devy āsasādaikā mātaraṁ parameśvarī |
BRP038.024.2/ āsīnāṁ kāñcane śubhra āsane paramādbhute || 24 ||
BRP038.025.1/ atha dṛṣṭvā satīṁ devīm āgatāṁ surarūpiṇīm |
BRP038.025.2/ āsanena mahārheṇa 'sampādayad aninditām |
BRP038.025.3/ āsīnāṁ tām athovāca menā himavataḥ priyā || 25 ||
BRP038.026.0/ menovāca:
BRP038.026.1/ cirasyāgamanaṁ te 'dya vada putri śubhekṣaṇe |
BRP038.026.2/ daridrā krīḍanais tvaṁ hi bhartrā krīḍasi saṅgatā || 26 ||
BRP038.027.1/ ye daridrā bhavanti sma tathaiva ca nirāśrayāḥ |
BRP038.027.2/ ume ta evaṁ krīḍanti yathā tava patiḥ śubhe || 27 ||
BRP038.028.0/ brahmovāca:
BRP038.028.1/ saivam uktātha mātrā tu nātihṛṣṭamanā bhavat |
BRP038.028.2/ mahatyā kṣamayā yuktā na kiñcit tām uvāca ha |
BRP038.028.3/ visṛṣṭā ca tadā mātrā gatvā devam uvāca ha || 28 ||
BRP038.029.0/ pārvaty uvāca:
BRP038.029.1/ bhagavan devadeveśa neha vatsyāmi bhūdhare |
BRP038.029.2/ anyaṁ kuru mamāvāsaṁ bhuvaneṣu mahādyute || 29 ||
BRP038.030.0/ deva uvāca:
BRP038.030.1/ sadā tvam ucyamānā vai mayā vāsārtham īśvari |
BRP038.030.2/ anyaṁ na rocitavatī vāsaṁ vai devi karhicit || 30 ||
[Page 155
]
BRP038.031.1/ idānīṁ svayam eva tvaṁ vāsam anyatra śobhane |
BRP038.031.2/ kasmān mṛgayase devi brūhi tan me śucismite || 31 ||
BRP038.032.0/ devy uvāca:
BRP038.032.1/ gṛhaṁ gatāsmi deveśa pitur adya mahātmanaḥ |
BRP038.032.2/ dṛṣṭvā ca tatra me mātā vijane lokabhāvane || 32 ||
BRP038.033.1/ āsanādibhir abhyarcya sā mām evam abhāṣata |
BRP038.033.2/ ume tava sadā bhartā daridraḥ krīḍanaiḥ śubhe || 33 ||
BRP038.034.1/ krīḍate nahi devānāṁ krīḍā bhavati tādṛśī |
BRP038.034.2/ yat kila tvaṁ mahādeva gaṇaiś ca vividhais tathā |
BRP038.034.3/ ramase tad aniṣṭaṁ hi mama mātur vṛṣadhvaja || 34 ||
BRP038.035.0/ brahmovāca:
BRP038.035.1/ tato devaḥ prahasyāha devīṁ hāsayituṁ prabhuḥ || 35 ||
BRP038.036.0/ deva uvāca:
BRP038.036.1/ evam eva na sandehaḥ kasmān manyur abhūt tava |
BRP038.036.2/ kṛttivāsā hy avāsāś ca śmaśānanilayaś ca ha || 36 ||
BRP038.037.1/ aniketo hy araṇyeṣu parvatānāṁ guhāsu ca |
BRP038.037.2/ vicarāmi gaṇair nagnair vṛto 'mbhojavilocane || 37 ||
BRP038.038.1/ mā krudho devi mātre tvaṁ tathyaṁ mātāvadat tava |
BRP038.038.2/ nahi mātṛsamo bandhur jantūnām asti bhūtale || 38 ||
BRP038.039.0/ devy uvāca:
BRP038.039.1/ na me 'sti bandhubhiḥ kiñcit kṛtyaṁ suravareśvara |
BRP038.039.2/ tathā kuru mahādeva yathāhaṁ sukham āpnuyām || 39 ||
BRP038.040.0/ brahmovāca:
BRP038.040.1/ śrutvā sa devyā vacanaṁ sureśas |
BRP038.040.2/ tasyāḥ priyārthe svagiriṁ vihāya |
BRP038.040.3/ jagāma meruṁ surasiddhasevitaṁ |
BRP038.040.4/ bhāryāsahāyaḥ svagaṇaiś ca yuktaḥ || 40 ||
39. Chapter 39 :: Destruction of Dakṣa's sacrifice by Śiva
[Note: [ SS 89-91]
BRP039.001.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP039.001.1/ prācetasasya dakṣasya kathaṁ vaivasvate 'ntare |
BRP039.001.2/ vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ || 1 ||
BRP039.002.1/ devyā manyukṛtaṁ buddhvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ |
BRP039.002.2/ kathaṁ vināśito yajño dakṣasyāmitatejasaḥ |
BRP039.002.3/ mahādevena roṣād vai tan naḥ prabrūhi vistarāt || 2 ||
BRP039.003.0/ brahmovāca:
BRP039.003.1/ varṇayiṣyāmi vo viprā mahādevena vai yathā |
BRP039.003.2/ krodhād vidhvaṁsito yajño devyāḥ priyacikīrṣayā || 3 ||
[Page 156
]
BRP039.004.1/ purā meror dvijaśreṣṭhāḥ śṛṅgaṁ trailokyapūjitam |
BRP039.004.2/ jyotiḥsthalaṁ nāma citraṁ sarvaratnavibhūṣitam || 4 ||
BRP039.005.1/ aprameyam anādhṛṣyaṁ sarvalokanamaskṛtam |
BRP039.005.2/ tatra devo giritaṭe sarvadhātuvicitrite || 5 ||
BRP039.006.1/ paryaṅka iva vistīrṇa upaviṣṭo babhūva ha |
BRP039.006.2/ śailarājasutā cāsya nityaṁ pārśvasthitābhavat || 6 ||
BRP039.007.1/ ādityāś ca mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ |
BRP039.007.2/ tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṁ varau || 7 ||
BRP039.008.1/ tathā vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ parivāritaḥ |
BRP039.008.2/ yakṣāṇām īśvaraḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ || 8 ||
BRP039.009.1/ upāsate mahātmānam uśanā ca mahāmuniḥ |
BRP039.009.2/ sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ || 9 ||
BRP039.010.1/ aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pi ca |
BRP039.010.2/ viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau || 10 ||
BRP039.011.1/ apsarogaṇasaṅghāś ca samājagmur anekaśaḥ |
BRP039.011.2/ vavau sukhaśivo vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ || 11 ||
BRP039.012.1/ sarvartukusumopetaḥ puṣpavanto 'bhavan drumāḥ |
BRP039.012.2/ tathā vidyādharāḥ sādhyāḥ siddhāś caiva tapodhanāḥ || 12 ||
BRP039.013.1/ mahādevaṁ paśupatiṁ paryupāsata tatra vai |
BRP039.013.2/ bhūtāni ca tathānyāni nānārūpadharāṇy atha || 13 ||
BRP039.014.1/ rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ |
BRP039.014.2/ bahurūpadharā dhṛṣṭā nānāpraharaṇāyudhāḥ || 14 ||
BRP039.015.1/ devasyānucarās tatra tasthur vaiśvānaropamāḥ |
BRP039.015.2/ nandīśvaraś ca bhagavān devasyānumate sthitaḥ || 15 ||
BRP039.016.1/ pragṛhya jvalitaṁ śūlaṁ dīpyamānaṁ svatejasā |
BRP039.016.2/ gaṅgā ca saritāṁ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā || 16 ||
BRP039.017.1/ paryupāsata taṁ devaṁ rūpiṇī dvijasattamāḥ |
BRP039.017.2/ evaṁ sa bhagavāṁs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ || 17 ||
BRP039.018.1/ devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata |
BRP039.018.2/ kasyacit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ || 18 ||
BRP039.019.1/ pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'bhyapadyata |
BRP039.019.2/ tatas tasya makhe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ || 19 ||
BRP039.020.1/ svargasthānād athāgamya dakṣam āpedire tathā |
BRP039.020.2/ te vimānair mahātmāno jvaladbhir jvalanaprabhāḥ || 20 ||
BRP039.021.1/ devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ |
BRP039.021.2/ gandharvāpsarasākīrṇaṁ nānādrumalatāvṛtam || 21 ||
BRP039.022.1/ ṛṣisiddhaiḥ parivṛtaṁ dakṣaṁ dharmabhṛtāṁ varam |
BRP039.022.2/ pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ || 22 ||
BRP039.023.1/ sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim |
BRP039.023.2/ ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ sarve marudgaṇāḥ || 23 ||
[Page 157
]
BRP039.024.1/ viṣṇunā sahitāḥ sarva āgatā yajñabhāginaḥ |
BRP039.024.2/ ūṣmapā dhūmapāś caiva ājyapāḥ somapās tathā || 24 ||
BRP039.025.1/ aśvinau marutaś caiva nānādevagaṇaiḥ saha |
BRP039.025.2/ ete cānye ca bahavo bhūtagrāmās tathaiva ca || 25 ||
BRP039.026.1/ jarāyujāṇḍajāś caiva tathaiva svedajodbhidaḥ |
BRP039.026.2/ āgatāḥ sattriṇaḥ sarve devāḥ strībhiḥ saharṣibhiḥ || 26 ||
BRP039.027.1/ virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ |
BRP039.027.2/ tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt || 27 ||
BRP039.028.0/ dadhīcir uvāca:
BRP039.028.1/ apūjyapūjane caiva pūjyānāṁ cāpy apūjane |
BRP039.028.2/ naraḥ pāpam avāpnoti mahad vai nātra saṁśayaḥ || 28 ||
BRP039.029.0/ brahmovāca:
BRP039.029.1/ evam uktvā tu viprarṣiḥ punar dakṣam abhāṣata || 29 ||
BRP039.030.0/ dadhīcir uvāca:
BRP039.030.1/ pūjyaṁ ca paśubhartāraṁ kasmān nārcayase prabhum || 30 ||
BRP039.031.0/ dakṣa uvāca:
BRP039.031.1/ santi me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ |
BRP039.031.2/ ekādaśasthānagatā nānyaṁ vidmo maheśvaram || 31 ||
BRP039.032.0/ dadhīcir uvāca:
BRP039.032.1/ sarveṣām ekamantro 'yaṁ mameśo na nimantritaḥ |
BRP039.032.2/ yathāhaṁ śaṅkarād ūrdhvaṁ nānyaṁ paśyāmi daivatam |
BRP039.032.3/ tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṁ na bhaviṣyati || 32 ||
BRP039.033.0/ dakṣa uvāca:
BRP039.033.1.0/ dakṣa uvāca: viṣṇoś ca bhāgā vividhāḥ pradattās |
BRP039.033.2/ tathā ca rudrebhya uta pradattāḥ |
BRP039.033.3/ anye 'pi devā nijabhāgayuktā |
BRP039.033.4/ dadāmi bhāgaṁ na tu śaṅkarāya || 33 ||
[Page 158
]
BRP039.034.0/ brahmovāca:
BRP039.034.1/ gatās tu devatā jñātvā śailarājasutā tadā |
BRP039.034.2/ uvāca vacanaṁ śarvaṁ devaṁ paśupatiṁ patim || 34 ||
BRP039.035.0/ umovāca:
BRP039.035.1/ bhagavan kutra yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ |
BRP039.035.2/ brūhi tattvena tattvajña saṁśayo me mahān ayam || 35 ||
BRP039.036.0/ maheśvara uvāca:
BRP039.036.1/ dakṣo nāma mahābhāge prajānāṁ patir uttamaḥ |
BRP039.036.2/ hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ || 36 ||
BRP039.037.0/ devy uvāca:
BRP039.037.1/ yajñam etaṁ mahābhāga kimarthaṁ nānugacchasi |
BRP039.037.2/ kena vā pratiṣedhena gamanaṁ te na vidyate || 37 ||
BRP039.038.0/ maheśvara uvāca:
BRP039.038.1/ surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam |
BRP039.038.2/ yajñeṣu mama sarveṣu na bhāga upakalpitaḥ || 38 ||
BRP039.039.1/ pūrvāgatena gantavyaṁ mārgeṇa varavarṇini |
BRP039.039.2/ na me surāḥ prayacchanti bhāgaṁ yajñasya dharmataḥ || 39 ||
BRP039.040.0/ umovāca:
BRP039.040.1/ bhagavan sarvadeveṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ |
BRP039.040.2/ ajeyaś cāpy adhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā || 40 ||
BRP039.041.1/ anena tu mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ |
BRP039.041.2/ atīva duḥkham āpannā vepathuś ca mahān ayam || 41 ||
BRP039.042.1/ kiṁ nāma dānaṁ niyamaṁ tapo vā |
BRP039.042.2/ kuryām ahaṁ yena patir mamādya |
BRP039.042.3/ labheta bhāgaṁ bhagavān acintyo |
BRP039.042.4/ yajñasya cendrādyamarair vicitram || 42 ||
BRP039.043.0/ brahmovāca:
BRP039.043.1/ evaṁ bruvāṇāṁ bhagavān vicintya |
BRP039.043.2/ patnīṁ prahṛṣṭaḥ kṣubhitām uvāca |
BRP039.043.0/ maheśvara uvāca:
BRP039.043.3/ na vetsi māṁ devi kṛśodarāṅgi |
BRP039.043.4/ kiṁ nāma yuktaṁ vacanaṁ tavedam || 43 ||
BRP039.044.1/ ahaṁ vijānāmi viśālanetre |
BRP039.044.2/ dhyānena sarve ca vidanti santaḥ |
BRP039.044.3/ tavādya mohena sahendradevā |
BRP039.044.4/ lokatrayaṁ sarvam atho vinaṣṭam || 44 ||
BRP039.045.1/ mām adhvareśaṁ nitarāṁ stuvanti |
BRP039.045.2/ rathantaraṁ sāma gāyanti mahyam |
BRP039.045.3/ māṁ brāhmaṇā brahmamantrair yajanti |
BRP039.045.4/ mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam || 45 ||
[Page 159
]
BRP039.046.0/ devy uvāca:
BRP039.046.1/ vikatthase prākṛtavat sarvastrījanasaṁsadi |
BRP039.046.2/ stauṣi garvāyase cāpi svam ātmānaṁ na saṁśayaḥ || 46 ||
BRP039.047.0/ bhagavān uvāca:
BRP039.047.1/ nātmānaṁ staumi deveśi yathā tvam anugacchasi |
BRP039.047.2/ saṁsrakṣyāmi varārohe bhāgārthe varavarṇini || 47 ||
BRP039.048.0/ brahmovāca:
BRP039.048.1/ ity uktvā bhagavān patnīm umāṁ prāṇair api priyām |
BRP039.048.2/ so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṁ krodhāgnisambhavam || 48 ||
BRP039.049.1/ tam uvāca makhaṁ gaccha dakṣasya tvaṁ maheśvaraḥ |
BRP039.049.2/ nāśayāśu kratuṁ tasya dakṣasya madanujñayā || 49 ||
BRP039.050.0/ brahmovāca:
BRP039.050.1/ tato rudraprayuktena siṁhaveṣeṇa līlayā |
BRP039.050.2/ devyā manyukṛtaṁ jñātvā hato dakṣasya sa kratuḥ || 50 ||
BRP039.051.1/ manyunā ca mahābhīmā bhadrakālī maheśvarī |
BRP039.051.2/ ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṁ sahānugā || 51 ||
BRP039.052.1/ sa eṣa bhagavān krodhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ |
BRP039.052.2/ vīrabhadreti vikhyāto devyā manyupramārjakaḥ || 52 ||
BRP039.053.1/ so 'sṛjad romakūpebhya ātmanaiva gaṇeśvarān |
BRP039.053.2/ rudrānugān gaṇān raudrān rudravīryaparākramān || 53 ||
BRP039.054.1/ rudrasyānucarāḥ sarve sarve rudraparākramāḥ |
BRP039.054.2/ te nipetus tatas tūrṇaṁ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 54 ||
BRP039.055.1/ tataḥ kilakilāśabda ākāśaṁ pūrayann iva |
BRP039.055.2/ samabhūt sumahān viprāḥ sarvarudragaṇaiḥ kṛtaḥ || 55 ||
BRP039.056.1/ tena śabdena mahatā trastāḥ sarve divaukasaḥ |
BRP039.056.2/ parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasundharā || 56 ||
BRP039.057.1/ marutaś ca vavuḥ krūrāś cukṣubhe varuṇālayaḥ |
BRP039.057.2/ agnayo vai na dīpyante na cādīpyata bhāskaraḥ || 57 ||
BRP039.058.1/ grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na tārakāḥ |
BRP039.058.2/ ṛṣayo na prabhāsante na devā na ca dānavāḥ || 58 ||
BRP039.059.1/ evaṁ hi timirībhūte nirdahanti gaṇeśvarāḥ |
BRP039.059.2/ prabhañjanty apare yūpān ghorān utpāṭayanti ca || 59 ||
BRP039.060.1/ praṇadanti tathā cānye vikurvanti tathā pare |
BRP039.060.2/ tvaritaṁ vai pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ || 60 ||
BRP039.061.1/ cūrṇyante yajñapātrāṇi yajñasyāyatanāni ca |
BRP039.061.2/ śīryamāṇāny adṛśyanta tārā iva nabhastalāt || 61 ||
[Page 160
]
BRP039.062.1/ divyānnapānabhakṣyāṇāṁ rāśayaḥ parvatopamāḥ |
BRP039.062.2/ kṣīranadyas tathā cānyā ghṛtapāyasakardamāḥ || 62 ||
BRP039.063.1/ madhumaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ |
BRP039.063.2/ ṣaḍrasān nivahanty anyā guḍakulyā manoramāḥ || 63 ||
BRP039.064.1/ uccāvacāni māṁsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
BRP039.064.2/ yāni kāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca || 64 ||
BRP039.065.1/ bhuñjanti vividhair vaktrair vilumpanti kṣipanti ca |
BRP039.065.2/ rudrakopā mahākopāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ || 65 ||
BRP039.066.1/ bhakṣayanto 'tha śailābhā bhīṣayantaś ca sarvataḥ |
BRP039.066.2/ krīḍanti vividhākārāś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ || 66 ||
BRP039.067.1/ evaṁ gaṇāś ca tair yukto vīrabhadraḥ pratāpavān |
BRP039.067.2/ rudrakopaprayuktaś ca sarvadevaiḥ surakṣitam || 67 ||
BRP039.068.1/ taṁ yajñam adahac chīghraṁ bhadrakālyāḥ samīpataḥ |
BRP039.068.2/ cakrur anye tathā nādān sarvabhūtabhayaṅkarān || 68 ||
BRP039.069.1/ chittvā śiro 'nye yajñasya vyanadanta bhayaṅkaram |
BRP039.069.2/ tataḥ śakrādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ |
BRP039.069.3/ ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā kathyatāṁ ko bhavān iti || 69 ||
BRP039.070.0/ vīrabhadra uvāca:
BRP039.070.1/ nāhaṁ devo na daityo vā na ca bhoktum ihāgataḥ |
BRP039.070.2/ naiva draṣṭuṁ ca devendrā na ca kautūhalānvitāḥ || 70 ||
BRP039.071.1/ dakṣayajñavināśārthaṁ samprāpto 'haṁ surottamāḥ |
BRP039.071.2/ vīrabhadreti vikhyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ || 71 ||
BRP039.072.1/ bhadrakālī ca vikhyātā devyāḥ krodhād vinirgatā |
BRP039.072.2/ preṣitā devadevena yajñāntikam upāgatā || 72 ||
BRP039.073.1/ śaraṇaṁ gaccha rājendra devadevam umāpatim |
BRP039.073.2/ varaṁ krodho 'pi devasya na varaḥ paricārakaiḥ || 73 ||
BRP039.074.0/ brahmovāca:
BRP039.074.1/ nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhais tatas tataḥ |
BRP039.074.2/ utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛdhnubhiḥ || 74 ||
BRP039.075.1/ pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivārutavināditaiḥ |
BRP039.075.2/ sa tasya yajño nṛpater bādhyamānas tadā gaṇaiḥ || 75 ||
BRP039.076.1/ āsthāya mṛgarūpaṁ vai kham evābhyapatat tadā |
BRP039.076.2/ taṁ tu yajñaṁ tathārūpaṁ gacchantam upalabhya saḥ || 76 ||
BRP039.077.1/ dhanur ādāya bāṇaṁ ca tadartham agamat prabhuḥ |
BRP039.077.2/ tatas tasya gaṇeśasya krodhād amitatejasaḥ || 77 ||
BRP039.078.1/ lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha |
BRP039.078.2/ tasmin patitamātre ca svedabindau tadā bhuvi || 78 ||
BRP039.079.1/ prādurbhūto mahān agnir jvalatkālānalopamaḥ |
BRP039.079.2/ tatrodapadyata tadā puruṣo dvijasattamāḥ || 79 ||
BRP039.080.1/ hrasvo 'timātro raktākṣo haricchmaśrur vibhīṣaṇaḥ |
BRP039.080.2/ ūrdhvakeśo 'tiromāṅgaḥ śoṇakarṇas tathaiva ca || 80 ||
[Page 161
]
BRP039.081.1/ karālakṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca |
BRP039.081.2/ taṁ yajñaṁ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ || 81 ||
BRP039.082.1/ devāś ca pradrutāḥ sarve gatā bhītā diśo daśa |
BRP039.082.2/ tena tasmin vicaratā vikrameṇa tadā tu vai || 82 ||
BRP039.083.1/ pṛthivī vyacalat sarvā saptadvīpā samantataḥ |
BRP039.083.2/ mahābhūte pravṛtte tu devalokabhayaṅkare || 83 ||
BRP039.084.1/ tadā cāhaṁ mahādevam abravaṁ pratipūjayan |
BRP039.084.2/ bhavate 'pi surāḥ sarve bhāgaṁ dāsyanti vai prabho || 84 ||
BRP039.085.1/ kriyatāṁ pratisaṁhāraḥ sarvadeveśvara tvayā |
BRP039.085.2/ imāś ca devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca sahasraśaḥ || 85 ||
BRP039.086.1/ tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire |
BRP039.086.2/ yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedajas te surarṣabha || 86 ||
BRP039.087.1/ jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati |
BRP039.087.2/ ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho || 87 ||
BRP039.088.1/ samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam |
BRP039.088.2/ ity uktaḥ sa mayā devo bhāge cāpi prakalpite || 88 ||
BRP039.089.1/ bhagavān māṁ tathety āha devadevaḥ pinākadhṛk |
BRP039.089.2/ parāṁ ca prītim agamat sa svayaṁ ca pinākadhṛk || 89 ||
BRP039.090.1/ dakṣo 'pi manasā devaṁ bhavaṁ śaraṇam anvagāt |
BRP039.090.2/ prāṇāpānau samārudhya cakṣuḥsthāne prayatnataḥ || 90 ||
BRP039.091.1/ vidhārya sarvato dṛṣṭiṁ bahudṛṣṭir amitrajit |
BRP039.091.2/ smitaṁ kṛtvābravīd vākyaṁ brūhi kiṁ karavāṇi te || 91 ||
BRP039.092.1/ śrāvite ca mahākhyāne devānāṁ pitṛbhiḥ saha |
BRP039.092.2/ tam uvācāñjaliṁ kṛtvā dakṣo devaṁ prajāpatiḥ |
BRP039.092.3/ bhītaḥ śaṅkitacittas tu sabāṣpavadanekṣaṇaḥ || 92 ||
BRP039.093.0/ dakṣa uvāca:
BRP039.093.1/ yadi prasanno bhagavān yadi vāhaṁ tava priyaḥ |
BRP039.093.2/ yadi cāham anugrāhyo yadi deyo varo mama || 93 ||
BRP039.094.1/ yad bhakṣyaṁ bhakṣitaṁ pītaṁ trāsitaṁ yac ca nāśitam |
BRP039.094.2/ cūrṇīkṛtāpaviddhaṁ ca yajñasambhāram īdṛśam || 94 ||
BRP039.095.1/ dīrghakālena mahatā prayatnena ca sañcitam |
BRP039.095.2/ na ca mithyā bhaven mahyaṁ tvatprasādān maheśvara || 95 ||
BRP039.096.0/ brahmovāca:
BRP039.096.1/ tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ |
BRP039.096.2/ dharmādhyakṣaṁ mahādevaṁ tryambakaṁ ca prajāpatiḥ || 96 ||
BRP039.097.1/ jānubhyām avanīṁ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam |
BRP039.097.2/ nāmnāṁ cāṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam || 97 ||
40. Chapter 40 :: Dakṣa's hymn of the thousand names of Śiva; the distribution of fever
[Page 162
]
[Note: [ SS 91-93]
BRP040.001.0/ brahmovāca:
BRP040.001.1/ evaṁ dṛṣṭvā tadā dakṣaḥ śambhor vīryaṁ dvijottamāḥ |
BRP040.001.2/ prāñjaliḥ praṇato bhūtvā saṁstotum upacakrame || 1 ||
BRP040.002.0/ dakṣa uvāca:
BRP040.002.1/ namas te devadeveśa namas te 'ndhakasūdana |
BRP040.002.2/ devendra tvaṁ balaśreṣṭha devadānavapūjita || 2 ||
BRP040.003.1/ sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipapriya |
BRP040.003.2/ sarvataḥpāṇipādas tvaṁ sarvatokṣiśiromukhaḥ || 3 ||
BRP040.004.1/ sarvataḥśrutimāṁl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi |
BRP040.004.2/ śaṅkukarṇo mahākarṇaḥ kumbhakarṇo 'rṇavālayaḥ || 4 ||
BRP040.005.1/ gajendrakarṇo gokarṇaḥ śatakarṇo namo 'stu te |
BRP040.005.2/ śatodaraḥ śatāvartaḥ śatajihvaḥ sanātanaḥ || 5 ||
BRP040.006.1/ gāyanti tvāṁ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ |
BRP040.006.2/ devadānavagoptā ca brahmā ca tvaṁ śatakratuḥ || 6 ||
BRP040.007.1/ mūrtimāṁs tvaṁ mahāmūrtiḥ samudraḥ sarasāṁ nidhiḥ |
BRP040.007.2/ tvayi sarvā devatā hi gāvo goṣṭha ivāsate || 7 ||
BRP040.008.1/ tvattaḥ śarīre paśyāmi somam agnijaleśvaram |
BRP040.008.2/ ādityam atha viṣṇuṁ ca brahmāṇaṁ sabṛhaspatim || 8 ||
BRP040.009.1/ kriyā karaṇakārye ca kartā kāraṇam eva ca |
BRP040.009.2/ asac ca sadasac caiva tathaiva prabhavāvyayau || 9 ||
BRP040.010.1/ namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca |
BRP040.010.2/ paśūnāṁ pataye caiva namo 'stv andhakaghātine || 10 ||
BRP040.011.1/ trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavaradhāriṇe |
BRP040.011.2/ tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ || 11 ||
BRP040.012.1/ namaś caṇḍāya muṇḍāya viśvacaṇḍadharāya ca |
BRP040.012.2/ daṇḍine śaṅkukarṇāya daṇḍidaṇḍāya vai namaḥ || 12 ||
BRP040.013.1/ namo 'rdhadaṇḍikeśāya śuṣkāya vikṛtāya ca |
BRP040.013.2/ vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ || 13 ||
BRP040.014.1/ namo 'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca |
BRP040.014.2/ sūryāya sūryapataye sūryadhvajapatākine || 14 ||
BRP040.015.1/ namaḥ pramathanāśāya vṛṣaskandhāya vai namaḥ |
BRP040.015.2/ namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca || 15 ||
BRP040.016.1/ hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ |
BRP040.016.2/ śatrughātāya caṇḍāya parṇasaṅghaśayāya ca || 16 ||
BRP040.017.1/ namaḥ stutāya stutaye stūyamānāya vai namaḥ |
BRP040.017.2/ sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane || 17 ||
BRP040.018.1/ namo homāya mantrāya śukladhvajapatākine |
BRP040.018.2/ namo 'namyāya namyāya namaḥ kilakilāya ca || 18 ||
[Page 163
]
BRP040.019.1/ namas tvāṁ śayamānāya śayitāyotthitāya ca |
BRP040.019.2/ sthitāya dhāvamānāya kubjāya kuṭilāya ca || 19 ||
BRP040.020.1/ namo nartanaśīlāya mukhavāditrakāriṇe |
BRP040.020.2/ bādhāpahāya lubdhāya gītavāditrakāriṇe || 20 ||
BRP040.021.1/ namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca |
BRP040.021.2/ ugrāya ca namo nityaṁ namaś ca daśabāhave || 21 ||
BRP040.022.1/ namaḥ kapālahastāya sitabhasmapriyāya ca |
BRP040.022.2/ vibhīṣaṇāya bhīmāya bhīṣmavratadharāya ca || 22 ||
BRP040.023.1/ nānāvikṛtavaktrāya khaḍgajihvogradaṁṣṭriṇe |
BRP040.023.2/ pakṣamāsalavārdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca || 23 ||
BRP040.024.1/ aghoraghorarūpāya ghorāghoratarāya ca |
BRP040.024.2/ namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca || 24 ||
BRP040.025.1/ namo buddhāya śuddhāya saṁvibhāgapriyāya ca |
BRP040.025.2/ pavanāya pataṅgāya namaḥ sāṅkhyaparāya ca || 25 ||
BRP040.026.1/ namaś caṇḍaikaghaṇṭāya ghaṇṭājalpāya ghaṇṭine |
BRP040.026.2/ sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca || 26 ||
BRP040.027.1/ prāṇadaṇḍāya nityāya namas te lohitāya ca |
BRP040.027.2/ hūṁhūṅkārāya rudrāya bhagākārapriyāya ca || 27 ||
BRP040.028.1/ namo 'pāravate nityaṁ girivṛkṣapriyāya ca |
BRP040.028.2/ namo yajñādhipataye bhūtāya prasutāya ca || 28 ||
BRP040.029.1/ yajñavāhāya dāntāya tapyāya ca bhagāya ca |
BRP040.029.2/ namas taṭāya taṭyāya taṭinīpataye namaḥ || 29 ||
BRP040.030.1/ annadāyānnapataye namas tv annabhujāya ca |
BRP040.030.2/ namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca || 30 ||
BRP040.031.1/ sahasroddhataśūlāya sahasranayanāya ca |
BRP040.031.2/ namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca || 31 ||
BRP040.032.1/ namo bālārkarūpāya bālakrīḍanakāya ca |
BRP040.032.2/ namaḥ śuddhāya buddhāya kṣobhaṇāya kṣayāya ca || 32 ||
BRP040.033.1/ taraṅgāṅkitakeśāya muktakeśāya vai namaḥ |
BRP040.033.2/ namaḥ ṣaṭkarmaniṣṭhāya trikarmaniyatāya ca || 33 ||
BRP040.034.1/ varṇāśramāṇāṁ vidhivat pṛthagdharmapravartine |
BRP040.034.2/ namaḥ śreṣṭhāya jyeṣṭhāya namaḥ kalakalāya ca || 34 ||
BRP040.035.1/ śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca |
BRP040.035.2/ dharmakāmārthamokṣāya krathāya krathanāya ca || 35 ||
BRP040.036.1/ sāṅkhyāya sāṅkhyamukhyāya yogādhipataye namaḥ |
BRP040.036.2/ namo rathyādhirathyāya catuṣpathapathāya ca || 36 ||
[Page 164
]
BRP040.037.1/ kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine |
BRP040.037.2/ īśāna rudrasaṅghāta harikeśa namo 'stu te || 37 ||
BRP040.038.1/ tryambakāyāmbikānātha vyaktāvyakta namo 'stu te |
BRP040.038.2/ kālakāmadakāmaghna duṣṭodvṛttaniṣūdana || 38 ||
BRP040.039.1/ sarvagarhita sarvaghna sadyojāta namo 'stu te |
BRP040.039.2/ unmādana śatāvartagaṅgātoyārdramūrdhaja || 39 ||
BRP040.040.1/ candrārdhasaṁyugāvarta meghāvarta namo 'stu te |
BRP040.040.2/ namo 'nnadānakartre ca annadaprabhave namaḥ || 40 ||
BRP040.041.1/ annabhoktre ca goptre ca tvam eva pralayānala |
BRP040.041.2/ jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhijja eva ca || 41 ||
BRP040.042.1/ tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ |
BRP040.042.2/ carācarasya sraṣṭā tvaṁ pratihartā tvam eva ca || 42 ||
BRP040.043.1/ tvam eva brahmā viśveśa apsu brahma vadanti te |
BRP040.043.2/ sarvasya paramā yoniḥ sudhāṁśo jyotiṣāṁ nidhiḥ || 43 ||
BRP040.044.1/ ṛksāmāni tathauṅkāram āhus tvāṁ brahmavādinaḥ |
BRP040.044.2/ hāyi hāyi hare hāyi huvāhāveti vāsakṛt || 44 ||
BRP040.045.1/ gāyanti tvāṁ suraśreṣṭhāḥ sāmagā brahmavādinaḥ |
BRP040.045.2/ yajurmaya ṛṅmayaś ca sāmātharvayutas tathā || 45 ||
BRP040.046.1/ paṭhyase brahmavidbhis tvaṁ kalpopaniṣadāṁ gaṇaiḥ |
BRP040.046.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāśramāś ca ye || 46 ||
BRP040.047.1/ tvam evāśramasaṅghāś ca vidyut stanitam eva ca |
BRP040.047.2/ saṁvatsaras tvam ṛtavo māsā māsārdham eva ca || 47 ||
BRP040.048.1/ kalā kāṣṭhā nimeṣāś ca nakṣatrāṇi yugāni ca |
BRP040.048.2/ vṛṣāṇāṁ kakudaṁ tvaṁ hi girīṇāṁ śikharāṇi ca || 48 ||
BRP040.049.1/ siṁho mṛgāṇāṁ patayas takṣakānantabhoginām |
BRP040.049.2/ kṣīrodo hy udadhīnāṁ ca mantrāṇāṁ praṇavas tathā || 49 ||
BRP040.050.1/ vajraṁ praharaṇānāṁ ca vratānāṁ satyam eva ca |
BRP040.050.2/ tvam evecchā ca dveṣaś ca rāgo mohaḥ śamaḥ kṣamā || 50 ||
BRP040.051.1/ vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau |
BRP040.051.2/ tvaṁ gadī tvaṁ śarī cāpī khaṭvāṅgī mudgarī tathā || 51 ||
BRP040.052.1/ chettā bhettā prahartā ca netā mantāsi no mataḥ |
BRP040.052.2/ daśalakṣaṇasaṁyukto dharmo 'rthaḥ kāma eva ca || 52 ||
BRP040.053.1/ induḥ samudraḥ saritaḥ palvalāni sarāṁsi ca |
BRP040.053.2/ latāvallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ || 53 ||
BRP040.054.1/ dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ |
BRP040.054.2/ ādiś cāntaś ca madhyaś ca gāyatry oṅkāra eva ca || 54 ||
BRP040.055.1/ harito lohitaḥ kṛṣṇo nīlaḥ pītas tathā kṣaṇaḥ |
BRP040.055.2/ kadruś ca kapilo babhruḥ kapoto macchakas tathā || 55 ||
[Page 165
]
BRP040.056.1/ suvarṇaretā vikhyātaḥ suvarṇaś cāpy atho mataḥ |
BRP040.056.2/ suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca || 56 ||
BRP040.057.1/ tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado 'nalaḥ |
BRP040.057.2/ utphullaś citrabhānuś ca svarbhānur bhānur eva ca || 57 ||
BRP040.058.1/ hotraṁ hotā ca homyaṁ ca hutaṁ caiva tathā prabhuḥ |
BRP040.058.2/ trisauparṇas tathā brahman yajuṣāṁ śatarudriyam || 58 ||
BRP040.059.1/ pavitraṁ ca pavitrāṇāṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam |
BRP040.059.2/ prāṇaś ca tvaṁ rajaś ca tvaṁ tamaḥ sattvayutas tathā || 59 ||
BRP040.060.1/ prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca |
BRP040.060.2/ unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣuttṛṅjṛmbhā tathaiva ca || 60 ||
BRP040.061.1/ lohitāṅgaś ca daṁṣṭrī ca mahāvaktro mahodaraḥ |
BRP040.061.2/ śuciromā haricchmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ || 61 ||
BRP040.062.1/ gītavāditranṛtyāṅgo gītavādanakapriyaḥ |
BRP040.062.2/ matsyo jālo jalo 'jayyo jalavyālaḥ kuṭīcaraḥ || 62 ||
BRP040.063.1/ vikālaś ca sukālaś ca duṣkālaḥ kālanāśanaḥ |
BRP040.063.2/ mṛtyuś caivākṣayo 'ntaś ca kṣamāmāyākarotkaraḥ || 63 ||
BRP040.064.1/ saṁvarto vartakaś caiva saṁvartakabalāhakau |
BRP040.064.2/ ghaṇṭākī ghaṇṭakī ghaṇṭī cūḍālo lavaṇodadhiḥ || 64 ||
BRP040.065.1/ brahmā kālāgnivaktraś ca daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk |
BRP040.065.2/ caturyugaś caturvedaś caturhotraś catuṣpathaḥ || 65 ||
BRP040.066.1/ cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca ha |
BRP040.066.2/ kṣarākṣaraḥ priyo dhūrto gaṇair gaṇyo gaṇādhipaḥ || 66 ||
BRP040.067.1/ raktamālyāmbaradharo girīśo girijāpriyaḥ |
BRP040.067.2/ śilpīśaḥ śilpinaḥ śreṣṭhaḥ sarvaśilpipravartakaḥ || 67 ||
BRP040.068.1/ bhaganetrāntakaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ |
BRP040.068.2/ svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāra namo 'stu te || 68 ||
BRP040.069.1/ gūḍhavrataś ca gūḍhaś ca gūḍhavrataniṣevitaḥ |
BRP040.069.2/ taraṇas tāraṇaś caiva sarvabhūteṣu tāraṇaḥ || 69 ||
BRP040.070.1/ dhātā vidhātā sandhātā nidhātā dhāraṇo dharaḥ |
BRP040.070.2/ tapo brahma ca satyaṁ ca brahmacaryaṁ tathārjavam || 70 ||
BRP040.071.1/ bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ |
BRP040.071.2/ bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva bhūto hy agnir maheśvaraḥ || 71 ||
BRP040.072.1/ brahmāvartaḥ surāvartaḥ kāmāvarta namo 'stu te |
BRP040.072.2/ kāmabimbavinirhantā karṇikārasrajapriyaḥ || 72 ||
BRP040.073.1/ gonetā gopracāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ |
BRP040.073.2/ trailokyagoptā govindo goptā gogarga eva ca || 73 ||
BRP040.074.1/ akhaṇḍacandrābhimukhaḥ sumukho durmukho 'mukhaḥ |
BRP040.074.2/ caturmukho bahumukho raṇeṣv abhimukhaḥ sadā || 74 ||
[Page 166
]
BRP040.075.1/ hiraṇyagarbhaḥ śakunir dhanado 'rthapatir virāṭ |
BRP040.075.2/ adharmahā mahādakṣo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ || 75 ||
BRP040.076.1/ tiṣṭhan sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaś ca suniścalaḥ |
BRP040.076.2/ durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ || 76 ||
BRP040.077.1/ durdharo durvaśo nityo durdarpo vijayo jayaḥ |
BRP040.077.2/ śaśaḥ śaśāṅkanayanaśītoṣṇaḥ kṣut tṛṣā jarā || 77 ||
BRP040.078.1/ ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhipaś ca yaḥ |
BRP040.078.2/ sahyo yajñamṛgavyādho vyādhīnām ākaro 'karaḥ || 78 ||
BRP040.079.1/ śikhaṇḍī puṇḍarīkaś ca puṇḍarīkāvalokanaḥ |
BRP040.079.2/ daṇḍadhṛk cakradaṇḍaś ca raudrabhāgavināśanaḥ || 79 ||
BRP040.080.1/ viṣapo 'mṛtapaś caiva surāpaḥ kṣīrasomapaḥ |
BRP040.080.2/ madhupaś cāpapaś caiva sarvapaś ca balābalaḥ || 80 ||
BRP040.081.1/ vṛṣāṅgarāmbho vṛṣabhas tathā vṛṣabhalocanaḥ |
BRP040.081.2/ vṛṣabhaś caiva vikhyāto lokānāṁ lokasaṁskṛtaḥ || 81 ||
BRP040.082.1/ candrādityau cakṣuṣī te hṛdayaṁ ca pitāmahaḥ |
BRP040.082.2/ agniṣṭomas tathā deho dharmakarmaprasādhitaḥ || 82 ||
BRP040.083.1/ na brahmā na ca govindaḥ purāṇarṣayo na ca |
BRP040.083.2/ māhātmyaṁ vedituṁ śaktā yāthātathyena te śiva || 83 ||
BRP040.084.1/ śivā yā mūrtayaḥ sūkṣmās te mahyaṁ yāntu darśanam |
BRP040.084.2/ tābhir māṁ sarvato rakṣa pitā putram ivaurasam || 84 ||
BRP040.085.1/ rakṣa māṁ rakṣaṇīyo 'haṁ tavānagha namo 'stu te |
BRP040.085.2/ bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṁ sadā tvayi || 85 ||
BRP040.086.1/ yaḥ sahasrāṇy anekāni puṁsām āvṛtya durdṛśām |
BRP040.086.2/ tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptāstu nityaśaḥ || 86 ||
BRP040.087.1/ yaṁ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ |
BRP040.087.2/ jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ || 87 ||
BRP040.088.1/ sambhakṣya sarvabhūtāni yugānte samupasthite |
BRP040.088.2/ yaḥ śete jalamadhyasthas taṁ prapadye 'mbuśāyinam || 88 ||
BRP040.089.1/ praviśya vadanaṁ rāhor yaḥ somaṁ pibate niśi |
BRP040.089.2/ grasaty arkaṁ ca svarbhānur bhūtvā somāgnir eva ca || 89 ||
BRP040.090.1/ aṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām |
BRP040.090.2/ rakṣantu te ca māṁ nityaṁ nityaṁ cāpyāyayantu mām || 90 ||
BRP040.091.1/ yenāpy utpāditā garbhā apo bhāgagatāś ca ye |
BRP040.091.2/ teṣāṁ svāhā svadhā caiva āpnuvanti svadanti ca || 91 ||
BRP040.092.1/ yena rohanti dehasthāḥ prāṇino rodayanti ca |
BRP040.092.2/ harṣayanti na kṛṣyanti namas tebhyas tu nityaśaḥ || 92 ||
BRP040.093.1/ ye samudre nadīdurge parvateṣu guhāsu ca |
BRP040.093.2/ vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca || 93 ||
[Page 167
]
BRP040.094.1/ catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu sabhāsu ca |
BRP040.094.2/ hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca || 94 ||
BRP040.095.1/ yeṣu pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca |
BRP040.095.2/ indrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu || 95 ||
BRP040.096.1/ rasātalagatā ye ca ye ca tasmāt paraṁ gatāḥ |
BRP040.096.2/ namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyas tu sarvaśaḥ || 96 ||
BRP040.097.1/ sarvas tvaṁ sarvago devaḥ sarvabhūtapatir bhavaḥ |
BRP040.097.2/ sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṁ na nimantritaḥ || 97 ||
BRP040.098.1/ tvam eva cejyase deva yajñair vividhadakṣiṇaiḥ |
BRP040.098.2/ tvam eva kartā sarvasya tena tvaṁ na nimantritaḥ || 98 ||
BRP040.099.1/ athavā māyayā deva mohitaḥ sūkṣmayā tava |
BRP040.099.2/ tasmāt tu kāraṇād vāpi tvaṁ mayā na nimantritaḥ || 99 ||
BRP040.100.1/ prasīda mama deveśa tvam eva śaraṇaṁ mama |
BRP040.100.2/ tvaṁ gatis tvaṁ pratiṣṭhā ca na cānyo 'stīti me matiḥ || 100 ||
BRP040.101.0/ brahmovāca:
BRP040.101.1/ stutvaivaṁ sa mahādevaṁ virarāma mahāmatiḥ |
BRP040.101.2/ bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata || 101 ||
BRP040.102.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP040.102.1/ parituṣṭo 'smi te dakṣa stavenānena suvrata |
BRP040.102.2/ bahunā tu kim uktena matsamīpaṁ gamiṣyasi || 102 ||
BRP040.103.0/ brahmovāca:
BRP040.103.1/ tathaivam abravīd vākyaṁ trailokyādhipatir bhavaḥ |
BRP040.103.2/ kṛtvāśvāsakaraṁ vākyaṁ sarvajño vākyasaṁhitam || 103 ||
BRP040.104.0/ śrīśiva uvāca:
BRP040.104.1/ dakṣa duḥkhaṁ na kartavyaṁ yajñavidhvaṁsanaṁ prati |
BRP040.104.2/ ahaṁ yajñahanas tubhyaṁ dṛṣṭam etat purānagha || 104 ||
BRP040.105.1/ bhūyaś ca tvaṁ varam imaṁ matto gṛhṇīṣva suvrata |
BRP040.105.2/ prasannasumukho bhūtvā mamaikāgramanāḥ śṛṇu || 105 ||
BRP040.106.1/ aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya vai |
BRP040.106.2/ prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi || 106 ||
BRP040.107.1/ vedān ṣaḍaṅgān budhyasva sāṅkhyayogāṁś ca kṛtsnaśaḥ |
BRP040.107.2/ tapaś ca vipulaṁ taptvā duścaraṁ devadānavaiḥ || 107 ||
BRP040.108.1/ abdair dvādaśabhir yuktaṁ gūḍham aprajñaninditam |
BRP040.108.2/ varṇāśramakṛtair dharmair vinītaṁ na kvacit kvacit || 108 ||
BRP040.109.1/ samāgataṁ vyavasitaṁ paśupāśavimokṣaṇam |
BRP040.109.2/ sarveṣām āśramāṇāṁ ca mayā pāśupataṁ vratam || 109 ||
BRP040.110.1/ utpāditaṁ dakṣa śubhaṁ sarvapāpavimocanam |
BRP040.110.2/ asya cīrṇasya yat samyak phalaṁ bhavati puṣkalam |
BRP040.110.3/ tac cāstu sumahābhāga mānasas tyajyatāṁ jvaraḥ || 110 ||
BRP040.111.0/ brahmovāca:
BRP040.111.1/ evam uktvā tu deveśaḥ sapatnīkaḥ sahānugaḥ |
BRP040.111.2/ adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ || 111 ||
[Page 168
]
BRP040.112.1/ avāpya ca tathā bhāgaṁ yathoktaṁ comayā bhavaḥ |
BRP040.112.2/ jvaraṁ ca sarvadharmajño bahudhā vyabhajat tadā || 112 ||
BRP040.113.1/ śāntyarthaṁ sarvabhūtānāṁ śṛṇudhvam atha vai dvijāḥ |
BRP040.113.2/ śikhābhitāpo nāgānāṁ parvatānāṁ śilājatu || 113 ||
BRP040.114.1/ apāṁ tu nīlikāṁ vidyān nirmoko bhujageṣu ca |
BRP040.114.2/ khorakaḥ saurabheyāṇām ūkharaḥ pṛthivītale || 114 ||
BRP040.115.1/ śunām api ca dharmajñā dṛṣṭipratyavarodhanam |
BRP040.115.2/ randhrāgatam athāśvānāṁ śikhodbhedaś ca barhiṇām || 115 ||
BRP040.116.1/ netrarāgaḥ kokilānāṁ dveṣaḥ prokto mahātmanām |
BRP040.116.2/ janānām api bhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam || 116 ||
BRP040.117.1/ śukānām api sarveṣāṁ hikkikā procyate jvaraḥ |
BRP040.117.2/ śārdūleṣv atha vai viprāḥ śramo jvara ihocyate || 117 ||
BRP040.118.1/ mānuṣeṣu ca sarvajñā jvaro nāmaiṣa kīrtitaḥ |
BRP040.118.2/ maraṇe janmani tathā madhye cāpi niveśitaḥ || 118 ||
BRP040.119.1/ etan māheśvaraṁ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ |
BRP040.119.2/ namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ || 119 ||
BRP040.120.1/ imāṁ jvarotpattim adīnamānasaḥ |
BRP040.120.2/ paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ |
BRP040.120.3/ vimuktarogaḥ sa naro mudāyuto |
BRP040.120.4/ labheta kāmāṁś ca yathāmanīṣitān || 120 ||
BRP040.121.1/ dakṣaproktaṁ stavaṁ cāpi kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā |
BRP040.121.2/ nāśubhaṁ prāpnuyāt kiñcid dīrgham āyur avāpnuyāt || 121 ||
BRP040.122.1/ yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavān bhavaḥ |
BRP040.122.2/ tathā stavo variṣṭho 'yaṁ stavānāṁ dakṣanirmitaḥ || 122 ||
BRP040.123.1/ yaśaḥsvargasuraiśvaryavittādijayakāṅkṣibhiḥ |
BRP040.123.2/ stotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ || 123 ||
BRP040.124.1/ vyādhito duḥkhito dīno naro grasto bhayādibhiḥ |
BRP040.124.2/ rājakāryaniyukto vā mucyate mahato bhayāt || 124 ||
BRP040.125.1/ anenaiva ca dehena gaṇānāṁ ca maheśvarāt |
BRP040.125.2/ iha loke sukhaṁ prāpya gaṇarāḍ upajāyate || 125 ||
BRP040.126.1/ na yakṣā na piśācā vā na nāgā na vināyakāḥ |
BRP040.126.2/ kuryur vighnaṁ gṛhe tasya yatra saṁstūyate bhavaḥ || 126 ||
BRP040.127.1/ śṛṇuyād vā idaṁ nārī bhaktyātha bhavabhāvitā |
BRP040.127.2/ pitṛpakṣe bhartṛpakṣe pūjyā bhavati caiva ha || 127 ||
BRP040.128.1/ śṛṇuyād vā idaṁ sarvaṁ kīrtayed vāpy abhīkṣṇaśaḥ |
BRP040.128.2/ tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṁ gacchanty avighnataḥ || 128 ||
BRP040.129.1/ manasā cintitaṁ yac ca yac ca vācāpy udāhṛtam |
BRP040.129.2/ sarvaṁ sampadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt || 129 ||
BRP040.130.1/ devasya saguhasyātha devyā nandīśvarasya ca |
BRP040.130.2/ baliṁ vibhajataḥ kṛtvā damena niyamena ca || 130 ||
[Page 169
]
BRP040.131.1/ tataḥ prayukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam |
BRP040.131.2/ īpsitāṁl labhate 'py arthān kāmān bhogāṁś ca mānavaḥ || 131 ||
BRP040.132.1/ mṛtaś ca svargam āpnoti strīsahasrasamāvṛtaḥ |
BRP040.132.2/ sarvakāmasuyukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ || 132 ||
BRP040.133.1/ paṭhan dakṣakṛtaṁ stotraṁ sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP040.133.2/ mṛtaś ca gaṇasāyujyaṁ pūjyamānaḥ surāsuraiḥ || 133 ||
BRP040.134.1/ vṛṣeṇa viniyuktena vimānena virājate |
BRP040.134.2/ ābhūtasamplavasthāyī rudrasyānucaro bhavet || 134 ||
BRP040.135.1/ ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ |
BRP040.135.2/ naitad vedayate kaścin naitac chrāvyaṁ ca kasyacit || 135 ||
BRP040.136.1/ śrutvemaṁ paramaṁ guhyaṁ ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
BRP040.136.2/ vaiśyāḥ striyaś ca śūdrāś ca rudralokam avāpnuyuḥ || 136 ||
BRP040.137.1/ śrāvayed yaś ca viprebhyaḥ sadā parvasu parvasu |
BRP040.137.2/ rudralokam avāpnoti dvijo vai nātra saṁśayaḥ || 137 ||
41. Chapter 41 :: Description of Ekāmraka; worship of Śiva
[Note: [ SS 93-94]
BRP041.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:
BRP041.001.1/ śrutvaivaṁ vai muniśreṣṭhāḥ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP041.001.2/ rudrakrodhodbhavāṁ puṇyāṁ vyāsasya vadato dvijāḥ || 1 ||
BRP041.002.1/ pārvatyāś ca tathā roṣaṁ krodhaṁ śambhoś ca duḥsaham |
BRP041.002.2/ utpattiṁ vīrabhadrasya bhadrakālyāś ca sambhavam || 2 ||
BRP041.003.1/ dakṣayajñavināśaṁ ca vīryaṁ śambhos tathādbhutam |
BRP041.003.2/ punaḥ prasādaṁ devasya dakṣasya sumahātmanaḥ || 3 ||
BRP041.004.1/ yajñabhāgaṁ ca rudrasya dakṣasya ca phalaṁ kratoḥ |
BRP041.004.2/ hṛṣṭā babhūvuḥ samprītā vismitāś ca punaḥ punaḥ || 4 ||
BRP041.005.1/ papracchuś ca punar vyāsaṁ kathāśeṣaṁ tathā dvijāḥ |
BRP041.005.2/ pṛṣṭaḥ provāca tān vyāsaḥ kṣetram ekāmrakaṁ punaḥ || 5 ||
BRP041.006.0/ vyāsa uvāca:
BRP041.006.1/ brahmaproktāṁ kathāṁ puṇyāṁ śrutvā tu ṛṣipuṅgavāḥ |
BRP041.006.2/ praśaśaṁsus tadā hṛṣṭā romāñcitatanūruhāḥ || 6 ||
BRP041.007.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP041.007.1/ aho devasya māhātmyaṁ tvayā śambhoḥ prakīrtitam |
BRP041.007.2/ dakṣasya ca suraśreṣṭha yajñavidhvaṁsanaṁ tathā || 7 ||
BRP041.008.1/ ekāmrakaṁ kṣetravaraṁ vaktum arhasi sāmpratam |
BRP041.008.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 8 ||
BRP041.009.0/ vyāsa uvāca:
BRP041.009.1/ teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā lokanāthaś caturmukhaḥ |
BRP041.009.2/ provāca śambhos tat kṣetraṁ bhūtale duṣkṛtacchadam || 9 ||
[Page 170
]
BRP041.010.0/ brahmovāca:
BRP041.010.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP041.010.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 10 ||
BRP041.011.1/ liṅgakoṭisamāyuktaṁ vārāṇasīsamaṁ śubham |
BRP041.011.2/ ekāmraketi vikhyātaṁ tīrthāṣṭakasamanvitam || 11 ||
BRP041.012.1/ ekāmravṛkṣas tatrāsīt purā kalpe dvijottamāḥ |
BRP041.012.2/ nāmnā tasyaiva tat kṣetram ekāmrakam iti śrutam || 12 ||
BRP041.013.1/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṁ naranārīsamanvitam |
BRP041.013.2/ vidvāṁsagaṇa bhūyiṣṭhaṁ dhanadhānyādisaṁyutam || 13 ||
BRP041.014.1/ gṛhagopurasambādhaṁ trikacādvārabhūṣitam |
BRP041.014.2/ nānāvaṇiksamākīrṇaṁ nānāratnopaśobhitam || 14 ||
BRP041.015.1/ purāṭṭālakasaṁyuktaṁ rathibhiḥ samalaṅkṛtam |
BRP041.015.2/ rājahaṁsanibhaiḥ śubhraiḥ prāsādair upaśobhitam || 15 ||
BRP041.016.1/ mārgagadvārasaṁyuktaṁ sitaprākāraśobhitam |
BRP041.016.2/ rakṣitaṁ śastrasaṅghaiś ca parikhābhir alaṅkṛtam || 16 ||
BRP041.017.1/ sitaraktais tathā pītaiḥ kṛṣṇaśyāmaiś ca varṇakaiḥ |
BRP041.017.2/ samīraṇoddhatābhiś ca patākābhir alaṅkṛtam || 17 ||
BRP041.018.1/ nityotsavapramuditaṁ nānāvāditranisvanaiḥ |
BRP041.018.2/ vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca kṣepaṇībhir alaṅkṛtam || 18 ||
BRP041.019.1/ devatāyatanair divyaiḥ prākārodyānamaṇḍitaiḥ |
BRP041.019.2/ pūjāvicitraracitaiḥ sarvatra samalaṅkṛtam || 19 ||
BRP041.020.1/ striyaḥ pramuditās tatra dṛśyante tanumadhyamāḥ |
BRP041.020.2/ hārair alaṅkṛtagrīvāḥ padmapattrāyatekṣaṇāḥ || 20 ||
BRP041.021.1/ pīnonnatakucāḥ śyāmāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
BRP041.021.2/ sthirālakāḥ sukapolāḥ kāñcīnūpuranāditāḥ || 21 ||
BRP041.022.1/ sukeśyaś cārujaghanāḥ karṇāntāyatalocanāḥ |
BRP041.022.2/ sarvalakṣaṇasampannāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 22 ||
BRP041.023.1/ divyavastradharāḥ śubhrāḥ kāścit kāñcanasannibhāḥ |
BRP041.023.2/ haṁsavāraṇagāminyaḥ kucabhārāvanāmitāḥ || 23 ||
BRP041.024.1/ divyagandhānuliptāṅgāḥ karṇābharaṇabhūṣitāḥ |
BRP041.024.2/ madālasāś ca suśroṇyo nityaṁ prahasitānanāḥ || 24 ||
BRP041.025.1/ īṣadvispaṣṭadaśanā bimbauṣṭhā madhurasvarāḥ |
BRP041.025.2/ tāmbūlarañjitamukhā vidagdhāḥ priyadarśanāḥ || 25 ||
BRP041.026.1/ subhagāḥ priyavādinyo nityaṁ yauvanagarvitāḥ |
BRP041.026.2/ divyavastradharāḥ sarvāḥ sadā cāritramaṇḍitāḥ || 26 ||
BRP041.027.1/ krīḍanti tāḥ sadā tatra striyaś cāpsarasopamāḥ |
BRP041.027.2/ sve sve gṛhe pramuditā divā rātrau varānanāḥ || 27 ||
BRP041.028.1/ puruṣās tatra dṛśyante rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP041.028.2/ sarvalakṣaṇasampannāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 28 ||
[Page 171
]
BRP041.029.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca munisattamāḥ |
BRP041.029.2/ svadharmaniratās tatra nivasanti sudhārmikāḥ || 29 ||
BRP041.030.1/ anyāś ca tatra tiṣṭhanti vāramukhyāḥ sulocanāḥ |
BRP041.030.2/ ghṛtācīmenakātulyās tathā samatilottamāḥ || 30 ||
BRP041.031.1/ urvaśīsadṛśāś caiva vipracittinibhās tathā |
BRP041.031.2/ viśvācīsahajanyābhāḥ pramlocāsadṛśās tathā || 31 ||
BRP041.032.1/ sarvās tāḥ priyavādinyaḥ sarvā vihasitānanāḥ |
BRP041.032.2/ kalākauśalasaṁyuktāḥ sarvās tā guṇasaṁyutāḥ || 32 ||
BRP041.033.1/ evaṁ paṇyastriyas tatra nṛtyagītaviśāradāḥ |
BRP041.033.2/ nivasanti muniśreṣṭhāḥ sarvastrīguṇagarvitāḥ || 33 ||
BRP041.034.1/ prekṣaṇālāpakuśalāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ |
BRP041.034.2/ na rūpahīnā durvṛttā na paradrohakārikāḥ || 34 ||
BRP041.035.1/ yāsāṁ kaṭākṣapātena mohaṁ gacchanti mānavāḥ |
BRP041.035.2/ na tatra nirdhanāḥ santi na mūrkhā na paradviṣaḥ || 35 ||
BRP041.036.1/ na rogiṇo na malinā na kadaryā na māyinaḥ |
BRP041.036.2/ na rūpahīnā durvṛttā na paradrohakāriṇaḥ || 36 ||
BRP041.037.1/ tiṣṭhanti mānavās tatra kṣetre jagati viśrute |
BRP041.037.2/ sarvatra sukhasañcāraṁ sarvasattvasukhāvaham || 37 ||
BRP041.038.1/ nānājanasamākīrṇaṁ sarvasasyasamanvitam |
BRP041.038.2/ karṇikāraiś ca panasaiś campakair nāgakesaraiḥ || 38 ||
BRP041.039.1/ pāṭalāśokabakulaiḥ kapitthair bahulair dhavaiḥ |
BRP041.039.2/ cūtanimbakadambaiś ca tathānyaiḥ puṣpajātibhiḥ || 39 ||
BRP041.040.1/ nīpakair dhavakhadirair latābhiś ca virājitam |
BRP041.040.2/ śālais tālais tamālaiś ca nārikelaiḥ śubhāñjanaiḥ || 40 ||
BRP041.041.1/ arjunaiḥ samaparṇaiś ca kovidāraiḥ sapippalaiḥ |
BRP041.041.2/ lakucaiḥ saralair lodhrair hintālair devadārubhiḥ || 41 ||
BRP041.042.1/ palāśair mucukundaiś ca pārijātaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP041.042.2/ kadalīvanakhaṇḍaiś ca jambūpūgaphalais tathā || 42 ||
BRP041.043.1/ ketakīkaravīraiś ca atimuktaiś ca kiṁśukaiḥ |
BRP041.043.2/ mandārakundapuṣpaiś ca tathānyaiḥ puṣpajātibhiḥ || 43 ||
BRP041.044.1/ nānāpakṣirutaiḥ sevyair udyānair nandanopamaiḥ |
BRP041.044.2/ phalabhārānatair vṛkṣaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ || 44 ||
BRP041.045.1/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājaiś ca kokilaiḥ |
BRP041.045.2/ kalaviṅkair mayūraiś ca priyaputraiḥ śukais tathā || 45 ||
BRP041.046.1/ jīvañjīvakahārītaiś cātakair vanaveṣṭitaiḥ |
BRP041.046.2/ nānāpakṣigaṇaiś cānyaiḥ kūjadbhir madhurasvaraiḥ || 46 ||
BRP041.047.1/ dīrghikābhis taḍāgaiś ca puṣkariṇībhiś ca vāpibhiḥ |
BRP041.047.2/ nānājalāśayaiś cānyaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ || 47 ||
BRP041.048.1/ kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ |
BRP041.048.2/ kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ || 48 ||
[Page 172
]
BRP041.049.1/ kāraṇḍavaiḥ plavair haṁsais tathānyair jalacāribhiḥ |
BRP041.049.2/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpair nānāvidhair varaiḥ || 49 ||
BRP041.050.1/ nānājalāśayaiḥ puṇyaiḥ śobhitaṁ tat samantataḥ |
BRP041.050.2/ āste tatra svayaṁ devaḥ kṛttivāsā vṛṣadhvajaḥ || 50 ||
BRP041.051.1/ hitāya sarvalokasya bhuktimuktipradaḥ śivaḥ |
BRP041.051.2/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca || 51 ||
BRP041.052.1/ puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaḥ kūpāś ca sāgarāḥ |
BRP041.052.2/ tebhyaḥ pūrvaṁ samāhṛtya jalabindūn pṛthak pṛthak || 52 ||
BRP041.053.1/ sarvalokahitārthāya rudraḥ sarvasuraiḥ saha |
BRP041.053.2/ tīrthaṁ bindusaro nāma tasmin kṣetre dvijottamāḥ || 53 ||
BRP041.054.1/ cakāra ṛṣibhiḥ sārdhaṁ tena bindusaraḥ smṛtam |
BRP041.054.2/ aṣṭamyāṁ bahule pakṣe mārgaśīrṣe dvijottamāḥ || 54 ||
BRP041.055.1/ yas tatra yātrāṁ kurute viṣuve vijitendriyaḥ |
BRP041.055.2/ vidhivad bindusarasi snātvā śraddhāsamanvitaḥ || 55 ||
BRP041.056.1/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya vāgyataḥ |
BRP041.056.2/ tilodakena vidhinā nāmagotravidhānavit || 56 ||
BRP041.057.1/ snātvaivaṁ vidhivat tatra so 'śvamedhaphalaṁ labhet |
BRP041.057.2/ grahoparāge viṣuve saṅkrāntyām ayane tathā || 57 ||
BRP041.058.1/ yugādiṣu ṣaḍaśītyāṁ tathānyatra śubhe tithau |
BRP041.058.2/ ye tatra dānaṁ viprebhyaḥ prayacchanti dhanādikam || 58 ||
BRP041.059.1/ anyatīrthāc chataguṇaṁ phalaṁ te prāpnuvanti vai |
BRP041.059.2/ piṇḍaṁ ye samprayacchanti pitṛbhyaḥ sarasas taṭe || 59 ||
BRP041.060.1/ pitṝṇām akṣayāṁ tṛptiṁ te kurvanti na saṁśayaḥ |
BRP041.060.2/ tataḥ śambhor gṛhaṁ gatvā vāgyataḥ saṁyatendriyaḥ || 60 ||
BRP041.061.1/ praviśya pūjayec charvaṁ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP041.061.2/ ghṛtakṣīrādibhiḥ snānaṁ kārayitvā bhavaṁ śuciḥ || 61 ||
BRP041.062.1/ candanena sugandhena vilipya kuṅkumena ca |
BRP041.062.2/ tataḥ sampūjayed devaṁ candramaulim umāpatim || 62 ||
BRP041.063.1/ puṣpair nānāvidhair medhyair bilvārkakamalādibhiḥ |
BRP041.063.2/ āgamoktena mantreṇa vedoktena ca śaṅkaram || 63 ||
BRP041.064.1/ adīkṣitas tu nāmnaiva mūlamantreṇa cārcayet |
BRP041.064.2/ evaṁ sampūjya taṁ devaṁ gandhapuṣpānurāgibhiḥ || 64 ||
BRP041.065.1/ dhūpadīpaiś ca naivedyair upahārais tathā stavaiḥ |
BRP041.065.2/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca gītair vādyair manoharaiḥ || 65 ||
BRP041.066.1/ nṛtyajapyanamaskārair jayaśabdaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP041.066.2/ evaṁ sampūjya vidhivad devadevam umāpatim || 66 ||
BRP041.067.1/ sarvapāpavinirmukto rūpayauvanagarvitaḥ |
BRP041.067.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya divyābharaṇabhūṣitāḥ || 67 ||
[Page 173
]
BRP041.068.1/ sauvarṇena vimānena kiṅkiṇījālamālinā |
BRP041.068.2/ upagīyamāno gandharvair apsarobhir alaṅkṛtaḥ || 68 ||
BRP041.069.1/ uddyotayan diśaḥ sarvāḥ śivalokaṁ sa gacchati |
BRP041.069.2/ bhuktvā tatra sukhaṁ viprā manasaḥ prītidāyakam || 69 ||
BRP041.070.1/ tallokavāsibhiḥ sārdhaṁ yāvad ābhūtasamplavam |
BRP041.070.2/ tatas tasmād ihāyātaḥ pṛthivyāṁ puṇyasaṅkṣaye || 70 ||
BRP041.071.1/ jāyate yogināṁ gehe caturvedī dvijottamāḥ |
BRP041.071.2/ yogaṁ pāśupataṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 71 ||
BRP041.072.1/ śayanotthāpane caiva saṅkrāntyām ayane tathā |
BRP041.072.2/ aśokākhyāṁ tathāṣṭamyāṁ pavitrāropaṇe tathā || 72 ||
BRP041.073.1/ ye ca paśyanti taṁ devaṁ kṛttivāsasam uttamam |
BRP041.073.2/ vimānenārkavarṇena śivalokaṁ vrajanti te || 73 ||
BRP041.074.1/ sarvakāle 'pi taṁ devaṁ ye paśyanti sumedhasaḥ |
BRP041.074.2/ te 'pi pāpavinirmuktāḥ śivalokaṁ vrajanti vai || 74 ||
BRP041.075.1/ devasya paścime pūrve dakṣiṇe cottare tathā |
BRP041.075.2/ yojanadvitayaṁ sārdhaṁ kṣetraṁ tad bhuktimuktidam || 75 ||
BRP041.076.1/ tasmin kṣetravare liṅgaṁ bhāskareśvarasañjñitam |
BRP041.076.2/ paśyanti ye tu taṁ devaṁ snātvā kuṇḍe maheśvaram || 76 ||
BRP041.077.1/ ādityenārcitaṁ pūrvaṁ devadevaṁ trilocanam |
BRP041.077.2/ sarvapāpavinirmuktā vimānavaram āsthitāḥ || 77 ||
BRP041.078.1/ upagīyamānā gandharvaiḥ śivalokaṁ vrajanti te |
BRP041.078.2/ tiṣṭhanti tatra muditāḥ kalpam ekaṁ dvijottamāḥ || 78 ||
BRP041.079.1/ bhuktvā tu vipulān bhogāñ śivaloke manoramān |
BRP041.079.2/ puṇyakṣayād ihāyātā jāyante pravare kule || 79 ||
BRP041.080.1/ athavā yogināṁ gehe vedavedāṅgapāragāḥ |
BRP041.080.2/ utpadyante dvijavarāḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 80 ||
BRP041.081.1/ mokṣaśāstrārthakuśalāḥ sarvatra samabuddhayaḥ |
BRP041.081.2/ yogaṁ śambhor varaṁ prāpya tato mokṣaṁ vrajanti te || 81 ||
BRP041.082.1/ tasmin kṣetravare puṇye liṅgaṁ yad dṛśyate dvijāḥ |
BRP041.082.2/ pūjyāpūjyaṁ ca sarvatra vane rathyāntare 'pi vā || 82 ||
BRP041.083.1/ catuṣpathe śmaśāne vā yatra kutra ca tiṣṭhati |
BRP041.083.2/ dṛṣṭvā tal liṅgam avyagraḥ śraddhayā susamāhitaḥ || 83 ||
BRP041.084.1/ snāpayitvā tu taṁ bhaktyā gandhaiḥ puṣpair manoharaiḥ |
BRP041.084.2/ dhūpair dīpaiḥ sanaivedyair namaskārais tathā stavaiḥ || 84 ||
BRP041.085.1/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca nṛtyagītādibhis tathā |
BRP041.085.2/ sampūjyaivaṁ vidhānena śivalokaṁ vrajen naraḥ || 85 ||
BRP041.086.1/ nārī vā dvijaśārdūlāḥ sampūjya śraddhayānvitā |
BRP041.086.2/ pūrvoktaṁ phalam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 86 ||
[Page 174
]
BRP041.087.1/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ samagrān munisattamāḥ |
BRP041.087.2/ tasya kṣetravarasyātha ṛte devān maheśvarāt || 87 ||
BRP041.088.1/ tasmin kṣetrottame gatvā śraddhayāśraddhayāpi vā |
BRP041.088.2/ mādhavādiṣu māseṣu naro vā yadi vāṅganā || 88 ||
BRP041.089.1/ yasmin yasmiṁs tithau viprāḥ snātvā bindusarombhasi |
BRP041.089.2/ paśyed devaṁ virūpākṣaṁ devīṁ ca varadāṁ śivām || 89 ||
BRP041.090.1/ gaṇaṁ caṇḍaṁ kārttikeyaṁ gaṇeśaṁ vṛṣabhaṁ tathā |
BRP041.090.2/ kalpadrumaṁ ca sāvitrīṁ śivalokaṁ sa gacchati || 90 ||
BRP041.091.1/ snātvā ca kāpile tīrthe vidhivat pāpanāśane |
BRP041.091.2/ prāpnoty abhimatān kāmāñ śivalokaṁ sa gacchati || 91 ||
BRP041.092.1/ yaḥ stambhyaṁ tatra vidhivat karoti niyatendriyaḥ |
BRP041.092.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya śivalokaṁ sa gacchati || 92 ||
BRP041.093.1/ ekāmrake śivakṣetre vārāṇasīsame śubhe |
BRP041.093.2/ snānaṁ karoti yas tatra mokṣaṁ sa labhate dhruvam || 93 ||
42. Chapter 42 :: Description of Viraja; description of Utkala
[Note: [ SS 94-95]
BRP042.001.0/ brahmovāca:
BRP042.001.1/ viraje virajā mātā brahmāṇī sampratiṣṭhitā |
BRP042.001.2/ yasyāḥ sandarśanān martyaḥ punāty āsaptamaṁ kulam || 1 ||
BRP042.002.1/ sakṛd dṛṣṭvā tu tāṁ devīṁ bhaktyāpūjya praṇamya ca |
BRP042.002.2/ naraḥ svavaṁśam uddhṛtya mama lokaṁ sa gacchati || 2 ||
BRP042.003.1/ anyāś ca tatra tiṣṭhanti viraje lokamātaraḥ |
BRP042.003.2/ sarvapāpaharā devyo varadā bhaktivatsalāḥ || 3 ||
BRP042.004.1/ āste vaitaraṇī tatra sarvapāpaharā nadī |
BRP042.004.2/ yasyāṁ snātvā naraśreṣṭhaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 4 ||
BRP042.005.1/ āste svayambhūs tatraiva kroḍarūpī hariḥ svayam |
BRP042.005.2/ dṛṣṭvā praṇamya taṁ bhaktyā paraṁ viṣṇuṁ vrajanti te || 5 ||
BRP042.006.1/ kāpile gograhe some tīrthe cālābusañjñite |
BRP042.006.2/ mṛtyuñjaye kroḍatīrthe vāsuke siddhakeśvare || 6 ||
BRP042.007.1/ tīrtheṣv eteṣu matimān viraje saṁyatendriyaḥ |
BRP042.007.2/ gatvāṣṭatīrthaṁ vidhivat snātvā devān praṇamya ca || 7 ||
BRP042.008.1/ sarvapāpavinirmukto vimānavaram āsthitaḥ |
BRP042.008.2/ upagīyamāno gandharvair mama loke mahīyate || 8 ||
BRP042.009.1/ viraje yo mama kṣetre piṇḍadānaṁ karoti vai |
BRP042.009.2/ sa karoty akṣayāṁ tṛptiṁ pitṝṇāṁ nātra saṁśayaḥ || 9 ||
BRP042.010.1/ mama kṣetre muniśreṣṭhā viraje ye kalevaram |
BRP042.010.2/ parityajanti puruṣās te mokṣaṁ prāpnuvanti vai || 10 ||
[Page 175
]
BRP042.011.1/ snātvā yaḥ sāgare martyo dṛṣṭvā ca kapilaṁ harim |
BRP042.011.2/ paśyed devīṁ ca vārāhīṁ sa yāti tridaśālayam || 11 ||
BRP042.012.1/ santi cānyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP042.012.2/ tatkāle tu muniśreṣṭhā veditavyāni tāni vai || 12 ||
BRP042.013.1/ samudrasyottare tīre tasmin deśe dvijottamāḥ |
BRP042.013.2/ āste guhyaṁ paraṁ kṣetraṁ muktidaṁ pāpanāśanam || 13 ||
BRP042.014.1/ sarvatra vālukākīrṇaṁ pavitraṁ sarvakāmadam |
BRP042.014.2/ daśayojanavistīrṇaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 14 ||
BRP042.015.1/ aśokārjunapunnāgair bakulaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP042.015.2/ panasair nārikelaiś ca śālais tālaiḥ kapitthakaiḥ || 15 ||
BRP042.016.1/ campakaiḥ karṇikāraiś ca cūtabilvaiḥ sapāṭalaiḥ |
BRP042.016.2/ kadambaiḥ kovidāraiś ca lakucair nāgakesaraiḥ || 16 ||
BRP042.017.1/ prācīnāmalakair lodhrair nāraṅgair dhavakhādiraiḥ |
BRP042.017.2/ sarjabhūrjāśvakarṇaiś ca tamālair devadārubhiḥ || 17 ||
BRP042.018.1/ mandāraiḥ pārijātaiś ca nyagrodhāgurucandanaiḥ |
BRP042.018.2/ kharjūrāmrātakaiḥ siddhair mucukundaiḥ sakiṁśukaiḥ || 18 ||
BRP042.019.1/ aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca madhudhāraśubhāñjanaiḥ |
BRP042.019.2/ śiṁśapāmalakair nīpair nimbatinduvibhītakaiḥ || 19 ||
BRP042.020.1/ sarvartuphalagandhāḍhyaiḥ sarvartukusumojjvalaiḥ |
BRP042.020.2/ manohlādakaraiḥ śubhrair nānāvihaganāditaiḥ || 20 ||
BRP042.021.1/ śrotraramyaiḥ sumadhurair balanirmadaneritaiḥ |
BRP042.021.2/ manasaḥ prītijanakaiḥ śabdaiḥ khagamukheritaiḥ || 21 ||
BRP042.022.1/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ |
BRP042.022.2/ kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ || 22 ||
BRP042.023.1/ priyaputraiś cātakaiś ca tathānyair madhurasvaraiḥ |
BRP042.023.2/ śrotraramyaiḥ priyakaraiḥ kūjadbhiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 23 ||
BRP042.024.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP042.024.2/ mālatīkundabāṇaiś ca karavīraiḥ sitetaraiḥ || 24 ||
BRP042.025.1/ jambīrakaruṇāṅkolair dāḍimair bījapūrakaiḥ |
BRP042.025.2/ mātuluṅgaiḥ pūgaphalair hintālaiḥ kadalīvanaiḥ || 25 ||
BRP042.026.1/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ puṣpaiś cānyair manoharaiḥ |
BRP042.026.2/ latāvitānagulmaiś ca vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 26 ||
BRP042.027.1/ dīrghikābhis taḍāgaiś ca puṣkariṇībhiś ca vāpibhiḥ |
BRP042.027.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ || 27 ||
BRP042.028.1/ sarāṁsi ca manojñāni prasannasalilāni ca |
BRP042.028.2/ kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ || 28 ||
BRP042.029.1/ kahlāraiḥ kamalaiś cāpi ācitāni samantataḥ |
BRP042.029.2/ kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ || 29 ||
BRP042.030.1/ kāraṇḍavaiḥ plavair haṁsaiḥ kūrmair matsyaiś ca madgubhiḥ |
BRP042.030.2/ dātyūhasārasākīrṇaiḥ koyaṣṭibakaśobhitaiḥ || 30 ||
[Page 176
]
BRP042.031.1/ etaiś cānyaiś ca kūjadbhiḥ samantāj jalacāribhiḥ |
BRP042.031.2/ khagair jalacaraiś cānyaiḥ kusumaiś ca jalodbhavaiḥ || 31 ||
BRP042.032.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpaiḥ sthalajalodbhavaiḥ |
BRP042.032.2/ brahmacārigṛhasthaiś ca vānaprasthaiś ca bhikṣubhiḥ || 32 ||
BRP042.033.1/ svadharmaniratair varṇais tathānyaiḥ samalaṅkṛtam |
BRP042.033.2/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṁ naranārīsamākulam || 33 ||
BRP042.034.1/ aśeṣavidyānilayaṁ sarvadharmaguṇākaram |
BRP042.034.2/ evaṁ sarvaguṇopetaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 34 ||
BRP042.035.1/ āste tatra muniśreṣṭhā vikhyātaḥ puruṣottamaḥ |
BRP042.035.2/ yāvad utkalamaryādā dik krameṇa prakīrtitā || 35 ||
BRP042.036.1/ tāvat kṛṣṇaprasādena deśaḥ puṇyatamo hi saḥ |
BRP042.036.2/ yatra tiṣṭhati viśvātmā deśe sa puruṣottamaḥ || 36 ||
BRP042.037.1/ jagadvyāpī jagannāthas tatra sarvaṁ pratiṣṭhitam |
BRP042.037.2/ ahaṁ rudraś ca śakraś ca devāś cāgnipurogamāḥ || 37 ||
BRP042.038.1/ nivasāmo muniśreṣṭhās tasmin deśe sadā vayam |
BRP042.038.2/ gandharvāpsarasaḥ sarvāḥ pitaro devamānuṣāḥ || 38 ||
BRP042.039.1/ yakṣā vidyādharāḥ siddhā munayaḥ saṁśitavratāḥ |
BRP042.039.2/ ṛṣayo vālakhilyāś ca kaśyapādyāḥ prajeśvarāḥ || 39 ||
BRP042.040.1/ suparṇāḥ kinnarā nāgās tathānye svargavāsinaḥ |
BRP042.040.2/ sāṅgāś ca caturo vedāḥ śāstrāṇi vividhāni ca || 40 ||
BRP042.041.1/ itihāsapurāṇāni yajñāś ca varadakṣiṇāḥ |
BRP042.041.2/ nadyaś ca vividhāḥ puṇyās tīrthāny āyatanāni ca || 41 ||
BRP042.042.1/ sāgarāś ca tathā śailās tasmin deśe vyavasthitāḥ |
BRP042.042.2/ evaṁ puṇyatame deśe devarṣipitṛsevite || 42 ||
BRP042.043.1/ sarvopabhogasahite vāsaḥ kasya na rocate |
BRP042.043.2/ śreṣṭhatvaṁ kasya deśasya kiṁ cānyad adhikaṁ tataḥ || 43 ||
BRP042.044.1/ āste yatra svayaṁ devo muktidaḥ puruṣottamaḥ |
BRP042.044.2/ dhanyās te vibudhaprakhyā ye vasanty utkale narāḥ || 44 ||
BRP042.045.1/ tīrtharājajale snātvā paśyanti puruṣottamam |
BRP042.045.2/ svarge vasanti te martyā na te yānti yamālaye || 45 ||
BRP042.046.1/ ye vasanty utkale kṣetre puṇye śrīpuruṣottame |
BRP042.046.2/ saphalaṁ jīvitaṁ teṣām utkalānāṁ sumedhasām || 46 ||
BRP042.047.1/ ye paśyanti suraśreṣṭhaṁ prasannāyatalocanam |
BRP042.047.2/ cārubhrūkeśamukuṭaṁ cārukarṇāvataṁsakam || 47 ||
BRP042.048.1/ cārusmitaṁ cārudantaṁ cārukuṇḍalamaṇḍitam |
BRP042.048.2/ sunāsaṁ sukapolaṁ ca sulalāṭaṁ sulakṣaṇam || 48 ||
BRP042.049.1/ trailokyānandajananaṁ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam || 49 ||
43. Chapter 43 :: Story of Indradyumna
[Page 177
]
[Note: [ SS 95-97]
BRP043.001.0/ brahmovāca:
BRP043.001.1/ purā kṛtayuge viprāḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP043.001.2/ babhūva nṛpatiḥ śrīmān indradyumna iti śrutaḥ || 1 ||
BRP043.002.1/ satyavādī śucir dakṣaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP043.002.2/ rūpavān subhagaḥ śūro dātā bhoktā priyaṁvadaḥ || 2 ||
BRP043.003.1/ yaṣṭā samastayajñānāṁ brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
BRP043.003.2/ dhanurvede ca vede ca śāstre ca nipuṇaḥ kṛtī || 3 ||
BRP043.004.1/ vallabho naranārīṇāṁ paurṇamāsyāṁ yathā śaśī |
BRP043.004.2/ āditya iva duṣprekṣyaḥ śatrusaṅghabhayaṅkaraḥ || 4 ||
BRP043.005.1/ vaiṣṇavaḥ sattvasampanno jitakrodho jitendriyaḥ |
BRP043.005.2/ adhyetā yogasāṅkhyānāṁ mumukṣur dharmatatparaḥ || 5 ||
BRP043.006.1/ evaṁ sa pālayan pṛthvīṁ rājā sarvaguṇākaraḥ |
BRP043.006.2/ tasya buddhiḥ samutpannā harer ārādhanaṁ prati || 6 ||
BRP043.007.1/ katham ārādhayiṣyāmi devadevaṁ janārdanam |
BRP043.007.2/ kasmin kṣetre 'thavā tīrthe nadītīre tathāśrame || 7 ||
BRP043.008.1/ evaṁ cintāparaḥ so 'tha nirīkṣya manasā mahīm |
BRP043.008.2/ ālokya sarvatīrthāni kṣetrāṇy atha purāṇy api || 8 ||
BRP043.009.1/ tāni sarvāṇi santyajya jagāmāyatanaṁ punaḥ |
BRP043.009.2/ vikhyātaṁ paramaṁ kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam || 9 ||
BRP043.010.1/ sa gatvā tat kṣetravaraṁ samṛddhabalavāhanaḥ |
BRP043.010.2/ ayajac cāśvamedhena vidhivad bhūridakṣiṇaḥ || 10 ||
BRP043.011.1/ kārayitvā mahotsedhaṁ prāsādaṁ caiva viśrutam |
BRP043.011.2/ tatra saṅkarṣaṇaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ sthāpya vīryavān || 11 ||
BRP043.012.1/ pañcatīrthaṁ ca vidhivat kṛtvā tatra mahīpatiḥ |
BRP043.012.2/ snānaṁ dānaṁ tapo homaṁ devatāprekṣaṇaṁ tathā || 12 ||
BRP043.013.1/ bhaktyā cārādhya vidhivat pratyahaṁ puruṣottamam |
BRP043.013.2/ prasādād devadevasya tato mokṣam avāptavān || 13 ||
BRP043.014.1/ mārkaṇḍeyaṁ ca kṛṣṇaṁ ca dṛṣṭvā rāmaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP043.014.2/ sāgare cendradyumnākhye snātvā mokṣaṁ labhed dhruvam || 14 ||
BRP043.015.0/ munaya ūcuḥ:
BRP043.015.1/ kasmāt sa nṛpatiḥ pūrvam indradyumno jagatpatiḥ |
BRP043.015.2/ jagāma paramaṁ kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam || 15 ||
BRP043.016.1/ gatvā tatra suraśreṣṭha kathaṁ sa nṛpasattamaḥ |
BRP043.016.2/ vājimedhena vidhivad iṣṭavān puruṣottamam || 16 ||
BRP043.017.1/ kathaṁ sa sarvaphalade kṣetre paramadurlabhe |
BRP043.017.2/ prāsādaṁ kārayām āsa ceṣṭaṁ trailokyaviśrutam || 17 ||
BRP043.018.1/ kathaṁ sa kṛṣṇaṁ rāmaṁ ca subhadrāṁ ca prajāpate |
BRP043.018.2/ nirmame rājaśārdūlaḥ kṣetraṁ rakṣitavān katham || 18 ||
[Page 178
]
BRP043.019.1/ kathaṁ tatra mahīpālaḥ prāsāde bhuvanottame |
BRP043.019.2/ sthāpayām āsa matimān kṛṣṇādīṁs tridaśārcitān || 19 ||
BRP043.020.1/ etat sarvaṁ suraśreṣṭha vistareṇa yathātatham |
BRP043.020.2/ vaktum arhasy aśeṣeṇa caritaṁ tasya dhīmataḥ || 20 ||
BRP043.021.1/ na tṛptim adhigacchāmas tava vākyāmṛtena vai |
BRP043.021.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 21 ||
BRP043.022.0/ brahmovāca:
BRP043.022.1/ sādhu sādhu dvijaśreṣṭhā yat pṛcchadhvaṁ purātanam |
BRP043.022.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ bhuktimuktipradaṁ śubham || 22 ||
BRP043.023.1/ vakṣyāmi tasya caritaṁ yathāvṛttaṁ kṛte yuge |
BRP043.023.2/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ prayatāḥ saṁyatendriyāḥ || 23 ||
BRP043.024.1/ avantī nāma nagarī mālave bhuvi viśrutā |
BRP043.024.2/ babhūva tasya nṛpateḥ pṛthivī kakudopamā || 24 ||
BRP043.025.1/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā dṛḍhaprākāratoraṇā |
BRP043.025.2/ dṛḍhayantrārgaladvārā parikhābhir alaṅkṛtā || 25 ||
BRP043.026.1/ nānāvaṇiksamākīrṇā nānābhāṇḍasuvikriyā |
BRP043.026.2/ rathyāpaṇavatī ramyā |
BRP043.026.3/ suvibhaktacatuṣpathā || 26 ||
BRP043.027.1/ gṛhagopurasambādhā vīthībhiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.027.2/ rājahaṁsanibhaiḥ śubhraiś citragrīvair manoharaiḥ || 27 ||
BRP043.028.1/ anekaśatasāhasraiḥ prāsādaiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.028.2/ yajñotsavapramuditā gītavāditranisvanā || 28 ||
BRP043.029.1/ nānāvarṇapatākābhir dhvajaiś ca samalaṅkṛtā |
BRP043.029.2/ hastyaśvarathasaṅkīrṇā padātigaṇasaṅkulā || 29 ||
BRP043.030.1/ nānāyodhasamākīrṇā nānājanapadair yutā |
BRP043.030.2/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś caiva dvijātibhiḥ || 30 ||
BRP043.031.1/ samṛddhā sā muniśreṣṭhā vidvadbhiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.031.2/ na tatra malināḥ santi na mūrkhā nāpi nirdhanāḥ || 31 ||
BRP043.032.1/ na rogiṇo na hīnāṅgā na dyūtavyasanānvitāḥ |
BRP043.032.2/ sadā hṛṣṭāḥ sumanaso dṛśyante puruṣāḥ striyaḥ || 32 ||
BRP043.033.1/ krīḍanti sma divā rātrau hṛṣṭās tatra pṛthak pṛthak |
BRP043.033.2/ suveṣāḥ puruṣās tatra dṛśyante mṛṣṭakuṇḍalāḥ || 33 ||
BRP043.034.1/ surūpāḥ suguṇāś caiva divyālaṅkārabhūṣitāḥ |
BRP043.034.2/ kāmadevapratīkāśāḥ sarvalakṣaṇalakṣitāḥ || 34 ||
BRP043.035.1/ sukeśāḥ sukapolāś ca sumukhāḥ śmaśrudhāriṇaḥ |
BRP043.035.2/ jñātāraḥ sarvaśāstrāṇāṁ bhettāraḥ śatruvāhinīm || 35 ||
BRP043.036.1/ dātāraḥ sarvaratnānāṁ bhoktāraḥ sarvasampadām |
BRP043.036.2/ striyas tatra muniśreṣṭhā dṛśyante sumanoharāḥ || 36 ||
BRP043.037.1/ haṁsavāraṇagāminyaḥ praphullāmbhojalocanāḥ |
BRP043.037.2/ sumadhyamāḥ sujaghanāḥ pīnonnatapayodharāḥ || 37 ||
[Page 179
]
BRP043.038.1/ sukeśāś cāruvadanāḥ sukapolāḥ sthirālakāḥ |
BRP043.038.2/ hāvabhāvānatagrīvāḥ karṇābharaṇabhūṣitāḥ || 38 ||
BRP043.039.1/ bimbauṣṭhyo rañjitamukhās tāmbūlena virājitāḥ |
BRP043.039.2/ suvarṇābharaṇopetāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ || 39 ||
BRP043.040.1/ śyāmāvadātāḥ suśroṇyaḥ kāñcīnūpuranāditāḥ |
BRP043.040.2/ divyamālyāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ || 40 ||
BRP043.041.1/ vidagdhāḥ subhagāḥ kāntāś cārvaṅgyaḥ priyadarśanāḥ |
BRP043.041.2/ rūpalāvaṇyasaṁyuktāḥ sarvāḥ prahasitānanāḥ || 41 ||
BRP043.042.1/ krīḍantyaś ca madonmattāḥ ca |
BRP043.042.2/ gītavādyakathālāpai ramayantyaś ca tāḥ striyaḥ || 42 ||
BRP043.043.1/ vāramukhyāś ca dṛśyante nṛtyagītaviśāradāḥ |
BRP043.043.2/ prekṣaṇālāpakuśalāḥ sarvayoṣidguṇānvitāḥ || 43 ||
BRP043.044.1/ anyāś ca tatra dṛśyante guṇācāryāḥ kulastriyaḥ |
BRP043.044.2/ pativratāś ca subhagā guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtāḥ || 44 ||
BRP043.045.1/ vanaiś copavanaiḥ puṇyair udyānaiś ca manoramaiḥ |
BRP043.045.2/ devatāyatanair divyair nānākusumaśobhitaiḥ || 45 ||
BRP043.046.1/ śālais tālais tamālaiś ca bakulair nāgakesaraiḥ |
BRP043.046.2/ pippalaiḥ karṇikāraiś ca candanāgurucampakaiḥ || 46 ||
BRP043.047.1/ punnāgair nārikeraiś ca panasaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP043.047.2/ nāraṅgair lakucair lodhraiḥ saptaparṇaiḥ śubhāñjanaiḥ || 47 ||
BRP043.048.1/ cūtabilvakadambaiś ca śiṁśapair dhavakhādiraiḥ |
BRP043.048.2/ pāṭalāśokatagaraiḥ karavīraiḥ sitetaraiḥ || 48 ||
BRP043.049.1/ pītārjunakabhallātaiḥ siddhair āmrātakais tathā |
BRP043.049.2/ nyagrodhāśvatthakāśmaryaiḥ palāśair devadārubhiḥ || 49 ||
BRP043.050.1/ mandāraiḥ pārijātaiś ca tintiḍīkavibhītakaiḥ |
BRP043.050.2/ prācīnāmalakaiḥ plakṣair jambūśirīṣapādapaiḥ || 50 ||
BRP043.051.1/ kāleyaiḥ kāñcanāraiś ca madhujambīratindukaiḥ |
BRP043.051.2/ kharjūrāgastyabakulaiḥ śākhoṭakaharītakaiḥ || 51 ||
BRP043.052.1/ kaṅkolair mucukundaiś ca hintālair bījapūrakaiḥ |
BRP043.052.2/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ || 52 ||
BRP043.053.1/ mallikākundabāṇaiś ca kadalīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ |
BRP043.053.2/ mātuluṅgaiḥ pūgaphalaiḥ karuṇaiḥ sindhuvārakaiḥ || 53 ||
BRP043.054.1/ bahuvāraiḥ kovidārair badaraiḥ sakarañjakaiḥ |
BRP043.054.2/ anyaiś ca vividhaiḥ puṣpavṛkṣaiś cānyair manoharaiḥ || 54 ||
BRP043.055.1/ latāgulmair vitānaiś ca udyānair nandanopamaiḥ |
BRP043.055.2/ sadā kusumagandhāḍhyaiḥ sadā phalabharānataiḥ || 55 ||
BRP043.056.1/ nānāpakṣirutai ramyair nānāmṛgagaṇāvṛtaiḥ |
BRP043.056.2/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgāraiḥ priyaputrakaiḥ || 56 ||
BRP043.057.1/ kalaviṅkair mayūraiś ca śukaiḥ kokilakais tathā |
BRP043.057.2/ kapotaiḥ khañjarīṭaiś ca śyenaiḥ pārāvatais tathā || 57 ||
[Page 180
]
BRP043.058.1/ khagaiś cānyair bahuvidhaiḥ śrotraramyair manoramaiḥ |
BRP043.058.2/ saritaḥ puṣkariṇyaś ca sarāṁsi subahūni ca || 58 ||
BRP043.059.1/ anyair jalāśayaiḥ puṇyaiḥ kumudotpalamaṇḍitaiḥ |
BRP043.059.2/ padmaiḥ sitetaraiḥ śubhraiḥ kahlāraiś ca sugandhibhiḥ || 59 ||
BRP043.060.1/ anyair bahuvidhaiḥ puṣpair jalajaiḥ sumanoharaiḥ |
BRP043.060.2/ gandhāmodakarair divyaiḥ sarvartukusumojjvalaiḥ || 60 ||
BRP043.061.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiś cakravākopaśobhitaiḥ |
BRP043.061.2/ sārasaiś ca balākaiś ca kūrmair matsyaiḥ sanakrakaiḥ || 61 ||
BRP043.062.1/ jalapādaiḥ kadambaiś ca plavaiś ca jalakukkuṭaiḥ |
BRP043.062.2/ khagair jalacaraiś cānyair nānāravavibhūṣitaiḥ || 62 ||
BRP043.063.1/ nānāvarṇaiḥ sadā hṛṣṭair añcitāni samantataḥ |
BRP043.063.2/ evaṁ nānāvidhaiḥ puṣpair vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 63 ||
BRP043.064.1/ vividhaiḥ pādapaiḥ puṇyair udyānair vividhais tathā |
BRP043.064.2/ jalasthalacaraiś caiva vihagaiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 64 ||
BRP043.065.1/ devatāyatanair divyaiḥ śobhitā sā mahāpurī |
BRP043.065.2/ tatrāste bhagavān devas tripurāris trilocanaḥ || 65 ||
BRP043.066.1/ mahākāleti vikhyātaḥ sarvakāmapradaḥ śivaḥ |
BRP043.066.2/ śivakuṇḍe naraḥ snātvā vidhivat pāpanāśane || 66 ||
BRP043.067.1/ devān pitṝn ṛṣīṁś caiva santarpya vidhivad budhaḥ |
BRP043.067.2/ gatvā śivālayaṁ paścāt kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam || 67 ||
BRP043.068.1/ praviśya saṁyato bhūtvā dhautavāsā jitendriyaḥ |
BRP043.068.2/ snānaiḥ puṣpais tathā gandhair dhūpair dīpaiś ca bhaktitaḥ || 68 ||
BRP043.069.1/ naivedyair upahāraiś ca gītavādyaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP043.069.2/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca nṛtyaiḥ stotraiś ca śaṅkaram || 69 ||
BRP043.070.1/ sampūjya vidhivad bhaktyā mahākālaṁ sakṛc chivam |
BRP043.070.2/ aśvamedhasahasrasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 70 ||
BRP043.071.1/ pāpaiḥ sarvair vinirmukto vimānaiḥ sārvakāmikaiḥ |
BRP043.071.2/ āruhya tridivaṁ yāti yatra śambhor niketanam || 71 ||
BRP043.072.1/ divyarūpadharaḥ śrīmān divyālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP043.072.2/ bhuṅkte tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 72 ||
BRP043.073.1/ śivaloke muniśreṣṭhā jarāmaraṇavarjitaḥ |
BRP043.073.2/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare brāhmaṇe kule || 73 ||
BRP043.074.1/ caturvedī bhaved vipraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP043.074.2/ yogaṁ pāśupataṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 74 ||
BRP043.075.1/ āste tatra nadī puṇyā śiprā nāmeti viśrutā |
BRP043.075.2/ tasyāṁ snātas tu vidhivat santarpya pitṛdevatāḥ || 75 ||
BRP043.076.1/ sarvapāpavinirmukto vimānavaram āsthitaḥ |
BRP043.076.2/ bhuṅkte bahuvidhān bhogān svargaloke narottamaḥ || 76 ||
BRP043.077.1/ āste tatraiva bhagavān devadevo janārdanaḥ |
BRP043.077.2/ govindasvāmināmāsau bhuktimuktiprado hariḥ || 77 ||
BRP043.078.1/ taṁ dṛṣṭvā muktim āpnoti trisaptakulasaṁyutaḥ |
BRP043.078.2/ vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā || 78 ||
[Page 181
]
BRP043.079.1/ sarvakāmasamṛddhena kāmagenāsthireṇa ca |
BRP043.079.2/ upagīyamāno gandharvair viṣṇuloke mahīyate || 79 ||
BRP043.080.1/ bhuṅkte ca vividhān kāmān nirātaṅko gatajvaraḥ |
BRP043.080.2/ ābhūtasamplavaṁ yāvat surūpaḥ subhagaḥ sukhī || 80 ||
BRP043.081.1/ kālenāgatya matimān brāhmaṇaḥ syān mahītale |
BRP043.081.2/ pravare yogināṁ gehe vedaśāstrārthatattvavit || 81 ||
BRP043.082.1/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP043.082.2/ vikramasvāmināmānaṁ viṣṇuṁ tatraiva bho dvijāḥ || 82 ||
BRP043.083.1/ dṛṣṭvā naro vā nārī vā phalaṁ pūrvoditaṁ labhet |
BRP043.083.2/ anye 'pi tatra tiṣṭhanti devāḥ śakrapurogamāḥ || 83 ||
BRP043.084.1/ mātaraś ca muniśreṣṭhāḥ sarvakāmaphalapradāḥ |
BRP043.084.2/ dṛṣṭvā tān vidhivad bhaktyā sampūjya praṇipatya ca || 84 ||
BRP043.085.1/ sarvapāpavinirmukto naro yāti triviṣṭapam |
BRP043.085.2/ evaṁ sā nagarī ramyā rājasiṁhena pālitā || 85 ||
BRP043.086.1/ nityotsavapramuditā yathendrasyāmarāvatī |
BRP043.086.2/ purāṣṭādaśasaṁyuktā suvistīrṇacatuṣpathā || 86 ||
BRP043.087.1/ dhanurjyāghoṣaninadā siddhasaṅgamabhūṣitā |
BRP043.087.2/ vidyāvadgaṇabhūyiṣṭhā vedanirghoṣanāditā || 87 ||
BRP043.088.1/ itihāsapurāṇāni śāstrāṇi vividhāni ca |
BRP043.088.2/ kāvyālāpakathāś caiva śrūyante 'harniśaṁ dvijāḥ || 88 ||
BRP043.089.1/ evaṁ mayā guṇāḍhyā sā taduyinī?? samudāhṛtā |
BRP043.089.2/ yasyāṁ rājābhavat pūrvam indradyumno mahāmatiḥ || 89 ||
44. Chapter 44 :: Story of Indradyumna (cont.): The journey to the southern ocean
[Note: [ SS 97-98]
BRP044.001.0/ brahmovāca:
BRP044.001.1/ tasyāṁ sa nṛpatiḥ pūrvaṁ kurvan rājyam anuttamam |
BRP044.001.2/ pālayām āsa matimān prajāḥ putrān ivaurasān || 1 ||
BRP044.002.1/ satyavādī mahāprājñaḥ śūraḥ sarvaguṇākaraḥ |
BRP044.002.2/ matimān dharmasampannaḥ sarvaśastrabhṛtāṁ varaḥ || 2 ||
BRP044.003.1/ satyavāñ śīlavān dāntaḥ śrīmān parapurañjayaḥ |
BRP044.003.2/ āditya iva tejobhī rūpair āśvinayor iva || 3 ||
BRP044.004.1/ vardhamānasurāścaryaḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP044.004.2/ śāradendur ivābhāti lakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 4 ||
BRP044.005.1/ āhartā sarvayajñānāṁ hayamedhādikṛt tathā |
BRP044.005.2/ dānair yajñais tapobhiś ca tattulyo nāsti bhūpatiḥ || 5 ||
BRP044.006.1/ suvarṇamaṇimuktānāṁ gajāśvānāṁ ca bhūpatiḥ |
BRP044.006.2/ pradadau vipramukhyebhyo yāge yāge mahādhanam || 6 ||
BRP044.007.1/ hastyaśvarathamukhyānāṁ kambalājinavāsasām |
BRP044.007.2/ ratnānāṁ dhanadhānyānām antas tasya na vidyate || 7 ||
[Page 182
]
BRP044.008.1/ evaṁ sarvadhanair yukto guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP044.008.2/ sarvakāmasamṛddhātmā kurvan rājyam akaṇṭakam || 8 ||
BRP044.009.1/ tasyeyaṁ matir utpannā sarvayogeśvaraṁ harim |
BRP044.009.2/ katham ārādhayiṣyāmi bhuktimuktipradaṁ prabhum || 9 ||
BRP044.010.1/ vicārya sarvaśāstrāṇi tantrāṇy āgamavistaram |
BRP044.010.2/ itihāsapurāṇāni vedāṅgāni ca sarvaśaḥ || 10 ||
BRP044.011.1/ dharmaśāstrāṇi sarvāṇi niyamān ṛṣibhāṣitān |
BRP044.011.2/ vedāṅgāni ca śāstrāṇi vidyāsthānāni yāni ca || 11 ||
BRP044.012.1/ guruṁ saṁsevya yatnena brāhmaṇān vedapāragān |
BRP044.012.2/ ādhāya paramāṁ kāṣṭhāṁ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā || 12 ||
BRP044.013.1/ samprāpya paramaṁ tattvaṁ vāsudevākhyam avyayam |
BRP044.013.2/ bhrāntijñānād atītas tu mumukṣuḥ saṁyatendriyaḥ || 13 ||
BRP044.014.1/ katham ārādhayiṣyāmi devadevaṁ sanātanam |
BRP044.014.2/ pītavastraṁ caturbāhuṁ śaṅkhacakragadādharam || 14 ||
BRP044.015.1/ vanamālāvṛtoraskaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP044.015.2/ śrīvatsoraḥsamāyuktaṁ mukuṭāṅgadaśobhitam || 15 ||
BRP044.016.1/ svapurāt sa tu niṣkrānta ujjayinyāḥ prajāpatiḥ |
BRP044.016.2/ balena mahatā yuktaḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ || 16 ||
BRP044.017.1/ anujagmus tu taṁ sarve rathinaḥ śastrapāṇayaḥ |
BRP044.017.2/ rathair vimānasaṅkāśaiḥ patākādhvajasevitaiḥ || 17 ||
BRP044.018.1/ sādinaś ca tathā sarve prāsatomarapāṇayaḥ |
BRP044.018.2/ aśvaiḥ pavanasaṅkāśair anujagmus tu taṁ nṛpam || 18 ||
BRP044.019.1/ himavatsambhavair mattair vāraṇaiḥ parvatopamaiḥ |
BRP044.019.2/ īṣādantaiḥ sadā mattaiḥ pracaṇḍaiḥ ṣaṣṭihāyanaiḥ || 19 ||
BRP044.020.1/ hemakakṣaiḥ sapatākair ghaṇṭāravavibhūṣitaiḥ |
BRP044.020.2/ anujagmuś ca taṁ sarve gajayuddhaviśāradāḥ || 20 ||
BRP044.021.1/ asaṅkhyeyāś ca pādātā dhanuṣprāsāsipāṇayaḥ |
BRP044.021.2/ divyamālyāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ || 21 ||
BRP044.022.1/ anujagmuś ca taṁ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
BRP044.022.2/ sarvāstrakuśalāḥ śūrāḥ sadā saṅgrāmalālasāḥ || 22 ||
BRP044.023.1/ antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvāḥ svalaṅkṛtāḥ |
BRP044.023.2/ bimbauṣṭhacārudaśanāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 23 ||
BRP044.024.1/ divyavastradharāḥ sarvā divyamālyavibhūṣitāḥ |
BRP044.024.2/ divyagandhānuliptāṅgāḥ śaraccandranibhānanāḥ || 24 ||
BRP044.025.1/ sumadhyamāś cāruveṣāś cārukarṇālakāñcitāḥ |
BRP044.025.2/ tāmbūlarañjitamukhā rakṣibhiś ca surakṣitāḥ || 25 ||
BRP044.026.1/ yānair uccāvacaiḥ śubhrair maṇikāñcanabhūṣitaiḥ |
BRP044.026.2/ upagīyamānās tāḥ sarvā gāyanaiḥ stutipāṭhakaiḥ || 26 ||
BRP044.027.1/ veṣṭitāḥ śastrahastaiś ca padmapattrāyatekṣaṇāḥ |
BRP044.027.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā anujagmuś ca taṁ nṛpam || 27 ||
[Page 183
]
BRP044.028.1/ vaṇiggrāmagaṇāḥ sarve nānāpuranivāsinaḥ |
BRP044.028.2/ dhanai ratnaiḥ suvarṇaiś ca sadārāḥ saparicchadāḥ || 28 ||
BRP044.029.1/ astravikrayakāś caiva tāmbūlapaṇyajīvinaḥ |
BRP044.029.2/ tṛṇavikrayakāś caiva kāṣṭhavikrayakārakāḥ || 29 ||
BRP044.030.1/ raṅgopajīvinaḥ sarve māṁsavikrayiṇas tathā |
BRP044.030.2/ tailavikrayakāś caiva vastravikrayakās tathā || 30 ||
BRP044.031.1/ phalavikrayiṇaś caiva pattravikrayiṇas tathā |
BRP044.031.2/ tathā javasahārāś ca rajakāś ca sahasraśaḥ || 31 ||
BRP044.032.1/ gopālā nāpitāś caiva tathānye vastrasūcakāḥ |
BRP044.032.2/ meṣapālāś cājapālā mṛgapālāś ca haṁsakāḥ || 32 ||
BRP044.033.1/ dhānyavikrayiṇaś caiva saktuvikrayiṇaś ca ye |
BRP044.033.2/ guḍavikrayikāś caiva tathā lavaṇajīvinaḥ || 33 ||
BRP044.034.1/ gāyanā nartakāś caiva tathā maṅgalapāṭhakāḥ |
BRP044.034.2/ śailūṣāḥ kathakāś caiva purāṇārthaviśāradāḥ || 34 ||
BRP044.035.1/ kavayaḥ kāvyakartāro nānākāvyaviśāradāḥ |
BRP044.035.2/ viṣaghnā gāruḍāś caiva nānāratnaparīkṣakāḥ || 35 ||
BRP044.036.1/ vyokārās tāmrakārāś ca kāṁsyakārāś ca rūṭhakāḥ |
BRP044.036.2/ kauṣakārāś citrakārāḥ kundakārāś ca pāvakāḥ || 36 ||
BRP044.037.1/ daṇḍakārāś cāsikārāḥ surādhūtopajīvinaḥ |
BRP044.037.2/ mallā dūtāś ca kāyasthā ye cānye karmakāriṇaḥ || 37 ||
BRP044.038.1/ tantuvāyā rūpakārā vārtikās tailapāṭhakāḥ |
BRP044.038.2/ lāvajīvās taittirikā mṛgapakṣyupajīvinaḥ || 38 ||
BRP044.039.1/ gajavaidyāś ca vaidyāś ca naravaidyāś ca ye narāḥ |
BRP044.039.2/ vṛkṣavaidyāś ca govaidyā ye cānye chedadāhakāḥ || 39 ||
BRP044.040.1/ ete nāgarakāḥ sarve ye cānye nānukīrtitāḥ |
BRP044.040.2/ anujagmus tu rājānaṁ samastapuravāsinaḥ || 40 ||
[Page 184
]
BRP044.041.1/ yathā vrajantaṁ pitaraṁ grāmāntaraṁ samutsukāḥ |
BRP044.041.2/ anuyānti yathā putrās tathā taṁ te 'pi nāgarāḥ || 41 ||
BRP044.042.1/ evaṁ sa nṛpatiḥ śrīmān vṛtaḥ sarvair mahājanaiḥ |
BRP044.042.2/ hastyaśvarathapādātair jagāma ca śanaiḥ śanaiḥ || 42 ||
BRP044.043.1/ evaṁ gatvā sa nṛpatir dakṣiṇasyodadhes taṭam |
BRP044.043.2/ sarvais tair dīrghakālena balair anugataḥ prabhuḥ || 43 ||
BRP044.044.1/ dadarśa sāgaraṁ ramyaṁ nṛtyantam iva ca sthitam |
BRP044.044.2/ anekaśatasāhasrair ūrmibhiś ca samākulam || 44 ||
BRP044.045.1/ nānāratnālayaṁ pūrṇaṁ nānāprāṇisamākulam |
BRP044.045.2/ vīcītaraṅgabahulaṁ mahāścaryasamanvitam || 45 ||
BRP044.046.1/ tīrtharājaṁ mahāśabdam apāraṁ subhayaṅkaram |
BRP044.046.2/ meghavṛndapratīkāśam agādhaṁ makarālayam || 46 ||
BRP044.047.1/ matsyaiḥ kūrmaiś ca śaṅkhaiś ca śuktikānakraśaṅkubhiḥ |
BRP044.047.2/ śiṁśumāraiḥ karkaṭaiś ca vṛtaṁ sarpair mahāviṣaiḥ || 47 ||
BRP044.048.1/ lavaṇodaṁ hareḥ sthānaṁ śayanasya nadīpatim |
BRP044.048.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ sarvavāñchāphalapradam || 48 ||
BRP044.049.1/ anekāvartagambhīraṁ dānavānāṁ samāśrayam |
BRP044.049.2/ amṛtasyāraṇiṁ divyaṁ devayonim apāṁ patim || 49 ||
BRP044.050.1/ viśiṣṭaṁ sarvabhūtānāṁ prāṇināṁ jīvadhāraṇam |
BRP044.050.2/ supavitraṁ pavitrāṇāṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam || 50 ||
BRP044.051.1/ tīrthānām uttamaṁ tīrtham avyayaṁ yādasāṁ patim |
BRP044.051.2/ candravṛddhikṣayasyeva yasya mānaṁ pratiṣṭhitam || 51 ||
BRP044.052.1/ abhedyaṁ sarvabhūtānāṁ devānām amṛtālayam |
BRP044.052.2/ utpattisthitisaṁhārahetubhūtaṁ sanātanam || 52 ||
BRP044.053.1/ upajīvyaṁ ca sarveṣāṁ puṇyaṁ nadanadīpatim |
BRP044.053.2/ dṛṣṭvā taṁ nṛpatiśreṣṭho vismayaṁ paramaṁ gataḥ || 53 ||
BRP044.054.1/ nivāsam akarot tatra velām asādya sāgarīm |
BRP044.054.2/ puṇye manohare deśe sarvabhūmiguṇair yute || 54 ||
BRP044.055.1/ vṛtaṁ śālaiḥ kadambaiś ca punnāgaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP044.055.2/ panasair nārikelaiś ca bakulair nāgakesaraiḥ || 55 ||
BRP044.056.1/ tālaiḥ pippalaiḥ kharjūrair nāraṅgair bījapūrakaiḥ |
BRP044.056.2/ śālair āmrātakair lodhrair bakulair bahuvārakaiḥ || 56 ||
BRP044.057.1/ kapitthaiḥ karṇikāraiś ca pāṭalāśokacampakaiḥ |
BRP044.057.2/ dāḍimaiś ca tamālaiś ca pārijātais tathārjunaiḥ || 57 ||
BRP044.058.1/ prācīnāmalakair bilvaiḥ priyaṅguvaṭakhādiraiḥ |
BRP044.058.2/ iṅgudīsaptaparṇaiś ca aśvatthāgastyajambukaiḥ || 58 ||
BRP044.059.1/ madhukaiḥ karṇikāraiś ca bahuvāraiḥ satindukaiḥ |
BRP044.059.2/ palāśabadarair nīpaiḥ siddhanimbaśubhāñjanaiḥ || 59 ||
BRP044.060.1/ vārakaiḥ kovidāraiś ca bhallātāmalakais tathā |
BRP044.060.2/ iti hintālakāṅkolaiḥ karañjaiḥ savibhītakaiḥ || 60 ||
[Page 185
]
BRP044.061.1/ sasarjamadhukāśmaryaiḥ śālmalīdevadārubhiḥ |
BRP044.061.2/ śākhoṭhakair nimbavaṭaiḥ kumbhīkauṣṭhaharītakaiḥ || 61 ||
BRP044.062.1/ guggulaiś candanair vṛkṣais tathaivāgurupāṭalaiḥ |
BRP044.062.2/ jambīrakaruṇair vṛkṣais tintiḍīraktacandanaiḥ || 62 ||
BRP044.063.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣais tathānyair bahupādapaiḥ |
BRP044.063.2/ kalpadrumair nityaphalaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ || 63 ||
BRP044.064.1/ nānāpakṣirutair divyair mattakokilanāditaiḥ |
BRP044.064.2/ mayūravarasaṅghuṣṭaiḥ śukasārikasaṅkulaiḥ || 64 ||
BRP044.065.1/ hārītair bhṛṅgarājaiś ca cātakair bahuputrakaiḥ |
BRP044.065.2/ jīvañjīvakakākolaiḥ kalaviṅkaiḥ kapotakaiḥ || 65 ||
BRP044.066.1/ khagair nānāvidhaiś cānyaiḥ śrotraramyair manoharaiḥ |
BRP044.066.2/ puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu kūjadbhiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 66 ||
BRP044.067.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca sadā puṣpadharaiḥ sitaiḥ |
BRP044.067.2/ mallikākundakusumair yūthikātagarais tathā || 67 ||
BRP044.068.1/ kuṭajair bāṇapuṣpaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP044.068.2/ mālatīkaravīraiś ca tathā kadalakāñcanaiḥ || 68 ||
BRP044.069.1/ anyair nānāvidhaiḥ puṣpaiḥ sugandhaiś cārudarśanaiḥ |
BRP044.069.2/ vanodyānopavanajair nānāvarṇaiḥ sugandhibhiḥ || 69 ||
BRP044.070.1/ vidyādharagaṇākīrṇaiḥ siddhacāraṇasevitaiḥ |
BRP044.070.2/ gandharvoragarakṣobhir bhūtāpsarasakinnaraiḥ || 70 ||
BRP044.071.1/ muniyakṣagaṇākīrṇair nānāsattvaniṣevitaiḥ |
BRP044.071.2/ mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ siṁhair varāhamahiṣākulaiḥ || 71 ||
BRP044.072.1/ tathānyaiḥ kṛṣṇasārādyair mṛgaiḥ sarvatra śobhitaiḥ |
BRP044.072.2/ śārdūlair dīptamātaṅgais tathānyair vanacāribhiḥ || 72 ||
BRP044.073.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣair udyānair nandanopamaiḥ |
BRP044.073.2/ latāgulmavitānaiś ca vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 73 ||
BRP044.074.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ |
BRP044.074.2/ kādambaiś ca plavair haṁsaiś cakravākopaśobhitaiḥ || 74 ||
BRP044.075.1/ kamalaiḥ śatapattraiś ca kahlāraiḥ kumudotpalaiḥ |
BRP044.075.2/ khagair jalacaraiś cānyaiḥ puṣpair jalasamudbhavaiḥ || 75 ||
BRP044.076.1/ parvatair dīptaśikharaiś cārukandaramaṇḍitaiḥ |
BRP044.076.2/ nānāvṛkṣasamākīrṇair nānādhātuvibhūṣitaiḥ || 76 ||
BRP044.077.1/ sarvāścaryamayaiḥ śṛṅgaiḥ sarvabhūtālayaiḥ śubhaiḥ |
BRP044.077.2/ sarvauṣadhisamāyuktair vipulaiś citrasānubhiḥ || 77 ||
BRP044.078.1/ evaṁ sarvaiḥ samuditaiḥ śobhitaṁ sumanoharaiḥ |
BRP044.078.2/ dadarśa sa mahīpālaḥ sthānaṁ trailokyapūjitam || 78 ||
BRP044.079.1/ daśayojanavistīrṇaṁ pañcayojanam āyatam |
BRP044.079.2/ nānāścaryasamāyuktaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 79 ||
45. Chapter 45 :: Story of Indradyumna (cont.): The disappearance of Nīlamādhava
[Page 186
]
[Note: [ SS 98-101]
BRP045.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP045.001.1/ tasmin kṣetravare puṇye vaiṣṇave puruṣottame |
BRP045.001.2/ kiṁ tatra pratimā pūrvaṁ na sthitā vaiṣṇavī prabho || 1 ||
BRP045.002.1/ yenāsau nṛpatis tatra gatvā sabalavāhanaḥ |
BRP045.002.2/ sthāpayām āsa kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ bhadrāṁ śubhapradām || 2 ||
BRP045.003.1/ saṁśayo no mahān atra vismayaś ca jagatpate |
BRP045.003.2/ śrotum icchāmahe sarvaṁ brūhi tatkāraṇaṁ ca naḥ || 3 ||
BRP045.004.0/ brahmovāca:
BRP045.004.1/ śṛṇudhvaṁ pūrvasaṁvṛttāṁ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP045.004.2/ pravakṣyāmi samāsena śriyā pṛṣṭaḥ purā hariḥ || 4 ||
BRP045.005.1/ sumeroḥ kāñcane śṛṅge sarvāścaryasamanvite |
BRP045.005.2/ siddhavidyādharair yakṣaiḥ kinnarair upaśobhite || 5 ||
BRP045.006.1/ devadānavagandharvair nāgair apsarasāṁ gaṇaiḥ |
BRP045.006.2/ munibhir guhyakaiḥ siddhaiḥ sauparṇaiḥ samarudgaṇaiḥ || 6 ||
BRP045.007.1/ anyair devālayaiḥ sādhyaiḥ kaśyapādyaiḥ prajeśvaraiḥ |
BRP045.007.2/ vālakhilyādibhiś caiva śobhite sumanohare || 7 ||
BRP045.008.1/ karṇikāravanair divyaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ |
BRP045.008.2/ jātarūpapratīkāśair bhūṣite sūryasannibhaiḥ || 8 ||
BRP045.009.1/ anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ śālatālādibhir vanaiḥ |
BRP045.009.2/ punnāgāśokasaralanyagrodhāmrātakārjunaiḥ || 9 ||
BRP045.010.1/ pārijātāmrakhadiranīpabilvakadambakaiḥ |
BRP045.010.2/ dhavakhādirapālāśaśīrṣāmalakatindukaiḥ || 10 ||
BRP045.011.1/ nāriṅgakolabakulalodhradāḍimadārukaiḥ |
BRP045.011.2/ sarjaiś ca karṇais tagaraiḥ śiśibhūrjavanimbakaiḥ || 11 ||
BRP045.012.1/ anyaiś ca kāñcanaiś caiva phalabhāraiś ca nāmitaiḥ |
BRP045.012.2/ nānākusumagandhāḍhyair bhūṣite puṣpapādapaiḥ || 12 ||
BRP045.013.1/ mālatīyūthikāmallīkundabāṇakuruṇṭakaiḥ |
BRP045.013.2/ pāṭalāgastyakuṭajamandārakusumādibhiḥ || 13 ||
BRP045.014.1/ anyaiś ca vividhaiḥ puṣpair manasaḥ prītidāyakaiḥ |
BRP045.014.2/ nānāvihagasaṅghaiś ca kūjadbhir madhurasvaraiḥ || 14 ||
BRP045.015.1/ puṁskokilarutair divyair mattabarhiṇanāditaiḥ |
BRP045.015.2/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpair nānāvidhais tathā || 15 ||
BRP045.016.1/ khagair nānāvidhaiś caiva śobhite surasevite |
BRP045.016.2/ tatra sthitaṁ jagannāthaṁ jagatsraṣṭāram avyayam || 16 ||
BRP045.017.1/ sarvalokavidhātāraṁ vāsudevākhyam avyayam |
BRP045.017.2/ praṇamya śirasā devī lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP045.017.3/ papracchemaṁ mahāpraśnaṁ padmajā tam anuttamam || 17 ||
BRP045.018.0/ śrīr uvāca:
BRP045.018.1/ brūhi tvaṁ sarvalokeśa saṁśayaṁ me hṛdi sthitam |
BRP045.018.2/ martyaloke mahāścarye karmabhūmau sudurlabhe || 18 ||
[Page 187
]
BRP045.019.1/ lobhamohagrahagraste kāmakrodhamahārṇave |
BRP045.019.2/ yena mucyeta deveśa asmāt saṁsārasāgarāt || 19 ||
BRP045.020.1/ ācakṣva sarvadeveśa praṇatāṁ yadi manyase |
BRP045.020.2/ tvadṛte nāsti loke 'smin vaktā saṁśayanirṇaye || 20 ||
BRP045.021.0/ brahmovāca:
BRP045.021.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasyā devadevo janārdanaḥ |
BRP045.021.2/ provāca parayā prītyā paraṁ sārāmṛtopamam || 21 ||
BRP045.022.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP045.022.1/ sukhopāsyaḥ susādhyaś ca 'bhirāmaś ca susatphalaḥ |
BRP045.022.2/ āste tīrthavare devi vikhyātaḥ puruṣottamaḥ || 22 ||
BRP045.023.1/ na tena sadṛśaḥ kaścit triṣu lokeṣu vidyate |
BRP045.023.2/ kīrtanād yasya deveśi mucyate sarvapātakaiḥ || 23 ||
BRP045.024.1/ na vijñāto 'maraiḥ sarvair na daityair na ca dānavaiḥ |
BRP045.024.2/ marīcyādyair munivarair gopitaṁ me varānane || 24 ||
BRP045.025.1/ tat te 'haṁ sampravakṣyāmi tīrtharājaṁ ca sāmpratam |
BRP045.025.2/ bhāvenaikena suśroṇi śṛṇuṣva varavarṇini || 25 ||
BRP045.026.1/ āsīt kalpe samutpanne naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP045.026.2/ pralīnā devagandharvadaityavidyādharoragāḥ || 26 ||
BRP045.027.1/ tamobhūtam idaṁ sarvaṁ na prājñāyata kiñcana |
BRP045.027.2/ tasmiñ jāgarti bhūtātmā paramātmā jagadguruḥ || 27 ||
BRP045.028.1/ śrīmāṁs trimūrtikṛd devo jagatkartā maheśvaraḥ |
BRP045.028.2/ vāsudeveti vikhyāto yogātmā harir īśvaraḥ || 28 ||
BRP045.029.1/ so 'sṛjad yoganidrānte nābhyambhoruhamadhyagam |
BRP045.029.2/ padmakeśarasaṅkāśaṁ brahmāṇaṁ bhūtam avyayam || 29 ||
BRP045.030.1/ tādṛgbhūtas tato brahmā sarvalokamaheśvaraḥ |
BRP045.030.2/ pañcabhūtasamāyuktaṁ sṛjate ca śanaiḥ śanaiḥ || 30 ||
BRP045.031.1/ mātrāyonīni bhūtāni sthūlasūkṣmāṇi yāni ca |
BRP045.031.2/ caturvidhāni sarvāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca || 31 ||
BRP045.032.1/ tataḥ prajāpatir brahmā cakre sarvaṁ carācaram |
BRP045.032.2/ sañcintya manasātmānaṁ sasarja vividhāḥ prajāḥ || 32 ||
BRP045.033.1/ marīcyādīn munīn sarvān devāsurapitṝn api |
BRP045.033.2/ yakṣavidyādharāṁś cānyān gaṅgādyāḥ saritas tathā || 33 ||
BRP045.034.1/ naravānarasiṁhāṁś ca vividhāṁś ca vihaṅgamān |
BRP045.034.2/ jarāyūn aṇḍajān devi svedajodbhedajāṁs tathā || 34 ||
BRP045.035.1/ brahma kṣatraṁ tathā vaiśyaṁ śūdraṁ caiva catuṣṭayam |
BRP045.035.2/ antyajātāṁś ca mlecchāṁś ca sasarja vividhān pṛthak || 35 ||
BRP045.036.1/ yat kiñcij jīvasañjñaṁ tu tṛṇagulmapipīlikam |
BRP045.036.2/ brahmā bhūtvā jagat sarvaṁ nirmame sa carācaram || 36 ||
[Page 188
]
BRP045.037.1/ dakṣiṇāṅge tathātmānaṁ sañcintya puruṣaṁ svayam |
BRP045.037.2/ vāme caiva tu nārīṁ sa dvidhā bhūtam akalpayat || 37 ||
BRP045.038.1/ tataḥ prabhṛti loke 'smin prajā maithunasambhavāḥ |
BRP045.038.2/ adhamottamamadhyāś ca mama kṣetrāṇi yāni ca || 38 ||
BRP045.039.1/ evaṁ sañcintya devo 'sau purā salilayonijaḥ |
BRP045.039.2/ jagāma dhyānam āsthāya vāsudevātmikāṁ tanum || 39 ||
BRP045.040.1/ dhyānamātreṇa devena svayam eva janārdanaḥ |
BRP045.040.2/ tasmin kṣaṇe samutpannaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt || 40 ||
BRP045.041.1/ sahasraśīrṣā puruṣaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ |
BRP045.041.2/ saliladhvāntameghābhaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ || 41 ||
BRP045.042.1/ apaśyat sahasā taṁ tu brahmā lokapitāmahaḥ |
BRP045.042.2/ āsanair arghyapādyaiś ca akṣatair abhinandya ca || 42 ||
BRP045.043.1/ tuṣṭāva paramaiḥ stotrair viriñciḥ susamāhitaḥ |
BRP045.043.2/ tato 'ham uktavān devaṁ brahmāṇaṁ kamalodbhavam |
BRP045.043.3/ kāraṇaṁ vada māṁ tāta mama dhyānasya sāmpratam || 43 ||
BRP045.044.0/ brahmovāca:
BRP045.044.1/ jagaddhitāya deveśa martyalokaiś ca durlabham |
BRP045.044.2/ svargadvārasya mārgāṇi yajñadānavratāni ca || 44 ||
BRP045.045.1/ yogaḥ satyaṁ tapaḥ śraddhā tīrthāni vividhāni ca |
BRP045.045.2/ vihāya sarvam eteṣāṁ sukhaṁ tatsādhanaṁ vada || 45 ||
BRP045.046.1/ sthānaṁ jagatpate mahyām utkṛṣṭaṁ ca yad ucyate |
BRP045.046.2/ sarveṣām uttamaṁ sthānaṁ brūhi me puruṣottama || 46 ||
BRP045.047.1/ vidhātur vacanaṁ śrutvā tato 'haṁ proktavān priye |
BRP045.047.2/ śṛṇu brahman pravakṣyāmi nirmalaṁ bhuvi durlabham || 47 ||
BRP045.048.1/ uttamaṁ sarvakṣetrāṇāṁ dhanyaṁ saṁsāratāraṇam |
BRP045.048.2/ gobrāhmaṇahitaṁ puṇyaṁ cāturvarṇyasukhodayam || 48 ||
BRP045.049.1/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ kṣetraṁ paramadurlabham |
BRP045.049.2/ mahāpuṇyaṁ tu sarveṣāṁ siddhidaṁ vai pitāmahe || 49 ||
BRP045.050.1/ tasmād āsīt samutpannaṁ tīrtharājaṁ sanātanam |
BRP045.050.2/ vikhyātaṁ paramaṁ kṣetraṁ caturyuganiṣevitam || 50 ||
BRP045.051.1/ sarveṣām eva devānām ṛṣīṇāṁ brahmacāriṇām |
BRP045.051.2/ daityadānavasiddhānāṁ gandharvoragarakṣasām || 51 ||
BRP045.052.1/ nāgavidyādharāṇāṁ ca sthāvarasya carasya ca |
BRP045.052.2/ uttamaḥ puruṣo yasmāt tasmāt sa puruṣottamaḥ || 52 ||
BRP045.053.1/ dakṣiṇasyodadhes tīre nyagrodho yatra tiṣṭhati |
BRP045.053.2/ daśayojanavistīrṇaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 53 ||
BRP045.054.1/ yas tu kalpe samutpanne mahadulkānibarhaṇe |
BRP045.054.2/ vināśaṁ naivam abhyeti svayaṁ tatraivam āsthitaḥ || 54 ||
BRP045.055.1/ dṛṣṭamātre vaṭe tasmiṁś chāyām ākramya cāsakṛt |
BRP045.055.2/ brahmahatyāt pramucyeta pāpeṣv anyeṣu kā kathā || 55 ||
[Page 189
]
BRP045.056.1/ pradakṣiṇā kṛtā yais tu namaskāraś ca jantubhiḥ |
BRP045.056.2/ sarve vidhūtapāpmānas te gatāḥ keśavālayam || 56 ||
BRP045.057.1/ nyagrodhasyottare kiñcid dakṣiṇe keśavasya tu |
BRP045.057.2/ prāsādas tatra tiṣṭhet tu padaṁ dharmamayaṁ hi tat || 57 ||
BRP045.058.1/ pratimāṁ tatra vai dṛṣṭvā svayaṁ devena nirmitām |
BRP045.058.2/ anāyāsena vai yānti bhuvanaṁ me tato narāḥ || 58 ||
BRP045.059.1/ gacchamānāṁs tu tān prekṣya ekadā dharmarāṭ priye |
BRP045.059.2/ madantikam anuprāpya praṇamya śirasābravīt || 59 ||
BRP045.060.0/ yama uvāca:
BRP045.060.1/ namas te bhagavan deva lokanātha jagatpate |
BRP045.060.2/ kṣīrodavāsinaṁ devaṁ śeṣabhogānuśāyinam || 60 ||
BRP045.061.1/ varaṁ vareṇyaṁ varadaṁ kartāram akṛtaṁ prabhum |
BRP045.061.2/ viśveśvaram ajaṁ viṣṇuṁ sarvajñam aparājitam || 61 ||
BRP045.062.1/ nīlotpaladalaśyāmaṁ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
BRP045.062.2/ sarvajñaṁ nirguṇaṁ śāntaṁ jagaddhātāram avyayam || 62 ||
BRP045.063.1/ sarvalokavidhātāraṁ sarvalokasukhāvaham |
BRP045.063.2/ purāṇaṁ puruṣaṁ vedyaṁ vyaktāvyaktaṁ sanātanam || 63 ||
BRP045.064.1/ parāvarāṇāṁ sraṣṭāraṁ lokanāthaṁ jagadgurum |
BRP045.064.2/ śrīvatsoraskasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam || 64 ||
BRP045.065.1/ pītavastraṁ caturbāhuṁ śaṅkhacakragadādharam |
BRP045.065.2/ hārakeyūrasaṁyuktaṁ mukuṭāṅgadadhāriṇam || 65 ||
BRP045.066.1/ sarvalakṣaṇasampūrṇaṁ sarvendriyavivarjitam |
BRP045.066.2/ kūṭastham acalaṁ sūkṣmaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam || 66 ||
BRP045.067.1/ bhāvābhāvavinirmuktaṁ vyāpinaṁ prakṛteḥ param |
BRP045.067.2/ namasyāmi jagannātham īśvaraṁ sukhadaṁ prabhum || 67 ||
BRP045.068.1/ ity evaṁ dharmarājas tu purā nyagrodhasannidhau |
BRP045.068.2/ stutvā nānāvidhaiḥ stotraiḥ praṇāmam akarot tadā || 68 ||
BRP045.069.1/ taṁ dṛṣṭvā tu mahābhāge praṇataṁ prāñjalisthitam |
BRP045.069.2/ stotrasya kāraṇaṁ devi pṛṣṭavān aham antakam || 69 ||
BRP045.070.1/ vaivasvata mahābāho sarvadevottamo hy asi |
BRP045.070.2/ kimarthaṁ stutavān māṁ tvaṁ saṅkṣepāt tad bravīhi me || 70 ||
BRP045.071.0/ dharmarāja uvāca:
BRP045.071.1/ asminn āyatane puṇye vikhyāte puruṣottame |
BRP045.071.2/ indranīlamayī śreṣṭhā pratimā sārvakāmikī || 71 ||
BRP045.072.1/ tāṁ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa bhāvenaikena śraddhayā |
BRP045.072.2/ śvetākhyaṁ bhavanaṁ yānti niṣkāmāś caiva mānavāḥ || 72 ||
BRP045.073.1/ ataḥ kartuṁ na śaknomi vyāpāram arisūdana |
BRP045.073.2/ prasīda sumahādeva saṁhara pratimāṁ vibho || 73 ||
BRP045.074.1/ śrutvā vaivasvatasyaitad vākyam etad uvāca ha |
BRP045.074.2/ yama tāṁ gopayiṣyāmi sikatābhiḥ samantataḥ || 74 ||
[Page 190
]
BRP045.075.1/ tataḥ sā pratimā devi vallibhir gopitā mayā |
BRP045.075.2/ yathā tatra na paśyanti manujāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || 75 ||
BRP045.076.1/ pracchādya vallikair devi jātarūpaparicchadaiḥ |
BRP045.076.2/ yamaṁ prasthāpayām āsa svāṁ purīṁ dakṣiṇāṁ diśam || 76 ||
BRP045.077.0/ brahmovāca:
BRP045.077.1/ luptāyāṁ pratimāyāṁ tu indranīlasya bho dvijāḥ |
BRP045.077.2/ tasmin kṣetravare puṇye vikhyāte puruṣottame || 77 ||
BRP045.078.1/ yo bhūtas tatra vṛttānto devadevo janārdanaḥ |
BRP045.078.2/ taṁ sarvaṁ kathayām āsa sa tasyai bhagavān purā || 78 ||
BRP045.079.1/ indradyumnasya gamanaṁ kṣetrasandarśanaṁ tathā |
BRP045.079.2/ kṣetrasya varṇanaṁ caiva prāsādakaraṇaṁ tathā || 79 ||
BRP045.080.1/ hayamedhasya yajanaṁ svapnadarśanam eva ca |
BRP045.080.2/ lavaṇasyodadhes tīre kāṣṭhasya darśanaṁ tathā || 80 ||
BRP045.081.1/ darśanaṁ vāsudevasya śilpirājasya ca dvijāḥ |
BRP045.081.2/ nirmāṇaṁ pratimāyās tu yathāvarṇaṁ viśeṣataḥ || 81 ||
BRP045.082.1/ sthāpanaṁ caiva sarveṣāṁ prāsāde bhuvanottame |
BRP045.082.2/ yātrākāle ca viprendrāḥ kalpasaṅkīrtanaṁ tathā || 82 ||
BRP045.083.1/ mārkaṇḍeyasya caritaṁ sthāpanaṁ śaṅkarasya ca |
BRP045.083.2/ pañcatīrthasya māhātmyaṁ darśanaṁ śūlapāṇinaḥ || 83 ||
BRP045.084.1/ vaṭasya darśanaṁ caiva vyuṣṭiṁ tasya ca bho dvijāḥ |
BRP045.084.2/ darśanaṁ baladevasya kṛṣṇasya ca viśeṣataḥ || 84 ||
BRP045.085.1/ subhadrāyāś ca tatraiva māhātmyaṁ caiva sarvaśaḥ |
BRP045.085.2/ darśanaṁ narasiṁhasya vyuṣṭisaṅkīrtanaṁ tathā || 85 ||
BRP045.086.1/ anantavāsudevasya darśanaṁ guṇakīrtanam |
BRP045.086.2/ śvetamādhavamāhātmyaṁ svargadvārasya darśanam || 86 ||
BRP045.087.1/ udadher darśanaṁ caiva snānaṁ tarpaṇam eva ca |
BRP045.087.2/ samudrasnānamāhātmyam indradyumnasya ca dvijāḥ || 87 ||
BRP045.088.1/ pañcatīrthaphalaṁ caiva mahājyeṣṭhaṁ tathaiva ca |
BRP045.088.2/ sthānaṁ kṛṣṇasya halinaḥ parvayātrāphalaṁ tathā || 88 ||
BRP045.089.1/ varṇanaṁ viṣṇulokasya kṣetrasya ca punaḥ punaḥ |
BRP045.089.2/ pūrvaṁ kathitavān sarvaṁ tasyai sa puruṣottamaḥ || 89 ||
46. Chapter 46 :: Story of Indradyumna (cont.): Description of Puruṣottamakṣetra
[Note: [ SS 101]
BRP046.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP046.001.1/ śrotum icchāmahe deva kathāśeṣaṁ mahīpateḥ |
BRP046.001.2/ tasmin kṣetravare gatvā kiṁ cakāra narādhipaḥ || 1 ||
BRP046.002.0/ brahmovāca:
BRP046.002.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP046.002.2/ kṣetrasandarśanaṁ caiva kṛtyaṁ tasya ca bhūpateḥ || 2 ||
[Page 191
]
BRP046.003.1/ gatvā tatra mahīpālaḥ kṣetre trailokyaviśrute |
BRP046.003.2/ dadarśa ramaṇīyāni sthānāni saritas tathā || 3 ||
BRP046.004.1/ nadī tatra mahāpuṇyā vindhyapādavinirgatā |
BRP046.004.2/ svittropaleti vikhyātā sarvapāpaharā śivā || 4 ||
BRP046.005.1/ gaṅgātulyā mahāsrotā dakṣiṇārṇavagāminī |
BRP046.005.2/ mahānadīti nāmnā sā puṇyatoyā saridvarā || 5 ||
BRP046.006.1/ dakṣiṇasyodadher garbhaṁ śobhitā |
BRP046.006.2/ ubhayos taṭayor yasyā grāmāś ca nagarāṇi ca || 6 ||
BRP046.007.1/ dṛśyante muniśārdūlāḥ susasyāḥ sumanoharāḥ |
BRP046.007.2/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā vastrālaṅkārabhūṣitāḥ || 7 ||
BRP046.008.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrās tatra pṛthak pṛthak |
BRP046.008.2/ svadharmaniratāḥ śāntā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ || 8 ||
BRP046.009.1/ tāmbūlapūrṇavadanā mālādāmavibhūṣitāḥ |
BRP046.009.2/ vedapūrṇamukhā viprāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ || 9 ||
BRP046.010.1/ agnihotraratāḥ kecit kecid aupāsanakriyāḥ |
BRP046.010.2/ sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ || 10 ||
BRP046.011.1/ catvāre rājamārgeṣu vaneṣūpavaneṣu ca |
BRP046.011.2/ sabhāmaṇḍalaharmyeṣu devatāyataneṣu ca || 11 ||
BRP046.012.1/ itihāsapurāṇāni vedāḥ sāṅgāḥ sulakṣaṇāḥ |
BRP046.012.2/ kāvyaśāstrakathās tatra śrūyante ca mahājanaiḥ || 12 ||
BRP046.013.1/ striyas taddeśavāsinyo rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP046.013.2/ sampūrṇalakṣaṇopetā vistīrṇaśroṇimaṇḍalāḥ || 13 ||
BRP046.014.1/ saroruhamukhāḥ śyāmāḥ śaraccandranibhānanāḥ |
BRP046.014.2/ pīnonnatastanāḥ sarvāḥ samṛddhyā cārudarśanāḥ || 14 ||
BRP046.015.1/ sauvarṇavalayākrāntā divyair vastrair alaṅkṛtāḥ |
BRP046.015.2/ kadalīgarbhasaṅkāśāḥ padmakiñjalkasaprabhāḥ || 15 ||
BRP046.016.1/ bimbādharapuṭāḥ kāntāḥ karṇāntāyatalocanāḥ |
BRP046.016.2/ sumukhāś cārukeśāś ca hāvabhāvāvanāmitāḥ || 16 ||
BRP046.017.1/ kāścit padmapalāśākṣyaḥ kāścid indīvarekṣaṇāḥ |
BRP046.017.2/ vidyudvispaṣṭadaśanās tanvaṅgyaś ca tathāparāḥ || 17 ||
BRP046.018.1/ kuṭilālakasaṁyuktāḥ sīmantena virājitāḥ |
BRP046.018.2/ grīvābharaṇasaṁyuktā mālyadāmavibhūṣitāḥ || 18 ||
BRP046.019.1/ kuṇḍalai ratnasaṁyuktaiḥ karṇapūrair manoharaiḥ |
BRP046.019.2/ devayoṣitpratīkāśā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ || 19 ||
BRP046.020.1/ divyagītavarair dhanyaiḥ krīḍamānā varāṅganāḥ |
BRP046.020.2/ vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca paṇavaiś caiva gomukhaiḥ || 20 ||
BRP046.021.1/ śaṅkhadundubhinirghoṣair nānāvādyair manoharaiḥ |
BRP046.021.2/ krīḍantyas tāḥ sadā hṛṣṭā vilāsinyaḥ parasparam || 21 ||
BRP046.022.1/ evamādi tathānekagītavādyaviśāradāḥ |
BRP046.022.2/ divā rātrau samāyuktāḥ kāmonmattā varāṅganāḥ || 22 ||
BRP046.023.1/ bhikṣuvaikhānasaiḥ siddhaiḥ snātakair brahmacāribhiḥ |
BRP046.023.2/ mantrasiddhais tapaḥsiddhair yajñasiddhair niṣevitam || 23 ||
[Page 192
]
BRP046.024.1/ ity evaṁ dadṛśe rājā kṣetraṁ paramaśobhanam |
BRP046.024.2/ atraivārādhayiṣyāmi bhagavantaṁ sanātanam || 24 ||
BRP046.025.1/ jagadguruṁ paraṁ devaṁ paraṁ pāraṁ paraṁ padam |
BRP046.025.2/ sarveśvareśvaraṁ viṣṇum anantam aparājitam || 25 ||
BRP046.026.1/ idaṁ tanmānasaṁ tīrthaṁ jñātaṁ me puruṣottamam |
BRP046.026.2/ kalpavṛkṣo mahākāyo nyagrodho yatra tiṣṭhati || 26 ||
BRP046.027.1/ pratimā cendranīlākhyā svayaṁ devena gopitā |
BRP046.027.2/ na cātra dṛśyate cānyā pratimā vaiṣṇavī śubhā || 27 ||
BRP046.028.1/ tathā yatnaṁ kariṣyāmi yathā devo jagatpatiḥ |
BRP046.028.2/ pratyakṣaṁ mama cābhyeti viṣṇuḥ satyaparākramaḥ || 28 ||
BRP046.029.1/ yajñair dānais tapobhiś ca homair dhyānais tathārcanaiḥ |
BRP046.029.2/ upavāsaiś ca vidhivac careyaṁ vratam uttamam || 29 ||
BRP046.030.1/ ananyamanasā caiva tanmanā nānyamānasaḥ |
BRP046.030.2/ viṣṇvāyatanavinyāse prārambhaṁ ca karomy aham || 30 ||
47. Chapter 47 :: Story of Indradyumna (cont.): Construction of temple; Indradyumna's horse-sacrifice
[Note: [ SS 102-103]
BRP047.001.0/ brahmovāca:
BRP047.001.1/ evaṁ sa pṛthivīpālaś cintayitvā dvijottamāḥ |
BRP047.001.2/ prāsādārthaṁ hares tatra prārambham akarot tadā || 1 ||
BRP047.002.1/ ānāyya gaṇakān sarvān ācāryāñ śāstrapāragān |
BRP047.002.2/ bhūmiṁ saṁśodhya yatnena rājā tu parayā mudā || 2 ||
BRP047.003.1/ brāhmaṇair jñānasampannair vedaśāstrārthapāragaiḥ |
BRP047.003.2/ amātyair mantribhiś caiva vāstuvidyāviśāradaiḥ || 3 ||
BRP047.004.1/ taiḥ sārdhaṁ sa samālocya sumuhūrte śubhe dine |
BRP047.004.2/ sucandratārāsaṁyoge grahānukūlyasaṁyute || 4 ||
BRP047.005.1/ jayamaṅgalaśabdaiś ca nānāvādyair manoharaiḥ |
BRP047.005.2/ vedādhyayananirghoṣair gītaiḥ sumadhurasvaraiḥ || 5 ||
BRP047.006.1/ puṣpalājākṣatair gandhaiḥ pūrṇakumbhaiḥ sadīpakaiḥ |
BRP047.006.2/ dadāv arghyaṁ tato rājā śraddhayā susamāhitaḥ || 6 ||
BRP047.007.1/ dattvaivam arghyaṁ vidhivad ānāyya sa mahīpatiḥ |
BRP047.007.2/ kaliṅgādhipatiṁ śūram utkalādhipatiṁ tathā |
BRP047.007.3/ kośalādhipatiṁ caiva tān uvāca tadā nṛpaḥ || 7 ||
BRP047.008.0/ rājovāca:
BRP047.008.1/ gacchadhvaṁ sahitāḥ sarve śilārthe susamāhitāḥ |
BRP047.008.2/ gṛhītvā śilpimukhyāṁś ca śilākarmaviśāradān || 8 ||
BRP047.009.1/ vindhyācalaṁ suvistīrṇaṁ bahukandaraśobhitam |
BRP047.009.2/ nirūpya sarvasānūni cchedayitvā śilāḥ śubhāḥ |
BRP047.009.3/ saṁvāhyantāṁ ca śakaṭair naukābhir mā vilambatha || 9 ||
[Page 193
]
BRP047.010.0/ brahmovāca:
BRP047.010.1/ evaṁ gantuṁ samādiśya tān nṛpān sa mahīpatiḥ |
BRP047.010.2/ punar evābravīd vākyaṁ sāmātyān sapurohitān || 10 ||
BRP047.011.0/ rājovāca:
BRP047.011.1/ gacchantu dūtāḥ sarvatra mamājñāṁ pravadantu vai |
BRP047.011.2/ yatra tiṣṭhanti rājānaḥ pṛthivyāṁ tān suśīghragāḥ || 11 ||
BRP047.012.1/ hastyaśvarathapādātaiḥ sāmātyaiḥ sapurohitaiḥ |
BRP047.012.2/ gacchata sahitāḥ sarva indradyumnasya śāsanāt || 12 ||
BRP047.013.0/ brahmovāca:
BRP047.013.1/ evaṁ dūtāḥ samājñātā rājñā tena mahātmanā |
BRP047.013.2/ gatvā tadā nṛpān ūcur vacanaṁ tasya bhūpateḥ || 13 ||
BRP047.014.1/ śrutvā tu te tathā sarve dūtānāṁ vacanaṁ nṛpāḥ |
BRP047.014.2/ ājagmus tvaritāḥ sarve svasainyaiḥ parivāritāḥ || 14 ||
BRP047.015.1/ ye nṛpāḥ sarvadigbhāge ye ca dakṣiṇataḥ sthitāḥ |
BRP047.015.2/ paścimāyāṁ sthitā ye ca uttarāpathasaṁsthitāḥ || 15 ||
BRP047.016.1/ pratyantavāsino ye 'pi ye ca sannidhivāsinaḥ |
BRP047.016.2/ pārvatīyāś ca ye kecit tathā dvīpanivāsinaḥ || 16 ||
BRP047.017.1/ rathair nāgaiḥ padātaiś ca vājibhir dhanavistaraiḥ |
BRP047.017.2/ samprāptā bahuśo viprāḥ śrutvendradyumnaśāsanam || 17 ||
BRP047.018.1/ tān āgatān nṛpān dṛṣṭvā sāmātyān sapurohitān |
BRP047.018.2/ provāca rājā hṛṣṭātmā kāryam uddiśya sādaram || 18 ||
BRP047.019.0/ rājovāca:
BRP047.019.1/ śṛṇudhvaṁ nṛpaśārdūlā yathā kiñcid bravīmy aham |
BRP047.019.2/ asmin kṣetravare puṇye bhuktimuktiprade śive || 19 ||
BRP047.020.1/ hayamedhaṁ mahāyajñaṁ prāsādaṁ caiva vaiṣṇavam |
BRP047.020.2/ kathaṁ śaknomy ahaṁ kartum iti cintākulaṁ manaḥ || 20 ||
BRP047.021.1/ bhavadbhiḥ susahāyais tu sarvam etat karomy aham |
BRP047.021.2/ yadi yūyaṁ sahāyā me bhavadhvaṁ nṛpasattamāḥ || 21 ||
BRP047.022.0/ brahmovāca:
BRP047.022.1/ ity evaṁ vadamānasya rājarājasya dhīmataḥ |
BRP047.022.2/ sarve pramuditā hṛṣṭā bhūpās te tasya śāsanāt || 22 ||
BRP047.023.1/ vavṛṣur dhanaratnaiś ca suvarṇamaṇimauktikaiḥ |
BRP047.023.2/ kambalājinaratnaiś ca rāṅkavāstaraṇaiḥ śubhaiḥ || 23 ||
BRP047.024.1/ vajravaidūryamāṇikyaiḥ padmarāgendranīlakaiḥ |
BRP047.024.2/ gajair aśvair dhanaiś cānyai rathaiś caiva kareṇubhiḥ || 24 ||
BRP047.025.1/ asaṅkhyeyair bahuvidhair dravyair uccāvacais tathā |
BRP047.025.2/ śālivrīhiyavaiś caiva māṣamudgatilais tathā || 25 ||
BRP047.026.1/ siddhārthacaṇakaiś caiva godhūmair masurādibhiḥ |
BRP047.026.2/ śyāmākair madhukaiś caiva nīvāraiḥ sakulatthakaiḥ || 26 ||
BRP047.027.1/ anyaiś ca vividhair dhānyair grāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ |
BRP047.027.2/ bahudhānyasahasrāṇāṁ taṇḍulānāṁ ca rāśibhiḥ || 27 ||
[Page 194
]
BRP047.028.1/ gavyasya haviṣaḥ kumbhaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP047.028.2/ tathānyair vividhair dravyair bhakṣyabhojyānulepanaiḥ || 28 ||
BRP047.029.1/ rājānaḥ pūrayām āsur yat kiñcid dravyasambhavaiḥ |
BRP047.029.2/ tān dṛṣṭvā yajñasambhārān sarvasampatsamanvitān || 29 ||
BRP047.030.1/ yajñakarmavido viprān vedavedāṅgapāragān |
BRP047.030.2/ śāstreṣu nipuṇān dakṣān kuśalān sarvakarmasu || 30 ||
BRP047.031.1/ ṛṣīṁś caiva maharṣīṁś ca devarṣīṁś caiva tāpasān |
BRP047.031.2/ brahmacārigṛhasthāṁś ca vānaprasthān yatīṁs tathā || 31 ||
BRP047.032.1/ snātakān brāhmaṇāṁś cānyān agnihotre sadā sthitān |
BRP047.032.2/ ācāryopādhyāyavarān svādhyāyatapasānvitān || 32 ||
BRP047.033.1/ sadasyāñ śāstrakuśalāṁs tathānyān pāvakān bahūn |
BRP047.033.2/ dṛṣṭvā tān nṛpatiḥ śrīmān uvāca svaṁ purohitam || 33 ||
BRP047.034.0/ rājovāca:
BRP047.034.1/ tataḥ prayāntu vidvāṁso brāhmaṇā vedapāragāḥ |
BRP047.034.2/ vājimedhārthasiddhyarthaṁ deśaṁ paśyantu yajñiyam || 34 ||
BRP047.035.0/ brahmovāca:
BRP047.035.1/ ity uktaḥ sa tathā cakre vacanaṁ tasya bhūpateḥ |
BRP047.035.2/ hṛṣṭaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṁ tadā rājapurohitaḥ || 35 ||
BRP047.036.1/ tato yayau purodhāś ca prājñaḥ sthapatibhiḥ saha |
BRP047.036.2/ brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmaṇi || 36 ||
BRP047.037.1/ taṁ deśaṁ dhīvaragrāmaṁ sapratoliviṭaṅkinam |
BRP047.037.2/ kārayām āsa vipro 'sau yajñavāṭaṁ yathāvidhi || 37 ||
BRP047.038.1/ prāsādaśatasambādhaṁ maṇipravaraśobhitam |
BRP047.038.2/ indrasadmanibhaṁ ramyaṁ hemaratnavibhūṣitam || 38 ||
BRP047.039.1/ stambhān kanakacitrāṁś ca toraṇāni bṛhanti ca |
BRP047.039.2/ yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṁ ca kāñcanam || 39 ||
BRP047.040.1/ antaḥpurāṇi rājñāṁ ca nānādeśanivāsinām |
BRP047.040.2/ kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi || 40 ||
BRP047.041.1/ brāhmaṇānāṁ ca vaiśyānāṁ nānādeśasamīyuṣām |
BRP047.041.2/ kārayām āsa vidhivac chālās tatrāpy anekaśaḥ || 41 ||
BRP047.042.1/ priyārthaṁ tasya nṛpater āyayur nṛpasattamāḥ |
BRP047.042.2/ ratnāny anekāny ādāya striyaś cāyayur utsave || 42 ||
BRP047.043.1/ teṣāṁ nirviśatāṁ sveṣu śibireṣu mahātmanām |
BRP047.043.2/ nadataḥ sāgarasyeva divispṛg abhavad dhvaniḥ || 43 ||
BRP047.044.1/ teṣām abhyāgatānāṁ ca sa rājā munisattamāḥ |
BRP047.044.2/ vyādideśāyatanāni śayyāś cāpy upacārataḥ || 44 ||
BRP047.045.1/ bhojanāni vicitrāṇi śālīkṣuyavagorasaiḥ |
BRP047.045.2/ upetya nṛpatiśreṣṭho vyādideśa svayaṁ tadā || 45 ||
BRP047.046.1/ tathā tasmin mahāyajñe bahavo brahmavādinaḥ |
BRP047.046.2/ ye ca dvijātipravarās tatrāsan dvijasattamāḥ || 46 ||
[Page 195
]
BRP047.047.1/ samājagmuḥ saśiṣyās tān pratijagrāha pārthivaḥ |
BRP047.047.2/ sarvāṁś ca tān anuyayau yāvad āvasathān iti || 47 ||
BRP047.048.1/ svayam eva mahātejā dambhaṁ tyaktvā nṛpottamaḥ |
BRP047.048.2/ tataḥ kṛtvā svaśilpaṁ ca śilpino 'nye ca ye tadā || 48 ||
BRP047.049.1/ kṛtsnaṁ yajñavidhiṁ rājñe tadā tasmai nyavedayan |
BRP047.049.2/ tataḥ śrutvā nṛpaśreṣṭhaḥ kṛtaṁ sarvam atandritaḥ |
BRP047.049.3/ hṛṣṭaromābhavad rājā saha mantribhir acyutaḥ || 49 ||
BRP047.050.0/ brahmovāca:
BRP047.050.1/ tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādibhiḥ |
BRP047.050.2/ hetuvādān bahūn āhuḥ parasparajigīṣavaḥ || 50 ||
BRP047.051.1/ devendrasyeva vihitaṁ rājasiṁhena bho dvijāḥ |
BRP047.051.2/ dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni ca || 51 ||
BRP047.052.1/ śayyāsanavikārāṁś ca subahūn ratnasañcayān |
BRP047.052.2/ ghaṭapātrīkaṭāhāni kalaśān vardhamānakān || 52 ||
BRP047.053.1/ nahi kaścid asauvarṇam apaśyad vasudhādhipaḥ |
BRP047.053.2/ yūpāṁś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān || 53 ||
BRP047.054.1/ upakṣiptān yathākālaṁ vidhivad bhūrivarcasaḥ |
BRP047.054.2/ sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ kecana dvijāḥ || 54 ||
BRP047.055.1/ sarvān eva samānītān apaśyaṁs tatra te nṛpāḥ |
BRP047.055.2/ gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhastriyo 'pi ca || 55 ||
BRP047.056.1/ audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṁsi ca |
BRP047.056.2/ jarāyujāṇḍajātāni svedajāny udbhidāni ca || 56 ||
BRP047.057.1/ parvatāny upadhānyāni bhūtāni dadṛśuś ca te |
BRP047.057.2/ evaṁ pramuditaṁ sarvaṁ paśuto dhanadhānyataḥ || 57 ||
BRP047.058.1/ yajñavāṭaṁ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṁ paramaṁ gatāḥ |
BRP047.058.2/ brāhmaṇānāṁ viśāṁ caiva bahumiṣṭānnam ṛddhimat || 58 ||
BRP047.059.1/ pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṁ tatra bhuñjatām |
BRP047.059.2/ dundubhir meghanirghoṣān muhurmuhur athākarot || 59 ||
BRP047.060.1/ vinanādāsakṛc cāpi divase divase gate |
BRP047.060.2/ evaṁ sa vavṛdhe yajñas tasya rājñas tu dhīmataḥ || 60 ||
BRP047.061.1/ annasya subahūn viprā utsargān nirgatopamān |
BRP047.061.2/ dadhikulyāś ca dadṛśuḥ payasaś ca hradāṁs tathā || 61 ||
BRP047.062.1/ jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadair yutaḥ |
BRP047.062.2/ dvijāś ca tatra dṛśyante rājñas tasya mahāmakhe || 62 ||
BRP047.063.1/ tatra yāni sahasrāṇi puruṣāṇāṁ tatas tataḥ |
BRP047.063.2/ gṛhītvā bhājanaṁ jagmur bahūni dvijasattamāḥ || 63 ||
BRP047.064.1/ śrāviṇaś cāpi te sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
BRP047.064.2/ paryaveṣayan dvijātīñ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 64 ||
BRP047.065.1/ vividhāny anupānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ |
BRP047.065.2/ te vai nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ saha || 65 ||
[Page 196
]
BRP047.066.1/ samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān |
BRP047.066.2/ pūjāṁ cakre tadā teṣāṁ vidhivad bhūridakṣiṇaḥ || 66 ||
BRP047.067.1/ digdeśād āgatān rājño mahāsaṅgrāmaśālinaḥ |
BRP047.067.2/ naṭanartakakādīṁś ca gītastutiviśāradān || 67 ||
BRP047.068.1/ patnyo manoramās tasya pīnonnatapayodharāḥ |
BRP047.068.2/ indīvarapalāśākṣyaḥ śaraccandranibhānanāḥ || 68 ||
BRP047.069.1/ kulaśīlaguṇopetāḥ sahasraikaṁ śatādhikam |
BRP047.069.2/ evaṁ tadbhūpaparamapatnīgaṇasamanvitam || 69 ||
BRP047.070.1/ ratnamālākulaṁ divyaṁ patākādhvajasevitam |
BRP047.070.2/ ratnahārayutaṁ ramyaṁ candrakāntisamaprabham || 70 ||
BRP047.071.1/ kariṇaḥ parvatākārān madasiktān mahābalān |
BRP047.071.2/ śataśaḥ koṭisaṅghātair dantibhir dantabhūṣaṇaiḥ || 71 ||
BRP047.072.1/ vātavegajavair aśvaiḥ sindhujātaiḥ suśobhanaiḥ |
BRP047.072.2/ śvetāśvaiḥ śyāmakarṇaiś ca koṭyanekair javānvitaiḥ || 72 ||
BRP047.073.1/ sannaddhabaddhakakṣaiś ca nānāpraharaṇodyataiḥ |
BRP047.073.2/ asaṅkhyeyaiḥ padātaiś ca devaputropamais tathā || 73 ||
BRP047.074.1/ ity evaṁ dadṛśe rājā yajñasambhāravistaram |
BRP047.074.2/ mudaṁ lebhe tadā rājā saṁhṛṣṭo vākyam abravīt || 74 ||
BRP047.075.0/ rājovāca:
BRP047.075.1/ ānayadhvaṁ hayaśreṣṭhaṁ sarvalakṣaṇalakṣitam |
BRP047.075.2/ cārayadhvaṁ pṛthivyāṁ vai rājaputrāḥ susaṁyatāḥ || 75 ||
BRP047.076.1/ vidvadbhir dharmavidbhiś ca atra homo vidhīyatām |
BRP047.076.2/ kṛṣṇacchāgaṁ ca mahiṣaṁ kṛṣṇasāramṛgaṁ dvijān || 76 ||
BRP047.077.1/ anaḍvāhaṁ ca gāś caiva sarvāṁś ca paśupālakān |
BRP047.077.2/ iṣṭayaś ca pravartantāṁ prāsādaṁ vaiṣṇavaṁ tataḥ || 77 ||
BRP047.078.1/ sarvam etac ca viprebhyo dīyatāṁ manasepsitam |
BRP047.078.2/ striyaś ca ratnakoṭyaś ca grāmāś ca nagarāṇi ca || 78 ||
BRP047.079.1/ samyak samṛddhabhūmyaś ca viṣayāś caivam arthinām |
BRP047.079.2/ anyāni dravyajātāni manojñāni bahūni ca || 79 ||
BRP047.080.1/ sarveṣāṁ yācamānānāṁ nāsti hy etan na bhāṣayet |
BRP047.080.2/ tāvat pravartatāṁ yajño yāvad devaḥ purā tv iha |
BRP047.080.3/ pratyakṣaṁ mama cābhyeti yajñasyāsya samīpataḥ || 80 ||
BRP047.081.0/ brahmovāca:
BRP047.081.1/ evam uktvā tadā viprā rājasiṁho mahābhujaḥ |
BRP047.081.2/ dadau suvarṇasaṅghātaṁ koṭīnāṁ caiva bhūṣaṇam || 81 ||
BRP047.082.1/ kareṇuśatasāhasraṁ vājino niyutāni ca |
BRP047.082.2/ arbudaṁ caiva vṛṣabhaṁ svarṇaśṛṅgīś ca dhenukāḥ || 82 ||
BRP047.083.1/ surūpāḥ surabhīś caiva kāṁsyadohāḥ payasvinīḥ |
BRP047.083.2/ prāyacchat sa tu viprebhyo vedavidbhyo mudā yutaḥ || 83 ||
[Page 197
]
BRP047.084.1/ vāsāṁsi ca mahārhāṇi rāṅkavāstaraṇāni ca |
BRP047.084.2/ suśuklāni ca śubhrāṇi pravālamaṇim uttamam || 84 ||
BRP047.085.1/ adadāt sa mahāyajñe ratnāni vividhāni ca || 85 ||
BRP047.086.1/ vajravaidūryamāṇikyamuktikādyāni yāni ca |
BRP047.086.2/ alaṅkāravatīḥ śubhrāḥ kanyā rājīvalocanāḥ || 86 ||
BRP047.087.1/ śatāni pañca viprebhyo rājā hṛṣṭaḥ pradattavān |
BRP047.087.2/ striyaḥ pīnapayobhārāḥ kañcukaiḥ svastanāvṛtāḥ || 87 ||
BRP047.088.1/ madhyahīnāś ca suśroṇyaḥ padmapattrāyatekṣaṇāḥ |
BRP047.088.2/ hāvabhāvānvitagrīvā bahvyo valayabhūṣitāḥ || 88 ||
BRP047.089.1/ pādanūpurasaṁyuktāḥ paṭṭadukūlavāsasaḥ |
BRP047.089.2/ ekaikaśo 'dadāt tasmin kāmyāś ca kāminīr bahūḥ || 89 ||
BRP047.090.1/ arthibhyo brāhmaṇādibhyo hayamedhe dvijottamāḥ |
BRP047.090.2/ bhakṣyaṁ bhojyaṁ ca sampūrṇaṁ nānāsambhārasaṁyutam || 90 ||
BRP047.091.1/ khaṇḍakādyāny anekāni svinnapakvāṁś ca piṣṭakān |
BRP047.091.2/ annāny anyāni medhyāṁś ca ghṛtapūrāṁś ca khāṇḍavān || 91 ||
BRP047.092.1/ madhurāṁs tarjitān pūpān annaṁ mṛṣṭaṁ supākikam |
BRP047.092.2/ prītyarthaṁ sarvasattvānāṁ dīyate 'nnaṁ punaḥ punaḥ || 92 ||
BRP047.093.1/ dattasya dīyamānasya dhanasyānto na vidyate |
BRP047.093.2/ evaṁ dṛṣṭvā mahāyajñaṁ devadaityāḥ savāraṇāḥ || 93 ||
BRP047.094.1/ gandharvāpsarasaḥ siddhā ṛṣayaś ca prajeśvarāḥ |
BRP047.094.2/ vismayaṁ paramaṁ yātā dṛṣṭvā kratuvaraṁ śubham || 94 ||
BRP047.095.1/ purodhā mantriṇo rājā hṛṣṭās tatraiva sarvaśaḥ |
BRP047.095.2/ na tatra malinaḥ kaścin na dīno na kṣudhānvitaḥ || 95 ||
BRP047.096.1/ na vopasargo na glānir nādhayo vyādhayas tathā |
BRP047.096.2/ nākālamaraṇaṁ tatra na daṁśo na grahā viṣam || 96 ||
BRP047.097.1/ hṛṣṭapuṣṭajanāḥ sarve tasmin rājño mahotsave |
BRP047.097.2/ ye ca tatra tapaḥsiddhā munayaś cirajīvinaḥ || 97 ||
BRP047.098.1/ na jātaṁ tādṛśaṁ yajñaṁ dhanadhānyasamanvitam |
BRP047.098.2/ evaṁ sa rājā vidhivad vājimedhaṁ dvijottamāḥ |
BRP047.098.3/ kratuṁ samāpayām āsa prāsādaṁ vaiṣṇavaṁ tathā || 98 ||
48. Chapter 48 :: Story of Indradyumna (cont.): Indradyumna's anxiety
[Page 198
]
[Note: [ SS 103]
BRP048.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP048.001.1/ brūhi no devadeveśa yat pṛcchāmaḥ purātanam |
BRP048.001.2/ yathā tāḥ pratimāḥ pūrvam indradyumnena nirmitāḥ || 1 ||
BRP048.002.1/ kena caiva prakāreṇa tuṣṭas tasmai sa mādhavaḥ |
BRP048.002.2/ tat sarvaṁ vada cāsmākaṁ paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 2 ||
BRP048.003.0/ brahmovāca:
BRP048.003.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ purāṇaṁ vedasammitam |
BRP048.003.2/ kathayāmi purā vṛttaṁ pratimānāṁ ca sambhavam || 3 ||
BRP048.004.1/ pravṛtte ca mahāyajñe prāsāde caiva nirmite |
BRP048.004.2/ cintā tasya babhūvātha pratimārtham aharniśam || 4 ||
BRP048.005.1/ na vedmi kena deveśaṁ sarveśaṁ lokapāvanam |
BRP048.005.2/ sargasthityantakartāraṁ paśyāmi puruṣottamam || 5 ||
BRP048.006.1/ cintāviṣṭas tv abhūd rājā śete rātrau divāpi na |
BRP048.006.2/ na bhuṅkte vividhān bhogān na ca snānaṁ prasādhanam || 6 ||
BRP048.007.1/ naiva vādyena gandhena gāyanair varṇakair api |
BRP048.007.2/ na gajair madayuktaiś ca na cānekair hayānvitaiḥ || 7 ||
BRP048.008.1/ nendranīlair mahānīlaiḥ padmarāgamayair na ca |
BRP048.008.2/ suvarṇarajatādyaiś ca vajrasphaṭikasaṁyutaiḥ || 8 ||
BRP048.009.1/ bahurāgārthakāmair vā na vanyair antarikṣagaiḥ |
BRP048.009.2/ babhūva tasya nṛpater manasas tuṣṭivardhanam || 9 ||
BRP048.010.1/ śailamṛddārujāteṣu praśastaṁ kiṁ mahītale |
BRP048.010.2/ viṣṇupratimāyogyaṁ ca sarvalakṣaṇalakṣitam || 10 ||
BRP048.011.1/ etair eva trayāṇāṁ tu dayitaṁ syāt surārcitam |
BRP048.011.2/ sthāpite prītim abhyeti iti cintāparo 'bhavat || 11 ||
BRP048.012.1/ pañcarātravidhānena sampūjya puruṣottamam |
BRP048.012.2/ cintāviṣṭo mahīpālaḥ saṁstotum upacakrame || 12 ||
49. Chapter 49 :: Story of Indradyumna (cont.): Hymn to Viṣṇu
[Note: [ SS 104-105]
BRP049.001.1/ vāsudeva namas te 'stu namas te mokṣakāraṇa |
BRP049.001.2/ trāhi māṁ sarvalokeśa janmasaṁsārasāgarāt || 1 ||
BRP049.002.1/ nirmalāmbarasaṅkāśa namas te puruṣottama |
BRP049.002.2/ saṅkarṣaṇa namas te 'stu trāhi māṁ dharaṇīdhara || 2 ||
BRP049.003.1/ namas te hemagarbhābha namas te makaradhvaja |
BRP049.003.2/ ratikānta namas te 'stu trāhi māṁ saṁvarāntaka || 3 ||
BRP049.004.1/ namas te 'ñjanasaṅkāśa namas te bhaktavatsala |
BRP049.004.2/ aniruddha namas te 'stu trāhi māṁ varado bhava || 4 ||
[Page 199
]
BRP049.005.1/ namas te vibudhāvāsa namas te vibudhapriya |
BRP049.005.2/ nārāyaṇa namas te 'stu trāhi māṁ śaraṇāgatam || 5 ||
BRP049.006.1/ namas te balināṁ śreṣṭha namas te lāṅgalāyudha |
BRP049.006.2/ caturmukha jagaddhāma trāhi māṁ prapitāmaha || 6 ||
BRP049.007.1/ namas te nīlameghābha namas te tridaśārcita |
BRP049.007.2/ trāhi viṣṇo jagannātha magnaṁ māṁ bhavasāgare || 7 ||
BRP049.008.1/ pralayānalasaṅkāśa namas te ditijāntaka |
BRP049.008.2/ narasiṁha mahāvīrya trāhi māṁ dīptalocana || 8 ||
BRP049.009.1/ yathā rasātalād urvī tvayā daṁṣṭroddhṛtā purā |
BRP049.009.2/ tathā mahāvarāhas tvaṁ trāhi māṁ duḥkhasāgarāt || 9 ||
BRP049.010.1/ tavaitā mūrtayaḥ kṛṣṇa varadāḥ saṁstutā mayā |
BRP049.010.2/ taveme baladevādyāḥ pṛthagrūpeṇa saṁsthitāḥ || 10 ||
BRP049.011.1/ aṅgāni tava deveśa garutmādyās tathā prabho |
BRP049.011.2/ dikpālāḥ sāyudhāś caiva keśavādyās tathācyuta || 11 ||
BRP049.012.1/ ye cānye tava deveśa bhedāḥ proktā manīṣibhiḥ |
BRP049.012.2/ te 'pi sarve jagannātha prasannāyatalocana || 12 ||
BRP049.013.1/ mayārcitāḥ stutāḥ sarve tathā yūyaṁ namaskṛtāḥ |
BRP049.013.2/ prayacchata varaṁ mahyaṁ dharmakāmārthamokṣadam || 13 ||
BRP049.014.1/ bhedās te kīrtitā ye tu hare saṅkarṣaṇādayaḥ |
BRP049.014.2/ tava pūjārthasambhūtās tatas tvayi samāśritāḥ || 14 ||
BRP049.015.1/ na bhedas tava deveśa vidyate paramārthataḥ |
BRP049.015.2/ vividhaṁ tava yad rūpam uktaṁ tad upacārataḥ || 15 ||
BRP049.016.1/ advaitaṁ tvāṁ kathaṁ dvaitaṁ vaktuṁ śaknoti mānavaḥ |
BRP049.016.2/ ekas tvaṁ hi hare vyāpī citsvabhāvo nirañjanaḥ || 16 ||
BRP049.017.1/ paramaṁ tava yad rūpaṁ bhāvābhāvavivarjitam |
BRP049.017.2/ nirlepaṁ nirguṇaṁ śreṣṭhaṁ kūṭastham acalaṁ dhruvam || 17 ||
BRP049.018.1/ sarvopādhivinirmuktaṁ sattāmātravyavasthitam |
BRP049.018.2/ tad devāś ca na jānanti kathaṁ jānāmy ahaṁ prabho || 18 ||
BRP049.019.1/ aparaṁ tava yad rūpaṁ pītavastraṁ caturbhujam |
BRP049.019.2/ śaṅkhacakragadāpāṇimukuṭāṅgadadhāriṇam || 19 ||
BRP049.020.1/ śrīvatsoraskasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam |
BRP049.020.2/ tad arcayanti vibudhā ye cānye tava saṁśrayāḥ || 20 ||
[Page 200
]
BRP049.021.1/ devadeva suraśreṣṭha bhaktānām abhayaprada |
BRP049.021.2/ trāhi māṁ padmapattrākṣa magnaṁ viṣayasāgare || 21 ||
BRP049.022.1/ nānyaṁ paśyāmi lokeśa yasyāhaṁ śaraṇaṁ vraje |
BRP049.022.2/ tvām ṛte kamalākānta prasīda madhusūdana || 22 ||
BRP049.023.1/ jarāvyādhiśatair yukto nānāduḥkhair nipīḍitaḥ |
BRP049.023.2/ harṣaśokānvito mūḍhaḥ karmapāśaiḥ suyantritaḥ || 23 ||
BRP049.024.1/ patito 'haṁ mahāraudre ghore saṁsārasāgare |
BRP049.024.2/ viṣamodakaduṣpāre rāgadveṣajhaṣākule || 24 ||
BRP049.025.1/ indriyāvartagambhīre tṛṣṇāśokormisaṅkule |
BRP049.025.2/ nirāśraye nirālambe niḥsāre 'tyantacañcale || 25 ||
BRP049.026.1/ māyayā mohitas tatra bhramāmi suciraṁ prabho |
BRP049.026.2/ nānājātisahasreṣu jāyamānaḥ punaḥ punaḥ || 26 ||
BRP049.027.1/ mayā janmāny anekāni sahasrāṇy ayutāni ca |
BRP049.027.2/ vividhāny anubhūtāni saṁsāre 'smiñ janārdana || 27 ||
BRP049.028.1/ vedāḥ sāṅgā mayādhītāḥ śāstrāṇi vividhāni ca |
BRP049.028.2/ itihāsapurāṇāni tathā śilpāny anekaśaḥ || 28 ||
BRP049.029.1/ asantoṣāś ca santoṣāḥ sañcayāpacayā vyayāḥ |
BRP049.029.2/ mayā prāptā jagannātha kṣayavṛddhyakṣayetarāḥ || 29 ||
BRP049.030.1/ bhāryārimitrabandhūnāṁ viyogāḥ saṅgamās tathā |
BRP049.030.2/ pitaro vividhā dṛṣṭā mātaraś ca tathā mayā || 30 ||
BRP049.031.1/ duḥkhāni cānubhūtāni yāni saukhyāny anekaśaḥ |
BRP049.031.2/ prāptāś ca bāndhavāḥ putrā bhrātaro jñātayas tathā || 31 ||
BRP049.032.1/ mayoṣitaṁ tathā strīṇāṁ koṣṭhe viṇmūtrapicchale |
BRP049.032.2/ garbhavāse mahāduḥkham anubhūtaṁ tathā prabho || 32 ||
BRP049.033.1/ duḥkhāni yāny anekāni bālyayauvanagocare |
BRP049.033.2/ vārdhake ca hṛṣīkeśa tāni prāptāni vai mayā || 33 ||
BRP049.034.1/ maraṇe yāni duḥkhāni yamamārge yamālaye |
BRP049.034.2/ mayā tāny anubhūtāni narake yātanās tathā || 34 ||
BRP049.035.1/ kṛmikīṭadrumāṇāṁ ca hastyaśvamṛgapakṣiṇām |
BRP049.035.2/ mahiṣoṣṭragavāṁ caiva tathānyeṣāṁ vanaukasām || 35 ||
BRP049.036.1/ dvijātīnāṁ ca sarveṣāṁ śūdrāṇāṁ caiva yoniṣu |
BRP049.036.2/ dhanināṁ kṣatriyāṇāṁ ca daridrāṇāṁ tapasvinām || 36 ||
BRP049.037.1/ nṛpāṇāṁ nṛpabhṛtyānāṁ tathānyeṣāṁ ca dehinām |
BRP049.037.2/ gṛheṣu teṣām utpanno deva cāhaṁ punaḥ punaḥ || 37 ||
BRP049.038.1/ gato 'smi dāsatāṁ nātha bhṛtyānāṁ bahuśo nṛṇām |
BRP049.038.2/ daridratvaṁ ceśvaratvaṁ svāmitvaṁ ca tathā gataḥ || 38 ||
BRP049.039.1/ hato mayā hatāś cānye ghātito ghātitās tathā |
BRP049.039.2/ dattaṁ mamānyair anyebhyo mayā dattam anekaśaḥ || 39 ||
BRP049.040.1/ pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛkalatrāṇāṁ kṛtena ca |
BRP049.040.2/ dhanināṁ śrotriyāṇāṁ ca daridrāṇāṁ tapasvinām || 40 ||
[Page 201
]
BRP049.041.1/ uktaṁ dainyaṁ ca vividhaṁ tyaktvā lajjāṁ janārdana |
BRP049.041.2/ devatiryaṅmanuṣyeṣu sthāvareṣu careṣu ca || 41 ||
BRP049.042.1/ na vidyate tathā sthānaṁ yatrāhaṁ na gataḥ prabho |
BRP049.042.2/ kadā me narake vāsaḥ kadā svarge jagatpate || 42 ||
BRP049.043.1/ kadā manuṣyalokeṣu kadā tiryaggateṣu ca |
BRP049.043.2/ jalayantre yathā cakre ghaṭī rajjunibandhanā || 43 ||
BRP049.044.1/ yāti cordhvam adhaś caiva kadā madhye ca tiṣṭhati |
BRP049.044.2/ tathā cāhaṁ suraśreṣṭha karmarajjusamāvṛtaḥ || 44 ||
BRP049.045.1/ adhaś cordhvaṁ tathā madhye bhraman gacchāmi yogataḥ |
BRP049.045.2/ evaṁ saṁsāracakre 'smin bhairave romaharṣaṇe || 45 ||
BRP049.046.1/ bhramāmi suciraṁ kālaṁ nāntaṁ paśyāmi karhicit |
BRP049.046.2/ na jāne kiṁ karomy adya hare vyākulitendriyaḥ || 46 ||
BRP049.047.1/ śokatṛṣṇābhibhūto 'haṁ kāndiśīko vicetanaḥ |
BRP049.047.2/ idānīṁ tvām ahaṁ deva vihvalaḥ śaraṇaṁ gataḥ || 47 ||
BRP049.048.1/ trāhi māṁ duḥkhitaṁ kṛṣṇa magnaṁ saṁsārasāgare |
BRP049.048.2/ kṛpāṁ kuru jagannātha bhaktaṁ māṁ yadi manyase || 48 ||
BRP049.049.1/ tvadṛte nāsti me bandhur yo 'sau cintāṁ kariṣyati |
BRP049.049.2/ deva tvāṁ nātham āsādya na bhayaṁ me 'sti kutracit || 49 ||
BRP049.050.1/ jīvite maraṇe caiva yogakṣeme 'thavā prabho |
BRP049.050.2/ ye tu tvāṁ vidhivad deva nārcayanti narādhamāḥ || 50 ||
BRP049.051.1/ sugatis tu kathaṁ teṣāṁ bhavet saṁsārabandhanāt |
BRP049.051.2/ kiṁ teṣāṁ kulaśīlena vidyayā jīvitena ca || 51 ||
BRP049.052.1/ yeṣāṁ na jāyate bhaktir jagaddhātari keśave |
BRP049.052.2/ prakṛtiṁ tv āsurīṁ prāpya ye tvāṁ nindanti mohitāḥ || 52 ||
BRP049.053.1/ patanti narake ghore jāyamānāḥ punaḥ punaḥ |
BRP049.053.2/ na teṣāṁ niṣkṛtis tasmād vidyate narakārṇavāt || 53 ||
BRP049.054.1/ ye dūṣayanti durvṛttās tvāṁ deva puruṣādhamāḥ |
BRP049.054.2/ yatra yatra bhavej janma mama karmanibandhanāt || 54 ||
BRP049.055.1/ tatra tatra hare bhaktis tvayi cāstu dṛḍhā sadā |
BRP049.055.2/ ārādhya tvāṁ surā daityā narāś cānye 'pi saṁyatāḥ || 55 ||
BRP049.056.1/ avāpuḥ paramāṁ siddhiṁ kas tvāṁ deva na pūjayet |
BRP049.056.2/ na śaknuvanti brahmādyāḥ stotuṁ tvāṁ tridaśā hare || 56 ||
BRP049.057.1/ kathaṁ mānuṣabuddhyāhaṁ staumi tvāṁ prakṛteḥ param |
BRP049.057.2/ tathā cājñānabhāvena saṁstuto 'si mayā prabho || 57 ||
BRP049.058.1/ tat kṣamasvāparādhaṁ me yadi te 'sti dayā mayi |
BRP049.058.2/ kṛtāparādhe 'pi hare kṣamāṁ kurvanti sādhavaḥ || 58 ||
BRP049.059.1/ tasmāt prasīda deveśa bhaktasnehaṁ samāśritaḥ |
BRP049.059.2/ stuto 'si yan mayā deva bhaktibhāvena cetasā |
BRP049.059.3/ sāṅgaṁ bhavatu tat sarvaṁ vāsudeva namo 'stu te || 59 ||
BRP049.060.0/ brahmovāca:
BRP049.060.1/ itthaṁ stutas tadā tena prasanno garuḍadhvajaḥ |
BRP049.060.2/ dadau tasmai muniśreṣṭhāḥ sakalaṁ manasepsitam || 60 ||
[Page 202
]
BRP049.061.1/ yaḥ sampūjya jagannāthaṁ pratyahaṁ stauti mānavaḥ |
BRP049.061.2/ stotreṇānena matimān sa mokṣaṁ labhate dhruvam || 61 ||
BRP049.062.1/ trisandhyaṁ yo japed vidvān idaṁ stotravaraṁ śuciḥ |
BRP049.062.2/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca labhate naraḥ || 62 ||
BRP049.063.1/ yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi śrāvayed vā samāhitaḥ |
BRP049.063.2/ sa lokaṁ śāśvataṁ viṣṇor yāti nirdhūtakalmaṣaḥ || 63 ||
BRP049.064.1/ dhanyaṁ pāpaharaṁ cedaṁ bhuktimuktipradaṁ śivam |
BRP049.064.2/ guhyaṁ sudurlabhaṁ puṇyaṁ na deyaṁ yasya kasyacit || 64 ||
BRP049.065.1/ na nāstikāya mūrkhāya na kṛtaghnāya mānine |
BRP049.065.2/ na duṣṭamataye dadyān nābhaktāya kadācana || 65 ||
BRP049.066.1/ dātavyaṁ bhaktiyuktāya guṇaśīlānvitāya ca |
BRP049.066.2/ viṣṇubhaktāya śāntāya śraddhānuṣṭhānaśāline || 66 ||
BRP049.067.1/ idaṁ samastāghavināśahetuḥ |
BRP049.067.2/ kāruṇyasañjñaṁ sukhamokṣadaṁ ca |
BRP049.067.3/ aśeṣavāñchāphaladaṁ variṣṭhaṁ |
BRP049.067.4/ stotraṁ mayoktaṁ puruṣottamasya || 67 ||
BRP049.068.1/ ye taṁ susūkṣmaṁ vimalā murāriṁ |
BRP049.068.2/ dhyāyanti nityaṁ puruṣaṁ purāṇam |
BRP049.068.3/ te muktibhājaḥ praviśanti viṣṇuṁ |
BRP049.068.4/ mantrair yathājyaṁ hutam adhvarāgnau || 68 ||
BRP049.069.1/ ekaḥ sa devo bhavaduḥkhahantā |
BRP049.069.2/ paraḥ pareṣāṁ na tato 'sti cānyat |
BRP049.069.3/ draṣṭā sa pātā sa tu nāśakartā |
BRP049.069.4/ viṣṇuḥ samastākhilasārabhūtaḥ || 69 ||
BRP049.070.1/ kiṁ vidyayā kiṁ svaguṇaiś ca teṣāṁ |
BRP049.070.2/ yajñaiś ca dānaiś ca tapobhir ugraiḥ |
BRP049.070.3/ yeṣāṁ na bhaktir bhavatīha kṛṣṇe |
BRP049.070.4/ jagadgurau mokṣasukhaprade ca || 70 ||
BRP049.071.1/ loke sa dhanyaḥ sa śuciḥ sa vidvān |
BRP049.071.2/ makhais tapobhiḥ sa guṇair variṣṭhaḥ |
BRP049.071.3/ jñātā sa dātā sa tu satyavaktā |
BRP049.071.4/ yasyāsti bhaktiḥ puruṣottamākhye || 71 ||
50. Chapter 50 :: Story of Indradyumna (cont.): Making of the images
[Note: [ SS 105-106]
BRP050.001.0/ brahmovāca:
BRP050.001.1/ stutvaivaṁ muniśārdūlāḥ praṇamya ca sanātanam |
BRP050.001.2/ vāsudevaṁ jagannāthaṁ sarvakāmaphalapradam || 1 ||
BRP050.002.1/ cintāviṣṭo mahīpālaḥ kuśān āstīrya bhūtale |
BRP050.002.2/ vastraṁ ca tanmanā bhūtvā suṣvāpa dharaṇītale || 2 ||
[Page 203
]
BRP050.003.1/ kathaṁ pratyakṣam abhyeti devadevo janārdanaḥ |
BRP050.003.2/ mama cārtiharo devas tadāsāv iti cintayan || 3 ||
BRP050.004.1/ suptasya tasya nṛpater vāsudevo jagadguruḥ |
BRP050.004.2/ ātmānaṁ darśayām āsa śaṅkhacakragadābhṛtam || 4 ||
BRP050.005.1/ sa dadarśa tu saprema devadevaṁ jagadgurum |
BRP050.005.2/ śaṅkhacakradharaṁ devaṁ gadācakrograpāṇinam || 5 ||
BRP050.006.1/ śārṅgabāṇadharaṁ devaṁ jvalattejotimaṇḍalam |
BRP050.006.2/ yugāntādityavarṇābhaṁ nīlavaidūryasannibham || 6 ||
BRP050.007.1/ suparṇāṁse tam āsīnaṁ ṣoḍaśārdhabhujaṁ śubham |
BRP050.007.2/ sa cāsmai prābravīd dhīrāḥ sādhu rājan mahāmate || 7 ||
BRP050.008.1/ kratunānena divyena tathā bhaktyā ca śraddhayā |
BRP050.008.2/ tuṣṭo 'smi te mahīpāla vṛthā kim anuśocasi || 8 ||
BRP050.009.1/ yad atra pratimā rājañ jagatpūjyā sanātanī |
BRP050.009.2/ yathā sā prāpyate bhūpa tadupāyaṁ bravīmi te || 9 ||
BRP050.010.1/ gatāyām adya śarvaryāṁ nirmale bhāskarodite |
BRP050.010.2/ sāgarasya jalasyānte nānādrumavibhūṣite || 10 ||
BRP050.011.1/ jalaṁ tathaiva velāyāṁ dṛśyate tatra vai mahat |
BRP050.011.2/ lavaṇasyodadhe rājaṁs taraṅgaiḥ samabhiplutam || 11 ||
BRP050.012.1/ kūlānte hi mahāvṛkṣaḥ sthitaḥ sthalajaleṣu ca |
BRP050.012.2/ velābhir hanyamānaś ca na cāsau kampate drumaḥ || 12 ||
BRP050.013.1/ paraśum ādāya hastena ūrmer antas tato vraja |
BRP050.013.2/ ekākī viharan rājan sa tvaṁ paśyasi pādapam || 13 ||
BRP050.014.1/ īdṛk cihnaṁ samālokya chedaya tvam aśaṅkitaḥ |
BRP050.014.2/ chedyamānaṁ tu taṁ vṛkṣaṁ prātar adbhutadarśanam || 14 ||
BRP050.015.1/ dṛṣṭvā tenaiva sañcintya tato bhūpāla darśanāt |
BRP050.015.2/ kuru tāṁ pratimāṁ divyāṁ jahi cintāṁ vimohinīm || 15 ||
BRP050.016.0/ brahmovāca:
BRP050.016.1/ evam uktvā mahābhāgo jagāmādarśanaṁ hariḥ |
BRP050.016.2/ sa cāpi svapnam ālokya paraṁ vismayam āgataḥ || 16 ||
BRP050.017.1/ tāṁ niśāṁ sa samudvīkṣya sthitas tadgatamānasaḥ |
BRP050.017.2/ vyāharan vaiṣṇavān mantrān sūktaṁ caiva tadātmakam || 17 ||
BRP050.018.1/ pragatāyāṁ rajanyāṁ tu utthito nānyamānasaḥ |
BRP050.018.2/ sa snātvā sāgare samyag yathāvad vidhinā tataḥ || 18 ||
BRP050.019.1/ dattvā dānaṁ ca viprebhyo grāmāṁś ca nagarāṇi ca |
BRP050.019.2/ kṛtvā paurvāhṇikaṁ karma jagāma sa nṛpottamaḥ || 19 ||
BRP050.020.1/ na cāśvo na padātiś ca na gajo na ca sārathiḥ |
BRP050.020.2/ ekākī sa mahāvelāṁ praviveśa mahīpatiḥ || 20 ||
[Page 204
]
BRP050.021.1/ taṁ dadarśa mahāvṛkṣaṁ tejasvantaṁ mahādrumam |
BRP050.021.2/ mahātigamahārohaṁ puṇyaṁ vipulam eva ca || 21 ||
BRP050.022.1/ mahotsedhaṁ mahākāyaṁ prasuptaṁ ca jalāntike |
BRP050.022.2/ sāndramāñjiṣṭhavarṇābhaṁ nāmajātivivarjitam || 22 ||
BRP050.023.1/ naranāthas tadā viprā drumaṁ dṛṣṭvā mudānvitaḥ |
BRP050.023.2/ paraśunā śātayām āsa niśitena dṛḍhena ca || 23 ||
BRP050.024.1/ dvaidhīkartumanās tatra babhūvendrasakhaḥ sa ca |
BRP050.024.2/ nirīkṣyamāṇe kāṣṭhe tu babhūvādbhutadarśanam || 24 ||
BRP050.025.1/ viśvakarmā ca viṣṇuś ca viprarūpadharāv ubhau |
BRP050.025.2/ ājagmatur mahābhāgau tadā tulyāgrajanmanau || 25 ||
BRP050.026.1/ jvalamānau svatejobhir divyasraganulepanau |
BRP050.026.2/ atha tau taṁ samāgamya nṛpam indrasakhaṁ tadā || 26 ||
BRP050.027.1/ tāv ūcatur mahārāja kim atra tvaṁ kariṣyasi |
BRP050.027.2/ kimarthaṁ ca mahābāho śātitaś ca vanaspatiḥ || 27 ||
BRP050.028.1/ asahāyo mahādurge nirjane gahane vane |
BRP050.028.2/ mahāsindhutaṭe caiva kathaṁ vai śātito drumaḥ || 28 ||
BRP050.029.0/ brahmovāca:
BRP050.029.1/ tayoḥ śrutvā vaco viprāḥ sa tu rājā mudānvitaḥ |
BRP050.029.2/ babhāṣe vacanaṁ tābhyāṁ mṛdulaṁ madhuraṁ tathā || 29 ||
BRP050.030.1/ dṛṣṭvā tau brāhmaṇau tatra candrasūryāv ivāgatau |
BRP050.030.2/ namaskṛtya jagannāthāv avāṅmukham avasthitaḥ || 30 ||
BRP050.031.0/ rājovāca:
BRP050.031.1/ devadevam anādyantam anantaṁ jagatāṁ patim |
BRP050.031.2/ ārādhayituṁ pratimāṁ karomīti matir mama || 31 ||
BRP050.032.1/ ahaṁ sa devadevena parameṇa mahātmanā |
BRP050.032.2/ svapnānte ca samuddiṣṭo bhavadbhyāṁ śrāvitaṁ mayā || 32 ||
BRP050.033.0/ brahmovāca:
BRP050.033.1/ rājñas tu vacanaṁ śrutvā devendrapratimasya ca |
BRP050.033.2/ prahasya tasmai viśveśas tuṣṭo vacanam abravīt || 33 ||
BRP050.034.0/ viṣṇur uvāca:
BRP050.034.1/ sādhu sādhu mahīpāla yad etan matam uttamam |
BRP050.034.2/ saṁsārasāgare ghore kadalīdalasannibhe || 34 ||
BRP050.035.1/ niḥsāre duḥkhabahule kāmakrodhasamākule |
BRP050.035.2/ indriyāvartakalile dustare romaharṣaṇe || 35 ||
BRP050.036.1/ nānāvyādhiśatāvarte jalabudbudasannibhe |
BRP050.036.2/ yatas te matir utpannā viṣṇor ārādhanāya vai || 36 ||
BRP050.037.1/ dhanyas tvaṁ nṛpaśārdūla guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP050.037.2/ saprajā pṛthivī dhanyā saśailavanakānanā || 37 ||
[Page 205
]
BRP050.038.1/ sapuragrāmanagarā caturvarṇair alaṅkṛtā |
BRP050.038.2/ yatra tvaṁ nṛpaśārdūla prajāḥ pālayitā prabhuḥ || 38 ||
BRP050.039.1/ ehy ehi sumahābhāga drume 'smin sukhaśītale |
BRP050.039.2/ āvābhyāṁ saha tiṣṭha tvaṁ kathābhir dharmasaṁśritaḥ || 39 ||
BRP050.040.1/ ayaṁ mama sahāyas tu āgataḥ śilpināṁ varaḥ |
BRP050.040.2/ viśvakarmasamaḥ sākṣān nipuṇaḥ sarvakarmasu |
BRP050.040.3/ mayoddiṣṭāṁ tu pratimāṁ karoty eṣa taṭaṁ tyaja || 40 ||
BRP050.041.0/ brahmovāca:
BRP050.041.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasya tadā rājā dvijanmanaḥ |
BRP050.041.2/ sāgarasya taṭaṁ tyaktvā gatvā tasya samīpataḥ || 41 ||
BRP050.042.1/ tasthau sa nṛpatiśreṣṭho vṛkṣacchāye suśītale |
BRP050.042.2/ tatas tasmai sa viśvātmā dadāv ājñāṁ dvijākṛtiḥ || 42 ||
BRP050.043.1/ śilpimukhyāya viprendrāḥ kuruṣva pratimā iti |
BRP050.043.2/ kṛṣṇarūpaṁ paraṁ śāntaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 43 ||
BRP050.044.1/ śrīvatsakaustubhadharaṁ śaṅkhacakragadādharam |
BRP050.044.2/ gaurāṅgaṁ kṣīravarṇābhaṁ dvitīyaṁ svastikāṅkitam || 44 ||
BRP050.045.1/ lāṅgalāstradharaṁ devam anantākhyaṁ mahābalam |
BRP050.045.2/ devadānavagandharvayakṣavidyādharoragaiḥ || 45 ||
BRP050.046.1/ na vijñāto hi tasyāntas tenānanta iti smṛtaḥ |
BRP050.046.2/ bhaginīṁ vāsudevasya rukmavarṇāṁ suśobhanām || 46 ||
BRP050.047.1/ tṛtīyāṁ vai subhadrāṁ ca sarvalakṣaṇalakṣitām || 47 ||
BRP050.048.0/ brahmovāca:
BRP050.048.1/ śrutvaitad vacanaṁ tasya viśvakarmā sukarmakṛt |
BRP050.048.2/ tatkṣaṇāt kārayām āsa pratimāḥ śubhalakṣaṇāḥ || 48 ||
BRP050.049.1/ prathamaṁ śuklavarṇābhaṁ śāradendusamaprabham |
BRP050.049.2/ āraktākṣaṁ mahākāyaṁ sphaṭāvikaṭamastakam || 49 ||
BRP050.050.1/ nīlāmbaradharaṁ cograṁ balaṁ balamadoddhatam |
BRP050.050.2/ kuṇḍalaikadharaṁ divyaṁ gadāmuśaladhāriṇam || 50 ||
BRP050.051.1/ dvitīyaṁ puṇḍarīkākṣaṁ nīlajīmūtasannibham |
BRP050.051.2/ atasīpuṣpasaṅkāśaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 51 ||
BRP050.052.1/ pītavāsasam atyugraṁ śubhaṁ śrīvatsalakṣaṇam |
BRP050.052.2/ cakrapūrṇakaraṁ divyaṁ sarvapāpaharaṁ harim || 52 ||
BRP050.053.1/ tṛtīyāṁ svarṇavarṇābhāṁ padmapattrāyatekṣaṇām |
BRP050.053.2/ vicitravastrasañchannāṁ hārakeyūrabhūṣitām || 53 ||
BRP050.054.1/ vicitrābharaṇopetāṁ ratnahārāvalambitām |
BRP050.054.2/ pīnonnatakucāṁ ramyāṁ viśvakarmā vinirmame || 54 ||
BRP050.055.1/ sa tu rājādbhutaṁ dṛṣṭvā kṣaṇenaikena nirmitāḥ |
BRP050.055.2/ divyavastrayugacchannā nānāratnair alaṅkṛtāḥ || 55 ||
[Page 206
]
BRP050.056.1/ sarvalakṣaṇasampannāḥ pratimāḥ sumanoharāḥ |
BRP050.056.2/ vismayaṁ paramaṁ gatvā idaṁ vacanam abravīt || 56 ||
BRP050.057.0/ indradyumna uvāca:
BRP050.057.1/ kiṁ devau samanuprāptau dvijarūpadharāv ubhau |
BRP050.057.2/ ubhau cādbhutakarmāṇau devavṛttāv amānuṣau || 57 ||
BRP050.058.1/ devau vā mānuṣau vāpi yakṣavidyādharau yuvām |
BRP050.058.2/ kiṁ nu brahmahṛṣīkeśau kiṁ vasū kim utāśvinau || 58 ||
BRP050.059.1/ na vedmi satyasadbhāvau māyārūpeṇa saṁsthitau |
BRP050.059.2/ yuvāṁ gato 'smi śaraṇam ātmā tu me prakāśyatām || 59 ||
51. Chapter 51 :: Story of Indradyumna (cont.): Boons granted by Viṣṇu
[Note: [ SS 106-107]
BRP051.001.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP051.001.1/ nāhaṁ devo na yakṣo vā na daityo na ca devarāṭ |
BRP051.001.2/ na brahmā na ca rudro 'haṁ viddhi māṁ puruṣottamam || 1 ||
BRP051.002.1/ artihā sarvalokānām anantabalapauruṣaḥ |
BRP051.002.2/ ārādhanīyo bhūtānām anto yasya na vidyate || 2 ||
BRP051.003.1/ paṭhyate sarvaśāstreṣu vedānteṣu nigadyate |
BRP051.003.2/ yam āhur jñānagamyeti vāsudeveti yoginaḥ || 3 ||
BRP051.004.1/ aham eva svayaṁ brahmā ahaṁ viṣṇuḥ śivo 'py aham |
BRP051.004.2/ indro 'haṁ devarājaś ca jagatsaṁyamano yamaḥ || 4 ||
BRP051.005.1/ pṛthivyādīni bhūtāni tretāgnir hutabhuṅ nṛpa |
BRP051.005.2/ varuṇo 'pāṁ patiś cāhaṁ dharitrī ca mahīdharaḥ || 5 ||
BRP051.006.1/ yat kiñcid vāṅmayaṁ loke jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP051.006.2/ carācaraṁ ca yad viśvaṁ madanyan nāsti kiñcana || 6 ||
BRP051.007.1/ prīto 'haṁ te nṛpaśreṣṭha varaṁ varaya suvrata |
BRP051.007.2/ yad iṣṭaṁ tat prayacchāmi hṛdi yat te vyavasthitam || 7 ||
BRP051.008.1/ maddarśanam apuṇyānāṁ svapnānte 'pi na jāyate |
BRP051.008.2/ tvaṁ punar dṛḍhabhaktitvāt pratyakṣaṁ dṛṣṭavān asi || 8 ||
BRP051.009.0/ brahmovāca:
BRP051.009.1/ śrutvaivaṁ vāsudevasya vacanaṁ tasya bho dvijāḥ |
BRP051.009.2/ romāñcitatanur bhūtvā idaṁ stotraṁ jagau nṛpaḥ || 9 ||
BRP051.010.0/ rājovāca:
BRP051.010.1/ śriyaḥ kānta namas te 'stu śrīpate pītavāsase |
BRP051.010.2/ śrīda śrīśa śrīnivāsa namas te śrīniketana || 10 ||
BRP051.011.1/ ādyaṁ puruṣam īśānaṁ sarveśaṁ sarvatomukham |
BRP051.011.2/ niṣkalaṁ paramaṁ devaṁ praṇato 'smi sanātanam || 11 ||
BRP051.012.1/ śabdātītaṁ guṇātītaṁ bhāvābhāvavivarjitam |
BRP051.012.2/ nirlepaṁ nirguṇaṁ sūkṣmaṁ sarvajñaṁ sarvabhāvanam || 12 ||
[Page 207
]
BRP051.013.1/ prāvṛṇmeghapratīkāśaṁ gobrāhmaṇahite ratam |
BRP051.013.2/ sarveṣām eva goptāraṁ vyāpinaṁ sarvabhāvinam || 13 ||
BRP051.014.1/ śaṅkhacakradharaṁ devaṁ gadāmuśaladhāriṇam |
BRP051.014.2/ namasye varadaṁ devaṁ nīlotpaladalacchavim || 14 ||
BRP051.015.1/ nāgaparyaṅkaśayanaṁ kṣīrodārṇavaśāyinam |
BRP051.015.2/ namasye 'haṁ hṛṣīkeśaṁ sarvapāpaharaṁ harim || 15 ||
BRP051.016.1/ punas tvāṁ devadeveśaṁ namasye varadaṁ vibhum |
BRP051.016.2/ sarvalokeśvaraṁ viṣṇuṁ mokṣakāraṇam avyayam || 16 ||
BRP051.017.0/ brahmovāca:
BRP051.017.1/ evaṁ stutvā tu taṁ devaṁ praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
BRP051.017.2/ uvāca praṇato bhūtvā nipatya dharaṇītale || 17 ||
BRP051.018.0/ rājovāca:
BRP051.018.1/ prīto 'si yadi me nātha vṛṇomi varam uttamam |
BRP051.018.2/ devāsurāḥ sagandharvā yakṣarakṣomahoragāḥ || 18 ||
BRP051.019.1/ siddhavidyādharāḥ sādhyāḥ kinnarā guhyakās tathā |
BRP051.019.2/ ṛṣayo ye mahābhāgā nānāśāstraviśāradāḥ || 19 ||
BRP051.020.1/ parivrāḍyogayuktāś ca vedatattvārthacintakāḥ |
BRP051.020.2/ mokṣamārgavido ye 'nye dhyāyanti paramaṁ padam || 20 ||
BRP051.021.1/ nirguṇaṁ nirmalaṁ śāntaṁ yat paśyanti manīṣinaḥ |
BRP051.021.2/ tat padaṁ gantum icchāmi tvatprasādāt sudurlabham || 21 ||
BRP051.022.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP051.022.1/ sarvaṁ bhavatu bhadraṁ te yatheṣṭaṁ sarvam āpnuhi |
BRP051.022.2/ bhaviṣyati yathākāmaṁ matprasādān na saṁśayaḥ || 22 ||
BRP051.023.1/ daśa varṣasahasrāṇi tathā nava śatāni ca |
BRP051.023.2/ avicchinnaṁ mahārājyaṁ kuru tvaṁ nṛpasattama || 23 ||
BRP051.024.1/ prayāsyasi padaṁ divyaṁ durlabhaṁ yat surāsuraiḥ |
BRP051.024.2/ pūrṇamanorathaṁ śāntaṁ guhyam avyaktam avyayam || 24 ||
BRP051.025.1/ parāt parataraṁ sūkṣmaṁ nirlepaṁ niṣkalaṁ dhruvam |
BRP051.025.2/ cintāśokavinirmuktaṁ kriyākāraṇavarjitam || 25 ||
BRP051.026.1/ tad ahaṁ darśayiṣyāmi jñeyākhyaṁ paramaṁ padam |
BRP051.026.2/ yaṁ prāpya paramānandaṁ prāpsyasi paramāṁ gatim || 26 ||
BRP051.027.1/ kīrtiś ca tava rājendra bhavaty atra mahītale |
BRP051.027.2/ yāvad ghanā nabho yāvad yāvac candrārkatārakam || 27 ||
BRP051.028.1/ yāvat samudrāḥ saptaiva yāvan mervādiparvatāḥ |
BRP051.028.2/ tiṣṭhanti divi devāś ca tāvat sarvatra cāvyayā || 28 ||
BRP051.029.1/ indradyumnasaro nāma tīrthaṁ yajñāṅgasambhavam |
BRP051.029.2/ yatra snātvā sakṛl lokaḥ śakralokam avāpnuyāt || 29 ||
BRP051.030.1/ dāpayiṣyati yaḥ piṇḍāṁs taṭe 'smin sarasaḥ śubhe |
BRP051.030.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya śakralokaṁ gamiṣyati || 30 ||
BRP051.031.1/ pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ |
BRP051.031.2/ vimānena vaset tatra yāvad indrāś caturdaśa || 31 ||
[Page 208
]
BRP051.032.1/ saraso dakṣiṇe bhāge nairṛtyāṁ tu samāśrite |
BRP051.032.2/ nyagrodhas tiṣṭhate tatra tatsamīpe tu maṇḍapaḥ || 32 ||
BRP051.033.1/ ketakīvanasañchanno nānāpādapasaṅkulaḥ |
BRP051.033.2/ nārikelair asaṅkhyeyaiś campakair bakulāvṛtaiḥ || 33 ||
BRP051.034.1/ aśokaiḥ karṇikāraiś ca punnāgair nāgakesaraiḥ |
BRP051.034.2/ pāṭalāmrātasaralaiś candanair devadārubhiḥ || 34 ||
BRP051.035.1/ nyagrodhāśvatthakhadiraiḥ pārijātaiḥ sahārjunaiḥ |
BRP051.035.2/ hintālaiś caiva tālaiś ca śiṁśapair badarais tathā || 35 ||
BRP051.036.1/ karañjair lakucaiḥ plakṣaiḥ panasair bilvadhātukaiḥ |
BRP051.036.2/ anyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ śobhitaḥ samalaṅkṛtaḥ || 36 ||
BRP051.037.1/ āṣāḍhasya site pakṣe pañcamyāṁ pitṛdaivate |
BRP051.037.2/ ṛkṣe neṣyanti nas tatra nītvā sapta dināni vai || 37 ||
BRP051.038.1/ maṇḍape sthāpayiṣyanti suveśyābhiḥ suśobhanaiḥ |
BRP051.038.2/ krīḍāviśeṣabahulair nṛtyagītamanoharaiḥ || 38 ||
BRP051.039.1/ cāmaraiḥ svarṇadaṇḍaiś ca vyajanai ratnabhūṣaṇaiḥ |
BRP051.039.2/ vījayantas tathāsmabhyaṁ sthāpayiṣyanti maṅgalāḥ || 39 ||
BRP051.040.1/ brahmacārī yatiś caiva snātakāś ca dvijottamāḥ |
BRP051.040.2/ vānaprasthā gṛhasthāś ca siddhāś cānye ca brāhmaṇāḥ || 40 ||
BRP051.041.1/ nānāvarṇapadaiḥ stotrair ṛgyajuḥsāmanisvanaiḥ |
BRP051.041.2/ kariṣyanti stutiṁ rājan rāmakeśavayoḥ punaḥ || 41 ||
BRP051.042.1/ tataḥ stutvā ca dṛṣṭvā ca sampraṇamya ca bhaktitaḥ |
BRP051.042.2/ naro varṣāyutaṁ divyaṁ śrīmaddharipure vaset || 42 ||
BRP051.043.1/ pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ |
BRP051.043.2/ harer anucaras tatra krīḍate keśavena vai || 43 ||
BRP051.044.1/ vimānenārkavarṇena ratnahāreṇa bhrājatā |
BRP051.044.2/ sarvakāmair mahābhogais tiṣṭhate bhuvanottame || 44 ||
BRP051.045.1/ tapaḥkṣayādihāgatya manuṣyo brāhmaṇo bhavet |
BRP051.045.2/ koṭīdhanapatiḥ śrīmāṁś caturvedī bhaved dhruvam || 45 ||
BRP051.046.0/ brahmovāca:
BRP051.046.1/ evaṁ tasmai varaṁ dattvā kṛtvā ca samayaṁ hariḥ |
BRP051.046.2/ jagāmādarśanaṁ viprāḥ sahito viśvakarmaṇā || 46 ||
BRP051.047.1/ sa tu rājā tadā hṛṣṭo romāñcitatanūruhaḥ |
BRP051.047.2/ kṛtakṛtyam ivātmānaṁ mene sandarśanād dhareḥ || 47 ||
BRP051.048.1/ tataḥ kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca varapradām |
BRP051.048.2/ rathair vimānasaṅkāśair maṇikāñcanacitritaiḥ || 48 ||
BRP051.049.1/ saṁvāhya tās tadā rājā mahāmaṅgalaniḥsvanaiḥ |
BRP051.049.2/ ānayām āsa matimān sāmātyaḥ sapurohitaḥ || 49 ||
BRP051.050.1/ nānāvāditranirghoṣair nānāvedasvanaiḥ śubhaiḥ |
BRP051.050.2/ saṁsthāpya ca śubhe deśe pavitre sumanohare || 50 ||
BRP051.051.1/ tataḥ śubhatithau kāle nakṣatre śubhalakṣaṇe |
BRP051.051.2/ pratiṣṭhāṁ kārayām āsa sumuhūrte dvijaiḥ saha || 51 ||
[Page 209
]
BRP051.052.1/ yathoktena vidhānena vidhidṛṣṭena karmaṇā |
BRP051.052.2/ ācāryānumatenaiva sarvaṁ kṛtvā mahīpatiḥ || 52 ||
BRP051.053.1/ ācāryāya tadā dattvā dakṣiṇāṁ vidhivat prabhuḥ |
BRP051.053.2/ ṛtvigbhyaś ca vidhānena tathānyebhyo dhanaṁ dadau || 53 ||
BRP051.054.1/ kṛtvā pratiṣṭhāṁ vidhivat prāsāde bhavanottame |
BRP051.054.2/ sthāpayām āsa tān sarvān vidhidṛṣṭena karmaṇā || 54 ||
BRP051.055.1/ tataḥ sampūjya vidhinā nānāpuṣpaiḥ sugandhibhiḥ |
BRP051.055.2/ suvarṇamaṇimuktādyair nānāvastraiḥ suśobhanaiḥ || 55 ||
BRP051.056.1/ ratnaiś ca vividhair divyair āsanair grāmapattanaiḥ |
BRP051.056.2/ dadau cānyān sa viṣayān purāṇi nagarāṇi ca || 56 ||
BRP051.057.1/ evaṁ bahuvidhaṁ dattvā rājyaṁ kṛtvā yathocitam |
BRP051.057.2/ iṣṭvā ca vividhair yajñair dattvā dānāny anekaśaḥ || 57 ||
BRP051.058.1/ kṛtakṛtyas tato rājā tyaktasarvaparigrahaḥ |
BRP051.058.2/ jagāma paramaṁ sthānaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || 58 ||
BRP051.059.1/ evaṁ mayā muniśreṣṭhāḥ kathito vo nṛpottamaḥ |
BRP051.059.2/ kṣetrasya caiva māhātmyaṁ kim anyac chrotum icchatha || 59 ||
BRP051.060.0/ viṣṇur uvāca:
BRP051.060.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasya brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
BRP051.060.2/ āścaryaṁ menire viprāḥ papracchuś ca punar mudā || 60 ||
BRP051.061.0/ munaya ūcuḥ:
BRP051.061.1/ kasmin kāle suraśreṣṭha gantavyaṁ puruṣottamam |
BRP051.061.2/ vidhinā kena kartavyaṁ pañcatīrtham iti prabho || 61 ||
BRP051.062.1/ ekaikasya ca tīrthasya snānadānasya yat phalam |
BRP051.062.2/ devatāprekṣaṇe caiva brūhi sarvaṁ pṛthak pṛthak || 62 ||
BRP051.063.0/ brahmovāca:
BRP051.063.1/ nirāhāraḥ kurukṣetre pādenaikena yas tapet |
BRP051.063.2/ jitendriyo jitakrodhaḥ saptasaṁvatsarāyutam || 63 ||
BRP051.064.1/ dṛṣṭvā sadā jyeṣṭhaśukladvādaśyāṁ puruṣottamam |
BRP051.064.2/ kṛtopavāsaḥ prāpnoti tato 'dhikataraṁ phalam || 64 ||
BRP051.065.1/ tasmāj jyeṣṭhe muniśreṣṭhāḥ prayatnena susaṁyataiḥ |
BRP051.065.2/ svargalokepsuviprādyair draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ || 65 ||
BRP051.066.1/ pañcatīrthaṁ tu vidhivat kṛtvā jyeṣṭhe narottamaḥ |
BRP051.066.2/ śuklapakṣasya dvādaśyāṁ paśyet taṁ puruṣottamam || 66 ||
BRP051.067.1/ ye paśyanty avyayaṁ devaṁ dvādaśyāṁ puruṣottamam |
BRP051.067.2/ te viṣṇulokam āsādya na cyavante kadācana || 67 ||
BRP051.068.1/ tasmāj jyeṣṭhe prayatnena gantavyaṁ bho dvijottamāḥ |
BRP051.068.2/ kṛtvā tasmin pañcatīrthaṁ draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ || 68 ||
BRP051.069.1/ sudūrastho 'pi yo bhaktyā kīrtayet puruṣottamam |
BRP051.069.2/ ahany ahani śuddhātmā so 'pi viṣṇupuraṁ vrajet || 69 ||
BRP051.070.1/ yātrāṁ karoti kṛṣṇasya śraddhayā yaḥ samāhitaḥ |
BRP051.070.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 70 ||
[Page 210
]
BRP051.071.1/ cakraṁ dṛṣṭvā harer dūrāt prāsādopari saṁsthitam |
BRP051.071.2/ sahasā mucyate pāpān naro bhaktyā praṇamya tat || 71 ||
52. Chapter 52 :: Mārkaṇḍeya-episode: The end of the cosmic cycle
[Note: [ SS 107-108]
BRP052.001.0/ brahmovāca:
BRP052.001.1/ āsīt kalpe muniśreṣṭhāḥ sampravṛtte mahākṣaye |
BRP052.001.2/ naṣṭe 'rkacandre pavane naṣṭe sthāvarajaṅgame || 1 ||
BRP052.002.1/ udite pralayāditye pracaṇḍe ghanagarjite |
BRP052.002.2/ vidyudutpātasaṅghātaiḥ sambhagne taruparvate || 2 ||
BRP052.003.1/ loke ca saṁhṛte sarve mahadulkānibarhaṇe |
BRP052.003.2/ śuṣkeṣu sarvatoyeṣu saraḥsu ca saritsu ca || 3 ||
BRP052.004.1/ tataḥ saṁvartako vahnir vāyunā saha bho dvijāḥ |
BRP052.004.2/ lokaṁ tu prāviśat sarvam ādityair upaśobhitam || 4 ||
BRP052.005.1/ paścāt sa pṛthivīṁ bhittvā praviśya ca rasātalam |
BRP052.005.2/ devadānavayakṣāṇāṁ bhayaṁ janayate mahat || 5 ||
BRP052.006.1/ nirdahan nāgalokaṁ ca yac ca kiñcit kṣitāv iha |
BRP052.006.2/ adhastān muniśārdūlāḥ sarvaṁ nāśayate kṣaṇāt || 6 ||
BRP052.007.1/ tato yojanaviṁśānāṁ sahasrāṇi śatāni ca |
BRP052.007.2/ nirdahaty āśugo vāyuḥ sa ca saṁvartako 'nalaḥ || 7 ||
BRP052.008.1/ sadevāsuragandharvaṁ sayakṣoragarākṣasam |
BRP052.008.2/ tato dahati sandīptaḥ sarvam eva jagat prabhuḥ || 8 ||
BRP052.009.1/ pradīpto 'sau mahāraudraḥ kalpāgnir iti saṁśrutaḥ |
BRP052.009.2/ mahājvālo mahārciṣmān sampradīptamahāsvanaḥ || 9 ||
BRP052.010.1/ sūryakoṭipratīkāśo jvalann iva sa tejasā |
BRP052.010.2/ trailokyaṁ cādahat tūrṇaṁ sasurāsuramānuṣam || 10 ||
BRP052.011.1/ evaṁvidhe mahāghore mahāpralayadāruṇe |
BRP052.011.2/ ṛṣiḥ paramadharmātmā dhyānayogaparo 'bhavat || 11 ||
BRP052.012.1/ ekaḥ santiṣṭhate viprā mārkaṇḍeyeti viśrutaḥ |
BRP052.012.2/ mohapāśair nibaddho 'sau kṣuttṛṣṇākulitendriyāḥ || 12 ||
BRP052.013.1/ sa dṛṣṭvā taṁ mahāvahniṁ śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukaḥ |
BRP052.013.2/ tṛṣṇārtaḥ praskhalan viprās tadāsau bhayavihvalaḥ || 13 ||
BRP052.014.1/ babhrāma pṛthivīṁ sarvāṁ kāndiśīko vicetanaḥ |
BRP052.014.2/ trātāraṁ nādhigacchan vai itaś cetaś ca dhāvati || 14 ||
BRP052.015.1/ na lebhe ca tadā śarma yatra viśrāmyatā dvijāḥ |
BRP052.015.2/ karomi kiṁ na jānāmi yasyāhaṁ śaraṇaṁ vraje || 15 ||
BRP052.016.1/ kathaṁ paśyāmi taṁ devaṁ puruṣeśaṁ sanātanam |
BRP052.016.2/ iti sañcintayan devam ekāgreṇa sanātanam || 16 ||
BRP052.017.1/ prāptavāṁs tat padaṁ divyaṁ mahāpralayakāraṇam |
BRP052.017.2/ puruṣeśam iti khyātaṁ vaṭarājaṁ sanātanam || 17 ||
[Page 211
]
BRP052.018.1/ tvarāyukto muniś cāsau nyagrodhasyāntikaṁ yayau |
BRP052.018.2/ āsādya taṁ muniśreṣṭhās tasya mūle samāviśat || 18 ||
BRP052.019.1/ na kālāgnibhayaṁ tatra na cāṅgārapravarṣaṇam |
BRP052.019.2/ na saṁvartāgamas tatra na ca vajrāśanis tathā || 19 ||
53. Chapter 53 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): The Flood and the child in the fig-tree
[Note: [ SS 108]
BRP053.001.0/ brahmovāca:
BRP053.001.1/ tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ |
BRP053.001.2/ samuttasthur mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ || 1 ||
BRP053.002.1/ kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ |
BRP053.002.2/ kecit kiñjalkasaṅkāśāḥ kecit pītāḥ payodharāḥ || 2 ||
BRP053.003.1/ kecid dharitasaṅkāśāḥ kākāṇḍasannibhās tathā |
BRP053.003.2/ kecit kamalapattrābhāḥ kecid dhiṅgulasannibhāḥ || 3 ||
BRP053.004.1/ kecit puravarākārāḥ kecid girivaropamāḥ |
BRP053.004.2/ kecid añjanasaṅkāśāḥ kecin marakataprabhāḥ || 4 ||
BRP053.005.1/ vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttasthur mahāghanāḥ |
BRP053.005.2/ ghorarūpā mahābhāgā ghorasvananināditāḥ || 5 ||
BRP053.006.1/ tato jaladharāḥ sarve samāvṛṇvan nabhastalam |
BRP053.006.2/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā || 6 ||
BRP053.007.1/ āpūritā diśaḥ sarvāḥ salilaughapariplutāḥ |
BRP053.007.2/ tatas te jaladā ghorā vāriṇā munisattamāḥ || 7 ||
BRP053.008.1/ sarvataḥ plāvayām āsuś coditāḥ parameṣṭhinā |
BRP053.008.2/ varṣamāṇā mahātoyaṁ pūrayanto vasundharām || 8 ||
BRP053.009.1/ sughoram aśivaṁ raudraṁ nāśayanti sma pāvakam |
BRP053.009.2/ tato dvādaśa varṣāṇi payodāḥ samupaplave || 9 ||
BRP053.010.1/ dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā |
BRP053.010.2/ tataḥ samudrāḥ svāṁ velām atikrāmanti bho dvijāḥ || 10 ||
BRP053.011.1/ parvatāś ca vyaśīryanta mahī cāpsu nimajjati |
BRP053.011.2/ sarvataḥ sumahābhrāntās te payodā nabhastalam || 11 ||
BRP053.012.1/ saṁveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegasamāhatāḥ |
BRP053.012.2/ tatas taṁ mārutaṁ ghoraṁ sa viṣṇur munisattamāḥ || 12 ||
BRP053.013.1/ ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bho dvijāḥ |
BRP053.013.2/ tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame || 13 ||
BRP053.014.1/ naṣṭe devāsuranare yakṣarākṣasavarjite |
BRP053.014.2/ tato muniḥ sa viśrānto dhyātvā ca puruṣottamam || 14 ||
BRP053.015.1/ dadarśa cakṣur unmīlya jalapūrṇāṁ vasundharām |
BRP053.015.2/ nāpaśyat taṁ vaṭaṁ norvīṁ na digādi na bhāskaram || 15 ||
BRP053.016.1/ na candrārkāgnipavanaṁ na devāsurapannagam |
BRP053.016.2/ tasminn ekārṇave ghore tamobhūte nirāśraye || 16 ||
[Page 212
]
BRP053.017.1/ nimajjan sa tadā viprāḥ santartum upacakrame |
BRP053.017.2/ babhrāmāsau muniś cārta itaś cetaś ca samplavan || 17 ||
BRP053.018.1/ nimamajja tadā viprās trātāraṁ nādhigacchati |
BRP053.018.2/ evaṁ taṁ vihvalaṁ dṛṣṭvā kṛpayā puruṣottamaḥ |
BRP053.018.3/ provāca muniśārdūlās tadā dhyānena toṣitaḥ || 18 ||
BRP053.019.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP053.019.1/ vatsa śrānto 'si bālas tvaṁ bhaktatra mama suvrata |
BRP053.019.2/ āgacchāgaccha śīghraṁ tvaṁ mārkaṇḍeya mamāntikam || 19 ||
BRP053.020.1/ mā tvayaiva ca bhetavyaṁ samprāpto 'si mamāgrataḥ |
BRP053.020.2/ mārkaṇḍeya mune dhīra bālas tvaṁ śramapīḍitaḥ || 20 ||
BRP053.021.0/ brahmovāca:
BRP053.021.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā muniḥ paramakopitaḥ |
BRP053.021.2/ uvāca sa tadā viprā vismitaś cābhavan muhuḥ || 21 ||
BRP053.022.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP053.022.1/ ko 'yaṁ nāmnā kīrtayati tapaḥ paribhavann iva |
BRP053.022.2/ bahuvarṣasahasrākhyaṁ dharṣayann iva me vapuḥ || 22 ||
BRP053.023.1/ na hy eṣa samudācāro deveṣv api samāhitaḥ |
BRP053.023.2/ māṁ brahmā sa ca deveśo dīrghāyur iti bhāṣate || 23 ||
BRP053.024.1/ kas tapo ghoraśiraso mamādya tyaktajīvitaḥ |
BRP053.024.2/ mārkaṇḍeyeti coktvā manmṛtyuṁ gantum ihecchati || 24 ||
BRP053.025.0/ brahmovāca:
BRP053.025.1/ evam uktvā tadā viprāś cintāviṣṭo 'bhavan muniḥ |
BRP053.025.2/ kiṁ svapno 'yaṁ mayā dṛṣṭaḥ kiṁ vā moho 'yam āgataḥ || 25 ||
BRP053.026.1/ itthaṁ cintayatas tasya utpannā duḥkhahā matiḥ |
BRP053.026.2/ vrajāmi śaraṇaṁ devaṁ bhaktyāhaṁ puruṣottamam || 26 ||
BRP053.027.1/ sa gatvā śaraṇaṁ devaṁ munis tadgatamānasaḥ |
BRP053.027.2/ dadarśa taṁ vaṭaṁ bhūyo viśālaṁ salilopari || 27 ||
BRP053.028.1/ śākhāyāṁ tasya sauvarṇaṁ vistīrṇāyāṁ mahādbhutam |
BRP053.028.2/ ruciraṁ divyaparyaṅkaṁ racitaṁ viśvakarmaṇā || 28 ||
BRP053.029.1/ vajravaidūryaracitaṁ maṇividrumaśobhitam |
BRP053.029.2/ padmarāgādibhir juṣṭaṁ ratnair anyair alaṅkṛtam || 29 ||
BRP053.030.1/ nānāstaraṇasaṁvītaṁ nānāratnopaśobhitam |
BRP053.030.2/ nānāścaryasamāyuktaṁ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam || 30 ||
BRP053.031.1/ tasyopari sthitaṁ devaṁ kṛṣṇaṁ bālavapurdharam |
BRP053.031.2/ sūryakoṭipratīkāśaṁ dīpyamānaṁ suvarcasam || 31 ||
BRP053.032.1/ caturbhujaṁ sundarāṅgaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP053.032.2/ śrīvatsavakṣasaṁ devaṁ śaṅkhacakragadādharam || 32 ||
BRP053.033.1/ vanamālāvṛtoraskaṁ divyakuṇḍaladhāriṇam |
BRP053.033.2/ hārabhārārpitagrīvaṁ divyaratnavibhūṣitam || 33 ||
[Page 213
]
BRP053.034.1/ dṛṣṭvā tadā munir devaṁ vismayotphullalocanaḥ |
BRP053.034.2/ romāñcitatanur devaṁ praṇipatyedam abravīt || 34 ||
BRP053.035.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP053.035.1/ aho caikārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare |
BRP053.035.2/ katham eko hy ayaṁ bālas tiṣṭhaty atra sunirbhayaḥ || 35 ||
BRP053.036.0/ brahmovāca:
BRP053.036.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca jānann api mahāmuniḥ |
BRP053.036.2/ na bubodha tadā devaṁ māyayā tasya mohitaḥ |
BRP053.036.3/ yadā na bubudhe cainaṁ tadā khedād uvāca ha || 36 ||
BRP053.037.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP053.037.1/ vṛthā me tapaso vīryaṁ vṛthā jñānaṁ vṛthā kriyā |
BRP053.037.2/ vṛthā me jīvitaṁ dīrghaṁ vṛthā mānuṣyam eva ca || 37 ||
BRP053.038.1/ yo 'haṁ suptaṁ na jānāmi paryaṅke divyabālakam || 38 ||
BRP053.039.0/ brahmovāca:
BRP053.039.1/ evaṁ sañcintayan vipraḥ plavamāno vicetanaḥ |
BRP053.039.2/ trāṇārthaṁ vihvalaś cāsau nirvedaṁ gatavāṁs tadā || 39 ||
BRP053.040.1/ tato bālārkasaṅkāśaṁ svamahimnā vyavasthitam |
BRP053.040.2/ sarvatejomayaṁ viprā na śaśākābhivīkṣitum || 40 ||
BRP053.041.1/ dṛṣṭvā taṁ munim āyāntaṁ sa bālaḥ prahasann iva |
BRP053.041.2/ provāca muniśārdūlās tadā meghaughanisvanaḥ || 41 ||
BRP053.042.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP053.042.1/ vatsa jānāmi śrāntaṁ tvāṁ trāṇārthaṁ mām upasthitam |
BRP053.042.2/ śarīraṁ viśa me kṣipraṁ viśrāmas te mayoditaḥ || 42 ||
BRP053.043.0/ brahmovāca:
BRP053.043.1/ śrutvā sa vacanaṁ tasya kiñcin novāca mohitaḥ |
BRP053.043.2/ viveśa vadanaṁ tasya vivṛtaṁ cāvaśo muniḥ || 43 ||
54. Chapter 54 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's vision
[Note: [ SS 109]
BRP054.001.0/ brahmovāca:
BRP054.001.1/ sa praviśyodare tasya bālasya munisattamaḥ |
BRP054.001.2/ dadarśa pṛthivīṁ kṛtsnāṁ nānājanapadair vṛtām || 1 ||
BRP054.002.1/ lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalodadhīn |
BRP054.002.2/ dadarśa tān samudrāṁś ca jambu plakṣaṁ ca śālmalam || 2 ||
BRP054.003.1/ kuśaṁ krauñcaṁ ca śākaṁ ca puṣkaraṁ ca dadarśa saḥ |
BRP054.003.2/ bhāratādīni varṣāṇi tathā sarvāṁś ca parvatān || 3 ||
BRP054.004.1/ meruṁ ca sarvaratnāḍhyaṁ apaśyat kanakācalam |
BRP054.004.2/ nānāratnānvitaiḥ śṛṅgair bhūṣitaṁ bahukandaram || 4 ||
[Page 214
]
BRP054.005.1/ nānāmunijanākīrṇaṁ nānāvṛkṣavanākulam |
BRP054.005.2/ nānāsattvasamāyuktaṁ nānāścaryasamanvitam || 5 ||
BRP054.006.1/ vyāghraiḥ siṁhair varāhaiś ca cāmarair mahiṣair gajaiḥ |
BRP054.006.2/ mṛgaiḥ śākhāmṛgaiś cānyair bhūṣitaṁ sumanoharam || 6 ||
BRP054.007.1/ śakrādyair vividhair devaiḥ siddhacāraṇapannagaiḥ |
BRP054.007.2/ muniyakṣāpsarobhiś ca vṛtaiś cānyaiḥ surālayaiḥ || 7 ||
BRP054.008.0/ brahmovāca:
BRP054.008.1/ evaṁ sumeruṁ śrīmantam apaśyan munisattamaḥ |
BRP054.008.2/ paryaṭan sa tadā vipras tasya bālasya codare || 8 ||
BRP054.009.1/ himavantaṁ hemakūṭaṁ niṣadhaṁ gandhamādanam |
BRP054.009.2/ śvetaṁ ca durdharaṁ nīlaṁ kailāsaṁ mandaraṁ girim || 9 ||
BRP054.010.1/ mahendraṁ malayaṁ vindhyaṁ pāriyātraṁ tathārbudam |
BRP054.010.2/ sahyaṁ ca śuktimantaṁ ca mainākaṁ vakraparvatam || 10 ||
BRP054.011.1/ etāś cānyāś ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ |
BRP054.011.2/ tatas tāṁs tu muniśreṣṭhāḥ so 'paśyad ratnabhūṣitān || 11 ||
BRP054.012.1/ kurukṣetraṁ ca pāñcālān matsyān madrān sakekayān |
BRP054.012.2/ bāhlīkān śūrasenāṁś ca kāśmīrāṁs taṅgaṇān khasān || 12 ||
BRP054.013.1/ pārvatīyān kirātāṁś ca karṇaprāvaraṇān marūn |
BRP054.013.2/ antyajān antyajātīṁś ca so 'paśyat tasya codare || 13 ||
BRP054.014.1/ mṛgāñ śākhāmṛgān siṁhān varāhān sṛmarāñ śaśān |
BRP054.014.2/ gajāṁś cānyāṁs tathā sattvān so 'paśyat tasya codare || 14 ||
BRP054.015.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni grāmāś ca nagarāṇi ca |
BRP054.015.2/ kṛṣigorakṣavāṇijyaṁ krayavikrayaṇaṁ tathā || 15 ||
BRP054.016.1/ śakrādīn vibudhāñ śreṣṭhāṁs tathānyāṁś ca divaukasaḥ |
BRP054.016.2/ gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṁś caiva sanātanān || 16 ||
BRP054.017.1/ daityadānavasaṅghāṁś ca nāgāṁś ca munisattamāḥ |
BRP054.017.2/ siṁhikātanayāṁś caiva ye cānye suraśatravaḥ || 17 ||
BRP054.018.1/ yat kiñcit tena loke 'smin dṛṣṭapūrvaṁ carācaram |
BRP054.018.2/ apaśyat sa tadā sarvaṁ tasya kukṣau dvijottamāḥ || 18 ||
BRP054.019.1/ athavā kiṁ bahūktena kīrtitena punaḥ punaḥ |
BRP054.019.2/ brahmādistambaparyantaṁ yat kiñcit sacarācaram || 19 ||
BRP054.020.1/ bhūrlokaṁ ca bhuvarlokaṁ svarlokaṁ ca dvijottamāḥ |
BRP054.020.2/ mahar janas tapaḥ satyam atalaṁ vitalaṁ tathā || 20 ||
BRP054.021.1/ pātālaṁ sutalaṁ caiva vitalaṁ ca rasātalam |
BRP054.021.2/ mahātalaṁ ca brahmāṇḍam apaśyat tasya codare || 21 ||
BRP054.022.1/ avyāhatā gatis tasya tadābhūd dvijasattamāḥ |
BRP054.022.2/ prasādāt tasya devasya smṛtilopaś ca nābhavat || 22 ||
BRP054.023.1/ bhramamāṇas tadā kukṣau kṛtsnaṁ jagad idaṁ dvijāḥ |
BRP054.023.2/ nāntaṁ jagāma dehasya tasya viṣṇoḥ kadācana || 23 ||
BRP054.024.1/ yadāsau nāgataś cāntaṁ tasya dehasya bho dvijāḥ |
BRP054.024.2/ tadā taṁ varadaṁ devaṁ śaraṇaṁ gatavān muniḥ || 24 ||
[Page 215
]
BRP054.025.1/ tato 'sau sahasā viprā vāyuvegena niḥsṛtaḥ |
BRP054.025.2/ mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣasya saḥ || 25 ||
55. Chapter 55 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's hymn to Viṣṇu
[Note: [ SS 109]
BRP055.001.0/ brahmovāca:
BRP055.001.1/ sa niṣkramyodarāt tasya bālasya munisattamāḥ |
BRP055.001.2/ punaś caikārṇavām urvīm apaśyaj janavarjitām || 1 ||
BRP055.002.1/ pūrvadṛṣṭaṁ ca taṁ devaṁ dadarśa śiśurūpiṇam |
BRP055.002.2/ śākhāyāṁ vaṭavṛkṣasya paryaṅkopari saṁsthitam || 2 ||
BRP055.003.1/ śrīvatsavakṣasaṁ devaṁ pītavastraṁ caturbhujam |
BRP055.003.2/ jagad ādāya tiṣṭhantaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 3 ||
BRP055.004.1/ so 'pi taṁ munim āyāntaṁ plavamānam acetanam |
BRP055.004.2/ dṛṣṭvā mukhād viniṣkrāntaṁ provāca prahasann iva || 4 ||
BRP055.005.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP055.005.1/ kaccit tvayoṣitaṁ vatsa viśrāntaṁ ca mamodare |
BRP055.005.2/ bhramamāṇaś ca kiṁ tatra āścaryaṁ dṛṣṭavān asi || 5 ||
BRP055.006.1/ bhakto 'si me muniśreṣṭha śrānto 'si ca mamāśritaḥ |
BRP055.006.2/ tena tvām upakārāya sambhāṣe paśya mām iha || 6 ||
BRP055.007.0/ brahmovāca:
BRP055.007.1/ śrutvā sa vacanaṁ tasya samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
BRP055.007.2/ dadarśa taṁ suduṣprekṣaṁ ratnair divyair alaṅkṛtam || 7 ||
BRP055.008.1/ prasannā nirmalā dṛṣṭir muhūrtāt tasya bho dvijāḥ |
BRP055.008.2/ prasādāt tasya devasya prādurbhūtā punar navā || 8 ||
BRP055.009.1/ raktāṅgulitalau pādau tatas tasya surārcitau |
BRP055.009.2/ praṇamya śirasā viprā harṣagadgadayā girā || 9 ||
BRP055.010.1/ kṛtāñjalis tadā hṛṣṭo vismitaś ca punaḥ punaḥ |
BRP055.010.2/ dṛṣṭvā taṁ paramātmānaṁ saṁstotum upacakrame || 10 ||
BRP055.011.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP055.011.1/ devadeva jagannātha māyābālavapurdhara |
BRP055.011.2/ trāhi māṁ cārupadmākṣa duḥkhitaṁ śaraṇāgatam || 11 ||
BRP055.012.1/ santapto 'smi suraśreṣṭha saṁvartākhyena vahninā |
BRP055.012.2/ aṅgāravarṣabhītaṁ ca trāhi māṁ puruṣottama || 12 ||
BRP055.013.1/ śoṣitaś ca pracaṇḍena vāyunā jagadāyunā |
BRP055.013.2/ vihvalo 'haṁ tathā śrāntas trāhi māṁ puruṣottama || 13 ||
BRP055.014.1/ tāpitaś ca taśāmātyaiḥ pralayāvartakādibhiḥ |
BRP055.014.2/ na śāntim adhigacchāmi trāhi māṁ puruṣottama || 14 ||
BRP055.015.1/ tṛṣitaś ca kṣudhāviṣṭo duḥkhitaś ca jagatpate |
BRP055.015.2/ trātāraṁ nātra paśyāmi trāhi māṁ puruṣottama || 15 ||
BRP055.016.1/ asminn ekārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare |
BRP055.016.2/ na cāntam adhigacchāmi trāhi māṁ puruṣottama || 16 ||
[Page 216
]
BRP055.017.1/ tavodare ca deveśa mayā dṛṣṭaṁ carācaram |
BRP055.017.2/ vismito 'haṁ viṣaṇṇaś ca trāhi māṁ puruṣottama || 17 ||
BRP055.018.1/ saṁsāre 'smin nirālambe prasīda puruṣottama |
BRP055.018.2/ prasīda vibudhaśreṣṭha prasīda vibudhapriya || 18 ||
BRP055.019.1/ prasīda vibudhāṁ nātha prasīda vibudhālaya |
BRP055.019.2/ prasīda sarvalokeśa jagatkāraṇakāraṇa || 19 ||
BRP055.020.1/ prasīda sarvakṛd deva prasīda mama bhūdhara |
BRP055.020.2/ prasīda salilāvāsa prasīda madhusūdana || 20 ||
BRP055.021.1/ prasīda kamalākānta prasīda tridaśeśvara |
BRP055.021.2/ prasīda kaṁsakeśīghna prasīdāriṣṭanāśana || 21 ||
BRP055.022.1/ prasīda kṛṣṇa daityaghna prasīda danujāntaka |
BRP055.022.2/ prasīda mathurāvāsa prasīda yadunandana || 22 ||
BRP055.023.1/ prasīda śakrāvaraja prasīda varadāvyaya |
BRP055.023.2/ tvaṁ mahī tvaṁ jalaṁ deva tvam agnis tvaṁ samīraṇaḥ || 23 ||
BRP055.024.1/ tvaṁ nabhas tvaṁ manaś caiva tvam ahaṅkāra eva ca |
BRP055.024.2/ tvaṁ buddhiḥ prakṛtiś caiva sattvādyās tvaṁ jagatpate || 24 ||
BRP055.025.1/ puruṣas tvaṁ jagadvyāpī puruṣād api cottamaḥ |
BRP055.025.2/ tvam indriyāṇi sarvāṇi śabdādyā viṣayāḥ prabho || 25 ||
BRP055.026.1/ tvaṁ dikpālāś ca dharmāś ca vedā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ |
BRP055.026.2/ tvam indras tvaṁ śivo devas tvaṁ havis tvaṁ hutāśanaḥ || 26 ||
BRP055.027.1/ tvaṁ yamaḥ pitṛrāṭ deva tvaṁ rakṣodhipatiḥ svayam |
BRP055.027.2/ varuṇas tvam apāṁ nātha tvaṁ vāyus tvaṁ dhaneśvaraḥ || 27 ||
BRP055.028.1/ tvam īśānas tvam anantas tvaṁ gaṇeśaś ca ṣaṇmukhaḥ |
BRP055.028.2/ vasavas tvaṁ tathā rudrās tvam ādityāś ca khecarāḥ || 28 ||
BRP055.029.1/ dānavās tvaṁ tathā yakṣās tvaṁ daityāḥ samarudgaṇāḥ |
BRP055.029.2/ siddhāś cāpsaraso nāgā gandharvās tvaṁ sacāraṇāḥ || 29 ||
BRP055.030.1/ pitaro vālakhilyāś ca prajānāṁ patayo 'cyuta |
BRP055.030.2/ munayas tvam ṛṣigaṇās tvam aśvinau niśācarāḥ || 30 ||
BRP055.031.1/ anyāś ca jātayas tvaṁ hi yat kiñcij jīvasañjñitam |
BRP055.031.2/ kiṁ cātra bahunoktena brahmādistambagocaram || 31 ||
BRP055.032.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca tvaṁ jagat sacarācaram |
BRP055.032.2/ yat te rūpaṁ paraṁ deva kūṭastham acalaṁ dhruvam || 32 ||
BRP055.033.1/ brahmādyās tan na jānanti katham anye 'lpamedhasaḥ |
BRP055.033.2/ deva śuddhasvabhāvo 'si nityas tvaṁ prakṛteḥ paraḥ || 33 ||
BRP055.034.1/ avyaktaḥ śāśvato 'nantaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ |
BRP055.034.2/ tvam ākāśaḥ paraḥ śānto ajas tvaṁ vibhur avyayaḥ || 34 ||
BRP055.035.1/ evaṁ tvāṁ nirguṇaṁ stotuṁ kaḥ śaknoti nirañjanam |
BRP055.035.2/ stuto 'si yan mayā deva vikalenālpacetasā |
BRP055.035.3/ tat sarvaṁ devadeveśa kṣantum arhasi cāvyaya || 35 ||
56. Chapter 56 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Viṣṇu's teachings
[Page 217
]
[Note: [ SS 110-111]
BRP056.001.0/ brahmovāca:
BRP056.001.1/ itthaṁ stutas tadā tena mārkaṇḍeyena bho dvijāḥ |
BRP056.001.2/ prītaḥ provāca bhagavān meghagambhīrayā girā || 1 ||
BRP056.002.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP056.002.1/ brūhi kāmaṁ muniśreṣṭha yat te manasi vartate |
BRP056.002.2/ dadāmi sarvaṁ viprarṣe matto yad abhivāñchasi || 2 ||
BRP056.003.0/ brahmovāca:
BRP056.003.1/ śrutvā sa vacanaṁ viprāḥ śiśos tasya mahātmanaḥ |
BRP056.003.2/ uvāca paramaprīto munis tadgatamānasaḥ || 3 ||
BRP056.004.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP056.004.1/ jñātum icchāmi deva tvāṁ māyāṁ vai tava cottamām |
BRP056.004.2/ tvatprasādāc ca deveśa smṛtir na parihīyate || 4 ||
BRP056.005.1/ drutam antaḥ śarīreṇa satataṁ paryavartitam |
[Page 218
]
BRP056.005.2/ icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṁ tvām aham avyayam || 5 ||
BRP056.006.1/ iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṁ bhavān avatiṣṭhate |
BRP056.006.2/ pītvā jagad idaṁ sarvam etad ākhyātum arhasi || 6 ||
BRP056.007.1/ kimarthaṁ ca jagat sarvaṁ śarīrasthaṁ tavānagha |
BRP056.007.2/ kiyantaṁ ca tvayā kālam iha stheyam arindama || 7 ||
BRP056.008.1/ jñātum icchāmi deveśa brūhi sarvam aśeṣataḥ |
BRP056.008.2/ tvattaḥ kamalapattrākṣa vistareṇa yathātatham |
BRP056.008.3/ mahad etad acintyaṁ ca yad ahaṁ dṛṣṭavān prabho || 8 ||
BRP056.009.0/ brahmovāca:
BRP056.009.1/ ity uktaḥ sa tadā tena devadevo mahādyutiḥ |
BRP056.009.2/ sāntvayan sa tadā vākyam uvāca vadatāṁ varaḥ || 9 ||
[Page 219
]
BRP056.010.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP056.010.1/ kāmaṁ devāś ca māṁ vipra nahi jānanti tattvataḥ |
BRP056.010.2/ tava prītyā pravakṣyāmi yathedaṁ visṛjāmy aham || 10 ||
BRP056.011.1/ pitṛbhakto 'si viprarṣe mām eva śaraṇaṁ gataḥ |
BRP056.011.2/ tato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṁ ca te mahat || 11 ||
BRP056.012.1/ āpo nārā iti purā sañjñākarma kṛtaṁ mayā |
BRP056.012.2/ tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tās tv ayanaṁ sadā || 12 ||
BRP056.013.1/ ahaṁ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ |
BRP056.013.2/ vidhātā sarvabhūtānāṁ saṁhartā ca dvijottama || 13 ||
BRP056.014.1/ ahaṁ viṣṇur ahaṁ brahmā śakraś cāpi surādhipaḥ |
BRP056.014.2/ ahaṁ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā || 14 ||
BRP056.015.1/ ahaṁ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ |
BRP056.015.2/ ahaṁ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṁ dvijottama || 15 ||
BRP056.016.1/ agnir āsyaṁ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane |
BRP056.016.2/ dyaur mūrdhā khaṁ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasambhavāḥ || 16 ||
BRP056.017.1/ sadiśaṁ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ |
BRP056.017.2/ mayā kratuśatair iṣṭaṁ bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ || 17 ||
BRP056.018.1/ yajante vedaviduṣo māṁ devayajane sthitam |
BRP056.018.2/ pṛthivyāṁ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || 18 ||
BRP056.019.1/ yajante māṁ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ |
BRP056.019.2/ catuḥsamudraparyantāṁ merumandarabhūṣaṇām || 19 ||
BRP056.020.1/ śeṣo bhūtvāham eko hi dhārayāmi vasundharām |
BRP056.020.2/ vārāhaṁ rūpam āsthāya mameyaṁ jagatī purā || 20 ||
BRP056.021.1/ majjamānā jale vipra vīryeṇāsmi samuddhṛtā |
BRP056.021.2/ agniś ca vāḍavo vipra bhūtvāhaṁ dvijasattama || 21 ||
BRP056.022.1/ pibāmy apaḥ samāviṣṭas tāś caiva visṛjāmy aham |
BRP056.022.2/ brahma vaktraṁ bhujau kṣatram ūrū me saṁśritā viśaḥ || 22 ||
BRP056.023.1/ pādau śūdrā bhavantīme vikrameṇa krameṇa ca |
BRP056.023.2/ ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedas tv atharvaṇaḥ || 23 ||
BRP056.024.1/ mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca |
BRP056.024.2/ yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno bubhutsavaḥ || 24 ||
BRP056.025.1/ kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ |
BRP056.025.2/ sattvasthā nirahaṅkārā nityam adhyātmakovidāḥ || 25 ||
BRP056.026.1/ mām eva satataṁ viprāś cintayanta upāsate |
BRP056.026.2/ ahaṁ saṁvartako jyotir ahaṁ saṁvartako 'nalaḥ || 26 ||
BRP056.027.1/ ahaṁ saṁvartakaḥ sūryas tv ahaṁ saṁvartako 'nilaḥ |
BRP056.027.2/ tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale || 27 ||
BRP056.028.1/ mama vai romakūpāṇi viddhi tvaṁ dvijasattama |
BRP056.028.2/ ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśaḥ || 28 ||
BRP056.029.1/ vasanaṁ śayanaṁ caiva nilayaṁ caiva viddhi me |
BRP056.029.2/ kāmaḥ krodhaś ca harṣaś ca bhayaṁ mohas tathaiva ca || 29 ||
[Page 220
]
BRP056.030.1/ mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama |
BRP056.030.2/ prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karma śobhanam || 30 ||
BRP056.031.1/ satyaṁ dānaṁ tapaś cogram ahiṁsāṁ sarvajantuṣu |
BRP056.031.2/ madvidhānena vihitā mama dehavicāriṇaḥ || 31 ||
BRP056.032.1/ mayābhibhūtavijñānāś ceṣṭayanti na kāmataḥ |
BRP056.032.2/ samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ || 32 ||
BRP056.033.1/ śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ |
BRP056.033.2/ prāptuṁ śakyo na caivāhaṁ narair duṣkṛtakarmabhiḥ || 33 ||
BRP056.034.1/ lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ |
BRP056.034.2/ tan māṁ mahāphalaṁ viddhi narāṇāṁ bhāvitātmanām || 34 ||
BRP056.035.1/ suduṣprāpaṁ vimūḍhānāṁ māṁ kuyoganiṣeviṇām |
BRP056.035.2/ yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati sattama || 35 ||
BRP056.036.1/ abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sṛjāmy aham |
BRP056.036.2/ daityā hiṁsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ || 36 ||
BRP056.037.1/ rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ |
BRP056.037.2/ tadāhaṁ samprasūyāmi gṛheṣu puṇyakarmaṇām || 37 ||
BRP056.038.1/ praviṣṭo mānuṣaṁ dehaṁ sarvaṁ praśamayāmy aham |
BRP056.038.2/ sṛṣṭvā devamanuṣyāṁś ca gandharvoragarākṣasān || 38 ||
BRP056.039.1/ sthāvarāṇi ca bhūtāni saṁharāmy ātmamāyayā |
BRP056.039.2/ karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham || 39 ||
BRP056.040.1/ āviśya mānuṣaṁ dehaṁ maryādābandhakāraṇāt |
BRP056.040.2/ śvetaḥ kṛtayuge dharmaḥ śyāmas tretāyuge mama || 40 ||
BRP056.041.1/ rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā |
BRP056.041.2/ trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanti ca || 41 ||
BRP056.042.1/ antakāle ca samprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ |
BRP056.042.2/ trailokyaṁ nāśayāmy ekaḥ sarvaṁ sthāvarajaṅgamam || 42 ||
BRP056.043.1/ ahaṁ tridharmā viśvātmā sarvalokasukhāvahaḥ |
BRP056.043.2/ abhinnaḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ || 43 ||
BRP056.044.1/ kālacakraṁ nayāmy eko brahmarūpaṁ mamaiva tat |
BRP056.044.2/ śamanaṁ sarvabhūtānāṁ sarvabhūtakṛtodyamam || 44 ||
BRP056.045.1/ evaṁ praṇihitaḥ samyaṅ mamātmā munisattama |
BRP056.045.2/ sarvabhūteṣu viprendra na ca māṁ vetti kaścana || 45 ||
BRP056.046.1/ sarvaloke ca māṁ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ |
BRP056.046.2/ yac ca kiñcit tvayā prāptaṁ mayi kleśātmakaṁ dvija || 46 ||
BRP056.047.1/ sukhodayāya tat sarvaṁ śreyase ca tavānagha |
BRP056.047.2/ yac ca kiñcit tvayā loke dṛṣṭaṁ sthāvarajaṅgamam || 47 ||
BRP056.048.1/ vihitaḥ sarva evāsau mayātmā bhūtabhāvanaḥ |
BRP056.048.2/ ahaṁ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ || 48 ||
BRP056.049.1/ yāvad yugānāṁ viprarṣe sahasraṁ parivartate |
BRP056.049.2/ tāvat svapimi viśvātmā sarvaviśvāni mohayan || 49 ||
[Page 221
]
BRP056.050.1/ evaṁ sarvam ahaṁ kālam ihāse munisattama |
BRP056.050.2/ aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate || 50 ||
BRP056.051.1/ mayā ca datto viprendra varas te brahmarūpiṇā |
BRP056.051.2/ asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita || 51 ||
BRP056.052.1/ sarvam ekārṇavaṁ kṛtvā naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP056.052.2/ nirgato 'si mayājñātas tatas te darśitaṁ jagat || 52 ||
BRP056.053.1/ abhyantaraṁ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama |
BRP056.053.2/ dṛṣṭvā lokaṁ samastaṁ hi vismito nāvabudhyase || 53 ||
BRP056.054.1/ tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṁ niḥsārito mayā |
BRP056.054.2/ ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo hi surāsuraiḥ || 54 ||
BRP056.055.1/ yāvat sa bhagavān brahmā na budhyeta mahātapāḥ |
BRP056.055.2/ tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham || 55 ||
BRP056.056.1/ tato vibuddhe tasmiṁs tu sarvalokapitāmahe |
BRP056.056.2/ eko bhūtāni srakṣyāmi śarīrāṇi dvijottama || 56 ||
BRP056.057.1/ ākāśaṁ pṛthivīṁ jyotir vāyuḥ salilam eva ca |
BRP056.057.2/ loke yac ca bhavet kiñcid iha sthāvarajaṅgamam || 57 ||
BRP056.058.0/ brahmovāca:
BRP056.058.1/ evam uktvā tadā viprāḥ punas taṁ prāha mādhavaḥ |
BRP056.058.2/ pūrṇe yugasahasre tu meghagambhīranisvanaḥ || 58 ||
BRP056.059.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP056.059.1/ mune brūhi yadarthaṁ māṁ stutavān paramārthataḥ |
BRP056.059.2/ varaṁ vṛṇīṣva yac chreṣṭhaṁ dadāmi nacirād aham || 59 ||
BRP056.060.1/ āyuṣmān asi devānāṁ madbhakto 'si dṛḍhavrataḥ |
BRP056.060.2/ tena tvam asi viprendra punar dīrghāyur āpnuhi || 60 ||
BRP056.061.0/ brahmovāca:
BRP056.061.1/ śrutvā vāṇīṁ śubhāṁ tasya vilokya sa tadā punaḥ |
BRP056.061.2/ mūrdhnā nipatya sahasā praṇamya punar abravīt || 61 ||
BRP056.062.0/ mārkaṇḍeya uvāca:
BRP056.062.1/ dṛṣṭaṁ paraṁ hi deveśa tava rūpaṁ dvijottama |
BRP056.062.2/ moho 'yaṁ vigataḥ satyaṁ tvayi dṛṣṭe tu me hare || 62 ||
BRP056.063.1/ evam evam ahaṁ nātha iccheyaṁ tvatprasādataḥ |
BRP056.063.2/ lokānāṁ ca hitārthāya nānābhāvapraśāntaye || 63 ||
BRP056.064.1/ śaivabhāgavatānāṁ ca vādārthapratiṣedhakam |
BRP056.064.2/ asmin kṣetravare puṇye nirmale puruṣottame || 64 ||
BRP056.065.1/ śivasyāyatanaṁ deva karomi paramaṁ mahat |
BRP056.065.2/ pratiṣṭheya tathā tatra tava sthāne ca śaṅkaram || 65 ||
BRP056.066.1/ tato jñāsyanti loke 'sminn ekamūrtī harīśvarau |
BRP056.066.2/ pratyuvāca jagannāthaḥ sa punas taṁ mahāmunim || 66 ||
BRP056.067.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP056.067.1/ yad etat paramaṁ devaṁ kāraṇaṁ bhuvaneśvaram |
BRP056.067.2/ liṅgam ārādhanārthāya nānābhāvapraśāntaye || 67 ||
[Page 222
]
BRP056.068.1/ mamādiṣṭena viprendra kuru śīghraṁ śivālayam |
BRP056.068.2/ tatprabhāvāc chivaloke tiṣṭha tvaṁ ca tathākṣayam || 68 ||
BRP056.069.1/ śive saṁsthāpite vipra mama saṁsthāpanaṁ bhavet |
BRP056.069.2/ nāvayor antaraṁ kiñcid ekabhāvau dvidhā kṛtau || 69 ||
BRP056.070.1/ yo rudraḥ sa svayaṁ viṣṇur yo viṣṇuḥ sa maheśvaraḥ |
BRP056.070.2/ ubhayor antaraṁ nāsti pavanākāśayor iva || 70 ||
BRP056.071.1/ mohito nābhijānāti ya eva garuḍadhvajaḥ |
BRP056.071.2/ vṛṣadhvajaḥ sa eveti tripuraghnaṁ trilocanam || 71 ||
BRP056.072.1/ tava nāmāṅkitaṁ tasmāt kuru vipra śivālayam |
BRP056.072.2/ uttare devadevasya kuru tīrthaṁ suśobhanam || 72 ||
BRP056.073.1/ mārkaṇḍeyahrado nāma naralokeṣu viśrutaḥ |
BRP056.073.2/ bhaviṣyati dvijaśreṣṭha sarvapāpapraṇāśanaḥ || 73 ||
BRP056.074.0/ brahmovāca:
BRP056.074.1/ ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata |
BRP056.074.2/ mārkaṇḍeyaṁ muniśreṣṭhāḥ sarvavyāpī janārdanaḥ || 74 ||
57. Chapter 57 :: Pañcatīrtha-Māhātmya
[Note: [ SS 112-113]
BRP057.001.0/ brahmovāca:
BRP057.001.1/ ataḥ paraṁ pravakṣyāmi pañcatīrthavidhiṁ dvijāḥ |
BRP057.001.2/ yat phalaṁ snānadānena devatāprekṣaṇena ca || 1 ||
BRP057.002.1/ mārkaṇḍeyahradaṁ gatvā naraś codaṅmukhaḥ śuciḥ |
BRP057.002.2/ nimajjet tatra vārāṁs trīn imaṁ mantram udīrayet || 2 ||
BRP057.003.1/ saṁsārasāgare magnaṁ pāpagrastam acetanam |
BRP057.003.2/ trāhi māṁ bhaganetraghna tripurāre namo 'stu te || 3 ||
BRP057.004.1/ namaḥ śivāya śāntāya sarvapāpaharāya ca |
BRP057.004.2/ snānaṁ karomi deveśa mama naśyatu pātakam || 4 ||
BRP057.005.1/ nābhimātre jale snātvā vidhivad devatā ṛṣīn |
BRP057.005.2/ tilodakena matimān pitṝṁś cānyāṁś ca tarpayet || 5 ||
BRP057.006.1/ snātvā tathaiva cācamya tato gacchec chivālayam |
BRP057.006.2/ praviśya devatāgāraṁ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam || 6 ||
BRP057.007.1/ mūlamantreṇa sampūjya mārkaṇḍeyasya ceśvaram |
BRP057.007.2/ aghoreṇa ca bho viprāḥ praṇipatya prasādayet || 7 ||
BRP057.008.1/ trilocana namas te 'stu namas te śaśibhūṣaṇa |
BRP057.008.2/ trāhi māṁ tvaṁ virūpākṣa mahādeva namo 'stu te || 8 ||
BRP057.009.1/ mārkaṇḍeyahrade tv evaṁ snātvā dṛṣṭvā ca śaṅkaram |
BRP057.009.2/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 9 ||
BRP057.010.1/ pāpaiḥ sarvair vinirmuktaḥ śivalokaṁ sa gacchati |
BRP057.010.2/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 10 ||
[Page 223
]
BRP057.011.1/ ihalokaṁ samāsādya bhaved vipro bahuśrutaḥ |
BRP057.011.2/ śāṅkaraṁ yogam āsādya tato mokṣam avāpnuyāt || 11 ||
BRP057.012.1/ kalpavṛkṣaṁ tato gatvā kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP057.012.2/ pūjayet parayā bhaktyā mantreṇānena taṁ vaṭam || 12 ||
BRP057.013.1/ oṁ namo vyaktarūpāya mahāpralayakāriṇe |
BRP057.013.2/ mahadrasopaviṣṭāya nyagrodhāya namo 'stu te || 13 ||
BRP057.014.1/ amaras tvaṁ sadā kalpe hareś cāyatanaṁ vaṭa |
BRP057.014.2/ nyagrodha hara me pāpaṁ kalpavṛkṣa namo 'stu te || 14 ||
BRP057.015.1/ bhaktyā pradakṣiṇaṁ kṛtvā natvā kalpavaṭaṁ naraḥ |
BRP057.015.2/ sahasā mucyate pāpāj jīrṇatvaca ivoragaḥ || 15 ||
BRP057.016.1/ chāyāṁ tasya samākramya kalpavṛkṣasya bho dvijāḥ |
BRP057.016.2/ brahmahatyāṁ naro jahyāt pāpeṣv anyeṣu kā kathā || 16 ||
BRP057.017.1/ dṛṣṭvā kṛṣṇāṅgasambhūtaṁ brahmatejomayaṁ param |
BRP057.017.2/ nyagrodhākṛtikaṁ viṣṇuṁ praṇipatya ca bho dvijāḥ || 17 ||
BRP057.018.1/ rājasūyāśvamedhābhyāṁ phalaṁ prāpnoti cādhikam |
BRP057.018.2/ tathā svavaṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 18 ||
BRP057.019.1/ vainateyaṁ namaskṛtya kṛṣṇasya purataḥ sthitam |
BRP057.019.2/ sarvapāpavinirmuktas tato viṣṇupuraṁ vrajet || 19 ||
BRP057.020.1/ dṛṣṭvā vaṭaṁ vainateyaṁ yaḥ paśyet puruṣottamam |
BRP057.020.2/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca sa yāti paramāṁ gatim || 20 ||
BRP057.021.1/ praviśyāyatanaṁ viṣṇoḥ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP057.021.2/ saṅkarṣaṇaṁ svamantreṇa bhaktyāpūjya prasādayet || 21 ||
BRP057.022.1/ namas te haladhṛg rāma namas te muśalāyudha |
BRP057.022.2/ namas te revatīkānta namas te bhaktavatsala || 22 ||
BRP057.023.1/ namas te balināṁ śreṣṭha namas te dharaṇīdhara |
BRP057.023.2/ pralambāre namas te 'stu trāhi māṁ kṛṣṇapūrvaja || 23 ||
BRP057.024.1/ evaṁ prasādya cānantam ajeyaṁ tridaśārcitam |
BRP057.024.2/ kailāsaśikharākāraṁ candrāt kāntatarānanam || 24 ||
BRP057.025.1/ nīlavastradharaṁ devaṁ phaṇāvikaṭamastakam |
BRP057.025.2/ mahābalaṁ haladharaṁ kuṇḍalaikavibhūṣitam || 25 ||
BRP057.026.1/ rauhiṇeyaṁ naro bhaktyā labhed abhimataṁ phalam |
BRP057.026.2/ sarvapāpair vinirmukto viṣṇulokaṁ sa gacchati || 26 ||
BRP057.027.1/ ābhūtasamplavaṁ yāvad bhuktvā tatra sukhaṁ naraḥ |
BRP057.027.2/ puṇyakṣayād ihāgatya pravare yogināṁ kule || 27 ||
BRP057.028.1/ brāhmaṇapravaro bhūtvā sarvaśāstrārthapāragaḥ |
BRP057.028.2/ jñānaṁ tatra samāsādya muktiṁ prāpnoti durlabhām || 28 ||
BRP057.029.1/ evam abhyarcya halinaṁ tataḥ kṛṣṇaṁ vicakṣaṇaḥ |
BRP057.029.2/ dvādaśākṣaramantreṇa pūjayet susamāhitaḥ || 29 ||
BRP057.030.1/ dviṣaṭkavarṇamantreṇa bhaktyā ye puruṣottamam |
BRP057.030.2/ pūjayanti sadā dhīrās te mokṣaṁ prāpnuvanti vai || 30 ||
BRP057.031.1/ na tāṁ gatiṁ surā yānti yogino naiva somapāḥ |
BRP057.031.2/ yāṁ gatiṁ yānti bho viprā dvādaśākṣaratatparāḥ || 31 ||
[Page 224
]
BRP057.032.1/ tasmāt tenaiva mantreṇa bhaktyā kṛṣṇaṁ jagadgurum |
BRP057.032.2/ sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ praṇipatya prasādayet || 32 ||
BRP057.033.1/ jaya kṛṣṇa jagannātha jaya sarvāghanāśana |
BRP057.033.2/ jaya cāṇūrakeśighna jaya kaṁsaniṣūdana || 33 ||
BRP057.034.1/ jaya padmapalāśākṣa jaya cakragadādhara |
BRP057.034.2/ jaya nīlāmbudaśyāma jaya sarvasukhaprada || 34 ||
BRP057.035.1/ jaya deva jagatpūjya jaya saṁsāranāśana |
BRP057.035.2/ jaya lokapate nātha jaya vāñchāphalaprada || 35 ||
BRP057.036.1/ saṁsārasāgare ghore niḥsāre duḥkhaphenile |
BRP057.036.2/ krodhagrāhākule raudre viṣayodakasamplave || 36 ||
BRP057.037.1/ nānārogormikalile mohāvartasudustare |
BRP057.037.2/ nimagno 'haṁ suraśreṣṭha trāhi māṁ puruṣottama || 37 ||
BRP057.038.1/ evaṁ prasādya deveśaṁ varadaṁ bhaktavatsalam |
BRP057.038.2/ sarvapāpaharaṁ devaṁ sarvakāmaphalapradam || 38 ||
BRP057.039.1/ pīnāṁsaṁ dvibhujaṁ kṛṣṇaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP057.039.2/ mahoraskaṁ mahābāhuṁ pītavastraṁ śubhānanam || 39 ||
BRP057.040.1/ śaṅkhacakragadāpāṇiṁ mukuṭāṅgadabhūṣaṇam |
BRP057.040.2/ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam || 40 ||
BRP057.041.1/ dṛṣṭvā naro 'ñjaliṁ kṛtvā daṇḍavat praṇipatya ca |
BRP057.041.2/ aśvamedhasahasrāṇāṁ phalaṁ prāpnoti vai dvijāḥ || 41 ||
BRP057.042.1/ yat phalaṁ sarvatīrtheṣu snāne dāne prakīrtitam |
BRP057.042.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 42 ||
BRP057.043.1/ yat phalaṁ sarvaratnādyair iṣṭe bahusuvarṇake |
BRP057.043.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 43 ||
BRP057.044.1/ yat phalaṁ sarvavedeṣu sarvayajñeṣu yat phalam |
BRP057.044.2/ tat phalaṁ samavāpnoti naraḥ kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 44 ||
BRP057.045.1/ yat phalaṁ sarvadānena vratena niyamena ca |
BRP057.045.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 45 ||
BRP057.046.1/ tapobhir vividhair ugrair yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP057.046.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 46 ||
BRP057.047.1/ yat phalaṁ brahmacaryeṇa samyak cīrṇena tatkṛtam |
BRP057.047.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 47 ||
BRP057.048.1/ yat phalaṁ ca gṛhasthasya yathoktācāravartinaḥ |
BRP057.048.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 48 ||
BRP057.049.1/ yat phalaṁ vanavāsena vānaprasthasya kīrtitam |
BRP057.049.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 49 ||
BRP057.050.1/ sannyāsena yathoktena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP057.050.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 50 ||
BRP057.051.1/ kiṁ cātra bahunoktena māhātmye tasya bho dvijāḥ |
BRP057.051.2/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ naro bhaktyā mokṣaṁ prāpnoti durlabham || 51 ||
[Page 225
]
BRP057.052.1/ pāpair vimuktaḥ śuddhātmā kalpakoṭisamudbhavaiḥ |
BRP057.052.2/ śriyā paramayā yuktaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 52 ||
BRP057.053.1/ sarvakāmasamṛddhena vimānena suvarcasā |
BRP057.053.2/ trisaptakulam uddhṛtya naro viṣṇupuraṁ vrajet || 53 ||
BRP057.054.1/ tatra kalpaśataṁ yāvad bhuktvā bhogān manoramān |
BRP057.054.2/ gandharvāpsarasaiḥ sārdhaṁ yathā viṣṇuś caturbhujaḥ || 54 ||
BRP057.055.1/ cyutas tasmād ihāyāto viprāṇāṁ pravare kule |
BRP057.055.2/ sarvajñaḥ sarvavedī ca jāyate gatamatsaraḥ || 55 ||
BRP057.056.1/ svadharmanirataḥ śānto dātā bhūtahite rataḥ |
BRP057.056.2/ āsādya vaiṣṇavaṁ jñānaṁ tato muktim avāpnuyāt || 56 ||
BRP057.057.1/ tataḥ sampūjya mantreṇa subhadrāṁ bhaktavatsalām |
BRP057.057.2/ prasādayet tato viprāḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ || 57 ||
BRP057.058.1/ namas te sarvage devi namas te śubhasaukhyade |
BRP057.058.2/ trāhi māṁ padmapattrākṣi kātyāyani namo 'stu te || 58 ||
BRP057.059.1/ evaṁ prasādya tāṁ devīṁ jagaddhātrīṁ jagaddhitām |
BRP057.059.2/ baladevasya bhaginīṁ subhadrāṁ varadāṁ śivām || 59 ||
BRP057.060.1/ kāmagena vimānena naro viṣṇupuraṁ vrajet |
BRP057.060.2/ ābhūtasamplavaṁ yāvat krīḍitvā tatra devavat || 60 ||
BRP057.061.1/ iha mānuṣatāṁ prāpto brāhmaṇo vedavid bhavet |
BRP057.061.2/ prāpya yogaṁ hares tatra mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 61 ||
58. Chapter 58 :: Narasiṁha-Māhātmya
[Note: [ SS 113-115]
BRP058.001.0/ brahmovāca:
BRP058.001.1/ evaṁ dṛṣṭvā balaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ praṇipatya ca |
BRP058.001.2/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 1 ||
BRP058.002.1/ niṣkramya devatāgārāt kṛtakṛtyo bhaven naraḥ |
BRP058.002.2/ praṇamyāyatanaṁ paścād vrajet tatra samāhitaḥ || 2 ||
BRP058.003.1/ indranīlamayo viṣṇur yatrāste vālukāvṛtaḥ |
BRP058.003.2/ antardhānagataṁ natvā tato viṣṇupuraṁ vrajet || 3 ||
BRP058.004.1/ sarvadevamayo yo 'sau hatavān asurottamam |
BRP058.004.2/ sa āste tatra bho viprāḥ siṁhārdhakṛtavigrahaḥ || 4 ||
BRP058.005.1/ bhaktyā dṛṣṭvā tu taṁ devaṁ praṇamya narakesarīm |
BRP058.005.2/ mucyate pātakair martyaḥ samastair nātra saṁśayaḥ || 5 ||
BRP058.006.1/ narasiṁhasya ye bhaktā bhavanti bhuvi mānavāḥ |
BRP058.006.2/ na teṣāṁ duṣkṛtaṁ kiñcit phalaṁ syād yad yad īpsitam || 6 ||
BRP058.007.1/ tasmāt sarvaprayatnena narasiṁhaṁ samāśrayet |
BRP058.007.2/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ phalaṁ yasmāt prayacchati || 7 ||
BRP058.008.0/ munaya ūcuḥ:
BRP058.008.1/ māhātmyaṁ narasiṁhasya sukhadaṁ bhuvi durlabham |
BRP058.008.2/ yathā kathayase deva tena no vismayo mahān || 8 ||
[Page 226
]
BRP058.009.1/ prabhāvaṁ tasya devasya vistareṇa jagatpate |
BRP058.009.2/ śrotum icchāmahe brūhi paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 9 ||
BRP058.010.1/ yathā prasīded devo 'sau narasiṁho mahābalaḥ |
BRP058.010.2/ bhaktānām upakārāya brūhi deva namo 'stu te || 10 ||
BRP058.011.1/ prasādān narasiṁhasya yā bhavanty atra siddhayaḥ |
BRP058.011.2/ brūhi tāḥ kuru cāsmākaṁ prasādaṁ prapitāmaha || 11 ||
BRP058.012.0/ brahmovāca:
BRP058.012.1/ śṛṇudhvaṁ tasya bho viprāḥ prabhāvaṁ gadato mama |
BRP058.012.2/ ajitasyāprameyasya bhuktimuktipradasya ca || 12 ||
BRP058.013.1/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ samastāṁs tasya bho dvijāḥ |
BRP058.013.2/ siṁhārdhakṛtadehasya pravakṣyāmi samāsataḥ || 13 ||
BRP058.014.1/ yāḥ kāścit siddhayaś cātra śrūyante daivamānuṣāḥ |
BRP058.014.2/ prasādāt tasya tāḥ sarvāḥ sidhyanti nātra saṁśayaḥ || 14 ||
BRP058.015.1/ svarge martye ca pātāle dikṣu toye pure nage |
BRP058.015.2/ prasādāt tasya devasya bhavaty avyāhatā gatiḥ || 15 ||
BRP058.016.1/ asādhyaṁ tasya devasya nāsty atra sacarācare |
BRP058.016.2/ narasiṁhasya bho viprāḥ sadā bhaktānukampinaḥ || 16 ||
BRP058.017.1/ vidhānaṁ tasya vakṣyāmi bhaktānām upakārakam |
BRP058.017.2/ yena prasīdec caivāsau siṁhārdhakṛtavigrahaḥ || 17 ||
BRP058.018.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ kalparājaṁ sanātanam |
BRP058.018.2/ narasiṁhasya tattvaṁ ca yan na jñātaṁ surāsuraiḥ || 18 ||
BRP058.019.1/ śākayāvakamūlais tu phalapiṇyākasaktukaiḥ |
BRP058.019.2/ payobhakṣeṇa viprendrā vartayet sādhakottamaḥ || 19 ||
BRP058.020.1/ kośakaupīnavāsāś ca dhyānayukto jitendriyaḥ |
BRP058.020.2/ araṇye vijane deśe parvate sindhusaṅgame || 20 ||
BRP058.021.1/ ūṣare siddhakṣetre ca narasiṁhāśrame tathā |
BRP058.021.2/ pratiṣṭhāpya svayaṁ vāpi pūjāṁ kṛtvā vidhānataḥ || 21 ||
BRP058.022.1/ dvādaśyāṁ śuklapakṣasya upoṣya munipuṅgavāḥ |
BRP058.022.2/ japel lakṣāṇi vai viṁśan manasā saṁyatendriyaḥ || 22 ||
BRP058.023.1/ upapātakayuktaś ca mahāpātakasaṁyutaḥ |
BRP058.023.2/ mukto bhavet tato viprāḥ sādhako nātra saṁśayaḥ || 23 ||
BRP058.024.1/ kṛtvā pradakṣiṇaṁ tatra narasiṁhaṁ prapūjayet |
BRP058.024.2/ puṇyagandhādibhir dhūpaiḥ praṇamya śirasā prabhum || 24 ||
BRP058.025.1/ karpūracandanāktāni jātīpuṣpāṇi mastake |
BRP058.025.2/ pradadyān narasiṁhasya tataḥ siddhiḥ prajāyate || 25 ||
BRP058.026.1/ bhagavān sarvakāryeṣu na kvacit pratihanyate |
BRP058.026.2/ tejaḥ soḍhuṁ na śaktāḥ syur brahmarudrādayaḥ surāḥ || 26 ||
BRP058.027.1/ kiṁ punar dānavā loke siddhagandharvamānuṣāḥ |
BRP058.027.2/ vidyādharā yakṣagaṇāḥ sakinnaramahoragāḥ || 27 ||
BRP058.028.1/ mantraṁ yān āsurān hantuṁ japanty eke 'nyasādhakāḥ |
BRP058.028.2/ te sarve pralayaṁ yānti dṛṣṭvādityāgnivarcasaḥ || 28 ||
BRP058.029.1/ sakṛjjaptaṁ tu kavacaṁ rakṣet sarvam upadravam |
BRP058.029.2/ dvirjaptaṁ kavacaṁ divyaṁ rakṣate devadānavāt || 29 ||
[Page 227
]
BRP058.030.1/ gandharvāḥ kinnarā yakṣā vidyādharamahoragāḥ |
BRP058.030.2/ bhūtāḥ piśācā rakṣāṁsi ye cānye paripanthinaḥ || 30 ||
BRP058.031.1/ trirjaptaṁ kavacaṁ divyam abhedyaṁ ca surāsuraiḥ |
BRP058.031.2/ dvādaśābhyantare caiva yojanānāṁ dvijottamāḥ || 31 ||
BRP058.032.1/ rakṣate bhagavān devo narasiṁho mahābalaḥ |
BRP058.032.2/ tato gatvā biladvāram upoṣya rajanītrayam || 32 ||
BRP058.033.1/ palāśakāṣṭhaiḥ prajvālya bhagavantaṁ hutāśanam |
BRP058.033.2/ palāśasamidhas tatra juhuyāt trimadhuplutāḥ || 33 ||
BRP058.034.1/ dve śate dvijaśārdūlā vaṣaṭkāreṇa sādhakaḥ |
BRP058.034.2/ tato vivaradvāraṁ tu prakaṭaṁ jāyate kṣaṇāt || 34 ||
BRP058.035.1/ tato viśet tu niḥśaṅkaṁ kavacī vivaraṁ budhaḥ |
BRP058.035.2/ gacchataḥ saṅkaṭaṁ tasya tamomohaś ca naśyati || 35 ||
BRP058.036.1/ rājamārgaḥ suvistīrṇo dṛśyate bhramarājitaḥ |
BRP058.036.2/ narasiṁhaṁ smaraṁs tatra pātālaṁ viśate dvijāḥ || 36 ||
BRP058.037.1/ gatvā tatra japet tattvaṁ narasiṁhākhyam avyayam |
BRP058.037.2/ tataḥ strīṇāṁ sahasrāṇi vīṇāvādanakarmaṇām || 37 ||
BRP058.038.1/ nirgacchanti puro viprāḥ svāgataṁ tā vadanti ca |
BRP058.038.2/ praveśayanti tā haste gṛhītvā sādhakeśvaram || 38 ||
BRP058.039.1/ tato rasāyanaṁ divyaṁ pāyayanti dvijottamāḥ |
BRP058.039.2/ pītamātre divyadeho jāyate sumahābalaḥ || 39 ||
BRP058.040.1/ krīḍate saha kanyābhir yāvad ābhūtasamplavam |
BRP058.040.2/ bhinnadeho vāsudeve līyate nātra saṁśayaḥ || 40 ||
BRP058.041.1/ yadā na rocate vāsas tasmān nirgacchate punaḥ |
BRP058.041.2/ paṭṭaṁ śūlaṁ ca khaḍgaṁ ca rocanāṁ ca maṇiṁ tathā || 41 ||
BRP058.042.1/ rasaṁ rasāyanaṁ caiva pādukāñjanam eva ca |
BRP058.042.2/ kṛṣṇājinaṁ muniśreṣṭhā guṭikāṁ ca manoharām || 42 ||
BRP058.043.1/ kamaṇḍaluṁ cākṣasūtraṁ yaṣṭiṁ sañjīvanīṁ tathā |
BRP058.043.2/ siddhavidyāṁ ca śāstrāṇi gṛhītvā sādhakeśvaraḥ || 43 ||
BRP058.044.1/ jvaladvahnisphuliṅgormiveṣṭitaṁ triśikhaṁ hṛdi |
BRP058.044.2/ sakṛn nyastaṁ dahet sarvaṁ vṛjinaṁ janmakoṭijam || 44 ||
BRP058.045.1/ viṣe nyastaṁ viṣaṁ hanyāt kuṣṭhaṁ hanyāt tanau sthitam |
BRP058.045.2/ svadehe bhrūṇahatyādi kṛtvā divyena śudhyati || 45 ||
BRP058.046.1/ mahāgrahagṛhīteṣu jvalamānaṁ vicintayet |
BRP058.046.2/ hṛdante vai tataḥ śīghraṁ naśyeyur dāruṇā grahāḥ || 46 ||
BRP058.047.1/ bālānāṁ kaṇṭhake baddhaṁ rakṣā bhavati nityaśaḥ |
BRP058.047.2/ gaṇḍapiṇḍakalūtānāṁ nāśanaṁ kurute dhruvam || 47 ||
BRP058.048.1/ vyādhijāte samidbhiś ca ghṛtakṣīreṇa homayet |
BRP058.048.2/ trisandhyaṁ māsam ekaṁ tu sarvarogān vināśayet || 48 ||
[Page 228
]
BRP058.049.1/ asādhyaṁ tu na paśyāmi trailokye sacarācare |
BRP058.049.2/ yāṁ yāṁ kāmayate siddhiṁ tāṁ tāṁ prāpnoti sa dhruvam || 49 ||
BRP058.050.1/ aṣṭottaraśataṁ tv eke pūjayitvā mṛgādhipam |
BRP058.050.2/ mṛttikāḥ sapta valmīke śmaśāne ca catuṣpathe || 50 ||
BRP058.051.1/ raktacandanasammiśrā gavāṁ kṣīreṇa loḍayet |
BRP058.051.2/ siṁhasya pratimāṁ kṛtvā pramāṇena ṣaḍaṅgulām || 51 ||
BRP058.052.1/ limpet tathā bhūrjapattre rocanayā samālikhet |
BRP058.052.2/ narasiṁhasya kaṇṭhe tu baddhvā caiva hi mantravit || 52 ||
BRP058.053.1/ japet saṅkhyāvihīnaṁ tu pūjayitvā jalāśaye |
BRP058.053.2/ yāvat saptāhamātraṁ tu japet saṁyamitendriyaḥ || 53 ||
BRP058.054.1/ jalākīrṇā muhūrtena jāyate sarvamedinī |
BRP058.054.2/ athavā śuṣkavṛkṣāgre narasiṁhaṁ tu pūjayet || 54 ||
BRP058.055.1/ japtvā cāṣṭaśataṁ tattvaṁ varṣantaṁ vinivārayet |
BRP058.055.2/ tam evaṁ piñjake baddhvā bhrāmayet sādhakottamaḥ || 55 ||
BRP058.056.1/ mahāvāto muhūrtena āgacchen nātra saṁśayaḥ |
BRP058.056.2/ punaś ca dhārayet kṣipraṁ saptasaptena vāriṇā || 56 ||
BRP058.057.1/ atha tāṁ pratimāṁ dvāri nikhaned yasya sādhakaḥ |
BRP058.057.2/ gotrotsādo bhavet tasya uddhṛte caiva śāntidaḥ || 57 ||
BRP058.058.1/ tasmāt taṁ muniśārdūlā bhaktyā sampūjayet sadā |
BRP058.058.2/ mṛgarājaṁ mahāvīryaṁ sarvakāmaphalapradam || 58 ||
BRP058.059.1/ vimuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati |
BRP058.059.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāntyajātayaḥ || 59 ||
BRP058.060.1/ sampūjya taṁ suraśreṣṭhaṁ bhaktyā siṁhavapurdharam |
BRP058.060.2/ mucyante cāśubhair duḥkhair janmakoṭisamudbhavaiḥ || 60 ||
BRP058.061.1/ sampūjya taṁ suraśreṣṭhaṁ prāpnuvanty abhivāñchitam |
BRP058.061.2/ devatvam amareśatvaṁ gandharvatvaṁ ca bho dvijāḥ || 61 ||
BRP058.062.1/ yakṣavidyādharatvaṁ ca tathānyac cābhivāñchitam |
BRP058.062.2/ dṛṣṭvā stutvā namaskṛtvā sampūjya narakesarīm || 62 ||
BRP058.063.1/ prāpnuvanti narā rājyaṁ svargaṁ mokṣaṁ ca durlabham |
BRP058.063.2/ narasiṁhaṁ naro dṛṣṭvā labhed abhimataṁ phalam || 63 ||
BRP058.064.1/ nirmuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati |
BRP058.064.2/ sakṛd dṛṣṭvā tu taṁ devaṁ bhaktyā siṁhavapurdharam || 64 ||
BRP058.065.1/ mucyate cāśubhair duḥkhair janmakoṭisamudbhavaiḥ |
BRP058.065.2/ saṅgrāme saṅkaṭe durge coravyāghrādipīḍite || 65 ||
BRP058.066.1/ kāntāre prāṇasandehe viṣavahnijaleṣu ca |
BRP058.066.2/ rājādibhyaḥ samudrebhyo graharogādipīḍite || 66 ||
BRP058.067.1/ smṛtvā taṁ puruṣaḥ sarvai rājagrāmair vimucyate |
BRP058.067.2/ sūryodaye yathā nāśaṁ tamo 'bhyeti mahattaram || 67 ||
BRP058.068.1/ tathā sandarśane tasya vināśaṁ yānty upadravāḥ |
BRP058.068.2/ guṭikāñjanapātālapāduke ca rasāyanam || 68 ||
[Page 229
]
BRP058.069.1/ narasiṁhe prasanne tu prāpnoty anyāṁś ca vāñchitān |
BRP058.069.2/ yān yān kāmān abhidhyāyan bhajate narakesarīm || 69 ||
BRP058.070.1/ tāṁs tān kāmān avāpnoti naro nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP058.070.2/ dṛṣṭvā taṁ devadeveśaṁ bhaktyāpūjya praṇamya ca || 70 ||
BRP058.071.1/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ daśaguṇaṁ labhet |
BRP058.071.2/ pāpaiḥ sarvair vinirmukto guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ || 71 ||
BRP058.072.1/ sarvakāmasamṛddhātmā jarāmaraṇavarjitaḥ |
BRP058.072.2/ sauvarṇena vimānena kiṅkiṇījālamālinā || 72 ||
BRP058.073.1/ sarvakāmasamṛddhena kāmagena suvarcasā |
BRP058.073.2/ taruṇādityavarṇena muktāhārāvalambinā || 73 ||
BRP058.074.1/ divyastrīśatayuktena divyagandharvanādinā |
BRP058.074.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya devavan muditaḥ sukhī || 74 ||
BRP058.075.1/ stūyamāno 'psarobhiś ca viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ |
BRP058.075.2/ bhuktvā tatra varān bhogān viṣṇuloke dvijottamāḥ || 75 ||
BRP058.076.1/ gandharvair apsarair yuktaḥ kṛtvā rūpaṁ caturbhujam |
BRP058.076.2/ manohlādakaraṁ saukhyaṁ yāvad ābhūtasamplavam || 76 ||
BRP058.077.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare yogināṁ kule |
BRP058.077.2/ caturvedī bhaved vipro vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP058.077.3/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 77 ||
59. Chapter 59 :: Śvetamādhava-Māhātmya
[Note: [ SS 115-117]
BRP059.001.0/ brahmovāca:
BRP059.001.1/ anantākhyaṁ vāsudevaṁ dṛṣṭvā bhaktyā praṇamya ca |
BRP059.001.2/ sarvapāpavinirmukto naro yāti paraṁ padam || 1 ||
BRP059.002.1/ mayā cārādhitaś cāsau śakreṇa tadanantaram |
BRP059.002.2/ vibhīṣaṇena rāmeṇa kas taṁ nārādhayet pumān || 2 ||
BRP059.003.1/ śvetagaṅgāṁ naraḥ snātvā yaḥ paśyec chvetamādhavam |
BRP059.003.2/ matsyākhyaṁ mādhavaṁ caiva śvetadvīpaṁ sa gacchati || 3 ||
BRP059.004.0/ munaya ūcuḥ:
BRP059.004.1/ śvetamādhavamāhātmyaṁ vaktum arhasy aśeṣataḥ |
BRP059.004.2/ vistareṇa jagannātha pratimāṁ tasya vai hareḥ || 4 ||
BRP059.005.1/ tasmin kṣetravare puṇye vikhyāte jagatītale |
BRP059.005.2/ śvetākhyaṁ mādhavaṁ devaṁ kas taṁ sthāpitavān purā || 5 ||
BRP059.006.0/ brahmovāca:
BRP059.006.1/ abhūt kṛtayuge viprāḥ śveto nāma nṛpo balī |
BRP059.006.2/ matimān dharmavic chūraḥ satyasandho dṛḍhavrataḥ || 6 ||
BRP059.007.1/ yasya rājye tu varṣāṇāṁ sahasraṁ daśa mānavāḥ |
BRP059.007.2/ bhavanty āyuṣmanto lokā bālas tasmin na sīdati || 7 ||
[Page 230
]
BRP059.008.1/ vartamāne tadā rājye kiñcit kāle gate dvijāḥ |
BRP059.008.2/ kapālagautamo nāma ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ || 8 ||
BRP059.009.1/ suto 'syājātadantaś ca mṛtaḥ kālavaśād dvijāḥ |
BRP059.009.2/ tam ādāya ṛṣir dhīmān nṛpasyāntikam ānayat || 9 ||
BRP059.010.1/ dṛṣṭvaivaṁ nṛpatiḥ suptaṁ kumāraṁ gatacetasam |
BRP059.010.2/ pratijñām akarod viprā jīvanārthaṁ śiśos tadā || 10 ||
BRP059.011.0/ rājovāca:
BRP059.011.1/ yāvad bālam ahaṁ tv enaṁ yamasya sadane gatam |
BRP059.011.2/ nānaye saptarātreṇa citāṁ dīptāṁ samāruhe || 11 ||
BRP059.012.0/ brahmovāca:
BRP059.012.1/ evam uktvāsitaiḥ padmaiḥ śatair daśaśatādikaiḥ |
BRP059.012.2/ sampūjya ca mahādevaṁ rājā vidyāṁ punar japet || 12 ||
BRP059.013.1/ atibhaktiṁ tu sañcintya nṛpasya jagadīśvaraḥ |
BRP059.013.2/ sānnidhyam agamat tuṣṭo 'smīty uvāca sahomayā || 13 ||
BRP059.014.1/ śrutvaivaṁ giram īśasya vilokya sahasā haram |
BRP059.014.2/ bhasmadigdhaṁ virūpākṣaṁ śaratkundenduvarcasam || 14 ||
BRP059.015.1/ śārdūlacarmavasanaṁ śaśāṅkāṅkitamūrdhajam |
BRP059.015.2/ mahīṁ nipatya sahasā praṇamya sa tadābravīt || 15 ||
BRP059.016.0/ śveta uvāca:
BRP059.016.1/ kāruṇyaṁ yadi me dṛṣṭvā prasanno 'si prabho yadi |
BRP059.016.2/ kālasya vaśam āpanno bālako dvijaputrakaḥ || 16 ||
BRP059.017.1/ jīvatv eṣa punar bāla ity evaṁ vratam āhitam |
BRP059.017.2/ akasmāc ca mṛtaṁ bālaṁ niyamya bhagavan svayam |
BRP059.017.3/ yathoktāyuṣyasaṁyuktaṁ kṣemaṁ kuru maheśvara || 17 ||
BRP059.018.0/ brahmovāca:
BRP059.018.1/ śvetasyaitad vacaḥ śrutvā mudaṁ prāpa haras tadā |
BRP059.018.2/ kālam ājñāpayām āsa sarvabhūtabhayaṅkaram || 18 ||
BRP059.019.1/ niyamya kālaṁ durdharṣaṁ yamasyājñākaraṁ dvijāḥ |
BRP059.019.2/ bālaṁ sañjīvayām āsa mṛtyor mukhagataṁ punaḥ || 19 ||
BRP059.020.1/ kṛtvā kṣemaṁ jagat sarvaṁ muneḥ putraṁ sa taṁ dvijāḥ |
BRP059.020.2/ devyā sahomayā devas tatraivāntaradhīyata || 20 ||
BRP059.021.1/ evaṁ sañjīvayām āsa muneḥ putraṁ nṛpottamaḥ || 21 ||
BRP059.022.0/ munaya ūcuḥ:
BRP059.022.1/ devadeva jagannātha trailokyaprabhavāvyaya |
BRP059.022.2/ brūhi naḥ paramaṁ tathyaṁ śvetākhyasya ca sāmpratam || 22 ||
BRP059.023.0/ brahmovāca:
BRP059.023.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ sarvasattvahitāvaham |
BRP059.023.2/ pravakṣyāmi yathātathyaṁ yat pṛcchatha mamānaghāḥ || 23 ||
BRP059.024.1/ mādhavasya ca māhātmyaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP059.024.2/ yac chrutvābhimatān kāmān dhruvaṁ prāpnoti mānavaḥ || 24 ||
[Page 231
]
BRP059.025.1/ śrutavān ṛṣibhiḥ pūrvaṁ mādhavākhyasya bho dvijāḥ |
BRP059.025.2/ śṛṇudhvaṁ tāṁ kathāṁ divyāṁ bhayaśokārtināśinīm || 25 ||
BRP059.026.1/ sa kṛtvā rājyam ekāgryaṁ varṣāṇāṁ ca sahasraśaḥ |
BRP059.026.2/ vicārya laukikān dharmān vaidikān niyamāṁs tathā || 26 ||
BRP059.027.1/ keśavārādhane viprā niścitaṁ vratam āsthitaḥ |
BRP059.027.2/ sa gatvā paramaṁ kṣetraṁ sāgaraṁ dakṣiṇāśrayam || 27 ||
BRP059.028.1/ taṭe tasmiñ śubhe ramye deśe kṛṣṇasya cāntike |
BRP059.028.2/ śveto 'tha kārayām āsa prāsādaṁ śubhalakṣaṇam || 28 ||
BRP059.029.1/ dhanvantaraśataṁ caikaṁ devadevasya dakṣiṇe |
BRP059.029.2/ tataḥ śvetena viprendrāḥ śvetaśailamayena ca || 29 ||
BRP059.030.1/ kṛtaḥ sa bhagavāñ śveto mādhavaś candrasannibhaḥ |
BRP059.030.2/ pratiṣṭhāṁ vidhivac cakre yathoddiṣṭāṁ svayaṁ tu saḥ || 30 ||
BRP059.031.1/ dattvā dānaṁ dvijātibhyo dīnānāthatapasvinām |
BRP059.031.2/ athānantarato rājā mādhavasya ca sannidhau || 31 ||
BRP059.032.1/ mahīṁ nipatya sahasā oṅkāraṁ dvādaśākṣaram |
BRP059.032.2/ japan sa maunam āsthāya māsam ekaṁ samādhinā || 32 ||
BRP059.033.1/ nirāhāro mahābhāgaḥ samyag viṣṇupade sthitaḥ |
BRP059.033.2/ japānte sa tu deveśaṁ saṁstotum upacakrame || 33 ||
BRP059.034.0/ śveta uvāca:
BRP059.034.1/ oṁ namo vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca |
BRP059.034.2/ pradyumnāyāniruddhāya namo nārāyaṇāya ca || 34 ||
BRP059.035.1/ namo 'stu bahurūpāya viśvarūpāya vedhase |
BRP059.035.2/ nirguṇāyāpratarkyāya śucaye śuklakarmaṇe || 35 ||
BRP059.036.1/ oṁ namaḥ padmanābhāya padmagarbhodbhavāya ca |
BRP059.036.2/ namo 'stu padmavarṇāya padmahastāya te namaḥ || 36 ||
BRP059.037.1/ oṁ namaḥ puṣkarākṣāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe |
BRP059.037.2/ namaḥ sahasrapādāya sahasrabhujamanyave || 37 ||
BRP059.038.1/ oṁ namo 'stu varāhāya varadāya sumedhase |
BRP059.038.2/ variṣṭhāya vareṇyāya śaraṇyāyācyutāya ca || 38 ||
BRP059.039.1/ oṁ namo bālarūpāya bālapadmaprabhāya ca |
BRP059.039.2/ bālārkasomanetrāya muñjakeśāya dhīmate || 39 ||
BRP059.040.1/ keśavāya namo nityaṁ namo nārāyaṇāya ca |
BRP059.040.2/ mādhavāya variṣṭhāya govindāya namo namaḥ || 40 ||
BRP059.041.1/ oṁ namo viṣṇave nityaṁ devāya vasuretase |
BRP059.041.2/ madhusūdanāya namaḥ śuddhāyāṁśudharāya ca || 41 ||
BRP059.042.1/ namo anantāya sūkṣmāya namaḥ śrīvatsadhāriṇe |
BRP059.042.2/ trivikramāya ca namo divyapītāmbarāya ca || 42 ||
BRP059.043.1/ sṛṣṭikartre namas tubhyaṁ goptre dhātre namo namaḥ |
BRP059.043.2/ namo 'stu guṇabhūtāya nirguṇāya namo namaḥ || 43 ||
[Page 232
]
BRP059.044.1/ namo vāmanarūpāya namo vāmanakarmaṇe |
BRP059.044.2/ namo vāmananetrāya namo vāmanavāhine || 44 ||
BRP059.045.1/ namo ramyāya pūjyāya namo 'stv avyaktarūpiṇe |
BRP059.045.2/ apratarkyāya śuddhāya namo bhayaharāya ca || 45 ||
BRP059.046.1/ saṁsārārṇavapotāya praśāntāya svarūpiṇe |
BRP059.046.2/ śivāya saumyarūpāya rudrāyottāraṇāya ca || 46 ||
BRP059.047.1/ bhavabhaṅgakṛte caiva bhavabhogapradāya ca |
BRP059.047.2/ bhavasaṅghātarūpāya bhavasṛṣṭikṛte namaḥ || 47 ||
BRP059.048.1/ oṁ namo divyarūpāya somāgniśvasitāya ca |
BRP059.048.2/ somasūryāṁśukeśāya gobrāhmaṇahitāya ca || 48 ||
BRP059.049.1/ oṁ nama ṛksvarūpāya padakramasvarūpiṇe |
BRP059.049.2/ ṛkstutāya namas tubhyaṁ nama ṛksādhanāya ca || 49 ||
BRP059.050.1/ oṁ namo yajuṣāṁ dhātre yajūrūpadharāya ca |
BRP059.050.2/ yajuryājyāya juṣṭāya yajuṣāṁ pataye namaḥ || 50 ||
BRP059.051.1/ oṁ namaḥ śrīpate deva śrīdharāya varāya ca |
BRP059.051.2/ śriyaḥ kāntāya dāntāya yogicintyāya yogine || 51 ||
BRP059.052.1/ oṁ namaḥ sāmarūpāya sāmadhvanivarāya ca |
BRP059.052.2/ oṁ namaḥ sāmasaumyāya sāmayogavide namaḥ || 52 ||
BRP059.053.1/ sāmne ca sāmagītāya oṁ namaḥ sāmadhāriṇe |
BRP059.053.2/ sāmayajñavide caiva namaḥ sāmakarāya ca || 53 ||
BRP059.054.1/ namas tv atharvaśirase namo 'tharvasvarūpiṇe |
BRP059.054.2/ namo 'stv atharvapādāya namo 'tharvakarāya ca || 54 ||
BRP059.055.1/ oṁ namo vajraśīrṣāya madhukaiṭabhaghātine |
BRP059.055.2/ mahodadhijalasthāya vedāharaṇakāriṇe || 55 ||
BRP059.056.1/ namo dīptasvarūpāya hṛṣīkeśāya vai namaḥ |
BRP059.056.2/ namo bhagavate tubhyaṁ vāsudevāya te namaḥ || 56 ||
BRP059.057.1/ nārāyaṇa namas tubhyaṁ namo lokahitāya ca |
BRP059.057.2/ oṁ namo mohanāśāya bhavabhaṅgakarāya ca || 57 ||
BRP059.058.1/ gatipradāya ca namo namo bandhaharāya ca |
BRP059.058.2/ trailokyatejasāṁ kartre namas tejaḥsvarūpiṇe || 58 ||
BRP059.059.1/ yogīśvarāya śuddhāya rāmāyottaraṇāya ca |
BRP059.059.2/ sukhāya sukhanetrāya namaḥ sukṛtadhāriṇe || 59 ||
BRP059.060.1/ vāsudevāya vandyāya vāmadevāya vai namaḥ |
BRP059.060.2/ dehināṁ dehakartre ca bhedabhaṅgakarāya ca || 60 ||
BRP059.061.1/ devair vanditadehāya namas te divyamauline |
BRP059.061.2/ namo vāsanivāsāya vāsavyavaharāya ca || 61 ||
BRP059.062.1/ oṁ namo vasukartre ca vasuvāsapradāya ca |
BRP059.062.2/ namo yajñasvarūpāya yajñeśāya ca yogine || 62 ||
BRP059.063.1/ yatiyogakareśāya namo yajñāṅgadhāriṇe |
BRP059.063.2/ saṅkarṣaṇāya ca namaḥ pralambamathanāya ca || 63 ||
BRP059.064.1/ meghaghoṣasvanottīrṇavegalāṅgaladhāriṇe |
BRP059.064.2/ namo 'stu jñānināṁ jñāna nārāyaṇaparāyaṇa || 64 ||
[Page 233
]
BRP059.065.1/ na me 'sti tvām ṛte bandhur narakottāraṇe prabho |
BRP059.065.2/ atas tvāṁ sarvabhāvena praṇato natavatsala || 65 ||
BRP059.066.1/ malaṁ yat kāyajaṁ vāpi mānasaṁ caiva keśava |
BRP059.066.2/ na tasyānyo 'sti deveśa kṣālakas tvām ṛte 'cyuta || 66 ||
BRP059.067.1/ saṁsargāṇi samastāni vihāya tvām upasthitaḥ |
BRP059.067.2/ saṅgo me 'stu tvayā sārdham ātmalābhāya keśava || 67 ||
BRP059.068.1/ kaṣṭam āpat suduṣpāraṁ saṁsāraṁ vedmi keśava |
BRP059.068.2/ tāpatrayaparikliṣṭas tena tvāṁ śaraṇaṁ gataḥ || 68 ||
BRP059.069.1/ eṣaṇābhir jagat sarvaṁ mohitaṁ māyayā tava |
BRP059.069.2/ ākarṣitaṁ ca lobhādyair atas tvām aham āśritaḥ || 69 ||
BRP059.070.1/ nāsti kiñcit sukhaṁ viṣṇo saṁsārasthasya dehinaḥ |
BRP059.070.2/ yathā yathā hi yajñeśa tvayi cetaḥ pravartate || 70 ||
BRP059.071.1/ tathā phalavihīnaṁ tu sukham ātyantikaṁ labhet |
BRP059.071.2/ naṣṭo vivekaśūnyo 'smi dṛśyate jagad āturam || 71 ||
BRP059.072.1/ govinda trāhi saṁsārān mām uddhartuṁ tvam arhasi |
BRP059.072.2/ magnasya mohasalile niruttāre bhavārṇave |
BRP059.072.3/ uddhartā puṇḍarīkākṣa tvām ṛte 'nyo na vidyate || 72 ||
BRP059.073.0/ brahmovāca:
BRP059.073.1/ itthaṁ stutas tatas tena rājñā śvetena bho dvijāḥ |
BRP059.073.2/ tasmin kṣetravare divye vikhyāte puruṣottame || 73 ||
BRP059.074.1/ bhaktiṁ tasya tu sañcintya devadevo jagadguruḥ |
BRP059.074.2/ ājagāma nṛpasyāgre sarvair devair vṛto hariḥ || 74 ||
BRP059.075.1/ nīlajīmūtasaṅkāśaḥ padmapattrāyatekṣaṇaḥ |
BRP059.075.2/ dadhat sudarśanaṁ dhīmān karāgre dīptamaṇḍalam || 75 ||
BRP059.076.1/ kṣīrodajalasaṅkāśo vimalaś candrasannibhaḥ |
BRP059.076.2/ rarāja vāmahaste 'sya pāñcajanyo mahādyutiḥ || 76 ||
BRP059.077.1/ pakṣirājadhvajaḥ śrīmān gadāśārṅgāsidhṛk prabhuḥ |
BRP059.077.2/ uvāca sādhu bho rājan yasya te matir uttamā |
BRP059.077.3/ yad iṣṭaṁ vara bhadraṁ te prasanno 'smi tavānagha || 77 ||
BRP059.078.0/ brahmovāca:
BRP059.078.1/ śrutvaivaṁ devadevasya vākyaṁ tat paramāmṛtam |
BRP059.078.2/ praṇamya śirasovāca śvetas tadgatamānasaḥ || 78 ||
BRP059.079.0/ śveta uvāca:
BRP059.079.1/ yady ahaṁ bhagavan bhaktaḥ prayaccha varam uttamam |
BRP059.079.2/ ābrahmabhavanād ūrdhvaṁ vaiṣṇavaṁ padam avyayam || 79 ||
BRP059.080.1/ vimalaṁ virajaṁ śuddhaṁ saṁsārāsaṅgavarjitam |
BRP059.080.2/ tat padaṁ gantum icchāmi tvatprasādāj jagatpate || 80 ||
BRP059.081.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP059.081.1/ yat padaṁ vibudhāḥ sarve munayaḥ siddhayoginaḥ |
BRP059.081.2/ nābhigacchanti yad ramyaṁ paraṁ padam anāmayam || 81 ||
BRP059.082.1/ yāsyasi paramaṁ sthānaṁ rājyāmṛtam upāsya ca |
BRP059.082.2/ sarvāṁl lokān atikramya mama lokaṁ gamiṣyasi || 82 ||
[Page 234
]
BRP059.083.1/ kīrtis tavātra rājendra trīṁl lokāṁś ca gamiṣyati |
BRP059.083.2/ sānnidhyaṁ mama caivātra sarvadaiva bhaviṣyati || 83 ||
BRP059.084.1/ śvetagaṅgeti gāsyanti sarve te devadānavāḥ |
BRP059.084.2/ kuśāgreṇāpi rājendra śvetagāṅgeyam ambu ca || 84 ||
BRP059.085.1/ spṛṣṭvā svargaṁ gamiṣyanti madbhaktā ye samāhitāḥ |
BRP059.085.2/ yas tv imāṁ pratimāṁ gacchen mādhavākhyāṁ śaśiprabhām || 85 ||
BRP059.086.1/ śaṅkhagokṣīrasaṅkāśām aśeṣāghavināśinīm |
BRP059.086.2/ tāṁ praṇamya sakṛd bhaktyā puṇḍarīkanibhekṣaṇām || 86 ||
BRP059.087.1/ vihāya sarvalokān vai mama loke mahīyate |
BRP059.087.2/ manvantarāṇi tatraiva devakanyābhir āvṛtaḥ || 87 ||
BRP059.088.1/ gīyamānaś ca madhuraṁ siddhagandharvasevitaḥ |
BRP059.088.2/ bhunakti vipulān bhogān yatheṣṭaṁ māmakaiḥ saha || 88 ||
BRP059.089.1/ cyutas tasmād ihāgatya manuṣyo brāhmaṇo bhavet |
BRP059.089.2/ vedavedāṅgavic chrīmān bhogavāṁś cirajīvitaḥ || 89 ||
BRP059.090.1/ gajāśvarathayānāḍhyo dhanadhānyāvṛtaḥ śuciḥ |
BRP059.090.2/ rūpavān bahubhāgyaś ca putrapautrasamanvitaḥ || 90 ||
BRP059.091.1/ puruṣottamaṁ punaḥ prāpya vaṭamūle 'tha sāgare |
BRP059.091.2/ tyaktvā dehaṁ hariṁ smṛtvā tataḥ śāntapadaṁ vrajet || 91 ||
60. Chapter 60 :: Matsyamādhava-Māhātmya; rules for bathing in the ocean
[Note: [ SS 117-118]
BRP060.001.0/ brahmovāca:
BRP060.001.1/ śvetamādhavam ālokya samīpe matsyamādhavam |
BRP060.001.2/ ekārṇavajale pūrvaṁ rohitaṁ rūpam āsthitam || 1 ||
BRP060.002.1/ vedānāṁ haraṇārthāya rasātalatale sthitam |
BRP060.002.2/ cintayitvā kṣitiṁ samyak tasmin sthāne pratiṣṭhitam || 2 ||
BRP060.003.1/ ādyāvataraṇaṁ rūpaṁ mādhavaṁ matsyarūpiṇam |
BRP060.003.2/ praṇamya praṇato bhūtvā sarvaduḥkhād vimucyate || 3 ||
BRP060.004.1/ prayāti paramaṁ sthānaṁ yatra devo hariḥ svayam |
BRP060.004.2/ kāle punar ihāyāto rājā syāt pṛthivītale || 4 ||
BRP060.005.1/ vatsamādhavam āsādya durādharṣo bhaven naraḥ |
BRP060.005.2/ dātā bhoktā bhaved yajvā vaiṣṇavaḥ satyasaṅgaraḥ || 5 ||
BRP060.006.1/ yogaṁ prāpya hareḥ paścāt tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP060.006.2/ matsyamādhavamāhātmyaṁ mayā samparikīrtitam |
BRP060.006.3/ yaṁ dṛṣṭvā muniśārdūlāḥ sarvān kāmān avāpnuyāt || 6 ||
BRP060.007.0/ munaya ūcuḥ:
BRP060.007.1/ bhagavañ śrotum icchāmo mārjanaṁ varuṇālaye |
BRP060.007.2/ kriyate snānadānādi tasyāśeṣaphalaṁ vada || 7 ||
BRP060.008.0/ brahmovāca:
BRP060.008.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlā mārjanasya yathāvidhi |
BRP060.008.2/ bhaktyā tu tanmanā bhūtvā samprāpya puṇyam uttamam || 8 ||
[Page 235
]
BRP060.009.1/ mārkaṇḍeyahrade snānaṁ pūrvakāle praśasyate |
BRP060.009.2/ caturdaśyāṁ viśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam || 9 ||
BRP060.010.1/ tadvat snānaṁ samudrasya sarvakālaṁ praśasyate |
BRP060.010.2/ paurṇamāsyāṁ viśeṣeṇa hayamedhaphalaṁ labhet || 10 ||
BRP060.011.1/ mārkaṇḍeyaṁ vaṭaṁ kṛṣṇaṁ rauhiṇeyaṁ mahodadhim |
BRP060.011.2/ indradyumnasaraś caiva pañcatīrthīvidhiḥ smṛtaḥ || 11 ||
BRP060.012.1/ pūrṇimā jyeṣṭhamāsasya jyeṣṭhā ṛkṣaṁ yadā bhavet |
BRP060.012.2/ tadā gacched viśeṣeṇa tīrtharājaṁ paraṁ śubham || 12 ||
BRP060.013.1/ kāyavāṅmānasaiḥ śuddhas tadbhāvo nānyamānasaḥ |
BRP060.013.2/ sarvadvandvavinirmukto vītarāgo vimatsaraḥ || 13 ||
BRP060.014.1/ kalpavṛkṣavaṭaṁ ramyaṁ tatra snātvā janārdanam |
BRP060.014.2/ pradakṣiṇaṁ prakurvīta trivāraṁ susamāhitaḥ || 14 ||
BRP060.015.1/ yaṁ dṛṣṭvā mucyate pāpāt saptajanmasamudbhavāt |
BRP060.015.2/ puṇyaṁ cāpnoti vipulaṁ gatim iṣṭāṁ ca bho dvijāḥ || 15 ||
BRP060.016.1/ tasya nāmāni vakṣyāmi pramāṇaṁ ca yuge yuge |
BRP060.016.2/ yathāsaṅkhyaṁ ca bho viprāḥ kṛtādiṣu yathākramam || 16 ||
BRP060.017.1/ vaṭaṁ vaṭeśvaraṁ kṛṣṇaṁ purāṇapuruṣaṁ dvijāḥ |
BRP060.017.2/ vaṭasyaitāni nāmāni kīrtitāni kṛtādiṣu || 17 ||
BRP060.018.1/ yojanaṁ pādahīnaṁ ca yojanārdhaṁ tadardhakam |
BRP060.018.2/ pramāṇaṁ kalpavṛkṣasya kṛtādau parikīrtitam || 18 ||
BRP060.019.1/ yathoktena tu mantreṇa namaskṛtvā tu taṁ vaṭam |
BRP060.019.2/ dakṣiṇābhimukho gacched dhanvantaraśatatrayam || 19 ||
BRP060.020.1/ yatrāsau dṛśyate viṣṇuḥ svargadvāraṁ manoramam |
BRP060.020.2/ sāgarāmbhaḥsamākṛṣṭaṁ kāṣṭhaṁ sarvaguṇānvitam || 20 ||
BRP060.021.1/ praṇipatya tatas taṁ bhoḥ paripūjya tataḥ punaḥ |
BRP060.021.2/ mucyate sarvarogādyais tathā pāpair grahādibhiḥ || 21 ||
BRP060.022.1/ ugrasenaṁ purā dṛṣṭvā svargadvāreṇa sāgaram |
BRP060.022.2/ gatvācamya śucis tatra dhyātvā nārāyaṇaṁ param || 22 ||
BRP060.023.1/ nyased aṣṭākṣaraṁ mantraṁ paścād dhastaśarīrayoḥ |
BRP060.023.2/ oṁ namo nārāyaṇāyeti yaṁ vadanti manīṣiṇaḥ || 23 ||
BRP060.024.1/ kiṁ kāryaṁ bahubhir mantrair manovibhramakārakaiḥ |
BRP060.024.2/ oṁ namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ || 24 ||
BRP060.025.1/ āpo narasya sūnutvān nārā itīha kīrtitāḥ |
BRP060.025.2/ viṣṇos tās tv ayanaṁ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || 25 ||
BRP060.026.1/ nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparā dvijāḥ |
BRP060.026.2/ nārāyaṇaparā yajñā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ || 26 ||
BRP060.027.1/ nārāyaṇaparā pṛthvī nārāyaṇaparaṁ jalam |
BRP060.027.2/ nārāyaṇaparo vahnir nārāyaṇaparaṁ nabhaḥ || 27 ||
BRP060.028.1/ nārāyaṇaparo vāyur nārāyaṇaparaṁ manaḥ |
BRP060.028.2/ ahaṅkāraś ca buddhiś ca ubhe nārāyaṇātmake || 28 ||
[Page 236
]
BRP060.029.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca yat kiñcij jīvasañjñitam |
BRP060.029.2/ sthūlaṁ sūkṣmaṁ paraṁ caiva sarvaṁ nārāyaṇātmakam || 29 ||
BRP060.030.1/ śabdādyā viṣayāḥ sarve śrotrādīnīndriyāṇi ca |
BRP060.030.2/ prakṛtiḥ puruṣaś caiva sarve nārāyaṇātmakāḥ || 30 ||
BRP060.031.1/ jale sthale ca pātāle svargaloke 'mbare nage |
BRP060.031.2/ avaṣṭabhya idaṁ sarvam āste nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 31 ||
BRP060.032.1/ kiṁ cātra bahunoktena jagad etac carācaram |
BRP060.032.2/ brahmādistambaparyantaṁ sarvaṁ nārāyaṇātmakam || 32 ||
BRP060.033.1/ nārāyaṇāt paraṁ kiñcin neha paśyāmi bho dvijāḥ |
BRP060.033.2/ tena vyāptam idaṁ sarvaṁ dṛśyādṛśyaṁ carācaram || 33 ||
BRP060.034.1/ āpo hy āyatanaṁ viṣṇoḥ sa ca evāmbhasāṁ patiḥ |
BRP060.034.2/ tasmād apsu smaren nityaṁ nārāyaṇam aghāpaham || 34 ||
BRP060.035.1/ snānakāle viśeṣeṇa copasthāya jale śuciḥ |
BRP060.035.2/ smaren nārāyaṇaṁ dhyāyed dhaste kāye ca vinyaset || 35 ||
BRP060.036.1/ oṅkāraṁ ca nakāraṁ ca aṅguṣṭhe hastayor nyaset |
BRP060.036.2/ śeṣair hastatalaṁ yāvat tarjanyādiṣu vinyaset || 36 ||
BRP060.037.1/ oṅkāraṁ vāmapāde tu nakāraṁ dakṣiṇe nyaset |
BRP060.037.2/ mokāraṁ vāmakaṭyāṁ tu nākāraṁ dakṣiṇe nyaset || 37 ||
BRP060.038.1/ rākāraṁ nābhideśe tu yakāraṁ vāmabāhuke |
BRP060.038.2/ ṇākāraṁ dakṣiṇe nyasya yakāraṁ mūrdhni vinyaset || 38 ||
BRP060.039.1/ adhaś cordhvaṁ ca hṛdaye pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ |
BRP060.039.2/ dhyātvā nārāyaṇaṁ paścād ārabhet kavacaṁ budhaḥ || 39 ||
BRP060.040.1/ pūrve māṁ pātu govindo dakṣiṇe madhusūdanaḥ |
BRP060.040.2/ paścime śrīdharo devaḥ keśavas tu tathottare || 40 ||
BRP060.041.1/ pātu viṣṇus tathāgneye nairṛte mādhavo 'vyayaḥ |
BRP060.041.2/ vāyavye tu hṛṣīkeśas tatheśāne ca vāmanaḥ || 41 ||
BRP060.042.1/ bhūtale pātu vārāhas tathordhvaṁ ca trivikramaḥ |
BRP060.042.2/ kṛtvaivaṁ kavacaṁ paścād ātmānaṁ cintayet tataḥ || 42 ||
BRP060.043.1/ ahaṁ nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP060.043.2/ evaṁ dhyātvā tadātmānam imaṁ mantram udīrayet || 43 ||
BRP060.044.1/ tvam agnir dvipadāṁ nātha retodhāḥ kāmadīpanaḥ |
BRP060.044.2/ pradhānaḥ sarvabhūtānāṁ jīvānāṁ prabhur avyayaḥ || 44 ||
BRP060.045.1/ amṛtasyāraṇis tvaṁ hi devayonir apāṁ pate |
BRP060.045.2/ vṛjinaṁ hara me sarvaṁ tīrtharāja namo 'stu te || 45 ||
BRP060.046.1/ evam uccārya vidhivat tataḥ snānaṁ samācaret |
BRP060.046.2/ anyathā bho dvijaśreṣṭhāḥ snānaṁ tatra na śasyate || 46 ||
BRP060.047.1/ kṛtvā tu vaidikair mantrair abhiṣekaṁ ca mārjanam |
BRP060.047.2/ antar jale japet paścāt trir āvṛttyāghamarṣaṇam || 47 ||
BRP060.048.1/ hayamedho yathā viprāḥ sarvapāpaharaḥ kratuḥ |
BRP060.048.2/ tathāghamarṣaṇaṁ cātra sūktaṁ sarvāghanāśanam || 48 ||
[Page 237
]
BRP060.049.1/ uttīrya vāsasī dhaute nirmale paridhāya vai |
BRP060.049.2/ prāṇān āyamya cācamya sandhyāṁ copāsya bhāskaram || 49 ||
BRP060.050.1/ upatiṣṭhet tataś cordhvaṁ kṣiptvā puṣpajalāñjalim |
BRP060.050.2/ upasthāyordhvabāhuś ca talliṅgair bhāskaraṁ tataḥ || 50 ||
BRP060.051.1/ gāyatrīṁ pāvanīṁ devīṁ japed aṣṭottaraṁ śatam |
BRP060.051.2/ anyāṁś ca sauramantrāṁś ca japtvā tiṣṭhan samāhitaḥ || 51 ||
BRP060.052.1/ kṛtvā pradakṣiṇaṁ sūryaṁ namaskṛtyopaviśya ca |
BRP060.052.2/ svādhyāyaṁ prāṅmukhaḥ kṛtvā tarpayed daivatāny ṛṣīn || 52 ||
BRP060.053.1/ manuṣyāṁś ca pitṝṁś cānyān nāmagotreṇa mantravit |
BRP060.053.2/ toyena tilamiśreṇa vidhivat susamāhitaḥ || 53 ||
BRP060.054.1/ tarpaṇaṁ devatānāṁ ca pūrvaṁ kṛtvā samāhitaḥ |
BRP060.054.2/ adhikārī bhavet paścāt pitṝṇāṁ tarpaṇe dvijaḥ || 54 ||
BRP060.055.1/ śrāddhe havanakāle ca pāṇinaikena nirvapet |
BRP060.055.2/ tarpaṇe tūbhayaṁ kuryād eṣa eva vidhiḥ sadā || 55 ||
BRP060.056.1/ anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu |
BRP060.056.2/ tṛpyatām iti siñcet tu nāmagotreṇa vāgyataḥ || 56 ||
BRP060.057.1/ kāyasthair yas tilair mohāt karoti pitṛtarpaṇam |
BRP060.057.2/ tarpitās tena pitaras tvaṅmāṁsarudhirāsthibhiḥ || 57 ||
BRP060.058.1/ aṅgasthair na tilaiḥ kuryād devatāpitṛtarpaṇam |
BRP060.058.2/ rudhiraṁ tad bhavet toyaṁ pradātā kilbiṣī bhavet || 58 ||
BRP060.059.1/ bhūmyāṁ yad dīyate toyaṁ dātā caiva jale sthitaḥ |
BRP060.059.2/ vṛthā tan muniśārdūlā nopatiṣṭhati kasyacit || 59 ||
BRP060.060.1/ sthale sthitvā jale yas tu prayacched udakaṁ naraḥ |
BRP060.060.2/ pitṝṇāṁ nopatiṣṭheta salilaṁ tan nirarthakam || 60 ||
BRP060.061.1/ udake nodakaṁ kuryāt pitṛbhyaś ca kadācana |
BRP060.061.2/ uttīrya tu śucau deśe kuryād udakatarpaṇam || 61 ||
BRP060.062.1/ nodakeṣu na pātreṣu na kruddho naikapāṇinā |
BRP060.062.2/ nopatiṣṭhati tat toyaṁ yad bhūmyāṁ na pradīyate || 62 ||
BRP060.063.1/ pitṝṇām akṣayaṁ sthānaṁ mahī dattā mayā dvijāḥ |
BRP060.063.2/ tasmāt tatraiva dātavyaṁ pitṝṇāṁ prītim icchatā || 63 ||
BRP060.064.1/ bhūmipṛṣṭhe samutpannā bhūmyāṁ caiva ca saṁsthitāḥ |
BRP060.064.2/ bhūmyāṁ caiva layaṁ yātā bhūmau dadyāt tato jalam || 64 ||
BRP060.065.1/ āstīrya ca kuśān sāgrāṁs tān āvāhya svamantrataḥ |
BRP060.065.2/ prācīnāgreṣu vai devān yāmyāgreṣu tathā pitṝn || 65 ||
61. Chapter 61 :: Prescriptions concerning worship
[Page 238
]
[Note: [ SS 119-121]
BRP061.001.0/ brahmovāca:
BRP061.001.1/ devān pitṝṁs tathā cānyān santarpyācamya vāgyataḥ |
BRP061.001.2/ hastamātraṁ catuṣkoṇaṁ caturdvāraṁ suśobhanam || 1 ||
BRP061.002.1/ puraṁ vilikhya bho viprās tīre tasya mahodadheḥ |
BRP061.002.2/ madhye tatra likhet padmam aṣṭapattraṁ sakarṇikam || 2 ||
BRP061.003.1/ evaṁ maṇḍalam ālikhya pūjayet tatra bho dvijāḥ |
BRP061.003.2/ aṣṭākṣaravidhānena nārāyaṇam ajaṁ vibhum || 3 ||
BRP061.004.1/ ataḥ paraṁ pravakṣyāmi kāyaśodhanam uttamam |
BRP061.004.2/ akāraṁ hṛdaye dhyātvā cakrarekhāsamanvitam || 4 ||
BRP061.005.1/ jvalantaṁ triśikhaṁ caiva dahantaṁ pāpanāśanam |
BRP061.005.2/ candramaṇḍalamadhyasthaṁ rākāraṁ mūrdhni cintayet || 5 ||
BRP061.006.1/ śuklavarṇaṁ pravarṣantam amṛtaṁ plāvayan mahīm |
BRP061.006.2/ evaṁ nirdhūtapāpas tu divyadehas tato bhavet || 6 ||
BRP061.007.1/ aṣṭākṣaraṁ tato mantraṁ nyased evātmano budhaḥ |
BRP061.007.2/ vāmapādaṁ samārabhya kramaśaś caiva vinyaset || 7 ||
BRP061.008.1/ pañcāṅgaṁ vaiṣṇavaṁ caiva caturvyūhaṁ tathaiva ca |
BRP061.008.2/ karaśuddhiṁ prakurvīta mūlamantreṇa sādhakaḥ || 8 ||
BRP061.009.1/ ekaikaṁ caiva varṇaṁ tu aṅgulīṣu pṛthak pṛthak |
BRP061.009.2/ oṅkāraṁ pṛthivīṁ śuklāṁ vāmapāde tu vinyaset || 9 ||
BRP061.010.1/ nakāraḥ śāmbhavaḥ śyāmo dakṣiṇe tu vyavasthitaḥ |
BRP061.010.2/ mokāraṁ kālam evāhur vāmakaṭyāṁ nidhāpayet || 10 ||
BRP061.011.1/ nākāraḥ sarvabījaṁ tu dakṣiṇasyāṁ vyavasthitaḥ |
BRP061.011.2/ rākāras teja ity āhur nābhideśe vyavasthitaḥ || 11 ||
BRP061.012.1/ vāyavyo 'yaṁ yakāras tu vāmaskandhe samāśritaḥ |
BRP061.012.2/ ṇākāraḥ sarvago jñeyo dakṣiṇāṁse vyavasthitaḥ |
BRP061.012.3/ yakāro 'yaṁ śirasthaś ca yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 12 ||
BRP061.013.1/ oṁ viṣṇave namaḥ śiraḥ oṁ jvalanāya namaḥ śikhā |
BRP061.013.2/ oṁ viṣṇave namaḥ kavacam oṁ viṣṇave namaḥ sphuraṇaṁ diśobandhāya |
BRP061.013.3/ oṁ humphaḍastram oṁ śirasi śuklo vāsudeva iti |
BRP061.013.4/ oṁ āṁ lalāṭe raktaḥ saṅkarṣaṇo garutmān vahnis teja āditya iti |
BRP061.013.5/ oṁ āṁ grīvāyāṁ pītaḥ pradyumno vāyumegha iti |
BRP061.013.6/ oṁ āṁ hṛdaye kṛṣṇo 'niruddhaḥ sarvaśaktisamanvita iti |
BRP061.013.7/ evaṁ caturvyūham ātmānaṁ kṛtvā tataḥ karma samācaret || 13 ||
BRP061.014.1/ mamāgre 'vasthito viṣṇuḥ pṛṣṭhataś cāpi keśavaḥ |
BRP061.014.2/ govindo dakṣiṇe pārśve vāme tu madhusūdanaḥ || 14 ||
BRP061.015.1/ upariṣṭāt tu vaikuṇṭho vārāhaḥ pṛthivītale |
BRP061.015.2/ avāntaradiśo yās tu tāsu sarvāsu mādhavaḥ || 15 ||
[Page 239
]
BRP061.016.1/ gacchatas tiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato 'pi vā |
BRP061.016.2/ narasiṁhakṛtā guptir vāsudevamayo hy aham || 16 ||
BRP061.017.1/ evaṁ viṣṇumayo bhūtvā tataḥ karma samārabhet |
BRP061.017.2/ yathā dehe tathā deve sarvatattvāni yojayet || 17 ||
BRP061.018.1/ tataś caiva prakurvīta prokṣaṇaṁ praṇavena tu |
BRP061.018.2/ phaṭkārāntaṁ samuddiṣṭaṁ sarvavighnaharaṁ śubham || 18 ||
BRP061.019.1/ tatrārkacandravahnīnāṁ maṇḍalāni vicintayet |
BRP061.019.2/ padmamadhye nyased viṣṇuṁ pavanasyāmbarasya ca || 19 ||
BRP061.020.1/ tato vicintya hṛdaya oṅkāraṁ jyotīrūpiṇam |
BRP061.020.2/ karṇikāyāṁ samāsīnaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam || 20 ||
BRP061.021.1/ aṣṭākṣaraṁ tato mantraṁ vinyasec ca yathākramam |
BRP061.021.2/ tena vyastasamastena pūjanaṁ paramaṁ smṛtam || 21 ||
BRP061.022.1/ dvādaśākṣaramantreṇa yajed devaṁ sanātanam |
BRP061.022.2/ tato 'vadhārya hṛdaye karṇikāyāṁ bahir nyaset || 22 ||
BRP061.023.1/ caturbhujaṁ mahāsattvaṁ sūryakoṭisamaprabham |
BRP061.023.2/ cintayitvā mahāyogaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam |
BRP061.023.3/ tataś cāvāhayen mantraṁ krameṇācintya mānase || 23 ||
BRP061.024.0/ āvāhanamantraḥ:
BRP061.024.1/ mīnarūpo varāhaś ca narasiṁho 'tha vāmanaḥ |
BRP061.024.2/ āyātu devo varado mama nārāyaṇo 'grataḥ |
BRP061.024.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 24 ||
BRP061.025.0/ sthāpanamantraḥ:
BRP061.025.1/ karṇikāyāṁ supīṭhe 'tra padmakalpitam āsanam |
BRP061.025.2/ sarvasattvahitārthāya tiṣṭha tvaṁ madhusūdana |
BRP061.025.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 25 ||
BRP061.026.0/ arghamantraḥ:
BRP061.026.1/ oṁ trailokyapatīnāṁ pataye devadevāya hṛṣīkeśāya viṣṇave namaḥ |
BRP061.026.2/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 26 ||
BRP061.027.0/ pādyamantraḥ:
BRP061.027.1/ oṁ pādyaṁ pādayor deva padmanābha sanātana |
BRP061.027.2/ viṣṇo kamalapattrākṣa gṛhāṇa madhusūdana |
BRP061.027.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 27 ||
BRP061.028.0/ madhuparkamantraḥ:
BRP061.028.1/ madhuparkaṁ mahādeva brahmādyaiḥ kalpitaṁ tava |
BRP061.028.2/ mayā niveditaṁ bhaktyā gṛhāṇa puruṣottama |
BRP061.028.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 28 ||
BRP061.029.0/ ācamanīyamantraḥ:
BRP061.029.1/ mandākinyāḥ sitaṁ vāri sarvapāpaharaṁ śivam |
[Page 240
]
BRP061.029.2/ gṛhāṇācamanīyaṁ tvaṁ mayā bhaktyā niveditam |
BRP061.029.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 29 ||
BRP061.030.0/ snānamantraḥ:
BRP061.030.1/ tvam āpaḥ pṛthivī caiva jyotis tvaṁ vāyur eva ca |
BRP061.030.2/ lokeśa vṛttimātreṇa vāriṇā snāpayāmy aham |
BRP061.030.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 30 ||
BRP061.031.0/ vastramantraḥ:
BRP061.031.1/ devatattvasamāyukta yajñavarṇasamanvita |
BRP061.031.2/ svarṇavarṇaprabhe deva vāsasī tava keśava |
BRP061.031.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 31 ||
BRP061.032.0/ vilepanamantraḥ:
BRP061.032.1/ śarīraṁ te na jānāmi ceṣṭāṁ caiva ca keśava |
BRP061.032.2/ mayā nivedito gandhaḥ pratigṛhya vilipyatām |
BRP061.032.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 32 ||
BRP061.033.0/ upavītamantraḥ:
BRP061.033.1/ ṛgyajuḥsāmamantreṇa trivṛtaṁ padmayoninā |
BRP061.033.2/ sāvitrīgranthisaṁyuktam upavītaṁ tavārpaye |
BRP061.033.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 33 ||
BRP061.034.0/ alaṅkāramantraḥ:
BRP061.034.1/ divyaratnasamāyukta vahnibhānusamaprabha |
BRP061.034.2/ gātrāṇi tava śobhantu sālaṅkārāṇi mādhava |
BRP061.034.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 34 ||
BRP061.035.1/ oṁ nama iti pratyakṣaraṁ samastena mūlamantreṇa vā pūjayet || 35 ||
BRP061.036.0/ dhūpamantraḥ:
BRP061.036.1/ vanaspatiraso divyo gandhāḍhyaḥ surabhiś ca te |
BRP061.036.2/ mayā nivedito bhaktyā dhūpo 'yaṁ pratigṛhyatām |
BRP061.036.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 36 ||
BRP061.037.0/ dīpamantraḥ:
BRP061.037.1/ sūryacandrasamo jyotir vidyudagnyos tathaiva ca |
BRP061.037.2/ tvam eva jyotiṣāṁ deva dīpo 'yaṁ pratigṛhyatām |
BRP061.037.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 37 ||
BRP061.038.0/ naivedyamantraḥ:
BRP061.038.1/ annaṁ caturvidhaṁ caiva rasaiḥ ṣaḍbhiḥ samanvitam |
BRP061.038.2/ mayā niveditaṁ bhaktyā naivedyaṁ tava keśava |
BRP061.038.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 38 ||
BRP061.039.1/ pūrve dale vāsudevaṁ yāmye saṅkarṣaṇaṁ nyaset |
BRP061.039.2/ pradyumnaṁ paścime kuryād aniruddhaṁ tathottare || 39 ||
BRP061.040.1/ vārāhaṁ ca tathāgneye narasiṁhaṁ ca nairṛte |
BRP061.040.2/ vāyavye mādhavaṁ caiva tathaiśāne trivikramam || 40 ||
[Page 241
]
BRP061.041.1/ tathāṣṭākṣaradevasya garuḍaṁ purato nyaset |
BRP061.041.2/ vāmapārśve tathā cakraṁ śaṅkhaṁ dakṣiṇato nyaset || 41 ||
BRP061.042.1/ tathā mahāgadāṁ caiva nyased devasya dakṣiṇe |
BRP061.042.2/ tataḥ śārṅgaṁ dhanur vidvān nyased devasya vāmataḥ || 42 ||
BRP061.043.1/ dakṣiṇeneṣudhī divye khaḍgaṁ vāme ca vinyaset |
BRP061.043.2/ śriyaṁ dakṣiṇataḥ sthāpya puṣṭim uttarato nyaset || 43 ||
BRP061.044.1/ vanamālāṁ ca puratas tataḥ śrīvatsakaustubhau |
BRP061.044.2/ vinyased dhṛdayādīni pūrvādiṣu caturdiśam || 44 ||
BRP061.045.1/ tato 'straṁ devadevasya koṇe caiva tu vinyaset |
BRP061.045.2/ indram agniṁ yamaṁ caiva nairṛtaṁ varuṇaṁ tathā || 45 ||
BRP061.046.1/ vāyuṁ dhanadam īśānam anantaṁ brahmaṇā saha |
BRP061.046.2/ pūjayet tāntrikair mantrair adhaś cordhvaṁ tathaiva ca || 46 ||
BRP061.047.1/ evaṁ sampūjya deveśaṁ maṇḍalasthaṁ janārdanam |
BRP061.047.2/ labhed abhimatān kāmān naro nāsty atra saṁśayaḥ || 47 ||
BRP061.048.1/ anenaiva vidhānena maṇḍalasthaṁ janārdanam |
BRP061.048.2/ pūjitaṁ yaḥ sampaśyeta sa viśed viṣṇum avyayam || 48 ||
BRP061.049.1/ sakṛd apy arcito yena vidhinānena keśavaḥ |
BRP061.049.2/ janmamṛtyujarāṁ tīrtvā sa viṣṇoḥ padam āpnuyāt || 49 ||
BRP061.050.1/ yaḥ smaret satataṁ bhaktyā nārāyaṇam atandritaḥ |
BRP061.050.2/ anvahaṁ tasya vāsāya śvetadvīpaḥ prakalpitaḥ || 50 ||
BRP061.051.1/ oṅkārādisamāyuktaṁ namaḥkārāntadīpitam |
BRP061.051.2/ tannāma sarvatattvānāṁ mantra ity abhidhīyate || 51 ||
BRP061.052.1/ anenaiva vidhānena gandhapuṣpaṁ nivedayet |
BRP061.052.2/ ekaikasya prakurvīta yathoddiṣṭaṁ krameṇa tu || 52 ||
BRP061.053.1/ mudrās tato nibadhnīyād yathoktakramacoditāḥ |
BRP061.053.2/ japaṁ caiva prakurvīta mūlamantreṇa mantravit || 53 ||
BRP061.054.1/ aṣṭāviṁśatim aṣṭau vā śatam aṣṭottaraṁ tathā |
BRP061.054.2/ kāmeṣu ca yathāproktaṁ yathāśakti samāhitaḥ || 54 ||
BRP061.055.1/ padmaṁ śaṅkhaś ca śrīvatso gadā garuḍa eva ca |
BRP061.055.2/ cakraṁ khaḍgaś ca śārṅgaṁ ca aṣṭau mudrāḥ prakīrtitāḥ || 55 ||
BRP061.056.0/ visarjanamantraḥ:
BRP061.056.1/ gaccha gaccha paraṁ sthānaṁ purāṇapuruṣottama |
BRP061.056.2/ yatra brahmādayo devā vindanti paramaṁ padam |
BRP061.056.3/ [oṁ namo nārāyaṇāyeti visarjanam] || 56 ||
BRP061.057.1/ arcanaṁ ye na jānanti harer mantrair yathoditam |
BRP061.057.2/ te tatra mūlamantreṇa pūjayantv acyutaṁ sadā || 57 ||
62. Chapter 62 :: The ocean as holy place (Samudrasnānamāhātmya)
[Page 242
]
[Note: [ SS 121]
BRP062.001.0/ brahmovāca:
BRP062.001.1/ evaṁ sampūjya vidhivad bhaktyā taṁ puruṣottamam |
BRP062.001.2/ praṇamya śirasā paścāt sāgaraṁ ca prasādayet || 1 ||
BRP062.002.1/ prāṇas tvaṁ sarvabhūtānāṁ yoniś ca saritāṁ pate |
BRP062.002.2/ tīrtharāja namas te 'stu trāhi mām acyutapriya || 2 ||
BRP062.003.1/ snātvaivaṁ sāgare samyak tasmin kṣetravare dvijāḥ |
BRP062.003.2/ tīre cābhyarcya vidhivan nārāyaṇam anāmayam || 3 ||
BRP062.004.1/ rāmaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ ca praṇipatya ca sāgaram |
BRP062.004.2/ śatānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 4 ||
BRP062.005.1/ sarvapāpavinirmuktaḥ sarvaduḥkhavivarjitaḥ |
BRP062.005.2/ vṛndāraka iva śrīmān rūpayauvanagarvitaḥ || 5 ||
BRP062.006.1/ vimānenārkavarṇena divyagandharvanādinā |
BRP062.006.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 6 ||
BRP062.007.1/ bhuktvā tatra varān bhogān krīḍitvā cāpsaraiḥ saha |
BRP062.007.2/ manvantaraśataṁ sāgraṁ jarāmṛtyuvivarjitaḥ || 7 ||
BRP062.008.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ kule sarvaguṇānvite |
BRP062.008.2/ rūpavān subhagaḥ śrīmān satyavādī jitendriyaḥ || 8 ||
BRP062.009.1/ vedaśāstrārthavid vipro bhaved yajvā tu vaiṣṇavaḥ |
BRP062.009.2/ yogaṁ ca vaiṣṇavaṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 9 ||
BRP062.010.1/ grahoparāge saṅkrāntyām ayane viṣuve tathā |
BRP062.010.2/ yugādiṣu ṣaḍaśītyāṁ vyatīpāte dinakṣaye || 10 ||
BRP062.011.1/ āṣāḍhyāṁ caiva kārttikyāṁ māghyāṁ vānye śubhe tithau |
BRP062.011.2/ ye tatra dānaṁ viprebhyaḥ prayacchanti sumedhasaḥ || 11 ||
BRP062.012.1/ phalaṁ sahasraguṇitam anyatīrthāl labhanti te |
BRP062.012.2/ pitṝṇāṁ ye prayacchanti piṇḍaṁ tatra vidhānataḥ || 12 ||
BRP062.013.1/ akṣayāṁ pitaras teṣāṁ tṛptiṁ samprāpnuvanti vai |
BRP062.013.2/ evaṁ snānaphalaṁ samyak sāgarasya mayoditam || 13 ||
BRP062.014.1/ dānasya ca phalaṁ viprāḥ piṇḍadānasya caiva hi |
BRP062.014.2/ dharmārthamokṣaphaladam āyuṣkīrtiyaśaskaram || 14 ||
BRP062.015.1/ bhuktimuktiphalaṁ nṝṇāṁ dhanyaṁ duḥsvapnanāśanam |
BRP062.015.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ sarvakāmaphalapradam || 15 ||
BRP062.016.1/ nāstikāya na vaktavyaṁ purāṇaṁ ca dvijottamāḥ |
BRP062.016.2/ tāvad garjanti tīrthāni māhātmyaiḥ svaiḥ pṛthak pṛthak || 16 ||
BRP062.017.1/ yāvan na tīrtharājasya māhātmyaṁ varṇyate dvijāḥ |
BRP062.017.2/ puṣkarādīni tīrthāni prayacchanti svakaṁ phalam || 17 ||
BRP062.018.1/ tīrtharājas tu sa punaḥ sarvatīrthaphalapradaḥ |
BRP062.018.2/ bhūtale yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca || 18 ||
BRP062.019.1/ viśanti sāgare tāni tenāsau śreṣṭhatāṁ gataḥ |
BRP062.019.2/ rājā samastatīrthānāṁ sāgaraḥ saritāṁ patiḥ || 19 ||
BRP062.020.1/ tasmāt samastatīrthebhyaḥ śreṣṭho 'sau sarvakāmadaḥ |
BRP062.020.2/ tamo nāśaṁ yathābhyeti bhāskare 'bhyudite dvijāḥ || 20 ||
BRP062.021.1/ snānena tīrtharājasya tathā pāpasya saṅkṣayaḥ |
BRP062.021.2/ tīrtharājasamaṁ tīrthaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 21 ||
[Page 243
]
BRP062.022.1/ adhiṣṭhānaṁ yadā yatra prabhor nārāyaṇasya vai |
BRP062.022.2/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ tīrtharājasya bho dvijāḥ || 22 ||
BRP062.023.1/ koṭyo navanavatyas tu yatra tīrthāni santi vai |
BRP062.023.2/ tasmāt snānaṁ ca dānaṁ ca homaṁ japyaṁ surārcanam |
BRP062.023.3/ yat kiñcit kriyate tatra cākṣayaṁ kriyate dvijāḥ || 23 ||
63. Chapter 63 :: Pañcatīrtha-Māhātmya (concluded). On auspicious dates
[Note: [ SS 121-122]
BRP063.001.0/ brahmovāca:
BRP063.001.1/ tato gacched dvijaśreṣṭhās tīrthaṁ yajñāṅgasambhavam |
BRP063.001.2/ indradyumnasaro nāma yatrāste pāvanaṁ śubham || 1 ||
BRP063.002.1/ gatvā tatra śucir dhīmān ācamya manasā harim |
BRP063.002.2/ dhyātvopasthāya ca jalam imaṁ mantram udīrayet || 2 ||
BRP063.003.1/ aśvamedhāṅgasambhūta tīrtha sarvāghanāśana |
BRP063.003.2/ snānaṁ tvayi karomy adya pāpaṁ hara namo 'stu te || 3 ||
BRP063.004.1/ evam uccārya vidhivat snātvā devān ṛṣīn pitṝn |
BRP063.004.2/ tilodakena cānyāṁś ca santarpyācamya vāgyataḥ || 4 ||
BRP063.005.1/ dattvā pitṝṇāṁ piṇḍāṁś ca sampūjya puruṣottamam |
BRP063.005.2/ daśāśvamedhikaṁ samyak phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 5 ||
BRP063.006.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya devavat |
BRP063.006.2/ kāmagena vimānena viṣṇulokaṁ sa gacchati || 6 ||
BRP063.007.1/ bhuktvā tatra sukhān bhogān yāvac candrārkatārakam |
BRP063.007.2/ cyutas tasmād ihāyāto mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 7 ||
BRP063.008.1/ evaṁ kṛtvā pañcatīrthīm ekādaśyām upoṣitaḥ |
BRP063.008.2/ jyeṣṭhaśuklapañcadaśyāṁ yaḥ paśyet puruṣottamam || 8 ||
BRP063.009.1/ sa pūrvoktaṁ phalaṁ prāpya krīḍitvā vācyutālaye |
BRP063.009.2/ prayāti paramaṁ sthānaṁ yasmān nāvartate punaḥ || 9 ||
BRP063.010.0/ munaya ūcuḥ:
BRP063.010.1/ māsān anyān parityajya māghādīn prapitāmaha |
BRP063.010.2/ praśaṁsasi kathaṁ jyeṣṭhaṁ brūhi tatkāraṇaṁ prabho || 10 ||
BRP063.011.0/ brahmovāca:
BRP063.011.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP063.011.2/ jyeṣṭhaṁ māsaṁ yathā tebhyaḥ praśaṁsāmi punaḥ punaḥ || 11 ||
BRP063.012.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca |
BRP063.012.2/ puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaḥ kūpās tathā hradāḥ || 12 ||
BRP063.013.1/ nānānadyaḥ samudrāś ca saptāhaṁ puruṣottame |
BRP063.013.2/ jyeṣṭhaśukladaśamyādi pratyakṣaṁ yānti sarvadā || 13 ||
BRP063.014.1/ snānadānādikaṁ tasmād devatāprekṣaṇaṁ dvijāḥ |
BRP063.014.2/ yat kiñcit kriyate tatra tasmin kāle 'kṣayaṁ bhavet || 14 ||
BRP063.015.1/ śuklapakṣasya daśamī jyeṣṭhe māsi dvijottamāḥ |
BRP063.015.2/ harate daśa pāpāni tasmād daśaharā smṛtā || 15 ||
[Page 244
]
BRP063.016.1/ yas tasyāṁ halinaṁ kṛṣṇaṁ paśyed bhadrāṁ susaṁyataḥ |
BRP063.016.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 16 ||
BRP063.017.1/ uttare dakṣiṇe viprās tv ayane puruṣottamam |
BRP063.017.2/ dṛṣṭvā rāmaṁ subhadrāṁ ca viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 17 ||
BRP063.018.1/ naro dolāgataṁ dṛṣṭvā govindaṁ puruṣottamam |
BRP063.018.2/ phālgunyāṁ prayato bhūtvā govindasya puraṁ vrajet || 18 ||
BRP063.019.1/ viṣuvaddivase prāpte pañcatīrthīṁ vidhānataḥ |
BRP063.019.2/ kṛtvā saṅkarṣaṇaṁ kṛṣṇaṁ dṛṣṭvā bhadrāṁ ca bho dvijāḥ || 19 ||
BRP063.020.1/ naraḥ samastayajñānāṁ phalaṁ prāpnoti durlabham |
BRP063.020.2/ vimuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ ca gacchati || 20 ||
BRP063.021.1/ yaḥ paśyati tṛtīyāyāṁ kṛṣṇaṁ candanarūṣitam |
BRP063.021.2/ vaiśākhasyāsite pakṣe sa yāty acyutamandiram || 21 ||
BRP063.022.1/ jyaiṣṭhyāṁ jyeṣṭharkṣayuktāyāṁ yaḥ paśyet puruṣottamam |
BRP063.022.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 22 ||
64. Chapter 64 :: On the importance of the month Jyeṣṭha
[Note: [ SS 122-123]
BRP064.001.0/ brahmovāca:
BRP064.001.1/ yadā bhaven mahājyaiṣṭhī rāśinakṣatrayogataḥ |
BRP064.001.2/ prayatnena tadā martyair gantavyaṁ puruṣottamam || 1 ||
BRP064.002.1/ kṛṣṇaṁ dṛṣṭvā mahājyaiṣṭhyāṁ rāmaṁ bhadrāṁ ca bho dvijāḥ |
BRP064.002.2/ naro dvādaśayātrāyāḥ phalaṁ prāpnoti cādhikam || 2 ||
BRP064.003.1/ prayāge ca kurukṣetre naimiṣe puṣkare gaye |
BRP064.003.2/ gaṅgādvāre kuśāvarte gaṅgāsāgarasaṅgame || 3 ||
BRP064.004.1/ kokāmukhe śūkare ca mathurāyāṁ marusthale |
BRP064.004.2/ śālagrāme vāyutīrthe mandare sindhusāgare || 4 ||
BRP064.005.1/ piṇḍārake citrakūṭe prabhāse kanakhale dvijāḥ |
BRP064.005.2/ śaṅkhoddhāre dvārakāyāṁ tathā badarikāśrame || 5 ||
BRP064.006.1/ lohakuṇḍe cāśvatīrthe sarvapāpapramocane |
BRP064.006.2/ kāmālaye koṭitīrthe tathā cāmarakaṇṭake || 6 ||
BRP064.007.1/ lohārgale jambumārge somatīrthe pṛthūdake |
BRP064.007.2/ utpalāvartake caiva pṛthutuṅge sukubjake || 7 ||
BRP064.008.1/ ekāmrake ca kedāre kāśyāṁ ca viraje dvijāḥ |
BRP064.008.2/ kālañjare ca gokarṇe śrīśaile gandhamādane || 8 ||
BRP064.009.1/ mahendre malaye vindhye pāriyātre himālaye |
BRP064.009.2/ sahye ca śuktimante ca gomante cārbude tathā || 9 ||
BRP064.010.1/ gaṅgāyāṁ sarvatīrtheṣu yāmuneṣu ca bho dvijāḥ |
BRP064.010.2/ sārasvateṣu gomatyāṁ brahmaputreṣu saptasu || 10 ||
[Page 245
]
BRP064.011.1/ godāvarī bhīmarathī tuṅgabhadrā ca narmadā |
BRP064.011.2/ tāpī payouṣṇī kāverī śiprā carmaṇvatī dvijāḥ || 11 ||
BRP064.012.1/ vitastā candrabhāgā ca śatadrur bāhudā tathā |
BRP064.012.2/ ṛṣikulyā kumārī ca vipāśā ca dṛṣadvatī || 12 ||
BRP064.013.1/ śarayūr nākagaṅgā ca gaṇḍakī ca mahānadī |
BRP064.013.2/ kauśikī karatoyā ca trisrotā madhuvāhinī || 13 ||
BRP064.014.1/ mahānadī vaitaraṇī yāś cānyā nānukīrtitāḥ |
BRP064.014.2/ athavā kiṁ bahūktena bhāṣitena dvijottamāḥ || 14 ||
BRP064.015.1/ pṛthivyāṁ sarvatīrtheṣu sarveṣv āyataneṣu ca |
BRP064.015.2/ sāgareṣu ca śaileṣu nadīṣu ca saraḥsu ca || 15 ||
BRP064.016.1/ yat phalaṁ snānadānena rāhugraste divākare |
BRP064.016.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mahājyaiṣṭhyāṁ labhen naraḥ || 16 ||
BRP064.017.1/ tasmāt sarvaprayatnena gantavyaṁ puruṣottame |
BRP064.017.2/ mahājyaiṣṭhyāṁ muniśreṣṭhā sarvakāmaphalepsubhiḥ || 17 ||
BRP064.018.1/ dṛṣṭvā rāmaṁ mahājyeṣṭhaṁ kṛṣṇaṁ subhadrayā saha |
BRP064.018.2/ viṣṇulokaṁ naro yāti samuddhṛtya samaṁ kulam || 18 ||
BRP064.019.1/ bhuktvā tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam |
BRP064.019.2/ puṇyakṣayād ihāgatya caturvedī dvijo bhavet || 19 ||
BRP064.020.1/ svadharmanirataḥ śāntaḥ kṛṣṇabhakto jitendriyaḥ |
BRP064.020.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 20 ||
65. Chapter 65 :: Bathing festival of Kṛṣṇa, Balarāma, and Subhadrā
[Note: [ SS 123-125]
BRP065.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP065.001.1/ kasmin kāle bhavet snānaṁ kṛṣṇasya kamalodbhava |
BRP065.001.2/ vidhinā kena tad brūhi tato vidhividāṁ vara || 1 ||
BRP065.002.0/ brahmovāca:
BRP065.002.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ snānaṁ kṛṣṇasya vadato mama |
BRP065.002.2/ rāmasya ca subhadrāyāḥ puṇyaṁ sarvāghanāśanam || 2 ||
BRP065.003.1/ māsi jyeṣṭhe ca samprāpte nakṣatre candradaivate |
BRP065.003.2/ paurṇamāsyāṁ tadā snānaṁ sarvakālaṁ harer dvijāḥ || 3 ||
BRP065.004.1/ sarvatīrthamayaḥ kūpas tatrāste nirmalaḥ śuciḥ |
BRP065.004.2/ tadā bhogavatī tatra pratyakṣā bhavati dvijāḥ || 4 ||
BRP065.005.1/ tasmāj jyaiṣṭhyāṁ samuddhṛtya haimāḍhyaiḥ kalaśair jalam |
BRP065.005.2/ kṛṣṇarāmābhiṣekārthaṁ subhadrāyāś ca bho dvijāḥ || 5 ||
BRP065.006.1/ kṛtvā suśobhanaṁ mañcaṁ patākābhir alaṅkṛtam |
BRP065.006.2/ sudṛḍhaṁ sukhasañcāraṁ vastraiḥ puṣpair alaṅkṛtam || 6 ||
BRP065.007.1/ vistīrṇaṁ dhūpitaṁ dhūpaiḥ snānārthaṁ rāmakṛṣṇayoḥ |
BRP065.007.2/ sitavastraparicchannaṁ muktāhārāvalambitam || 7 ||
[Page 246
]
BRP065.008.1/ tatra nānāvidhair vādyaiḥ kṛṣṇaṁ nīlāmbaraṁ dvijāḥ |
BRP065.008.2/ madhye subhadrāṁ cāsthāpya jayamaṅgalanisvanaiḥ || 8 ||
BRP065.009.1/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś cānyaiś ca jātibhiḥ |
BRP065.009.2/ anekaśatasāhasrair vṛtaṁ strīpuruṣair dvijāḥ || 9 ||
BRP065.010.1/ gṛhasthāḥ snātakāś caiva yatayo brahmacāriṇaḥ |
BRP065.010.2/ snāpayanti tadā kṛṣṇaṁ mañcasthaṁ sahalāyudham || 10 ||
BRP065.011.1/ tathā samastatīrthāni pūrvoktāni dvijottamāḥ |
BRP065.011.2/ svodakaiḥ puṣpamiśraiś ca snāpayanti pṛthak pṛthak || 11 ||
BRP065.012.1/ paścāt paṭahaśaṅkhādyair bherīmurajanisvanaiḥ |
BRP065.012.2/ kāhalais tālaśabdaiś ca mṛdaṅgair jharjharais tathā || 12 ||
BRP065.013.1/ anyaiś ca vividhair vādyair ghaṇṭāsvanavibhūṣitaiḥ |
BRP065.013.2/ strīṇāṁ maṅgalaśabdaiś ca stutiśabdair manoharaiḥ || 13 ||
BRP065.014.1/ jayaśabdais tathā stotrair vīṇāveṇunināditaiḥ |
BRP065.014.2/ śrūyate sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ || 14 ||
BRP065.015.1/ munīnāṁ vedaśabdena mantraśabdais tathāparaiḥ |
BRP065.015.2/ nānāstotraravaiḥ puṇyaiḥ sāmaśabdopabṛṁhitaiḥ || 15 ||
BRP065.016.1/ yatibhiḥ snātakaiś caiva gṛhasthair brahmacāribhiḥ |
BRP065.016.2/ snānakāle suraśreṣṭha stuvanti parayā mudā || 16 ||
BRP065.017.1/ śyāmair veśyājanaiś caiva kucabhārāvanāmibhiḥ |
BRP065.017.2/ pītaraktāmbarābhiś ca mālyadāmāvanāmibhiḥ || 17 ||
BRP065.018.1/ saratnakuṇḍalair divyaiḥ suvarṇastabakānvitaiḥ |
BRP065.018.2/ cāmarai ratnadaṇḍaiś ca vījyete rāmakeśavau || 18 ||
BRP065.019.1/ yakṣavidyādharaiḥ siddhaiḥ kinnaraiś cāpsarogaṇaiḥ |
BRP065.019.2/ parivāryāmbaragatair devagandharvacāraṇaiḥ || 19 ||
BRP065.020.1/ ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ |
BRP065.020.2/ lokapālās tathā cānye stuvanti puruṣottamam || 20 ||
BRP065.021.1/ namas te devadeveśa purāṇa puruṣottama |
BRP065.021.2/ sargasthityantakṛd deva lokanātha jagatpate || 21 ||
BRP065.022.1/ trailokyadhāriṇaṁ devaṁ brahmaṇyaṁ mokṣakāraṇam |
BRP065.022.2/ taṁ namasyāmahe bhaktyā sarvakāmaphalapradam || 22 ||
BRP065.023.1/ stutvaivaṁ vibudhāḥ kṛṣṇaṁ rāmaṁ caiva mahābalam |
BRP065.023.2/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhās tadākāśe vyavasthitāḥ || 23 ||
BRP065.024.1/ gāyanti devagandharvā nṛtyanty apsarasas tathā |
BRP065.024.2/ devatūryāṇy avādyanta vātā vānti suśītalāḥ || 24 ||
BRP065.025.1/ puṣpamiśraṁ tadā meghā varṣanty ākāśagocarāḥ |
BRP065.025.2/ jayaśabdaṁ ca kurvanti munayaḥ siddhacāraṇāḥ || 25 ||
BRP065.026.1/ śakrādyā vibudhāḥ sarva ṛṣayaḥ pitaras tathā |
BRP065.026.2/ prajānāṁ patayo nāgā ye cānye svargavāsinaḥ || 26 ||
BRP065.027.1/ tato maṅgalasambhārair vidhimantrapuraskṛtam |
BRP065.027.2/ ābhiṣecanikaṁ dravyaṁ gṛhītvā devatāgaṇāḥ || 27 ||
[Page 247
]
BRP065.028.1/ indro viṣṇur mahāvīryaḥ sūryācandramasau tathā |
BRP065.028.2/ dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau || 28 ||
BRP065.029.1/ pūṣā bhago 'ryamā tvaṣṭā aṁśunaiva vivasvatā |
BRP065.029.2/ patnībhyāṁ sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca || 29 ||
BRP065.030.1/ rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṁ ca vṛtaḥ prabhuḥ |
BRP065.030.2/ viśvair devair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitṛbhiḥ saha || 30 ||
BRP065.031.1/ gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasapannagaiḥ |
BRP065.031.2/ devarṣibhir asaṅkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ || 31 ||
BRP065.032.1/ vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ |
BRP065.032.2/ bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca sarvavidyāsuniṣṭhitaiḥ || 32 ||
BRP065.033.1/ sarvavidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhibhir āvṛtaḥ |
BRP065.033.2/ pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ || 33 ||
BRP065.034.1/ aṅgirāḥ kaśyapo 'triś ca marīcir bhṛgur eva ca |
BRP065.034.2/ kratur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca || 34 ||
BRP065.035.1/ ṛtavaś ca grahāś caiva jyotīṁṣi ca dvijottamāḥ |
BRP065.035.2/ mūrtimatyaś ca sarito devāś caiva sanātanāḥ || 35 ||
BRP065.036.1/ samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca |
BRP065.036.2/ pṛthivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca dvijottamāḥ || 36 ||
BRP065.037.1/ aditir devamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī |
BRP065.037.2/ umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ || 37 ||
BRP065.038.1/ rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām |
BRP065.038.2/ himavāṁś caiva vindhyaś ca meruś cānekaśṛṅgavān || 38 ||
BRP065.039.1/ airāvataḥ sānucaraḥ kalākāṣṭhās tathaiva ca |
BRP065.039.2/ māsārdhaṁ māsartavas tathā rātryahanī samāḥ || 39 ||
BRP065.040.1/ uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ |
BRP065.040.2/ aruṇo garuḍaś caiva vṛkṣāś cauṣadhibhiḥ saha || 40 ||
BRP065.041.1/ dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṅgatāḥ |
BRP065.041.2/ kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasyānucarāś ca ye || 41 ||
BRP065.042.1/ bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ |
BRP065.042.2/ te devasyābhiṣekārthaṁ samāyānti tatas tataḥ || 42 ||
BRP065.043.1/ gṛhītvā te tadā viprāḥ sarve devā divaukasaḥ |
BRP065.043.2/ ābhiṣecanikaṁ dravyaṁ maṅgalāni ca sarvaśaḥ || 43 ||
BRP065.044.1/ divyasambhārasaṁyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair dvijāḥ |
BRP065.044.2/ sārasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyābhir eva ca || 44 ||
BRP065.045.1/ toyenākāśagaṅgāyāḥ kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.045.2/ sapuṣpaiḥ kāñcanaiḥ kumbhaiḥ snāpayanty avanisthitāḥ || 45 ||
BRP065.046.1/ sañcaranti vimānāni devānām ambare tathā |
BRP065.046.2/ uccāvacāni divyāni kāmagāni sthirāṇi ca || 46 ||
BRP065.047.1/ divyaratnavicitrāṇi sevitāny apsarogaṇaiḥ |
BRP065.047.2/ gītair vādyaiḥ patākābhiḥ śobhitāni samantataḥ || 47 ||
[Page 248
]
BRP065.048.1/ evaṁ tadā muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.048.2/ snāpayitvā subhadrāṁ ca saṁstuvanti mudānvitāḥ || 48 ||
BRP065.049.1/ jaya jaya lokapāla bhaktarakṣaka jaya jaya praṇatavatsala jaya jaya bhūtacaraṇa jaya jayādideva bahukāraṇa jaya jaya vāsudeva jaya jayāsurasaṁharaṇa jaya jaya divyamīna jaya jaya tridaśavara jaya jaya jaladhiśayana |
BRP065.049.2/ jaya jaya yogivara jaya jaya sūryanetra jaya jaya devarāja jaya jaya kaiṭabhāre jaya jaya vedavara jaya jaya kūrmarūpa jaya jaya yajñavara jaya jaya kamalanābha jaya jaya śailacara |
BRP065.049.3/ jaya jaya yogaśāyiñ jaya jaya vegadhara jaya jaya viśvamūrte jaya jaya cakradhara jaya jaya bhūtanātha jaya jaya dharaṇīdhara jaya jaya śeṣaśāyiñ jaya jaya pītavāso jaya jaya somakānta |
BRP065.049.4/ jaya jaya yogavāsa jaya jaya dahanavaktra jaya jaya dharmavāsa jaya jaya guṇanidhāna jaya jaya śrīnivāsa jaya jaya garuḍagamana jaya jaya sukhanivāsa jaya jaya dharmaketo jaya jaya mahīnivāsa |
BRP065.049.5/ jaya jaya gahanacaritra jaya jaya yogigamya jaya jaya makhanivāsa jaya jaya vedavedya jaya śāntikara jaya jaya yogicintya jaya jaya puṣṭikara jaya jaya jñānamūrte jaya jaya kamalākara |
BRP065.049.6/ jaya jaya bhāvavedya jaya jaya muktikara jaya jaya vimaladeha jaya jaya sattvanilaya jaya jaya guṇasamṛddha jaya jaya yajñakara jaya jaya guṇavihīna jaya jaya mokṣakara jaya jaya bhūśaraṇya |
BRP065.049.7/ jaya jaya kāntiyuta jaya jaya lokaśaraṇa jaya jaya lakṣmīyuta jaya jaya paṅkajākṣa jaya jaya sṛṣṭikara jaya jaya yogayuta jaya jayātasīkusumaśyāmadeha jaya jaya samudrāviṣṭadeha jaya jaya lakṣmīpaṅkajaṣaṭcaraṇa |
BRP065.049.8/ jaya jaya bhaktavaśa jaya jaya lokakānta jaya jaya paramaśānta jaya jaya paramasāra jaya jaya cakradhara jaya jaya bhogiyuta jaya jaya nīlāmbara jaya jaya śāntikara jaya jaya mokṣakara jaya jaya kaluṣahara || 49 ||
BRP065.050.1/ jaya kṛṣṇa jagannātha jaya saṅkarṣaṇānuja |
BRP065.050.2/ jaya padmapalāśākṣa jaya vāñchāphalaprada || 50 ||
BRP065.051.1/ jaya mālāvṛtoraska jaya cakragadādhara |
BRP065.051.2/ jaya padmālayākānta jaya viṣṇo namo 'stu te || 51 ||
BRP065.053.0/ brahmovāca:
BRP065.053.1/ evaṁ stutvā tadā devāḥ śakrādyā hṛṣṭamānasāḥ |
BRP065.053.2/ siddhacāraṇasaṅghāś ca ye cānye svargavāsinaḥ munayo vālakhilyāś ca kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.053.3/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ praṇipatyāmbare sthitāḥ || 53 ||
[Page 249
]
BRP065.054.1/ dṛṣṭvā stutvā namaskṛtvā tadā te tridivaukasaḥ |
BRP065.054.2/ kṛṣṇaṁ rāmaṁ subhadrāṁ ca yānti svaṁ svaṁ niveśanam || 54 ||
BRP065.055.1/ sañcaranti vimānāni devānām ambare tadā |
BRP065.055.2/ uccāvacāni divyāni kāmagāni sthirāṇi ca || 55 ||
BRP065.056.1/ divyaratnavicitrāṇi sevitāny apsarogaṇaiḥ |
BRP065.056.2/ gītair vādyaiḥ patākābhiḥ śobhitāni samantataḥ || 56 ||
BRP065.057.1/ tasmin kāle tu ye martyāḥ paśyanti puruṣottamam |
BRP065.057.2/ balabhadraṁ subhadrāṁ ca te yānti padam avyayam || 57 ||
BRP065.058.1/ subhadrārāmasahitaṁ mañcasthaṁ puruṣottamam |
BRP065.058.2/ dṛṣṭvā nirāmayaṁ sthānaṁ yānti nāsty atra saṁśayaḥ || 58 ||
BRP065.059.1/ kapilāśatadānena yat phalaṁ puṣkare smṛtam |
BRP065.059.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ sahalāyudham |
BRP065.059.3/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ prāpnoti śubhakṛn naraḥ || 59 ||
BRP065.060.1/ kanyāśatapradānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.060.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 60 ||
BRP065.061.1/ suvarṇaśataniṣkāṇāṁ dānena yat phalaṁ smṛtam |
BRP065.061.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 61 ||
BRP065.062.1/ gosahasrapradānena yat phalaṁ parikīrtitam |
BRP065.062.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 62 ||
BRP065.063.1/ bhūmidānena vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.063.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 63 ||
BRP065.064.1/ yat phalaṁ cānnadānena arghātithyena kīrtitam |
BRP065.064.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 64 ||
BRP065.065.1/ vṛṣotsargeṇa vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.065.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 65 ||
BRP065.066.1/ yat phalaṁ toyadānena grīṣme vānyatra kīrtitam |
BRP065.066.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 66 ||
BRP065.067.1/ tiladhenupradānena yat phalaṁ samprakīrtitam |
BRP065.067.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 67 ||
BRP065.068.1/ gajāśvarathadānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.068.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 68 ||
BRP065.069.1/ suvarṇaśṛṅgīdānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.069.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 69 ||
BRP065.070.1/ jaladhenupradānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.070.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 70 ||
BRP065.071.1/ dānena ghṛtadhenvāś ca phalaṁ yat samudāhṛtam |
BRP065.071.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 71 ||
BRP065.072.1/ cāndrāyaṇena cīrṇena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.072.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 72 ||
BRP065.073.1/ māsopavāsair vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.073.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 73 ||
[Page 250
]
BRP065.074.1/ atha kiṁ bahunoktena bhāṣitena punaḥ punaḥ |
BRP065.074.2/ tasya devasya māhātmyaṁ mañcasthasya dvijottamāḥ || 74 ||
BRP065.075.1/ yat phalaṁ sarvatīrtheṣu vratair dānaiś ca kīrtitam |
BRP065.075.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ sahalāyudham || 75 ||
BRP065.076.1/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ prāpnoti śubhakṛn naraḥ |
BRP065.076.2/ tasmān naro 'thavā nārī paśyet taṁ puruṣottamam || 76 ||
BRP065.077.1/ tataḥ samastatīrthānāṁ labhet snānādikaṁ phalam |
BRP065.077.2/ snānaśeṣeṇa kṛṣṇasya toyenātmābhiṣicyate || 77 ||
BRP065.078.1/ vandhyā mṛtaprajā yā tu durbhagā grahapīḍitā |
BRP065.078.2/ rākṣasādyair gṛhītā vā tathā rogaiś ca saṁhatāḥ || 78 ||
BRP065.079.1/ sadyas tāḥ snānaśeṣeṇa udakenābhiṣecitāḥ |
BRP065.079.2/ prāpnuvantīpsitān kāmān yān yān vāñchanti cepsitān || 79 ||
BRP065.080.1/ putrārthinī labhet putrān saubhāgyaṁ ca sukhārthinī |
BRP065.080.2/ rogārtā mucyate rogād dhanaṁ ca dhanakāṅkṣiṇī || 80 ||
BRP065.081.1/ puṇyāni yāni toyāni tiṣṭhanti dharaṇītale |
BRP065.081.2/ tāni snānāvaśeṣasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 81 ||
BRP065.082.1/ tasmāt snānāvaśeṣaṁ yat kṛṣṇasya salilaṁ dvijāḥ |
BRP065.082.2/ tenābhiṣiñced gātrāṇi sarvakāmapradaṁ hi tat || 82 ||
BRP065.083.1/ snātaṁ paśyanti ye kṛṣṇaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham |
BRP065.083.2/ brahmahatyādibhiḥ pāpair mucyante te na saṁśayaḥ || 83 ||
BRP065.084.1/ śāstreṣu yat phalaṁ proktaṁ pṛthivyas tripradakṣiṇaiḥ |
BRP065.084.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham || 84 ||
BRP065.085.1/ tīrthayātrāphalaṁ yat tu pṛthivyāṁ samudāhṛtam |
BRP065.085.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 85 ||
BRP065.086.1/ badaryāṁ yat phalaṁ proktaṁ dṛṣṭvā nārāyaṇaṁ naram |
BRP065.086.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 86 ||
BRP065.087.1/ gaṅgādvāre kurukṣetre snānadānena yat phalam |
BRP065.087.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 87 ||
BRP065.088.1/ prayāge ca mahāmāghyāṁ yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.088.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 88 ||
BRP065.089.1/ śālagrāme mahācaitryāṁ snānadānena yat phalam |
BRP065.089.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 89 ||
BRP065.090.1/ mahābhidhānakārttikyāṁ puṣkare yat phalaṁ smṛtam |
BRP065.090.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 90 ||
BRP065.091.1/ yat phalaṁ snānadānena gaṅgāsāgarasaṅgame |
BRP065.091.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 91 ||
BRP065.092.1/ graste sūrye kurukṣetre snānadānena yat phalam |
BRP065.092.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 92 ||
BRP065.093.1/ gaṅgāyāṁ sarvatīrtheṣu yāmuneṣu ca bho dvijāḥ |
BRP065.093.2/ sārasvateṣu tīrtheṣu tathānyeṣu saraḥsu ca || 93 ||
BRP065.094.1/ yat phalaṁ snānadānena vidhivat samudāhṛtam |
BRP065.094.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 94 ||
[Page 251
]
BRP065.095.1/ puṣkare cātha tīrtheṣu gaye cāmarakaṇṭake |
BRP065.095.2/ naimiṣādiṣu tīrtheṣu kṣetreṣv āyataneṣu ca || 95 ||
BRP065.096.1/ yat phalaṁ snānadānena rāhugraste divākare |
BRP065.096.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 96 ||
BRP065.097.1/ atha kiṁ punar uktena bhāṣitena punaḥ punaḥ |
BRP065.097.2/ yat kiñcit kathitaṁ cātra phalaṁ puṇyasya karmaṇaḥ || 97 ||
BRP065.098.1/ vedaśāstre purāṇe ca bhārate ca dvijottamāḥ |
BRP065.098.2/ dharmaśāstreṣu sarveṣu tathānyatra manīṣibhiḥ || 98 ||
BRP065.099.1/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ sahalāyudham |
BRP065.099.2/ sakalaṁ bhadrayā sārdhaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham || 99 ||
66. Chapter 66 :: Description of the car festival
[Note: [ SS 125]
BRP066.001.0/ brahmovāca:
BRP066.001.1/ guḍivāmaṇḍapaṁ yāntaṁ ye paśyanti rathe sthitam |
BRP066.001.2/ kṛṣṇaṁ balaṁ subhadrāṁ ca te yānti bhavanaṁ hareḥ || 1 ||
BRP066.002.1/ ye paśyanti tadā kṛṣṇaṁ saptāhaṁ maṇḍape sthitam |
BRP066.002.2/ halinaṁ ca subhadrāṁ ca viṣṇulokaṁ vrajanti te || 2 ||
BRP066.003.0/ munaya ūcuḥ:
BRP066.003.1/ kena sā nirmitā yātrā dakṣiṇasyāṁ jagatpate |
BRP066.003.2/ yātrāphalaṁ ca kiṁ tatra prāpyate brūhi mānavaiḥ || 3 ||
BRP066.004.1/ kimarthaṁ sarasas tīre rājñas tasya jagatpate |
BRP066.004.2/ pavitre vijane deśe gatvā tatra ca maṇḍape || 4 ||
BRP066.005.1/ kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇaś caiva subhadrā ca rathena te |
BRP066.005.2/ svasthānaṁ samparityajya saptarātraṁ vasanti vai || 5 ||
BRP066.006.0/ brahmovāca:
BRP066.006.1/ indradyumnena bho viprāḥ purā vai prārthito hariḥ |
BRP066.006.2/ saptāhaṁ sarasas tīre mama yātrā bhavatv iti || 6 ||
BRP066.007.1/ guḍivā nāma deveśa bhuktimuktiphalapradā |
BRP066.007.2/ tasmai kila varaṁ cāsau dadau sa puruṣottamaḥ || 7 ||
BRP066.008.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP066.008.1/ saptāhaṁ sarasas tīre tava rājan bhaviṣyati |
BRP066.008.2/ guḍivā nāma yātrā me sarvakāmaphalapradā || 8 ||
BRP066.009.1/ ye māṁ tatrārcayiṣyanti śraddhayā maṇḍape sthitam |
BRP066.009.2/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca vidhivat susamāhitāḥ || 9 ||
BRP066.010.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca vai nṛpa |
BRP066.010.2/ puṣpair gandhais tathā dhūpair dīpair naivedyakair varaiḥ || 10 ||
BRP066.011.1/ upahārair bahuvidhaiḥ praṇipātaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP066.011.2/ jayaśabdais tathā stotrair gītair vādyair manoharaiḥ || 11 ||
[Page 252
]
BRP066.012.1/ na teṣāṁ durlabhaṁ kiñcit phalaṁ yasya yad īpsitam |
BRP066.012.2/ bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha matprasādād asaṁśayam || 12 ||
BRP066.013.0/ brahmovāca:
BRP066.013.1/ evam uktvā tu taṁ devas tatraivāntaradhīyata |
BRP066.013.2/ sa tu rājavaraḥ śrīmān kṛtakṛtyo 'bhavat tadā || 13 ||
BRP066.014.1/ tasmāt sarvaprayatnena guḍivāyāṁ dvijottamāḥ |
BRP066.014.2/ sarvakāmapradaṁ devaṁ paśyet taṁ puruṣottamam || 14 ||
BRP066.015.1/ aputro labhate putrān nirdhano labhate dhanam |
BRP066.015.2/ rogāc ca mucyate rogī kanyā prāpnoti satpatim || 15 ||
BRP066.016.1/ āyuḥ kīrtiṁ yaśo medhāṁ balaṁ vidyāṁ dhṛtiṁ paśūn |
BRP066.016.2/ naraḥ santatim āpnoti rūpayauvanasampadam || 16 ||
BRP066.017.1/ yān yān samīhate bhogān dṛṣṭvā taṁ puruṣottamam |
BRP066.017.2/ naro vāpy athavā nārī tāṁs tān prāpnoty asaṁśayam || 17 ||
BRP066.018.1/ yātrāṁ kṛtvā guḍivākhyāṁ vidhivat susamāhitaḥ |
BRP066.018.2/ āṣāḍhasya site pakṣe naro yoṣid athāpi vā || 18 ||
BRP066.019.1/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca dvijottamāḥ |
BRP066.019.2/ daśapañcāśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti cādhikam || 19 ||
BRP066.020.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya cātmanaḥ |
BRP066.020.2/ kāmagena vimānena sarvaratnair alaṅkṛtaḥ || 20 ||
BRP066.021.1/ gandharvair apsarobhiś ca sevyamāno yathottaraiḥ |
BRP066.021.2/ rūpavān subhagaḥ śūro naro viṣṇupuraṁ vrajet || 21 ||
BRP066.022.1/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam |
BRP066.022.2/ sarvakāmasamṛddhātmā jarāmaraṇavarjitaḥ || 22 ||
BRP066.023.1/ puṇyakṣayād ihāgatya caturvedī dvijo bhavet |
BRP066.023.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 23 ||
67. Chapter 67 :: The installation-ceremony and its merit
[Note: [ SS 125-127]
BRP067.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP067.001.1/ ekaikasyās tu yātrāyāḥ phalaṁ brūhi pṛthak pṛthak |
BRP067.001.2/ yat prāpnoti naraḥ kṛtvā nārī vā tatra saṁyatā || 1 ||
BRP067.002.0/ brahmovāca:
BRP067.002.1/ pratiyātrāphalaṁ viprāḥ śṛṇudhvaṁ gadato mama |
BRP067.002.2/ yat prāpnoti naraḥ kṛtvā tasmin kṣetre susaṁyataḥ || 2 ||
BRP067.003.1/ guḍivāyāṁ tathotthāne phālgunyāṁ viṣuve tathā |
BRP067.003.2/ yātrāṁ kṛtvā vidhānena dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 3 ||
BRP067.004.1/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca labhet sarvatra vai phalam |
BRP067.004.2/ naro gacched viṣṇuloke yāvad indrāś caturdaśa || 4 ||
[Page 253
]
BRP067.005.1/ yāvad yātrāṁ jyeṣṭhamāse karoti vidhivan naraḥ |
BRP067.005.2/ tāvat kalpaṁ viṣṇuloke sukhaṁ bhuṅkte na saṁśayaḥ || 5 ||
BRP067.006.1/ tasmin kṣetravare puṇye ramye śrīpuruṣottame |
BRP067.006.2/ bhuktimuktiprade nṝṇāṁ sarvasattvasukhāvahe || 6 ||
BRP067.007.1/ jyeṣṭhe yātrāṁ naraḥ kṛtvā nārī vā saṁyatendriyaḥ |
BRP067.007.2/ yathoktena vidhānena daśa dve ca samāhitaḥ || 7 ||
BRP067.008.1/ pratiṣṭhāṁ kurute yas tu śāṭhyadambhavivarjitaḥ |
BRP067.008.2/ sa bhuktvā vividhān bhogān mokṣaṁ cānte labhed dhruvam || 8 ||
BRP067.009.0/ munaya ūcuḥ:
BRP067.009.1/ śrotum icchāmahe deva pratiṣṭhāṁ vadatas tava |
BRP067.009.2/ vidhānaṁ cārcanaṁ dānaṁ phalaṁ tatra jagatpateḥ || 9 ||
BRP067.010.0/ brahmovāca:
BRP067.010.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pratiṣṭhāṁ vidhicoditām |
BRP067.010.2/ yāṁ kṛtvā tu naro bhaktyā nārī vā labhate phalam || 10 ||
BRP067.011.1/ yātrā dvādaśa sampūrṇā yadā syāt tu dvijottamāḥ |
BRP067.011.2/ tadā kurvīta vidhivat pratiṣṭhāṁ pāpanāśinīm || 11 ||
BRP067.012.1/ jyeṣṭhe māsi site pakṣe tv ekādaśyāṁ samāhitaḥ |
BRP067.012.2/ gatvā jalāśayaṁ puṇyam ācamya prayataḥ śuciḥ || 12 ||
BRP067.013.1/ āvāhya sarvatīrthāni dhyātvā nārāyaṇaṁ tathā |
BRP067.013.2/ tataḥ snānaṁ prakurvīta vidhivat susamāhitaḥ || 13 ||
BRP067.014.1/ yasya yo vidhir uddiṣṭa ṛṣibhiḥ snānakarmaṇi |
BRP067.014.2/ tenaiva tu vidhānena snānaṁ tasya vidhīyate || 14 ||
BRP067.015.1/ snātvā samyag vidhānena tato devān ṛṣīn pitṝn |
BRP067.015.2/ santarpayet tathānyāṁś ca nāmagotravidhānavit || 15 ||
BRP067.016.1/ uttīrya vāsasī dhaute nirmale paridhāya vai |
BRP067.016.2/ upaspṛśya vidhānena bhāskarābhimukhas tataḥ || 16 ||
BRP067.017.1/ gāyatrīṁ pāvanīṁ devīṁ manasā vedamātaram |
BRP067.017.2/ sarvapāpaharāṁ puṇyāṁ japed aṣṭottaraṁ śatam || 17 ||
BRP067.018.1/ puṇyāṁś ca sauramantrāṁś ca śraddhayā susamāhitaḥ |
BRP067.018.2/ triḥ pradakṣiṇam āvṛtya bhāskaraṁ praṇamet tataḥ || 18 ||
BRP067.019.1/ vedoktaṁ triṣu varṇeṣu snānaṁ jāpyam udāhṛtam |
BRP067.019.2/ strīśūdrayoḥ snānajāpyaṁ vedoktavidhivarjitam || 19 ||
BRP067.020.1/ tato gacched gṛhaṁ maunī pūjayet puruṣottamam |
BRP067.020.2/ prakṣālya hastau pādau ca upaspṛśya yathāvidhi || 20 ||
BRP067.021.1/ ghṛtena snāpayed devaṁ kṣīreṇa tadanantaram |
BRP067.021.2/ madhugandhodakenaiva tīrthacandanavāriṇā || 21 ||
BRP067.022.1/ tato vastrayugaṁ śreṣṭhaṁ bhaktyā taṁ paridhāpayet |
BRP067.022.2/ candanāgarukarpūraiḥ kuṅkumena vilepayet || 22 ||
BRP067.023.1/ pūjayet parayā bhaktyā padmaiś ca puruṣottamam |
BRP067.023.2/ anyaiś ca vaiṣṇavaiḥ puṣpair arcayen mallikādibhiḥ || 23 ||
[Page 254
]
BRP067.024.1/ sampūjyaivaṁ jagannāthaṁ bhuktimuktipradaṁ harim |
BRP067.024.2/ dhūpaṁ cāgurusaṁyuktaṁ dahed devasya cāgrataḥ || 24 ||
BRP067.025.1/ guggulaṁ ca muniśreṣṭhā dahed gandhasamanvitam |
BRP067.025.2/ dīpaṁ prajvālayed bhaktyā yathāśaktyā ghṛtena vai || 25 ||
BRP067.026.1/ anyāṁś ca dīpakān dadyād dvādaśaiva samāhitaḥ |
BRP067.026.2/ ghṛtena ca muniśreṣṭhās tilatailena vā punaḥ || 26 ||
BRP067.027.1/ naivedye pāyasāpūpaśaṣkulīvaṭakaṁ tathā |
BRP067.027.2/ modakaṁ phāṇitaṁ vālpaṁ phalāni ca nivedayet || 27 ||
BRP067.028.1/ evaṁ pañcopacāreṇa sampūjya puruṣottamam |
BRP067.028.2/ namaḥ puruṣottamāyeti japed aṣṭottaraṁ śatam || 28 ||
BRP067.029.1/ tataḥ prasādayed devaṁ bhaktyā taṁ puruṣottamam |
BRP067.029.2/ namas te sarvalokeśa bhaktānām abhayaprada || 29 ||
BRP067.030.1/ saṁsārasāgare magnaṁ trāhi māṁ puruṣottama |
BRP067.030.2/ yās te mayā kṛtā yātrā dvādaśaiva jagatpate || 30 ||
BRP067.031.1/ prasādāt tava govinda sampūrṇās tā bhavantu me |
BRP067.031.2/ evaṁ prasādya taṁ devaṁ daṇḍavat praṇipatya ca || 31 ||
BRP067.032.1/ tato 'rcayed guruṁ bhaktyā puṣpavastrānulepanaiḥ |
BRP067.032.2/ nānayor antaraṁ yasmād vidyate munisattamāḥ || 32 ||
BRP067.033.1/ devasyopari kurvīta śraddhayā susamāhitaḥ |
BRP067.033.2/ nānāpuṣpair muniśreṣṭhā vicitraṁ puṣpamaṇḍapam || 33 ||
BRP067.034.1/ kṛtvāvadhāraṇaṁ paścāj jāgaraṁ kārayen niśi |
BRP067.034.2/ kathāṁ ca vāsudevasya gītikāṁ cāpi kārayet || 34 ||
BRP067.035.1/ dhyāyan paṭhan stuvan devaṁ praṇayed rajanīṁ budhaḥ |
BRP067.035.2/ tataḥ prabhāte vimale dvādaśyāṁ dvādaśaiva tu || 35 ||
BRP067.036.1/ nimantrayed vratasnātān brāhmaṇān vedapāragān |
BRP067.036.2/ itihāsapurāṇajñāñ śrotriyān saṁyatendriyān || 36 ||
BRP067.037.1/ snātvā samyag vidhānena dhautavāsā jitendriyaḥ |
BRP067.037.2/ snāpayet pūrvavat tatra pūjayet puruṣottamam || 37 ||
BRP067.038.1/ gandhaiḥ puṣpair upahārair naivedyair dīpakais tathā |
BRP067.038.2/ upacārair bahuvidhaiḥ praṇipātaiḥ pradakṣiṇaiḥ || 38 ||
BRP067.039.1/ jāpyaiḥ stutinamaskārair gītavādyair manoharaiḥ |
BRP067.039.2/ sampūjyaivaṁ jagannāthaṁ brāhmaṇān pūjayet tataḥ || 39 ||
BRP067.040.1/ dvādaśaiva tu gās tebhyo dattvā kanakam eva ca |
BRP067.040.2/ chattropānadyugaṁ caiva śraddhābhaktisamanvitaḥ || 40 ||
BRP067.041.1/ bhaktyā tu sadhanaṁ tebhyo dadyād vastrādikaṁ dvijāḥ |
BRP067.041.2/ sadbhāvena tu govindas toṣyate pūjito yataḥ || 41 ||
BRP067.042.1/ ācāryāya tato dadyād govastraṁ kanakaṁ tathā |
BRP067.042.2/ chattropānadyugaṁ cānyat kāṁsyapātraṁ ca bhaktitaḥ || 42 ||
BRP067.043.1/ tatas tān bhojayed viprān bhojyaṁ pāyasapūrvakam |
BRP067.043.2/ pakvānnaṁ bhakṣyabhojyaṁ ca guḍasarpiḥsamanvitam || 43 ||
[Page 255
]
BRP067.044.1/ tatas tān annatṛptāṁś ca brāhmaṇān svasthamānasān |
BRP067.044.2/ dvādaśaivodakumbhāṁś ca dadyāt tebhyaḥ samodakān || 44 ||
BRP067.045.1/ dakṣiṇāṁ ca yathāśaktyā dadyāt tebhyo vimatsaraḥ |
BRP067.045.2/ kumbhaṁ ca dakṣiṇāṁ caiva ācāryāya nivedayet || 45 ||
BRP067.046.1/ evaṁ sampūjya tān viprān guruṁ jñānapradāyakam |
BRP067.046.2/ pūjayet parayā bhaktyā viṣṇutulyaṁ dvijottamāḥ || 46 ||
BRP067.047.1/ suvarṇavastragodhānyair dravyaiś cānyair varair budhaḥ |
BRP067.047.2/ sampūjya taṁ namaskṛtya imaṁ mantram udīrayet || 47 ||
BRP067.048.1/ sarvavyāpī jagannāthaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP067.048.2/ anādinidhano devaḥ prīyatāṁ puruṣottamaḥ || 48 ||
BRP067.049.1/ ity uccārya tato viprāṁs triḥ kṛtvā ca pradakṣiṇām |
BRP067.049.2/ praṇamya śirasā bhaktyā ācāryaṁ tu visarjayet || 49 ||
BRP067.050.1/ tatas tān brāhmaṇān bhaktyā cāsīmāntam anuvrajet |
BRP067.050.2/ anuvrajya tu tān sarvān namaskṛtya nivartayet || 50 ||
BRP067.051.1/ bāndhavaiḥ svajanair yuktas tato bhuñjīta vāgyataḥ |
BRP067.051.2/ anyaiś copāsakair dīnair bhikṣukaiś cānnakāṅkṣibhiḥ || 51 ||
BRP067.052.1/ evaṁ kṛtvā naraḥ samyaṅ nārī vā labhate phalam |
BRP067.052.2/ aśvamedhasahasrāṇāṁ rājasūyaśatasya ca || 52 ||
BRP067.053.1/ atītaṁ śatam ādāya puruṣāṇāṁ narottamāḥ |
BRP067.053.2/ bhaviṣyaṁ ca śataṁ viprāḥ svargatyā divyarūpadhṛk || 53 ||
BRP067.054.1/ sarvalakṣaṇasampannaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP067.054.2/ sarvakāmasamṛddhātmā devavad vigatajvaraḥ || 54 ||
BRP067.055.1/ rūpayauvanasampanno guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.055.2/ stūyamāno 'psarobhiś ca gandharvaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 55 ||
BRP067.056.1/ vimānenārkavarṇena kāmagena sthireṇa ca |
BRP067.056.2/ patākādhvajayuktena sarvaratnair alaṅkṛtaḥ || 56 ||
BRP067.057.1/ udyotayan diśaḥ sarvā ākāśe vigataklamaḥ |
BRP067.057.2/ yuvā mahābalo dhīmān viṣṇulokaṁ sa gacchati || 57 ||
BRP067.058.1/ tatra kalpaśataṁ yāvad bhuṅkte bhogān yathepsitān |
BRP067.058.2/ siddhāpsarobhir gandharvaiḥ suravidyādharoragaiḥ || 58 ||
BRP067.059.1/ stūyamāno munivarais tiṣṭhate vigatajvaraḥ |
BRP067.059.2/ yathā devo jagannāthaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ || 59 ||
BRP067.060.1/ tathāsau mudito viprāḥ kṛtvā rūpaṁ caturbhujam |
BRP067.060.2/ bhuktvā tatra varān bhogān krīḍāṁ kṛtvā suraiḥ saha || 60 ||
BRP067.061.1/ tadante brahmasadanam āyāti sarvakāmadam |
BRP067.061.2/ siddhavidyādharaiś cāpi śobhitaṁ surakinnaraiḥ || 61 ||
BRP067.062.1/ kālaṁ navatikalpaṁ tu tatra bhuktvā sukhaṁ naraḥ |
BRP067.062.2/ tasmād āyāti viprendrāḥ sarvakāmaphalapradam || 62 ||
BRP067.063.1/ rudralokaṁ suragaṇaiḥ sevitaṁ sukhamokṣadam |
BRP067.063.2/ anekaśatasāhasrair vimānaiḥ samalaṅkṛtam || 63 ||
[Page 256
]
BRP067.064.1/ siddhavidyādharair yakṣair bhūṣitaṁ daityadānavaiḥ |
BRP067.064.2/ aśītikalpakālaṁ tu tatra bhuktvā sukhaṁ naraḥ || 64 ||
BRP067.065.1/ tadante yāti golokaṁ sarvabhogasamanvitam |
BRP067.065.2/ surasiddhāpsarobhiś ca śobhitaṁ sumanoharam || 65 ||
BRP067.066.1/ tatra saptatikalpāṁs tu bhuktvā bhogam anuttamam |
BRP067.066.2/ durlabhaṁ triṣu lokeṣu svasthacitto yathāmaraḥ || 66 ||
BRP067.067.1/ tasmād āgacchate lokaṁ prājāpatyam anuttamam |
BRP067.067.2/ gandharvāpsarasaiḥ siddhair munividyādharair vṛtaḥ || 67 ||
BRP067.068.1/ ṣaṣṭikalpān sukhaṁ tatra bhuktvā nānāvidhaṁ mudā |
BRP067.068.2/ tadante śakrabhavanaṁ nānāścaryasamanvitam || 68 ||
BRP067.069.1/ gandharvaiḥ kinnaraiḥ siddhaiḥ suravidyādharoragaiḥ |
BRP067.069.2/ guhyakāpsarasaiḥ sādhyair vṛtaiś cānyaiḥ surottamaiḥ || 69 ||
BRP067.070.1/ āgatya tatra pañcāśat kalpān bhuktvā sukhaṁ naraḥ |
BRP067.070.2/ suralokaṁ tato gatvā vimānaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 70 ||
BRP067.071.1/ catvāriṁśat tu kalpāṁs tu bhuktvā bhogān sudurlabhān |
BRP067.071.2/ āgacchate tato lokaṁ nakṣatrākhyaṁ sudurlabham || 71 ||
BRP067.072.1/ tato bhogān varān bhuṅkte triṁśat kalpān yathepsitān |
BRP067.072.2/ tasmād āgacchate lokaṁ śaśāṅkasya dvijottamāḥ || 72 ||
BRP067.073.1/ yatrāsau tiṣṭhate somaḥ sarvair devair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.073.2/ tatra viṁśatikalpāṁs tu bhuktvā bhogaṁ sudurlabham || 73 ||
BRP067.074.1/ ādityasya tato lokam āyāti surapūjitam |
BRP067.074.2/ nānāścaryamayaṁ puṇyaṁ gandharvāpsaraḥsevitam || 74 ||
BRP067.075.1/ tatra bhuktvā śubhān bhogān daśa kalpān dvijottamāḥ |
BRP067.075.2/ tasmād āyāti bhuvanaṁ gandharvāṇāṁ sudurlabham || 75 ||
BRP067.076.1/ tatra bhogān samastāṁś ca kalpam ekaṁ yathāsukham |
BRP067.076.2/ bhuktvā cāyāti medinyāṁ rājā bhavati dhārmikaḥ || 76 ||
BRP067.077.1/ cakravartī mahāvīryo guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.077.2/ kṛtvā rājyaṁ svadharmeṇa yajñair iṣṭvā sudakṣiṇaiḥ || 77 ||
BRP067.078.1/ tadante yogināṁ lokaṁ gatvā mokṣapradaṁ śivam |
BRP067.078.2/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 78 ||
BRP067.079.1/ tasmād āgacchate cātra jāyate yogināṁ kule |
BRP067.079.2/ pravare vaiṣṇave viprā durlabhe sādhusammate || 79 ||
BRP067.080.1/ caturvedī vipravaro yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ |
BRP067.080.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 80 ||
BRP067.081.1/ evaṁ yātrāphalaṁ viprā mayā samyag udāhṛtam |
BRP067.081.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ kim anyac chrotum icchatha || 81 ||
68. Chapter 68 :: Description of Viṣṇu's world
[Page 257
]
[Note: [ SS 127-129]
BRP068.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP068.001.1/ śrotum icchāmahe deva viṣṇulokam anāmayam |
BRP068.001.2/ lokānandakaraṁ kāntaṁ sarvāścaryasamanvitam || 1 ||
BRP068.002.1/ pramāṇaṁ tasya lokasya bhogaṁ kāntiṁ balaṁ prabho |
BRP068.002.2/ karmaṇā kena gacchanti tatra dharmaparāyaṇāḥ || 2 ||
BRP068.003.1/ darśanāt sparśanād vāpi tīrthasnānādināpi vā |
BRP068.003.2/ vistarād brūhi tattvena paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 3 ||
BRP068.004.0/ brahmovāca:
BRP068.004.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve yat paraṁ paramaṁ padam |
BRP068.004.2/ bhaktānām īhitaṁ dhanyaṁ puṇyaṁ saṁsāranāśanam || 4 ||
BRP068.005.1/ pravaraṁ sarvalokānāṁ viṣṇvākhyaṁ vadato mama |
BRP068.005.2/ sarvāścaryamayaṁ puṇyaṁ sthānaṁ trailokyapūjitam || 5 ||
BRP068.006.1/ aśokaiḥ pārijātaiś ca mandāraiś campakadrumaiḥ |
BRP068.006.2/ mālatīmallikākundair bakulair nāgakesaraiḥ || 6 ||
BRP068.007.1/ punnāgair atimuktaiś ca priyaṅgutagarārjunaiḥ |
BRP068.007.2/ pāṭalācūtakhadiraiḥ karṇikāravanojjvalaiḥ || 7 ||
BRP068.008.1/ nāraṅgaiḥ panasair lodhrair nimbadāḍimasarjakaiḥ |
BRP068.008.2/ drākṣālakucakharjūrair madhukendraphalair drumaiḥ || 8 ||
BRP068.009.1/ kapitthair nārikeraiś ca tālaiḥ śrīphalasambhavaiḥ |
BRP068.009.2/ kalpavṛkṣair asaṅkhyaiś ca vanyair anyaiḥ suśobhanaiḥ || 9 ||
BRP068.010.1/ saralaiś candanair nīpair devadāruśubhāñjanaiḥ |
BRP068.010.2/ jātīlavaṅgakaṅkolaiḥ karpūrāmodavāsibhiḥ || 10 ||
BRP068.011.1/ tāmbūlapattranicayais tathā pūgīphaladrumaiḥ |
BRP068.011.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ sarvartuphalaśobhitaiḥ || 11 ||
BRP068.012.1/ puṣpair nānāvidhaiś caiva latāgucchasamudbhavaiḥ |
BRP068.012.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyair nānāpakṣirutair varaiḥ || 12 ||
BRP068.013.1/ dīrghikāśatasaṅghātais toyapūrṇair manoharaiḥ |
BRP068.013.2/ kumudaiḥ śatapattraiś ca puṣpaiḥ kokanadair varaiḥ || 13 ||
BRP068.014.1/ raktanīlotpalaiḥ kāntaiḥ kahlāraiś ca sugandhibhiḥ |
BRP068.014.2/ anyaiś ca jalajaiḥ puṣpair nānāvarṇaiḥ suśobhanaiḥ || 14 ||
BRP068.015.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiś cakravākopaśobhitaiḥ |
BRP068.015.2/ koyaṣṭikaiś ca dātyūhaiḥ kāraṇḍavaravākulaiḥ || 15 ||
BRP068.016.1/ cātakaiḥ priyaputraiś ca jīvañjīvakajātibhiḥ |
BRP068.016.2/ anyair divyair jalacarair vihāramadhurasvanaiḥ || 16 ||
BRP068.017.1/ evaṁ nānāvidhair divyair nānāścaryasamanvitaiḥ |
BRP068.017.2/ vṛkṣair jalāśayaiḥ puṇyair bhūṣitaṁ sumanoharaiḥ || 17 ||
BRP068.018.1/ tatra divyair vimānaiś ca nānāratnavibhūṣitaiḥ |
BRP068.018.2/ kāmagaiḥ kāñcanaiḥ śubhrair divyagandharvanāditaiḥ || 18 ||
BRP068.019.1/ taruṇādityasaṅkāśair apsarobhir alaṅkṛtaiḥ |
BRP068.019.2/ hemaśayyāsanayutair nānābhogasamanvitaiḥ || 19 ||
[Page 258
]
BRP068.020.1/ khecaraiḥ sapatākaiś ca muktāhārāvalambibhiḥ |
BRP068.020.2/ nānāvarṇair asaṅkhyātair jātarūpaparicchadaiḥ || 20 ||
BRP068.021.1/ nānākusumagandhāḍhyaiś candanāgurubhūṣitaiḥ |
BRP068.021.2/ sukhapracārabahulair nānāvāditraniḥsvanaiḥ || 21 ||
BRP068.022.1/ manomārutatulyaiś ca kiṅkiṇīstabakākulaiḥ |
BRP068.022.2/ viharanti pure tasmin vaiṣṇave lokapūjite || 22 ||
BRP068.023.1/ nānāṅganābhiḥ satataṁ gandharvāpsarasādibhiḥ |
BRP068.023.2/ candrānanābhiḥ kāntābhir yoṣidbhiḥ sumanoharaiḥ || 23 ||
BRP068.024.1/ pīnonnatakucāgrābhiḥ sumadhyābhiḥ samantataḥ |
BRP068.024.2/ śyāmāvadātavarṇābhir mattamātaṅgagāmibhiḥ || 24 ||
BRP068.025.1/ parivārya naraśreṣṭhaṁ vījayanti sma tāḥ striyaḥ |
BRP068.025.2/ cāmarai rukmadaṇḍaiś ca nānāratnavibhūṣitaiḥ || 25 ||
BRP068.026.1/ gītanṛtyais tathā vādyair modamānair madālasaiḥ |
BRP068.026.2/ yakṣavidyādharaiḥ siddhair gandharvair apsarogaṇaiḥ || 26 ||
BRP068.027.1/ surasaṅghaiś ca ṛṣibhiḥ śuśubhe bhuvanottamam |
BRP068.027.2/ tatra prāpya mahābhogān prāpnuvanti manīṣiṇaḥ || 27 ||
BRP068.028.1/ vaṭarājasamīpe tu dakṣiṇasyodadhes taṭe |
BRP068.028.2/ dṛṣṭo yair bhagavān kṛṣṇaḥ puṣkarākṣo jagatpatiḥ || 28 ||
BRP068.029.1/ krīḍanty apsarasaiḥ sārdhaṁ yāvad dyauś candratārakam |
BRP068.029.2/ prataptahemasaṅkāśā jarāmaraṇavarjitāḥ || 29 ||
BRP068.030.1/ sarvaduḥkhavihīnāś ca tṛṣṇāglānivivarjitāḥ |
BRP068.030.2/ caturbhujā mahāvīryā vanamālāvibhūṣitāḥ || 30 ||
BRP068.031.1/ śrīvatsalāñchanair yuktāḥ śaṅkhacakragadādharāḥ |
BRP068.031.2/ kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kāñcanasannibhāḥ || 31 ||
BRP068.032.1/ kecin marakataprakhyāḥ kecid vaidūryasannibhāḥ |
BRP068.032.2/ śyāmavarṇāḥ kuṇḍalinas tathānye vajrasannibhāḥ || 32 ||
BRP068.033.1/ na tādṛk sarvadevānāṁ bhānti lokā dvijottamāḥ |
BRP068.033.2/ yādṛg bhāti harer lokaḥ sarvāścaryasamanvitaḥ || 33 ||
BRP068.034.1/ na tatra punarāvṛttir gamanāj jāyate dvijāḥ |
BRP068.034.2/ prabhāvāt tasya devasya yāvad ābhūtasamplavam || 34 ||
BRP068.035.1/ vicaranti pure divye rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP068.035.2/ kṛṣṇaṁ rāmaṁ subhadrāṁ ca paśyanti puruṣottame || 35 ||
BRP068.036.1/ prataptahemasaṅkāśaṁ taruṇādityasannibham |
BRP068.036.2/ puramadhye harer bhāti mandiraṁ ratnabhūṣitam || 36 ||
BRP068.037.1/ anekaśatasāhasraiḥ patākaiḥ samalaṅkṛtam |
BRP068.037.2/ yojanāyutavistīrṇaṁ hemaprākāraveṣṭitam || 37 ||
BRP068.038.1/ nānāvarṇair dhvajaiś citraiḥ kalpitaiḥ sumanoharaiḥ |
BRP068.038.2/ vibhāti śārado yadvan nakṣatraiḥ saha candramāḥ || 38 ||
BRP068.039.1/ caturdvāraṁ suvistīrṇaṁ kañcukibhiḥ surakṣitam |
BRP068.039.2/ purasaptakasaṁyuktaṁ mahotsekaṁ manoharam || 39 ||
BRP068.040.1/ prathamaṁ kāñcanaṁ tatra dvitīyaṁ marakatair yutam |
BRP068.040.2/ indranīlaṁ tṛtīyaṁ tu mahānīlaṁ tataḥ param || 40 ||
[Page 259
]
BRP068.041.1/ puraṁ tu pañcamaṁ dīptaṁ padmarāgamayaṁ puram |
BRP068.041.2/ ṣaṣṭhaṁ vajramayaṁ viprā vaidūryaṁ saptamaṁ puram || 41 ||
BRP068.042.1/ nānāratnamayair hemapravālāṅkurabhūṣitaiḥ |
BRP068.042.2/ stambhair adbhutasaṅkāśair bhāti tad bhavanaṁ mahat || 42 ||
BRP068.043.1/ dṛśyante tatra siddhāś ca bhāsayanti diśo daśa |
BRP068.043.2/ paurṇamāsyāṁ sanakṣatro yathā bhāti niśākaraḥ || 43 ||
BRP068.044.1/ ārūḍhas tatra bhagavān salakṣmīko janārdanaḥ |
BRP068.044.2/ pītāmbaradharaḥ śyāmaḥ śrīvatsalakṣmasaṁyutaḥ || 44 ||
BRP068.045.1/ jvalat sudarśanaṁ cakraṁ ghoraṁ sarvāstranāyakam |
BRP068.045.2/ dadhāra dakṣiṇe haste sarvatejomayaṁ hariḥ || 45 ||
BRP068.046.1/ kundendurajataprakhyaṁ hāragokṣīrasannibham |
BRP068.046.2/ ādāya taṁ muniśreṣṭhāḥ savyahastena keśavaḥ || 46 ||
BRP068.047.1/ yasya śabdena sakalaṁ saṅkṣobhaṁ jāyate jagat |
BRP068.047.2/ viśrutaṁ pāñcajanyeti sahasrāvartabhūṣitam || 47 ||
BRP068.048.1/ duṣkṛtāntakarīṁ raudrāṁ daityadānavanāśinīm |
BRP068.048.2/ jvaladvahniśikhākārāṁ duḥsahāṁ tridaśair api || 48 ||
BRP068.049.1/ kaumodakīṁ gadāṁ cāsau dhṛtavān dakṣiṇe kare |
BRP068.049.2/ vāme visphurati hy asya śārṅgaṁ sūryasamaprabham || 49 ||
BRP068.050.1/ śarair ādityasaṅkāśair jvālāmālākulair varaiḥ |
BRP068.050.2/ yo 'sau saṁharate devas trailokyaṁ sacarācaram || 50 ||
BRP068.051.1/ sarvānandakaraḥ śrīmān sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP068.051.2/ sarvalokagurur devaḥ sarvair devair namaskṛtaḥ || 51 ||
BRP068.052.1/ sahasramūrdhā deveśaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ |
BRP068.052.2/ sahasrākhyaḥ sahasrāṅgaḥ sahasrabhujavān prabhuḥ || 52 ||
BRP068.053.1/ siṁhāsanagato devaḥ padmapattrāyatekṣaṇaḥ |
BRP068.053.2/ vidyudvispaṣṭasaṅkāśo jagannātho jagadguruḥ || 53 ||
BRP068.054.1/ parītaḥ surasiddhaiś ca gandharvāpsarasāṁ gaṇaiḥ |
BRP068.054.2/ yakṣavidyādharair nāgair munisiddhaiḥ sacāraṇaiḥ || 54 ||
BRP068.055.1/ suparṇair dānavair daityai rākṣasair guhyakinnaraiḥ |
BRP068.055.2/ anyair devagaṇair divyaiḥ stūyamāno virājate || 55 ||
BRP068.056.1/ tatrasthā satataṁ kīrtiḥ prajñā medhā sarasvatī |
BRP068.056.2/ buddhir matis tathā kṣāntiḥ siddhimūrtis tathā dyutiḥ || 56 ||
BRP068.057.1/ gāyatrī caiva sāvitrī maṅgalā sarvamaṅgalā |
BRP068.057.2/ prabhā matis tathā kāntis tatra nārāyaṇī sthitā || 57 ||
BRP068.058.1/ śraddhā ca kauśikī devī vidyut saudāminī tathā |
BRP068.058.2/ nidrā rātris tathā māyā tathānyāmarayoṣitaḥ || 58 ||
BRP068.059.1/ vāsudevasya sarvās tā bhavane sampratiṣṭhitāḥ |
BRP068.059.2/ atha kiṁ bahunoktena sarvaṁ tatra pratiṣṭhitam || 59 ||
BRP068.060.1/ ghṛtācī menakā rambhā sahajanyā tilottamā |
BRP068.060.2/ urvaśī caiva nimlocā tathānyā vāmanā parā || 60 ||
[Page 260
]
BRP068.061.1/ mandodarī ca subhagā viśvācī vipulānanā |
BRP068.061.2/ bhadrāṅgī citrasenā ca pramlocā sumanoharā || 61 ||
BRP068.062.1/ munisammohinī rāmā candramadhyā śubhānanā |
BRP068.062.2/ sukeśī nīlakeśā ca tathā manmathadīpinī || 62 ||
BRP068.063.1/ alambuṣā miśrakeśī tathānyā muñjikasthalā |
BRP068.063.2/ kratusthalā varāṅgī ca pūrvacittis tathā parā || 63 ||
BRP068.064.1/ parāvatī mahārūpā śaśilekhā śubhānanā |
BRP068.064.2/ haṁsalīlānugāminyo mattavāraṇagāminī || 64 ||
BRP068.065.1/ bimbauṣṭhī navagarbhā ca vikhyātāḥ surayoṣitaḥ |
BRP068.065.2/ etāś cānyā apsaraso rūpayauvanagarvitāḥ || 65 ||
BRP068.066.1/ sumadhyāś cāruvadanāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ |
BRP068.066.2/ gītamādhuryasaṁyuktāḥ sarvalakṣaṇasaṁyutāḥ || 66 ||
BRP068.067.1/ gītavādye ca kuśalāḥ suragandharvayoṣitaḥ |
BRP068.067.2/ nṛtyanty anudinaṁ tatra yatrāsau puruṣottamaḥ || 67 ||
BRP068.068.1/ na tatra rogo no glānir na mṛtyur na himātapau |
BRP068.068.2/ na kṣut pipāsā na jarā na vairūpyaṁ na cāsukham || 68 ||
BRP068.069.1/ paramānandajananaṁ sarvakāmaphalapradam |
BRP068.069.2/ viṣṇulokāt paraṁ lokaṁ nātra paśyāmi bho dvijāḥ || 69 ||
BRP068.070.1/ ye lokāḥ svargaloke tu śrūyante puṇyakarmaṇām |
BRP068.070.2/ viṣṇulokasya te viprāḥ kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 70 ||
BRP068.071.1/ evaṁ hareḥ purasthānaṁ sarvabhogaguṇānvitam |
BRP068.071.2/ sarvasaukhyakaraṁ puṇyaṁ sarvāścaryamayaṁ dvijāḥ || 71 ||
BRP068.072.1/ na tatra nāstikā yānti puruṣā viṣayātmakāḥ |
BRP068.072.2/ na kṛtaghnā na piśunā no stenā nājitendriyāḥ || 72 ||
BRP068.073.1/ ye 'rcayanti sadā bhaktyā vāsudevaṁ jagadgurum |
BRP068.073.2/ te tatra vaiṣṇavā yānti viṣṇulokaṁ na saṁśayaḥ || 73 ||
BRP068.074.1/ dakṣiṇasyodadhes tīre kṣetre paramadurlabhe |
BRP068.074.2/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca dvijottamāḥ || 74 ||
BRP068.075.1/ kalpavṛkṣasamīpe tu ye tyajanti kalevaram |
BRP068.075.2/ te tatra manujā yānti mṛtā ye puruṣottame || 75 ||
BRP068.076.1/ vaṭasāgarayor madhye yaḥ smaret puruṣottamam |
BRP068.076.2/ te 'pi tatra narā yānti ye mṛtāḥ puruṣottame || 76 ||
BRP068.077.1/ te 'pi tatra paraṁ sthānaṁ yānti nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP068.077.2/ evaṁ mayā muniśreṣṭhā viṣṇulokaḥ sanātanaḥ |
BRP068.077.3/ sarvānandakaraḥ prokto bhuktimuktiphalapradaḥ || 77 ||
69. Chapter 69 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya
[Page 261
]
[Note: [ SS 129]
BRP069.001.0/ munaya ūcuḥ:
BRP069.001.1/ bahvāścaryas tvayā prokto viṣṇuloko jagatpate |
BRP069.001.2/ nityānandakaraḥ śrīmān bhuktimuktiphalapradaḥ || 1 ||
BRP069.002.1/ kṣetraṁ ca durlabhaṁ loke kīrtitaṁ puruṣottamam |
BRP069.002.2/ tyaktvā yatra naro dehaṁ yāti sālokyatāṁ hareḥ || 2 ||
BRP069.003.1/ samyak kṣetrasya māhātmyaṁ tvayā samyak prakīrtitam |
BRP069.003.2/ yatra svadehasantyāgād viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 3 ||
BRP069.004.1/ aho mokṣasya mārgo 'yaṁ dehatyāgas tvayoditaḥ |
BRP069.004.2/ narāṇām upakārāya puruṣākhye na saṁśayaḥ || 4 ||
BRP069.005.1/ anāyāsena deveśa dehaṁ tyaktvā narottamāḥ |
BRP069.005.2/ tasmin kṣetre paraṁ viṣṇoḥ padaṁ yānti nirāmayam || 5 ||
BRP069.006.1/ śrutvā kṣetrasya māhātmyaṁ vismayo no mahān abhūt |
BRP069.006.2/ prayāgapuṣkarādīni kṣetrāṇy āyatanāni ca || 6 ||
BRP069.007.1/ pṛthivyāṁ sarvatīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca |
BRP069.007.2/ na tathā tāni sarvāṇi praśaṁsasi surottama || 7 ||
BRP069.008.1/ yathā praśaṁsasi kṣetraṁ puruṣākhyaṁ punaḥ punaḥ |
BRP069.008.2/ jñāto 'smābhir abhiprāyas tavedānīṁ pitāmaha || 8 ||
BRP069.009.1/ yena praśaṁsasi kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam |
BRP069.009.2/ puruṣākhyasamaṁ nūnaṁ kṣetraṁ nāsti mahītale |
BRP069.009.3/ tena tvaṁ vibudhaśreṣṭha praśaṁsasi punaḥ punaḥ || 9 ||
BRP069.010.0/ brahmovāca:
BRP069.010.1/ satyaṁ satyaṁ muniśreṣṭhā bhavadbhiḥ samudāhṛtam |
BRP069.010.2/ puruṣākhyasamaṁ kṣetraṁ nāsty atra pṛthivītale || 10 ||
BRP069.011.1/ santi yāni tu tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP069.011.2/ tāni śrīpuruṣākhyasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 11 ||
BRP069.012.1/ yathā sarveśvaro viṣṇuḥ sarvalokottamottamaḥ |
BRP069.012.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 12 ||
BRP069.013.1/ ādityānāṁ yathā viṣṇuḥ śreṣṭhatve samudāhṛtaḥ |
BRP069.013.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 13 ||
BRP069.014.1/ nakṣatrāṇāṁ yathā somaḥ sarasāṁ sāgaro yathā |
BRP069.014.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 14 ||
BRP069.015.1/ vasūnāṁ pāvako yadvad rudrāṇāṁ śaṅkaro yathā |
BRP069.015.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 15 ||
BRP069.016.1/ varṇānāṁ brāhmaṇo yadvad vainateyaś ca pakṣiṇām |
BRP069.016.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 16 ||
BRP069.017.1/ śikhariṇāṁ yathā meruḥ parvatānāṁ himālayaḥ |
BRP069.017.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 17 ||
BRP069.018.1/ pramadānāṁ yathā lakṣmīḥ saritāṁ jāhnavī yathā |
BRP069.018.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 18 ||
BRP069.019.1/ airāvato gajendrāṇāṁ maharṣīṇāṁ bhṛgur yathā |
BRP069.019.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 19 ||
[Page 262
]
BRP069.020.1/ senānīnāṁ yathā skandaḥ siddhānāṁ kapilo yathā |
BRP069.020.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 20 ||
BRP069.021.1/ uccaiḥśravā yathāśvānāṁ kavīnām uśanā kaviḥ |
BRP069.021.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 21 ||
BRP069.022.1/ munīnāṁ ca yathā vyāsaḥ kubero yakṣarakṣasām |
BRP069.022.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 22 ||
BRP069.023.1/ indriyāṇāṁ mano yadvad bhūtānām avanī yathā |
BRP069.023.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 23 ||
BRP069.024.1/ aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṁ pavanaḥ plavatāṁ yathā |
BRP069.024.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 24 ||
BRP069.025.1/ bhūṣaṇānāṁ tu sarveṣāṁ yathā cūḍāmaṇir dvijāḥ |
BRP069.025.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 25 ||
BRP069.026.1/ gandharvāṇāṁ citrarathaḥ śastrāṇāṁ kuliśo yathā |
BRP069.026.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 26 ||
BRP069.027.1/ akāraḥ sarvavarṇānāṁ gāyatrī chandasāṁ yathā |
BRP069.027.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 27 ||
BRP069.028.1/ sarvāṅgebhyo yathā śreṣṭham uttamāṅgaṁ dvijottamāḥ |
BRP069.028.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 28 ||
BRP069.029.1/ arundhatī yathā strīṇāṁ satīnāṁ śreṣṭhatāṁ gatā |
BRP069.029.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 29 ||
BRP069.030.1/ yathā samastavidyānāṁ mokṣavidyā parā smṛtā |
BRP069.030.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 30 ||
BRP069.031.1/ manuṣyāṇāṁ yathā rājā dhenūnām api kāmadhuk |
BRP069.031.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 31 ||
BRP069.032.1/ suvarṇaṁ sarvaratnānāṁ sarpāṇāṁ vāsukir yathā |
BRP069.032.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 32 ||
BRP069.033.1/ prahlādaḥ sarvadaityānāṁ rāmaḥ śastrabhṛtāṁ yathā |
BRP069.033.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 33 ||
BRP069.034.1/ jhaṣāṇāṁ makaro yadvan mṛgāṇāṁ mṛgarāḍ yathā |
BRP069.034.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 34 ||
BRP069.035.1/ samudrāṇāṁ yathā śreṣṭhaḥ kṣīrodaḥ saritāṁ patiḥ |
BRP069.035.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 35 ||
BRP069.036.1/ varuṇo yādasāṁ yadvad yamaḥ saṁyamināṁ yathā |
BRP069.036.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 36 ||
BRP069.037.1/ devarṣīṇāṁ yathā śreṣṭho nārado munisattamāḥ |
BRP069.037.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 37 ||
BRP069.038.1/ dhātūnāṁ kāñcanaṁ yadvat pavitrāṇāṁ ca dakṣiṇā |
BRP069.038.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 38 ||
BRP069.039.1/ prajāpatir yathā dakṣa ṛṣīṇāṁ kaśyapo yathā |
BRP069.039.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 39 ||
BRP069.040.1/ grahāṇāṁ bhāskaro yadvan mantrāṇāṁ praṇavo yathā |
BRP069.040.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 40 ||
BRP069.041.1/ aśvamedhas tu yajñānāṁ yathā śreṣṭhaḥ prakīrtitaḥ |
BRP069.041.2/ tathā samastatīrthānāṁ kṣetraṁ ca tad dvijottamāḥ || 41 ||
[Page 263
]
BRP069.042.1/ oṣadhīnāṁ yathā dhānyaṁ tṛṇeṣu tṛṇarāḍ yathā |
BRP069.042.2/ tathā samastatīrthānām uttamaṁ puruṣottamam || 42 ||
BRP069.043.1/ yathā samastatīrthānāṁ dharmaḥ saṁsāratārakaḥ |
BRP069.043.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 43 ||
70. Chapter 70 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya; Gautamī-Māhātmya
[Note: [ SS 130-131]
BRP070.001.0/ brahmovāca:
BRP070.001.1/ sarveṣāṁ caiva tīrthānāṁ kṣetrāṇāṁ ca dvijottamāḥ |
BRP070.001.2/ japahomavratānāṁ ca tapodānaphalāni ca || 1 ||
BRP070.002.1/ na tat paśyāmi bho viprā yat tena sadṛśaṁ bhuvi |
BRP070.002.2/ kiṁ cātra bahunoktena bhāṣitena punaḥ punaḥ || 2 ||
BRP070.003.1/ satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ kṣetraṁ tat paramaṁ mahat |
BRP070.003.2/ puruṣākhyaṁ sakṛd dṛṣṭvā sāgarāmbhaḥsamāplutam || 3 ||
BRP070.004.1/ brahmavidyāṁ sakṛj jñātvā garbhavāso na vidyate |
BRP070.004.2/ hareḥ sannihite sthāna uttame puruṣottame || 4 ||
BRP070.005.1/ saṁvatsaram upāsīta māsamātram athāpi vā |
BRP070.005.2/ tena japtaṁ hutaṁ tena tena taptaṁ tapo mahat || 5 ||
BRP070.006.1/ sa yāti paramaṁ sthānaṁ yatra yogeśvaro hariḥ |
BRP070.006.2/ bhuktvā bhogān vicitrāṁś ca devayoṣitsamanvitaḥ || 6 ||
BRP070.007.1/ kalpānte punar āgatya martyaloke narottamaḥ |
BRP070.007.2/ jāyate yogināṁ viprā jñānajñeyodyato gṛhe || 7 ||
BRP070.008.1/ samprāpya vaiṣṇavaṁ yogaṁ hareḥ svacchandatāṁ vrajet |
BRP070.008.2/ kalpavṛkṣasya rāmasya kṛṣṇasya bhadrayā saha || 8 ||
BRP070.009.1/ mārkaṇḍeyendradyumnasya māhātmyaṁ mādhavasya ca |
BRP070.009.2/ svargadvārasya māhātmyaṁ sāgarasya vidhiḥ kramāt || 9 ||
BRP070.010.1/ mārjanasya yathākāle bhāgīrathyāḥ samāgamam |
BRP070.010.2/ sarvam etan mayā khyātaṁ yat paraṁ śrotum icchatha || 10 ||
BRP070.011.1/ indradyumnasya māhātmyam etac ca kathitaṁ mayā |
BRP070.011.2/ sarvāścaryaṁ samākhyātaṁ rahasyaṁ puruṣottamam |
BRP070.011.3/ purāṇaṁ paramaṁ guhyaṁ dhanyaṁ saṁsāramocanam || 11 ||
[Page 264
]
BRP070.012.0/ munaya ūcuḥ:
BRP070.012.1/ nahi nas tṛptir astīha śṛṇvatāṁ tīrthavistaram |
BRP070.012.2/ punar eva paraṁ guhyaṁ vaktum arhasy aśeṣataḥ |
BRP070.012.3/ paraṁ tīrthasya māhātmyaṁ sarvatīrthottamottamam || 12 ||
BRP070.013.0/ brahmovāca:
BRP070.013.1/ imam eva purā praśnaṁ pṛṣṭo 'smi dvijasattamāḥ |
BRP070.013.2/ nāradena prayatnena tadā taṁ proktavān aham || 13 ||
BRP070.014.0/ nārada uvāca:
BRP070.014.1/ tapaso yajñadānānāṁ tīrthānāṁ pāvanaṁ smṛtam |
BRP070.014.2/ sarvaṁ śrutaṁ mayā tvatto jagadyone jagatpate || 14 ||
BRP070.015.1/ kiyanti santi tīrthāni svargamartyarasātale |
BRP070.015.2/ sarveṣām eva tīrthānāṁ sarvadā kiṁ viśiṣyate || 15 ||
BRP070.016.0/ brahmovāca:
BRP070.016.1/ caturvidhāni tīrthāni svarge martye rasātale |
BRP070.016.2/ daivāni muniśārdūla āsurāṇy ārṣāṇi ca || 16 ||
BRP070.017.1/ mānuṣāṇi trilokeṣu vikhyātāni surādibhiḥ |
BRP070.017.2/ mānuṣebhyaś ca tīrthebhya ārṣaṁ tīrtham anuttamam || 17 ||
BRP070.018.1/ ārṣebhyaś caiva tīrthebhya āsuraṁ bahupuṇyadam |
BRP070.018.2/ āsurebhyas tathā puṇyaṁ daivaṁ tat sārvakāmikam || 18 ||
BRP070.019.1/ brahmaviṣṇuśivaiś caiva nirmitaṁ daivam ucyate |
BRP070.019.2/ tribhyo yad ekaṁ jāyeta tasmān nātaḥ paraṁ viduḥ || 19 ||
BRP070.020.1/ trayāṇām api lokānāṁ tīrthaṁ medhyam udāhṛtam |
BRP070.020.2/ tatrāpi jāmbavaṁ dvīpaṁ tīrthaṁ bahuguṇodayam || 20 ||
BRP070.021.1/ jāmbave bhārataṁ varṣaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP070.021.2/ karmabhūmir yataḥ putra tasmāt tīrthaṁ tad ucyate || 21 ||
BRP070.022.1/ tatraiva yāni tīrthāni yāny uktāni mayā tava |
BRP070.022.2/ himavadvindhyayor madhye ṣaṇnadyo devasambhavāḥ || 22 ||
BRP070.023.1/ tathaiva devajā brahman dakṣiṇārṇavavindhyayoḥ |
BRP070.023.2/ etā dvādaśa nadyas tu prādhānyena prakīrtitāḥ || 23 ||
BRP070.024.1/ abhisampūjitaṁ yasmād bhārataṁ bahupuṇyadam |
BRP070.024.2/ karmabhūmir ato devair varṣaṁ tasmāt prakīrtitam || 24 ||
BRP070.025.1/ ārṣāṇi caiva tīrthāni devajāni kvacit kvacit |
BRP070.025.2/ āsurair āvṛtāny āsaṁs tad evāsuram ucyate || 25 ||
[Page 265
]
BRP070.026.1/ daiveṣv eva pradeśeṣu tapas taptvā maharṣayaḥ |
BRP070.026.2/ daivaprabhāvāt tapasa ārṣāṇy api ca tāny api || 26 ||
BRP070.027.1/ ātmanaḥ śreyase muktyai pūjāyai bhūtaye 'thavā |
BRP070.027.2/ ātmanaḥ phalabhūtyarthaṁ yaśaso 'vāptaye punaḥ || 27 ||
BRP070.028.1/ mānuṣaiḥ kāritāny āhur mānuṣāṇīti nārada |
BRP070.028.2/ evaṁ caturvidho bhedas tīrthānāṁ munisattama || 28 ||
BRP070.029.1/ bhedaṁ na kaścij jānāti śrotuṁ yukto 'si nārada |
BRP070.029.2/ bahavaḥ paṇḍitammanyāḥ śṛṇvanti kathayanti ca |
BRP070.029.3/ sukṛtī ko 'pi jānāti vaktuṁ śrotuṁ nijair guṇaiḥ || 29 ||
BRP070.030.0/ nārada uvāca:
BRP070.030.1/ teṣāṁ svarūpaṁ bhedaṁ ca śrotum icchāmi tattvataḥ |
BRP070.030.2/ yac chrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ || 30 ||
BRP070.031.1/ brahman kṛtayugādau tu upāyo 'nyo na vidyate |
BRP070.031.2/ tīrthasevāṁ vinā svalpaāyāsenābhīṣṭadāyinīm || 31 ||
BRP070.032.1/ na tvayā sadṛśo dhātar vaktā jñātāthavā kvacit |
BRP070.032.2/ tvaṁ nābhikamale viṣṇoḥ sañjāto 'khilapūrvajaḥ || 32 ||
BRP070.033.0/ brahmovāca:
BRP070.033.1/ godāvarī bhīmarathī tuṅgabhadrā ca veṇikā |
BRP070.033.2/ tāpī payouṣṇī vindhyasya dakṣiṇe tu prakīrtitāḥ || 33 ||
BRP070.034.1/ bhāgīrathī narmadā tu yamunā ca sarasvatī |
BRP070.034.2/ viśokā ca vitastā ca himavatparvatāśritāḥ || 34 ||
BRP070.035.1/ etā nadyaḥ puṇyatamā devatīrthāny udāhṛtāḥ |
BRP070.035.2/ gayaḥ kollāsuro vṛtras tripuro hy andhakas tathā || 35 ||
BRP070.036.1/ hayamūrdhā ca lavaṇo namuciḥ śṛṅgakas tathā |
BRP070.036.2/ yamaḥ pātālaketuś ca mayaḥ puṣkara eva ca || 36 ||
BRP070.037.1/ etair āvṛtatīrthāni āsurāṇi śubhāni ca |
BRP070.037.2/ prabhāso bhārgavo 'gastir naranārāyaṇau tathā || 37 ||
BRP070.038.1/ vasiṣṭhaś ca bharadvājo gotamaḥ kaśyapo manuḥ |
BRP070.038.2/ ityādimunijuṣṭāni ṛṣitīrthāni nārada || 38 ||
BRP070.039.1/ ambarīṣo hariścandro māndhātā manur eva ca |
BRP070.039.2/ kuruḥ kanakhalaś caiva bhadrāśvaḥ sagaras tathā || 39 ||
BRP070.040.1/ aśvayūpo nāciketā vṛṣākapir arindamaḥ |
BRP070.040.2/ ityādimānuṣair vipra nirmitāni śubhāni ca || 40 ||
BRP070.041.1/ yaśasaḥ phalabhūtyarthaṁ nirmitānīha nārada |
BRP070.041.2/ svatoudbhūtāni daivāni yatra kvāpi jagattraye |
BRP070.041.3/ puṇyatīrthāni tāny āhus tīrthabhedo mayoditaḥ || 41 ||
71. Chapter 71 :: Prehistory of Śiva's marriage with Pārvatī
[Page 266
]
[Note: [ SS 131-132]
BRP071.001.0/ nārada uvāca:
BRP071.001.1/ tridaivatyaṁ tu yat tīrthaṁ sarvebhyo hy uktam uttamam |
BRP071.001.2/ tasya svarūpabhedaṁ ca vistareṇa bravītu me || 1 ||
BRP071.002.0/ brahmovāca:
BRP071.002.1/ tāvad anyāni tīrthāni tāvat tāḥ puṇyabhūmayaḥ |
BRP071.002.2/ tāvad yajñādayo yāvat tridaivatyaṁ na dṛśyate || 2 ||
BRP071.003.1/ gaṅgeyaṁ saritāṁ śreṣṭhā sarvakāmapradāyinī |
BRP071.003.2/ tridaivatyā muniśreṣṭha tadutpattim ataḥ śṛṇu || 3 ||
BRP071.004.1/ varṣāṇām ayutāt pūrvaṁ devakārya upasthite |
BRP071.004.2/ tārako balavān āsīn madvarād atigarvitaḥ || 4 ||
BRP071.005.1/ devānāṁ paramaiśvaryaṁ hṛtaṁ tena balīyasā |
BRP071.005.2/ tatas te śaraṇaṁ jagmur devāḥ sendrapurogamāḥ || 5 ||
BRP071.006.1/ kṣīrodaśāyinaṁ devaṁ jagatāṁ prapitāmaham |
BRP071.006.2/ kṛtāñjalipuṭā devā viṣṇum ūcur ananyagāḥ || 6 ||
BRP071.007.0/ devā ūcuḥ:
BRP071.007.1/ tvaṁ trātā jagatāṁ nātha devānāṁ kīrtivardhana |
BRP071.007.2/ sarveśvara jagadyone trayīmūrte namo 'stu te || 7 ||
BRP071.008.1/ lokasraṣṭāsurān hantā tvam eva jagatāṁ patiḥ |
BRP071.008.2/ sthityutpattivināśānāṁ kāraṇaṁ tvaṁ jaganmaya || 8 ||
BRP071.009.1/ trātā na kopy asti jagattraye 'pi |
BRP071.009.2/ śarīriṇāṁ sarvavipadgatānām |
BRP071.009.3/ tvayā vinā vārijapattranetra |
BRP071.009.4/ tāpatrayāṇāṁ śaraṇaṁ na cānyat || 9 ||
BRP071.010.1/ pitā ca mātā jagato 'khilasya |
BRP071.010.2/ tvam eva sevāsulabho 'si viṣṇo |
BRP071.010.3/ prasīda pāhīśa mahābhayebhyo |
BRP071.010.4/ 'smadārtihantā vada kas tvadanyaḥ || 10 ||
BRP071.011.1/ ādikartā varāhas tvaṁ matsyaḥ kūrmas tathaiva ca |
BRP071.011.2/ ityādirūpabhedair no rakṣase bhaya āgate || 11 ||
BRP071.012.1/ hṛtasvāmyān suragaṇān hṛtadārān gatāpadaḥ |
BRP071.012.2/ kasmān na rakṣase deva ananyaśaraṇān hare || 12 ||
[Page 267
]
BRP071.013.0/ brahmovāca:
BRP071.013.1/ tataḥ provāca bhagavāñ śeṣaśāyī jagatpatiḥ |
BRP071.013.2/ kasmāc ca bhayam āpannaṁ tad bruvantu gatajvarāḥ |
BRP071.013.3/ tataḥ śriyaḥ patiṁ prāhus taṁ tārakavadhaṁ prati || 13 ||
BRP071.014.0/ devā ūcuḥ:
BRP071.014.1/ tārakād bhayam āpannaṁ bhīṣaṇaṁ romaharṣaṇam |
BRP071.014.2/ na yuddhais tapasā śāpair hantuṁ naiva kṣamā vayam || 14 ||
BRP071.015.1/ arvāgdaśāhād yo bālas tasmān mṛtyum avāpsyati |
BRP071.015.2/ tasmād deva na cānyebhyas tatra nītir vidhīyatām || 15 ||
BRP071.016.0/ brahmovāca:
BRP071.016.1/ punar nārāyaṇaḥ prāha nāhaṁ balotkaṭaḥ surāḥ |
BRP071.016.2/ na matto madapatyāc ca na devebhyo vadho bhavet || 16 ||
BRP071.017.1/ īśvarād yadi jāyeta apatyaṁ bahuśaktikam |
BRP071.017.2/ tasmād vadham avāpnoti tārako lokadāruṇaḥ || 17 ||
BRP071.018.1/ tad gacchāmaḥ surāḥ sarve yatitum ṛṣibhiḥ saha |
BRP071.018.2/ bhāryārthaṁ prathamo yatnaḥ kartavyaḥ prabhaviṣṇubhiḥ || 18 ||
BRP071.019.1/ tathety uktvā suragaṇā jagmus te ca nagottamam |
BRP071.019.2/ himavantaṁ ratnamayaṁ menāṁ ca himavatpriyām || 19 ||
BRP071.020.1/ idam ūcuḥ sarva eva sabhāryaṁ tuhinaṁ girim || 20 ||
BRP071.021.0/ devā ūcuḥ:
BRP071.021.1/ dākṣāyaṇī lokamātā yā śaktiḥ saṁsthitā girau |
BRP071.021.2/ buddhiḥ prajñā dhṛtir medhā lajjā puṣṭiḥ sarasvatī || 21 ||
BRP071.022.1/ evaṁ tv anekadhā loke yā sthitā lokapāvanī |
BRP071.022.2/ devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ yuvayor garbham āviśat || 22 ||
BRP071.023.1/ samutpannā jaganmātā śambhoḥ patnī bhaviṣyati |
BRP071.023.2/ asmākaṁ bhavatāṁ cāpi pālanī ca bhaviṣyati || 23 ||
BRP071.024.0/ brahmovāca:
BRP071.024.1/ himavān api tad vākyaṁ surāṇām abhinandya ca |
BRP071.024.2/ menā cāpi mahotsāhā astv ity evaṁ vaco 'bravīt || 24 ||
BRP071.025.1/ tadotpannā jagaddhātrī gaurī himavato gṛhe |
BRP071.025.2/ śivadhyānaratā nityaṁ tanniṣṭhā tanmanogatā || 25 ||
BRP071.026.1/ tāṁ vai procuḥ suragaṇā īśārthe tapa āviśa |
BRP071.026.2/ tathā himavataḥ pṛṣṭhe gaurī tepe tapo mahat || 26 ||
BRP071.027.1/ punaḥ sammantrayām āsur īśo dhyāyati tāṁ śivām |
BRP071.027.2/ ātmānaṁ vā tathānyad vā na jānīmaḥ kathaṁ bhavaḥ || 27 ||
BRP071.028.1/ menakāyāḥ sutāyāṁ tu cittaṁ dadhyāt sureśvaraḥ |
BRP071.028.2/ tatra nītir vidhātavyā tataḥ śraiṣṭhyam avāpsyatha |
BRP071.028.3/ tataḥ prāha mahābuddhir vācaspatir udāradhīḥ || 28 ||
BRP071.029.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP071.029.1/ yas tv ayaṁ madano dhīmān kandarpaḥ puṣpacāpadhṛk |
BRP071.029.2/ sa vidhyatu śivaṁ śāntaṁ bāṇaiḥ puṣpamayaiḥ śubhaiḥ || 29 ||
[Page 268
]
BRP071.030.1/ tena viddhas trinetro 'pi īśāyāṁ buddhim ādadhet |
BRP071.030.2/ pariṇeṣyaty asau nūnaṁ tadā tāṁ girijāṁ haraḥ || 30 ||
BRP071.031.1/ jayinaḥ pañcabāṇasya na bāṇāḥ kvāpi kuṇṭhitāḥ |
BRP071.031.2/ tathoḍhāyāṁ jagaddhātryāṁ śambhoḥ putro bhaviṣyati || 31 ||
BRP071.032.1/ jātaḥ putras trinetrasya tārakaṁ sa haniṣyati |
BRP071.032.2/ vasantaṁ ca sahāyārthaṁ śobhiṣṭhaṁ kusumākaram || 32 ||
BRP071.033.1/ āhlādanaṁ ca manasā kāmāyainaṁ prayacchatha || 33 ||
BRP071.034.0/ brahmovāca:
BRP071.034.1/ tathety uktvā suragaṇā madanaṁ kusumākaram |
BRP071.034.2/ preṣayām āsur avyagrāḥ śivāntikam arindamāḥ || 34 ||
BRP071.035.1/ sa jagāma tvarā kāmo dhṛtacāpo samādhavaḥ |
BRP071.035.2/ ratyā ca sahitaḥ kāmaḥ kartuṁ karma suduṣkaram || 35 ||
BRP071.036.1/ gṛhītvā saśaraṁ cāpam idaṁ tasya mano 'bhavat |
BRP071.036.2/ mayā vedhyas tv avedhyo vai śambhur lokaguruḥ prabhuḥ || 36 ||
BRP071.037.1/ trailokyajayino bāṇāḥ śambhau me kiṁ dṛḍhā na vā |
BRP071.037.2/ tenāsau cāgninetreṇa bhasmaśeṣas tadā kṛtaḥ || 37 ||
BRP071.038.1/ tad eva karma sudṛḍham īkṣituṁ surasattamāḥ |
BRP071.038.2/ ājagmus tatra yad vṛttaṁ śṛṇu vismayakārakam || 38 ||
BRP071.039.1/ śambhuṁ dṛṣṭvā suragaṇā yāvat paśyanti manmatham |
BRP071.039.2/ tāvac ca bhasmasādbhūtaṁ kāmaṁ dṛṣṭvā bhayāturāḥ |
BRP071.039.3/ tuṣṭuvus tridaśeśānaṁ kṛtāñjalipuṭāḥ surāḥ || 39 ||
BRP071.040.0/ devā ūcuḥ:
BRP071.040.1/ tārakād bhayam āpannaṁ kuru patnīṁ gireḥ sutām || 40 ||
BRP071.041.0/ brahmovāca:
BRP071.041.1/ viddhacitto haro 'py āśu mene vākyaṁ suroditam |
BRP071.041.2/ arundhatīṁ vasiṣṭhaṁ ca māṁ tu cakradharaṁ tathā || 41 ||
BRP071.042.1/ preṣayām āsur amarā vivāhāya parasparam |
BRP071.042.2/ sambandho 'pi tathāpy āsīd dhimavallokanāthayoḥ || 42 ||
72. Chapter 72 :: Account of the events at the wedding-ceremony
[Note: [ SS 132-133]
BRP072.001.0/ brahmovāca:
BRP072.001.1/ himavatparvate śreṣṭhe nānāratnavicitrite |
BRP072.001.2/ nānāvṛkṣalatākīrṇe nānādvijaniṣevite || 1 ||
BRP072.002.1/ nadīnadasaraḥkūpataḍāgādibhir āvṛte |
BRP072.002.2/ devagandharvayakṣādisiddhacāraṇasevite || 2 ||
BRP072.003.1/ śubhamārutasampanne harṣotkarṣaikakāraṇe |
BRP072.003.2/ merumandarakailāsamainākādinagair vṛte || 3 ||
BRP072.004.1/ vasiṣṭhāgastyapaulastyalomaśādibhir āvṛte |
BRP072.004.2/ mahotsave vartamāne vivāhaḥ samajāyata || 4 ||
[Page 269
]
BRP072.005.1/ tatra vedī ratnamayī śobhitā svarṇabhūṣitā |
BRP072.005.2/ vajramāṇikyavaidūryatanmayastambhaśobhitā || 5 ||
BRP072.006.1/ jayālakṣmīśubhākṣāntikīrtipuṣṭyādisaṁvṛtā |
BRP072.006.2/ merumandarakailāsaraivataiḥ pariśobhitaiḥ || 6 ||
BRP072.007.1/ pūjito lokanāthena viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
BRP072.007.2/ mainākaḥ parvataśreṣṭho reje 'tīva hiraṇmayaḥ || 7 ||
BRP072.008.1/ ṛṣayo lokapālāś ca ādityāḥ samarudgaṇāḥ |
BRP072.008.2/ vivāhe vedikāṁ cakrur devadevasya śūlinaḥ || 8 ||
BRP072.009.1/ viśvakarmā svayaṁ tvaṣṭā vedīṁ cakre satoraṇām |
BRP072.009.2/ surabhī nandinī nandā sunandā kāmadohinī || 9 ||
BRP072.010.1/ ābhis tu śobhiteśānyā vivāhaḥ samajāyata |
BRP072.010.2/ samudrāḥ sarito nāgā oṣadhyo lokamātaraḥ || 10 ||
BRP072.011.1/ savanaspatibījāś ca sarve tatra samāyayuḥ |
BRP072.011.2/ bhuvaḥ karma ilā cakre oṣadhyas tv annakarma ca || 11 ||
BRP072.012.1/ varuṇaḥ pānakarmāṇi dānakarma dhanādhipaḥ |
BRP072.012.2/ agniś cakāra tatrānnaṁ yac ceṣṭaṁ lokanāthayoḥ || 12 ||
BRP072.013.1/ tatra tatra pṛthak pūjāṁ cakre viṣṇuḥ sanātanaḥ |
BRP072.013.2/ vedāś ca sarahasyā vai gāyanti ca hasanti || 13 ||
BRP072.014.1/ nṛtyanty apsarasaḥ sarvā jagur gandharvakinnarāḥ |
BRP072.014.2/ lājādhṛk cāpi maināko babhūva munisattama || 14 ||
BRP072.015.1/ puṇyāhavācanaṁ vṛttam antarveśmani nārada |
BRP072.015.2/ vedikāyām upāviṣṭau dampatī surasattamau || 15 ||
BRP072.016.1/ pratiṣṭhāpyāgniṁ vidhivad aśmānaṁ cāpi putraka |
BRP072.016.2/ hutvā lājāṁś ca vidhivat pradakṣiṇam athākarot || 16 ||
BRP072.017.1/ aśmanaḥ sparśahetoś ca devyaṅguṣṭhaṁ kare 'spṛśat |
BRP072.017.2/ viṣṇunā preritaḥ śambhur dakṣiṇasya padasya ca || 17 ||
BRP072.018.1/ tām adarśam ahaṁ tatra homaṁ kurvan harāntike |
BRP072.018.2/ dṛṣṭe 'ṅguṣṭhe duṣṭabuddhyā vīryaṁ susrāva me tadā || 18 ||
BRP072.019.1/ lajjayā kaluṣībhūtaḥ skannaṁ vīryam acūrṇayam |
BRP072.019.2/ madvīryāc cūrṇitāt sūkṣmād vālakhilyās tu jajñire || 19 ||
BRP072.020.1/ tato mahān abhūt tatra hāhākāraḥ suroditaḥ |
BRP072.020.2/ lajjayā paribhūto 'haṁ nirgatas tu tadāsanāt || 20 ||
BRP072.021.1/ paśyatsu devasaṅgheṣu tūṣṇīmbhūteṣu nārada |
BRP072.021.2/ gacchantaṁ māṁ mahādevo dṛṣṭvā nandinam abravīt || 21 ||
BRP072.022.0/ śiva uvāca:
BRP072.022.1/ brahmāṇam āhvayasveha gatapāpaṁ karomy aham |
BRP072.022.2/ kṛtāparādhe 'pi jane santaḥ sakṛpamānasāḥ |
BRP072.022.3/ mohayanty api vidvāṁsaṁ viṣayāṇām iyaṁ sthitiḥ || 22 ||
[Page 270
]
BRP072.023.0/ brahmovāca:
BRP072.023.1/ evam uktvā sa bhagavān umayā sahitaḥ śivaḥ |
BRP072.023.2/ mamānukampayā caiva lokānāṁ hitakāmyayā || 23 ||
BRP072.024.1/ etac cakāra lokeśaḥ śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP072.024.2/ pāpināṁ pāpamokṣāya bhūmir āpo bhaviṣyati || 24 ||
BRP072.025.1/ tayoś ca sārasarvasvam āhariṣyāmi pāvanam |
BRP072.025.2/ evaṁ niścitya bhagavāṁs tayoḥ sāraṁ samāharat || 25 ||
BRP072.026.1/ bhūmiṁ kamaṇḍaluṁ kṛtvā tatrāpaḥ sanniveśya ca |
BRP072.026.2/ pāvamānyādibhiḥ sūktair abhimantrya ca yatnataḥ || 26 ||
BRP072.027.1/ trijagatpāvanīṁ śaktiṁ tatra sasmāra pāpahā |
BRP072.027.2/ mām uvāca sa lokeśo gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 27 ||
BRP072.028.1/ āpo vai mātaro devyo bhūmir mātā tathāparā |
BRP072.028.2/ sthityutpattivināśānāṁ hetutvam ubhayoḥ sthitam || 28 ||
BRP072.029.1/ atra pratiṣṭhito dharmo hy atra yajñaḥ sanātanaḥ |
BRP072.029.2/ atra bhuktiś ca muktiś ca sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 29 ||
BRP072.030.1/ smaraṇān mānasaṁ pāpaṁ vacanād vācikaṁ tathā |
BRP072.030.2/ snānapānābhiṣekāc ca praṇaśyaty api kāyikam || 30 ||
BRP072.031.1/ etad evāmṛtaṁ loke naitasmāt pāvanaṁ param |
BRP072.031.2/ mayābhimantritaṁ brahman gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 31 ||
BRP072.032.1/ atratyaṁ vāri yaḥ kaścit smared api paṭhed api |
BRP072.032.2/ sa sarvakāmān āpnoti gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 32 ||
BRP072.033.1/ bhūtebhyaś cāpi pañcabhya āpo bhūtaṁ mahoditam |
BRP072.033.2/ tāsām utkṛṣṭam etasmād gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 33 ||
BRP072.034.1/ atra yad vāri śobhiṣṭhaṁ puṇyaṁ pāvanam eva ca |
BRP072.034.2/ spṛṣṭvā smṛtvā ca dṛṣṭvā ca brahman pāpād vimokṣyase || 34 ||
BRP072.035.1/ evam uktvā mahādevaḥ prādān mama kamaṇḍalum |
BRP072.035.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve bhaktyā procuḥ sureśvaram |
BRP072.035.3/ āhlādaś ca mahāṁs tatra jayaśabdo vyavartata || 35 ||
BRP072.038.1/ devotsave mātur ajaḥ padāgraṁ |
BRP072.038.2/ samīkṣya pāpāt patitatvam āpa |
BRP072.038.3/ prādāt kṛpāluḥ smaraṇāt pavitrāṁ |
BRP072.038.4/ gaṅgāṁ pitā puṇyakamaṇḍalusthām || 38 ||
73. Chapter 73 :: Story fo Bali and Viṣṇu's three steps (Vāmana-Avatāra)
[Page 271
]
[Note: [ SS 134-135]
BRP073.001.0/ nārada uvāca:
BRP073.001.1/ kamaṇḍalusthitā devī tava puṇyavivardhinī |
BRP073.001.2/ yathā martyaṁ gatā nātha tan me vistarato vada || 1 ||
BRP073.002.0/ brahmovāca:
BRP073.002.1/ balir nāma mahādaityo devārir aparājitaḥ |
BRP073.002.2/ dharmeṇa yaśasā caiva prajāsaṁrakṣaṇena ca || 2 ||
BRP073.003.1/ gurubhaktyā ca satyena vīryeṇa ca balena ca |
BRP073.003.2/ tyāgena kṣamayā caiva trailokye nopamīyate || 3 ||
BRP073.004.1/ tasyarddhim unnatāṁ dṛṣṭvā devāś cintāparāyaṇāḥ |
BRP073.004.2/ mithaḥ samūcur amarā jeṣyāmo vai kathaṁ balim || 4 ||
BRP073.005.1/ tasmiñ śāsati rājyaṁ tu trailokyaṁ hatakaṇṭakam |
BRP073.005.2/ nārayo vyādhayo vāpi nādhayo vā kathañcana || 5 ||
BRP073.006.1/ anāvṛṣṭir adharmo vā nāstiśabdo na durjanaḥ |
BRP073.006.2/ svapne 'pi naiva dṛśyeta balau rājyaṁ praśāsati || 6 ||
BRP073.007.1/ tasyonnatiśarair bhagnāḥ kīrtikhaḍgadvidhākṛtāḥ |
BRP073.007.2/ tasyājñāśaktibhinnāṅgā devāḥ śarma na lebhire || 7 ||
BRP073.008.1/ tataḥ sammantrayām āsuḥ kṛtvā mātsaryam agrataḥ |
BRP073.008.2/ tadyaśognipradīptāṅgā viṣṇuṁ jagmuḥ suvihvalāḥ || 8 ||
BRP073.009.0/ devā ūcuḥ:
BRP073.009.1/ ārtāḥ sma gatasattvāḥ sma śaṅkhacakragadādhara |
BRP073.009.2/ asmadarthe bhavān nityam āyudhāni bibharti ca || 9 ||
BRP073.010.1/ tvayi nāthe jagannātha asmākaṁ duḥkham īdṛśam |
BRP073.010.2/ tvāṁ tu praṇamatī vāṇī kathaṁ daityaṁ namasyati || 10 ||
BRP073.011.1/ manasā karmaṇā vācā tvām eva śaraṇaṁ gatāḥ |
BRP073.011.2/ tvadaṅghriśaraṇāḥ santaḥ kathaṁ daityaṁ namemahi || 11 ||
BRP073.012.1/ yajāmas tvāṁ mahāyajñair vadāmo vāgbhir acyuta |
BRP073.012.2/ tvadekaśaraṇāḥ santaḥ kathaṁ daityaṁ namemahi || 12 ||
BRP073.013.1/ tvadvīryam āśritā nityaṁ devāḥ sendrapurogamāḥ |
BRP073.013.2/ tvayā dattaṁ padaṁ prāpya kathaṁ daityaṁ namemahi || 13 ||
BRP073.014.1/ sraṣṭā tvaṁ brahmamūrtyā tu viṣṇur bhūtvā tu rakṣasi |
BRP073.014.2/ saṁhartā rudraśaktyā tvaṁ kathaṁ daityaṁ namemahi || 14 ||
BRP073.015.1/ aiśvaryaṁ kāraṇaṁ loke vinaiśvaryaṁ tu kiṁ phalam |
BRP073.015.2/ hataiśvaryāḥ sureśāna kathaṁ daityaṁ namemahi || 15 ||
BRP073.016.1/ anādis tvaṁ jagaddhātar anantas tvaṁ jagadguruḥ |
BRP073.016.2/ antavantam amuṁ śatruṁ kathaṁ daityaṁ namemahi || 16 ||
BRP073.017.1/ tavaiśvaryeṇa puṣṭāṅgā jitvā trailokyam ojasā |
BRP073.017.2/ sthirāḥ syāmaḥ sureśāna kathaṁ daityaṁ namemahi || 17 ||
BRP073.018.0/ brahmovāca:
BRP073.018.1/ ity etad eva vacanaṁ śrutvā daiteyasūdanaḥ |
BRP073.018.2/ uvāca sarvān amarān devānāṁ kāryasiddhaye || 18 ||
[Page 272
]
BRP073.019.0/ śrībhagavān uvāca:
BRP073.019.1/ madbhakto 'sau balir daityo hy avadhyo 'sau surāsuraiḥ |
BRP073.019.2/ yathā bhavanto matpoṣyās tathā poṣyo balir mama || 19 ||
BRP073.020.1/ vinā tu saṅgaraṁ devā hatvā rājyaṁ triviṣṭape |
BRP073.020.2/ baliṁ nibadhya mantroktyā rājyaṁ vaḥ pradadāmy aham || 20 ||
BRP073.021.0/ brahmovāca:
BRP073.021.1/ tathety uktvā suragaṇāḥ sañjagmur divam eva hi |
BRP073.021.2/ bhagavān api deveśo hy adityā garbham āviśat || 21 ||
BRP073.022.1/ tasminn utpadyamāne tu utsavāś ca babhūvire |
BRP073.022.2/ jāto 'sau vāmano brahman yajñeśo yajñapūruṣaḥ || 22 ||
BRP073.023.1/ etasminn antare brahman hayamedhāya dīkṣitaḥ |
BRP073.023.2/ balir balavatāṁ śreṣṭha ṛṣimukhyaiḥ samāhitaḥ || 23 ||
BRP073.024.1/ purodhasā ca śukreṇa vedavedāṅgavedinā |
BRP073.024.2/ makhe tasmin vartamāne yajamāne balau tathā || 24 ||
BRP073.025.1/ ārtvijya ṛṣimukhye tu śukre tatra purodhasi |
BRP073.025.2/ havirbhāgārtham āsannadevagandharvapannage || 25 ||
BRP073.026.1/ dīyatāṁ bhujyatāṁ pūjā kriyatāṁ ca pṛthak pṛthak |
BRP073.026.2/ paripūrṇaṁ punaḥ pūrṇam evaṁ vākye pravartati || 26 ||
BRP073.027.1/ śanais taddeśam abhyāgād vāmanaḥ sāmagāyanaḥ |
BRP073.027.2/ yajñavāṭam anuprāpto vāmanaś citrakuṇḍalaḥ || 27 ||
BRP073.028.1/ praśaṁsamānas taṁ yajñaṁ vāmanaṁ prekṣya bhārgavaḥ |
BRP073.028.2/ brahmarūpadharaṁ devaṁ vāmanaṁ daityasūdanam || 28 ||
BRP073.029.1/ dātāraṁ yajñatapasāṁ phalaṁ hantāraṁ rakṣasām |
BRP073.029.2/ jñātvā tvarann athovāca rājānaṁ bhūritejasam || 29 ||
BRP073.030.1/ jetāraṁ kṣatradharmeṇa dātāraṁ bhaktito dhanam |
BRP073.030.2/ baliṁ balavatāṁ śreṣṭhaṁ sabhāryaṁ dīkṣitaṁ makhe || 30 ||
BRP073.031.1/ dhyāyantaṁ yajñapuruṣam utsṛjantaṁ haviḥ pṛthak |
BRP073.031.2/ tam āha bhṛguśārdūlaḥ śukraḥ paramabuddhimān || 31 ||
BRP073.032.0/ śukra uvāca:
BRP073.032.1/ yo 'sau tava makhaṁ prāpto brāhmaṇo vāmanākṛtiḥ |
BRP073.032.2/ nāsau vipro bale satyaṁ yajñeśo yajñavāhanaḥ || 32 ||
BRP073.033.1/ śiśus tvāṁ yācituṁ prāpto nūnaṁ devahitāya hi |
BRP073.033.2/ mayā ca saha sammantrya paścād deyaṁ tvayā prabho || 33 ||
BRP073.034.0/ brahmovāca:
BRP073.034.1/ balis tu bhārgavaṁ prāha purodhasam arindamaḥ || 34 ||
BRP073.035.0/ balir uvāca:
BRP073.035.1/ dhanyo 'haṁ mama yajñeśo gṛham āyāti mūrtimān |
BRP073.035.2/ āgatya yācate kiñcit kiṁ mantryam avaśiṣyate || 35 ||
BRP073.036.0/ brahmovāca:
BRP073.036.1/ evam uktvā sabhāryo 'sau śukreṇa ca purodhasā |
BRP073.036.2/ jagāma yatra viprendro vāmano 'ditinandanaḥ || 36 ||
[Page 273
]
BRP073.037.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kenārthitvaṁ tad ucyatām |
BRP073.037.2/ vāmano 'pi tadā prāha padatrayamitāṁ bhuvam || 37 ||
BRP073.038.1/ dehi rājendra nānyena kāryam asti dhanena kim |
BRP073.038.2/ tathety uktvā tu kalaśān nānāratnavibhūṣitāt || 38 ||
BRP073.039.1/ vāridhārāṁ puraskṛtya vāmanāya bhuvaṁ dadau |
BRP073.039.2/ paśyatsu ṛṣimukhyeṣu śukre caiva purodhasi || 39 ||
BRP073.040.1/ paśyatsu lokanātheṣu vāmanāya bhuvaṁ dadau |
BRP073.040.2/ paśyatsu daityasaṅgheṣu jayaśabde pravartati || 40 ||
BRP073.041.1/ śanais tu vāmanaḥ prāha svasti rājan sukhī bhava |
BRP073.041.2/ dehi me sammitāṁ bhūmiṁ tripadām āśu gamyate || 41 ||
BRP073.042.1/ tathety uvāca daityeśo yāvat paśyati vāmanam |
BRP073.042.2/ yajñeśo yajñapuruṣaś candrādityau stanāntare || 42 ||
BRP073.043.1/ yathā syātāṁ surā mūrdhni vavṛdhe vikramākṛtiḥ |
BRP073.043.2/ anantaś cācyuto devo vikrānto vikramākṛtiḥ |
BRP073.043.3/ taṁ dṛṣṭvā daityarāṭ prāha sabhāryo vinayānvitaḥ || 43 ||
BRP073.044.0/ balir uvāca:
BRP073.044.1/ kramasva viṣṇo lokeśa yāvacchaktyā jaganmaya |
BRP073.044.2/ jitaṁ mayā sureśāna sarvabhāvena viśvakṛt || 44 ||
BRP073.045.0/ brahmovāca:
BRP073.045.1/ tadvākyasamakālaṁ tu viṣṇuḥ prāha mahākratuḥ || 45 ||
BRP073.046.0/ viṣṇur uvāca:
BRP073.046.1/ daityeśvara mahābāho kramiṣye paśya daityarāṭ || 46 ||
BRP073.047.0/ brahmovāca:
BRP073.047.1/ evaṁ vadantaṁ sa prāha krama viṣṇo punaḥ punaḥ || 47 ||
BRP073.048.0/ brahmovāca:
BRP073.048.1/ kūrmapṛṣṭhe padaṁ nyasya baliyajñe padaṁ nyasat |
BRP073.048.2/ dvitīyaṁ tu padaṁ prāpa brahmalokaṁ sanātanam || 48 ||
BRP073.049.1/ tṛtīyasya padasyātra sthānaṁ nāsty asureśvara |
BRP073.049.2/ kva kramiṣye bhuvaṁ dehi baliṁ taṁ harir abravīt |
BRP073.049.3/ vihasya balir apy āha sabhāryaḥ sa kṛtāñjaliḥ || 49 ||
BRP073.050.0/ balir uvāca:
BRP073.050.1/ tvayā sṛṣṭaṁ jagat sarvaṁ na sraṣṭāhaṁ sureśvara |
BRP073.050.2/ tvaddoṣād alpam abhavat kiṁ karomi jaganmaya || 50 ||
BRP073.051.1/ tathāpi nānṛtapūrvaṁ kadācid vacmi keśava |
BRP073.051.2/ satyavākyaṁ ca māṁ kurvan matpṛṣṭhe hi padaṁ nyasa || 51 ||
[Page 274
]
BRP073.052.0/ brahmovāca:
BRP073.052.1/ tataḥ prasanno bhagavāṁs trayīmūrtiḥ surārcitaḥ || 52 ||
BRP073.053.0/ bhagavān uvāca:
BRP073.053.1/ varaṁ vṛṇīṣva bhadraṁ te bhaktyā prīto 'smi daityarāṭ || 53 ||
BRP073.054.0/ brahmovāca:
BRP073.054.1/ sa tu prāha jagannāthaṁ na yāce tvāṁ trivikramam |
BRP073.054.2/ sa tu prādāt svayaṁ viṣṇuḥ prītaḥ san manasepsitam || 54 ||
BRP073.055.1/ rasātalapatitvaṁ ca bhāvi cendrapadaṁ punaḥ |
BRP073.055.2/ ātmādhipatyaṁ ca harir avināśi yaśo vibhuḥ || 55 ||
BRP073.056.1/ evaṁ dattvā baleḥ sarvaṁ sasutaṁ bhāryayānvitam |
BRP073.056.2/ rasātale hariḥ sthāpya baliṁ tv amaravairiṇam || 56 ||
BRP073.057.1/ śatakratos tathā prādāt surarājyaṁ yathābhavam |
BRP073.057.2/ etasminn antare tatra padaṁ prāgāt surārcitam || 57 ||
BRP073.058.1/ dvitīyaṁ tat padaṁ viṣṇoḥ pitur mama mahāmate |
BRP073.058.2/ yat padaṁ samanuprāptaṁ gṛhaṁ dṛṣṭvāpy acintayam || 58 ||
BRP073.059.1/ kiṁ kṛtyaṁ yac chubhaṁ me syāt pade viṣṇoḥ samāgate |
BRP073.059.2/ sarvasvaṁ ca samālokya śreṣṭho me syāt kamaṇḍaluḥ || 59 ||
BRP073.060.1/ tad vāri yat puṇyatamaṁ dattaṁ ca tripurāriṇā |
BRP073.060.2/ varaṁ vareṇyaṁ varadaṁ varaṁ śāntikaraṁ param || 60 ||
BRP073.061.1/ śubhaṁ ca śubhadaṁ nityaṁ bhuktimuktipradāyakam |
BRP073.061.2/ mātṛsvarūpaṁ lokānām amṛtaṁ bheṣajaṁ śuci || 61 ||
BRP073.062.1/ pavitraṁ pāvanaṁ pūjyaṁ jyeṣṭhaṁ śreṣṭhaṁ guṇānvitam |
BRP073.062.2/ smaraṇād eva lokānāṁ pāvanaṁ kiṁ nu darśanāt || 62 ||
BRP073.063.1/ tādṛg vāri śucir bhūtvā kalpaye 'rghāya me pituḥ |
BRP073.063.2/ iti sañcintya tad vāri gṛhītvārghāya kalpitam || 63 ||
BRP073.064.1/ viṣṇoḥ pāde tu patitam arghavāri sumantritam |
BRP073.064.2/ tad vāri patitaṁ merau caturdhā vyagamad bhuvam || 64 ||
BRP073.065.1/ pūrve tu dakṣiṇe caiva paścime cottare tathā |
BRP073.065.2/ dakṣiṇe yat tu patitaṁ jaṭābhiḥ śaṅkaro mune || 65 ||
BRP073.066.1/ jagrāha paścime yat tu punaḥ prāyāt kamaṇḍalum |
BRP073.066.2/ uttare patitaṁ yat tu viṣṇur jagrāha taj jalam || 66 ||
BRP073.067.1/ pūrvasminn ṛṣayo devā pitaro lokapālakāḥ |
BRP073.067.2/ jagṛhuḥ śubhadaṁ vāri tasmāc chreṣṭhaṁ tad ucyate || 67 ||
BRP073.068.1/ yā dakṣiṇāṁ diśaṁ prāptā āpo vai lokamātaraḥ |
BRP073.068.2/ viṣṇupādaprasūtās tā brahmaṇyā lokamātaraḥ || 68 ||
BRP073.069.1/ maheśvarajaṭāsaṁsthāḥ parvajātaśubhodayāḥ |
BRP073.069.2/ tāsāṁ prabhāvasmaraṇāt sarvakāmān avāpnuyāt || 69 ||
74. Chapter 74 :: Gaṇeśa's device to make Gautama bring down the Gaṅgā
[Page 275
]
[Note: [ SS 135-138]
BRP074.001.0/ nārada uvāca:
BRP074.001.1/ kamaṇḍalusthitā devī maheśvarajaṭāgatā |
BRP074.001.2/ śrutā deva yathā martyam āgatā tad bravītu me || 1 ||
BRP074.002.0/ brahmovāca:
BRP074.002.1/ maheśvarajaṭāsthā yā āpo devyo mahāmate |
BRP074.002.2/ tāsāṁ ca dvividho bheda āhartur dvayakāraṇāt || 2 ||
BRP074.003.1/ ekāṁśo brāhmaṇenātra vratadānasamādhinā |
BRP074.003.2/ gotamena śivaṁ pūjya āhṛto lokaviśrutaḥ || 3 ||
BRP074.004.1/ aparas tu mahāprājña kṣatriyeṇa balīyasā |
BRP074.004.2/ ārādhya śaṅkaraṁ devaṁ tapobhir niyamais tathā || 4 ||
BRP074.005.1/ bhagīrathena bhūpena āhṛto 'ṁśo aparas tathā |
BRP074.005.2/ evaṁ dvairūpyam abhavad gaṅgāyā munisattama || 5 ||
BRP074.006.0/ nārada uvāca:
BRP074.006.1/ maheśvarajaṭāsthā yā hetunā kena gautamaḥ |
BRP074.006.2/ āhartā kṣatriyeṇāpi āhṛtā kena tad vada || 6 ||
BRP074.007.0/ brahmovāca:
BRP074.007.1/ yathānītā purā vatsa brāhmaṇenetareṇa vā |
BRP074.007.2/ tat sarvaṁ vistareṇāhaṁ vadiṣye prītaye tava || 7 ||
BRP074.008.1/ yasmin kāle sureśasya umā patny abhavat priyā |
BRP074.008.2/ tasminn evābhavad gaṅgā priyā śambhor mahāmate || 8 ||
BRP074.009.1/ mama doṣāpanodāya cintayānaḥ śivas tadā |
BRP074.009.2/ umayā sahitaḥ śrīmān devīṁ prekṣya viśeṣataḥ || 9 ||
BRP074.010.1/ rasavṛttau sthito yasmān nirmame rasam uttamam |
BRP074.010.2/ rasikatvāt priyatvāc ca straiṇatvāt pāvanatvataḥ || 10 ||
BRP074.012.1/ sarvābhyo hy adhikaprītir gaṅgābhūd dvijasattama |
BRP074.012.2/ saivodbhūtā jaṭāmārgāt kasmiṁścit kāraṇāntare |
BRP074.012.3/ sa tu saṅgopayām āsa gaṅgāṁ śambhur jaṭāgatām || 12 ||
BRP074.013.1/ śirasā ca dhṛtāṁ jñātvā na śaśāka umā tadā |
BRP074.013.2/ soḍhuṁ brahmañ jaṭājūṭe sthitāṁ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ || 13 ||
BRP074.014.1/ amarṣeṇa bhavaṁ gorī prerayasvety abhāṣata |
BRP074.014.2/ naivāsau prairayac chambhū rasiko rasam uttamam || 14 ||
BRP074.015.1/ jaṭāsv eva tadā devīṁ gopāyantaṁ vimṛśya sā |
BRP074.015.2/ vināyakaṁ jayāṁ skandaṁ raho vacanam abravīt || 15 ||
BRP074.016.1/ naivāyaṁ tridaśeśāno gaṅgāṁ tyajati kāmukaḥ |
BRP074.016.2/ sāpi priyā śivasyādya kathaṁ tyajati tāṁ priyām || 16 ||
BRP074.017.1/ evaṁ vimṛśya bahuśo gaurī cāha vināyakam || 17 ||
[Page 276
]
BRP074.018.0/ pārvaty uvāca:
BRP074.018.1/ na devair nāsurair yakṣair na siddhair bhavatāpi ca |
BRP074.018.2/ na rājabhir athānyair vā na gaṅgāṁ tyajati prabhuḥ || 18 ||
BRP074.019.1/ punas tapsyāmi vā gatvā himavantaṁ nagottamam |
BRP074.019.2/ athavā brāhmaṇaiḥ puṇyais tapobhir hatakalmaṣaiḥ || 19 ||
BRP074.020.1/ tair vā jaṭāsthitā gaṅgā prārthitā bhuvam āpnuyāt || 20 ||
BRP074.021.0/ brahmovāca:
BRP074.021.1/ etac chrutvā mātṛvākyaṁ mātaraṁ prāha vighnarāṭ |
BRP074.021.2/ bhrātrā skandena jayayā sammantryeha ca yujyate || 21 ||
BRP074.022.1/ tat kurmo mastakād gaṅgāṁ yathā tyajati me pitā |
BRP074.022.2/ etasminn antare brahmann anāvṛṣṭir ajāyata || 22 ||
BRP074.023.1/ dvir dvādaśa samā martye sarvaprāṇibhayāvahā |
BRP074.023.2/ tato vinaṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam || 23 ||
BRP074.024.1/ vinā tu gautamaṁ puṇyam āśramaṁ sarvakāmadam |
BRP074.024.2/ sraṣṭukāmaḥ purā putra sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 24 ||
BRP074.025.1/ kṛto yajño mayā pūrvaṁ sa devayajano giriḥ |
BRP074.025.2/ mannāmā tatra vikhyātas tato brahmagiriḥ sadā || 25 ||
BRP074.026.1/ tam āśritya nagaśreṣṭhaṁ sarvadāste sa gautamaḥ |
BRP074.026.2/ tasyāśrame mahāpuṇye śreṣṭhe brahmagirau śubhe || 26 ||
BRP074.027.1/ ādhayo vyādhayo vāpi durbhikṣaṁ vāpy avarṣaṇam |
BRP074.027.2/ bhayaśokau ca dāridryaṁ na śrūyante kadācana || 27 ||
BRP074.028.1/ tadāśramaṁ vinānyatra havyaṁ vā kavyam eva ca |
BRP074.028.2/ nāsti putra tathā dātā hotā yaṣṭā tathaiva ca || 28 ||
BRP074.029.1/ yadaiva gautamo vipro dadāti ca juhoti ca |
BRP074.029.2/ tadaivāpy ayanaṁ svarge surāṇām api nānyataḥ || 29 ||
BRP074.030.1/ devaloke 'pi martye vā śrūyate gautamo muniḥ |
BRP074.030.2/ hotā dātā ca bhoktā ca sa eveti janā viduḥ || 30 ||
BRP074.031.1/ tac chrutvā munayaḥ sarve nānāśramanivāsinaḥ |
BRP074.031.2/ gautamāśramam āpṛcchann āgacchantas tapodhanāḥ || 31 ||
BRP074.032.1/ teṣāṁ munīnāṁ sarveṣām āgatānāṁ sa gautamaḥ |
BRP074.032.2/ śiṣyavat putravad bhaktyā pitṛvat poṣako 'bhavat || 32 ||
BRP074.033.1/ yasya yathepsitaṁ kāmaṁ yathāyogyaṁ yathākramam |
BRP074.033.2/ yathānurūpaṁ sarveṣāṁ śuśrūṣām akaron muniḥ || 33 ||
BRP074.034.1/ ājñayā gautamasyāsann oṣadhyo lokamātaraḥ |
BRP074.034.2/ ārādhitāḥ punas tena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 34 ||
BRP074.035.1/ jāyante ca tadauṣadhyo lūyante ca tadaiva hi |
BRP074.035.2/ sampatsyante tadopyante gautamasya tapobalāt || 35 ||
BRP074.036.1/ sarvāḥ samṛddhayas tasya saṁsidhyante manogatāḥ |
BRP074.036.2/ pratyahaṁ vakti vinayād gautamas tv āgatān munīn || 36 ||
[Page 277
]
BRP074.037.1/ putravac chiṣyavac caiva preṣyavat karavāṇi kim |
BRP074.037.2/ pitṛvat poṣayām āsa saṁvatsaragaṇān bahūn || 37 ||
BRP074.038.1/ evaṁ vasatsu muniṣu trailokye khyātir āśrayāt |
BRP074.038.2/ tato vināyakaḥ prāha mātaraṁ bhrātaraṁ jayām || 38 ||
BRP074.039.0/ vināyaka uvāca:
BRP074.039.1/ devānāṁ sadane mātar gīyate gautamo dvijaḥ |
BRP074.039.2/ yan na sādhyaṁ suragaṇair gautamaḥ kṛtavān iti || 39 ||
BRP074.040.1/ evaṁ śrutaṁ mayā devi brāhmaṇasya tapobalam |
BRP074.040.2/ sa vipraś cālayed enāṁ mātar gaṅgāṁ jaṭāgatām || 40 ||
BRP074.041.1/ tapasā vānyato vāpi pūjayitvā trilocanam |
BRP074.041.2/ sa eva cyāvayed enāṁ jaṭāsthāṁ me pitṛpriyām || 41 ||
BRP074.042.1/ tatra nītir vidhātavyā tāṁ vipro yācayed yathā |
BRP074.042.2/ tatprabhāvāt saricchreṣṭhā śiraso 'vataraty api || 42 ||
BRP074.043.0/ brahmovāca:
BRP074.043.1/ ity uktvā mātaraṁ bhrātrā jayayā saha vighnarāṭ |
BRP074.043.2/ jagāma gautamo yatra brahmasūtradharaḥ kṛśaḥ || 43 ||
BRP074.044.1/ vasan katipayāhaḥsu gautamāśramamaṇḍale |
BRP074.044.2/ uvāca brāhmaṇān sarvāṁs tatra tatra ca vighnarāṭ || 44 ||
BRP074.045.1/ gacchāmaḥ svam adhiṣṭhānam āśramāṇi śucīni ca |
BRP074.045.2/ puṣṭāḥ sma gautamānnena pṛcchāmo gautamaṁ munim || 45 ||
BRP074.046.1/ iti sammantrya pṛcchanti munayo munisattamāḥ |
BRP074.046.2/ sa tān nivārayām āsa snehabuddhyā munīn pṛthak || 46 ||
BRP074.047.0/ gautama uvāca:
BRP074.047.1/ kṛtāñjaliḥ savinayam āsadhvam iha caiva hi |
BRP074.047.2/ yuṣmaccaraṇaśuśrūṣāṁ karomi munipuṅgavāḥ || 47 ||
BRP074.048.1/ śuśrūṣau putravan nityaṁ mayi tiṣṭhati nocitam |
BRP074.048.2/ bhavatāṁ bhūmidevānām āśramāntarasevanam || 48 ||
BRP074.049.1/ idam evāśramaṁ puṇyaṁ sarveṣām iti me matiḥ |
BRP074.049.2/ alam anyena munaya āśrameṇa gatena vā || 49 ||
BRP074.050.0/ brahmovāca:
BRP074.050.1/ iti śrutvā muner vākyaṁ vighnakṛtyam anusmaran |
BRP074.050.2/ uvāca prāñjalir bhūtvā brāhmaṇān sa gaṇādhipaḥ || 50 ||
BRP074.051.0/ gaṇādhipa uvāca:
BRP074.051.1/ annakrītā vayaṁ kiṁ no nivārayata gautamaḥ |
BRP074.051.2/ sāmnā naiva vayaṁ śaktā gantuṁ svaṁ svaṁ niveśanam || 51 ||
BRP074.052.1/ nāyam arhati daṇḍaṁ vā upakārī dvijottamaḥ |
BRP074.052.2/ tasmād buddhyā vyavasyāmi tat sarvair anumanyatām || 52 ||
BRP074.053.0/ brahmovāca:
BRP074.053.1/ tataḥ sarve dvijaśreṣṭhāḥ kriyatām ity anubruvan |
BRP074.053.2/ etasya tūpakārāya lokānāṁ hitakāmyayā || 53 ||
BRP074.054.1/ brāhmaṇānāṁ ca sarveṣāṁ śreyo yat syāt tathā kuru |
BRP074.054.2/ brāhmaṇānāṁ vacaḥ śrutvā mene vākyaṁ gaṇādhipaḥ || 54 ||
[Page 278
]
BRP074.055.0/ vināyaka uvāca:
BRP074.055.1/ kriyate guṇarūpaṁ yad gautamasya viśeṣataḥ || 55 ||
BRP074.056.0/ brahmovāca:
BRP074.056.1/ anumānya dvijān sarvān punaḥ punar udāradhīḥ |
BRP074.056.2/ svayaṁ ca brāhmaṇo bhūtvā praṇamya brāhmaṇān punaḥ |
BRP074.056.3/ mātur mate sthito vidvāñ jayāṁ prāha gaṇeśvaraḥ || 56 ||
BRP074.057.0/ vināyaka uvāca:
BRP074.057.1/ yathā nānyo vijānīte tathā kuru śubhānane |
BRP074.057.2/ gorūpadhāriṇī gaccha gautamo yatra tiṣṭhati || 57 ||
BRP074.058.1/ śālīn khāda vināśyātha vikāraṁ kuru bhāmini |
BRP074.058.2/ kṛte prahāre huṅkāre prekṣite cāpi kiñcana |
BRP074.058.3/ pata dīnaṁ svanaṁ kṛtvā na mriyasva na jīva ca || 58 ||
BRP074.059.0/ brahmovāca:
BRP074.059.1/ tathā cakāra vijayā vighneśvaramate sthitā |
BRP074.059.2/ yatrāsīd gautamo vipro jayā gorūpadhāriṇī || 59 ||
BRP074.060.1/ jagāma śālīn khādantī tāṁ dadarśa sa gautamaḥ |
BRP074.060.2/ gāṁ dṛṣṭvā vikṛtāṁ vipras tāṁ tṛṇena nyavārayat || 60 ||
BRP074.061.1/ nivāryamāṇā sā tena svanaṁ kṛtvā papāta gauḥ |
BRP074.061.2/ tasyāṁ tu patitāyāṁ ca hāhākāro mahān abhūt || 61 ||
BRP074.062.1/ svanaṁ śrutvā ca dṛṣṭvā ca gautamasya viceṣṭitam |
BRP074.062.2/ vyathitā brāhmaṇāḥ prāhur vighnarājapuraskṛtāḥ || 62 ||
BRP074.063.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:
BRP074.063.1/ ito gacchāmahe sarve na sthātavyaṁ tavāśrame |
BRP074.063.2/ putravat poṣitāḥ sarve pṛṣṭo 'si munipuṅgava || 63 ||
BRP074.064.0/ brahmovāca:
BRP074.064.1/ iti śrutvā munir vākyaṁ viprāṇāṁ gacchatāṁ tadā |
BRP074.064.2/ vajrāhata ivāsīt sa viprāṇāṁ purato 'patat || 64 ||
BRP074.065.1/ tam ūcur brāhmaṇāḥ sarve paśyemāṁ patitāṁ bhuvi |
BRP074.065.2/ rudrāṇāṁ mātaraṁ devīṁ jagatāṁ pāvanīṁ priyām || 65 ||
BRP074.066.1/ tīrthadevasvarūpiṇyām asyāṁ gavi vidher balāt |
BRP074.066.2/ patitāyāṁ muniśreṣṭha gantavyam avaśiṣyate || 66 ||
BRP074.067.1/ cīrṇaṁ vrataṁ kṣayaṁ yāti yathā vāsas tvadāśrame |
BRP074.067.2/ vayaṁ nānyadhanā brahman kevalaṁ tu tapodhanāḥ || 67 ||
BRP074.068.0/ brahmovāca:
BRP074.068.1/ viprāṇāṁ purataḥ sthitvā vinītaḥ prāha gautamaḥ || 68 ||
BRP074.069.0/ gautama uvāca:
BRP074.069.1/ bhavanta eva śaraṇaṁ pūtaṁ māṁ kartum arhatha || 69 ||
BRP074.070.0/ brahmovāca:
BRP074.070.1/ tataḥ provāca bhagavān vighnarāḍ brāhmaṇair vṛtaḥ || 70 ||
BRP074.071.0/ vighnarāja uvāca:
BRP074.071.1/ naiveyaṁ mriyate tatra naiva jīvati tatra kim |
BRP074.071.2/ vadāmo 'smin susandigdhe niṣkṛtiṁ gatim eva vā || 71 ||
[Page 279
]
BRP074.072.0/ gautama uvāca:
BRP074.072.1/ katham utthāsyatīyaṁ gaur atha cāsmiṁś ca niṣkṛtim |
BRP074.072.2/ vaktum arhatha tat sarvaṁ kariṣye 'ham asaṁśayam || 72 ||
BRP074.073.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:
BRP074.073.1/ sarveṣāṁ ca matenāyaṁ vadiṣyati ca buddhimān |
BRP074.073.2/ etad vākyam athāsmākaṁ pramāṇaṁ tava gautama || 73 ||
BRP074.074.0/ brahmovāca:
BRP074.074.1/ brāhmaṇaiḥ preryamāṇo 'sau gautamena balīyasā |
BRP074.074.2/ vighnakṛd brahmavapuṣā prāha sarvān idaṁ vacaḥ || 74 ||
BRP074.075.0/ vighnarāja uvāca:
BRP074.075.1/ sarveṣāṁ ca matenāhaṁ vadiṣyāmi yathārthavat |
BRP074.075.2/ anumanyantu munayo madvākyaṁ gautamo 'pi ca || 75 ||
BRP074.076.1/ maheśvarajaṭājūṭe brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
BRP074.076.2/ kamaṇḍalusthitaṁ vāri tiṣṭhatīti hi śuśruma || 76 ||
BRP074.077.1/ tad ānayasva tarasā tapasā niyamena ca |
BRP074.077.2/ tenābhiṣiñca gām etāṁ bhagavan bhuvam āśritām |
BRP074.077.3/ tato vatsyāmahe sarve pūrvavat tava veśmani || 77 ||
BRP074.078.0/ brahmovāca:
BRP074.078.1/ ity uktavati viprendre brāhmaṇānāṁ ca saṁsadi |
BRP074.078.2/ tatrāpatat puṣpavṛṣṭir jayaśabdo vyavardhata |
BRP074.078.3/ tataḥ kṛtāñjalir namro gautamo vākyam abravīt || 78 ||
BRP074.079.0/ gautama uvāca:
BRP074.079.1/ tapasāgniprasādena devabrahmaprasādataḥ |
BRP074.079.2/ bhavatāṁ ca prasādena matsaṅkalpo 'nusidhyatām || 79 ||
BRP074.080.0/ brahmovāca:
BRP074.080.1/ evam astv iti taṁ viprā āpṛcchan munipuṅgavam |
BRP074.080.2/ svāni sthānāni te jagmuḥ samṛddhāny annavāribhiḥ || 80 ||
BRP074.081.1/ yāteṣu teṣu vipreṣu bhrātrā saha gaṇeśvaraḥ |
BRP074.081.2/ jayayā saha suprītaḥ kṛtakṛtyo nyavartata || 81 ||
BRP074.082.1/ gateṣu brahmavṛndeṣu gaṇeśe ca gate tathā |
BRP074.082.2/ gautamo 'pi muniśreṣṭhas tapasā hatakalmaṣaḥ || 82 ||
BRP074.083.1/ dhyāyaṁs tadarthaṁ sa muniḥ kim idaṁ mama saṁsthitam |
BRP074.083.2/ ity evaṁ bahuśo dhyāyañ jñānena jñātavān dvija || 83 ||
BRP074.084.1/ niścitya devakāryārtham ātmanaḥ kilbiṣāṁ gatim |
BRP074.084.2/ lokānām upakāraṁ ca śambhoḥ prīṇanam eva ca || 84 ||
BRP074.085.1/ umāyāḥ prīṇanaṁ cāpi gaṅgānayanam eva ca |
BRP074.085.2/ sarvaṁ śreyaskaraṁ manye mayi naiva ca kilbiṣam || 85 ||
BRP074.086.1/ ity evaṁ manasā dhyāyan suprīto 'bhūd dvijottamaḥ |
BRP074.086.2/ ārādhya jagatām īśaṁ trinetraṁ vṛṣabhadhvajam || 86 ||
[Page 280
]
BRP074.087.1/ ānayiṣye saricchreṣṭhāṁ prītā 'stu girijā mama |
BRP074.087.2/ sapatnī jagadambāyā maheśvarajaṭāsthitā || 87 ||
BRP074.088.1/ evaṁ hi saṅkalpya munipravīraḥ |
BRP074.088.2/ sa gautamo brahmagirer jagāma |
BRP074.088.3/ kailāsam ādhiṣṭhitam ugradhanvanā |
BRP074.088.4/ surārcitaṁ priyayā brahmavṛndaiḥ || 88 ||
75. Chapter 75 :: Gautama's hymn to Śiva
[Note: [ SS 138-139]
BRP075.001.0/ nārada uvāca:
BRP075.001.1/ kailāsaśikharaṁ gatvā gautamo bhagavān ṛṣiḥ |
BRP075.001.2/ kiṁ cakāra tapo vāpi kāṁ cakre stutim uttamām || 1 ||
BRP075.002.0/ brahmovāca:
BRP075.002.1/ giriṁ gatvā tato vatsa vācaṁ saṁyamya gautamaḥ |
BRP075.002.2/ āstīrya sa kuśān prājñaḥ kailāse parvatottame || 2 ||
BRP075.003.1/ upaviśya śucir bhūtvā stotraṁ cedaṁ tato jagau |
BRP075.003.2/ apatat puṣpavṛṣṭiś ca stūyamāne maheśvare || 3 ||
BRP075.004.0/ gautama uvāca:
BRP075.004.1/ bhogārthināṁ bhogam abhīpsitaṁ ca |
BRP075.004.2/ dātuṁ mahānty aṣṭavapūṁṣi dhatte |
BRP075.004.3/ somo janānāṁ guṇavanti nityaṁ |
BRP075.004.4/ devaṁ mahādevam iti stuvanti || 4 ||
BRP075.005.1/ kartuṁ svakīyair viṣayaiḥ sukhāni |
BRP075.005.2/ bhartuṁ samastaṁ sacarācaraṁ ca |
BRP075.005.3/ sampattaye hy asya vivṛddhaye ca |
BRP075.005.4/ mahīmayaṁ rūpam itīśvarasya || 5 ||
BRP075.006.1/ sṛṣṭeḥ sthiteḥ saṁharaṇāya bhūmer |
BRP075.006.2/ ādhāram ādhātum apāṁ svarūpam |
BRP075.006.3/ bheje śivaḥ śāntatanur janānāṁ |
BRP075.006.4/ sukhāya dharmāya jagat pratiṣṭhitam || 6 ||
BRP075.007.1/ kālavyavasthām amṛtasravaṁ ca |
BRP075.007.2/ jīvasthitiṁ sṛṣṭim atho vināśanam |
BRP075.007.3/ mudaṁ prajānāṁ sukham unnatiṁ ca |
BRP075.007.4/ cakre 'rkacandrāgnimayaṁ śarīram || 7 ||
BRP075.008.1/ vṛddhiṁ gatiṁ śaktim athākṣarāṇi |
BRP075.008.2/ jīvavyavasthāṁ mudam apy anekām |
BRP075.008.3/ sraṣṭuṁ kṛtaṁ vāyur itīśarūpaṁ |
BRP075.008.4/ tvaṁ vetsi nūnaṁ bhagavan bhavantam || 8 ||
[Page 281
]
BRP075.009.1/ bhedair vinā naiva kṛtir na dharmo |
BRP075.009.2/ nātmīyam anyan na diśo 'ntarikṣam |
BRP075.009.3/ dyāvāpṛthivyau na ca bhuktimuktī |
BRP075.009.4/ tasmād idaṁ vyomavapus taveśa || 9 ||
BRP075.010.1/ dharmaṁ vyavasthāpayituṁ vyavasya |
BRP075.010.2/ ṛksāmaśāstrāṇi yajuś ca śākhāḥ |
BRP075.010.3/ loke ca gāthāḥ smṛtayaḥ purāṇam |
BRP075.010.4/ ityādiśabdātmakatām upaiti || 10 ||
BRP075.011.1/ yaṣṭā kratur yāny api sādhanāni |
BRP075.011.2/ ṛtvikpradeśaṁ phaladeśakālāḥ |
BRP075.011.3/ tvam eva śambho paramārthatattvaṁ |
BRP075.011.4/ vadanti yajñāṅgamayaṁ vapus te || 11 ||
BRP075.012.1/ kartā pradātā pratibhūḥ pradānaṁ |
BRP075.012.2/ sarvajñasākṣī puruṣaḥ paraś ca |
BRP075.012.3/ pratyātmabhūtaḥ paramārtharūpas |
BRP075.012.4/ tvam eva sarvaṁ kim u vāgvilāsaiḥ || 12 ||
BRP075.013.1/ na vedaśāstrair gurubhiḥ pradiṣṭo |
BRP075.013.2/ na nāsi buddhyādibhir apradhṛṣyaḥ |
BRP075.013.3/ ajo 'prameyaḥ śivaśabdavācyas |
BRP075.013.4/ tvam asti satyaṁ bhagavan namas te || 13 ||
BRP075.014.1/ ātmaikatāṁ svaprakṛtiṁ kadācid |
BRP075.014.2/ aikṣac chivaḥ sampad iyaṁ mameti |
BRP075.014.3/ pṛthak tadaivābhavad apratarkya BRP075.014.4/ acintyaprabhāvo bahuviśvamūrtiḥ || 14 ||
BRP075.015.1/ bhāve 'bhivṛddhā ca bhave bhave ca |
BRP075.015.2/ svakāraṇaṁ kāraṇam āsthitā ca |
BRP075.015.3/ nityā śivā sarvasulakṣaṇā vā |
BRP075.015.4/ vilakṣaṇā viśvakarasya śaktiḥ || 15 ||
BRP075.016.1/ utpādanaṁ saṁsthitir annavṛddhi BRP075.016.2/ layāḥ satāṁ yatra sanātanās te |
BRP075.016.3/ ekaiva mūrtir na samasti kiñcid |
BRP075.016.4/ asādhyam asyā dayitā harasya || 16 ||
BRP075.017.1/ yadartham annāni dhanāni jīvā |
BRP075.017.2/ yacchanti kurvanti tapāṁsi dharmān |
BRP075.017.3/ sāpīyam ambā jagato janitrī |
BRP075.017.4/ priyā tu somasya mahāsukīrtiḥ || 17 ||
BRP075.018.1/ yad īkṣitaṁ kāṅkṣati vāsavo 'pi |
BRP075.018.2/ yannāmato maṅgalam āpnuyāc ca |
BRP075.018.3/ yā vyāpya viśvaṁ vimalīkaroti |
BRP075.018.4/ somā sadā somasamānarūpā || 18 ||
[Page 282
]
BRP075.019.1/ brahmādijīvasya carācarasya |
BRP075.019.2/ buddhyakṣicaitanyamanaḥsukhāni |
BRP075.019.3/ yasyāḥ prasādāt phalavanti nityaṁ |
BRP075.019.4/ vāgīśvarī lokaguroḥ suramyā || 19 ||
BRP075.020.1/ caturmukhasyāpi mano malīnaṁ |
BRP075.020.2/ kim anyajantor iti cintya mātā |
BRP075.020.3/ gaṅgāvatāraṁ vividhair upāyaiḥ |
BRP075.020.4/ sarvaṁ jagat pāvayituṁ cakāra || 20 ||
BRP075.021.1/ śrutīḥ samālakṣya haraprabhutvaṁ |
BRP075.021.2/ viśvasya lokaḥ sakalaiḥ pramāṇaiḥ |
BRP075.021.3/ kṛtvā ca dharmān bubhuje ca bhogān |
BRP075.021.4/ vibhūtir eṣā tu sadāśivasya || 21 ||
BRP075.022.1/ kāryakriyākārakasādhanānāṁ |
BRP075.022.2/ vedoditānām atha laukikānām |
BRP075.022.3/ yat sādhyam utkṛṣṭatamaṁ priyaṁ ca |
BRP075.022.4/ proktā ca sā siddhir anādikartuḥ || 22 ||
BRP075.023.1/ dhyātvā varaṁ brahma paraṁ pradhānaṁ |
BRP075.023.2/ yat sārabhūtaṁ yad upāsitavyam |
BRP075.023.3/ yat prāpya muktā na punar bhavanti |
BRP075.023.4/ sadyogino muktir umāpatiḥ saḥ || 23 ||
BRP075.024.1/ yathā yathā śambhur ameyamāyā BRP075.024.2/ rūpāṇi dhatte jagato hitāya |
BRP075.024.3/ tadyogayogyāni tathaiva dhatse |
BRP075.024.4/ pativratātvaṁ tvayi mātar evam || 24 ||
BRP075.025.0/ brahmovāca:
BRP075.025.1/ ity evaṁ stuvatas tasya purastād vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP075.025.2/ umayā sahitaḥ śrīmān gaṇeśādigaṇair vṛtaḥ || 25 ||
BRP075.026.1/ sākṣād āgatya taṁ śambhuḥ prasanno vākyam abravīt || 26 ||
BRP075.027.0/ śiva uvāca:
BRP075.027.1/ kiṁ te gautama dāsyāmi bhaktistotravrataiḥ śubhaiḥ |
BRP075.027.2/ parituṣṭo 'smi yācasva devānām api duṣkaram || 27 ||
BRP075.028.0/ brahmovāca:
BRP075.028.1/ iti śrutvā jaganmūrter vākyaṁ vākyaviśāradaḥ |
BRP075.028.2/ harṣabāṣpaparītāṅgo gautamaḥ paryacintayat || 28 ||
BRP075.029.1/ aho daivam aho dharmo hy aho vai viprapūjanam |
BRP075.029.2/ aho lokagatiś citrā aho dhātar namo 'stu te || 29 ||
BRP075.030.0/ gautama uvāca:
BRP075.030.1/ jaṭāsthitāṁ śubhāṁ gaṅgāṁ dehi me tridaśārcita |
BRP075.030.2/ yadi tuṣṭo 'si deveśa trayīdhāma namo 'stu te || 30 ||
BRP075.031.0/ īśvara uvāca:
BRP075.031.1/ trayāṇām upakārārthaṁ lokānāṁ yācitaṁ tvayā |
BRP075.031.2/ ātmanas tūpakārāya tad yācasvākutobhayaḥ || 31 ||
[Page 283
]
BRP075.032.0/ gautama uvāca:
BRP075.032.1/ stotreṇānena ye bhaktās tvāṁ ca devīṁ stuvanti vai |
BRP075.032.2/ sarvakāmasamṛddhāḥ syur etad dhi varayāmy aham || 32 ||
BRP075.033.0/ brahmovāca:
BRP075.033.1/ evam astv iti deveśaḥ parituṣṭo 'bravīd vacaḥ |
BRP075.033.2/ anyān api varān matto yācasva vigatajvaraḥ || 33 ||
BRP075.034.1/ evam uktas tu harṣeṇa gautamaḥ prāha śaṅkaram || 34 ||
BRP075.035.0/ gautama uvāca:
BRP075.035.1/ imāṁ devīṁ jaṭāsaṁsthāṁ pāvanīṁ lokapāvanīm |
BRP075.035.2/ tava priyāṁ jagannātha utsṛja brahmaṇo girau || 35 ||
BRP075.036.1/ sarvāsāṁ tīrthabhūtā tu yāvad gacchati sāgaram |
BRP075.036.2/ brahmahatyādipāpāni manovākkāyikāni ca || 36 ||
BRP075.037.1/ snānamātreṇa sarvāṇi vilayaṁ yāntu śaṅkara |
BRP075.037.2/ candrasūryoparāge ca ayane viṣuve tathā || 37 ||
BRP075.038.1/ saṅkrāntau vaidhṛtau puṇyatīrtheṣv anyeṣu yat phalam |
BRP075.038.2/ asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṁ jāyatāṁ hara || 38 ||
BRP075.039.1/ ślāghyaṁ kṛte tapaḥ proktaṁ tretāyāṁ yajñakarma ca |
BRP075.039.2/ dvāpare yajñadāne ca dānam eva kalau yuge || 39 ||
BRP075.040.1/ yugadharmāś ca ye sarve deśadharmās tathaiva ca |
BRP075.040.2/ deśakālādisaṁyoge yo dharmo yatra śasyate || 40 ||
BRP075.041.1/ yad anyatra kṛtaṁ puṇyaṁ snānadānādisaṁyamaiḥ |
BRP075.041.2/ asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṁ jāyatāṁ hara || 41 ||
BRP075.042.1/ yatra yatra tv iyaṁ yāti yāvat sāgaragāminī |
BRP075.042.2/ tatra tatra tvayā bhāvyam eṣa cāstu varo varaḥ || 42 ||
BRP075.043.1/ yojanānāṁ tūpari tu daśa yāvac ca saṅkhyayā |
BRP075.043.2/ tadantarapraviṣṭānāṁ mahāpātakinām api || 43 ||
BRP075.044.1/ tat pitṝṇāṁ ca teṣāṁ ca snānāyāgacchatāṁ śiva |
BRP075.044.2/ snāne cāpy antare mṛtyor muktibhājo bhavantu vai || 44 ||
BRP075.045.1/ ekataḥ sarvatīrthāni svargamartyarasātale |
BRP075.045.2/ eṣā tebhyo viśiṣṭā tu alaṁ śambho namo 'stu te || 45 ||
BRP075.046.0/ brahmovāca:
BRP075.046.1/ tad gautamavacaḥ śrutvā tathāstv ity abravīc chivaḥ |
BRP075.046.2/ asyāḥ parataraṁ tīrthaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 46 ||
BRP075.047.1/ satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ vede ca pariniṣṭhitam |
BRP075.047.2/ sarveṣāṁ gautamī puṇyā ity uktvāntaradhīyata || 47 ||
BRP075.048.1/ tato gate bhagavati lokapūjite |
BRP075.048.2/ tadājñayā pūrṇabalaḥ sa gautamaḥ |
BRP075.048.3/ jaṭāṁ samādāya saridvarāṁ tāṁ |
BRP075.048.4/ surair vṛto brahmagiriṁ viveśa || 48 ||
BRP075.049.1/ tatas tu gautame prāpte jaṭām ādāya nārada |
BRP075.049.2/ puṣpavṛṣṭir abhūt tatra samājagmuḥ sureśvarāḥ || 49 ||
BRP075.050.1/ ṛṣayaś ca mahābhāgā brāhmaṇāḥ kṣatriyās tathā |
BRP075.050.2/ jayaśabdena taṁ vipraṁ pūjayanto mudānvitāḥ || 50 ||
76. Chapter 76 :: The Gautamī Gaṅgā on earth
[Page 284
]
[Note: [ SS 139-140]
BRP076.001.0/ nārada uvāca:
BRP076.001.1/ maheśvarajaṭājuṭād gaṅgām ādāya gautamaḥ |
BRP076.001.2/ āgatya brahmaṇaḥ puṇye tataḥ kim akarod girau || 1 ||
BRP076.002.0/ brahmovāca:
BRP076.002.1/ ādāya gautamo gaṅgāṁ śuciḥ prayatamānasaḥ |
BRP076.002.2/ pūjito devagandharvais tathā girinivāsibhiḥ || 2 ||
BRP076.003.1/ girer mūrdhni jaṭāṁ sthāpya smaran devaṁ trilocanam |
BRP076.003.2/ uvāca prāñjalir bhūtvā gaṅgāṁ sa dvijasattamaḥ || 3 ||
BRP076.004.0/ gautama uvāca:
BRP076.004.1/ trilocanajaṭodbhūte sarvakāmapradāyini |
BRP076.004.2/ kṣamasva mātaḥ śāntāsi sukhaṁ yāhi hitaṁ kuru || 4 ||
BRP076.005.0/ brahmovāca:
BRP076.005.1/ evam uktā gautamena gaṅgā provāca gautamam |
BRP076.005.2/ divyarūpadharā devī divyasraganulepanā || 5 ||
BRP076.006.0/ gaṅgovāca:
BRP076.006.1/ gaccheyaṁ devasadanam athavāpi kamaṇḍalum |
BRP076.006.2/ rasātalaṁ vā gaccheyaṁ jātas tvaṁ satyavāg asi || 6 ||
BRP076.007.0/ gautama uvāca:
BRP076.007.1/ trayāṇām upakārārthaṁ lokānāṁ yācitā mayā |
BRP076.007.2/ śambhunā ca tathā dattā devi tan nānyathā bhavet || 7 ||
BRP076.008.0/ brahmovāca:
BRP076.008.1/ tad gautamavacaḥ śrutvā gaṅgā mene dvijeritam |
BRP076.008.2/ tredhātmānaṁ vibhajyātha svargamartyarasātale || 8 ||
BRP076.009.1/ svarge caturdhā vyagamat saptadhā martyamaṇḍale |
BRP076.009.2/ rasātale caturdhaiva saivaṁ pañcadaśākṛtiḥ || 9 ||
BRP076.010.1/ sarvatra sarvabhūtaiva sarvapāpavināśinī |
BRP076.010.2/ sarvakāmapradā nityaṁ saiva vede pragīyate || 10 ||
BRP076.011.1/ martyā martyagatām eva paśyanti na talaṁ gatām |
BRP076.011.2/ naiva svargagatāṁ martyāḥ paśyanty ajñānabuddhayaḥ || 11 ||
BRP076.012.1/ yāvat sāgaragā devī tāvad devamayī smṛtā |
BRP076.012.2/ utsṛṣṭā gautamenaiva prāyāt pūrvārṇavaṁ prati || 12 ||
BRP076.013.1/ tato devarṣibhir juṣṭāṁ mātaraṁ jagataḥ śubhām |
BRP076.013.2/ gautamo muniśārdūlaḥ pradakṣiṇam athākarot || 13 ||
BRP076.014.1/ trilocanaṁ sureśānaṁ prathamaṁ pūjya gautamaḥ |
BRP076.014.2/ ubhayos tīrayoḥ snānaṁ karomīti dadhe matim || 14 ||
BRP076.015.1/ smṛtamātras tadā tatra āvirāsīt karuṇārṇavaḥ |
BRP076.015.2/ tatra snānaṁ kathaṁ sidhyed ity evaṁ śarvam abravīt || 15 ||
[Page 285
]
BRP076.016.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktinamras trilocanam || 16 ||
BRP076.017.0/ gautama uvāca:
BRP076.017.1/ devadeva maheśāna tīrthasnānavidhiṁ mama |
BRP076.017.2/ brūhi samyaṅ maheśāna lokānāṁ hitakāmyayā || 17 ||
BRP076.018.0/ śiva uvāca:
BRP076.018.1/ maharṣe śṛṇu sarvaṁ ca vidhiṁ godāvarībhavam |
BRP076.018.2/ pūrvaṁ nāndīmukhaṁ kṛtvā dehaśuddhiṁ vidhāya ca || 18 ||
BRP076.019.1/ brāhmaṇān bhojayitvā ca teṣām ājñāṁ pragṛhya ca |
BRP076.019.2/ brahmacaryeṇa gacchanti patitālāpavarjitāḥ || 19 ||
BRP076.020.1/ yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṁyatam |
BRP076.020.2/ vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute || 20 ||
BRP076.021.1/ bhāvaduṣṭiṁ parityajya svadharmapariniṣṭhitaḥ |
BRP076.021.2/ śrāntasaṁvāhanaṁ kurvan dadyād annaṁ yathocitam || 21 ||
BRP076.022.1/ akiñcanebhyaḥ sādhubhyo dadyād vastrāṇi kambalān |
BRP076.022.2/ śṛṇvan harikathāṁ divyāṁ tathā gaṅgāsamudbhavām |
BRP076.022.3/ anena vidhinā gacchan samyak tīrthaphalaṁ labhet || 22 ||
77. Chapter 77 :: Śiva's account of the Gautamī Gaṅgā
[Note: [ SS 140-141]
BRP077.001.0/ brahmovāca:
BRP077.001.1/ tryambakaś ca iti prāha gautamaṁ munibhir vṛtam || 1 ||
BRP077.002.0/ śiva uvāca:
BRP077.002.1/ dvihastamātre tīrthāni sambhaviṣyanti gautama |
BRP077.002.2/ sarvatrāhaṁ sannihitaḥ sarvakāmapradas tathā || 2 ||
BRP077.003.0/ brahmovāca:
BRP077.003.1/ gaṅgādvāre prayāge ca tathā sāgarasaṅgame |
BRP077.003.2/ eteṣu puṇyadā puṁsāṁ muktidā sā bhagīrathī || 3 ||
BRP077.004.1/ narmadā tu saricchreṣṭhā parvate 'marakaṇṭake |
BRP077.004.2/ yamunā saṅgatā tatra prabhāse tu sarasvatī || 4 ||
BRP077.005.1/ kṛṣṇā bhīmarathī caiva tuṅgabhadrā tu nārada |
BRP077.005.2/ tisṛṇāṁ saṅgamo yatra tat tīrthaṁ muktidaṁ nṛṇām || 5 ||
BRP077.006.1/ payouṣṇī saṅgatā yatra tatratyā tac ca muktidam |
BRP077.006.2/ iyaṁ tu gautamī vatsa yatra kvāpi mamājñayā || 6 ||
BRP077.007.1/ sarveṣāṁ sarvadā nṝṇāṁ snānān muktiṁ pradāsyati |
BRP077.007.2/ kiñcitkāle puṇyatamaṁ kiñcittīrthaṁ surāgame || 7 ||
BRP077.008.1/ sarveṣāṁ sarvadā tīrthaṁ gautamī nātra saṁśayaḥ |
[Page 286
]
BRP077.008.2/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yojanānāṁ śatadvaye || 8 ||
BRP077.009.1/ tīrthāni muniśārdūla sambhaviṣyanti gautama |
BRP077.009.2/ iyaṁ māheśvarī gaṅgā gautamī vaiṣṇavīti ca || 9 ||
BRP077.010.1/ brāhmī godāvarī nandā sunandā kāmadāyinī |
BRP077.010.2/ brahmatejaḥsamānītā sarvapāpapraṇāśanī || 10 ||
BRP077.011.1/ smaraṇād eva pāpaughahantrī mama sadā priyā |
BRP077.011.2/ pañcānām api bhūtānām āpaḥ śreṣṭhatvam āgatāḥ || 11 ||
BRP077.012.1/ tatrāpi tīrthabhūtās tu tasmād āpaḥ parāḥ smṛtāḥ |
BRP077.012.2/ tāsāṁ bhāgīrathī śreṣṭhā tābhyo 'pi gautamī tathā || 12 ||
BRP077.013.1/ ānītā sajaṭā gaṅgā asyā nānyac chubhāvaham |
BRP077.013.2/ svarge bhuvi tale vāpi tīrthaṁ sarvārthadaṁ mune || 13 ||
BRP077.014.0/ brahmovāca:
BRP077.014.1/ ity etat kathitaṁ putra gautamāya mahātmane |
BRP077.014.2/ sākṣād dhareṇa tuṣṭena mayā tava niveditam || 14 ||
BRP077.015.1/ evaṁ sā gautamī gaṅgā sarvebhyo 'py adhikā matā |
BRP077.015.2/ tatsvarūpaṁ ca kathitaṁ kuto 'nyā śravaṇaspṛhā || 15 ||
78. Chapter 78 :: Descent of the Bhāgīrathī Gaṅgā
[Note: [ SS 141-143]
BRP078.001.0/ nārada uvāca:
BRP078.001.1/ dvividhā saiva gaditā ekāpi surasattama |
BRP078.001.2/ eko bhedas tu kathito brāhmaṇenāhṛto yataḥ || 1 ||
BRP078.002.1/ kṣatriyeṇāparo 'py aṁśo jaṭāsv eva vyavasthitaḥ |
BRP078.002.2/ bhavasya devadevasya āhṛtas tad vadasva me || 2 ||
BRP078.003.0/ brahmovāca:
BRP078.003.1/ vaivasvatānvaye jāta ikṣvākukulasambhavaḥ |
BRP078.003.2/ purā vai sagaro nāma rājāsīd atidhārmikaḥ || 3 ||
BRP078.004.1/ yajvā dānaparo nityaṁ dharmācāravicāravān |
BRP078.004.2/ tasya bhāryādvayaṁ cāsīt patibhaktiparāyaṇam || 4 ||
BRP078.005.1/ tasya vai santatir nābhūd iti cintāparo 'bhavat |
BRP078.005.2/ vasiṣṭhaṁ gṛham āhūya sampūjya vidhivat tataḥ || 5 ||
BRP078.006.1/ uvāca vacanaṁ rājā santateḥ kāraṇaṁ prati |
BRP078.006.2/ iti tadvacanaṁ śrutvā dhyātvā rājānam abravīt || 6 ||
BRP078.007.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP078.007.1/ sapatnīkaḥ sadā rājann ṛṣipūjāparo bhava || 7 ||
[Page 287
]
BRP078.008.0/ brahmovāca:
BRP078.008.1/ ity uktvā sa munir vipra yathāsthānaṁ jagāma ha |
BRP078.008.2/ ekadā tasya rājarṣer gṛham āgāt taponidhiḥ || 8 ||
BRP078.009.1/ tasyarṣeḥ pūjanaṁ cakre sa santuṣṭo 'bravīd vacam |
BRP078.009.2/ varaṁ brūhi mahābhāgety ukte putrān sa cāvṛṇot || 9 ||
BRP078.010.1/ sa muniḥ prāha rājānam ekasyāṁ vaṁśadhārakaḥ |
BRP078.010.2/ putro bhūyāt tathānyasyāṁ ṣaṣṭisāhasrakaṁ sutāḥ || 10 ||
BRP078.011.1/ varaṁ dattvā munau yāte putrā jātāḥ sahasraśaḥ |
BRP078.011.2/ sa yajñān subahūṁś cakre hayamedhān sudakṣiṇān || 11 ||
BRP078.012.1/ ekasmin hayamedhe vai dīkṣito vidhivan nṛpaḥ |
BRP078.012.2/ putrān nyayojayad rājā sasainyān hayarakṣaṇe || 12 ||
BRP078.013.1/ kvacid antaram āsādya hayaṁ jahre śatakratuḥ |
BRP078.013.2/ mārgamāṇāś ca te putrā naivāpaśyan hayaṁ tadā || 13 ||
BRP078.014.1/ sahasrāṇāṁ tathā ṣaṣṭir nānāyuddhaviśāradāḥ |
BRP078.014.2/ teṣu paśyatsu rakṣāṁsi putreṣu sagarasya hi || 14 ||
BRP078.015.1/ prokṣitaṁ tad dhayaṁ nītvā te rasātalam āgaman |
BRP078.015.2/ rākṣasān māyayā yuktān naivāpaśyanta sāgarāḥ || 15 ||
BRP078.016.1/ na dṛṣṭvā te hayaṁ putrāḥ sagarasya balīyasaḥ |
BRP078.016.2/ itaś cetaś carantas te naivāpaśyan hayaṁ tadā || 16 ||
BRP078.017.1/ devalokaṁ tadā jagmuḥ parvatāṁś ca sarāṁsi ca |
BRP078.017.2/ vanāni ca vicinvanto naivāpaśyan hayaṁ tadā || 17 ||
BRP078.018.1/ kṛtasvastyayano rājā ṛtvigbhiḥ kṛtamaṅgalaḥ |
BRP078.018.2/ adṛṣṭvā tu paśuṁ ramyaṁ rājā cintām upeyivān || 18 ||
BRP078.019.1/ aṭantaḥ sāgarāḥ sarve devalokam upāgaman |
BRP078.019.2/ hayaṁ tam anucinvantas tatrāpi na hayo 'bhavat || 19 ||
BRP078.020.1/ tato mahīṁ samājagmuḥ parvatāṁś ca vanāni ca |
BRP078.020.2/ tatrāpi ca hayaṁ naiva dṛṣṭavanto nṛpātmajāḥ || 20 ||
BRP078.021.1/ etasminn antare tatra daivī vāg abhavat tadā |
BRP078.021.2/ rasātale hayo baddha āste nānyatra sāgarāḥ || 21 ||
BRP078.022.1/ iti śrutvā tato vākyaṁ gantukāmā rasātalam |
BRP078.022.2/ akhanan pṛthivīṁ sarvāṁ paritaḥ sāgarās tataḥ || 22 ||
BRP078.023.1/ te kṣudhārtā mṛdaṁ śuṣkāṁ bhakṣayantas tv aharniśam |
BRP078.023.2/ nyakhanaṁś cāpi jagmuś ca satvarās te rasātalam || 23 ||
BRP078.024.1/ tān āgatān bhūpasutān sāgarān balinaḥ kṛtīn |
BRP078.024.2/ śrutvā rakṣāṁsi santrastā vyagaman kapilāntikam || 24 ||
BRP078.025.1/ kapilo 'pi mahāprājñas tatra śete rasātale |
BRP078.025.2/ purā ca sādhitaṁ tena devānāṁ kāryam uttamam || 25 ||
BRP078.026.1/ vinidreṇa tataḥ śrāntaḥ siddhe kārye surān prati |
BRP078.026.2/ abravīt kapilaḥ śrīmān nidrāsthānaṁ prayacchatha || 26 ||
BRP078.027.1/ rasātalaṁ dadus tasmai punar āha surān muniḥ |
BRP078.027.2/ yo mām utthāpayen mando bhasmī bhūyāc ca satvaram || 27 ||
BRP078.028.1/ tataḥ śaye talagato no cen na svapna eva hi |
BRP078.028.2/ tathety uktaḥ suragaṇais tatra śete rasātale || 28 ||
[Page 288
]
BRP078.029.1/ tasya prabhāvaṁ te jñātvā rākṣasā māyayā yutāḥ |
BRP078.029.2/ sāgarāṇāṁ ca sarveṣāṁ vadhopāyaṁ pracakrire || 29 ||
BRP078.030.1/ vinā yuddhena te bhītā rākṣasāḥ satvarās tadā |
BRP078.030.2/ āgatya yatra sa muniḥ kapilaḥ kopano mahān || 30 ||
BRP078.031.1/ śirodeśe hayaṁ te vai baddhvātha tvarayānvitāḥ |
BRP078.031.2/ dūre sthitvā mauninaś ca prekṣantaḥ kiṁ bhaved iti || 31 ||
BRP078.032.1/ tatas tu sāgarāḥ sarve nirviśanto rasātalam |
BRP078.032.2/ dadṛśus te hayaṁ baddhaṁ śayānaṁ puruṣaṁ tathā || 32 ||
BRP078.033.1/ taṁ menire ca hartāraṁ kratuhantāram eva ca |
BRP078.033.2/ enaṁ hatvā mahāpāpaṁ nayāmo 'śvaṁ nṛpāntikam || 33 ||
BRP078.034.1/ kecid ūcuḥ paśuṁ baddhaṁ nayāmo 'nena kiṁ phalam |
BRP078.034.2/ tadāhur apare śūrā rājānaḥ śāsakā vayam || 34 ||
BRP078.035.1/ utthāpyainaṁ mahāpāpaṁ hanmaḥ kṣātreṇa varcasā |
BRP078.035.2/ te taṁ jaghnur muniṁ pādair bruvanto niṣṭhurāṇi ca || 35 ||
BRP078.036.1/ tataḥ kopena mahatā kapilo munisattamaḥ |
BRP078.036.2/ sāgarān īkṣayām āsa tān kopād bhasmasāt karot || 36 ||
BRP078.037.1/ jajvalus te tatas tatra sāgarāḥ sarva eva hi |
BRP078.037.2/ tat tu sarvaṁ na jānāti dīkṣitaḥ sagaro nṛpaḥ || 37 ||
BRP078.038.1/ nāradaḥ kathayām āsa sagarāya mahātmane |
BRP078.038.2/ kapilasya tu saṁsthānaṁ hayasyāpi tu saṁsthitim || 38 ||
BRP078.039.1/ rākṣasānāṁ tu vikṛtiṁ sāgarāṇāṁ ca nāśanam |
BRP078.039.2/ tataś cintāparo rājā kartavyaṁ nāvabudhyata || 39 ||
BRP078.040.1/ aparo 'pi sutaś cāsīd asamañjā iti śrutaḥ |
BRP078.040.2/ sa tu bālāṁs tathā paurān maurkhyāt kṣipati cāmbhasi || 40 ||
BRP078.041.1/ sagaro 'py atha vijñaptaḥ pauraiḥ sammilitais tadā |
BRP078.041.2/ durnayaṁ tasya taṁ jñātvā tataḥ kruddho 'bravīn nṛpaḥ || 41 ||
BRP078.042.1/ svān amātyāṁs tadā rājā deśatyāgaṁ karotv ayam |
BRP078.042.2/ asamañjāḥ kṣatradharmatyāgī vai bālaghātakaḥ || 42 ||
BRP078.043.1/ sagarasya tu tad vākyaṁ śrutvāmātyās tvarānvitāḥ |
BRP078.043.2/ tatyajur nṛpateḥ putram asamañjā gato vanam || 43 ||
BRP078.044.1/ sāgarā brahmaśāpena naṣṭāḥ sarve rasātale |
BRP078.044.2/ eko 'pi ca vanaṁ prāpta idānīṁ kā gatir mama || 44 ||
BRP078.045.1/ aṁśumān iti vikhyātaḥ putras tasyāsamañjasaḥ |
BRP078.045.2/ ānāyya bālakaṁ rājā kāryaṁ tasmai nyavedayat || 45 ||
BRP078.046.1/ kapilaṁ ca samārādhya aṁśumān api bālakaḥ |
BRP078.046.2/ sagarāya hayaṁ prādāt tataḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ || 46 ||
BRP078.047.1/ tasyāpi putras tejasvī dilīpa iti dhārmikaḥ |
BRP078.047.2/ tasyāpi putro matimān bhagīratha iti śrutaḥ || 47 ||
BRP078.048.1/ pitāmahānāṁ sarveṣāṁ gatiṁ śrutvā suduḥkhitaḥ |
BRP078.048.2/ sagaraṁ nṛpaśārdūlaṁ papraccha vinayānvitaḥ || 48 ||
BRP078.049.1/ sāgarāṇāṁ tu sarveṣāṁ niṣkṛtis tu kathaṁ bhavet |
BRP078.049.2/ bhagīrathaṁ nṛpaḥ prāha kapilo vetti putraka || 49 ||
[Page 289
]
BRP078.050.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā bālaḥ prāyād rasātalam |
BRP078.050.2/ kapilaṁ ca namaskṛtvā sarvaṁ tasmai nyavedayat || 50 ||
BRP078.051.1/ sa munis tu ciraṁ dhyātvā tapasārādhya śaṅkaram |
BRP078.051.2/ jaṭājalena svapitṝn āplāvya nṛpasattama || 51 ||
BRP078.052.1/ tataḥ kṛtārtho bhavitā tvaṁ ca te pitaras tathā |
BRP078.052.2/ tathā karomīti muniṁ praṇamya punar abravīt || 52 ||
BRP078.053.1/ kva gacche 'haṁ muniśreṣṭha kartavyaṁ cāpi tad vada || 53 ||
BRP078.054.0/ kapila uvāca:
BRP078.054.1/ kailāsaṁ taṁ naraśreṣṭha gatvā stuhi maheśvaram |
BRP078.054.2/ tapaḥ kuru yathāśakti tataś cepsitam āpsyasi || 54 ||
BRP078.055.0/ brahmovāca:
BRP078.055.1/ tac chrutvā sa muner vākyaṁ muniṁ natvā tv agān nagam |
BRP078.055.2/ kailāsaṁ sa śucir bhūtvā bālo bālakriyānvitaḥ |
BRP078.055.3/ tapase niścayaṁ kṛtvā uvāca sa bhagīrathaḥ || 55 ||
BRP078.056.0/ bhagīratha uvāca:
BRP078.056.1/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho |
BRP078.056.2/ nāhaṁ kimapi jānāmi tataḥ prīto bhava prabho || 56 ||
BRP078.057.1/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin |
BRP078.057.2/ mamopakurvanti hite ratā ye |
BRP078.057.3/ tebhyo hitārthaṁ tv iha cāmareśa |
BRP078.057.4/ somaṁ namasyāmi surādipūjyam || 57 ||
BRP078.058.1/ utpādito yair abhivardhitaś ca |
BRP078.058.2/ samānagotraś ca samānadharmā |
BRP078.058.3/ teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu |
BRP078.058.4/ bālendumauliṁ praṇato 'smi nityam || 58 ||
BRP078.059.0/ brahmovāca:
BRP078.059.1/ evaṁ tu bruvatas tasya purastād abhavac chivaḥ |
BRP078.059.2/ vareṇa cchandayāno vai bhagīratham uvāca ha || 59 ||
BRP078.060.0/ śiva uvāca:
BRP078.060.1/ yan na sādhyaṁ suragaṇair deyaṁ tat te mayā dhruvam |
BRP078.060.2/ vadasva nirbhayo bhūtvā bhagīratha mahāmate || 60 ||
BRP078.061.0/ brahmovāca:
BRP078.061.1/ bhagīrathaḥ praṇamyeśaṁ hṛṣṭaḥ provāca śaṅkaram || 61 ||
BRP078.062.0/ bhagīratha uvāca:
BRP078.062.1/ jaṭāsthitāṁ pitṝṇāṁ me pāvanāya saridvarām |
BRP078.062.2/ tām eva dehi deveśa sarvam āptaṁ tato bhavet || 62 ||
BRP078.063.0/ brahmovāca:
BRP078.063.1/ maheśo 'pi vihasyātha bhagīratham uvāca ha || 63 ||
BRP078.064.0/ śiva uvāca:
BRP078.064.1/ dattā mayeyaṁ te putra punas tāṁ stuhi suvrata || 64 ||
BRP078.065.0/ brahmovāca:
BRP078.065.1/ tad devavacanaṁ śrutvā tadarthaṁ tu tapo mahat |
BRP078.065.2/ stutiṁ cakāra gaṅgāyā bhaktyā prayatamānasaḥ || 65 ||
[Page 290
]
BRP078.066.1/ tasyā api prasādaṁ ca prāpya bālo 'py abālavat |
BRP078.066.2/ gaṅgāṁ maheśvarāt prāptām ādāyāgād rasātalam || 66 ||
BRP078.067.1/ nyavedayat sa munaye kapilāya mahātmane |
BRP078.067.2/ yathoditaprakāreṇa gaṅgāṁ saṁsthāpya yatnataḥ || 67 ||
BRP078.068.1/ pradakṣiṇam athāvartya kṛtāñjalipuṭo 'bravīt || 68 ||
BRP078.069.0/ bhagīratha uvāca:
BRP078.069.1/ devi me pitaraḥ śāpāt kapilasya mahāmuneḥ |
BRP078.069.2/ prāptās te vigatiṁ mātas tasmāt tān pātum arhasi || 69 ||
BRP078.070.0/ brahmovāca:
BRP078.070.1/ tathety uktvā suranadī sarveṣām upakārikā |
BRP078.070.2/ lokānām upakārārthaṁ pitṝṇāṁ pāvanāya ca || 70 ||
BRP078.071.1/ agastyapītasyāmbhodheḥ pūraṇāya viśeṣataḥ |
BRP078.071.2/ smaraṇād eva pāpānāṁ nāśāya suranimnagā || 71 ||
BRP078.072.1/ bhagīrathoditaṁ cakre rasātalatale sthitān |
BRP078.072.2/ bhasmībhūtān nṛpasutān sāgarāṁś ca viśeṣataḥ || 72 ||
BRP078.073.1/ vinirdagdhān athāplāvya khātapūram athākarot |
BRP078.073.2/ tato meruṁ samāplāvya sthitāṁ bālo 'bravīn nṛpaḥ || 73 ||
BRP078.074.1/ karmabhūmau tvayā bhāvyaṁ tathety āgād dhimālayam |
BRP078.074.2/ himavatparvatāt puṇyād bhārataṁ varṣam abhyagāt || 74 ||
BRP078.075.1/ tanmadhyataḥ puṇyanadī prāyāt pūrvārṇavaṁ prati |
BRP078.075.2/ evam eṣāpi te proktā gaṅgā kṣātrā mahāmune || 75 ||
BRP078.076.1/ māheśvarī vaiṣṇavī ca saiva brāhmī ca pāvanī |
BRP078.076.2/ bhāgīrathī devanadī himavacchikharāśrayā || 76 ||
BRP078.077.1/ maheśvarajaṭāvāri evaṁ dvaividhyam āgatam |
BRP078.077.2/ vindhyasya dakṣiṇe gaṅgā gautamī sā nigadyate |
BRP078.077.3/ uttare sāpi vindhyasya bhāgīrathy abhidhīyate || 77 ||
79. Chapter 79 :: Story of Viṣṇu as boar lifting up the sacrifice
[Note: [ SS 143-144]
BRP079.001.0/ nārada uvāca:
BRP079.001.1/ na manas tṛptim ādhatte kathāḥ śṛṇvat tvayeritāḥ |
BRP079.001.2/ pṛthak tīrthaphalaṁ śrotuṁ pravṛttaṁ mama mānasam || 1 ||
BRP079.002.1/ kramaśo brāhmaṇānītāṁ gaṅgāṁ me prathamaṁ vada |
BRP079.002.2/ pṛthak tīrthaphalaṁ puṇyaṁ setihāsaṁ yathākramam || 2 ||
BRP079.003.0/ brahmovāca:
BRP079.003.1/ tīrthānāṁ ca pṛthag bhāvaṁ phalaṁ māhātmyam eva ca |
BRP079.003.2/ sarvaṁ vaktuṁ na śaknomi na ca tvaṁ śravaṇe kṣamaḥ || 3 ||
BRP079.004.1/ tathāpi kiñcid vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP079.004.2/ yāny uktāni ca tīrthāni śrutivākyāni yāni ca || 4 ||
BRP079.005.1/ tāni vakṣyāmi saṅkṣepān namaskṛtvā trilocanam |
BRP079.005.2/ yatrāsau bhagavān āsīt pratyakṣas tryambako mune || 5 ||
[Page 291
]
BRP079.006.1/ tryambakaṁ nāma tat tīrthaṁ bhuktimuktipradāyakam |
BRP079.006.2/ vārāham aparaṁ tīrthaṁ triṣu lokeṣu viśrutam || 6 ||
BRP079.007.1/ tasya rūpaṁ pravakṣyāmi nāma viṣṇor yathābhavat |
BRP079.007.2/ purā devān parābhūya yajñam ādāya rākṣasaḥ || 7 ||
BRP079.008.1/ rasātalam anuprāptaḥ sindhusena iti śrutaḥ |
BRP079.008.2/ yajñe talam anuprāpte niryajñā hy abhavan mahī || 8 ||
BRP079.009.1/ nāyaṁ loko 'sti na paro yajñe naṣṭa itītvarāḥ |
BRP079.009.2/ surās tam eva viviśū rasātalam anudviṣam || 9 ||
BRP079.010.1/ nāśaknuvaṁs tu taṁ jetuṁ devā indrapurogamāḥ |
BRP079.010.2/ viṣṇuṁ purāṇapuruṣaṁ gatvā tasmai nyavedayan || 10 ||
BRP079.011.1/ rākṣasasya tu tat karma yajñabhraṁśam aśeṣataḥ |
BRP079.011.2/ tataḥ provāca bhagavān vārāhaṁ vapur āsthitaḥ || 11 ||
BRP079.012.1/ śaṅkhacakragadāpāṇir gatvā caiva rasātalam |
BRP079.012.2/ ānayiṣye makhaṁ puṇyaṁ hatvā rākṣasapuṅgavān || 12 ||
BRP079.013.1/ svaḥ prayāntu surāḥ sarve vyetu vo mānaso jvaraḥ |
BRP079.013.2/ yena gaṅgā talaṁ prāptā pathā tenaiva cakradhṛk || 13 ||
BRP079.014.1/ jagāma tarasā putra bhuvaṁ bhittvā rasātalam |
BRP079.014.2/ sa varāhavapuḥ śrīmān rasātalanivāsinaḥ || 14 ||
BRP079.015.1/ rākṣasān dānavān hatvā mukhe dhṛtvā mahādhvaram |
BRP079.015.2/ vārāharūpī bhagavān makham ādāya yajñabhuk || 15 ||
BRP079.016.1/ yena prāpa talaṁ viṣṇuḥ pathā tenaiva śatrujit |
BRP079.016.2/ mukhe nyasya mahāyajñaṁ niścakrāma rasātalāt || 16 ||
BRP079.017.1/ tatra brahmagirau devāḥ pratīkṣāṁ cakrire hareḥ |
BRP079.017.2/ pathas tasmād viniḥsṛtya gaṅgāsravaṇam abhyagāt || 17 ||
BRP079.018.1/ prākṣālayac ca svāṅgāni asṛgliptāni nārada |
BRP079.018.2/ gaṅgāmbhasā tatra kuṇḍaṁ vārāham abhavat tataḥ || 18 ||
BRP079.019.1/ mukhe nyastaṁ mahāyajñaṁ devānāṁ purato hariḥ |
BRP079.019.2/ dattavāṁs tridaśaśreṣṭho mukhād yajño 'bhyajāyata || 19 ||
BRP079.020.1/ tataḥ prabhṛti yajñāṅgaṁ pradhānaṁ sruva ucyate |
BRP079.020.2/ vārāharūpam abhavad evaṁ vai kāraṇāntarāt || 20 ||
BRP079.021.1/ tasmāt puṇyatamaṁ tīrthaṁ vārāhaṁ sarvakāmadam |
BRP079.021.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 21 ||
BRP079.022.1/ tatra sthito 'pi yaḥ kaścit pitṝn smarati puṇyakṛt |
BRP079.022.2/ vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ pitaraḥ svargam āpnuyuḥ || 22 ||
80. Chapter 80 :: Story of the pigeon couple and the hunter
[Note: [ SS 144-146]
BRP080.001.0/ brahmovāca:
BRP080.001.1/ kuśāvartasya māhātmyam ahaṁ vaktuṁ na te kṣamaḥ |
BRP080.001.2/ tasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 1 ||
BRP080.002.1/ kuśāvartam iti khyātaṁ narāṇāṁ sarvakāmadam |
BRP080.002.2/ kuśenāvartitaṁ yatra gautamena mahātmanā || 2 ||
[Page 292
]
BRP080.003.1/ kuśenāvartayitvā tu ānayām āsa tāṁ muniḥ |
BRP080.003.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṝṇāṁ tṛptidāyakam || 3 ||
BRP080.004.1/ nīlagaṅgā saricchreṣṭhā niḥsṛtā nīlaparvatāt |
BRP080.004.2/ tatra snānādi yat kiñcit karoti prayato naraḥ || 4 ||
BRP080.005.1/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt pitṝṇāṁ tṛptidāyakam |
BRP080.005.2/ viśrutaṁ triṣu lokeṣu kapotaṁ tīrtham uttamam || 5 ||
BRP080.006.1/ tasya rūpaṁ ca vakṣyāmi mune śṛṇu mahāphalam |
BRP080.006.2/ tatra brahmagirau kaścid vyādhaḥ paramadāruṇaḥ || 6 ||
BRP080.007.1/ hinasti brāhmaṇān sādhūn yatīn gopakṣiṇo mṛgān |
BRP080.007.2/ evambhūtaḥ sa pāpātmā krodhano 'nṛtabhāṣaṇaḥ || 7 ||
BRP080.008.1/ bhīṣaṇākṛtir atyugro nīlākṣo hrasvabāhukaḥ |
BRP080.008.2/ danturo naṣṭanāsākṣo hrasvapāt pṛthukukṣikaḥ || 8 ||
BRP080.009.1/ hrasvodaro hrasvabhujo vikṛto gardabhasvanaḥ |
BRP080.009.2/ pāśahastaḥ pāpacittaḥ pāpiṣṭhaḥ sadhanuḥ sadā || 9 ||
BRP080.010.1/ tasya bhāryā tathābhūtā apatyāny api nārada |
BRP080.010.2/ tayā tu preryamāṇo 'sau viveśa gahanaṁ vanam || 10 ||
BRP080.011.1/ sa jaghāna mṛgān pāpaḥ pakṣiṇo bahurūpiṇaḥ |
BRP080.011.2/ pañjare prākṣipat kāṁścij jīvamānāṁs tathetarān || 11 ||
BRP080.012.1/ kṣudhayā paritaptāṅgo vihvalas tṛṣayā tathā |
BRP080.012.2/ bhrāntadeśo bahutaraṁ nyavartata gṛhaṁ prati || 12 ||
BRP080.013.1/ tato 'parāhṇe samprāpte nivṛtte madhumādhave |
BRP080.013.2/ kṣaṇāt taḍid garjitaṁ ca sābhraṁ caivābhavat tadā || 13 ||
BRP080.014.1/ vavau vāyuḥ sāśmavarṣo vāridhārātibhīṣaṇaḥ |
BRP080.014.2/ sa gacchaṁl lubdhakaḥ śrāntaḥ panthānaṁ nāvabudhyata || 14 ||
BRP080.015.1/ jalaṁ sthalaṁ gartam atho panthānam athavā diśaḥ |
BRP080.015.2/ na bubodha tadā pāpaḥ śrāntaḥ śaraṇam apy atha || 15 ||
BRP080.016.1/ kva gacchāmi kva tiṣṭheyaṁ kiṁ karomīty acintayat |
BRP080.016.2/ sarveṣāṁ prāṇināṁ prāṇān āhartāhaṁ yathāntakaḥ || 16 ||
BRP080.017.1/ mamāpy antakaraṁ bhūtaṁ samprāptaṁ cāśmavarṣaṇam |
BRP080.017.2/ trātāraṁ naiva paśyāmi śilāṁ vā vṛkṣam antike || 17 ||
BRP080.018.1/ evaṁ bahuvidhaṁ vyādho vicintyāpaśyad antike |
BRP080.018.2/ vane vanaspatim iva nakṣatrāṇāṁ yathātrijam || 18 ||
BRP080.019.1/ mṛgāṇāṁ ca yathā siṁham āśramāṇāṁ gṛhādhipam |
BRP080.019.2/ indriyāṇāṁ mana iva trātāraṁ prāṇināṁ nagam || 19 ||
BRP080.020.1/ śreṣṭhaṁ viṭapinaṁ śubhraṁ śākhāpallavamaṇḍitam |
BRP080.020.2/ tam āśrityopaviṣṭo 'bhūt klinnavāsā sa lubdhakaḥ || 20 ||
BRP080.021.1/ smaran bhāryām apatyāni jīveyur athavā na vā |
BRP080.021.2/ etasminn antare tatra cāstaṁ prāpto divākaraḥ || 21 ||
BRP080.022.1/ tam eva nagam āśritya kapoto bhāryayā saha |
BRP080.022.2/ putrapautraiḥ parivṛto hy āste tatra nagottame || 22 ||
BRP080.023.1/ sukhena nirbhayo bhūtvā sutṛptaḥ prīta eva ca |
BRP080.023.2/ bahavo vatsarā yātā vasatas tasya pakṣiṇaḥ || 23 ||
[Page 293
]
BRP080.024.1/ pativratā tasya bhāryā suprītā tena caiva hi |
BRP080.024.2/ koṭare tannage śreṣṭhe jalavāyvagnivarjite || 24 ||
BRP080.025.1/ bhāryāputraiḥ parivṛtaḥ sarvadāste kapotakaḥ |
BRP080.025.2/ tasmin dine daivavaśāt kapotaś ca kapotakī || 25 ||
BRP080.026.1/ bhakṣyārthaṁ tu ubhau yātau kapoto nagam abhyagāt |
BRP080.026.2/ sāpi daivavaśāt putra pañjarasthaiva vartate || 26 ||
BRP080.027.1/ gṛhītā lubdhakenātha jīvamāneva vartate |
BRP080.027.2/ kapotako 'py apatyāni mātṛhīnāny udīkṣya ca || 27 ||
BRP080.028.1/ varṣaṁ ca bhīṣaṇaṁ prāptam astaṁ yāto divākaraḥ |
BRP080.028.2/ svakoṭaraṁ tayā hīnam ālokya vilalāpa saḥ || 28 ||
BRP080.029.1/ tāṁ baddhāṁ pañjarasthāṁ vā na bubodha kapotarāṭ |
BRP080.029.2/ anvārebhe kapoto vai priyāyā guṇakīrtanam || 29 ||
BRP080.030.1/ nādyāpy āyāti kalyāṇī mama harṣavivardhinī |
BRP080.030.2/ mama dharmasya jananī mama dehasya ceśvarī || 30 ||
BRP080.031.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ saiva nityaṁ sahāyinī |
BRP080.031.2/ tuṣṭe hasantī ruṣṭe ca mama duḥkhapramārjanī || 31 ||
BRP080.032.1/ sakhī mantreṣu sā nityaṁ mama vākyaratā sadā |
BRP080.032.2/ nādyāpy āyāti kalyāṇī samprayāte 'pi bhāskare || 32 ||
BRP080.033.1/ na jānāti vrataṁ mantraṁ daivaṁ dharmārtham eva ca |
BRP080.033.2/ pativratā patiprāṇā patimantrā patipriyā || 33 ||
BRP080.034.1/ nādyāpy āyāti kalyāṇī kiṁ karomi kva yāmi vā |
BRP080.034.2/ kiṁ me gṛhaṁ kānanaṁ ca tayā hīnaṁ hi dṛśyate || 34 ||
BRP080.035.1/ tayā yuktaṁ śriyā yuktaṁ bhīṣaṇaṁ vāpi śobhanam |
BRP080.035.2/ nādyāpy āyāti me kāntā yayā gṛham udīritam || 35 ||
BRP080.036.1/ vinānayā na jīviṣye tyaje vāpi priyāṁ tanum |
BRP080.036.2/ kiṁ kurvantu tv apatyāni luptadharmas tv ahaṁ punaḥ || 36 ||
BRP080.037.1/ evaṁ vilapatas tasya bhartur vākyaṁ niśamya sā |
BRP080.037.2/ pañjarasthaiva sā vākyaṁ bhartāram idam abravīt || 37 ||
BRP080.038.0/ kapotaky uvāca:
BRP080.038.1/ atrāham asmi baddhaiva vivaśāsmi khagottama |
BRP080.038.2/ ānītāhaṁ lubdhakena baddhā pāśair mahāmate || 38 ||
BRP080.039.1/ dhanyāsmy anugṛhītāsmi patir vakti guṇān mama |
BRP080.039.2/ sato vāpy asato vāpi kṛtārthāhaṁ na saṁśayaḥ || 39 ||
BRP080.040.1/ tuṣṭe bhartari nārīṇāṁ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ |
BRP080.040.2/ viparyaye tu nārīṇām avaśyaṁ nāśam āpnuyāt || 40 ||
BRP080.041.1/ tvaṁ daivaṁ tvaṁ prabhur mahyaṁ tvaṁ suhṛt tvaṁ parāyaṇam |
BRP080.041.2/ tvaṁ vrataṁ tvaṁ paraṁ brahma svargo mokṣas tvam eva ca || 41 ||
BRP080.043.1/ mā cintāṁ kuru kalyāṇa dharme buddhiṁ sthirāṁ kuru |
BRP080.043.2/ tvatprasādāc ca bhuktā hi bhogāś ca vividhā mayā |
BRP080.043.3/ alaṁ khedena majjena dharme buddhiṁ kuru sthirām || 43 ||
BRP080.044.0/ brahmovāca:
BRP080.044.1/ iti śrutvā priyāvākyam uttatāra nagottamāt |
BRP080.044.2/ yatra sā pañjarasthā tu kapotī vartate tvaram || 44 ||
[Page 294
]
BRP080.045.1/ tām āgatya priyāṁ dṛṣṭvā mṛtavac cāpi lubdhakam |
BRP080.045.2/ mocayāmīti tām āha niśceṣṭo lubdhako 'dhunā || 45 ||
BRP080.046.1/ mā muñcasva mahābhāga jñātvā sambandham asthiram |
BRP080.046.2/ lubdhānāṁ khecarā hy annaṁ jīvo jīvasya cāśanam || 46 ||
BRP080.047.1/ nāparādhaṁ smarāmy asya dharmabuddhiṁ sthirāṁ kuru |
BRP080.047.2/ gurur agnir dvijātīnāṁ varṇānāṁ brāhmaṇo guruḥ || 47 ||
BRP080.048.1/ patir eva guruḥ strīṇāṁ sarvasyābhyāgato guruḥ |
BRP080.048.2/ abhyāgatam anuprāptaṁ vacanais toṣayanti ye || 48 ||
BRP080.049.1/ teṣāṁ vāgīśvarī devī tṛptā bhavati niścitam |
BRP080.049.2/ tasyānnasya pradānena śakras tṛptim avāpnuyāt || 49 ||
BRP080.050.1/ pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ |
BRP080.050.2/ tasyopacārād vai lakṣmīr viṣṇunā prītim āpnuyāt || 50 ||
BRP080.051.1/ śayane sarvadevās tu tasmāt pūjyatamo 'tithiḥ |
BRP080.051.2/ abhyāgatam anuśrāntaṁ sūryoḍhaṁ gṛham āgatam |
BRP080.051.3/ taṁ vidyād devarūpeṇa sarvakratuphalo hy asau || 51 ||
BRP080.052.1/ abhyāgataṁ śrāntam anuvrajanti |
BRP080.052.2/ devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca |
BRP080.052.3/ tasmin hi tṛpte mudam āpnuvanti |
BRP080.052.4/ gate nirāśe 'pi ca te nirāśāḥ || 52 ||
BRP080.053.1/ tasmāt sarvātmanā kānta duḥkhaṁ tyaktvā śamaṁ vraja |
BRP080.053.2/ kṛtvā tiṣṭha śubhāṁ buddhiṁ dharmakṛtyaṁ samācara || 53 ||
BRP080.054.1/ upakāro 'pakāraś ca pravarāv iti sammatau |
BRP080.054.2/ upakāriṣu sarvo 'pi karoty upakṛtiṁ punaḥ || 54 ||
BRP080.055.1/ apakāriṣu yaḥ sādhuḥ puṇyabhāk sa udāhṛtaḥ || 55 ||
BRP080.056.0/ kapota uvāca:
BRP080.056.1/ āvayor anurūpaṁ ca tvayoktaṁ sādhu manyase |
BRP080.056.2/ kintu vaktavyam apy asti tac chṛṇuṣva varānane || 56 ||
BRP080.057.1/ sahasraṁ bharate kaścic chatam anyo daśāparaḥ |
BRP080.057.2/ ātmānaṁ ca sukhenānyo vayaṁ kaṣṭodarambharāḥ || 57 ||
BRP080.058.1/ gartadhānyadhanāḥ kecit kuśūladhanino 'pare |
BRP080.058.2/ ghaṭakṣiptadhanāḥ kecic cañcukṣiptadhanā vayam || 58 ||
BRP080.059.1/ pūjayāmi kathaṁ śrāntam abhyāgatam imaṁ śubhe || 59 ||
BRP080.060.0/ kapoty uvāca:
BRP080.060.1/ agnir āpaḥ śubhā vāṇī tṛṇakāṣṭhādikaṁ ca yat |
BRP080.060.2/ etad apy arthine deyaṁ śītārto lubdhakas tv ayam || 60 ||
BRP080.061.0/ brahmovāca:
BRP080.061.1/ etac chrutvā priyāvākyaṁ vṛkṣam āruhya pakṣirāṭ |
BRP080.061.2/ ālokayām āsa tadā vahniṁ dūraṁ dadarśa ha || 61 ||
BRP080.062.1/ sa tu gatvā vahnideśaṁ cañcunolmukam āharat |
BRP080.062.2/ puro 'gniṁ jvālayām āsa lubdhakasya kapotakaḥ || 62 ||
BRP080.063.1/ śuṣkakāṣṭhāni parṇāni tṛṇāni ca punaḥ punaḥ |
BRP080.063.2/ agnau nikṣepayām āsa niśīthe sa kapotarāṭ || 63 ||
BRP080.064.1/ tam agniṁ jvalitaṁ dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītaduḥkhitaḥ |
BRP080.064.2/ avaśāni svakāṅgāni pratāpya sukham āptavān || 64 ||
BRP080.065.1/ kṣudhāgninā dahyamānaṁ vyādhaṁ dṛṣṭvā kapotakī |
BRP080.065.2/ mā muñcasva mahābhāga iti bhartāram abravīt || 65 ||
[Page 295
]
BRP080.066.1/ svaśarīreṇa duḥkhārtaṁ lubdhakaṁ prīṇayāmi tam |
BRP080.066.2/ iṣṭātithīnāṁ ye lokās tāṁs tvaṁ prāpnuhi suvrata || 66 ||
BRP080.067.0/ kapota uvāca:
BRP080.067.1/ mayi tiṣṭhati naivāyaṁ tava dharmo vidhīyate |
BRP080.067.2/ iṣṭātithir bhavāmīha anujānīhi māṁ śubhe || 67 ||
BRP080.068.0/ brahmovāca:
BRP080.068.1/ ity uktvāgniṁ trir āvartya smaran devaṁ caturbhujam |
BRP080.068.2/ viśvātmakaṁ mahāviṣṇuṁ śaraṇyaṁ bhaktavatsalam || 68 ||
BRP080.069.1/ yathāsukhaṁ juṣasveti vadann agniṁ tathāviśat |
BRP080.069.2/ taṁ dṛṣṭvāgnau kṣiptajīvaṁ lubdhako vākyam abravīt || 69 ||
BRP080.070.0/ lubdhaka uvāca:
BRP080.070.1/ aho mānuṣadehasya dhig jīvitam idaṁ mama |
BRP080.070.2/ yad idaṁ pakṣirājena madarthe sāhasaṁ kṛtam || 70 ||
BRP080.071.0/ brahmovāca:
BRP080.071.1/ evaṁ bruvantaṁ taṁ lubdhaṁ pakṣiṇī vākyam abravīt || 71 ||
BRP080.072.0/ kapotaky uvāca:
BRP080.072.1/ māṁ tvaṁ muñca mahābhāga dūraṁ yāty eṣa me patiḥ || 72 ||
BRP080.073.0/ brahmovāca:
BRP080.073.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā pañjarasthāṁ kapotakīm |
BRP080.073.2/ lubdhako mocayām āsa tarasā bhītavat tadā || 73 ||
BRP080.074.1/ sāpi pradakṣiṇaṁ kṛtvā patim agniṁ tadā jagau || 74 ||
BRP080.075.0/ kapoty uvāca:
BRP080.075.1/ strīṇām ayaṁ paro dharmo yad bhartur anuveśanam |
BRP080.075.2/ vede ca vihito mārgaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ || 75 ||
BRP080.076.1/ vyālagrāhī yathā vyālaṁ bilād uddharate balāt |
BRP080.076.2/ evaṁ tv anugatā nārī saha bhartrā divaṁ vrajet || 76 ||
BRP080.077.1/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yāni romāṇi mānuṣe |
BRP080.077.2/ tāvatkālaṁ vaset svarge bhartāraṁ yānugacchati || 77 ||
BRP080.078.1/ namaskṛtvā bhuvaṁ devān gaṅgāṁ cāpi vanaspatīn |
BRP080.078.2/ āśvāsya tāny apatyāni lubdhakaṁ vākyam abravīt || 78 ||
BRP080.079.0/ kapoty uvāca:
BRP080.079.1/ tvatprasādān mahābhāga upapannaṁ mamedṛśam |
BRP080.079.2/ apatyānāṁ kṣamasveha bhartrā yāmi triviṣṭapam || 79 ||
BRP080.080.0/ brahmovāca:
BRP080.080.1/ ity uktvā pakṣiṇī sādhvī praviveśa hutāśanam |
BRP080.080.2/ praviṣṭāyāṁ hutavahe jayaśabdo nyavartata || 80 ||
BRP080.081.1/ gagane sūryasaṅkāśaṁ vimānam atiśobhanam |
BRP080.081.2/ tadārūḍhau suranibhau dampatī dadṛśe tataḥ || 81 ||
[Page 296
]
BRP080.082.1/ harṣeṇa procatur ubhau lubdhakaṁ vismayānvitam || 82 ||
BRP080.083.0/ dampatī ūcatuḥ:
BRP080.083.1/ gacchāvas tridaśasthānam āpṛṣṭo 'si mahāmate |
BRP080.083.2/ āvayoḥ svargasopānam atithis tvaṁ namo 'stu te || 83 ||
BRP080.084.0/ brahmovāca:
BRP080.084.1/ vimānavaram ārūḍhau tau dṛṣṭvā lubdhako 'pi saḥ |
BRP080.084.2/ sadhanuḥ pañjaraṁ tyaktvā kṛtāñjalir abhāṣata || 84 ||
BRP080.085.0/ lubdhaka uvāca:
BRP080.085.1/ na tyaktavyo mahābhāgau deyaṁ kiñcid ajānate |
BRP080.085.2/ aham atrātithir mānyo niṣkṛtiṁ vaktum arhathaḥ || 85 ||
BRP080.086.0/ dampatī ūcatuḥ:
BRP080.086.1/ gautamīṁ gaccha bhadraṁ te tasyāḥ pāpaṁ nivedaya |
BRP080.086.2/ tatraivāplavanāt pakṣaṁ sarvapāpair vimokṣyase || 86 ||
BRP080.087.1/ muktapāpaḥ punas tatra gaṅgāyām avagāhane |
BRP080.087.2/ aśvamedhaphalaṁ puṇyaṁ prāpya puṇyo bhaviṣyasi || 87 ||
BRP080.088.1/ saridvarāyāṁ gautamyāṁ brahmaviṣṇvīśasambhuvi |
BRP080.088.2/ punar āplavanād eva tyaktvā dehaṁ malīmasam || 88 ||
BRP080.089.1/ vimānavaram ārūḍhaḥ svargaṁ gantāsy asaṁśayam || 89 ||
BRP080.090.0/ brahmovāca:
BRP080.090.1/ tac chrutvā vacanaṁ tābhyāṁ tathā cakre sa lubdhakaḥ |
BRP080.090.2/ vimānavaram ārūḍho divyarūpadharo 'bhavat || 90 ||
BRP080.091.1/ divyamālyāmbaradharaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ |
BRP080.091.2/ kapotaś ca kapotī ca tṛtīyo lubdhakas tathā |
BRP080.091.3/ gaṅgāyāś ca prabhāveṇa sarve vai divam ākraman || 91 ||
BRP080.092.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kāpotam iti viśrutam |
BRP080.092.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṛpūjanam eva ca || 92 ||
BRP080.093.1/ japayajñādikaṁ karma tad ānantyāya kalpate || 93 ||
81. Chapter 81 :: Story of Skanda's lust
[Note: [ SS 146]
BRP081.001.0/ brahmovāca:
BRP081.001.1/ kārttikeyaṁ paraṁ tīrthaṁ kaumāram iti viśrutam |
BRP081.001.2/ yannāmaśravaṇād eva kulavān rūpavān bhavet || 1 ||
BRP081.002.1/ nihate tārake daitye svasthe jāte triviṣṭape |
BRP081.002.2/ kārttikeyaṁ sutaṁ jyeṣṭhaṁ prītyā provāca pārvatī || 2 ||
BRP081.003.1/ yathāsukhaṁ bhuṅkṣva bhogāṁs trailokye manasaḥ priyān |
BRP081.003.2/ mamājñayā prītamanāḥ pituś caiva prasādataḥ || 3 ||
BRP081.004.1/ evam uktaḥ sa vai mātrā viśākho devatāstriyaḥ |
BRP081.004.2/ yathāsukhaṁ balād reme devapatnyo 'pi remire || 4 ||
BRP081.005.1/ tataḥ sambhujyamānāsu devapatnīṣu nārada |
BRP081.005.2/ nāśaknuvan vārayituṁ kārttikeyaṁ divaukasaḥ || 5 ||
[Page 297
]
BRP081.006.1/ tato nivedayām āsuḥ pārvatyai putrakarma tat |
BRP081.006.2/ asakṛd vāryamāṇo 'pi mātrā devaiḥ sa śaktidhṛk || 6 ||
BRP081.007.1/ naivāsāv akarod vākyaṁ strīṣv āsaktas tu ṣaṇmukhaḥ |
BRP081.007.2/ abhiśāpabhayād bhītā pārvatī paryacintayat || 7 ||
BRP081.008.1/ putrasnehāt tathaiveśā devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP081.008.2/ devapatnyaś ciraṁ rakṣyā iti matvā punaḥ punaḥ || 8 ||
BRP081.009.1/ yasyāṁ tu ramate skandaḥ pārvatī tv api tādṛśī |
BRP081.009.2/ tadrūpam ātmanaḥ kṛtvā vartayām āsa pārvatī || 9 ||
BRP081.010.1/ indrasya varuṇasyāpi bhāryām āhūya ṣaṇmukhaḥ |
BRP081.010.2/ yāvat paśyati tasyāṁ tu mātṛrūpam apaśyata || 10 ||
BRP081.011.1/ tām apāsya namasyātha punar anyām athāhvayat |
BRP081.011.2/ tasyāṁ tu mātṛrūpaṁ sa prekṣya lajjām upeyivān || 11 ||
BRP081.012.1/ evaṁ bahvīṣu tad rūpaṁ dṛṣṭvā mātṛmayaṁ jagat |
BRP081.012.2/ iti sañcintya gāṅgeyo vairāgyam agamat tadā || 12 ||
BRP081.013.1/ sa tu mātṛkṛtaṁ jñātvā pravṛttasya nivartanam |
BRP081.013.2/ nivāryaś ced ahaṁ bhogāt kintu pūrvaṁ pravartitaḥ || 13 ||
BRP081.014.1/ tasmān mātṛkṛtaṁ sarvaṁ mama hāsyāspadaṁ tv iti |
BRP081.014.2/ lajjayā parayā yukto gautamīm agamat tadā || 14 ||
BRP081.015.1/ iyaṁ ca mātṛrūpā me śṛṇotu mama bhāṣitam |
BRP081.015.2/ itaḥ strīnāmadheyaṁ yan mama mātṛsamaṁ matam || 15 ||
BRP081.016.1/ evaṁ jñātvā lokanāthaḥ pārvatyā saha śaṅkaraḥ |
BRP081.016.2/ putraṁ nivārayām āsa vṛttam ity abravīd guruḥ || 16 ||
BRP081.017.1/ tataḥ surapatiḥ prītaḥ kiṁ dadāmīti cintayan |
BRP081.017.2/ kṛtāñjalipuṭaḥ skandaḥ pitaraṁ punar abravīt || 17 ||
BRP081.018.0/ skanda uvāca:
BRP081.018.1/ senāpatiḥ surapatis tava putro 'ham ity api |
BRP081.018.2/ alam etena deveśa kiṁ varaiḥ surapūjita || 18 ||
BRP081.019.1/ athavā dātukāmo 'si lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP081.019.2/ yāce 'haṁ nātmanā deva tad anujñātum arhasi || 19 ||
BRP081.020.1/ mahāpātakinaḥ kecid gurudārābhigāminaḥ |
BRP081.020.2/ atrāplavanamātreṇa dhautapāpā bhavantu te || 20 ||
BRP081.021.1/ āpnuvantūttamāṁ jātiṁ tiryañco 'pi sureśvara |
BRP081.021.2/ kurūpo rūpasampattim atra snānād avāpnuyāt || 21 ||
BRP081.022.0/ brahmovāca:
BRP081.022.1/ evam astv iti taṁ śambhuḥ pratyanandat suteritam |
BRP081.022.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kārttikeyam iti śrutam |
BRP081.022.3/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 22 ||
82. Chapter 82 :: Story of the Kṛttikās and of Skanda's birth
[Page 298
]
[Note: [ SS 147]
BRP082.001.0/ brahmovāca:
BRP082.001.1/ yat khyātaṁ kṛttikātīrthaṁ kārttikeyād anantaram |
BRP082.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa somapānaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP082.002.1/ purā tārakanāśāya bhavareto 'pibat kaviḥ |
BRP082.002.2/ retogarbhaṁ kaviṁ dṛṣṭvā ṛṣipatnyo 'spṛhan mune || 2 ||
BRP082.003.1/ saptarṣīṇām ṛtusnātāṁ varjayitvā tv arundhatīm |
BRP082.003.2/ tāsu garbhaḥ samabhavat ṣaṭsu strīṣu tadāgnitaḥ || 3 ||
BRP082.004.1/ tapyamānās tu śobhiṣṭhā ṛtusnātās tu tā mune |
BRP082.004.2/ kiṁ kurmaḥ kva nu gacchāmaḥ kiṁ kṛtvā sukṛtaṁ bhavet || 4 ||
BRP082.005.1/ ity uktvā tā mitho gaṅgāṁ vyagrā gatvā vyapīḍayan |
BRP082.005.2/ tābhyas te niḥsṛtā garbhāḥ phenarūpās tadāmbhasi || 5 ||
BRP082.006.1/ ambhasā tv ekatāṁ prāptā vāyunā sarva eva hi |
BRP082.006.2/ ekarūpas tadā tābhyaḥ ṣaṇmukhaḥ samajāyata || 6 ||
BRP082.007.1/ srāvayitvā tu tān garbhān ṛṣipatnyo gṛhān yayuḥ |
BRP082.007.2/ tāsāṁ vikṛtarūpāṇi dṛṣṭvā te ṛṣayo 'bruvan || 7 ||
BRP082.008.1/ gamyatāṁ gamyatāṁ śīghraṁ svairī vṛttir na yujyate |
BRP082.008.2/ strīṇām iti tato vatsa nirastāḥ patibhis tu tāḥ || 8 ||
BRP082.009.1/ tato duḥkhaṁ samāviṣṭās tyaktāḥ svapatibhiś ca ṣaṭ |
BRP082.009.2/ tā dṛṣṭvā nāradaḥ prāha kārttikeyo harodbhavaḥ || 9 ||
BRP082.010.1/ gāṅgeyo 'gnibhavaś ceti vikhyātas tārakāntakaḥ |
BRP082.010.2/ taṁ yāntu na cirād eva prīto bhogaṁ pradāsyati || 10 ||
BRP082.011.1/ devarṣer vacanād eva samabhyetya ca ṣaṇmukham |
BRP082.011.2/ kṛttikāḥ svayam evaitad yathāvṛttaṁ nyavedayat || 11 ||
BRP082.012.1/ tābhyo vākyaṁ kṛttikābhyaḥ kārttikeyo 'numanya ca |
BRP082.012.2/ gautamīṁ yāntu sarvāś ca snātvāpūjya maheśvaram || 12 ||
BRP082.013.1/ eṣyāmi cāhaṁ tatraiva yāsyāmi suramandiram |
BRP082.013.2/ tathety uktvā kṛttikāś ca snātvā gaṅgāṁ ca gautamīm || 13 ||
BRP082.014.1/ deveśvaraṁ ca sampūjya kārttikeyānuśāsanāt |
BRP082.014.2/ deveśvaraprasādena prayayuḥ suramandiram || 14 ||
BRP082.015.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kṛttikātīrtham ucyate |
BRP082.015.2/ kārttikyāṁ kṛttikāyoge tatra yaḥ snānam ācaret || 15 ||
BRP082.016.1/ sarvakratuphalaṁ prāpya rājā bhavati dhārmikaḥ |
BRP082.016.2/ tattīrthasmaraṇaṁ vāpi yaḥ karoti śṛṇoti ca |
BRP082.016.3/ sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt || 16 ||
83. Chapter 83 :: The completion of Bhauvana's ten horse-sacrifices
[Note: [ SS 147-148]
BRP083.001.0/ brahmovāca:
BRP083.001.1/ daśāśvamedhikaṁ tīrthaṁ tac chṛṇuṣva mahāmune |
BRP083.001.2/ yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP083.002.1/ viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ |
BRP083.002.2/ tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ || 2 ||
[Page 299
]
BRP083.003.1/ purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ |
BRP083.003.2/ tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ || 3 ||
BRP083.004.1/ yakṣye 'haṁ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune |
BRP083.004.2/ ity apṛcchad guruṁ vipraṁ kva yakṣyāmi surān iti || 4 ||
BRP083.005.1/ so 'vadad devayajanaṁ tatra tatra nṛpottama |
BRP083.005.2/ yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn || 5 ||
BRP083.006.1/ tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale |
BRP083.006.2/ yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā || 6 ||
BRP083.007.1/ pūrṇatāṁ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ |
BRP083.007.2/ vihāya devayajanaṁ punar anyatra tān kratūn || 7 ||
BRP083.008.1/ upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ |
BRP083.008.2/ dṛṣṭvāpūrṇāṁs tato yajñān rājā gurum abhāṣata || 8 ||
BRP083.009.0/ rājovāca:
BRP083.009.1/ deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā |
BRP083.009.2/ pūrṇatāṁ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ || 9 ||
BRP083.010.0/ brahmovāca:
BRP083.010.1/ tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā |
BRP083.010.2/ gīṣpater bhrātaraṁ jyeṣṭhaṁ gatvā saṁvartam ūcatuḥ || 10 ||
BRP083.011.0/ kaśyapabhauvanāv ūcatuḥ:
BRP083.011.1/ bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada |
BRP083.011.2/ daśa sampūrṇatāṁ yānti taṁ deśaṁ taṁ guruṁ vada || 11 ||
BRP083.012.0/ brahmovāca:
BRP083.012.1/ tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṁvarto bhauvanaṁ tadā |
BRP083.012.2/ abravīd gaccha brahmāṇaṁ guruṁ deśaṁ vadiṣyati || 12 ||
BRP083.013.1/ bhauvano 'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā |
BRP083.013.2/ āgatya mām abravīc ca guruṁ deśādikaṁ ca yat || 13 ||
BRP083.014.1/ tato 'ham abravaṁ putra bhauvanaṁ kaśyapaṁ tathā |
BRP083.014.2/ gautamīṁ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān || 14 ||
BRP083.015.1/ ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ |
BRP083.015.2/ guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ || 15 ||
BRP083.016.1/ ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ |
BRP083.016.2/ setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ || 16 ||
BRP083.017.1/ tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt |
BRP083.017.2/ kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ || 17 ||
BRP083.018.1/ tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau |
BRP083.018.2/ sampūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṁ dātum udyataḥ || 18 ||
BRP083.019.1/ tato 'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam |
BRP083.019.2/ pūjayitvā sthitaṁ viprān ṛtvijo 'tha sadaspatīn || 19 ||
BRP083.020.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP083.020.1/ purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām |
BRP083.020.2/ pṛthivīṁ dātukāmena dattaṁ sarvaṁ tvayā nṛpa || 20 ||
BRP083.021.1/ bhūmidānaspṛhāṁ tyaktvā annaṁ dehi mahāphalam |
BRP083.021.2/ nānnadānasamaṁ puṇyaṁ triṣu lokeṣu vidyate || 21 ||
[Page 300
]
BRP083.022.1/ viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune |
BRP083.022.2/ tvayā tu hayamedho 'yaṁ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ |
BRP083.022.3/ kṛtakṛtyo 'si bhadraṁ te nātra kāryā vicāraṇā || 22 ||
BRP083.023.0/ brahmovāca:
BRP083.023.1/ tathāpi dātukāmaṁ taṁ mahī provāca bhauvanam || 23 ||
BRP083.024.0/ pṛthivy uvāca:
BRP083.024.1/ viśvakarmaja sārvabhauma mā māṁ dehi punaḥ punaḥ |
BRP083.024.2/ nimajje 'haṁ salilasya madhye tasmān na dīyatām || 24 ||
BRP083.025.0/ brahmovāca:
BRP083.025.1/ tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṁ deyam iti cābravīt |
BRP083.025.2/ punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṁ brāhmaṇair vṛtam || 25 ||
BRP083.026.0/ bhūmy uvāca:
BRP083.026.1/ tilā gāvo dhanaṁ dhānyaṁ yat kiñcid gautamītaṭe |
BRP083.026.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ dānaṁ kiṁ māṁ bhauvana dāsyasi || 26 ||
BRP083.027.1/ gaṅgātīraṁ samāśritya grāsam ekaṁ dadāti yaḥ |
BRP083.027.2/ tenāhaṁ sakalā dattā kiṁ māṁ bhauvana dāsyasi || 27 ||
BRP083.028.0/ brahmovāca:
BRP083.028.1/ tad bhuvo vacanaṁ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ |
BRP083.028.2/ tatheti matvā viprebhyo hy annaṁ prādāt suvistaram || 28 ||
BRP083.029.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ daśāśvamedhikaṁ viduḥ |
BRP083.029.2/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ snānād avāpyate || 29 ||
84. Chapter 84 :: Birth of Hanumat and his half-brother
[Note: [ SS 149]
BRP084.001.0/ brahmovāca:
BRP084.001.1/ paiśācaṁ tīrtham aparaṁ pūjitaṁ brahmavādibhiḥ |
BRP084.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi gautamyā dakṣiṇe taṭe || 1 ||
BRP084.002.1/ girir brahmagireḥ pārśve añjano nāma nārada |
BRP084.002.2/ tasmiñ śaile munivara śāpabhraṣṭā varāpsarā || 2 ||
BRP084.003.1/ añjanā nāma tatrāsīd uttamāṅgena vānarī |
BRP084.003.2/ kesarī nāma tadbhartā adriketi tathāparā || 3 ||
BRP084.004.1/ sāpi kesariṇo bhāryā śāpabhraṣṭā varāpsarā |
BRP084.004.2/ uttamāṅgena mārjārī sāpy āste 'ñjanaparvate || 4 ||
BRP084.005.1/ dakṣiṇārṇavam abhyāgāt kesarī lokaviśrutaḥ |
BRP084.005.2/ etasminn antare 'gastyo 'ñjanaṁ parvatam abhyagāt || 5 ||
BRP084.006.1/ añjanā cādrikā caiva agastyam ṛṣisattamam |
BRP084.006.2/ pūjayām āsatur ubhe yathānyāyaṁ yathāsukham || 6 ||
BRP084.007.1/ tataḥ prasanno bhagavān āhobhe vriyatāṁ varaḥ |
BRP084.007.2/ te āhatur ubhe 'gastyaṁ putrau dehi munīśvara || 7 ||
[Page 301
]
BRP084.008.1/ sarvebhyo balinau śreṣṭhau sarvalokopakārakau |
BRP084.008.2/ tathety uktvā muniśreṣṭho jagāmāśāṁ sa dakṣiṇām || 8 ||
BRP084.009.1/ tataḥ kadācit te kāle añjanā cādrikā tathā |
BRP084.009.2/ gītaṁ nṛtyaṁ ca hāsyaṁ ca kurvatyau girimūrdhani || 9 ||
BRP084.010.1/ vāyuś ca nirṛtiś cāpi te dṛṣṭvā sasmitau surau |
BRP084.010.2/ kāmākrāntadhiyau cobhau tadā satvaram īyatuḥ || 10 ||
BRP084.011.1/ bhārye bhavetām ubhayor āvāṁ devau varapradau |
BRP084.011.2/ te apy ūcatur astv etad remāte girimūrdhani || 11 ||
BRP084.012.1/ añjanāyāṁ tathā vāyor hanumān samajāyata |
BRP084.012.2/ adrikāyāṁ ca nirṛter adrir nāma piśācarāṭ || 12 ||
BRP084.013.1/ punas te āhatur ubhe putrau jātau muner varāt |
BRP084.013.2/ āvayor vikṛtaṁ rūpam uttamāṅgena dūṣitam || 13 ||
BRP084.014.1/ śāpāc chacīpates tatra yuvām ājñātum arhathaḥ |
BRP084.014.2/ tataḥ provāca bhagavān vāyuś ca nirṛtis tathā || 14 ||
BRP084.015.1/ gautamyāṁ snānadānābhyāṁ śāpamokṣo bhaviṣyati |
BRP084.015.2/ ity uktvā tāv ubhau prītau tatraivāntaradhīyatām || 15 ||
BRP084.016.1/ tato 'ñjanāṁ samādāya adriḥ paiśācamūrtimān |
BRP084.016.2/ bhrātur hanumataḥ prītyai snāpayām āsa mātaram || 16 ||
BRP084.017.1/ tathaiva hanumān gaṅgām ādāyādrim atitvaran |
BRP084.017.2/ mārjārarūpiṇīṁ nītvā gautamyās tīram āptavān || 17 ||
BRP084.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ paiśācaṁ cāñjanaṁ tathā |
BRP084.018.2/ brahmaṇo girim āsādya sarvakāmapradaṁ śubham || 18 ||
BRP084.019.1/ yojanānāṁ tripañcāśan mārjāraṁ pūrvato bhavet |
BRP084.019.2/ mārjārasañjñitāt tasmād dhanūmantaṁ vṛṣākapim || 19 ||
BRP084.020.1/ phenāsaṅgamam ākhyātaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP084.020.2/ tasya svarūpaṁ vyuṣṭiś ca tatraiva procyate śubhā || 20 ||
85. Chapter 85 :: Story of Kaṇva's hunger
[Note: [ SS 149-150]
BRP085.001.0/ brahmovāca:
BRP085.001.1/ kṣudhātīrtham iti khyātaṁ śṛṇu nārada tanmanāḥ |
BRP085.001.2/ kathyamānaṁ mahāpuṇyaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP085.002.1/ ṛṣir āsīt purā kaṇvas tapasvī vedavittamaḥ |
BRP085.002.2/ paribhramann āśramāṇi kṣudhayā paripīḍitaḥ || 2 ||
BRP085.003.1/ gautamasyāśramaṁ puṇyaṁ samṛddhaṁ cānnavāriṇā |
BRP085.003.2/ ātmānaṁ ca kṣudhāyuktaṁ samṛddhaṁ cāpi gautamam || 3 ||
BRP085.004.1/ vīkṣya kaṇvo 'tha vaiṣamyaṁ vairāgyam agamat tadā |
BRP085.004.2/ gautamo 'pi dvijaśreṣṭho hy ahaṁ tapasi niṣṭhitaḥ || 4 ||
BRP085.005.1/ samena yācñāyuktā syāt tasmād gautamaveśmani |
BRP085.005.2/ na bhokṣye 'haṁ kṣudhārto 'pi pīḍite 'pi kalevare || 5 ||
BRP085.006.1/ gaccheyaṁ gautamīṁ gaṅgām arjayeyaṁ ca sampadam |
BRP085.006.2/ iti niścitya medhāvī gatvā gaṅgāṁ ca pāvanīm || 6 ||
[Page 302
]
BRP085.007.1/ snātvā śucir yatamanā upaviśya kuśāsane |
BRP085.007.2/ tuṣṭāva gautamīṁ gaṅgāṁ kṣudhāṁ ca paramāpadam || 7 ||
BRP085.008.0/ kaṇva uvāca:
BRP085.008.1/ namo 'stu gaṅge paramārtihāriṇi |
BRP085.008.2/ namaḥ kṣudhe sarvajanārtikāriṇi |
BRP085.008.3/ namo maheśānajaṭodbhave śubhe |
BRP085.008.4/ namo mahāmṛtyumukhād vinisṛte || 8 ||
BRP085.009.1/ puṇyātmanāṁ śāntarūpe krodharūpe durātmanām |
BRP085.009.2/ saridrūpeṇa sarveṣāṁ tāpapāpāpahāriṇi || 9 ||
BRP085.010.1/ kṣudhārūpeṇa sarveṣāṁ tāpapāpaprade namaḥ |
BRP085.010.2/ namaḥ śreyaskari devi namaḥ pāpapratardini |
BRP085.010.3/ namaḥ śāntikari devi namo dāridryanāśini || 10 ||
BRP085.011.0/ brahmovāca:
BRP085.011.1/ ity evaṁ stuvatas tasya purastād abhavad dvayam |
BRP085.011.2/ ekaṁ gāṅgaṁ manohāri hy aparaṁ bhīṣaṇākṛti |
BRP085.011.3/ punaḥ kṛtāñjalir bhūtvā namaskṛtvā dvijottamaḥ || 11 ||
BRP085.012.0/ kaṇva uvāca:
BRP085.012.1/ sarvamaṅgalamāṅgalye brāhmi māheśvari śubhe |
BRP085.012.2/ vaiṣṇavi tryambake devi godāvari namo 'stu te || 12 ||
BRP085.013.1/ tryambakasya jaṭodbhūte gautamasyāghanāśini |
BRP085.013.2/ saptadhā sāgaraṁ yānti godāvari namo 'stu te || 13 ||
BRP085.014.1/ sarvapāpakṛtāṁ pāpe dharmakāmārthanāśini |
BRP085.014.2/ duḥkhalobhamayi devi kṣudhe tubhyaṁ namo namaḥ || 14 ||
BRP085.015.0/ brahmovāca:
BRP085.015.1/ tat kaṇvavacanaṁ śrutvā suprīte āhatur dvijam || 15 ||
BRP085.016.0/ gaṅgākṣudhe ūcatuḥ:
BRP085.016.1/ abhīṣṭaṁ vada kalyāṇa varān varaya suvrata || 16 ||
BRP085.017.0/ brahmovāca:
BRP085.017.1/ provāca praṇato gaṅgāṁ kaṇvaḥ kṣudhāṁ yathākramam || 17 ||
BRP085.018.0/ kaṇva uvāca:
BRP085.018.1/ dehi devi manojñāni kāmāni vibhavaṁ mama |
BRP085.018.2/ āyur vittaṁ ca bhuktiṁ ca muktiṁ gaṅge prayaccha me || 18 ||
BRP085.019.0/ brahmovāca:
BRP085.019.1/ ity uktvā gautamīṁ gaṅgāṁ kṣudhāṁ cāha dvijottamaḥ || 19 ||
BRP085.020.0/ kaṇva uvāca:
BRP085.020.1/ mayi madvaṁśaje cāpi kṣudhe tṛṣṇe daridriṇi |
BRP085.020.2/ yāhi pāpatare rūkṣe na bhūyās tvaṁ kadācana || 20 ||
BRP085.021.1/ anena stavena ye vai tvāṁ stuvanti kṣudhāturāḥ |
BRP085.021.2/ teṣāṁ dāridryaduḥkhāni na bhaveyur varo 'paraḥ || 21 ||
BRP085.022.1/ asmiṁs tīrthe mahāpuṇye snānadānajapādikam |
BRP085.022.2/ ye kurvanti narā bhaktyā lakṣmībhājo bhavantu te || 22 ||
[Page 303
]
BRP085.023.1/ yas tv idaṁ paṭhate stotraṁ tīrthe vā yadi vā gṛhe |
BRP085.023.2/ tasya dāridryaduḥkhebhyo na bhayaṁ syād varo 'paraḥ || 23 ||
BRP085.025.0/ brahmovāca:
BRP085.025.1/ evam astv iti coktvā te kaṇvaṁ yāte svam ālayam |
BRP085.025.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kāṇvaṁ gāṅgaṁ kṣudhābhidham |
BRP085.025.3/ sarvapāpaharaṁ vatsa pitṝṇāṁ prītivardhanam || 25 ||
86. Chapter 86 :: Story of Yama neglecting his duty
[Note: [ SS 150-151]
BRP086.001.0/ brahmovāca:
BRP086.001.1/ asti brahman mahātīrthaṁ cakratīrtham iti śrutam |
BRP086.001.2/ tatra snānān naro bhaktyā harer lokam avāpnuyāt || 1 ||
BRP086.002.1/ ekādaśyāṁ tu śuklāyām upoṣya pṛthivīpate |
BRP086.002.2/ gaṇikāsaṅgame snātvā prāpnuyād akṣayaṁ padam || 2 ||
BRP086.003.1/ purā tatra yathā vṛttaṁ tan me nigadataḥ śṛṇu |
BRP086.003.2/ āsīd viśvadharo nāma vaiśyo bahudhanānvitaḥ || 3 ||
BRP086.004.1/ uttare vayasi śreṣṭhas tasya putro 'bhavad ṛṣe |
BRP086.004.2/ guṇavān rūpasampanno vilāsī śubhadarśanaḥ || 4 ||
BRP086.005.1/ prāṇebhyo 'pi priyaḥ putraḥ kāle pañcatvam āgataḥ |
BRP086.005.2/ tathā dṛṣṭvā tu taṁ putraṁ dampatī duḥkhapīḍitau || 5 ||
BRP086.006.1/ kurvāte sma tadā tena sahaiva maraṇe matim |
BRP086.006.2/ hā putra hanta kālena pāpena sudurātmanā || 6 ||
BRP086.007.1/ yauvane vartamāno 'pi nīto 'si guṇasāgara |
BRP086.007.2/ āvayoś ca tathaiva tvaṁ prāṇebhyo 'pi sudurlabhaḥ || 7 ||
BRP086.008.1/ itthaṁ tu ruditaṁ śrutvā dampatyoḥ karuṇaṁ yamaḥ |
BRP086.008.2/ tyaktvā nijapuraṁ tūrṇaṁ kṛpayāviṣṭamānasaḥ || 8 ||
BRP086.009.1/ godāvaryāḥ śubhe tīre sthito dhyāyañ janārdanam |
BRP086.009.2/ api svalpena kālena prajā vṛddhāḥ samantataḥ || 9 ||
BRP086.010.1/ iyata iti me pṛthvī kathyatāṁ kena pūritā |
BRP086.010.2/ na kaścin mriyate jantur bhārākrāntā vasundharā || 10 ||
BRP086.011.1/ tato devī gatā tūrṇaṁ vasudhā munisattama |
BRP086.011.2/ yatrāsti surasaṁyuktaḥ śakraḥ parapurañjayaḥ |
BRP086.011.3/ dṛṣṭvā vasundharām indraḥ praṇipatyedam abravīt || 11 ||
BRP086.012.0/ indra uvāca:
BRP086.012.1/ kim āgamanakāryaṁ ta iti me pṛthvi kathyatām || 12 ||
BRP086.013.0/ dharovāca:
BRP086.013.1/ bhāreṇa guruṇā śakra pīḍitāhaṁ vinā vadham |
BRP086.013.2/ kāraṇaṁ praṣṭum āyātā kim idaṁ kathyatāṁ mama || 13 ||
BRP086.014.0/ brahmovāca:
BRP086.014.1/ iti śrutvā mahīvākyam indro vacanam abravīt || 14 ||
BRP086.015.0/ indra uvāca:
BRP086.015.1/ kāraṇaṁ yadi nāma syāt tadānīṁ jñāyate mayā |
BRP086.015.2/ surāṇāṁ hi patir yasmād ahaṁ sarvāsu medini || 15 ||
[Page 304
]
BRP086.016.0/ brahmovāca:
BRP086.016.1/ atha pṛthvī tadā vākyaṁ śrutvā cāha śacīpatim |
BRP086.016.2/ yama ādiśyatāṁ tarhi yathā saṁharate prajāḥ || 16 ||
BRP086.017.1/ iti śrutvā vaco mahyā ādiṣṭāḥ siddhakinnarāḥ |
BRP086.017.2/ yamasyānayane śīghraṁ mahendreṇa mahāmune || 17 ||
BRP086.018.1/ tatas te satvaraṁ yātāḥ sarve vaivasvataṁ puram |
BRP086.018.2/ naivāpaśyan yamaṁ tatra te siddhāḥ saha kinnaraiḥ |
BRP086.018.3/ tathāgatya punar vegād vārttā śakre niveditā || 18 ||
BRP086.019.0/ siddhakinnarā ūcuḥ:
BRP086.019.1/ yamo yamapure nātha asmābhir nāvalokitaḥ |
BRP086.019.2/ mahatāpi suyatnena vīkṣyamāṇaḥ samantataḥ || 19 ||
BRP086.020.0/ brahmovāca:
BRP086.020.1/ iti śrutvā vacas teṣāṁ pṛṣṭaḥ śakreṇa vai tadā |
BRP086.020.2/ savitā sa pitā tasya yamaḥ kutrāsta ity atha || 20 ||
BRP086.021.0/ sūrya uvāca:
BRP086.021.1/ śakra godāvarītīre kṛtānto vartate 'dhunā |
BRP086.021.2/ caraṁs tatra tapas tīvraṁ na jāne kiṁ nu kāraṇam || 21 ||
BRP086.022.0/ brahmovāca:
BRP086.022.1/ iti śrutvā vaco bhānoḥ śakraḥ śaṅkām upāviśat || 22 ||
BRP086.023.0/ śakra uvāca:
BRP086.023.1/ aho kaṣṭaṁ mahākaṣṭaṁ naṣṭā me suranāthatā |
BRP086.023.2/ godāvaryāṁ tapaḥ kuryād yamo vai duṣṭaceṣṭitaḥ |
BRP086.023.3/ jighṛkṣur matpadaṁ nūnaṁ devā iti matir mama || 23 ||
BRP086.024.0/ brahmovāca:
BRP086.024.1/ ity uktvā sahasendreṇa āhūtaś cāpsarogaṇaḥ || 24 ||
BRP086.025.0/ indra uvāca:
BRP086.025.1/ kā bhavatīṣu kālasya sthitasya tapasi dviṣaḥ |
BRP086.025.2/ tapaḥpraṇāśane śaktā iti me śīghram ucyatām || 25 ||
BRP086.026.0/ brahmovāca:
BRP086.026.1/ iti śakravacaḥ śrutvā noce kāpi mahāmune |
BRP086.026.2/ atha śakraḥ prakopeṇa pratyuvācāpsarogaṇam || 26 ||
BRP086.027.0/ indra uvāca:
BRP086.027.1/ uttaraṁ nābravīt kiñcid yāmas tarhi vayaṁ svayam |
BRP086.027.2/ sajjā bhavantu vibudhāḥ sainyair āyāntu mā ciram |
BRP086.027.3/ ghātayāmo vayaṁ śatruṁ tapasā svargakāmukam || 27 ||
BRP086.028.0/ brahmovāca:
BRP086.028.1/ ity ukte sati devānāṁ senā prādurbabhūva ha |
BRP086.028.2/ itīndrahṛdayaṁ jñātvā hariṇā lokadhāriṇā || 28 ||
BRP086.029.1/ preṣitaṁ cakriṇā cakraṁ rakṣaṇāya yamasya hi |
BRP086.029.2/ cakraṁ yatrābhavat tatra cakratīrtham anuttamam || 29 ||
BRP086.030.1/ athendraṁ menakā prāha śaṅkiteti vacas tadā || 30 ||
BRP086.031.0/ menakovāca:
BRP086.031.1/ kālāvalokane nālaṁ kācid asti sureśvara |
BRP086.031.2/ maraṇaṁ ca varaṁ deva bhavato na yamāt punaḥ || 31 ||
BRP086.032.1/ rūpayauvanamatteyaṁ gaṇikāyācanaṁ prabho |
BRP086.032.2/ preṣaṇaṁ tat prayacchaiṣā svāmitvaṁ manyate tvayā || 32 ||
[Page 305
]
BRP086.033.0/ brahmovāca:
BRP086.033.1/ iti śrutvā vacas tasyāḥ śakraḥ suravareśvaraḥ |
BRP086.033.2/ ādideśābalāṁ kṣāmāṁ satkṛtya gaṇikāṁ tathā || 33 ||
BRP086.034.0/ śakra uvāca:
BRP086.034.1/ gaṇike gaccha me kāryaṁ kuru sundari mā ciram |
BRP086.034.2/ kṛtakṛtyāgatā bhūyo vallabhā me yathā śacī || 34 ||
BRP086.035.0/ brahmovāca:
BRP086.035.1/ ity ākarṇya vacaḥ śakrād utpatya gaṇikā diśaḥ |
BRP086.035.2/ kṣaṇena yamasānnidhyam āyātā cārurūpiṇī || 35 ||
BRP086.036.1/ yamāntikam anuprāptā dyotayantī diśo daśa |
BRP086.036.2/ salīlaṁ lalitaṁ bālā jagau hindolakaṅkalam || 36 ||
BRP086.037.1/ tataś cacāla kālasya mano lolaṁ calācalam |
BRP086.037.2/ athonmīlya yamo netre kāmapāvakapūrite || 37 ||
BRP086.038.1/ tasyāṁ vyāpārayām āsa śreyaḥśatrau mahāmune |
BRP086.038.2/ tato vilīya sā sadyaḥ sarittvam agamat tadā || 38 ||
BRP086.039.1/ gautamyāṁ tu samāgamya gaṇikāgaṇakiṅkaraiḥ |
BRP086.039.2/ gīyamānā gatā svarge tasya tīrthaprabhāvataḥ || 39 ||
BRP086.040.1/ gacchantīṁ gaṇikāṁ dṛṣṭvā vimānasthāṁ divaṁ prati |
BRP086.040.2/ vismayaṁ paramaṁ prāptaḥ kālas taralalocanaḥ |
BRP086.040.3/ athādityena cāgatya evam ukto yamas tadā || 40 ||
BRP086.041.0/ sūrya uvāca:
BRP086.041.1/ kuru putra nijaṁ karma prajānāṁ tvaṁ parikṣayam |
BRP086.041.2/ paśya vātaṁ sadā vāntaṁ sṛjantaṁ vedhasaṁ prajāḥ |
BRP086.041.3/ paryaṭantaṁ trilokīṁ māṁ vahantīṁ vasudhāṁ prajāḥ || 41 ||
BRP086.042.0/ brahmovāca:
BRP086.042.1/ iti śrutvā yamo vākyaṁ pitur vacanam abravīt || 42 ||
BRP086.043.0/ yama uvāca:
BRP086.043.1/ etan na garhitaṁ karma kuryām aham idaṁ dhruvam |
BRP086.043.2/ karmaṇy asmin mahākrūre samādeṣṭuṁ na vārhasi || 43 ||
BRP086.044.1/ iti śrutvā ca tad vākyaṁ bhānur vacanam abravīt |
BRP086.044.2/ kiṁ nāma garhitaṁ karma tava kartum alaṁ yama || 44 ||
BRP086.045.1/ kiṁ na dṛṣṭā tvayā yāntī gaṇikā gaṇakiṅkaraiḥ |
BRP086.045.2/ gīyamānā divaṁ sadyo gautamītoyam āplutā || 45 ||
BRP086.046.1/ tvayā cātra tapas tīvraṁ kṛtaṁ putra suduṣkaram |
BRP086.046.2/ naivāntaṁ tasya paśyāmi tasmād gaccha nijaṁ puram || 46 ||
BRP086.047.1/ ity uktvā bhagavān bhānus tatra snātvā gato divam |
BRP086.047.2/ yamo 'pi saṅgame snātvā tato nijapuraṁ yayau || 47 ||
BRP086.048.1/ bhūtahāpi tataḥ śaṅkāṁ tatyāja ca mahāmune |
BRP086.048.2/ tathā dṛṣṭvā yamaṁ yāntaṁ cakre cakraṁ prayāṇakam || 48 ||
BRP086.049.1/ bhagavān yatra govindo vanamālāvibhūṣitaḥ |
BRP086.049.2/ iti yaḥ śṛṇuyān martyaḥ paṭhed vāpi samāhitaḥ || 49 ||
BRP086.050.1/ āpadas tasya naśyanti dīrgham āyur avāpnuyāt || 50 ||
87. Chapter 87 :: Story of Indra and Ahalyā
[Page 306
]
[Note: [ SS 151-153]
BRP087.001.0/ brahmovāca:
BRP087.001.1/ ahalyāsaṅgamaṁ ceha tīrthaṁ trailokyapāvanam |
BRP087.001.2/ śṛṇu samyaṅ muniśreṣṭha tatra vṛttam idaṁ yathā || 1 ||
BRP087.002.1/ kautukenātimahatā mayā pūrvaṁ munīśvara |
BRP087.002.2/ sṛṣṭā kanyā bahuvidhā rūpavatyo guṇānvitāḥ || 2 ||
BRP087.003.1/ tāsām ekāṁ śreṣṭhatamāṁ nirmame śubhalakṣaṇām |
BRP087.003.2/ tāṁ bālāṁ cārusarvāṅgīṁ dṛṣṭvā rūpaguṇānvitām || 3 ||
BRP087.004.1/ ko vāsyāḥ poṣaṇe śakta iti me buddhir āviśat |
BRP087.004.2/ na daityānāṁ surāṇāṁ ca na munīnāṁ tathaiva ca || 4 ||
BRP087.005.1/ nāsty asyāḥ poṣaṇe śaktir iti me buddhir anvabhūt |
BRP087.005.2/ guṇajyeṣṭhāya viprāya tapoyuktāya dhīmate || 5 ||
BRP087.006.1/ sarvalakṣaṇayuktāya vedavedāṅgavedine |
BRP087.006.2/ gautamāya mahāprājñām adadāṁ poṣaṇāya tām || 6 ||
BRP087.007.1/ pālayasva muniśreṣṭha yāvad āpsyati yauvanam |
BRP087.007.2/ yauvanasthāṁ punaḥ sādhvīm ānayethā mamāntikam || 7 ||
BRP087.008.1/ evam uktvā gautamāya prādāṁ kanyāṁ sumadhyamām |
BRP087.008.2/ tām ādāya muniśreṣṭha tapasā hatakalmaṣaḥ || 8 ||
BRP087.009.1/ tāṁ poṣayitvā vidhivad alaṅkṛtya mamāntikam |
BRP087.009.2/ nirvikāro muniśreṣṭho hy ahalyām ānayat tadā || 9 ||
BRP087.010.1/ tāṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve śakrāgnivaruṇādayaḥ |
BRP087.010.2/ mama deyā sureśāna ity ūcus te pṛthak pṛthak || 10 ||
BRP087.011.1/ tathaiva munayaḥ sādhyā dānavā yakṣarākṣasāḥ |
BRP087.011.2/ tān sarvān āgatān dṛṣṭvā kanyārtham atha saṅgatān || 11 ||
BRP087.012.1/ indrasya tu viśeṣeṇa mahāṁś cābhūt tadā grahaḥ |
BRP087.012.2/ gautamasya tu māhātmyaṁ gāmbhīryaṁ dhairyam eva ca || 12 ||
BRP087.013.1/ smṛtvā suvismito bhūtvā mamaivam abhavat sudhīḥ |
BRP087.013.2/ deyeyaṁ gautamāyaiva nānyayogyā śubhānanā || 13 ||
BRP087.014.1/ tasmāai eva tu tāṁ dāsye tathāpy evam acintayam |
BRP087.014.2/ sarveṣāṁ ca matir dhairyaṁ mathitaṁ bālayānayā || 14 ||
BRP087.015.1/ ahalyeti suraiḥ proktaṁ mayā ca ṛṣibhis tadā |
BRP087.015.2/ devān ṛṣīṁs tadā vīkṣya mayā tatroktam uccakaiḥ || 15 ||
BRP087.016.1/ tasmai sā dīyate subhrūr yaḥ pṛthivyāḥ pradakṣiṇām |
BRP087.016.2/ kṛtvopatiṣṭhate pūrvaṁ na cānyasmai punaḥ punaḥ || 16 ||
BRP087.017.1/ tataḥ sarve suragaṇāḥ śrutvā vākyaṁ mayeritam |
BRP087.017.2/ ahalyārthaṁ surā jagmuḥ pṛthivyāś ca pradakṣiṇe || 17 ||
BRP087.018.1/ gateṣu surasaṅgheṣu gautamo 'pi munīśvara |
BRP087.018.2/ prayatnam akarot kiñcid ahalyārtham imaṁ tathā || 18 ||
[Page 307
]
BRP087.019.1/ etasminn antare brahman surabhiḥ sarvakāmadhuk |
BRP087.019.2/ ardhaprasūtā hy abhavat tāṁ dadarśa sa gautamaḥ || 19 ||
BRP087.020.1/ tasyāḥ pradakṣiṇaṁ cakre iyam urvīti saṁsmaran |
BRP087.020.2/ liṅgasya ca sureśasya pradakṣiṇam athākarot || 20 ||
BRP087.021.1/ tayoḥ pradakṣiṇaṁ kṛtvā gautamo munisattamaḥ |
BRP087.021.2/ sarveṣāṁ caiva devānām ekaṁ cāpi pradakṣiṇam || 21 ||
BRP087.022.1/ naivābhavad bhuvo gantuḥ sañjātaṁ dvitayaṁ mama |
BRP087.022.2/ evaṁ niścitya sa munir mamāntikam athābhyagāt || 22 ||
BRP087.023.1/ namaskṛtvābravīd vākyaṁ gautamo māṁ mahāmatiḥ |
BRP087.023.2/ kamalāsana viśvātman namas te 'stu punaḥ punaḥ || 23 ||
BRP087.024.1/ pradakṣiṇīkṛtā brahman mayeyaṁ vasudhākhilā |
BRP087.024.2/ yad atra yuktaṁ deveśa jānīte tad bhavān svayam || 24 ||
BRP087.025.1/ mayā tu dhyānayogena jñātvā gautamam abravam |
BRP087.025.2/ tavaiva dīyate subhrūḥ pradakṣiṇam idaṁ kṛtam || 25 ||
BRP087.026.1/ dharmaṁ jānīhi viprarṣe durjñeyaṁ nigamair api |
BRP087.026.2/ ardhaprasūtā surabhiḥ saptadvīpavatī mahī || 26 ||
BRP087.027.1/ kṛtā pradakṣiṇā tasyāḥ pṛthivyāḥ sā kṛtā bhavet |
BRP087.027.2/ liṅgaṁ pradakṣiṇīkṛtya tad eva phalam āpnuyāt || 27 ||
BRP087.028.1/ tasmāt sarvaprayatnena mune gautama suvrata |
BRP087.028.2/ tuṣṭo 'haṁ tava dhairyeṇa jñānena tapasā tathā || 28 ||
BRP087.029.1/ datteyam ṛṣiśārdūla kanyā lokavarā mayā |
BRP087.029.2/ ity uktvāhaṁ gautamāya ahalyām adadāṁ mune || 29 ||
BRP087.030.1/ jāte vivāhe te devāḥ kṛtvelāyāḥ pradakṣiṇam |
BRP087.030.2/ śanaiḥ śanair athāgatya dadṛśuḥ sarva eva te || 30 ||
BRP087.031.1/ taṁ gautamam ahalyāṁ ca dāmpatyaṁ prītivardhanam |
BRP087.031.2/ te cāgatyātha paśyanto vismitāś cābhavan surāḥ || 31 ||
BRP087.032.1/ atikrānte vivāhe tu surāḥ sarve divaṁ yayuḥ |
BRP087.032.2/ samatsaraḥ śacībhartā tām īkṣya ca divaṁ yayau || 32 ||
BRP087.033.1/ tataḥ prītamanās tasmai gautamāya mahātmane |
BRP087.033.2/ prādāṁ brahmagiriṁ puṇyaṁ sarvakāmapradaṁ śubham || 33 ||
BRP087.034.1/ ahalyāyāṁ muniśreṣṭho reme tatra sa gautamaḥ |
BRP087.034.2/ gautamasya kathāṁ puṇyāṁ śrutvā śakras triviṣṭape || 34 ||
BRP087.035.1/ tam āśramaṁ taṁ ca muniṁ tasya bhāryām aninditām |
BRP087.035.2/ bhūtvā brāhmaṇaveṣeṇa draṣṭum āgāc chatakratuḥ || 35 ||
BRP087.036.1/ sa dṛṣṭvā bhavanaṁ tasya bhāryāṁ ca vibhavaṁ tathā |
BRP087.036.2/ pāpīyasīṁ matiṁ kṛtvā ahalyāṁ samudaikṣata || 36 ||
BRP087.037.1/ nātmānaṁ na paraṁ deśaṁ kālaṁ śāpād ṛṣer bhayam |
BRP087.037.2/ na bubodha tadā vatsa kāmākṛṣṭaḥ śatakratuḥ || 37 ||
BRP087.038.1/ taddhyānaparamo nityaṁ surarājyena garvitaḥ |
BRP087.038.2/ santaptāṅgaḥ kathaṁ kuryāṁ praveśo me kathaṁ bhavet || 38 ||
BRP087.039.1/ evaṁ vasan viprarūpo nāntaraṁ tv adhyagacchata |
BRP087.039.2/ sa kadācin mahāprājñaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṁ kriyām || 39 ||
[Page 308
]
BRP087.040.1/ sahito gautamaḥ śiṣyair nirgataś cāśramād bahiḥ |
BRP087.040.2/ āśramaṁ gautamīṁ viprān dhānyāni vividhāni ca || 40 ||
BRP087.041.1/ draṣṭuṁ gato munivara indras taṁ samudaikṣata |
BRP087.041.2/ idam antaram ity uktvā cakre kāryaṁ manaḥpriyam || 41 ||
BRP087.042.1/ rūpaṁ kṛtvā gautamasya priyepsuḥ sa śatakratuḥ |
BRP087.042.2/ tāṁ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīm ahalyāṁ vākyam abravīt || 42 ||
BRP087.043.0/ indra uvāca:
BRP087.043.1/ ākṛṣṭo 'haṁ tava guṇai rūpaṁ smṛtvā skhalatpadaḥ |
BRP087.043.2/ iti bruvan hasan hastam ādāyāntaḥ samāviśat || 43 ||
BRP087.044.1/ na bubodha tv ahalyā taṁ jāraṁ mene tu gautamam |
BRP087.044.2/ ramamāṇā yathāsaukhyaṁ prāgāc chiṣyaiḥ sa gautamaḥ || 44 ||
BRP087.045.1/ āgacchantaṁ nityam eva ahalyā priyavādinī |
BRP087.045.2/ pratiyāti priyaṁ vakti toṣayantī ca taṁ guṇaiḥ || 45 ||
BRP087.046.1/ tām adṛṣṭvā mahāprājño mene tan mahad adbhutam |
BRP087.046.2/ dvārasthitaṁ muniśreṣṭhaṁ sarve paśyanti nārada || 46 ||
BRP087.047.1/ agnihotrasya śālāyā rakṣiṇo gṛhakarmiṇaḥ |
BRP087.047.2/ ūcur munivaraṁ bhītā gautamaṁ vismayānvitāḥ || 47 ||
BRP087.048.0/ rakṣiṇa ūcuḥ:
BRP087.048.1/ bhagavan kim idaṁ citraṁ bahir antaś ca dṛśyase |
BRP087.048.2/ priyayāntaḥ praviṣṭo 'si tathaiva ca bahir bhavān |
BRP087.048.3/ aho tapaḥprabhāvo 'yaṁ nānārūpadharo bhavān || 48 ||
BRP087.050.0/ brahmovāca:
BRP087.050.1/ tac chrutvā vismitas tv antaḥ praviṣṭaḥ ko nu tiṣṭhati |
BRP087.050.2/ priye ahalye bhavati kiṁ māṁ na pratibhāṣase |
BRP087.050.3/ ity ṛṣer vacanaṁ śrutvā ahalyā jāram abravīt || 50 ||
BRP087.051.0/ ahalyovāca:
BRP087.051.1/ ko bhavān munirūpeṇa pāpaṁ tvaṁ kṛtavān asi |
BRP087.051.2/ iti bruvatī śayanād utthitā satvaraṁ bhayāt || 51 ||
BRP087.052.1/ sa cāpi pāpakṛc chakro biḍālo 'bhūn muner bhayāt |
BRP087.052.2/ trastāṁ ca vikṛtāṁ dṛṣṭvā svapriyāṁ dūṣitāṁ tadā || 52 ||
BRP087.053.1/ uvāca sa muniḥ kopāt kim idaṁ sāhasaṁ kṛtam |
BRP087.053.2/ iti bruvantaṁ bhartāraṁ sāpi novāca lajjitā || 53 ||
BRP087.054.1/ anveṣayaṁs tu taṁ jāraṁ biḍālaṁ dadṛśe muniḥ |
BRP087.054.2/ ko bhavān iti taṁ prāha bhasmīkuryāṁ mṛṣāvadan || 54 ||
BRP087.055.0/ indra uvāca:
BRP087.055.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā caivam āha śacīpatiḥ |
BRP087.055.2/ śacībhartā purāṁ bhettā tapodhana puruṣṭutaḥ || 55 ||
BRP087.056.1/ mamedaṁ pāpam āpannaṁ satyam uktaṁ mayānagha |
BRP087.056.2/ mahadvigarhitaṁ karma kṛtavān asmy ahaṁ mune || 56 ||
BRP087.057.1/ smarasāyakanirbhinnahṛdayāḥ kiṁ na kurvate |
BRP087.057.2/ brahman mayi mahāpāpe kṣamasva karuṇānidhe || 57 ||
[Page 309
]
BRP087.058.1/ santaḥ kṛtāparādhe 'pi na raukṣyaṁ jātu kurvate |
BRP087.058.2/ niśamya tad vaco vipro harim āha ruṣānvitaḥ || 58 ||
BRP087.059.0/ gautama uvāca:
BRP087.059.1/ bhagabhaktyā kṛtaṁ pāpaṁ sahasrabhagavān bhava |
BRP087.059.2/ tām apy āha muniḥ kopāt tvaṁ ca śuṣkanadī bhava || 59 ||
BRP087.060.1/ tataḥ prasādayām āsa kathayantī tadākṛtim || 60 ||
BRP087.061.0/ ahalyovāca:
BRP087.061.1/ manasāpy anyapuruṣaṁ pāpiṣṭhāḥ kāmayanti yāḥ |
BRP087.061.2/ akṣayān yānti narakāṁs tāsāṁ sarve 'pi pūrvajāḥ || 61 ||
BRP087.062.1/ bhūtvā prasanno bhagavann avadhāraya madvacaḥ |
BRP087.062.2/ tava rūpeṇa cāgatya mām agāt sākṣiṇas tv ime || 62 ||
BRP087.063.1/ tatheti rakṣiṇaḥ procur ahalyā satyavādinī |
BRP087.063.2/ dhyānenāpi munir jñātvā śāntaḥ prāha pativratām || 63 ||
BRP087.064.0/ gautama uvāca:
BRP087.064.1/ yadā tu saṅgatā bhadre gautamyā saridīśayā |
BRP087.064.2/ nadī bhūtvā punā rūpaṁ prāpsyase priyakṛn mama || 64 ||
BRP087.065.1/ ity ṛṣer vacanaṁ śrutvā tathā cakre pativratā |
BRP087.065.2/ tayā tu saṅgatā devyā ahalyā gautamapriyā || 65 ||
BRP087.066.1/ punas tad rūpam abhavad yan mayā nirmitaṁ purā |
BRP087.066.2/ tataḥ kṛtāñjalipuṭaḥ surarāṭ prāha gautamam || 66 ||
BRP087.067.0/ indra uvāca:
BRP087.067.1/ māṁ pāhi muniśārdūla pāpiṣṭhaṁ gṛham āgatam |
BRP087.067.2/ pādayoḥ patitaṁ dṛṣṭvā kṛpayā prāha gautamaḥ || 67 ||
BRP087.068.0/ gautama uvāca:
BRP087.068.1/ gautamīṁ gaccha bhadraṁ te snānaṁ kuru purandara |
BRP087.068.2/ kṣaṇān nirdhūtapāpas tvaṁ sahasrākṣo bhaviṣyasi || 68 ||
BRP087.069.1/ ubhayaṁ vismayakaraṁ dṛṣṭavān asmi nārada |
BRP087.069.2/ ahalyāyāḥ punarbhāvaṁ śacībhartā sahasradṛk || 69 ||
BRP087.070.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ahalyāsaṅgamaṁ śubham |
BRP087.070.2/ indratīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām || 70 ||
88. Chapter 88 :: Varuṇa as teacher of Janaka and Yājñavalkya
[Note: [ SS 153-154]
BRP088.001.0/ brahmovāca:
BRP088.001.1/ tasmād apy aparaṁ tīrthaṁ janasthānam iti śrutam |
BRP088.001.2/ caturyojanavistīrṇaṁ smaraṇān muktidaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP088.002.1/ vaivasvatānvaye jāto rājābhūj janakaḥ purā |
BRP088.002.2/ so 'pāmpates tu tanujām upayeme guṇārṇavām || 2 ||
[Page 310
]
BRP088.003.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ janakāṁ janako nṛpaḥ |
BRP088.003.2/ anurūpaguṇatvāc ca tasya bhāryā guṇārṇavā || 3 ||
BRP088.004.1/ yājñavalkyaś ca viprendras tasya rājñaḥ purohitaḥ |
BRP088.004.2/ tam apṛcchan nṛpaśreṣṭho yājñavalkyaṁ purohitam || 4 ||
BRP088.005.0/ janaka uvāca:
BRP088.005.1/ bhuktimuktī ubhe śreṣṭhe nirṇīte munisattamaiḥ |
BRP088.005.2/ dāsīdāsebhaturagarathādyair bhuktir uttamā || 5 ||
BRP088.006.1/ kintv antavirasā bhuktir muktir ekā niratyayā |
BRP088.006.2/ bhukter muktiḥ śreṣṭhatamā bhuktyā muktiṁ kathaṁ vrajet || 6 ||
BRP088.007.1/ sarvasaṅgaparityāgān muktiprāptiḥ suduḥkhataḥ |
BRP088.007.2/ tad brūhi dvijaśārdūla sukhān muktiḥ kathaṁ bhavet || 7 ||
BRP088.008.0/ yājñavalkya uvāca:
BRP088.008.1/ apāmpatis tava guruḥ śvaśuraḥ priyakṛt tathā |
BRP088.008.2/ taṁ gatvā pṛccha nṛpate upadekṣyati te hitam || 8 ||
BRP088.009.1/ yājñavalkyaś ca janako rājānaṁ varuṇaṁ tadā |
BRP088.009.2/ gatvā cocatur avyagrau muktimārgaṁ yathākramam || 9 ||
BRP088.010.0/ varuṇa uvāca:
BRP088.010.1/ dvidhā tu saṁsthitā muktiḥ karmadvāre 'py akarmaṇi |
BRP088.010.2/ vede ca niścito mārgaḥ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ || 10 ||
BRP088.011.1/ sarvaṁ ca karmaṇā baddhaṁ puruṣārthacatuṣṭayam |
BRP088.011.2/ akarmaṇaivāpyata iti muktimārgo mṛṣocyate || 11 ||
BRP088.012.1/ karmaṇā sarvadhānyāni setsyanti nṛpasattama |
BRP088.012.2/ tasmāt sarvātmanā karma kartavyaṁ vaidikaṁ nṛbhiḥ || 12 ||
BRP088.013.1/ tena bhuktiṁ ca muktiṁ ca prāpnuvantīha mānavāḥ |
BRP088.013.2/ akarmaṇaḥ karma puṇyaṁ karma cāpy āśrameṣu ca || 13 ||
BRP088.014.1/ jātyāśritaṁ ca rājendra tatrāpi śṛṇu dharmavit |
BRP088.014.2/ āśramāṇi ca catvāri karmadvārāṇi mānada || 14 ||
BRP088.015.1/ caturṇām āśramāṇāṁ ca gārhasthyaṁ puṇyadaṁ smṛtam |
BRP088.015.2/ tasmād bhuktiś ca muktiś ca bhavatīti matir mama || 15 ||
BRP088.016.0/ brahmovāca:
BRP088.016.1/ etac chrutvā tu janako yājñavalkyaś ca buddhimān |
BRP088.016.2/ varuṇaṁ pūjayitvā tu punar vacanam ūcatuḥ || 16 ||
BRP088.017.1/ ko deśaḥ kiṁ ca tīrthaṁ syād bhuktimuktipradāyakam |
BRP088.017.2/ tad vadasva suraśreṣṭha sarvajño 'si namo 'stu te || 17 ||
BRP088.018.0/ varuṇa uvāca:
BRP088.018.1/ pṛthivyāṁ bhārataṁ varṣaṁ daṇḍakaṁ tatra puṇyadam |
BRP088.018.2/ tasmin kṣetre kṛtaṁ karma bhuktimuktipradaṁ nṛṇām || 18 ||
BRP088.019.1/ tīrthānāṁ gautamī gaṅgā śreṣṭhā muktipradā nṛṇām |
BRP088.019.2/ tatra yajñena dānena bhogān muktim avāpsyati || 19 ||
BRP088.020.0/ brahmovāca:
BRP088.020.1/ yājñavalkyaś ca janako vācaṁ śrutvā hy apāmpateḥ |
BRP088.020.2/ varuṇena hy anujñātau svapurīṁ jagmatus tadā || 20 ||
[Page 311
]
BRP088.021.1/ aśvamedhādikaṁ karma cakāra janako nṛpaḥ |
BRP088.021.2/ yājayām āsa viprendro yājñavalkyaś ca taṁ nṛpam || 21 ||
BRP088.022.1/ gaṅgātīraṁ samāśritya yajñān muktim avāpa rāṭ |
BRP088.022.2/ tathā janakarājāno bahavas tatra karmaṇā || 22 ||
BRP088.023.1/ muktiṁ prāpur mahābhāgā gautamyāś ca prasādataḥ |
BRP088.023.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ janasthāneti viśrutam || 23 ||
BRP088.024.1/ janakānāṁ yajñasado janasthānaṁ prakīrtitam |
BRP088.024.2/ caturyojanavistīrṇaṁ smaraṇāt sarvapāpanut || 24 ||
BRP088.025.1/ tatra snānena dānena pitṝṇāṁ tarpaṇena tu |
BRP088.025.2/ tīrthasya smaraṇād vāpi gamanād bhaktisevanāt || 25 ||
BRP088.026.1/ sarvān kāmān avāpnoti muktiṁ ca samavāpnuyāt || 26 ||
89. Chapter 89 :: Story of Vivasvat, the surrogated Chāyā, and the birth of the Aśvins
[Note: [ SS 154-155]
BRP089.001.0/ brahmovāca:
BRP089.001.1/ aruṇā varuṇā caiva nadyau puṇyatare śubhe |
BRP089.001.2/ tayoś ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṁ munisattama || 1 ||
BRP089.002.1/ tadutpattiṁ śṛṇuṣveha sarvapāpavināśinīm |
BRP089.002.2/ kaśyapasya suto jyeṣṭha ādityo lokaviśrutaḥ || 2 ||
BRP089.003.1/ trailokyacakṣus tīkṣṇāṁśuḥ saptāśvo lokapūjitaḥ |
BRP089.003.2/ tasya patnī uṣā khyātā tvāṣṭrī trailokyasundarī || 3 ||
BRP089.004.1/ bhartuḥ pratāpatīvratvam asahantī sumadhyamā |
BRP089.004.2/ cintayām āsa kiṁ kṛtyaṁ mama syād iti bhāminī || 4 ||
BRP089.005.1/ tasyāḥ putrau mahārājñau manur vaivasvato yamaḥ |
BRP089.005.2/ yamunā ca nadī puṇyā śṛṇu vismayakāraṇam || 5 ||
BRP089.006.1/ sākarod ātmanaś chāyām ātmarūpeṇa yatnataḥ |
BRP089.006.2/ tām abravīt tataś coṣā tvaṁ ca matsadṛśī bhava || 6 ||
BRP089.007.1/ bhartāraṁ tvam apatyāni pālayasva mamājñayā |
BRP089.007.2/ yāvad āgamanaṁ me syāt patyus tāvat priyā bhava || 7 ||
BRP089.008.1/ nākhyātavyaṁ tvayā kvāpi apatyānāṁ tathā priye |
BRP089.008.2/ tathety āha ca sā chāyā nirjagāma gṛhād uṣā || 8 ||
BRP089.009.1/ ity uktvā sā jagāmāśu śāntaṁ rūpam abhīpsatī |
BRP089.009.2/ sā gatvoṣā gṛhaṁ tvaṣṭuḥ pitre sarvaṁ nyavedayat |
BRP089.009.3/ tvaṣṭāpi cakitaḥ prāha tāṁ sutāṁ sutavatsalaḥ || 9 ||
BRP089.010.0/ tvaṣṭovāca:
BRP089.010.1/ naitad yuktaṁ bhartṛmatyā yat svaireṇa pravartanam |
BRP089.010.2/ apatyānāṁ kathaṁ vṛttir bhartur vā savitus tava |
BRP089.010.3/ bibhemi bhadre śiṣṭo 'haṁ bhartur gehaṁ punar vraja || 10 ||
BRP089.011.0/ brahmovāca:
BRP089.011.1/ evam uktā tu pitrā sā nety uktvā vai punaḥ punaḥ |
BRP089.011.2/ uttaraṁ ca kuror deśaṁ jagāma tapase tvarā || 11 ||
[Page 312
]
BRP089.012.1/ tatra tepe tapas tīvraṁ vaḍavārūpadhāriṇī |
BRP089.012.2/ duṣprekṣaṁ taṁ svakaṁ kāntaṁ dhyāyantī niścalā uṣā || 12 ||
BRP089.013.1/ etasminn antare tāta chāyā coṣāsvarūpiṇī |
BRP089.013.2/ patyau sā vartayām āsa apatyāny atha jajñire || 13 ||
BRP089.014.1/ sāvarṇiś ca śaniś caiva viṣṭir yā duṣṭakanyakā |
BRP089.014.2/ sā chāyā vartayām āsa vaiṣamyeṇaiva nityaśaḥ || 14 ||
BRP089.015.1/ sveṣv apatyeṣu coṣāyā yamas tatra cukopa ha |
BRP089.015.2/ vaiṣamyeṇātha vartantīṁ chāyāṁ tāṁ mātaraṁ tadā || 15 ||
BRP089.016.1/ tāḍayām āsa pādena dakṣiṇāśāpatir yamaḥ |
BRP089.016.2/ putradaurjanyasaṅkṣobhāc chāyā vaivasvataṁ yamam || 16 ||
BRP089.017.1/ śaśāpa pāpa te pādo viśīryatu mamājñayā |
BRP089.017.2/ viśīrṇacaraṇo duḥkhād rudan pitaram abhyagāt |
BRP089.017.3/ savitre taṁ tu vṛttāntaṁ nyavedayad aśeṣataḥ || 17 ||
BRP089.018.0/ yama uvāca:
BRP089.018.1/ neyaṁ mātā suraśreṣṭha yayā śapto 'ham īdṛśaḥ |
BRP089.018.2/ apatyeṣu viruddheṣu jananī naiva kupyate || 18 ||
BRP089.019.1/ yad bālyād abravaṁ kiñcid athavā duṣkṛtaṁ kṛtam |
BRP089.019.2/ naiva kupyati sā mātā tasmān neyaṁ mamāmbikā || 19 ||
BRP089.020.1/ yad apatyakṛtaṁ kiñcit sādhv asādhu yathā tathā |
BRP089.020.2/ māty asyāṁ sarvam apy etat tasmān māteti gīyate || 20 ||
BRP089.021.1/ pradhakṣyantīva māṁ tāta nityaṁ paśyati cakṣuṣā |
BRP089.021.2/ vakty agnikālasadṛśā vācā neyaṁ madambikā || 21 ||
BRP089.022.0/ brahmovāca:
BRP089.022.1/ tat putravacanaṁ śrutvā savitācintayat tataḥ |
BRP089.022.2/ iyaṁ chāyā nāsya mātā uṣā mātā tu sānyataḥ || 22 ||
BRP089.023.1/ mama śāntim abhīpsantī deśe 'nyasmiṁs taporatā |
BRP089.023.2/ uttare ca kurau tvāṣṭrī vaḍavārūpadhāriṇī || 23 ||
BRP089.024.1/ tatrāste sā iti jñātvā jagāmeśo divākaraḥ |
BRP089.024.2/ yatra sā vartate kāntā aśvarūpaḥ svayaṁ tadā || 24 ||
BRP089.025.1/ tāṁ dṛṣṭvā vaḍavārūpāṁ paryadhāvad dhayākṛtiḥ |
BRP089.025.2/ kāmāturaṁ hayaṁ dṛṣṭvā śrutvā vai heṣitasvanam || 25 ||
BRP089.026.1/ uṣā pativratopetā patidhyānaparāyaṇā |
BRP089.026.2/ hayadharṣaṇasambhītā ko nv ayaṁ cety ajānatī || 26 ||
BRP089.027.1/ apalāyat patau prāpte dakṣiṇābhimukhī tvarā |
BRP089.027.2/ ko nu me rakṣako 'tra syād ṛṣayo vāthavā surāḥ || 27 ||
BRP089.028.1/ dhāvantīṁ tāṁ priyām aśvām aśvarūpadharaḥ svayam |
BRP089.028.2/ paryadhāvad yato yāti uṣā bhānus tatas tataḥ || 28 ||
BRP089.029.1/ smaragrahavaśe jātaḥ ko duśceṣṭaṁ na ceṣṭate |
BRP089.029.2/ bhāgīrathīṁ nadīś cānyā vanāny upavanāni ca || 29 ||
BRP089.030.1/ narmadāṁ cātha vindhyaṁ ca dakṣiṇābhimukhāv ubhau |
BRP089.030.2/ atikramya bhayodvignā tvāṣṭry abhyagāc ca gautamīm || 30 ||
BRP089.031.1/ trātāraḥ santi munayo janasthāna iti śrutam |
BRP089.031.2/ ṛṣīṇām āśramaṁ sāśvā praviṣṭā gautamīṁ tathā || 31 ||
[Page 313
]
BRP089.032.1/ anuprāptas tathā cāśvo bhānus tadrūpavāṁs tataḥ |
BRP089.032.2/ aśvaṁ nivārayām āsur janasthā munidārakāḥ |
BRP089.032.3/ tataḥ kopād ṛṣīṁs tāṁś ca śaśāpoṣāpatiḥ prabhuḥ || 32 ||
BRP089.033.0/ bhānur uvāca:
BRP089.033.1/ nivārayatha māṁ yasmād vaṭā yūyaṁ bhaviṣyatha || 33 ||
BRP089.034.0/ brahmovāca:
BRP089.034.1/ jñānadṛṣṭyā tu munayo menire 'śvam uṣāpatim |
BRP089.034.2/ stuvanto devadeveśaṁ bhānuṁ taṁ munayo mudā || 34 ||
BRP089.035.1/ stūyamāno munigaṇair aśvāṁ bhānur athāgamat |
BRP089.035.2/ vaḍavāyā mukhe lagnaṁ mukhaṁ cāśvasvarūpiṇam || 35 ||
BRP089.036.1/ jñātvā tvāṣṭrī ca bhartāraṁ mukhād vīryaṁ prasusruve |
BRP089.036.2/ tayor vīryeṇa gaṅgāyām aśvinau samajāyatām || 36 ||
BRP089.037.1/ tatrāgacchan suragaṇāḥ siddhāś ca munayas tathā |
BRP089.037.2/ nadyo gāvas tathauṣadhyo devā jyotirgaṇās tathā || 37 ||
BRP089.038.1/ saptāśvaś ca rathaḥ puṇyo hy aruṇo bhānusārathiḥ |
BRP089.038.2/ yamo manuś ca varuṇaḥ śanir vaivasvatas tathā || 38 ||
BRP089.039.1/ yamunā ca nadī puṇyā tāpī caiva mahānadī |
BRP089.039.2/ tattadrūpaṁ samāsthāya nadyas tā vismayān mune || 39 ||
BRP089.040.1/ draṣṭuṁ te vismayāviṣṭā ājagmuḥ śvaśuras tathā |
BRP089.040.2/ abhiprāyaṁ viditvā tu śvaśuraṁ bhānur abravīt || 40 ||
BRP089.041.0/ bhānur uvāca:
BRP089.041.1/ uṣāyāḥ prītaye tvaṣṭaḥ kurvatyās tapa uttamam |
BRP089.041.2/ yantrārūḍhaṁ ca māṁ kṛtvā chindhi tejāṁsy anekaśaḥ |
BRP089.041.3/ yāvat saukhyaṁ bhaved asyās tāvac chindhi prajāpate || 41 ||
BRP089.042.0/ brahmovāca:
BRP089.042.1/ tathety uktvā tatas tvaṣṭā somanāthasya sannidhau |
BRP089.042.2/ tejasāṁ chedanaṁ cakre prabhāsaṁ tu tato viduḥ || 42 ||
BRP089.043.1/ bhartrā ca saṅgatā yatra gautamyām aśvarūpiṇī |
BRP089.043.2/ aśvinor yatra cotpattir aśvatīrthaṁ tad ucyate || 43 ||
BRP089.044.1/ bhānutīrthaṁ tad ākhyātaṁ tathā pañcavaṭāśramaḥ |
BRP089.044.2/ tāpī ca yamunā caiva pitaraṁ draṣṭum āgate || 44 ||
BRP089.045.1/ aruṇāvaruṇānadyor gaṅgāyāṁ saṅgamaḥ śubhaḥ |
BRP089.045.2/ devānāṁ tatra tīrthānām āgatānāṁ pṛthak pṛthak || 45 ||
BRP089.046.1/ nava trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca |
BRP089.046.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 46 ||
BRP089.047.1/ smaraṇāt paṭhanād vāpi śravaṇād api nārada |
BRP089.047.2/ sarvapāpavinirmukto dharmavān sa sukhī bhavet || 47 ||
90. Chapter 90 :: Story of Garuḍa and the snake Maṇināga
[Page 314
]
[Note: [ SS 155-156]
BRP090.001.0/ brahmovāca:
BRP090.001.1/ gāruḍaṁ nāma yat tīrthaṁ sarvavighnapraśāntidam |
BRP090.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ || 1 ||
BRP090.002.1/ maṇināga iti tv āsīc cheṣaputro mahābalaḥ |
BRP090.002.2/ garuḍasya bhayād bhaktyā toṣayām āsa śaṅkaram || 2 ||
BRP090.003.1/ tataḥ prasanno bhagavān parameṣṭhī maheśvaraḥ |
BRP090.003.2/ tam uvāca mahānāgaṁ varaṁ varaya pannaga || 3 ||
BRP090.004.1/ nāgaḥ prāha prabho mahyaṁ dehi me garuḍābhayam |
BRP090.004.2/ tathety āha ca taṁ śambhur garuḍād abhayaṁ bhavet || 4 ||
BRP090.005.1/ nirgato nirbhayo nāgo garuḍād aruṇānujāt |
BRP090.005.2/ kṣīrodaśāyī yatrāste kṣīrārṇavasamīpataḥ || 5 ||
BRP090.006.1/ itaś cetaś ca carati nāgo 'sau sukhaśītale |
BRP090.006.2/ garuḍo 'pi ca yatrāste taṁ deśam api yāty asau || 6 ||
BRP090.007.1/ garuḍaḥ pannagaṁ dṛṣṭvā carantaṁ nirbhayena tu |
BRP090.007.2/ taṁ gṛhītvā mahānāgaṁ prākṣipat svasya veśmani || 7 ||
BRP090.008.1/ taṁ baddhvā gāruḍaiḥ pāśair garuḍo nāgasattamam |
BRP090.008.2/ etasminn antare nandī provāceśaṁ jagatprabhum || 8 ||
BRP090.009.0/ nandikeśvara uvāca:
BRP090.009.1/ nūnaṁ nāgo na cāyāti bhakṣito baddha eva vā |
BRP090.009.2/ garuḍena sureśāna jīvan nāgo na saṁvrajet || 9 ||
BRP090.010.0/ brahmovāca:
BRP090.010.1/ nandino vacanaṁ śrutvā jñātvā śambhur athābravīt || 10 ||
BRP090.011.0/ śiva uvāca:
BRP090.011.1/ garuḍasya gṛhe nāgo baddhas tiṣṭhati satvaram |
BRP090.011.2/ gatvā taṁ jagatām īśaṁ viṣṇuṁ stuhi janārdanam || 11 ||
BRP090.012.1/ baddhaṁ nāgaṁ kāśyapena madvākyād ānaya svayam |
BRP090.012.2/ tat prabhor vacanaṁ śrutvā nandī gatvā śriyaḥ patim || 12 ||
BRP090.013.1/ vyajñāpayat svayaṁ vākyaṁ viṣṇuṁ lokaparāyaṇam |
BRP090.013.2/ nārāyaṇaḥ prītamanā garuḍaṁ vākyam abravīt || 13 ||
BRP090.014.0/ viṣṇur uvāca:
BRP090.014.1/ vinatātmaja me vākyān nandine dehi pannagam |
BRP090.014.2/ kampamānas tad ākarṇya nety uvāca vihaṅgamaḥ |
BRP090.014.3/ viṣṇum apy abravīt kopāt suparṇo nandino 'ntike || 14 ||
BRP090.015.0/ garuḍa uvāca:
BRP090.015.1/ yad yat priyatamaṁ kiñcid bhṛtyebhyaḥ prabhaviṣṇavaḥ |
BRP090.015.2/ dāsyanty anye bhavān naiva mayānītaṁ hariṣyati || 15 ||
BRP090.016.1/ paśya devaṁ trinayanaṁ nāgaṁ mokṣyati nandinā |
BRP090.016.2/ mayopapāditaṁ nāgaṁ tvaṁ tu dāsyasi nandine || 16 ||
BRP090.017.1/ tvāṁ vahāmi sadā svāmin mama deyaṁ sadā tvayā |
BRP090.017.2/ mayopapāditaṁ nāgaṁ vaktuṁ dehīti nocitam || 17 ||
BRP090.018.1/ satāṁ prabhūṇāṁ neyaṁ syād vṛttiḥ sadvṛttikāriṇām |
BRP090.018.2/ santo dāsyanti bhṛtyebhyo madupāttaharo bhavān || 18 ||
[Page 315
]
BRP090.019.1/ daityāñ jayasi saṅgrāme madbalenaiva keśava |
BRP090.019.2/ ahaṁ mahābalīty evaṁ mudhaiva ślāghate bhavān || 19 ||
BRP090.020.0/ brahmovāca:
BRP090.020.1/ garuḍasyeti tad vākyaṁ śrutvā cakragadādharaḥ |
BRP090.020.2/ vihasya nandinaḥ pārśve paśyadbhir lokapālakaiḥ || 20 ||
BRP090.021.1/ idam āha mahābuddhir māṁ samuhya kṛśo bhavān |
BRP090.021.2/ tvadbalād asurān sarvāñ jeṣye 'haṁ khagasattama || 21 ||
BRP090.022.1/ ity uktvā śrīpatir brahmañ śāntakopo 'bravīd idam |
BRP090.022.2/ vahāṅguliṁ karasyāśu kaniṣṭhāṁ nandino 'ntike || 22 ||
BRP090.023.1/ garuḍasya tato mūrdhni nyasyedaṁ punar abravīt |
BRP090.023.2/ satyaṁ māṁ vahase nityaṁ paśya dharmaṁ vihaṅgama || 23 ||
BRP090.024.1/ nyastāyāṁ ca tato 'ṅgulyāṁ śiraḥ kukṣau samāviśat |
BRP090.024.2/ kukṣiś ca caraṇasyāntaḥ prāviśac cūrṇito 'bhavat |
BRP090.024.3/ tataḥ kṛtāñjalir dīno vyathito lajjayānvitaḥ || 24 ||
BRP090.025.0/ garuḍa uvāca:
BRP090.025.1/ trāhi trāhi jagannātha bhṛtyaṁ mām aparādhinam |
BRP090.025.2/ tvaṁ prabhuḥ sarvalokānāṁ dhartā dhāryas tvam eva ca || 25 ||
BRP090.026.1/ aparādhasahasrāṇi kṣamante prabhaviṣṇavaḥ |
BRP090.026.2/ kṛtāparādhe 'pi jane mahatī yasya vai kṛpā || 26 ||
BRP090.027.1/ vadanti munayaḥ sarve tvām eva karuṇākaram |
BRP090.027.2/ rakṣasvārtaṁ jaganmātar mām ambujanivāsini |
BRP090.027.3/ kamale bālakaṁ dīnam ārtaṁ tanayavatsale || 27 ||
BRP090.028.0/ brahmovāca:
BRP090.028.1/ tataḥ kṛpānvitā devī śrīr apy āha janārdanam || 28 ||
BRP090.029.0/ kamalovāca:
BRP090.029.1/ rakṣa nātha svakaṁ bhṛtyaṁ garuḍaṁ vipadaṁ gatam |
BRP090.029.2/ janārdana uvācedaṁ nandinaṁ śambhuvāhanam || 29 ||
BRP090.030.0/ viṣṇur uvāca:
BRP090.030.1/ naya nāgaṁ sagaruḍaṁ śambhor antikam eva ca |
BRP090.030.2/ tatprasādāc ca garuḍo maheśvaranirīkṣitaḥ |
BRP090.030.3/ ātmīyaṁ ca punā rūpaṁ garuḍaḥ samavāpsyati || 30 ||
BRP090.031.0/ brahmovāca:
BRP090.031.1/ tathety uktvā ca vṛṣabho nāgena garuḍena ca |
BRP090.031.2/ śanaiḥ sa śaṅkaraṁ gatvā sarvaṁ tasmai nyavedayat |
BRP090.031.3/ śaṅkaro 'pi garutmantaṁ provāca śaśiśekharaḥ || 31 ||
BRP090.032.0/ śiva uvāca:
BRP090.032.1/ yāhi gaṅgāṁ mahābāho gautamīṁ lokapāvanīm |
BRP090.032.2/ sarvakāmapradāṁ śāntāṁ tām āplutya punar vapuḥ || 32 ||
BRP090.033.1/ prāpsyase sarvakāmāṁś ca śatadhātha sahasradhā |
BRP090.033.2/ sarvapāpopataptā ye durdaivonmūlitodyamāḥ |
BRP090.033.3/ prāṇino 'bhīṣṭadā teṣāṁ śaraṇaṁ khaga gautamī || 33 ||
BRP090.034.0/ brahmovāca:
BRP090.034.1/ tadvākyaṁ praṇato bhūtvā śrutvā tu garuḍo 'bhyagāt |
BRP090.034.2/ gaṅgām āplutya garuḍaḥ śivaṁ viṣṇuṁ nanāma saḥ || 34 ||
[Page 316
]
BRP090.035.1/ tataḥ svarṇamayaḥ pakṣī vajradeho mahābalaḥ |
BRP090.035.2/ vegī bhavan muniśreṣṭha punar viṣṇum iyāt sudhīḥ || 35 ||
BRP090.036.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ gāruḍaṁ sarvakāmadam |
BRP090.036.2/ tatra snānādi yat kiñcit karoti prayato naraḥ |
BRP090.036.3/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vatsa śivaviṣṇupriyāvaham || 36 ||
91. Chapter 91 :: Story of Jābāli and the cows
[Note: [ SS 156]
BRP091.001.0/ brahmovāca:
BRP091.001.1/ tato govardhanaṁ tīrthaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP091.001.2/ pitṝṇāṁ puṇyajananaṁ smaraṇād api pāpanut || 1 ||
BRP091.002.1/ tasya prabhāva eṣa syān mayā dṛṣṭas tu nārada |
BRP091.002.2/ brāhmaṇaḥ karṣakaḥ kaścij jābālir iti viśrutaḥ || 2 ||
BRP091.003.1/ na vimuñcaty anaḍvāhau madhyaṁ yāte 'pi bhāskare |
BRP091.003.2/ pratodena pratudati pṛṣṭhato 'pi ca pārśvayoḥ || 3 ||
BRP091.004.1/ tau gāvāv aśrupūrṇākṣau dṛṣṭvā gauḥ kāmadohinī |
BRP091.004.2/ surabhir jagatāṁ mātā nandine sarvam abravīt || 4 ||
BRP091.005.1/ sa cāpi vyathito bhūtvā śambhave tan nyavedayat |
BRP091.005.2/ śambhuś ca vṛṣabhaṁ prāha sarvaṁ sidhyatu te vacaḥ || 5 ||
BRP091.006.1/ śivājñāsahito nandī gojātaṁ sarvam āharat |
BRP091.006.2/ naṣṭeṣu goṣu sarveṣu svarge martye tatas tvarā || 6 ||
BRP091.007.1/ mām avocan suragaṇā vinā gobhir na jīvyate |
BRP091.007.2/ tān avocaṁ surān sarvāñ śaṅkaraṁ yāta yācata || 7 ||
BRP091.008.1/ tathaiveśaṁ tu te sarve stutvā kāryaṁ nyavedayan |
BRP091.008.2/ īśo 'pi vibudhān āha jānāti vṛṣabho mama || 8 ||
BRP091.009.1/ te vṛṣaṁ procur amarā dehi gā upakāriṇaḥ |
BRP091.009.2/ vṛṣo 'pi vibudhān āha gosavaḥ kriyatāṁ kratuḥ || 9 ||
BRP091.010.1/ tataḥ prāpsyatha gāḥ sarvā yā divyā yāś ca mānuṣāḥ |
BRP091.010.2/ tataḥ pravartate yajño gosavo devanirmitaḥ || 10 ||
BRP091.011.1/ gautamyāś ca śubhe pārśve gāvo vavṛdhire tataḥ |
BRP091.011.2/ govardhanaṁ tu tat tīrthaṁ devānāṁ prītivardhanam || 11 ||
BRP091.012.1/ tatra snānaṁ muniśreṣṭha gosahasraphalapradam |
BRP091.012.2/ kiñcid dānādinā yat syāt phalaṁ tat tu na vidmahe || 12 ||
92. Chapter 92 :: Story of Sanājjāta and his mother Mahī
[Page 317
]
[Note: [ SS 157]
BRP092.001.0/ brahmovāca:
BRP092.001.1/ pāpapraṇāśanaṁ nāma tīrthaṁ pāpabhayāpaham |
BRP092.001.2/ nāmadheyaṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ || 1 ||
BRP092.002.1/ dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo lokaviśrutaḥ |
BRP092.002.2/ tasya bhāryā mahī nāma taruṇī lokasundarī || 2 ||
BRP092.003.1/ tasya putraḥ sūryanibhaḥ sanājjāta iti śrutaḥ |
BRP092.003.2/ dhṛtavrataṁ tathākarṣan mṛtyuḥ kālerito mune || 3 ||
BRP092.004.1/ tataḥ sā bālavidhavā bālaputrā surūpiṇī |
BRP092.004.2/ trātāraṁ naiva paśyantī gālavāśramam abhyagāt || 4 ||
BRP092.005.1/ tasmai putraṁ nivedyātha svairiṇī pāpamohitā |
BRP092.005.2/ sā babhrāma bahūn deśān puṁskāmā kāmacāriṇī || 5 ||
BRP092.006.1/ tatputro gālavagṛhe vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP092.006.2/ jāto 'pi mātṛdoṣeṇa veśyeritamatis tv abhūt || 6 ||
BRP092.007.1/ janasthānam iti khyātaṁ nānājātisamāvṛtam |
BRP092.007.2/ tatrāsau paṇyaveṣeṇa adhyāste ca mahī tathā || 7 ||
BRP092.008.1/ tatsuto 'pi bahūn deśān paribabhrāma kāmukaḥ |
BRP092.008.2/ so 'pi kālavaśāt tatra janasthāne 'vasat tadā || 8 ||
BRP092.009.1/ striyam ākāṅkṣate veśyāṁ dhṛtavratasuto dvijaḥ |
BRP092.009.2/ mahī cāpi dhanaṁ dātṝn puruṣān samapekṣate || 9 ||
BRP092.010.1/ mene na putram ātmīyaṁ sa cāpi na tu mātaram |
BRP092.010.2/ tayoḥ samāgamaś cāsīd vidhinā mātṛputrayoḥ || 10 ||
BRP092.011.1/ evaṁ bahutithe kāle putre mātari gacchati |
BRP092.011.2/ tayoḥ parasparaṁ jñānaṁ naivāsīn mātṛputrayoḥ || 11 ||
BRP092.012.1/ evaṁ pravartamānasya pitṛdharmeṇa sanmatiḥ |
BRP092.012.2/ āsīt tasyāpy asadvṛtteḥ śṛṇu nārada citravat || 12 ||
BRP092.013.1/ svairasthityā vartamāno nedaṁ sa parihātavān |
BRP092.013.2/ brāhmīṁ sandhyām anuṣṭhāya tad ūrdhvaṁ tu dhanārjanam || 13 ||
BRP092.014.1/ vidyābalena vittāni bahūny ārjya dadāty asau |
BRP092.014.2/ tathā sa prātar utthāya gaṅgāṁ gatvā yathāvidhi || 14 ||
BRP092.015.1/ śaucādi snānasandhyādi sarvaṁ kāryaṁ yathākramam |
BRP092.015.2/ kṛtvā tu brāhmaṇān natvā tato 'bhyeti svakarmasu || 15 ||
BRP092.016.1/ prātaḥkāle gautamīṁ tu yadā yāti virūpavān |
BRP092.016.2/ kuṣṭhasarvāṅgaśithilaḥ pūyaśoṇitaniḥsravaḥ || 16 ||
BRP092.017.1/ snātvā tu gautamīṁ gaṅgāṁ yadā yāti surūpadhṛk |
BRP092.017.2/ śāntaḥ sūryāgnisadṛśo mūrtimān iva bhāskaraḥ || 17 ||
BRP092.018.1/ etad rūpadvayaṁ svasya naiva paśyati sa dvijaḥ |
BRP092.018.2/ gālavo yatra bhagavāṁs tapojñānaparāyaṇaḥ || 18 ||
BRP092.019.1/ āśritya gautamīṁ devīṁ āste ca munibhir vṛtaḥ |
BRP092.019.2/ brāhmaṇo 'pi ca tatraiva nityaṁ tīrthaṁ sametya ca || 19 ||
BRP092.020.1/ gālavaṁ ca namasyātha tato yāti svamandiram |
BRP092.020.2/ gaṅgāyāḥ sevanāt pūrvaṁ sanājjātasya yad vapuḥ || 20 ||
BRP092.021.1/ snānasandhyottare kāle punar yad api tad dvije |
BRP092.021.2/ ubhayaṁ tasya tad rūpaṁ gālavo nityam eva ca || 21 ||
[Page 318
]
BRP092.022.1/ dṛṣṭvā savismayo mene kiñcid asty atra kāraṇam |
BRP092.022.2/ evaṁ savismayo bhūtvā gālavaḥ prāha taṁ dvijam || 22 ||
BRP092.023.1/ gacchantaṁ tu namasyātha sanājjātaṁ gurur gṛham |
BRP092.023.2/ āhūya yatnato dhīmān kṛpayā vismayena ca || 23 ||
BRP092.024.0/ gālava uvāca:
BRP092.024.1/ ko bhavān kva ca gantāsi kiṁ karoṣi kva bhokṣyasi |
BRP092.024.2/ kinnāmā tvaṁ kva śayyā te kā te bhāryā vadasva me || 24 ||
BRP092.025.0/ brahmovāca:
BRP092.025.1/ gālavasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇo 'py āha taṁ munim || 25 ||
BRP092.026.0/ brāhmaṇa uvāca:
BRP092.026.1/ śvaḥ kathyate mayā sarvaṁ jñātvā kāryavinirṇayam || 26 ||
BRP092.027.0/ brahmovāca:
BRP092.027.1/ evam uktvā gālavaṁ taṁ sanājjāto gṛhaṁ yayau |
BRP092.027.2/ bhuktvā rātrau tayā samyak śayyām āsādya bandhakīm |
BRP092.027.3/ uvāca cakitaḥ smṛtvā gālavasya tu yad vacaḥ || 27 ||
BRP092.028.0/ brāhmaṇa uvāca:
BRP092.028.1/ tvaṁ tu sarvaguṇopetā bandhaky api pativratā |
BRP092.028.2/ āvayoḥ sadṛśī prītir yāvajjīvaṁ pravartatām || 28 ||
BRP092.029.1/ tathāpi kiñcit pṛcchāmi kinnāmnī tvaṁ kva vā kulam |
BRP092.029.2/ kiṁ nu sthānaṁ kva vā bandhur mama sarvaṁ nivedyatām || 29 ||
BRP092.030.0/ bandhaky uvāca:
BRP092.030.1/ dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo dīkṣitaḥ śuciḥ |
BRP092.030.2/ tasya bhāryā mahī cāhaṁ matputro gālavāśrame || 30 ||
BRP092.031.1/ utsṛṣṭo matimān bālaḥ sanājjāta iti śrutaḥ |
BRP092.031.2/ ahaṁ tu pūrvadoṣeṇa tyaktvā dharmaṁ kulāgatam |
BRP092.031.3/ svairiṇī tv iha varte 'haṁ viddhi māṁ brāhmaṇīṁ dvija || 31 ||
BRP092.032.0/ brahmovāca:
BRP092.032.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā marmaviddha ivābhavat |
BRP092.032.2/ papāta sahasā bhūmau veśyā taṁ vākyam abravīt || 32 ||
BRP092.033.0/ veśyovāca:
BRP092.033.1/ kiṁ tu jātaṁ dvijaśreṣṭha kva ca prītir gatā tava |
BRP092.033.2/ kiṁ tu vākyaṁ mayā coktaṁ tava cittavirodhakṛt || 33 ||
BRP092.034.1/ ātmānam ātmanāśvāsya brāhmaṇo vākyam abravīt || 34 ||
BRP092.035.0/ brāhmaṇa uvāca:
BRP092.035.1/ dhṛtavrataḥ pitā vipras tatputro 'haṁ sanādyataḥ |
BRP092.035.2/ mātā mahī mama iyaṁ mama daivād upāgatā || 35 ||
BRP092.036.0/ brahmovāca:
BRP092.036.1/ etac chrutvā tasya vākyaṁ sāpy abhūd atiduḥkhitā |
BRP092.036.2/ tayos tu śocatoḥ paścāt prabhāte vimale ravau |
BRP092.036.3/ gālavaṁ muniśārdūlaṁ gatvā vipro nyavedayat || 36 ||
BRP092.037.0/ brāhmaṇa uvāca:
BRP092.037.1/ dhṛtavratasuto brahmaṁs tvayā pūrvaṁ tu pālitaḥ |
BRP092.037.2/ upanītas tvayā caiva mahī mātā mama prabho || 37 ||
[Page 319
]
BRP092.038.1/ kiṁ karomi ca kiṁ kṛtvā niṣkṛtir mama vai bhavet || 38 ||
BRP092.039.0/ brahmovāca:
BRP092.039.1/ tad vipravacanaṁ śrutvā gālavaḥ prāha mā śucaḥ |
BRP092.039.2/ tavedaṁ dvividhaṁ rūpaṁ nityaṁ paśyāmy apūrvavat || 39 ||
BRP092.040.1/ tataḥ pṛṣṭo 'si vṛttāntaṁ śrutaṁ jñātaṁ mayā yathā |
BRP092.040.2/ yat kṛtyaṁ tava tat sarvaṁ gaṅgāyāṁ pratyagāt kṣayam || 40 ||
BRP092.041.1/ asya tīrthasya māhātmyād asyā devyāḥ prasādataḥ |
BRP092.041.2/ pūto 'si pratyahaṁ vatsa nātra kāryā vicāraṇā || 41 ||
BRP092.042.1/ prabhāte tava rūpāṇi sapāpāni tv aharniśam |
BRP092.042.2/ paśye 'haṁ punar apy eva rūpaṁ tava guṇottamam || 42 ||
BRP092.043.1/ āgacchantaṁ tv āgoyuktaṁ gacchantaṁ tvām anāgasam |
BRP092.043.2/ paśyāmi nityaṁ tasmāt tvaṁ pūto devyā kṛto 'dhunā || 43 ||
BRP092.044.1/ tasmān na kāryaṁ te kiñcid avaśiṣṭaṁ bhaviṣyati |
BRP092.044.2/ iyaṁ ca mātā te vipra jñātā yā caiva bandhakī || 44 ||
BRP092.045.1/ paścāttāpaṁ gatātyantaṁ nivṛttā tv atha pātakāt |
BRP092.045.2/ bhūtānāṁ viṣaye prītir vatsa svābhāvikī yataḥ || 45 ||
BRP092.046.1/ satsaṅgato mahāpuṇyān nivṛttir daivato bhavet |
BRP092.046.2/ atyartham anutapteyaṁ prāgācaritapuṇyataḥ || 46 ||
BRP092.047.1/ snānaṁ kṛtvā cātra tīrthe tataḥ pūtā bhaviṣyati |
BRP092.047.2/ tathā tau cakratur ubhau mātāputrau ca nārada || 47 ||
BRP092.048.1/ snānād babhūvatur ubhau gatapāpāv asaṁśayam |
BRP092.048.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ dhautapāpaṁ pracakṣate || 48 ||
BRP092.049.1/ pāpapraṇāśanaṁ nāma gālavaṁ ceti viśrutam |
BRP092.049.2/ mahāpātakam alpaṁ vā tathā yac copapātakam |
BRP092.049.3/ tat sarvaṁ nāśayed etad dhautapāpaṁ supuṇyadam || 49 ||
93. Chapter 93 :: Story of Viśvāmitra and Indra
[Note: [ SS 158]
BRP093.001.0/ brahmovāca:
BRP093.001.1/ yatra dāśarathī rāmaḥ sītayā sahito dvija |
BRP093.001.2/ pitṝn santarpayām āsa pitṛtīrthaṁ tato viduḥ || 1 ||
BRP093.002.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṝṇāṁ tarpaṇaṁ tathā |
BRP093.002.2/ sarvam akṣayatām eti nātra kāryā vicāraṇā || 2 ||
BRP093.003.1/ yatra dāśarathī rāmo viśvāmitraṁ mahāmunim |
BRP093.003.2/ pūjayām āsa rājendro munibhis tattvadarśibhiḥ || 3 ||
BRP093.004.1/ viśvāmitraṁ tu tat tīrtham ṛṣijuṣṭaṁ supuṇyadam |
BRP093.004.2/ tatsvarūpaṁ ca vakṣyāmi paṭhitaṁ vedavādibhiḥ || 4 ||
BRP093.005.1/ anāvṛṣṭir abhūt pūrvaṁ prajānām atibhīṣaṇā |
BRP093.005.2/ viśvāmitro mahāprājñaḥ saśiṣyo gautamīm agāt || 5 ||
[Page 320
]
BRP093.006.1/ śiṣyān putrāṁś ca jāyāṁ ca kṛśān dṛṣṭvā kṣudhāturān |
BRP093.006.2/ vyathitaḥ kauśikaḥ śrīmāñ śiṣyān idam uvāca ha || 6 ||
BRP093.007.0/ viśvāmitra uvāca:
BRP093.007.1/ yathā kathañcid yat kiñcid yatra kvāpi yathā tathā |
BRP093.007.2/ ānīyatāṁ kintu bhakṣyaṁ bhojyaṁ vā mā vilambyatām |
BRP093.007.3/ idānīm eva gantavyam ānetavyaṁ kṣaṇena tu || 7 ||
BRP093.008.0/ brahmovāca:
BRP093.008.1/ ṛṣes tad vacanāc chiṣyāḥ kṣudhitās tvarayā yayuḥ |
BRP093.008.2/ aṭamānā itaś ceto mṛtaṁ dadṛśire śunam || 8 ||
BRP093.009.1/ tam ādāya tvarāyuktā ācāryāya nyavedayan |
BRP093.009.2/ so 'pi taṁ bhadram ity uktvā pratijagrāha pāṇinā || 9 ||
BRP093.010.1/ viśasadhvaṁ śvamāṁsaṁ ca kṣālayadhvaṁ ca vāriṇā |
BRP093.010.2/ pacadhvaṁ mantravac cāpi hutvāgnau tu yathāvidhi || 10 ||
BRP093.011.1/ devān ṛṣīn pitṝn anyāṁs tarpayitvātithīn gurūn |
BRP093.011.2/ sarve bhokṣyāmahe śeṣam ity uvāca sa kauśikaḥ || 11 ||
BRP093.012.1/ viśvāmitravacaḥ śrutvā śiṣyāś cakrus tathaiva tat |
BRP093.012.2/ pacyamāne śvamāṁse tu devadūto 'gnir abhyagāt |
BRP093.012.3/ devānāṁ sadane sarvaṁ devebhyas tan nyavedayat || 12 ||
BRP093.013.0/ agnir uvāca:
BRP093.013.1/ devaiḥ śvamāṁsaṁ bhoktavyam āpannam ṛṣikalpitam || 13 ||
BRP093.014.0/ brahmovāca:
BRP093.014.1/ agnes tadvacanād indraḥ śyeno bhūtvā vihāyasi |
BRP093.014.2/ sthālīm athāharat pūrṇāṁ māṁsena pihitāṁ tadā || 14 ||
BRP093.015.1/ tat karma dṛṣṭvā śiṣyās te ṛṣeḥ śyenaṁ nyavedayan |
BRP093.015.2/ hṛtā sthālī muniśreṣṭha śyenenākṛtabuddhinā || 15 ||
BRP093.016.1/ tataś cukopa bhagavāñ śaptukāmas tadā harim |
BRP093.016.2/ tato jñātvā surapatiḥ sthālīṁ cakre madhuplutām || 16 ||
BRP093.017.1/ punar niveśayām āsa ulkāsv eva khago hariḥ |
BRP093.017.2/ madhunā tu samāyuktāṁ viśvāmitraś cukopa ha |
BRP093.017.3/ sthālīṁ vīkṣya tataḥ kopād idam āha sa kauśikaḥ || 17 ||
BRP093.018.0/ viśvāmitra uvāca:
BRP093.018.1/ śvamāṁsam eva no dehi tvaṁ harāmṛtam uttamam |
BRP093.018.2/ no cet tvāṁ bhasmasāt kuryām indro bhītas tadābravīt || 18 ||
BRP093.019.0/ indra uvāca:
BRP093.019.1/ madhu hutvā yathānyāyaṁ piba putraiḥ samanvitaḥ |
BRP093.019.2/ kim anena śvamāṁsena amedhyena mahāmune || 19 ||
BRP093.020.0/ brahmovāca:
BRP093.020.1/ viśvāmitro 'pi nety āha bhuktenaikena kiṁ phalam |
BRP093.020.2/ prajāḥ sarvāś ca sīdanti kiṁ tena madhunā hare || 20 ||
BRP093.021.1/ sarveṣām amṛtaṁ cet syād bhokṣye 'ham amṛtaṁ śuci |
BRP093.021.2/ athavā devapitaro bhokṣyantīdaṁ śvamāṁsakam || 21 ||
[Page 321
]
BRP093.022.1/ paścād ahaṁ tac ca māṁsaṁ bhokṣye nānṛtam asti me |
BRP093.022.2/ tato bhītaḥ sahasrākṣo meghān āhūya tatkṣaṇāt || 22 ||
BRP093.023.1/ vavarṣa cāmṛtaṁ vāri hy amṛtenārpitāḥ prajāḥ |
BRP093.023.2/ paścāt tad amṛtaṁ puṇyaṁ haridattaṁ yathāvidhi || 23 ||
BRP093.024.1/ tarpayitvā surān ādau tarpayitvā jagattrayam |
BRP093.024.2/ vipraḥ sambhuktavāñ śiṣyair viśvāmitraḥ svabhāryayā || 24 ||
BRP093.025.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ākhyātaṁ cātipuṇyadam |
BRP093.025.2/ yatrāgataḥ surapatir lokānām amṛtārpaṇam || 25 ||
BRP093.026.1/ sañjātaṁ māṁsavarjaṁ tu tat tīrthaṁ puṇyadaṁ nṛṇām |
BRP093.026.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 26 ||
BRP093.027.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ viśvāmitram iti smṛtam |
BRP093.027.2/ madhutīrtham athaindraṁ ca śyenaṁ parjanyam eva ca || 27 ||
94. Chapter 94 :: Story of Śiva's devotee Śveta, who could not be taken away by Death
[Note: [ SS 159-160]
BRP094.001.0/ brahmovāca:
BRP094.001.1/ śvetatīrtham iti khyātaṁ trailokye viśrutaṁ śubham |
BRP094.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP094.002.1/ śveto nāma purā vipro gautamasya priyaḥ sakhā |
BRP094.002.2/ ātithyapūjānirato gautamītīram āśritaḥ || 2 ||
BRP094.003.1/ manasā karmaṇā vācā śivabhaktiparāyaṇaḥ |
BRP094.003.2/ dhyāyantaṁ taṁ dvijaśreṣṭhaṁ pūjayantaṁ sadā śivam || 3 ||
BRP094.004.1/ pūrṇāyuṣaṁ dvijavaraṁ śivabhaktiparāyaṇam |
BRP094.004.2/ netuṁ dūtāḥ samājagmur dakṣiṇāśāpates tadā || 4 ||
BRP094.005.1/ nāśaknuvan gṛhaṁ tasya praveṣṭum api nārada |
BRP094.005.2/ tadā kāle vyatikrānte citrako mṛtyum abravīt || 5 ||
BRP094.006.0/ citraka uvāca:
BRP094.006.1/ kiṁ nāyāti kṣīṇajīvo mṛtyo śvetaḥ kathaṁ tv iti |
BRP094.006.2/ nādyāpy āyānti dūtās te mṛtyor naivocitaṁ tu te || 6 ||
BRP094.007.0/ brahmovāca:
BRP094.007.1/ tataś ca kupito mṛtyuḥ prāyāc chvetagṛhaṁ svayam |
BRP094.007.2/ bahiḥsthitāṁs tadā paśyan mṛtyur dūtān bhayārditān |
BRP094.007.3/ provāca kim idaṁ dūtā mṛtyum ūcuś ca dūtakāḥ || 7 ||
BRP094.008.0/ dūtā ūcuḥ:
BRP094.008.1/ śivena rakṣitaṁ śvetaṁ vayaṁ no vīkṣituṁ kṣamāḥ |
BRP094.008.2/ yeṣāṁ prasanno giriśas teṣāṁ kā nāma bhītayaḥ || 8 ||
BRP094.009.0/ brahmovāca:
BRP094.009.1/ pāśapāṇis tadā mṛtyuḥ prāviśad yatra sa dvijaḥ |
BRP094.009.2/ nāsau vipro vijānāti mṛtyuṁ vā yamakiṅkarān || 9 ||
BRP094.010.1/ śivaṁ pūjayate bhaktyā śvetasya tu samīpataḥ |
BRP094.010.2/ mṛtyuṁ pāśadharaṁ dṛṣṭvā daṇḍī provāca vismitaḥ || 10 ||
[Page 322
]
BRP094.011.0/ daṇḍy uvāca:
BRP094.011.1/ kim atra vīkṣase mṛtyo daṇḍinaṁ mṛtyur abravīt || 11 ||
BRP094.012.0/ mṛtyur uvāca:
BRP094.012.1/ śvetaṁ netum ihāyātas tasmād vīkṣe dvijottamam || 12 ||
BRP094.013.0/ brahmovāca:
BRP094.013.1/ tvaṁ gacchety abravīd daṇḍī mṛtyuḥ pāśān athākṣipat |
BRP094.013.2/ śvetāya muniśārdūla tato daṇḍī cukopa ha || 13 ||
BRP094.014.1/ śivadattena daṇḍena daṇḍī mṛtyum atāḍayat |
BRP094.014.2/ tataḥ pāśadharo mṛtyuḥ papāta dharaṇītale || 14 ||
BRP094.015.1/ tatas te satvaraṁ dūtā hataṁ mṛtyum avekṣya ca |
BRP094.015.2/ yamāya sarvam avadan vadhaṁ mṛtyos tu daṇḍinā || 15 ||
BRP094.016.1/ tataś ca kupito dharmo yamo mahiṣavāhanaḥ |
BRP094.016.2/ citraguptaṁ bahubalaṁ yamadaṇḍaṁ ca rakṣakam || 16 ||
BRP094.017.1/ mahiṣaṁ bhūtavetālān ādhivyādhīṁs tathaiva ca |
BRP094.017.2/ akṣirogān kukṣirogān karṇaśūlaṁ tathaiva ca || 17 ||
BRP094.018.1/ jvaraṁ ca trividhaṁ pāpaṁ narakāṇi pṛthak pṛthak |
BRP094.018.2/ tvarantām iti tān uktvā jagāma tvarito yamaḥ || 18 ||
BRP094.019.1/ etair anyaiḥ parivṛto yatra śveto dvijottamaḥ |
BRP094.019.2/ tam āyāntaṁ yamaṁ dṛṣṭvā nandī provāca sāyudhaḥ || 19 ||
BRP094.020.1/ vināyakaṁ tathā skandaṁ bhūtanāthaṁ tu daṇḍinam |
BRP094.020.2/ tatra tad yuddham abhavat sarvalokabhayāvaham || 20 ||
BRP094.021.1/ kārttikeyaḥ svayaṁ śaktyā bibheda yamakiṅkarān |
BRP094.021.2/ dakṣiṇāśāpatiṁ cāpi nijaghāna balānvitam || 21 ||
BRP094.022.1/ hatāvaśiṣṭā yāmyās te ādityāya nyavedayan |
BRP094.022.2/ ādityo 'pi suraiḥ sārdhaṁ śrutvā tan mahad adbhutam || 22 ||
BRP094.023.1/ lokapālair anuvṛto mamāntikam upāgamat |
BRP094.023.2/ ahaṁ viṣṇuś ca bhagavān indro 'gnir varuṇas tathā || 23 ||
BRP094.024.1/ candrādityāv aśvinau ca lokapālā marudgaṇāḥ |
BRP094.024.2/ ete cānye ca bahavo vayaṁ yātā yamāntikam || 24 ||
BRP094.025.1/ mṛta āste dakṣiṇeśo gaṅgātīre balānvitaḥ |
BRP094.025.2/ samudrāś ca nadā nāgā nānābhūtāny anekaśaḥ || 25 ||
BRP094.026.1/ tatrājagmuḥ sureśānaṁ draṣṭuṁ vaivasvataṁ yamam |
BRP094.026.2/ taṁ dṛṣṭvā hatasainyaṁ ca yamaṁ devā bhayārditāḥ |
BRP094.026.3/ kṛtāñjalipuṭāḥ śambhum ūcuḥ sarve punaḥ punaḥ || 26 ||
BRP094.027.0/ devā ūcuḥ:
BRP094.027.1/ bhaktipriyatvaṁ te nityaṁ duṣṭahantṛtvam eva ca |
BRP094.027.2/ ādikartar namas tubhyaṁ nīlakaṇṭha namo 'stu te |
BRP094.027.3/ brahmapriya namas te 'stu devapriya namo 'stu te || 27 ||
BRP094.028.1/ śvetaṁ dvijaṁ bhaktam anāyuṣaṁ te |
BRP094.028.2/ netuṁ yamādiḥ sakalo 'samarthaḥ |
BRP094.028.3/ santoṣam āptāḥ paramaṁ samīkṣya |
BRP094.028.4/ bhaktapriyatvaṁ tvayi nātha satyam || 28 ||
[Page 323
]
BRP094.029.1/ ye tvāṁ prapannāḥ śaraṇaṁ kṛpāluṁ |
BRP094.029.2/ nālaṁ kṛtānto 'py anuvīkṣituṁ tān |
BRP094.029.3/ evaṁ viditvā śiva eva sarve |
BRP094.029.4/ tvām eva bhaktyā parayā bhajante || 29 ||
BRP094.030.1/ tvam eva jagatāṁ nātha kiṁ na smarasi śaṅkara |
BRP094.030.2/ tvāṁ vinā kaḥ samartho 'tra vyavasthāṁ kartum īśvaraḥ || 30 ||
BRP094.031.0/ brahmovāca:
BRP094.031.1/ evaṁ tu stuvatāṁ teṣāṁ purastād abhavac chivaḥ |
BRP094.031.2/ kiṁ dadāmīti tān āha idam ūcuḥ surā api || 31 ||
BRP094.032.0/ devā ūcuḥ:
BRP094.032.1/ ayaṁ vaivasvato dharmo niyantā sarvadehinām |
BRP094.032.2/ dharmādharmavyavasthāyāṁ sthāpito lokapālakaḥ || 32 ||
BRP094.033.1/ nāyaṁ vadham avāpnoti nāparādhī na pāpakṛt |
BRP094.033.2/ vinā tena jagaddhātur naiva kiñcid bhaviṣyati || 33 ||
BRP094.034.1/ tasmāj jīvaya deveśa yamaṁ sabalavāhanam |
BRP094.034.2/ prārthanā saphalā nātha mahatsu na vṛthā bhavet || 34 ||
BRP094.035.0/ brahmovāca:
BRP094.035.1/ tataḥ provāca bhagavāñ jīvayeyam asaṁśayam |
BRP094.035.2/ yamaṁ yadi vaco me 'dya anumanyanti devatāḥ || 35 ||
BRP094.036.1/ tataḥ procuḥ surāḥ sarve kurmo vākyaṁ tvayoditam |
BRP094.036.2/ haribrahmādisahitaṁ vaśe yasyākhilaṁ jagat || 36 ||
BRP094.037.1/ tataḥ provāca bhagavān amarān samupāgatān |
BRP094.037.2/ madbhakto na mṛtiṁ yātu nety ūcur amarāḥ punaḥ || 37 ||
BRP094.038.1/ amarāḥ syus tato deva sarvalokāś carācarāḥ |
BRP094.038.2/ amartyamartyabhedo 'yaṁ na syād deva jaganmaya || 38 ||
BRP094.039.1/ punar apy āha tāñ śambhuḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam |
BRP094.039.2/ madbhaktānāṁ vaiṣṇavānāṁ gautamīm anusevatām || 39 ||
BRP094.040.1/ vayaṁ tu svāmino nityaṁ na mṛtyuḥ svāmyam arhati |
BRP094.040.2/ vārttāpy eṣāṁ na kartavyā yamena tu kadācana || 40 ||
BRP094.041.1/ ādhivyādhyādibhir jātu kāryo nābhibhavaḥ kvacit |
BRP094.041.2/ ye śivaṁ śaraṇaṁ yātās te muktās tatkṣaṇād api || 41 ||
BRP094.042.1/ sānugasya yamasyāto namasyāḥ sarva eva te |
BRP094.042.2/ tathety ūcuḥ suragaṇā devadevaṁ śivaṁ prati || 42 ||
BRP094.043.1/ tataś ca bhagavān nātho nandinaṁ prāha vāhanam || 43 ||
BRP094.044.0/ śiva uvāca:
BRP094.044.1/ gautamyā udakena tvam abhiṣiñca mṛtaṁ yamam || 44 ||
BRP094.045.0/ brahmovāca:
BRP094.045.1/ tato yamādayaḥ sarve abhiṣiktās tu nandinā |
BRP094.045.2/ utthitāś ca sajīvās te dakṣiṇāśāṁ tato gatāḥ || 45 ||
BRP094.046.1/ uttare gautamītīre viṣṇvādyāḥ sarvadaivatāḥ |
BRP094.046.2/ sthitā āsan pūjayanto devadevaṁ maheśvaram || 46 ||
BRP094.047.1/ tatrāsann ayutāny aṣṭa sahasrāṇi caturdaśa |
BRP094.047.2/ tathā ṣaṭ ca sahasrāṇi punaḥ ṣaṭ ca tathaiva ca || 47 ||
[Page 324
]
BRP094.048.1/ ṣaḍ dakṣiṇe tathā tīre tīrthānām ayutatrayam |
BRP094.048.2/ puṇyam ākhyānam etad dhi śvetatīrthasya nārada || 48 ||
BRP094.049.1/ yatrāsau patito mṛtyur mṛtyutīrthaṁ tad ucyate |
BRP094.049.2/ tasya śravaṇamātreṇa sahasraṁ jīvate samāḥ || 49 ||
BRP094.050.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvapāpapraṇāśanam |
BRP094.050.2/ śravaṇaṁ paṭhanaṁ cāpi smaraṇaṁ ca malakṣayam |
BRP094.050.3/ karoti sarvalokānāṁ bhuktimuktipradāyakam || 50 ||
95. Chapter 95 :: Śukra (Uśanas) and the science of reviving the dead
[Note: [ SS 160]
BRP095.001.0/ brahmovāca:
BRP095.001.1/ śukratīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP095.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ sarvavyādhivināśanam || 1 ||
BRP095.002.1/ aṅgirāś ca bhṛguś caiva ṛṣī paramadhārmikau |
BRP095.002.2/ tayoḥ putrau mahāprājñau rūpabuddhivilāsinau || 2 ||
BRP095.003.1/ jīvaḥ kavir iti khyātau mātāpitror vaśe ratau |
BRP095.003.2/ upanītau sutau dṛṣṭvā pitarāv ūcatur mithaḥ || 3 ||
BRP095.004.0/ ṛṣī ūcatuḥ:
BRP095.004.1/ āvayor eka evāstu śāstā nityaṁ ca putrayoḥ |
BRP095.004.2/ tasmād ekaḥ śāsitā syāt tiṣṭhatv eko yathāsukham || 4 ||
BRP095.005.0/ brahmovāca:
BRP095.005.1/ etac chrutvā tataḥ śīghram aṅgirāḥ prāha bhārgavam |
BRP095.005.2/ adhyāpayiṣye sadṛśaṁ sukhaṁ tiṣṭhatu bhārgavaḥ || 5 ||
BRP095.006.1/ etac chrutvā cāṅgiraso vākyaṁ bhṛgukulodvahaḥ |
BRP095.006.2/ tatheti matvāṅgirase śukraṁ tasmai nyavedayat || 6 ||
BRP095.007.1/ ubhāv api sutau nityam adhyāpayati vai pṛthak |
BRP095.007.2/ vaiṣamyabuddhyā tau bālau cirāc chukro 'bravīd idam || 7 ||
BRP095.008.0/ śukra uvāca:
BRP095.008.1/ vaiṣamyeṇa guro māṁ tvam adhyāpayasi nityaśaḥ |
BRP095.008.2/ gurūṇāṁ nedam ucitaṁ vaiṣamyaṁ putraśiṣyayoḥ || 8 ||
BRP095.009.1/ vaiṣamyeṇa ca vartante mūḍhāḥ śiṣyeṣu deśikāḥ |
BRP095.009.2/ naiṣā viṣamabuddhīnāṁ saṅkhyā pāpasya vidyate || 9 ||
BRP095.010.1/ ācārya samyag jñāto 'si namasye 'haṁ punaḥ punaḥ |
BRP095.010.2/ gaccheyaṁ gurum anyaṁ vai mām anujñātum arhasi || 10 ||
BRP095.011.1/ gaccheyaṁ pitaraṁ brahman yady asau viṣamo bhavet |
BRP095.011.2/ tato vānyatra gacchāmi svāmin pṛṣṭo 'si gamyate || 11 ||
BRP095.012.0/ brahmovāca:
BRP095.012.1/ guruṁ bṛhaspatiṁ dṛṣṭvā anujñātas tv agāt tataḥ |
BRP095.012.2/ avāptavidyaḥ pitaraṁ gaccheyaṁ cety acintayat || 12 ||
BRP095.013.1/ tasmāt kam anupṛccheyam utkṛṣṭaḥ ko gurur bhavet |
BRP095.013.2/ iti smaran mahāprājñam apṛcchad vṛddhagautamam || 13 ||
[Page 325
]
BRP095.014.0/ śukra uvāca:
BRP095.014.1/ ko guruḥ syān muniśreṣṭha mama brūhi gurur bhavet |
BRP095.014.2/ trayāṇām api lokānāṁ yo gurus taṁ vrajāmy aham || 14 ||
BRP095.015.0/ brahmovāca:
BRP095.015.1/ sa prāha jagatām īśaṁ śambhuṁ devaṁ jagadgurum |
BRP095.015.2/ kvārādhayāmi giriśam ity uktaḥ prāha gautamaḥ || 15 ||
BRP095.016.0/ gautama uvāca:
BRP095.016.1/ gautamyāṁ tu śucir bhūtvā stotrais toṣaya śaṅkaram |
BRP095.016.2/ tatas tuṣṭo jagannāthaḥ sa te vidyāṁ pradāsyati || 16 ||
BRP095.017.0/ brahmovāca:
BRP095.017.1/ gautamasya tu tadvākyāt prāgād gaṅgāṁ sa bhārgavaḥ |
BRP095.017.2/ snātvā bhūtvā śuciḥ samyak stutiṁ cakre sa bālakaḥ || 17 ||
BRP095.018.0/ śukra uvāca:
BRP095.018.1/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho |
BRP095.018.2/ nāhaṁ jānāmi te kiñcit stutiṁ kartuṁ namo 'stu te || 18 ||
BRP095.019.1/ parityaktasya guruṇā na mamāsti suhṛt sakhā |
BRP095.019.2/ tvaṁ prabhuḥ sarvabhāvena jagannātha namo 'stu te || 19 ||
BRP095.020.1/ gurur gurumatāṁ deva mahatāṁ ca mahān asi |
BRP095.020.2/ aham alpataro bālo jaganmaya namo 'stu te || 20 ||
BRP095.021.1/ vidyārthaṁ hi sureśāna nāhaṁ vedmi bhavadgatim |
BRP095.021.2/ māṁ tvaṁ ca kṛpayā paśya lokasākṣin namo 'stu te || 21 ||
BRP095.022.0/ brahmovāca:
BRP095.022.1/ evaṁ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūt sureśvaraḥ || 22 ||
BRP095.023.0/ śiva uvāca:
BRP095.023.1/ kāmaṁ varaya bhadraṁ te yac cāpi suradurlabham || 23 ||
BRP095.024.0/ brahmovāca:
BRP095.024.1/ kavir apy āha deveśaṁ kṛtāñjalir udāradhīḥ || 24 ||
BRP095.025.0/ śukra uvāca:
BRP095.025.1/ brahmādibhiś ca ṛṣibhir yā vidyā naiva gocarā |
BRP095.025.2/ tāṁ vidyāṁ nātha yāciṣye tvaṁ gurur mama daivatam || 25 ||
BRP095.026.0/ brahmovāca:
BRP095.026.1/ mṛtasañjīvinīṁ vidyām ajñātāṁ tridaśair api |
BRP095.026.2/ tāṁ dattavān suraśreṣṭhas tasmai śukrāya yācate || 26 ||
BRP095.027.1/ itarā laukikī vidyā vaidikī cānyagocarā |
BRP095.027.2/ kiṁ punaḥ śaṅkare tuṣṭe vicāryam avaśiṣyate || 27 ||
BRP095.028.1/ sa tu labdhvā mahāvidyāṁ prāyāt svapitaraṁ gurum |
BRP095.028.2/ daityānāṁ ca guruś cāsīd vidyayā pūjitaḥ kaviḥ || 28 ||
BRP095.029.1/ tataḥ kadācit tāṁ vidyāṁ kasmiṁścit kāraṇāntare |
BRP095.029.2/ kaco bṛhaspatisuto vidyāṁ prāptaḥ kaves tu tām || 29 ||
[Page 326
]
BRP095.030.1/ kacād bṛhaspatiś cāpi tato devāḥ pṛthak pṛthak |
BRP095.030.2/ avāpur mahatīṁ vidyāṁ yām āhur mṛtajīvinīm || 30 ||
BRP095.031.1/ yatra sā kavinā prāptā vidyāpūjya maheśvaram |
BRP095.031.2/ gautamyā uttare pāre śukratīrthaṁ tad ucyate || 31 ||
BRP095.032.1/ mṛtasañjīvinītīrtham āyurārogyavardhanam |
BRP095.032.2/ snānaṁ dānaṁ ca yat kiñcit sarvam akṣayapuṇyadam || 32 ||
96. Chapter 96 :: Indra and Brahmin-murder
[Note: [ SS 161]
BRP096.001.0/ brahmovāca:
BRP096.001.1/ indratīrtham iti khyātaṁ brahmahatyāvināśanam |
BRP096.001.2/ smaraṇād api pāpaughakleśasaṅghavināśanam || 1 ||
BRP096.002.1/ purā vṛtravadhe vṛtte brahmahatyā tu nārada |
BRP096.002.2/ śacīpatiṁ cānugatā tāṁ dṛṣṭvā bhītavad dhariḥ || 2 ||
BRP096.003.1/ indras tato vṛtrahantā itaś cetaś ca dhāvati |
BRP096.003.2/ yatra yatra tv asau yāti hatyā sāpīndragāminī || 3 ||
BRP096.004.1/ sa mahat sara āviśya padmanālam upāgamat |
BRP096.004.2/ tatrāsau tantuvad bhūtvā vāsaṁ cakre śacīpatiḥ || 4 ||
BRP096.005.1/ sarastīre 'pi hatyāsīd divyaṁ varṣasahasrakam |
BRP096.005.2/ etasminn antare devā nirindrā hy abhavan mune || 5 ||
BRP096.006.1/ mantrayām āsur avyagrāḥ katham indro bhaved iti |
BRP096.006.2/ tatrāham avadaṁ devān hatyāsthānaṁ prakalpya ca || 6 ||
BRP096.007.1/ indrasya pāvanārthāya gautamyām abhiṣicyatām |
BRP096.007.2/ yatrābhiṣiktaḥ pūtātmā punar indro bhaviṣyati || 7 ||
BRP096.008.1/ tathā te niścayaṁ kṛtvā gautamīṁ śīghram āgaman |
BRP096.008.2/ tatra snātaṁ surapatiṁ devāś ca ṛṣayas tathā || 8 ||
BRP096.009.1/ abhiṣektukāmās te sarve śacīkāntaṁ ca tasthire |
BRP096.009.2/ abhiṣicyamānam indraṁ taṁ prakopād gautamo 'bravīt || 9 ||
BRP096.010.0/ gautama uvāca:
BRP096.010.1/ abhiṣekṣyanti pāpiṣṭhaṁ mahendraṁ gurutalpagam |
BRP096.010.2/ tān sarvān bhasmasāt kuryāṁ śīghraṁ yāntv asurārayaḥ || 10 ||
BRP096.011.0/ brahmovāca:
BRP096.011.1/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā parihṛtya ca gautamīm |
BRP096.011.2/ narmadām agaman sarva indram ādāya satvarāḥ || 11 ||
BRP096.012.1/ uttare narmadātīre abhiṣekāya tasthire |
BRP096.012.2/ abhiṣekṣyamāṇam indraṁ taṁ māṇḍavyo bhagavān ṛṣiḥ || 12 ||
BRP096.013.1/ abravīd bhasmasāt kuryāṁ yadi syād abhiṣecanam |
BRP096.013.2/ pūjayām āsur amarā māṇḍavyaṁ yuktibhiḥ stavaiḥ || 13 ||
BRP096.014.0/ devā ūcuḥ:
BRP096.014.1/ ayam indraḥ sahasrākṣo yasmin deśe 'bhiṣicyate |
BRP096.014.2/ tatrātidāruṇaṁ vighnaṁ mune samupajāyate || 14 ||
[Page 327
]
BRP096.015.1/ tacchāntiṁ kuru kalyāṇa prasīda varado bhava |
BRP096.015.2/ malaniryātanaṁ yasmin kurmas tasmin varān bahūn || 15 ||
BRP096.016.1/ deśe dāsyāmahe sarve tad anujñātum arhasi |
BRP096.016.2/ yasmin deśe surendrasya abhiṣeko bhaviṣyati || 16 ||
BRP096.017.1/ sa sarvakāmadaḥ puṁsāṁ dhānyavṛkṣaphalair yutaḥ |
BRP096.017.2/ nānāvṛṣṭir na durbhikṣaṁ bhaved atra kadācana || 17 ||
BRP096.018.0/ brahmovāca:
BRP096.018.1/ mene tato muniśreṣṭho māṇḍavyo lokapūjitaḥ |
BRP096.018.2/ abhiṣekaḥ kṛtas tatra malaniryātanaṁ tathā || 18 ||
BRP096.019.1/ devais tadokto munibhiḥ sa deśo mālavas tataḥ |
BRP096.019.2/ abhiṣikte surapatau jāte ca vimale tadā || 19 ||
BRP096.020.1/ ānīya gautamīṁ gaṅgāṁ taṁ puṇyāyābhiṣecire |
BRP096.020.2/ surāś ca ṛṣayaś caiva ahaṁ viṣṇus tathaiva ca || 20 ||
BRP096.021.1/ vasiṣṭho gautamaś cāpi agastyo 'triś ca kaśyapaḥ |
BRP096.021.2/ ete cānye ca ṛṣayo devā yakṣāḥ sapannagāḥ || 21 ||
BRP096.022.1/ snānaṁ tatpuṇyatoyena akurvann abhiṣecanam |
BRP096.022.2/ mayā punaḥ śacībhartā kamaṇḍalubhavena ca || 22 ||
BRP096.023.1/ vāriṇāpy abhiṣiktaś ca tatra puṇyābhavan nadī |
BRP096.023.2/ siktā ceti ca tatrāsīt te gaṅgāyāṁ ca saṅgate || 23 ||
BRP096.024.1/ saṅgamau tatra vikhyātau sarvadā munisevitau |
BRP096.024.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ puṇyāsaṅgamam ucyate || 24 ||
BRP096.025.1/ siktāyāḥ saṅgame puṇyam aindraṁ tad abhidhīyate |
BRP096.025.2/ tatra sapta sahasrāṇi tīrthāny āsañ śubhāni ca || 25 ||
BRP096.026.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca viśeṣeṇa tu saṅgame |
BRP096.026.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyān nātra kāryā vicāraṇā || 26 ||
BRP096.027.1/ yad etat puṇyam ākhyānaṁ yaḥ paṭhec ca śṛṇoti vā |
BRP096.027.2/ sarvapāpaiḥ sa mucyeta manovākkāyakarmajaiḥ || 27 ||
97. Chapter 97 :: How Kubera lost his kingdom and became lord of the north
[Note: [ SS 162-163]
BRP097.001.0/ brahmovāca:
BRP097.001.1/ paulastyaṁ tīrtham ākhyātaṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām |
BRP097.001.2/ prabhāvaṁ tasya vakṣyāmi bhraṣṭarājyapradāyakam || 1 ||
BRP097.002.1/ uttarāśāpatiḥ pūrvam ṛddhisiddhisamanvitaḥ |
BRP097.002.2/ purā laṅkāpatiś cāsīj jyeṣṭho viśravasaḥ sutaḥ || 2 ||
BRP097.003.1/ tasyaite bhrātaraś cāsan balavanto 'mitaprabhāḥ |
BRP097.003.2/ sāpatnā rāvaṇaś caiva kumbhakarṇo vibhīṣaṇaḥ || 3 ||
BRP097.004.1/ te 'pi viśravasaḥ putrā rākṣasyāṁ rākṣasās tu te |
BRP097.004.2/ maddattena vimānena dhanado bhrātṛbhiḥ saha || 4 ||
BRP097.005.1/ mamāntikaṁ bhaktiyukto nityam eti tu yāti ca |
BRP097.005.2/ rāvaṇasya tu yā mātā kupitā sābravīt sutān || 5 ||
[Page 328
]
BRP097.006.0/ rāvaṇamātovāca:
BRP097.006.1/ mariṣye na ca jīviṣye putrā vairūpyakāraṇāt |
BRP097.006.2/ devāś ca dānavāś cāsan sāpatnā bhrātaro mithaḥ || 6 ||
BRP097.007.1/ anyonyavadham īpsante jayaiśvaryavaśānugāḥ |
BRP097.007.2/ tadbhavanto na puruṣā na śaktā na jayaiṣiṇaḥ |
BRP097.007.3/ sāpatnyaṁ yo 'numanyate tasya jīvo nirarthakaḥ || 7 ||
BRP097.008.0/ brahmovāca:
BRP097.008.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā bhrātaras te trayo mune |
BRP097.008.2/ jagmus te tapase 'raṇyaṁ kṛtavantas tapo mahat || 8 ||
BRP097.009.1/ matto varān avāpuś ca traya ete ca rākṣasāḥ |
BRP097.009.2/ mātulena marīcena tathā mātāmahena tu || 9 ||
BRP097.010.1/ tanmātṛvacanāc cāpi tato laṅkām ayācata |
BRP097.010.2/ rakṣobhāvān mātṛdoṣād bhrātror vairam abhūn mahat || 10 ||
BRP097.011.1/ tatas tad abhavad yuddhaṁ devadānavayor iva |
BRP097.011.2/ yuddhe jitvāgrajaṁ śāntaṁ dhanadaṁ bhrātaraṁ tathā || 11 ||
BRP097.012.1/ puṣpakaṁ ca purīṁ laṅkāṁ sarvaṁ caiva vyapāharat |
BRP097.012.2/ rāvaṇo ghoṣayām āsa trailokye sacarācare || 12 ||
BRP097.013.1/ yo dadyād āśrayaṁ bhrātuḥ sa ca vadhyo bhaven mama |
BRP097.013.2/ bhrātrā nirasto vaiśravaṇo naiva prāpāśrayaṁ kvacit |
BRP097.013.3/ pitāmahaṁ pulastyaṁ taṁ gatvā natvābravīd vacaḥ || 13 ||
BRP097.014.0/ dhanada uvāca:
BRP097.014.1/ bhrātrā nirasto duṣṭena kiṁ karomi vadasva me |
BRP097.014.2/ āśrayaḥ śaraṇaṁ yat syād daivaṁ vā tīrtham eva ca || 14 ||
BRP097.015.0/ brahmovāca:
BRP097.015.1/ tat pautravacanaṁ śrutvā pulastyo vākyam abravīt || 15 ||
BRP097.016.0/ pulastya uvāca:
BRP097.016.1/ gautamīṁ gaccha putra tvaṁ stuhi devaṁ maheśvaram |
BRP097.016.2/ tatra nāsya praveśaḥ syād gaṅgāyā jalamadhyataḥ || 16 ||
BRP097.017.1/ siddhiṁ prāpsyasi kalyāṇīṁ tathā kuru mayā saha || 17 ||
BRP097.018.0/ brahmovāca:
BRP097.018.1/ tathety uktvā jagāmāsau sabhāryo dhanadas tathā |
BRP097.018.2/ pitrā mātrā ca vṛddhena pulastyena dhaneśvaraḥ || 18 ||
BRP097.019.1/ gatvā tu gautamīṁ gaṅgāṁ śuciḥ snātvā yatavrataḥ |
BRP097.019.2/ tuṣṭāva devadeveśaṁ bhuktimuktipradaṁ śivam || 19 ||
BRP097.020.0/ dhanada uvāca:
BRP097.020.1/ svāmī tvam evāsya carācarasya |
BRP097.020.2/ viśvasya śambho na paro 'sti kaścit |
BRP097.020.3/ tvām apy avajñāya yadīha mohāt |
BRP097.020.4/ pragalbhate kopi sa śocya eva || 20 ||
BRP097.021.1/ tvam aṣṭamūrtyā sakalaṁ bibharṣi |
BRP097.021.2/ tvadājñayā vartata eva sarvam |
BRP097.021.3/ tathāpi vedeti budho bhavantaṁ |
BRP097.021.4/ na jātv avidvān mahimā purātanam || 21 ||
[Page 329
]
BRP097.022.1/ malaprasūtaṁ yad avocad ambā |
BRP097.022.2/ hāsyāt suto 'yaṁ tava deva śūraḥ |
BRP097.022.3/ tvatprekṣitād yaḥ sa ca vighnarājo |
BRP097.022.4/ jajñe tv aho ceṣṭitam īśadṛṣṭeḥ || 22 ||
BRP097.023.1/ aśruplutāṅgī girijā samīkṣya |
BRP097.023.2/ viyuktadāmpatyam itīśam ūce |
BRP097.023.3/ manobhavo 'bhūn madano ratiś ca |
BRP097.023.4/ saubhāgyapūrvatvam avāpa somāt || 23 ||
BRP097.024.0/ brahmovāca:
BRP097.024.1/ ityādi stuvatas tasya purato 'bhūt trilocanaḥ |
BRP097.024.2/ vareṇa cchandayām āsa harṣān novāca kiñcana || 24 ||
BRP097.025.1/ tūṣṇīmbhūte tu dhanade pulastye ca maheśvare |
BRP097.025.2/ punaḥ punar varasveti śive vādini harṣite || 25 ||
BRP097.026.1/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī |
BRP097.026.2/ prāptavyaṁ dhanapālatvaṁ vadantīdaṁ maheśvaram || 26 ||
BRP097.027.1/ pulastyasya tu yac cittaṁ pitur vaiśravaṇasya tu |
BRP097.027.2/ viditveva tadā vāṇī śubham artham udīrayat || 27 ||
BRP097.028.1/ bhūtavad bhavitavyaṁ syād dāsyamānaṁ tu dattavat |
BRP097.028.2/ prāptavyaṁ prāptavat tatra daivī vāg abhavac chubhā || 28 ||
BRP097.029.1/ prabhūtaśatruḥ paribhūtaduḥkhaḥ |
BRP097.029.2/ sampūjya someśvaram āpa liṅgam |
BRP097.029.3/ digīśvaratvaṁ draviṇaprabhutvam |
BRP097.029.4/ apāradātṛtvakalatraputrān || 29 ||
BRP097.030.1/ tāṁ vācaṁ dhanadaḥ śrutvā devadevaṁ triśūlinam |
BRP097.030.2/ evaṁ bhavatu nāmeti dhanado vākyam abravīt || 30 ||
BRP097.031.1/ tathaivāstv iti deveśo daivīṁ vācam amanyata |
BRP097.031.2/ pulastyaṁ ca varaiḥ puṇyais tathā viśravasaṁ munim || 31 ||
BRP097.032.1/ dhanapālaṁ ca deveśo hy abhinandya yayau śivaḥ |
BRP097.032.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ paulastyaṁ dhanadaṁ viduḥ || 32 ||
BRP097.033.1/ tathā vaiśravasaṁ puṇyaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP097.033.2/ teṣu snānādi yat kiñcit tat sarvaṁ bahupuṇyadam || 33 ||
98. Chapter 98 :: Story of Agni and Jātavedas
[Note: [ SS 163-164]
BRP098.001.0/ brahmovāca:
BRP098.001.1/ agnitīrtham iti khyātaṁ sarvakratuphalapradam |
BRP098.001.2/ sarvavighnopaśamanaṁ tattīrthasya phalaṁ śṛṇu || 1 ||
BRP098.002.1/ jātavedā iti khyāto agner bhrātā sa havyavāṭ |
BRP098.002.2/ havyaṁ vahantaṁ devānāṁ gautamyās tīra eva tu || 2 ||
BRP098.003.1/ ṛṣīṇāṁ sattrasadane agner bhrātaram uttamam |
BRP098.003.2/ bhrātuḥ priyaṁ tathā dakṣaṁ madhur ditisuto balī || 3 ||
[Page 330
]
BRP098.004.1/ jaghāna ṛṣimukhyeṣu paśyatsu ca sureṣv api |
BRP098.004.2/ havyaṁ devā naiva cāpur mṛte vai jātavedasi || 4 ||
BRP098.005.1/ mṛte bhrātari sa tv agniḥ priye vai jātavedasi |
BRP098.005.2/ kopena mahatāviṣṭo gāṅgam ambhaḥ samāviśat || 5 ||
BRP098.006.1/ gaṅgāmbhasi samāviṣṭe hy agnau devāś ca mānuṣāḥ |
BRP098.006.2/ jīvam utsarjayām āsur agnijīvā yato matāḥ || 6 ||
BRP098.007.1/ yatrāgnir jalam āviṣṭas taṁ deśaṁ sarva eva te |
BRP098.007.2/ ājagmur vibudhāḥ sarva ṛṣayaḥ pitaras tathā || 7 ||
BRP098.008.1/ vināgninā na jīvāmaḥ stuvanto 'gniṁ viśeṣataḥ |
BRP098.008.2/ agniṁ jalagataṁ dṛṣṭvā priyaṁ cocur divaukasaḥ || 8 ||
BRP098.009.0/ devā ūcuḥ:
BRP098.009.1/ devāñ jīvaya havyena kavyena ca pitṝṁs tathā |
BRP098.009.2/ mānuṣān annapākena bījānāṁ kledanena ca || 9 ||
BRP098.010.0/ brahmovāca:
BRP098.010.1/ agnir apy āha tān devāñ śakto yo me gato 'nujaḥ |
BRP098.010.2/ kriyamāṇe bhavatkārye yā gatir jātavedasaḥ || 10 ||
BRP098.011.1/ sā vāpi syān mama surā notsahe kāryasādhane |
BRP098.011.2/ kāryaṁ tu sarvatas tasya bhavatāṁ jātavedasaḥ || 11 ||
BRP098.012.1/ imāṁ sthitim anuprāpto na jāne me kathaṁ bhavet |
BRP098.012.2/ iha cāmutra ca vyāptau śaktir apy atra no bhavet || 12 ||
BRP098.013.1/ athāpi kriyamāṇe vai kārye saiva gatir mama |
BRP098.013.2/ devās tam ūcur bhāvena sarveṇa ṛṣayas tathā || 13 ||
BRP098.014.1/ āyuḥ karmaṇi ca prītir vyāptau śaktiś ca dīyate |
BRP098.014.2/ prayājān anuyājāṁś ca dāsyāmo havyavāhana || 14 ||
BRP098.015.1/ devānāṁ tvaṁ mukhaṁ śreṣṭham āhutyaḥ prathamās tava |
BRP098.015.2/ tvayā dattaṁ tu yad dravyaṁ bhokṣyāmaḥ surasattama || 15 ||
BRP098.016.0/ brahmovāca:
BRP098.016.1/ tatas tuṣṭo 'bhavad vahnir devavākyād yathākramam |
BRP098.016.2/ iha cāmutra ca vyāptau havye vā laukike tathā || 16 ||
BRP098.017.1/ sarvatra vahnir abhayaḥ samartho 'bhūt surājñayā |
BRP098.017.2/ jātavedā bṛhadbhānuḥ saptārcir nīlalohitaḥ || 17 ||
BRP098.018.1/ jalagarbhaḥ śamīgarbho yajñagarbhaḥ sa ucyate |
BRP098.018.2/ jalād ākṛṣya vibudhā abhiṣicya vibhāvasum || 18 ||
BRP098.019.1/ ubhayatra pade vāsaḥ sarvago 'gnis tato 'bhavat |
BRP098.019.2/ yathāgataṁ surā jagmur vahnitīrthaṁ tad ucyate || 19 ||
BRP098.020.1/ tatra sapta śatāny āsaṁs tīrthāni guṇavanti ca |
BRP098.020.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca yaḥ karoti jitātmavān || 20 ||
BRP098.021.1/ aśvamedhaphalaṁ sāgraṁ prāpnoty avikalaṁ śubham |
BRP098.021.2/ devatīrthaṁ ca tatraiva āgneyaṁ jātavedasam || 21 ||
BRP098.022.1/ agnipratiṣṭhitaṁ liṅgaṁ tatrāste 'nekavarṇavat |
BRP098.022.2/ taddevadarśanād eva sarvakratuphalaṁ labhet || 22 ||
99. Chapter 99 :: Story of Pṛthuśravas and his younger brother
[Page 331
]
[Note: [ SS 164]
BRP099.001.0/ brahmovāca:
BRP099.001.1/ ṛṇapramocanaṁ nāma tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP099.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ || 1 ||
BRP099.002.1/ āsīt pṛthuśravā nāma priyaḥ kakṣīvataḥ sutaḥ |
BRP099.002.2/ na dārasaṅgrahaṁ lebhe vairāgyān nāgnipūjanam || 2 ||
BRP099.003.1/ kanīyāṁs tu samartho 'pi parivittibhayān mune |
BRP099.003.2/ nākarod dārakarmādi naivāgnīnām upāsanam || 3 ||
BRP099.004.1/ tataḥ procuḥ pitṛgaṇāḥ putraṁ kakṣīvataḥ śubham |
BRP099.004.2/ jyeṣṭhaṁ caiva kaniṣṭhaṁ ca pṛthak pṛthag idaṁ vacaḥ || 4 ||
BRP099.005.0/ pitara ūcuḥ:
BRP099.005.1/ ṛṇatrayāpanodāya kriyatāṁ dārasaṅgrahaḥ || 5 ||
BRP099.006.0/ brahmovāca:
BRP099.006.1/ nety uvāca tato jyeṣṭhaḥ kim ṛṇaṁ kena yujyate |
BRP099.006.2/ kanīyāṁs tu pitṝn prāha na yogyo dārasaṅgrahaḥ || 6 ||
BRP099.007.1/ jyeṣṭhe sati mahāprājñaḥ parivittibhayād iti |
BRP099.007.2/ tāv ubhau punar apy evam ūcus te vai pitāmahāḥ || 7 ||
BRP099.008.0/ pitara ūcuḥ:
BRP099.008.1/ yātām ubhau gautamīṁ tu puṇyāṁ kakṣīvataḥ sutau |
BRP099.008.2/ kurutāṁ gautamīsnānaṁ sarvābhīṣṭapradāyakam || 8 ||
BRP099.009.1/ gacchatāṁ gautamīṁ gaṅgāṁ lokatritayapāvanīm |
BRP099.009.2/ snānaṁ ca tarpaṇaṁ tasyāṁ kurutāṁ śraddhayānvitau || 9 ||
BRP099.010.1/ dṛṣṭāvanāmitā dhyātā gautamī sarvakāmadā |
BRP099.010.2/ na deśakālajātyādiniyamo 'trāvagāhane |
BRP099.010.3/ jyeṣṭho 'nṛṇas tato bhūyāt parivittir na cetaraḥ || 10 ||
BRP099.011.0/ brahmovāca:
BRP099.011.1/ tataḥ pṛthuśravā jyeṣṭhaḥ kṛtvā snānaṁ satarpaṇam |
BRP099.011.2/ trayāṇām api lokānāṁ kākṣīvato 'nṛṇo 'bhavat || 11 ||
BRP099.012.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ṛṇamocanam ucyate |
BRP099.012.2/ śrautasmārtarṇebhyaś ca itarebhyaś ca nārada |
BRP099.012.3/ tatra snānena dānena ṛṇī muktaḥ sukhī bhavet || 12 ||
100. Chapter 100 :: Story of Kaśyapa and his two wives Suparṇā and Kadrū
[Note: [ SS 164-165]
BRP100.001.0/ brahmovāca:
BRP100.001.1/ suparṇāsaṅgamaṁ nāma kādravāsaṅgamaṁ tathā |
BRP100.001.2/ maheśvaro yatra devo gaṅgāpulinam āśritaḥ || 1 ||
BRP100.002.1/ agnikuṇḍaṁ ca tatraiva raudraṁ vaiṣṇavam eva ca |
BRP100.002.2/ sauraṁ saumyaṁ tathā brāhmaṁ kaumāraṁ vāruṇaṁ tathā || 2 ||
[Page 332
]
BRP100.003.1/ apsarā ca nadī yatra saṅgatā gaṅgayā tathā |
BRP100.003.2/ tattīrthasmaraṇād eva kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 3 ||
BRP100.004.1/ sarvapāpapraśamanaṁ śṛṇu yatnena nārada |
BRP100.004.2/ indreṇa hiṁsitāḥ pūrvaṁ vālakhilyā maharṣayaḥ |
BRP100.004.3/ dattārdhatapasaḥ sarve procus te kāśyapaṁ munim || 4 ||
BRP100.005.0/ vālakhilyā ūcuḥ:
BRP100.005.1/ putram utpādayānena indradarpaharaṁ śubham |
BRP100.005.2/ tapaso 'rdhaṁ tu dāsyāmas tathety āha munis tu tān || 5 ||
BRP100.006.1/ suparṇāyāṁ tato garbham ādadhe sa prajāpatiḥ |
BRP100.006.2/ kadrvāṁ caiva śanair brahman sarpāṇāṁ sarpamātari || 6 ||
BRP100.007.1/ te garbhiṇyāv ubhe āha gantukāmaḥ prajāpatiḥ |
BRP100.007.2/ aparādho na ca kvāpi kāryo gamanam eva ca || 7 ||
BRP100.008.1/ anyatra gamanāc chāpo bhaviṣyati na saṁśayaḥ || 8 ||
BRP100.009.0/ brahmovāca:
BRP100.009.1/ ity uktvā sa yayau patnyau gate bhartari te ubhe |
BRP100.009.2/ tadaiva jagmatuḥ sattram ṛṣīṇāṁ bhāvitātmanām || 9 ||
BRP100.010.1/ brahmavṛndasamākīrṇaṁ gaṅgātīrasamāśritam |
BRP100.010.2/ unmatte te ubhe nityaṁ vayaḥsampattigarvite || 10 ||
BRP100.011.1/ nivāryamāṇe bahuśo munibhis tattvadarśibhiḥ |
BRP100.011.2/ vikurvatyau tatra sattre samāni ca havīṁṣi ca || 11 ||
BRP100.012.1/ yoṣitāṁ durvilasitaṁ kaḥ saṁvaritum īśvaraḥ |
BRP100.012.2/ te dṛṣṭvā cukṣubhur viprā apamārgarate ubhe || 12 ||
BRP100.013.1/ apamārgasthite yasmād āpage hi bhaviṣyathaḥ |
BRP100.013.2/ suparṇā caiva kadrūś ca nadyau te sambabhūvatuḥ || 13 ||
BRP100.014.1/ sa kadācid gṛhaṁ prāyāt kaśyapo 'tha prajāpatiḥ |
BRP100.014.2/ ṛṣibhyas tatra vṛttāntaṁ śāpaṁ tābhyāṁ savistaram || 14 ||
BRP100.015.1/ śrutvā tu vismayāviṣṭaḥ kiṁ karomīty acintayat |
BRP100.015.2/ ṛṣibhyaḥ kathayām āsa vālakhilyā iti śrutāḥ || 15 ||
BRP100.016.1/ ta ūcuḥ kaśyapaṁ vipraṁ gatvā gaṅgāṁ tu gautamīm |
BRP100.016.2/ tatra stuhi maheśānaṁ punar bhārye bhaviṣyataḥ || 16 ||
BRP100.017.1/ brahmahatyābhayād eva yatra devo maheśvaraḥ |
BRP100.017.2/ gaṅgāmadhye sadā hy āste madhyameśvarasañjñayā || 17 ||
BRP100.018.1/ tathety uktvā kaśyapo 'pi snātvā gaṅgāṁ jitavrataḥ |
BRP100.018.2/ tuṣṭāva stavanaiḥ puṇyair devadevaṁ maheśvaram || 18 ||
BRP100.019.0/ kaśyapa uvāca:
BRP100.019.1/ lokatrayaikādhipater na yasya |
BRP100.019.2/ kutrāpi vastuny abhimānaleśaḥ |
BRP100.019.3/ sa siddhanātho 'khilaviśvakartā |
BRP100.019.4/ bhartā śivāyā bhavatu prasannaḥ || 19 ||
BRP100.020.1/ tāpatrayoṣṇadyutitāpitānām |
BRP100.020.2/ itas tato vai paridhāvatāṁ ca |
BRP100.020.3/ śarīriṇāṁ sthāvarajaṅgamānāṁ |
BRP100.020.4/ tvam eva duḥkhavyapanodadakṣaḥ || 20 ||
[Page 333
]
BRP100.021.1/ sattvādiyogas trividho 'pi yasya |
BRP100.021.2/ śakrādibhir vaktum aśakya eva |
BRP100.021.3/ vicitravṛttiṁ paricintya somaṁ |
BRP100.021.4/ sukhī sadā dānaparo vareṇyaḥ || 21 ||
BRP100.022.0/ brahmovāca:
BRP100.022.1/ ityādistutibhir devaḥ stuto gaurīpatiḥ śivaḥ |
BRP100.022.2/ prasanno hy adadāc chambhuḥ kaśyapāya varān bahūn || 22 ||
BRP100.023.1/ bhāryārthinaṁ tu taṁ prāha syātāṁ bhārye ubhe tu te |
BRP100.023.2/ nadīsvarūpe patnyau ye gaṅgāṁ prāpya saridvarām || 23 ||
BRP100.024.1/ tatsaṅgamanamātreṇa tābhyāṁ bhūyāt svakaṁ vapuḥ |
BRP100.024.2/ te garbhiṇyau punar jāte gaṅgāyāś ca prasādataḥ || 24 ||
BRP100.025.1/ tataḥ prajāpatiḥ prīto bhārye prāpya mahāmanāḥ |
BRP100.025.2/ āhvayām āsa tān viprān gautamītīram āśritān || 25 ||
BRP100.026.1/ sīmantonnayanaṁ cakre tābhyāṁ prītaḥ prajāpatiḥ |
BRP100.026.2/ brāhmaṇān pūjayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā || 26 ||
BRP100.027.1/ bhuktavatsv atha vipreṣu kaśyapasyātha mandire |
BRP100.027.2/ bhartṛsamīpopaviṣṭā kadrūr viprān nirīkṣya ca || 27 ||
BRP100.028.1/ tataḥ kadrūr ṛṣīn akṣṇā prāhasat te ca cukṣubhuḥ |
BRP100.028.2/ yenākṣṇā hasitā pāpe bhajyatāṁ te 'kṣi pāpavat || 28 ||
BRP100.029.1/ kāṇābhavat tataḥ kadrūḥ sarpamāteti yocyate |
BRP100.029.2/ tataḥ prasādayām āsa kaśyapo bhagavān ṛṣīn || 29 ||
BRP100.030.1/ tataḥ prasannās te procur gautamī saritāṁ varā |
BRP100.030.2/ aparādhasahasrebhyo rakṣiṣyati ca sevanāt || 30 ||
BRP100.031.1/ bhāryānvitas tathā cakre kaśyapo munisattamaḥ |
BRP100.031.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ubhayoḥ saṅgamaṁ viduḥ |
BRP100.031.3/ sarvapāpapraśamanaṁ sarvakratuphalapradam || 31 ||
101. Chapter 101 :: Purūravas and Sarasvatī
[Note: [ SS 165-166]
BRP101.001.0/ brahmovāca:
BRP101.001.1/ purūravasam ākhyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP101.001.2/ smaraṇād eva pāpānāṁ nāśanaṁ kiṁ tu darśanāt || 1 ||
BRP101.002.1/ purūravā brahmasadaḥ prāpya tatra sarasvatīm |
BRP101.002.2/ yadṛcchayā devanadīṁ hasantīṁ brahmaṇo 'ntike |
BRP101.002.3/ tāṁ dṛṣṭvā rūpasampannām urvaśīṁ prāha bhūpatiḥ || 2 ||
BRP101.003.0/ rājovāca:
BRP101.003.1/ keyaṁ rūpavatī sādhvī sthiteyaṁ brahmaṇo 'ntike |
BRP101.003.2/ sarvāsām uttamā yoṣid dīpayantī sabhām imām || 3 ||
[Page 334
]
BRP101.004.0/ brahmovāca:
BRP101.004.1/ urvaśī prāha rājānam iyaṁ devanadī śubhā |
BRP101.004.2/ sarasvatī brahmasutā nityam eti ca yāti ca |
BRP101.004.3/ tac chrutvā vismito rājā ānayemāṁ mamāntikam || 4 ||
BRP101.005.0/ brahmovāca:
BRP101.005.1/ urvaśī punar apy āha rājānaṁ bhūridakṣiṇam || 5 ||
BRP101.006.0/ urvaśy uvāca:
BRP101.006.1/ ānīyate mahārāja tasyāḥ sarvaṁ nivedya ca || 6 ||
BRP101.007.0/ brahmovāca:
BRP101.007.1/ tatas tāṁ prāhiṇot tatra rājā prītyā tadorvaśīm |
BRP101.007.2/ sā gatvā rājavacanaṁ nyavedayad athorvaśī || 7 ||
BRP101.008.1/ sarasvaty api tan mene urvaśyā yan niveditam |
BRP101.008.2/ sā tatheti pratijñāya prāyād yatra purūravāḥ || 8 ||
BRP101.009.1/ sarasvatyās tatas tīre sa reme bahulāḥ samāḥ |
BRP101.009.2/ sarasvān abhavat putro yasya putro bṛhadrathaḥ || 9 ||
BRP101.010.1/ tāṁ gacchantīṁ nṛpagṛhaṁ nityam eva sarasvatīm |
BRP101.010.2/ sarasvantaṁ tato lakṣma jñātvānyeṣu tathā kṛtam || 10 ||
BRP101.011.1/ tasyai dadāv ahaṁ śāpaṁ bhūyā iti mahānadī |
BRP101.011.2/ macchāpabhītā vāgīśā prāgād devīṁ ca gautamīm || 11 ||
BRP101.012.1/ kamaṇḍalubhavāṁ pūtāṁ mātaraṁ lokapāvanīm |
BRP101.012.2/ tāpatrayopaśamanīm aihikāmuṣmikapradām || 12 ||
BRP101.013.1/ sā gatvā gautamīṁ devīṁ prāha macchāpam āditaḥ |
BRP101.013.2/ gaṅgāpi mām uvācedaṁ viśāpāṁ kartum arhasi || 13 ||
BRP101.014.1/ na yuktaṁ yat sarasvatyāḥ śāpaṁ tvaṁ dattavān asi |
BRP101.014.2/ strīṇām eṣa svabhāvo vai puṁskāmā yoṣito yataḥ || 14 ||
BRP101.015.1/ svabhāvacapalā brahman yoṣitaḥ sakalā api |
BRP101.015.2/ tvaṁ kathaṁ tu na jānīṣe jagatsraṣṭāmbujāsana || 15 ||
BRP101.016.1/ viḍambayati kaṁ vā na kāmo vāpi svabhāvataḥ |
BRP101.016.2/ tato viśāpam avadaṁ dṛśyāpi syāt sarasvatī || 16 ||
BRP101.017.1/ tasmāc chāpān nadī martye dṛśyādṛśyā sarasvatī |
BRP101.017.2/ yatraiṣā saṅgatā devī gaṅgāyāṁ śāpavihvalā || 17 ||
BRP101.018.1/ tatra prāyān nṛpavaro dhārmikaḥ sa purūravāḥ |
BRP101.018.2/ tapas taptvā samārādhya devaṁ siddheśvaraṁ haram || 18 ||
BRP101.019.1/ sarvān kāmān athāvāpa gaṅgāyāś ca prasādataḥ |
BRP101.019.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ purūravasam ucyate || 19 ||
BRP101.020.1/ sarasvatīsaṅgamaṁ ca brahmatīrthaṁ tad ucyate |
BRP101.020.2/ siddheśvaro yatra devaḥ sarvakāmapradaṁ tu tat || 20 ||
102. Chapter 102 :: Brahman's incest
[Page 335
]
[Note: [ SS 166-167]
BRP102.001.0/ brahmovāca:
BRP102.001.1/ sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī |
BRP102.001.2/ etāni pañca tīrthāni puṇyāni munayo viduḥ || 1 ||
BRP102.002.1/ tatra snātvā tu pītvā tu mucyate sarvakalmaṣāt |
BRP102.002.2/ sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī || 2 ||
BRP102.003.1/ etā mama sutā jyeṣṭhā dharmasaṁsthānahetavaḥ |
BRP102.003.2/ sarvāsām uttamāṁ kāñcin nirmame lokasundarīm || 3 ||
BRP102.004.1/ tāṁ dṛṣṭvā vikṛtā buddhir mamāsīn munisattama |
BRP102.004.2/ gṛhyamāṇā mayā bālā sā māṁ dṛṣṭvā palāyitā || 4 ||
BRP102.005.1/ mṛgībhūtā tu sā bālā mṛgo 'ham abhavaṁ tadā |
BRP102.005.2/ mṛgavyādho 'bhavac chambhur dharmasaṁrakṣaṇāya ca || 5 ||
BRP102.006.1/ tā madbhītāḥ pañca sutā gaṅgām īyur mahānadīm |
BRP102.006.2/ tato maheśvaraḥ prāyād dharmasaṁrakṣaṇāya saḥ || 6 ||
BRP102.007.1/ dhanur gṛhītvā saśaram īśo 'pi mṛgarūpiṇam |
BRP102.007.2/ mām uvāca vadhiṣye tvāṁ mṛgavyādhas tadā haraḥ || 7 ||
BRP102.008.1/ tatkarmaṇo nivṛtto 'haṁ prādāṁ kanyāṁ vivasvate |
BRP102.008.2/ sāvitryādyāḥ pañca sutā nadīrūpeṇa saṅgatāḥ || 8 ||
BRP102.009.1/ tā āgatāḥ punaś cāpi svargaṁ lokaṁ mamāntikam |
BRP102.009.2/ yatra tāḥ saṅgatā devyā pañca tīrthāni nārada || 9 ||
BRP102.010.1/ saṅgatāni ca puṇyāni pañca nadyaḥ sarasvatī |
BRP102.010.2/ teṣu snānaṁ tathā dānaṁ yat kiñcit kurute naraḥ || 10 ||
BRP102.011.1/ sarvakāmapradaṁ tat syān naiṣkarmyān muktidaṁ smṛtam |
BRP102.011.2/ tatrābhavan mṛgavyādhaṁ tīrthaṁ sarvārthadaṁ nṛṇām |
BRP102.011.3/ svargamokṣaphalaṁ cānyad brahmatīrthaphalaṁ smṛtam || 11 ||
103. Chapter 103 :: Disturbance of Priyavrata's horse-sacrifice
[Note: [ SS 167-168]
BRP103.001.0/ brahmovāca:
BRP103.001.1/ śamītīrtham iti khyātaṁ sarvapāpopaśāntidam |
BRP103.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP103.002.1/ āsīt priyavrato nāma kṣatriyo jayatāṁ varaḥ |
BRP103.002.2/ gautamyā dakṣiṇe tīre dīkṣāṁ cakre purodhasā || 2 ||
BRP103.003.1/ hayamedha upakrānte ṛtvigbhir ṛṣibhir vṛte |
BRP103.003.2/ tasya rājño mahābāhor vasiṣṭhas tu purohitaḥ || 3 ||
BRP103.004.1/ tadyajñavāṭam agamad dānavo 'tha hiraṇyakaḥ |
BRP103.004.2/ taṁ dānavam abhiprekṣya devās tv indrapurogamāḥ || 4 ||
BRP103.005.1/ bhītāḥ kecid divaṁ jagmur havyavāṭ śamim āviśat |
BRP103.005.2/ aśvatthaṁ viṣṇur agamad bhānur arkaṁ vaṭaṁ śivaḥ || 5 ||
BRP103.006.1/ somaḥ palāśam agamad gaṅgāmbho havyavāhanaḥ |
BRP103.006.2/ aśvinau tu hayaṁ gṛhya vāyaso 'bhūd yamaḥ svayam || 6 ||
BRP103.007.1/ etasminn antare tatra vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |
BRP103.007.2/ yaṣṭim ādāya daiteyān nyavārayad athājñayā || 7 ||
[Page 336
]
BRP103.008.1/ tataḥ pravṛttaḥ punar eva yajño |
BRP103.008.2/ daityo gataḥ svena balena yuktaḥ |
BRP103.008.3/ imāni tīrthāni tataḥ śubhāni |
BRP103.008.4/ daśāśvamedhasya phalāni dadyuḥ || 8 ||
BRP103.009.1/ prathamaṁ tu śamītīrthaṁ dvitīyaṁ vaiṣṇavaṁ viduḥ |
BRP103.009.2/ ārkaṁ śaivaṁ ca saumyaṁ ca vāsiṣṭhaṁ sarvakāmadam || 9 ||
BRP103.010.1/ devāś ca ṛṣayaḥ sarve nivṛtte makhavistare |
BRP103.010.2/ tuṣṭāḥ procur vasiṣṭhaṁ taṁ yajamānaṁ priyavratam || 10 ||
BRP103.011.1/ tāṁś ca vṛkṣāṁs tāṁ ca gaṅgāṁ mudā yuktāḥ punaḥ punaḥ |
BRP103.011.2/ hayamedhasya niṣpattyai ete yātā itas tataḥ || 11 ||
BRP103.012.1/ hayamedhaphalaṁ dadyus tīrthānīty avadan surāḥ |
BRP103.012.2/ tasmāt snānena dānena teṣu tīrtheṣu nārada |
BRP103.012.3/ hayamedhaphalaṁ puṇyaṁ prāpnoti na mṛṣā vacaḥ || 12 ||
104. Chapter 104 :: Story of Hariścandra, Rohita, and Śunaḥśepa
[Note: [ SS 168-170]
BRP104.001.0/ brahmovāca:
BRP104.001.1/ viśvāmitraṁ hariścandraṁ śunaḥśepaṁ ca rohitam |
BRP104.001.2/ vāruṇaṁ brāhmam āgneyam aindram aindavam aiśvaram || 1 ||
BRP104.002.1/ maitraṁ ca vaiṣṇavaṁ caiva yāmyam āśvinam auśanam |
BRP104.002.2/ eteṣāṁ puṇyatīrthānāṁ nāmadheyaṁ śṛṇuṣva me || 2 ||
BRP104.003.1/ hariścandra iti tv āsīd ikṣvākuprabhavo nṛpaḥ |
BRP104.003.2/ tasya gṛhe munī prāptau nāradaḥ parvatas tathā |
BRP104.003.3/ kṛtvātithyaṁ tayoḥ samyag ghariścandro 'bravīd ṛṣī || 3 ||
BRP104.004.0/ hariścandra uvāca:
BRP104.004.1/ putrārthaṁ kliśyate lokaḥ kiṁ putreṇa bhaviṣyati |
BRP104.004.2/ jñānī vāpy athavājñānī uttamo madhyamo 'thavā |
BRP104.004.3/ etaṁ me saṁśayaṁ nityaṁ brūtām ṛṣivarāv ubhau || 4 ||
BRP104.005.0/ brahmovāca:
BRP104.005.1/ tāv ūcatur hariścandraṁ parvato nāradas tathā || 5 ||
BRP104.006.0/ nāradaparvatāv ūcatuḥ:
BRP104.006.1/ ekadhā daśadhā rājañ śatadhā ca sahasradhā |
BRP104.006.2/ uttaraṁ vidyate samyak tathāpy etad udīryate || 6 ||
BRP104.007.1/ nāputrasya paro loko vidyate nṛpasattama |
BRP104.007.2/ jāte putre pitā snānaṁ yaḥ karoti janādhipa || 7 ||
BRP104.008.1/ daśānām aśvamedhānām abhiṣekaphalaṁ labhet |
BRP104.008.2/ ātmapratiṣṭhā putrāt syāj jāyate cāmarottamaḥ || 8 ||
BRP104.009.1/ amṛtenāmarā devāḥ putreṇa brāhmaṇādayaḥ |
BRP104.009.2/ triṛṇān mocayet putraḥ pitaraṁ ca pitāmahān || 9 ||
BRP104.010.1/ kiṁ tu mūlaṁ kim u jalaṁ kiṁ tu śmaśrūṇi kiṁ tapaḥ |
BRP104.010.2/ vinā putreṇa rājendra svargo muktiḥ sutāt smṛtāḥ || 10 ||
[Page 337
]
BRP104.011.1/ putra eva paro loko dharmaḥ kāmo 'rtha eva ca |
BRP104.011.2/ putro muktiḥ paraṁ jyotis tārakaḥ sarvadehinām || 11 ||
BRP104.012.1/ vinā putreṇa rājendra svargamokṣau sudurlabhau |
BRP104.012.2/ putra eva paro loke dharmakāmārthasiddhaye || 12 ||
BRP104.013.1/ vinā putreṇa yad dattaṁ vinā putreṇa yad dhutam |
BRP104.013.2/ vinā putreṇa yaj janma vyarthaṁ tad avabhāti me || 13 ||
BRP104.014.1/ tasmāt putrasamaṁ kiñcit kāmyaṁ nāsti jagattraye |
BRP104.014.2/ tac chrutvā vismayavāṁs tāv uvāca nṛpaḥ punaḥ || 14 ||
BRP104.015.0/ hariścandra uvāca:
BRP104.015.1/ kathaṁ me syāt suto brūtāṁ yatra kvāpi yathātatham |
BRP104.015.2/ yena kenāpy upāyena kṛtvā kiñcit tu pauruṣam |
BRP104.015.3/ mantreṇa yāgadānābhyām utpādyo 'sau suto mayā || 15 ||
BRP104.016.0/ brahmovāca:
BRP104.016.1/ tāv ūcatur nṛpaśreṣṭhaṁ hariścandraṁ sutārthinam |
BRP104.016.2/ dhyātvā kṣaṇaṁ tathā samyag gautamīṁ yāhi mānada || 16 ||
BRP104.017.1/ tatrāpāmpatir utkṛṣṭaṁ dadāti manasīpsitam |
BRP104.017.2/ varuṇaḥ sarvadātā vai munibhiḥ parikīrtitaḥ || 17 ||
BRP104.018.1/ sa tu prītaḥ śanaiḥ kāle tava putraṁ pradāsyati |
BRP104.018.2/ etac chrutvā nṛpaśreṣṭho munivākyaṁ tathākarot || 18 ||
BRP104.019.1/ toṣayām āsa varuṇaṁ gautamītīram āśritaḥ |
BRP104.019.2/ tataś ca tuṣṭo varuṇo hariścandram uvāca ha || 19 ||
BRP104.020.0/ varuṇa uvāca:
BRP104.020.1/ putraṁ dāsyāmi te rājaṁl lokatrayavibhūṣaṇam |
BRP104.020.2/ yadi yakṣyasi tenaiva tava putro bhaved dhruvam || 20 ||
BRP104.021.0/ brahmovāca:
BRP104.021.1/ hariścandro 'pi varuṇaṁ yakṣye tenety avocata |
BRP104.021.2/ tato gatvā hariścandraś caruṁ kṛtvā tu vāruṇam || 21 ||
BRP104.022.1/ bhāryāyai nṛpatiḥ prādāt tato jātaḥ suto nṛpāt |
BRP104.022.2/ jāte putre apām īśaḥ provāca vadatāṁ varaḥ || 22 ||
BRP104.023.0/ varuṇa uvāca:
BRP104.023.1/ adyaiva putro yaṣṭavyaḥ smarase vacanaṁ purā || 23 ||
BRP104.024.0/ brahmovāca:
BRP104.024.1/ hariścandro 'pi varuṇaṁ provācedaṁ kramāgatam || 24 ||
BRP104.025.0/ hariścandra uvāca:
BRP104.025.1/ nirdaśo medhyatāṁ yāti paśur yakṣye tato hy aham || 25 ||
BRP104.026.0/ brahmovāca:
BRP104.026.1/ tac chrutvā vacanaṁ rājño varuṇo 'gāt svam ālayam |
BRP104.026.2/ nirdaśe punar abhyetya yajasvety āha taṁ nṛpam || 26 ||
[Page 338
]
BRP104.027.1/ rājāpi varuṇaṁ prāha nirdanto niṣphalaḥ paśuḥ |
BRP104.027.2/ paśor danteṣu jāteṣu ehi gacchādhunāppate || 27 ||
BRP104.028.1/ tac chrutvā rājavacanaṁ punaḥ prāyād apāmpatiḥ |
BRP104.028.2/ jāteṣu caiva danteṣu saptavarṣeṣu nārada || 28 ||
BRP104.029.1/ punar apy āha rājānaṁ yajasveti tato 'bravīt |
BRP104.029.2/ rājāpi varuṇaṁ prāha patsyantīme apāmpate || 29 ||
BRP104.030.1/ sampatsyanti tathā cānye tato yakṣye vrajādhunā |
BRP104.030.2/ punaḥ prāyāt sa varuṇaḥ punardanteṣu nārada |
BRP104.030.3/ yajasveti nṛpaṁ prāha rājā prāha tv apāmpatim || 30 ||
BRP104.031.0/ rājovāca:
BRP104.031.1/ yadā tu kṣatriyo yajñe paśur bhavati vāripa |
BRP104.031.2/ dhanurvedaṁ yadā vetti tadā syāt paśur uttamaḥ || 31 ||
BRP104.032.0/ brahmovāca:
BRP104.032.1/ tac chrutvā rājavacanaṁ varuṇo 'gāt svam ālayam |
BRP104.032.2/ yadāstreṣu ca śastreṣu samartho 'bhūt sa rohitaḥ || 32 ||
BRP104.033.1/ sarvavedeṣu śāstreṣu vettābhūt sa tv arindamaḥ |
BRP104.033.2/ yuvarājyam anuprāpte rohite ṣoḍaśābdike || 33 ||
BRP104.034.1/ prītimān agamat tatra yatra rājā sarohitaḥ |
BRP104.034.2/ āgatya varuṇaḥ prāha yajasvādya sutaṁ svakam || 34 ||
BRP104.035.1/ om ity uktvā nṛpavara ṛtvijaḥ prāha bhūpatiḥ |
BRP104.035.2/ rohitaṁ ca sutaṁ jyeṣṭhaṁ śṛṇvato varuṇasya ca || 35 ||
BRP104.036.0/ hariścandra uvāca:
BRP104.036.1/ ehi putra mahāvīra yakṣye tvāṁ varuṇāya hi || 36 ||
BRP104.037.0/ brahmovāca:
BRP104.037.1/ kim etad ity athovāca rohitaḥ pitaraṁ prati |
BRP104.037.2/ pitāpi tad yathāvṛttam ācacakṣe savistaram |
BRP104.037.3/ rohitaḥ pitaraṁ prāha śṛṇvato varuṇasya ca || 37 ||
BRP104.038.0/ rohita uvāca:
BRP104.038.1/ ahaṁ pūrvaṁ mahārāja ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ |
BRP104.038.2/ viṣṇave lokanāthāya yakṣye 'haṁ tvaritaṁ śuciḥ |
BRP104.038.3/ paśunā varuṇenātha tad anujñātum arhasi || 38 ||
BRP104.039.0/ brahmovāca:
BRP104.039.1/ rohitasya tu tad vākyaṁ śrutvā vārīśvaras tadā |
BRP104.039.2/ kopena mahatāviṣṭo jalodaram athākarot || 39 ||
BRP104.040.1/ hariścandrasya nṛpate rohitaḥ sa vanaṁ yayau |
BRP104.040.2/ gṛhītvā sa dhanur divyaṁ rathārūḍho gatavyathaḥ || 40 ||
BRP104.041.1/ yatra cārādhya varuṇaṁ hariścandro janeśvaraḥ |
BRP104.041.2/ gaṅgāyāṁ prāptavān putraṁ tatrāgāt so 'pi rohitaḥ || 41 ||
BRP104.042.1/ vyatītāny atha varṣāṇi pañca ṣaṣṭhe pravartati |
BRP104.042.2/ tatra sthitvā nṛpasutaḥ śuśrāva nṛpate rujam || 42 ||
BRP104.043.1/ mayā putreṇa jātena pitur vai kleśakāriṇā |
BRP104.043.2/ kiṁ phalaṁ kiṁ nu kṛtyaṁ syād ity evaṁ paryacintayat || 43 ||
BRP104.044.1/ tasyās tīre ṛṣīn puṇyān apaśyan nṛpateḥ sutaḥ |
BRP104.044.2/ gaṅgātīre vartamānam apaśyad ṛṣisattamam || 44 ||
[Page 339
]
BRP104.045.1/ ajīgartam iti khyātam ṛṣes tu vayasaḥ sutam |
BRP104.045.2/ tribhiḥ putrair anuvṛtaṁ bhāryayā kṣīṇavṛttikam |
BRP104.045.3/ taṁ dṛṣṭvā nṛpateḥ putro namasyedaṁ vaco 'bravīt || 45 ||
BRP104.046.0/ rohita uvāca:
BRP104.046.1/ kṣīṇavṛttiḥ kṛśaḥ kasmād durmanā iva lakṣyase || 46 ||
BRP104.047.0/ brahmovāca:
BRP104.047.1/ ajīgarto 'pi covāca rohitaṁ nṛpateḥ sutam || 47 ||
BRP104.048.0/ ajīgarta uvāca:
BRP104.048.1/ vartanaṁ nāsti dehasya bhoktāro bahavaś ca me |
BRP104.048.2/ vinānnena mariṣyāmo brūhi kiṁ karavāmahe || 48 ||
BRP104.049.0/ brahmovāca:
BRP104.049.1/ tac chrutvā punar apy āha nṛpaputra ṛṣiṁ tadā || 49 ||
BRP104.050.0/ rohita uvāca:
BRP104.050.1/ tava kiṁ vartate citte tad brūhi vadatāṁ vara || 50 ||
BRP104.051.0/ ajīgarta uvāca:
BRP104.051.1/ hiraṇyaṁ rajataṁ gāvo dhānyaṁ vastrādikaṁ na me |
BRP104.051.2/ vidyate nṛpaśārdūla vartanaṁ nāsti me tataḥ || 51 ||
BRP104.052.1/ sutā me santi bhāryā ca ahaṁ vai pañcamas tathā |
BRP104.052.2/ naiteṣāṁ katamasyāpi kretānnena nṛpottama || 52 ||
BRP104.053.0/ rohita uvāca:
BRP104.053.1/ kiṁ krīṇāsi mahābuddhe 'jīgarta satyam eva me |
BRP104.053.2/ vada nānyac ca vaktavyaṁ viprā vai satyavādinaḥ || 53 ||
BRP104.054.0/ ajīgarta uvāca:
BRP104.054.1/ trayāṇām api putrāṇām ekaṁ vā māṁ tathaiva ca |
BRP104.054.2/ bhāryāṁ vāpi gṛhāṇemāṁ krītvā jīvāmahe vayam || 54 ||
BRP104.055.0/ rohita uvāca:
BRP104.055.1/ kiṁ bhāryayā mahābuddhe kiṁ tvayā vṛddharūpiṇā |
BRP104.055.2/ yuvānaṁ dehi putraṁ me putrāṇāṁ yaṁ tvam icchasi || 55 ||
BRP104.056.0/ ajīgarta uvāca:
BRP104.056.1/ jyeṣṭhaputraṁ śunaḥpucchaṁ nāhaṁ krīṇāmi rohita |
BRP104.056.2/ mātā kanīyasaṁ cāpi na krīṇāti tato 'nayoḥ |
BRP104.056.3/ madhyamaṁ tu śunaḥśepaṁ krīṇāmi vada taddhanam || 56 ||
BRP104.057.0/ rohita uvāca:
BRP104.057.1/ varuṇāya paśuḥ kalpyaḥ puruṣo guṇavattaraḥ |
BRP104.057.2/ yadi krīṇāsi mūlyaṁ tvaṁ vada satyaṁ mahāmune || 57 ||
BRP104.058.0/ brahmovāca:
BRP104.058.1/ tathety uktvā tv ajīgartaḥ putramūlyam akalpayat |
BRP104.058.2/ gavāṁ sahasraṁ dhānyānāṁ niṣkānāṁ cāpi vāsasām |
BRP104.058.3/ rājaputra varaṁ dehi dāsyāmi svasutaṁ tava || 58 ||
BRP104.059.0/ brahmovāca:
BRP104.059.1/ tathety uktvā rohito 'pi prādāt savasanaṁ dhanam |
BRP104.059.2/ dattvā jagāma pitaram ṛṣiputreṇa rohitaḥ |
BRP104.059.3/ pitre nivedayām āsa krayakrītam ṛṣeḥ sutam || 59 ||
[Page 340
]
BRP104.060.0/ rohita uvāca:
BRP104.060.1/ varuṇāya yajasva tvaṁ paśunā tvam arug bhava || 60 ||
BRP104.061.0/ brahmovāca:
BRP104.061.1/ tathovāca hariścandraḥ putravākyād anantaram || 61 ||
BRP104.062.0/ hariścandra uvāca:
BRP104.062.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā rājñā pālyā iti śrutiḥ |
BRP104.062.2/ viśeṣatas tu varṇānāṁ guravo hi dvijottamāḥ || 62 ||
BRP104.063.1/ viṣṇor api hi ye pūjyā mādṛśāḥ kuta eva hi |
BRP104.063.2/ avajñayāpi yeṣāṁ syān nṛpāṇāṁ svakulakṣayaḥ || 63 ||
BRP104.064.1/ tān paśūn kṛtvā kṛpaṇaṁ kathaṁ rakṣitum utsahe |
BRP104.064.2/ ahaṁ ca brāhmaṇaṁ kuryāṁ paśuṁ naitad dhi yujyate || 64 ||
BRP104.065.1/ varaṁ hi jātu maraṇaṁ na kathañcid dvijaṁ paśum |
BRP104.065.2/ karomi tasmāt putra tvaṁ brāhmaṇena sukhaṁ vraja || 65 ||
BRP104.066.0/ brahmovāca:
BRP104.066.1/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī || 66 ||
BRP104.067.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP104.067.1/ gautamīṁ gaccha rājendra ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ |
BRP104.067.2/ paśunā vipraputreṇa rohitena sutena ca || 67 ||
BRP104.068.1/ tvayā kāryaḥ kratuś caiva śunaḥśepavadhaṁ vinā |
BRP104.068.2/ kratuḥ pūrṇo bhavet tatra tasmād yāhi mahāmate || 68 ||
BRP104.069.0/ brahmovāca:
BRP104.069.1/ tac chrutvā vacanaṁ śīghraṁ gaṅgām agān nṛpottamaḥ |
BRP104.069.2/ viśvāmitreṇa ṛṣiṇā vasiṣṭhena purodhasā || 69 ||
BRP104.070.1/ vāmadevena ṛṣiṇā tathānyair munibhiḥ saha |
BRP104.070.2/ prāpya gaṅgāṁ gautamīṁ tāṁ naramedhāya dīkṣitaḥ || 70 ||
BRP104.071.1/ vedimaṇḍapakuṇḍādi yūpapaśvādi cākarot |
BRP104.071.2/ kṛtvā sarvaṁ yathānyāyaṁ tasmin yajñe pravartite || 71 ||
BRP104.072.1/ śunaḥśepaṁ paśuṁ yūpe nibadhyātha samantrakam |
BRP104.072.2/ vāribhiḥ prokṣitaṁ dṛṣṭvā viśvāmitro 'bravīd idam || 72 ||
BRP104.073.0/ viśvāmitra uvāca:
BRP104.073.1/ devān ṛṣīn hariścandraṁ rohitaṁ ca viśeṣataḥ |
BRP104.073.2/ anujānantv imaṁ sarve śunaḥśepaṁ dvijottamam || 73 ||
BRP104.074.1/ yebhyas tv ayaṁ havir deyo devebhyo 'yaṁ pṛthak pṛthak |
BRP104.074.2/ anujānantu te sarve śunaḥśepaṁ viśeṣataḥ || 74 ||
BRP104.075.1/ vasābhir lomabhis tvagbhir māṁsaiḥ sanmantritair makhe |
BRP104.075.2/ agnau hoṣyaḥ paśuś cāyaṁ śunaḥśepo dvijottamaḥ || 75 ||
BRP104.076.1/ upāsitāḥ syur viprendrās te sarve tv anumanya mām |
BRP104.076.2/ gautamīṁ yāntu viprendrāḥ snātvā devān pṛthak pṛthak || 76 ||
BRP104.077.1/ mantraiḥ stotraiḥ stuvantas te mudaṁ yāntu śive ratāḥ |
BRP104.077.2/ enaṁ rakṣantu munayo devāś ca haviṣo bhujaḥ || 77 ||
[Page 341
]
BRP104.078.0/ brahmovāca:
BRP104.078.1/ tathety ūcuś ca munayo mene ca nṛpasattamaḥ |
BRP104.078.2/ tato gatvā śunaḥśepo gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 78 ||
BRP104.079.1/ snātvā tuṣṭāva tān devān ye tatra haviṣo bhujaḥ |
BRP104.079.2/ tatas tuṣṭāḥ suragaṇāḥ śunaḥśepaṁ ca te mune |
BRP104.079.3/ avadanta surāḥ sarve viśvāmitrasya śṛṇvataḥ || 79 ||
BRP104.080.0/ surā ūcuḥ:
BRP104.080.1/ kratuḥ pūrṇo bhavatv eṣa śunaḥśepavadhaṁ vinā || 80 ||
BRP104.081.0/ brahmovāca:
BRP104.081.1/ viśeṣeṇātha varuṇaś cāvadan nṛpasattamam |
BRP104.081.2/ tataḥ pūrṇo 'bhavad rājño nṛmedho lokaviśrutaḥ || 81 ||
BRP104.082.1/ devānāṁ ca prasādena munīnāṁ ca prasādataḥ |
BRP104.082.2/ tīrthasya tu prasādena rājñaḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ || 82 ||
BRP104.083.1/ viśvāmitraḥ śunaḥśepaṁ pūjayām āsa saṁsadi |
BRP104.083.2/ akarod ātmanaḥ putraṁ pūjayitvā surāntike || 83 ||
BRP104.084.1/ jyeṣṭhaṁ cakāra putrāṇām ātmanaḥ sa tu kauśikaḥ |
BRP104.084.2/ na menire ye ca putrā viśvāmitrasya dhīmataḥ || 84 ||
BRP104.085.1/ śunaḥśepasya ca jyaiṣṭhyaṁ tāñ śaśāpa sa kauśikaḥ |
BRP104.085.2/ jyaiṣṭhyaṁ ye menire putrāḥ pūjayām āsa tān sutān || 85 ||
BRP104.086.1/ vareṇa muniśārdūlas tad etat kathitaṁ mayā |
BRP104.086.2/ etat sarvaṁ yatra jātaṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe || 86 ||
BRP104.087.1/ tatra tīrthāni puṇyāni vikhyātāni surādibhiḥ |
BRP104.087.2/ bahūni teṣāṁ nāmāni mattaḥ śṛṇu mahāmate || 87 ||
BRP104.088.1/ hariścandraṁ śunaḥśepaṁ viśvāmitraṁ sarohitam |
BRP104.088.2/ ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāny atha caturdaśa || 88 ||
BRP104.089.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca naramedhaphalapradam |
BRP104.089.2/ ākhyātaṁ cāsya māhātmyaṁ tīrthasya munisattama || 89 ||
BRP104.090.1/ yaḥ paṭhet pāṭhayed vāpi śṛṇuyād vāpi bhaktitaḥ |
BRP104.090.2/ aputraḥ putram āpnoti yac cānyan manasaḥ priyam || 90 ||
105. Chapter 105 :: Story of the (first) purchase of Soma
[Note: [ SS 170-171]
BRP105.001.0/ brahmovāca:
BRP105.001.1/ somatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP105.001.2/ tatra vṛttaṁ mahāpuṇyaṁ śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP105.002.1/ somo rājāmṛtamayo gandharvāṇāṁ purābhavat |
BRP105.002.2/ na devānāṁ tadā devā mām abhyetyedam abruvan || 2 ||
BRP105.003.0/ devā ūcuḥ:
BRP105.003.1/ gandharvair āhṛtaḥ somo devānāṁ prāṇadaḥ purā |
BRP105.003.2/ tam adhyāyan suragaṇā ṛṣayas tv atiduḥkhitāḥ |
BRP105.003.3/ yathā syāt somo hy asmākaṁ tathā nītir vidhīyatām || 3 ||
[Page 342
]
BRP105.004.0/ brahmovāca:
BRP105.004.1/ tatra vāg vibudhān āha gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ |
BRP105.004.2/ tebhyo dattvātha māṁ devāḥ somam āhartum arhatha || 4 ||
BRP105.005.1/ vācaṁ pratyūcur amarās tvāṁ dātuṁ na kṣamā vayam |
BRP105.005.2/ vinā tenāpi na sthātuṁ śakyaṁ naiva tvayā vinā || 5 ||
BRP105.006.1/ punar vāg abravīd devān punar eṣyāmy ahaṁ tv iha |
BRP105.006.2/ atra buddhir vidhātavyā kriyatāṁ kratur uttamaḥ || 6 ||
BRP105.007.1/ gautamyā dakṣiṇe tīre bhaved devāgamo yadi |
BRP105.007.2/ makhaṁ tu viṣayaṁ kṛtvā āyāntu surasattamāḥ || 7 ||
BRP105.008.1/ gandharvāḥ strīpriyā nityaṁ paṇadhvaṁ taṁ mayā saha |
BRP105.008.2/ tathety uktvā suragaṇāḥ sarasvatyā vacaḥsthitāḥ || 8 ||
BRP105.009.1/ devadūtaiḥ pṛthag devān yakṣān gandharvapannagān |
BRP105.009.2/ āhvānaṁ cakrire tatra puṇye devagirau tadā || 9 ||
BRP105.010.1/ tato devagirir nāma parvatasyābhavan mune |
BRP105.010.2/ tatrāgaman suragaṇā gandharvā yakṣakinnarāḥ || 10 ||
BRP105.011.1/ devāḥ siddhāś ca ṛṣayas tathāṣṭau devayonayaḥ |
BRP105.011.2/ ṛṣibhir gautamītīre kriyamāṇe mahādhvare || 11 ||
BRP105.012.1/ tatra devaiḥ parivṛtaḥ sahasrākṣo 'bhyabhāṣata || 12 ||
BRP105.013.0/ indra uvāca:
BRP105.013.1/ gandharvān atha sampūjya sarasvatyāḥ samīpataḥ |
BRP105.013.2/ sarasvatyā paṇadhvaṁ no yuṣmākam amṛtātmanā || 13 ||
BRP105.014.0/ brahmovāca:
BRP105.014.1/ tac chakravacanāt te vai gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ |
BRP105.014.2/ somaṁ dattvā surebhyas tu jagṛhus tāṁ sarasvatīm || 14 ||
BRP105.015.1/ somo 'bhavac cāmarāṇāṁ gandharvāṇāṁ sarasvatī |
BRP105.015.2/ avasat tatra vāgīśā tathāpi ca surāntike || 15 ||
BRP105.016.1/ āyāti ca raho nityam upāṁśu kriyatām iti |
BRP105.016.2/ ata eva hi somasya krayo bhavati nārada || 16 ||
BRP105.017.1/ upāṁśunā vartitavyaṁ somakrayaṇa eva hi |
BRP105.017.2/ tato 'bhavad devatānāṁ somaś cāpi sarasvatī || 17 ||
BRP105.018.1/ gandharvāṇāṁ naiva somo naivāsīc ca sarasvatī |
BRP105.018.2/ tatrāgaman sarva eva somārthaṁ gautamītaṭam || 18 ||
BRP105.019.1/ gāvo devāḥ parvatā yakṣarakṣāḥ |
BRP105.019.2/ siddhāḥ sādhyā munayo guhyakāś ca |
BRP105.019.3/ gandharvās te marutaḥ pannagāś ca |
BRP105.019.4/ sarvauṣadhyo mātaro lokapālāḥ |
BRP105.019.5/ rudrādityā vasavaś cāśvinau ca |
BRP105.019.6/ ye 'nye devā yajñabhāgasya yogyāḥ || 19 ||
BRP105.020.1/ pañcaviṁśatinadyas tu gaṅgāyāṁ saṅgatā mune |
BRP105.020.2/ pūrṇāhutir yatra dattā pūrṇākhyānaṁ tad ucyate || 20 ||
BRP105.021.1/ gautamyāṁ saṅgatā yās tu sarvāś cāpi yathoditāḥ |
BRP105.021.2/ tannāmadheyatīrthāni saṅkṣepāc chṛṇu nārada || 21 ||
[Page 343
]
BRP105.022.1/ somatīrthaṁ ca gāndharvaṁ devatīrtham ataḥ param |
BRP105.022.2/ pūrṇātīrthaṁ tataḥ śālaṁ śrīparṇāsaṅgamaṁ tathā || 22 ||
BRP105.023.1/ svāgatāsaṅgamaṁ puṇyaṁ kusumāyāś ca saṅgamam |
BRP105.023.2/ puṣṭisaṅgamam ākhyātaṁ karṇikāsaṅgamaṁ śubham || 23 ||
BRP105.024.1/ vaiṇavīsaṅgamaś caiva kṛśarāsaṅgamas tathā |
BRP105.024.2/ vāsavīsaṅgamaś caiva śivaśaryā tathā śikhī || 24 ||
BRP105.025.1/ kusumbhikā upārathyā śāntijā devajā tadā |
BRP105.025.2/ ajo vṛddhaḥ suro bhadro gautamyā saha saṅgatāḥ || 25 ||
BRP105.026.1/ ete cānye ca bahavo nadīnadasahāyagāḥ |
BRP105.026.2/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni hy agaman devaparvate || 26 ||
BRP105.027.1/ somārthaṁ vai tathā cānye 'py āgaman makhamaṇḍapam |
BRP105.027.2/ tāni tīrthāni gaṅgāyāṁ saṅgatāni yathākramam || 27 ||
BRP105.028.1/ nadīrūpeṇa kāny eva nadarūpeṇa kānicit |
BRP105.028.2/ sarorūpeṇa kāny atra stavarūpeṇa kānicit || 28 ||
BRP105.029.1/ tāny eva sarvatīrthāni vikhyātāni pṛthak pṛthak |
BRP105.029.2/ teṣu snānaṁ japo homaḥ pitṛtarpaṇam eva ca || 29 ||
BRP105.030.1/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ bhuktidaṁ muktibhājanam |
BRP105.030.2/ eteṣāṁ paṭhanaṁ cāpi smaraṇaṁ vā karoti yaḥ |
BRP105.030.3/ sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇupuraṁ janaḥ || 30 ||
106. Chapter 106 :: Story of the origin and distribution of the nectar of immortality
[Note: [ SS 172-173]
BRP106.001.0/ brahmovāca:
BRP106.001.1/ pravarāsaṅgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī |
BRP106.001.2/ yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt || 1 ||
BRP106.002.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgamo 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP106.002.2/ teṣāṁ parasparaṁ vāpi prītiś cābhūn mahāmune || 2 ||
BRP106.003.1/ te 'py evaṁ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ |
BRP106.003.2/ meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ || 3 ||
BRP106.004.0/ devadaityā ūcuḥ:
BRP106.004.1/ amṛtenāmaratvaṁ syād utpādyāmṛtam uttamam |
BRP106.004.2/ pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam || 4 ||
[Page 344
]
BRP106.005.1/ ekībhūtvā vayaṁ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca |
BRP106.005.2/ prāpsyāmaḥ saṅgaraṁ hitvā saṅgaro duḥkhakāraṇam || 5 ||
BRP106.006.1/ prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ |
BRP106.006.2/ yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṁ sukhadā sadā || 6 ||
BRP106.007.1/ vaiparītyaṁ tu yad vṛttaṁ na smartavyaṁ kadācana |
BRP106.007.2/ na ca trailokyarājye 'pi kaivalye vā sukhaṁ manāk |
BRP106.007.3/ tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate || 7 ||
BRP106.008.0/ brahmovāca:
BRP106.008.1/ evaṁ parasparaṁ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ |
BRP106.008.2/ ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam || 8 ||
BRP106.009.1/ manthānaṁ mandaraṁ kṛtvā rajjuṁ kṛtvā tu vāsukim |
BRP106.009.2/ devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam || 9 ||
BRP106.010.1/ utpannaṁ ca tataḥ puṇyam amṛtaṁ suravallabham |
BRP106.010.2/ niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam || 10 ||
BRP106.011.1/ yāmaḥ svaṁ svam adhiṣṭhānaṁ kṛtakāryāḥ śramaṁ gatāḥ |
BRP106.011.2/ sarve samaṁ ca sarvebhyo yathāyogyaṁ vibhajyatām || 11 ||
BRP106.012.1/ yadā sarvāgamo yatra yasmiṁl lagne śubhāvahe |
BRP106.012.2/ vibhajyatām idaṁ puṇyam amṛtaṁ surasattamāḥ || 12 ||
BRP106.013.1/ ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ |
BRP106.013.2/ gateṣu daityasaṅgheṣu devāḥ sarve 'nvamantrayan || 13 ||
BRP106.014.0/ devā ūcuḥ:
BRP106.014.1/ gatās te ripavo 'smākaṁ daivayogād arindamāḥ |
BRP106.014.2/ ripūṇām amṛtaṁ naiva deyaṁ bhavati sarvathā || 14 ||
BRP106.015.0/ brahmovāca:
BRP106.015.1/ bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam || 15 ||
BRP106.016.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP106.016.1/ na jānanti yathā pāpā pibadhvaṁ ca tathāmṛtam |
BRP106.016.2/ ayam evocito mantro yac chatrūṇāṁ parābhavaḥ || 16 ||
BRP106.017.1/ dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ |
BRP106.017.2/ na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ || 17 ||
BRP106.018.1/ tebhyo na deyam amṛtaṁ bhaveyur amarās tataḥ |
BRP106.018.2/ amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu |
BRP106.018.3/ tāñ jetuṁ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṁ tataḥ || 18 ||
BRP106.019.0/ brahmovāca:
BRP106.019.1/ iti sammantrya te devā vācaspatim athābruvan || 19 ||
BRP106.020.0/ devā ūcuḥ:
BRP106.020.1/ kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṁsthitiḥ |
BRP106.020.2/ kurmas tad eva prathamaṁ vada vācaspate tathā || 20 ||
BRP106.021.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP106.021.1/ yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṁ parām |
BRP106.021.2/ sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ || 21 ||
BRP106.022.0/ brahmovāca:
BRP106.022.1/ bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman |
BRP106.022.2/ namasya māṁ surāḥ sarve yad vṛttaṁ tan nyavedayan || 22 ||
[Page 345
]
BRP106.023.1/ tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṁ harim |
BRP106.023.2/ viṣṇave kathitaṁ sarvaṁ śambhave viṣahāriṇe || 23 ||
BRP106.024.1/ ahaṁ viṣṇuś ca śambhuś ca devagandharvakinnaraiḥ |
BRP106.024.2/ merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ || 24 ||
BRP106.025.1/ rakṣakaṁ ca hariṁ kṛtvā somapānāya tasthire |
BRP106.025.2/ ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān || 25 ||
BRP106.026.1/ somo dātāmṛtaṁ bhāgaṁ cakradhṛg rakṣakas tathā |
BRP106.026.2/ naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā || 26 ||
BRP106.027.1/ vinā rāhuṁ mahāprājñaṁ saiṁhikeyaṁ ca somapam |
BRP106.027.2/ kāmarūpadharo rāhur marutāṁ madhyam āviśat || 27 ||
BRP106.028.1/ marudrūpaṁ samāsthāya pānapātradharas tathā |
BRP106.028.2/ jñātvā divākaro daityaṁ taṁ somāya nyavedayat || 28 ||
BRP106.029.1/ tadā tad amṛtaṁ tasmai daityāyādaityarūpiṇe |
BRP106.029.2/ dattvā somaṁ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat || 29 ||
BRP106.030.1/ viṣṇuḥ pītāmṛtaṁ daityaṁ cakreṇodyamya tacchiraḥ |
BRP106.030.2/ ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṁ tv abhūt || 30 ||
BRP106.031.1/ śiromātravihīnaṁ yad dehaṁ tad apatad bhuvi |
BRP106.031.2/ dehaṁ tad amṛtaspṛṣṭaṁ patitaṁ dakṣiṇe taṭe || 31 ||
BRP106.032.1/ gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam |
BRP106.032.2/ dehaṁ cāpy amaraṁ putra tad adbhutam ivābhavat || 32 ||
BRP106.033.1/ dehaṁ ca śiraso 'pekṣi śiro deham apekṣate |
BRP106.033.2/ ubhayaṁ cāmaraṁ jātaṁ daityaś cāyaṁ mahābalaḥ || 33 ||
BRP106.034.1/ śiraḥ kāye samāviṣṭaṁ sarvān bhakṣayate surān |
BRP106.034.2/ tasmād deham idaṁ pūrvaṁ nāśayāmo mahīgatam |
BRP106.034.3/ tatas te śaṅkaraṁ prāhur devāḥ sarve sasambhramāḥ || 34 ||
BRP106.035.0/ devā ūcuḥ:
BRP106.035.1/ mahīgataṁ daityadehaṁ nāśayasva surottama |
BRP106.035.2/ tvaṁ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ || 35 ||
BRP106.036.1/ śirasā naiva yujyeta daityadehaṁ tathā kuru || 36 ||
BRP106.037.0/ brahmovāca:
BRP106.037.1/ preṣayām āsa ceśo 'pi śreṣṭhāṁ śaktiṁ tadātmanaḥ |
BRP106.037.2/ mātṛbhiḥ sahitāṁ devīṁ mātaraṁ lokapālinīm || 37 ||
BRP106.038.1/ īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā |
BRP106.038.2/ mahīgataṁ yatra dehaṁ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī || 38 ||
BRP106.039.1/ śiromātraṁ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan |
BRP106.039.2/ deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ || 39 ||
BRP106.040.1/ rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṁ purā mama |
BRP106.040.2/ atrāste rasam utkṛṣṭaṁ tad ākṛṣya śarīrataḥ || 40 ||
BRP106.041.1/ pṛthakbhūte rase dehaṁ pravare 'mṛtam uttamam |
BRP106.041.2/ bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā || 41 ||
BRP106.042.0/ brahmovāca:
BRP106.042.1/ etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve 'surārayaḥ |
BRP106.042.2/ abhyaṣiñcan grahāṇāṁ tvaṁ graho bhūyā mudānvitaḥ || 42 ||
[Page 346
]
BRP106.043.1/ taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate |
BRP106.043.2/ dehaṁ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā || 43 ||
BRP106.044.1/ ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṁ pravaraṁ cāmṛtaṁ bahiḥ |
BRP106.044.2/ sthāpayitvā tu tad dehaṁ bhakṣayām āsa cāmbikā || 44 ||
BRP106.045.1/ kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā |
BRP106.045.2/ sthāpitaṁ rasam utkṛṣṭaṁ rasānāṁ pravaraṁ rasam || 45 ||
BRP106.046.1/ vyasravat sthāpitaṁ tat tu pravarā sābhavan nadī |
BRP106.046.2/ ākṛṣṭam amṛtaṁ caiva sthāpitaṁ sāpy abhakṣayat || 46 ||
BRP106.047.1/ tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā |
BRP106.047.2/ rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā || 47 ||
BRP106.048.1/ nadīnāṁ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā |
BRP106.048.2/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca || 48 ||
BRP106.049.1/ tatra śambhuḥ svayaṁ tasthau sarvadā surapūjitaḥ |
BRP106.049.2/ tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak || 49 ||
BRP106.050.1/ varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati |
BRP106.050.2/ śambhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi || 50 ||
BRP106.051.1/ nivāsaṁ kuru devi tvaṁ lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP106.051.2/ sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṁ sarvasiddhidā || 51 ||
BRP106.052.1/ stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī |
BRP106.052.2/ tvāṁ namasyanti ye bhaktyā kiñcid āpekṣya sarvadā || 52 ||
BRP106.053.1/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā |
BRP106.053.2/ śivaśaktyor yatas tasmin nivāso 'bhūt sanātanaḥ || 53 ||
BRP106.054.1/ ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ |
BRP106.054.2/ pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ || 54 ||
BRP106.055.1/ gaṅgāyāḥ saṅgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ |
BRP106.055.2/ tatrāplutānāṁ sarveṣāṁ bhuktir vā muktir eva ca || 55 ||
BRP106.056.1/ yad vāpi manasaḥ kāmyaṁ devānām api durlabham |
BRP106.056.2/ syāt teṣāṁ sarvam eveha evaṁ dattvā surā yayuḥ || 56 ||
BRP106.057.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pravarāsaṅgamaṁ viduḥ |
BRP106.057.2/ preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā || 57 ||
BRP106.058.1/ amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṁ mahānadī || 58 ||
107. Chapter 107 :: Story of Vṛddhagautama and the old maid
[Note: [ SS 174-176]
BRP107.001.0/ brahmovāca:
BRP107.001.1/ vṛddhāsaṅgamam ākhyātaṁ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ |
BRP107.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP107.002.1/ gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ |
BRP107.002.2/ yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ || 2 ||
BRP107.003.1/ anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk |
BRP107.003.2/ sa vairāgyāj jagāmātha deśaṁ tīrtham itas tataḥ || 3 ||
[Page 347
]
BRP107.004.1/ upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ |
BRP107.004.2/ śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat || 4 ||
BRP107.005.1/ upanītaḥ kathañcic ca pitrā vai gautamena saḥ |
BRP107.005.2/ etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṁ bahiḥ || 5 ||
BRP107.006.1/ evaṁ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije |
BRP107.006.2/ naiva cādhyayanaṁ tasya sañjātaṁ gautamasya hi || 6 ||
BRP107.007.1/ naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā |
BRP107.007.2/ agnikāryaṁ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ || 7 ||
BRP107.008.1/ gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ |
BRP107.008.2/ agnyupāsanamātraṁ ca gāyatryabhyasanaṁ tathā || 8 ||
BRP107.009.1/ etāvatā brāhmaṇatvaṁ gautamasyābhavan mune |
BRP107.009.2/ upāsato 'gniṁ vidhivad gāyatrīṁ ca mahātmanaḥ || 9 ||
BRP107.010.1/ tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ |
BRP107.010.2/ na dārasaṅgrahaṁ lebhe naiva dātāsti kanyakām || 10 ||
BRP107.011.1/ tathā caraṁs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca |
BRP107.011.2/ āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ || 11 ||
BRP107.012.1/ evaṁ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ |
BRP107.012.2/ tatrāpaśyad guhāṁ ramyāṁ vallīviṭapamālinīm || 12 ||
BRP107.013.1/ tatropaviśya viprendro vastuṁ samakaron matim |
BRP107.013.2/ cintayaṁs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām || 13 ||
BRP107.014.1/ śithilāṅgīm atha kṛśāṁ vṛddhāṁ ca tapasi sthitām |
BRP107.014.2/ brahmacaryeṇa vartantīṁ virāgāṁ rahasi sthitām || 14 ||
BRP107.015.1/ sa tāṁ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān |
BRP107.015.2/ namasyantaṁ muniśreṣṭhaṁ taṁ gautamam avārayat || 15 ||
BRP107.016.0/ vṛddhovāca:
BRP107.016.1/ gurus tvaṁ bhavitā mahyaṁ na māṁ vanditum arhasi |
BRP107.016.2/ āyur vidyā dhanaṁ kīrtir dharmaḥ svargādikaṁ ca yat |
BRP107.016.3/ tasya naśyati vai sarvaṁ yaṁ namasyati vai guruḥ || 16 ||
BRP107.017.0/ brahmovāca:
BRP107.017.1/ kṛtāñjalipuṭas tāṁ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ || 17 ||
BRP107.018.0/ gautama uvāca:
BRP107.018.1/ tapasvinī tvaṁ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī |
BRP107.018.2/ alpavidyas tv alpavayā ahaṁ tava guruḥ katham || 18 ||
BRP107.019.0/ vṛddhovāca:
BRP107.019.1/ ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ |
BRP107.019.2/ guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ || 19 ||
BRP107.020.1/ sa kadācid vanaṁ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ |
BRP107.020.2/ viśrāmam akarod asyāṁ guhāyāṁ sa ṛtadhvajaḥ || 20 ||
BRP107.021.1/ yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ |
BRP107.021.2/ taṁ viśrāntaṁ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ || 21 ||
[Page 348
]
BRP107.022.1/ gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā |
BRP107.022.2/ tāṁ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṁ cakame ca sā || 22 ||
BRP107.023.1/ iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate |
BRP107.023.2/ nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham || 23 ||
BRP107.024.1/ utpannāhaṁ tatas tasyāṁ suśyāmāyāṁ mahāmate |
BRP107.024.2/ gacchantī māṁ tadā mātā idam āha tapodhana || 24 ||
BRP107.025.0/ suśyāmovāca:
BRP107.025.1/ yas tv asyāṁ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati || 25 ||
BRP107.026.0/ vṛddhovāca:
BRP107.026.1/ ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate |
BRP107.026.2/ tasmād atra praviṣṭas tvaṁ pumān nānyaḥ kadācana || 26 ||
BRP107.027.1/ sahasrāṇi tathāśītiṁ kṛtvā rājyaṁ pitā mama |
BRP107.027.2/ atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān || 27 ||
BRP107.028.1/ svargaṁ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa |
BRP107.028.2/ varṣāṇi muniśārdūla rājyaṁ kṛtvā tathā paraḥ || 28 ||
BRP107.029.1/ svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṁsthitā |
BRP107.029.2/ ahaṁ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama || 29 ||
BRP107.030.1/ aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā |
BRP107.030.2/ tasmād bhajasva māṁ brahman vratasthāṁ puruṣārthinīm || 30 ||
BRP107.031.0/ gautama uvāca:
BRP107.031.1/ sahasrāyur ahaṁ bhadre mattas tvaṁ vayasādhikā |
BRP107.031.2/ ahaṁ bālas tvaṁ tu vṛddhā naivāyaṁ ghaṭate mithaḥ || 31 ||
BRP107.032.0/ vṛddhovāca:
BRP107.032.1/ tvaṁ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama |
BRP107.032.2/ dhātrā dattas tatas tvaṁ māṁ na nirākartum arhasi || 32 ||
BRP107.033.1/ athavā necchasi māṁ tvam apraduṣṭām anuvratām |
BRP107.033.2/ tatas tyakṣyāmi jīvaṁ me idānīṁ tava paśyataḥ || 33 ||
BRP107.034.1/ apekṣitāprāptito hi dehināṁ maraṇaṁ varam |
BRP107.034.2/ anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate || 34 ||
BRP107.035.0/ brahmovāca:
BRP107.035.1/ vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt || 35 ||
BRP107.036.0/ gautama uvāca:
BRP107.036.1/ ahaṁ tapovirahito vidyāhīno hy akiñcanaḥ |
BRP107.036.2/ nāhaṁ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ || 36 ||
BRP107.037.1/ anāso 'haṁ kiṁ karomi atapovidya eva ca |
BRP107.037.2/ tasmāt surūpaṁ suvidyām āpādya prathamaṁ śubhe |
BRP107.037.3/ paścāt te vacanaṁ kāryaṁ tato vṛddhābravīd dvijam || 37 ||
BRP107.038.0/ vṛddhovāca:
BRP107.038.1/ mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija |
BRP107.038.2/ tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca || 38 ||
BRP107.039.1/ tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṁ pradāsyati |
BRP107.039.2/ agniś ca rūpavān devas tava rūpaṁ pradāsyati || 39 ||
[Page 349
]
BRP107.040.0/ brahmovāca:
BRP107.040.1/ evam uktvā gautamaṁ taṁ vṛddhovāca vibhāvasum |
BRP107.040.2/ prārthayitvā suvidyaṁ taṁ surūpaṁ cākaron munim || 40 ||
BRP107.041.1/ tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto |
BRP107.041.2/ vṛddhāṁ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ |
BRP107.041.3/ tayā sa reme bahulā manojñayā |
BRP107.041.4/ samāḥ sukhaṁ prītamanā guhāyām || 41 ||
BRP107.042.1/ kadācit tatra vasator dampatyor mudator girau |
BRP107.042.2/ guhāyāṁ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ || 42 ||
BRP107.043.1/ vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ |
BRP107.043.2/ bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṁs tasya tāṁ guhām || 43 ||
BRP107.044.1/ āgatāṁs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā |
BRP107.044.2/ satkāram akarot teṣāṁ jahasus taṁ ca kecana || 44 ||
BRP107.045.1/ ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ |
BRP107.045.2/ vṛddhāṁ ca gautamaṁ prekṣya jahasus tatra kecana || 45 ||
BRP107.046.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP107.046.1/ putro 'yaṁ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat |
BRP107.046.2/ satyaṁ vadasva kalyāṇi ity evaṁ jahasur dvijāḥ || 46 ||
[Page 350
]
BRP107.047.1/ viṣaṁ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṁ yuvā |
BRP107.047.2/ iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt || 47 ||
BRP107.048.0/ brahmovāca:
BRP107.048.1/ ity evam ūcire kecid dampatyoḥ śṛṇvatos tadā |
BRP107.048.2/ evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ || 48 ||
BRP107.049.1/ ṛṣīṇāṁ vacanaṁ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau |
BRP107.049.2/ lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha |
BRP107.049.3/ papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam || 49 ||
BRP107.050.0/ gautama uvāca:
BRP107.050.1/ ko deśaḥ kim u tīrthaṁ vā yatra śreyaḥ samāpyate |
BRP107.050.2/ śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam || 50 ||
BRP107.051.0/ agastya uvāca:
BRP107.051.1/ vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṁ vacaḥ |
BRP107.051.2/ sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṁ nātra saṁśayaḥ || 51 ||
BRP107.052.1/ tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṁ pāpanāśinīm |
BRP107.052.2/ ahaṁ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru || 52 ||
BRP107.053.0/ brahmovāca:
BRP107.053.1/ etac chrutvāgastyavākyaṁ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt |
BRP107.053.2/ tatra tepe tapas tīvraṁ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ || 53 ||
BRP107.054.1/ stutiṁ cakāra devasya śambhor viṣṇos tathaiva ca |
BRP107.054.2/ gaṅgāṁ ca toṣayām āsa bhāryārthaṁ bhagavān ṛṣiḥ || 54 ||
BRP107.055.0/ gautama uvāca:
BRP107.055.1/ khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṁ śivaḥ |
BRP107.055.2/ marubhūmāv adhvagānāṁ viṭapīva priyāyutaḥ || 55 ||
BRP107.056.1/ uccāvacānāṁ bhūtānāṁ sarvathā pāpanodanaḥ |
BRP107.056.2/ sasyānāṁ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām || 56 ||
BRP107.057.1/ vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṁ pīyūṣataraṅgiṇī |
BRP107.057.2/ adhogatānāṁ taptānāṁ śaraṇaṁ bhava gautami || 57 ||
BRP107.058.0/ brahmovāca:
BRP107.058.1/ tatas tuṣṭāvadad vākyaṁ gautamaṁ vṛddhayā yutam |
BRP107.058.2/ śaraṇāgatadīnārtaṁ śaraṇyā gautamī mudā || 58 ||
[Page 351
]
BRP107.059.0/ gautamy uvāca:
BRP107.059.1/ abhiṣiñcasva bhāryāṁ tvaṁ majjalair mantrasaṁyutaiḥ |
BRP107.059.2/ kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā || 59 ||
BRP107.060.1/ surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā |
BRP107.060.2/ sarvalakṣaṇasampūrṇā ramyarūpam avāpsyati || 60 ||
BRP107.061.1/ rūpavatyā punas tvaṁ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ |
BRP107.061.2/ sarvalakṣaṇasampūrṇaḥ kāntaṁ rūpam avāpsyasi || 61 ||
BRP107.062.0/ brahmovāca:
BRP107.062.1/ tatheti gāṅgavacanād yathoktaṁ tau ca cakratuḥ |
BRP107.062.2/ surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ || 62 ||
BRP107.063.1/ abhiṣekodakaṁ yac ca sā nadī samajāyata |
BRP107.063.2/ tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama || 63 ||
BRP107.064.1/ vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate |
BRP107.064.2/ vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ |
BRP107.064.3/ vṛddhā tu gautamīṁ prāha gaṅgāṁ pratyakṣarūpiṇīm || 64 ||
BRP107.065.0/ vṛddhovāca:
BRP107.065.1/ mannāmnīyaṁ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām |
BRP107.065.2/ tvayā ca saṅgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam || 65 ||
BRP107.066.1/ rūpasaubhāgyasampattiputrapautrapravardhanam |
BRP107.066.2/ āyurārogyakalyāṇaṁ jayaprītivivardhanam |
BRP107.066.3/ snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṁ pāvanaṁ param || 66 ||
BRP107.067.0/ brahmovāca:
BRP107.067.1/ astv ity āha ca tāṁ gaṅgā suvṛddhāṁ gautamapriyām |
BRP107.067.2/ gautamasthāpitaṁ liṅgaṁ vṛddhānāmnaiva kīrtitam || 67 ||
BRP107.068.1/ tatraiva ca mudaṁ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ |
BRP107.068.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvābhīṣṭapradāyakam || 68 ||
BRP107.069.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vṛddhāsaṅgamam ucyate || 69 ||
108. Chapter 108 :: Story of King Ila who became Ilā, the mother of Purūravas
[Note: [ SS 176-179]
BRP108.001.0/ brahmovāca:
BRP108.001.1/ ilātīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP108.001.2/ brahmahatyādipāpānāṁ pāvanaṁ sarvakāmadam || 1 ||
BRP108.002.1/ vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ |
BRP108.002.2/ mahatyā senayā sārdhaṁ jagāma mṛgayāvanam || 2 ||
BRP108.003.1/ paribabhrāma gahanaṁ bahuvyālasamākulam |
BRP108.003.2/ nānākāradvijayutaṁ viṭapaiḥ pariśobhitam || 3 ||
BRP108.004.1/ vanecaraṁ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ |
BRP108.004.2/ tatraiva matim ādhatta ilo 'mātyān athābravīt || 4 ||
BRP108.005.0/ ila uvāca:
BRP108.005.1/ gacchantu nagaraṁ sarve mama putreṇa pālitam |
BRP108.005.2/ deśaṁ kośaṁ balaṁ rājyaṁ pālayantu punaś ca tam || 5 ||
[Page 352
]
BRP108.006.1/ vasiṣṭho 'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ |
BRP108.006.2/ patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye 'haṁ vasāmy atha || 6 ||
BRP108.007.1/ araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ |
BRP108.007.2/ mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm || 7 ||
BRP108.008.0/ brahmovāca:
BRP108.008.1/ tathety uktvā yayus te 'pi svayaṁ prāyāc chanair girim |
BRP108.008.2/ himavantaṁ ratnamayaṁ vasaṁs tatra ilo nṛpaḥ || 8 ||
BRP108.009.1/ dadarśa kandaraṁ tatra nānāratnavicitritam |
BRP108.009.2/ tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ || 9 ||
BRP108.010.1/ tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā |
BRP108.010.2/ tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame || 10 ||
BRP108.011.1/ mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ |
BRP108.011.2/ svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ || 11 ||
BRP108.012.1/ itthaṁ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo 'pi ca |
BRP108.012.2/ ilas tu taṁ na jānāti kandaraṁ yakṣapālitam || 12 ||
BRP108.013.1/ yakṣasya gehaṁ vipulaṁ nānāratnavicitritam |
BRP108.013.2/ tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ || 13 ||
BRP108.014.1/ vāsaṁ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ |
BRP108.014.2/ sa yakṣo 'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk || 14 ||
BRP108.015.1/ ilaṁ jetuṁ na śaknomi yācito na dadāti ca |
BRP108.015.2/ hṛtaṁ gehaṁ mamānena kiṁ karomīty acintayat || 15 ||
BRP108.016.1/ yudhi mattaṁ kathaṁ hanyāṁ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ |
BRP108.016.2/ ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān || 16 ||
BRP108.017.0/ yakṣa uvāca:
BRP108.017.1/ yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam |
BRP108.017.2/ gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha || 17 ||
BRP108.018.0/ brahmovāca:
BRP108.018.1/ yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ |
BRP108.018.2/ ilaṁ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt || 18 ||
BRP108.019.1/ na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi |
BRP108.019.2/ tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṁ cakre sa rājarāṭ || 19 ||
BRP108.020.1/ jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ |
BRP108.020.2/ yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan || 20 ||
BRP108.021.1/ hṛtageho vanaṁ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm |
BRP108.021.2/ prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṁ priyām || 21 ||
[Page 353
]
BRP108.022.0/ yakṣa uvāca:
BRP108.022.1/ rājā 'yaṁ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ |
BRP108.022.2/ katham āyāti vipadaṁ tatropāyo vicintyatām || 22 ||
BRP108.023.1/ pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām |
BRP108.023.2/ prāpayomāvanaṁ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā || 23 ||
BRP108.024.1/ praviśet tatra rājāyaṁ strī bhaviṣyaty asaṁśayam |
BRP108.024.2/ karaṇīyaṁ tvayā bhadre na caitad yujyate mama |
BRP108.024.3/ ahaṁ tu puruṣo yena tvaṁ punaḥ strī ca yakṣiṇī || 24 ||
BRP108.025.0/ yakṣiṇy uvāca:
BRP108.025.1/ kathaṁ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam |
BRP108.025.2/ gate 'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ || 25 ||
BRP108.026.0/ yakṣa uvāca:
BRP108.026.1/ himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ |
BRP108.026.2/ devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham |
BRP108.026.3/ pārvatī śaṅkaraṁ prāha kadācid rahasi sthitam || 26 ||
BRP108.027.0/ pārvaty uvāca:
BRP108.027.1/ strīṇām eṣa svabhāvo 'sti rataṁ gopāyitaṁ bhavet |
BRP108.027.2/ tasmān me niyataṁ deśam ājñayā rakṣitaṁ tava || 27 ||
BRP108.028.1/ dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam |
BRP108.028.2/ vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā || 28 ||
BRP108.029.1/ yas tv atra praviśen nātha strītvaṁ tasya bhaved iti || 29 ||
BRP108.030.0/ yakṣa uvāca:
BRP108.030.1/ ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā |
BRP108.030.2/ kiṁ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ |
BRP108.030.3/ tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam || 30 ||
BRP108.031.0/ brahmovāca:
BRP108.031.1/ tad bhartṛvacanaṁ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP108.031.2/ mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato 'bhavat || 31 ||
BRP108.032.1/ yakṣas tu saṁsthitas tatra dadarśelo mṛgīṁ tadā |
BRP108.032.2/ mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṁ dṛṣṭvā viśeṣataḥ || 32 ||
BRP108.033.1/ eka eva hayārūḍho niryayau tāṁ mṛgīm anu |
BRP108.033.2/ sākarṣata śanais taṁ tu rājānaṁ mṛgayākulam || 33 ||
BRP108.034.1/ śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate |
BRP108.034.2/ adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit || 34 ||
[Page 354
]
BRP108.035.1/ tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat |
BRP108.035.2/ hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam || 35 ||
BRP108.036.1/ anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam |
BRP108.036.2/ umāvanaṁ praviṣṭaṁ taṁ jñātvā sā yakṣiṇī tadā || 36 ||
BRP108.037.1/ mṛgīrūpaṁ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP108.037.2/ divyarūpaṁ samāsthāya cāśokatarusannidhau || 37 ||
BRP108.038.1/ tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā |
BRP108.038.2/ divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā || 38 ||
BRP108.039.1/ hasantī nṛpatiṁ prekṣya śrāntaṁ hayagataṁ tadā |
BRP108.039.2/ mṛgīm ālokayantaṁ taṁ capalākṣam ilaṁ tadā || 39 ||
BRP108.040.1/ bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam || 40 ||
BRP108.041.0/ samovāca:
BRP108.041.1/ hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi |
BRP108.041.2/ puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi || 41 ||
BRP108.042.0/ brahmovāca:
BRP108.042.1/ ileti vacanaṁ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ |
BRP108.042.2/ yakṣiṇīṁ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṁ punaḥ || 42 ||
BRP108.043.1/ tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase |
BRP108.043.2/ ileti vacanaṁ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ || 43 ||
BRP108.044.1/ kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ |
BRP108.044.2/ punaḥ sā prāha nṛpatiṁ mahātmānam ile svayam || 44 ||
BRP108.045.1/ prekṣasva paścān māṁ brūhi asatyāṁ satyavādinīm |
BRP108.045.2/ tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare || 45 ||
BRP108.046.1/ kim idaṁ mama sañjātam ity evaṁ cakito 'bhavat || 46 ||
BRP108.047.0/ ilovāca:
BRP108.047.1/ kim idaṁ mama sañjātaṁ jānīte bhavatī sphuṭam |
BRP108.047.2/ vada sarvaṁ yathātathyaṁ tvaṁ kā vā vada suvrate || 47 ||
BRP108.048.0/ yakṣiṇy uvāca:
BRP108.048.1/ himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ |
BRP108.048.2/ yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṁs tadbhāryāhaṁ tu yakṣiṇī || 48 ||
BRP108.049.1/ yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale |
BRP108.049.2/ yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṅgaraṁ vinā || 49 ||
BRP108.050.1/ tato 'haṁ nirgamārthaṁ te mṛgī bhūtvā umāvanam |
BRP108.050.2/ praviṣṭā tvaṁ praviṣṭo 'si purā prāha maheśvaraḥ || 50 ||
BRP108.051.1/ yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati |
BRP108.051.2/ tasmāt strītvam avāpto 'si na tvaṁ duḥkhitum arhasi |
BRP108.051.3/ prauḍho 'pi ko 'tra jānāti vicitrabhavitavyatām || 51 ||
BRP108.052.0/ brahmovāca:
BRP108.052.1/ yakṣiṇīvacanaṁ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat |
BRP108.052.2/ tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt || 52 ||
BRP108.053.0/ yakṣiṇy uvāca:
BRP108.053.1/ strītvaṁ jātaṁ jātam eva na puṁstvaṁ kartum arhasi |
BRP108.053.2/ gṛhāṇa vidyāṁ strīyogyāṁ nṛtyaṁ gītam alaṅkṛtim |
BRP108.053.3/ strīlālityaṁ strīvilāsaṁ strīkṛtyaṁ sarvam eva tat || 53 ||
[Page 355
]
BRP108.054.0/ brahmovāca:
BRP108.054.1/ ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṁ vākyam abravīt || 54 ||
BRP108.055.0/ ilovāca:
BRP108.055.1/ ko vā bhartā kiṁ tu kṛtyaṁ punaḥ puṁstvaṁ kathaṁ bhavet |
BRP108.055.2/ etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ |
BRP108.055.3/ ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṁ kvacit || 55 ||
BRP108.056.0/ yakṣiṇy uvāca:
BRP108.056.1/ budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ |
BRP108.056.2/ āśramas tasya subhage pitaraṁ nityam eṣyati || 56 ||
BRP108.057.1/ anenaiva pathā somaṁ pitaraṁ sa budho grahaḥ |
BRP108.057.2/ draṣṭuṁ yāti tato nityaṁ namaskartuṁ tathaiva ca || 57 ||
BRP108.058.1/ yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṁ ca darśaya |
BRP108.058.2/ taṁ dṛṣṭvā tvaṁ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi || 58 ||
BRP108.059.0/ brahmovāca:
BRP108.059.1/ tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata |
BRP108.059.2/ yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo 'pi sukham āptavān || 59 ||
BRP108.060.1/ ilasainyaṁ ca tatrāsīt tad gataṁ ca yathāsukham |
BRP108.060.2/ umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ || 60 ||
BRP108.061.1/ strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim |
BRP108.061.2/ kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi || 61 ||
BRP108.062.1/ tām apaśyad budho dhīmān pitaraṁ gantum udyataḥ |
BRP108.062.2/ ilāṁ dṛṣṭvā gatiṁ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ || 62 ||
BRP108.063.0/ budha uvāca:
BRP108.063.1/ bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṁ priyā bhava || 63 ||
BRP108.064.0/ brahmovāca:
BRP108.064.1/ budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot |
BRP108.064.2/ smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṁ tatas tuṣṭābhavan mune || 64 ||
BRP108.065.1/ budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam |
BRP108.065.2/ sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṁ patim |
BRP108.065.3/ tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo 'vadat priyām || 65 ||
BRP108.066.0/ budha uvāca:
BRP108.066.1/ kiṁ te deyaṁ mayā bhadre priyaṁ yan manasi sthitam || 66 ||
BRP108.067.0/ brahmovāca:
BRP108.067.1/ tadvākyasamakālaṁ tu putraṁ dehīty abhāṣata |
BRP108.067.2/ ilā budhaṁ somasutaṁ prītimantaṁ priyaṁ tathā || 67 ||
BRP108.068.0/ budha uvāca:
BRP108.068.1/ amogham etan madvīryaṁ tathā prītisamudbhavam |
BRP108.068.2/ putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ || 68 ||
BRP108.069.1/ somavaṁśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā |
BRP108.069.2/ buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 69 ||
BRP108.070.1/ vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā || 70 ||
BRP108.071.0/ brahmovāca:
BRP108.071.1/ tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani |
BRP108.071.2/ jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani || 71 ||
[Page 356
]
BRP108.072.1/ budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ |
BRP108.072.2/ aham apy āgamaṁ tatra mudā yukto mahāmate || 72 ||
BRP108.073.1/ jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram |
BRP108.073.2/ tena sarve 'py avocan vai saṅgatā ṛṣayaḥ surāḥ || 73 ||
BRP108.074.1/ yasmāt purū ravo 'syeti tasmād eṣa purūravāḥ |
BRP108.074.2/ syād ity evaṁ nāma cakruḥ sarve santuṣṭamānasāḥ || 74 ||
BRP108.075.1/ budho 'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṁ sutaṁ śubhām |
BRP108.075.2/ dhanurvedaṁ saprayogaṁ budhaḥ prādāt tadātmaje || 75 ||
BRP108.076.1/ sa śīghraṁ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī |
BRP108.076.2/ sa mātaraṁ duḥkhayutāṁ samīkṣyelāṁ mahāmatiḥ |
BRP108.076.3/ namasyātha vinītātmā ilām ailo 'bravīd idam || 76 ||
BRP108.077.0/ aila uvāca:
BRP108.077.1/ budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā |
BRP108.077.2/ ahaṁ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ || 77 ||
BRP108.078.0/ ilovāca:
BRP108.078.1/ satyaṁ putra budho bhartā tvaṁ ca putro guṇākaraḥ |
BRP108.078.2/ bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana || 78 ||
BRP108.079.1/ tathāpi pūrvajaṁ kiñcid duḥkhaṁ smṛtvā punaḥ punaḥ |
BRP108.079.2/ cintayeyaṁ mahābuddhe tato mātaram abravīt || 79 ||
BRP108.080.0/ aila uvāca:
BRP108.080.1/ nivedayasva me mātas tad eva prathamaṁ mama || 80 ||
BRP108.081.0/ brahmovāca:
BRP108.081.1/ ilā cainam uvācedaṁ rahovācaṁ kathaṁ vade |
BRP108.081.2/ tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ |
BRP108.081.3/ magnānāṁ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṁ param || 81 ||
BRP108.082.0/ brahmovāca:
BRP108.082.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram |
BRP108.082.2/ pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā || 82 ||
BRP108.083.0/ brahmovāca:
BRP108.083.1/ sā purūravasaṁ prāha ikṣvākūṇāṁ tathā kulam |
BRP108.083.2/ tatrotpattiṁ svasya nāma rājyaprāptiṁ priyān sutān || 83 ||
BRP108.084.1/ purodhasaṁ vasiṣṭhaṁ ca priyāṁ bhāryāṁ svakaṁ padam |
BRP108.084.2/ vananiryāṇam evātha amātyānāṁ purodhasaḥ || 84 ||
BRP108.085.1/ preṣaṇaṁ ca nagaryāṁ tāṁ mṛgayāsaktim eva ca |
BRP108.085.2/ himavatkandaragatiṁ yakṣeśvaragṛhe gatim || 85 ||
[Page 357
]
BRP108.086.1/ umāvanapraveśaṁ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ |
BRP108.086.2/ maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṁ narasya tu || 86 ||
BRP108.087.1/ yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṁ tathaiva ca |
BRP108.087.2/ budhaprāptiṁ tathā prītiṁ putrotpattyādy aśeṣataḥ || 87 ||
BRP108.088.1/ kathayām āsa tat sarvaṁ śrutvā mātaram abravīt |
BRP108.088.2/ purūravāḥ kiṁ karomi kiṁ kṛtvā sukṛtaṁ bhavet || 88 ||
BRP108.089.1/ etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike |
BRP108.089.2/ yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me || 89 ||
BRP108.090.0/ ilovāca:
BRP108.090.1/ iccheyaṁ puṁstvam utkṛṣṭam iccheyaṁ rājyam uttamam |
BRP108.090.2/ abhiṣekaṁ ca putrāṇāṁ tava cāpi viśeṣataḥ || 90 ||
BRP108.091.1/ dānaṁ dātuṁ ca yaṣṭuṁ ca muktimārgasya vīkṣaṇam |
BRP108.091.2/ sarvaṁ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ || 91 ||
BRP108.092.0/ putra uvāca:
BRP108.092.1/ upāyaṁ tvā tu pṛcchāmi yena puṁstvam avāpsyasi |
BRP108.092.2/ tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ || 92 ||
BRP108.093.0/ ilovāca:
BRP108.093.1/ budhaṁ tvaṁ pitaraṁ pṛccha gatvā putra yathārthavat |
BRP108.093.2/ sa tu sarvaṁ tu jānāti upadekṣyati te hitam || 93 ||
BRP108.094.0/ brahmovāca:
BRP108.094.1/ tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā |
BRP108.094.2/ uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṁ tathātmanaḥ || 94 ||
BRP108.095.0/ budha uvāca:
BRP108.095.1/ ilaṁ jāne mahāprājña ilāṁ jātāṁ punas tathā |
BRP108.095.2/ umāvanapraveśaṁ ca śambhor ājñāṁ tathaiva ca || 95 ||
BRP108.096.1/ tasmāc chambhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ |
BRP108.096.2/ viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā || 96 ||
BRP108.097.0/ purūravā uvāca:
BRP108.097.1/ paśyeyaṁ taṁ kathaṁ devaṁ kathaṁ vā mātaraṁ śivām |
BRP108.097.2/ tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṁ vada || 97 ||
BRP108.098.0/ budha uvāca:
BRP108.098.1/ gautamīṁ gaccha putra tvaṁ tatrāste sarvadā śivaḥ |
BRP108.098.2/ umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ || 98 ||
BRP108.099.0/ brahmovāca:
BRP108.099.1/ purūravāḥ pitur vākyaṁ śrutvā tu mudito 'bhavat |
BRP108.099.2/ gautamīṁ tapase dhīmān gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 99 ||
BRP108.100.1/ puṁstvam icchaṁs tathā mātur jagāma tapase tvaran |
BRP108.100.2/ himavantaṁ giriṁ natvā mātaraṁ pitaraṁ gurum || 100 ||
BRP108.101.1/ gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā |
BRP108.101.2/ te sarve gautamīṁ prāptā himavatparvatottamāt || 101 ||
BRP108.102.1/ tatra snātvā tapaḥ kiñcit kṛtvā cakruḥ stutiṁ parām |
BRP108.102.2/ bhavasya devadevasya stutikramam imaṁ śṛṇu || 102 ||
[Page 358
]
BRP108.103.1/ budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram |
BRP108.103.2/ tataḥ purūravāḥ putro gaurīṁ devīṁ ca śaṅkaram || 103 ||
BRP108.104.0/ budha uvāca:
BRP108.104.1/ yau kuṅkumena svaśarīrajena |
BRP108.104.2/ svabhāvahemapratimau sarūpau |
BRP108.104.3/ yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṁ |
BRP108.104.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 104 ||
BRP108.105.0/ ilovāca:
BRP108.105.1/ saṁsāratāpatrayadāvadagdhāḥ |
BRP108.105.2/ śarīriṇo yau paricintayantaḥ |
BRP108.105.3/ sadyaḥ parāṁ nirvṛtim āpnuvanti |
BRP108.105.4/ tau śaṅkarau me śaraṇaṁ bhavetām || 105 ||
BRP108.106.1/ ārtā hy ahaṁ pīḍitamānasā te |
BRP108.106.2/ kleśādigoptā na paro 'sti kaścit |
BRP108.106.3/ deva tvadīyau caraṇau supuṇyau |
BRP108.106.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 106 ||
BRP108.107.0/ purūravā uvāca:
BRP108.107.1/ yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti |
BRP108.107.2/ prayāti cānte layam eva sarvam |
BRP108.107.3/ jagaccharaṇyau jagadātmakau tu |
BRP108.107.4/ gaurīharau me śaraṇaṁ bhavetām || 107 ||
BRP108.108.1/ yau devavṛndeṣu mahotsave tu |
BRP108.108.2/ pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ |
BRP108.108.3/ proktaṁ dhṛtau prītivaśāc chivena |
BRP108.108.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 108 ||
BRP108.109.0/ śrīdevy uvāca:
BRP108.109.1/ kim abhīṣṭaṁ pradāsyāmi yuṣmabhyaṁ tad vadantu me |
BRP108.109.2/ kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṁ vo devānām api duṣkaram || 109 ||
BRP108.110.0/ purūravā uvāca:
BRP108.110.1/ ilo rājā tavājñātvā vanaṁ prāviśad ambike |
BRP108.110.2/ tat kṣamasva sureśāni puṁstvaṁ dātuṁ tvam arhasi || 110 ||
BRP108.111.0/ brahmovāca:
BRP108.111.1/ tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā |
BRP108.111.2/ tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā || 111 ||
BRP108.112.0/ śiva uvāca:
BRP108.112.1/ atrābhiṣekamātreṇa puṁstvaṁ prāpnotv ayaṁ nṛpaḥ || 112 ||
BRP108.113.0/ brahmovāca:
BRP108.113.1/ snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve |
BRP108.113.2/ nṛtyaṁ gītaṁ ca lāvaṇyaṁ yakṣiṇyā yad upārjitam || 113 ||
BRP108.114.1/ tat sarvaṁ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat |
BRP108.114.2/ nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire || 114 ||
BRP108.115.1/ tāś cāpi saṅgatā gaṅgāṁ te puṇyāḥ saṅgamās trayaḥ |
BRP108.115.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca surarājyaphalapradam || 115 ||
[Page 359
]
BRP108.116.1/ ilā puṁstvam avāpyātha gaurīśambhoḥ prasādataḥ |
BRP108.116.2/ mahābhyudayasiddhyarthaṁ vājimedham athākarot || 116 ||
BRP108.117.1/ purodhasaṁ vasiṣṭhaṁ ca bhāryāṁ putrāṁs tathaiva ca |
BRP108.117.2/ amātyāṁś ca balaṁ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ || 117 ||
BRP108.118.1/ caturaṅgaṁ balaṁ rājyaṁ daṇḍake 'sthāpayat tadā |
BRP108.118.2/ ilasya nāmnā vikhyātaṁ tatra tat puram ucyate || 118 ||
BRP108.119.1/ pūrvajātān atho putrān sūryavaṁśakramāgate |
BRP108.119.2/ rājye 'bhiṣicya paścāt tam ailaṁ snehād asiñcayat || 119 ||
BRP108.120.1/ somavaṁśakaraḥ śrīmān ayaṁ rājā bhaved iti |
BRP108.120.2/ sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho 'bhavan mune || 120 ||
BRP108.121.1/ yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ |
BRP108.121.2/ yatra puṁstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ || 121 ||
BRP108.122.1/ yakṣiṇīdattanṛtyādigītasaubhāgyamaṅgalāḥ |
BRP108.122.2/ nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṁ saṅgatās tāni nārada || 122 ||
BRP108.123.1/ tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa |
BRP108.123.2/ ubhayos tīrayos tāta tatra śambhur ileśvaraḥ |
BRP108.123.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 123 ||
109. Chapter 109 :: The destruction of Dakṣa's sacrifice; Viṣṇu's discus swallowed by Śiva
[Note: [ SS 179-181]
BRP109.001.0/ brahmovāca:
BRP109.001.1/ cakratīrtham iti khyātaṁ brahmahatyādināśanam |
BRP109.001.2/ yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ || 1 ||
BRP109.002.1/ yatra viṣṇuḥ svayaṁ sthitvā cakrārthaṁ śaṅkaraṁ prabhuḥ |
BRP109.002.2/ pūjayām āsa tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam || 2 ||
BRP109.003.1/ yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP109.003.2/ dakṣakratau pravṛtte tu devānāṁ ca samāgame || 3 ||
BRP109.004.1/ dakṣeṇa dūṣite deve śive śarve maheśvare |
BRP109.004.2/ anāhvāne sureśasya dakṣacitte malīmase || 4 ||
BRP109.005.1/ dākṣāyaṇyā śrute vākye anāhvānasya kāraṇe |
BRP109.005.2/ ahalyāyāṁ coktavatyāṁ kupitābhūt sureśvarī || 5 ||
BRP109.006.1/ pitaraṁ nāśaye pāpaṁ kṣameyaṁ na kathañcana |
BRP109.006.2/ śṛṇvatī doṣavākyāni pitrā coktāni bhartari || 6 ||
BRP109.007.1/ patyuḥ śṛṇvanti yā nindāṁ tāsāṁ pāpāvadhiḥ kutaḥ |
BRP109.007.2/ yādṛśas tādṛśo vāpi patiḥ strīṇāṁ parā gatiḥ || 7 ||
BRP109.008.1/ kiṁ punaḥ sakalādhīśo mahādevo jagadguruḥ |
BRP109.008.2/ śrutaṁ tannindanaṁ tarhi dhārayāmi na dehakam || 8 ||
BRP109.009.1/ tasmāt tyakṣya imaṁ deham ity uktvā sā mahāsatī |
BRP109.009.2/ kopena mahatāviṣṭā prajajvāla sureśvarī || 9 ||
[Page 360
]
BRP109.010.1/ śivaikacetanā dehaṁ balād yogāc ca tatyaje |
BRP109.010.2/ maheśvaro 'pi sakalaṁ vṛttam ākarṇya nāradāt || 10 ||
BRP109.011.1/ dṛṣṭvā cukopa papraccha jayāṁ ca vijayāṁ tathā |
BRP109.011.2/ te ūcatur ubhe devaṁ dakṣakratuvināśanam || 11 ||
BRP109.012.1/ dākṣāyaṇyā iti śrutvā makhaṁ prāyān maheśvaraḥ |
BRP109.012.2/ bhīmair gaṇaiḥ parivṛto bhūtanāthaiḥ samaṁ yayau || 12 ||
BRP109.013.1/ makhas tair veṣṭitaḥ sarvo devabrahmapuraskṛtaḥ |
BRP109.013.2/ dakṣeṇa yajamānena śuddhabhāvena rakṣitaḥ || 13 ||
BRP109.014.1/ vasiṣṭhādibhir atyugrair munibhiḥ parivāritaḥ |
BRP109.014.2/ indrādityādyair vasubhiḥ sarvataḥparipālitaḥ || 14 ||
BRP109.015.1/ ṛgyajuḥsāmavedaiś ca svāhāśabdair alaṅkṛtaḥ |
BRP109.015.2/ śraddhā puṣṭis tathā tuṣṭiḥ śāntir lajjā sarasvatī || 15 ||
BRP109.016.1/ bhūmir dyauḥ śarvarī kṣāntir uṣā āśā jayā matiḥ |
BRP109.016.2/ etābhiś ca tathānyābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtaḥ || 16 ||
BRP109.017.1/ tvaṣṭrā mahātmanā cāpi kārito viśvakarmaṇā |
BRP109.017.2/ surabhir nandinī dhenuḥ kāmadhuk kāmadohinī || 17 ||
BRP109.018.1/ etābhiḥ kāmavarṣābhiḥ sarvakāmasamṛddhimān |
BRP109.018.2/ kalpavṛkṣaḥ pārijāto latāḥ kalpalatādikāḥ || 18 ||
BRP109.019.1/ yad yad iṣṭatamaṁ kiñcit tatra tasmin makhe sthitam |
BRP109.019.2/ svayaṁ maghavatā pūṣṇā hariṇā parirakṣitaḥ || 19 ||
BRP109.020.1/ dīyatāṁ bhujyatāṁ vāpi kriyatāṁ sthīyatāṁ sukham |
BRP109.020.2/ etaiś ca sarvato vākyair dakṣasya pūjitaṁ makham || 20 ||
BRP109.021.1/ ādau tu vīrabhadro 'sau bhadrakālyā yuto yayau |
BRP109.021.2/ śokakopaparītātmā paścāc chūlapinākadhṛk || 21 ||
BRP109.022.1/ abhyāyayau mahādevo mahābhūtair alaṅkṛtaḥ |
BRP109.022.2/ tāni bhūtāni parito makhe veṣṭya maheśvaram || 22 ||
BRP109.023.1/ kratuṁ vidhvaṁsayām āsus tatra kṣobho mahān abhūt |
BRP109.023.2/ palāyanta tataḥ kecit kecid gatvā tataḥ śivam || 23 ||
BRP109.024.1/ kecit stuvanti deveśaṁ kecit kupyanti śaṅkaram |
BRP109.024.2/ evaṁ vidhvaṁsitaṁ yajñaṁ dṛṣṭvā pūṣā samabhyagāt || 24 ||
BRP109.025.1/ pūṣṇo dantān athotpāṭya indraṁ vyadrāvayat kṣaṇāt |
BRP109.025.2/ bhagasya cakṣuṣī vipra vīrabhadro vyapāṭayat || 25 ||
BRP109.026.1/ divākaraṁ punar dorbhyāṁ paribhrāmya samākṣipat |
BRP109.026.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve viṣṇuṁ te śaraṇaṁ yayuḥ || 26 ||
BRP109.027.0/ devā ūcuḥ:
BRP109.027.1/ trāhi trāhi gadāpāṇe bhūtanāthakṛtād bhayāt |
BRP109.027.2/ maheśvaragaṇaḥ kaścit pramathānāṁ tu nāyakaḥ |
BRP109.027.3/ tena dagdho makhaḥ sarvo vaiṣṇavaḥ paśyato hareḥ || 27 ||
BRP109.028.0/ brahmovāca:
BRP109.028.1/ hariṇā cakram utsṛṣṭaṁ bhūtanāthavadhaṁ prati |
BRP109.028.2/ bhūtanātho 'pi tac cakram āpatac ca tadāgrasat || 28 ||
BRP109.029.1/ graste cakre tato viṣṇor lokapālā bhayād yayuḥ |
BRP109.029.2/ tathā sthitān avekṣyātha dakṣo yajñaṁ surān api |
BRP109.029.3/ tuṣṭāva śaṅkaraṁ devaṁ dakṣo bhaktyā prajāpatiḥ || 29 ||
[Page 361
]
BRP109.030.0/ dakṣa uvāca:
BRP109.030.1/ jaya śaṅkara someśa jaya sarvajña śambhave |
BRP109.030.2/ jaya kalyāṇabhṛc chambho jaya kālātmane namaḥ || 30 ||
BRP109.031.1/ ādikartar namas te 'stu nīlakaṇṭha namo 'stu te |
BRP109.031.2/ brahmapriya namas te 'stu brahmarūpa namo 'stu te || 31 ||
BRP109.032.1/ trimūrtaye namo deva tridhāma parameśvara |
BRP109.032.2/ sarvamūrte namas te 'stu trailokyādhāra kāmada || 32 ||
BRP109.033.1/ namo vedāntavedyāya namas te paramātmane |
BRP109.033.2/ yajñarūpa namas te 'stu yajñadhāma namo 'stu te || 33 ||
BRP109.034.1/ yajñadāna namas te 'stu havyavāha namo 'stu te |
BRP109.034.2/ yajñahartre namas te 'stu phaladāya namo 'stu te || 34 ||
BRP109.035.1/ trāhi trāhi jagannātha śaraṇāgatavatsala |
BRP109.035.2/ bhaktānām apy abhaktānāṁ tvam eva śaraṇaṁ prabho || 35 ||
BRP109.036.0/ brahmovāca:
BRP109.036.1/ evaṁ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūn maheśvaraḥ |
BRP109.036.2/ kiṁ dadāmīti taṁ prāha kratuḥ pūrṇo 'stu me prabho || 36 ||
BRP109.037.1/ tathety uvāca bhagavān devadevo maheśvaraḥ |
BRP109.037.2/ śaṅkaraḥ sarvabhūtātmā karuṇāvaruṇālayaḥ || 37 ||
BRP109.038.1/ kratuṁ kṛtvā tataḥ pūrṇaṁ tasya dakṣasya vai mune |
BRP109.038.2/ evam uktvā sa bhagavān bhūtair antaradhīyata || 38 ||
BRP109.039.1/ yathāgataṁ surā jagmuḥ svam eva sadanaṁ prati |
BRP109.039.2/ tataḥ kadācid devānāṁ daityānāṁ vigraho mahān || 39 ||
BRP109.040.1/ babhūva tatra daityebhyo bhītā devāḥ śriyaḥ patim |
BRP109.040.2/ tuṣṭuvuḥ sarvabhāvena vacobhis taṁ janārdanam || 40 ||
BRP109.041.0/ devā ūcuḥ:
BRP109.041.1/ śakrādayo 'pi tridaśāḥ kaṭākṣam |
BRP109.041.2/ avekṣya yasyās tapa ācaranti |
BRP109.041.3/ sā cāpi yatpādaratā ca lakṣmīs |
BRP109.041.4/ taṁ brahmabhūtaṁ śaraṇaṁ prapadye || 41 ||
BRP109.042.1/ yasmāt trilokyāṁ na paraḥ samāno |
BRP109.042.2/ na cādhikas tārkṣyarathān nṛsiṁhāt |
BRP109.042.3/ sa devadevo 'vatu naḥ samastān |
BRP109.042.4/ mahābhayebhyaḥ kṛpayā prapannān || 42 ||
BRP109.043.0/ brahmovāca:
BRP109.043.1/ tataḥ prasanno bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP109.043.2/ kimartham āgatāḥ sarve tatkartāsmīty uvāca tān || 43 ||
BRP109.044.0/ devā ūcuḥ:
BRP109.044.1/ bhayaṁ ca tīvraṁ daityebhyo devānāṁ madhusūdana |
BRP109.044.2/ tatas trāṇāya devānāṁ matiṁ kuru janārdana || 44 ||
BRP109.046.0/ brahmovāca:
BRP109.046.1/ tān āgatān hariḥ prāha grastaṁ cakraṁ hareṇa me |
BRP109.046.2/ kiṁ karomi gataṁ cakraṁ bhavantaś cārtim āgatāḥ |
BRP109.046.3/ yāntu sarve devagaṇā rakṣā vaḥ kriyate mayā || 46 ||
[Page 362
]
BRP109.047.0/ brahmovāca:
BRP109.047.1/ tato gateṣu deveṣu viṣṇuś cakrārtham udyataḥ |
BRP109.047.2/ godāvarīṁ tato gatvā śambhoḥ pūjāṁ pracakrame || 47 ||
BRP109.048.1/ suvarṇakamalair divyaiḥ sugandhair daśabhiḥ śataiḥ |
BRP109.048.2/ bhaktito nityavat pūjāṁ cakre viṣṇur umāpateḥ || 48 ||
BRP109.049.1/ evaṁ sampūjyamāne tu tayos tattvam idaṁ śṛṇu |
BRP109.049.2/ kamalānāṁ sahasre tu yadaikaṁ naiva pūryate || 49 ||
BRP109.050.1/ tadāsurāriḥ svaṁ netram utpāṭyārghyam akalpayat |
BRP109.050.2/ arghyapātraṁ kare gṛhya sahasrakamalānvitam |
BRP109.050.3/ dhyātvā śambhuṁ dadāv arghyam ananyaśaraṇo hariḥ || 50 ||
BRP109.051.0/ viṣṇur uvāca:
BRP109.051.1/ tvam eva deva jānīṣe bhāvam antargataṁ nṛṇām |
BRP109.051.2/ tvam eva śaraṇo 'dhīśo 'tra kā bhaved vicāraṇā || 51 ||
BRP109.052.0/ brahmovāca:
BRP109.052.1/ vadann udaśrunayano nililye 'sāv itīśvare |
BRP109.052.2/ bhavānīsahitaḥ śambhuḥ purastād abhavat tadā || 52 ||
BRP109.053.1/ gāḍham āliṅgya vividhair varair āpūrayad dharim |
BRP109.053.2/ tad eva cakram abhavan netraṁ cāpi yathā purā || 53 ||
BRP109.054.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve tuṣṭuvur hariśaṅkarau |
BRP109.054.2/ gaṅgāṁ cāpi saricchreṣṭhāṁ devaṁ ca vṛṣabhadhvajam || 54 ||
BRP109.055.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ cakratīrtham iti smṛtam |
BRP109.055.2/ yasyānuśravaṇenaiva mucyate sarvakilbiṣaiḥ || 55 ||
BRP109.056.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca yaḥ kuryāt pitṛtarpaṇam |
BRP109.056.2/ sarvapāpavinirmuktaḥ pitṛbhiḥ svargabhāg bhavet |
BRP109.056.3/ tat tu cakrāṅkitaṁ tīrtham adyāpi paridṛśyate || 56 ||
110. Chapter 110 :: Story of Dadhīci and his son Pippalāda
[Note: [ SS 181-187]
BRP110.001.0/ brahmovāca:
BRP110.001.1/ pippalaṁ tīrtham ākhyātaṁ cakratīrthād anantaram |
BRP110.001.2/ yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ || 1 ||
BRP110.002.1/ yatra viṣṇuḥ svayaṁ sthitvā cakrārthaṁ śaṅkaraṁ vibhum |
BRP110.002.2/ pūjayām āsa tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam || 2 ||
BRP110.003.1/ yatra prīto 'bhavad viṣṇoḥ śambhus tat pippalaṁ viduḥ |
BRP110.003.2/ mahimānaṁ yasya vaktuṁ na kṣamo 'py ahināyakaḥ || 3 ||
BRP110.004.1/ cakreśvaro pippaleśo nāmadheyasya kāraṇam |
BRP110.004.2/ śṛṇu nārada tad bhaktyā sākṣād vedoditaṁ mayā || 4 ||
[Page 363
]
BRP110.005.1/ dadhīcir iti vikhyāto munir āsīd guṇānvitaḥ |
BRP110.005.2/ tasya bhāryā mahāprājñā kulīnā ca pativratā || 5 ||
BRP110.006.1/ lopāmudreti yā khyātā svasā tasyā gabhastinī |
BRP110.006.2/ iti nāmnā ca vikhyātā vaḍaveti prakīrtitā || 6 ||
BRP110.007.1/ dadhīceḥ sā priyā nityaṁ tapas tepe tayā mahat |
BRP110.007.2/ dadhīcir agnimān nityaṁ gṛhadharmaparāyaṇaḥ || 7 ||
BRP110.008.1/ bhāgīrathīṁ samāśritya devātithiparāyaṇaḥ |
BRP110.008.2/ svakalatrarataḥ śāntaḥ kumbhayonir ivāparaḥ || 8 ||
BRP110.009.1/ tasya prabhāvāt taṁ deśaṁ nārayo daityadānavāḥ |
BRP110.009.2/ ājagmur muniśārdūla yatrāgastyasya cāśramaḥ || 9 ||
BRP110.010.1/ tatra devāḥ samājagmū rudrādityās tathāśvinau |
BRP110.010.2/ indro viṣṇur yamo 'gniś ca jitvā daityān upāgatān || 10 ||
BRP110.011.1/ jayena jātasaṁharṣāḥ stutāś caiva marudgaṇaiḥ |
BRP110.011.2/ dadhīciṁ muniśārdūlaṁ dṛṣṭvā nemuḥ sureśvarāḥ || 11 ||
BRP110.012.1/ dadhīcir jātasaṁharṣaḥ surān pūjya pṛthak pṛthak |
BRP110.012.2/ gṛhakṛtyaṁ tataś cakre surebhyo bhāryayā saha || 12 ||
BRP110.013.1/ pṛṣṭāś ca kuśalaṁ tena kathāś cakruḥ surā api |
BRP110.013.2/ dadhīcim abruvan devā bhāryayā sukhitaṁ punaḥ || 13 ||
BRP110.014.1/ āsīnaṁ hṛṣṭamanasa ṛṣiṁ natvā punaḥ punaḥ || 14 ||
BRP110.015.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.015.1/ kim adya durlabhaṁ loke ṛṣe 'smākaṁ bhaviṣyati |
BRP110.015.2/ tvādṛśaḥ sakṛpo yeṣu munir bhūkalpapādapaḥ || 15 ||
BRP110.016.1/ etad eva phalaṁ puṁsāṁ jīvatāṁ munisattama |
BRP110.016.2/ tīrthāplutir bhūtadayā darśanaṁ ca bhavādṛśām || 16 ||
BRP110.017.1/ yat snehād ucyate 'smābhir avadhāraya tan mune |
BRP110.017.2/ jitvā daityān iha prāptā hatvā rākṣasapuṅgavān || 17 ||
BRP110.018.1/ vayaṁ ca sukhino brahmaṁs tvayi dṛṣṭe viśeṣataḥ |
BRP110.018.2/ nāyudhaiḥ phalam asmākaṁ voḍhuṁ naiva kṣamā vayam || 18 ||
BRP110.019.1/ sthāpyadeśaṁ na paśyāma āyudhānāṁ munīśvara |
BRP110.019.2/ svarge suradviṣo jñātvā sthāpitāni haranti ca || 19 ||
BRP110.020.1/ nayeyur āyudhānīti tathaiva ca rasātale |
BRP110.020.2/ tasmāt tavāśrame puṇye sthāpyante 'strāṇi mānada || 20 ||
BRP110.021.1/ naivātra kiñcid bhayam asti vipra |
BRP110.021.2/ na dānavebhyo rākṣasebhyaś ca ghoram |
BRP110.021.3/ tvadājñayā rakṣitapuṇyadeśo |
BRP110.021.4/ na vidyate tapasā te samānaḥ || 21 ||
BRP110.022.1/ jitārayo brahmavidāṁ variṣṭhaṁ |
BRP110.022.2/ vayaṁ ca pūrvaṁ nihatā daityasaṅghāḥ |
BRP110.022.3/ astrair alaṁ bhārabhūtaiḥ kṛtārthaiḥ |
BRP110.022.4/ sthāpyaṁ sthānaṁ te samīpe munīśa || 22 ||
BRP110.023.1/ divyān bhogān kāminībhiḥ sametān |
BRP110.023.2/ devodyāne nandane sambhajāmaḥ |
BRP110.023.3/ tato yāmaḥ kṛtakāryāḥ sahendrāḥ |
BRP110.023.4/ svaṁ svaṁ sthānaṁ cāyudhānāṁ ca rakṣā || 23 ||
BRP110.024.1/ tvayā kṛtā jāyatāṁ tat praśādhi |
BRP110.024.2/ samarthas tvaṁ rakṣaṇe dhāraṇe ca || 24 ||
[Page 364
]
BRP110.025.0/ brahmovāca:
BRP110.025.1/ tadvākyam ākarṇya dadhīcir evaṁ |
BRP110.025.2/ vākyaṁ jagau vibudhān evam astu |
BRP110.025.3/ nivāryamāṇaḥ priyaśīlayā striyā |
BRP110.025.4/ kiṁ devakāryeṇa viruddhakāriṇā || 25 ||
BRP110.026.1/ ye jñātaśāstrāḥ paramārthaniṣṭhāḥ |
BRP110.026.2/ saṁsāraceṣṭāsu gatānurāgāḥ |
BRP110.026.3/ teṣāṁ parārthavyasanena kiṁ mune |
BRP110.026.4/ yenātra vāmutra sukhaṁ na kiñcit || 26 ||
BRP110.027.1/ devadviṣo dveṣam anuprayānti |
BRP110.027.2/ datte sthāne vipravarya śṛṇuṣva |
BRP110.027.3/ naṣṭe hṛte cāyudhānāṁ munīśa |
BRP110.027.4/ kupyanti devā ripavas te bhavanti || 27 ||
BRP110.028.1/ tasmān nedaṁ vedavidāṁ variṣṭha |
BRP110.028.2/ yuktaṁ dravye parakīye mamatvam |
BRP110.028.3/ tāvac ca maitrī dravyabhāvaś ca tāvan |
BRP110.028.4/ naṣṭe hṛte ripavas te bhavanti || 28 ||
BRP110.029.1/ ced asti śaktir dravyadāne tatas te |
BRP110.029.2/ dātavyam evārthine kiṁ vicāryam |
BRP110.029.3/ no cet santaḥ parakāryāṇi kuryur |
BRP110.029.4/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhis tathaiva || 29 ||
BRP110.030.1/ parasvasandhāraṇam etad eva |
BRP110.030.2/ sadbhir nirastaṁ tyaja kānta sadyaḥ || 30 ||
BRP110.031.0/ brahmovāca:
BRP110.031.1/ evaṁ priyāyā vacanaṁ sa vipro |
BRP110.031.2/ niśamya bhāryām idam āha subhrūm || 31 ||
BRP110.032.0/ dadhīcir uvāca:
BRP110.032.1/ purā surāṇām anumānya bhadre |
BRP110.032.2/ netīti vāṇī na sukhaṁ mamaiti || 32 ||
BRP110.033.0/ brahmovāca:
BRP110.033.1/ śrutveritaṁ patyur iti priyāyāṁ |
BRP110.033.2/ daivaṁ vinānyan na nṛṇāṁ samartham |
BRP110.033.3/ tūṣṇīṁ sthitāyāṁ surasattamās te |
BRP110.033.4/ saṁsthāpya cāstrāṇy atidīptimanti || 33 ||
BRP110.034.1/ natvā munīndraṁ yayur eva lokān |
BRP110.034.2/ daityadviṣo nyastaśastrāḥ kṛtārthāḥ |
BRP110.034.3/ gateṣu deveṣu munipravaryo |
BRP110.034.4/ hṛṣṭo 'vasad bhāryayā dharmayuktaḥ || 34 ||
BRP110.035.1/ gate ca kāle hy ativiprayukte |
BRP110.035.2/ daive varṣe saṅkhyayā vai sahasre |
BRP110.035.3/ na te surā āyudhānāṁ munīśa |
BRP110.035.4/ vācaṁ manaś cāpi tathaiva cakruḥ || 35 ||
[Page 365
]
BRP110.036.1/ dadhīcir apy āha gabhastim ojasā |
BRP110.036.2/ devārayo māṁ dviṣatīha bhadre |
BRP110.036.3/ na te surā netukāmā bhavanti |
BRP110.036.4/ saṁsthāpitāny atra vadasva yuktam || 36 ||
BRP110.037.1/ sā cāha kāntaṁ vinayād uktam eva |
BRP110.037.2/ tvaṁ jānīṣe nātha yad atra yuktam |
BRP110.037.3/ daityā hariṣyanti mahāpravṛddhās |
BRP110.037.4/ tapoyuktā balinaḥ svāyudhāni || 37 ||
BRP110.038.1/ tadastrarakṣārtham idaṁ sa cakre |
BRP110.038.2/ mantrais tu saṅkṣālya jalaiś ca puṇyaiḥ |
BRP110.038.3/ tad vāri sarvāstramayaṁ supuṇyaṁ |
BRP110.038.4/ tejoyuktaṁ tac ca papau dadhīciḥ || 38 ||
BRP110.039.1/ nirvīryarūpāṇi tadāyudhāni |
BRP110.039.2/ kṣayaṁ jagmuḥ kramaśaḥ kālayogāt |
BRP110.039.3/ surāḥ samāgatya dadhīcim ūcur |
BRP110.039.4/ mahābhayaṁ hy āgataṁ śātravaṁ naḥ || 39 ||
BRP110.040.1/ dadasva cāstrāṇi munipravīra |
BRP110.040.2/ yāni tvadante nihitāni devaiḥ |
BRP110.040.3/ dadhīcir apy āha surāribhītyā |
BRP110.040.4/ anāgatyā bhavatāṁ cācireṇa || 40 ||
BRP110.041.1/ astrāṇi pītāni śarīrasaṁsthāny |
BRP110.041.2/ uktāni yuktaṁ mama tad vadantu |
BRP110.041.3/ śrutvā taduktaṁ vacanaṁ tu devāḥ |
BRP110.041.4/ procus tam itthaṁ vinayāvanamrāḥ || 41 ||
BRP110.042.1/ astrāṇi dehīti ca vaktum etac |
BRP110.042.2/ chakyaṁ na vānyat prativaktuṁ munīndra |
BRP110.042.3/ vinā ca taiḥ paribhūyema nityaṁ |
BRP110.042.4/ puṣṭārayaḥ kva prayāmo munīśa || 42 ||
BRP110.043.1/ na martyaloke na tale na nāke |
BRP110.043.2/ vāsaḥ surāṇāṁ bhavitādya tāta |
BRP110.043.3/ tvaṁ vipravaryas tapasā caiva yukto |
BRP110.043.4/ nānyad vaktuṁ yujyate te purastāt || 43 ||
[Page 366
]
BRP110.044.1/ vipras tadovāca madasthisaṁsthāny |
BRP110.044.2/ astrāṇi gṛhṇantu na saṁśayo 'tra |
BRP110.044.3/ devās tam apy āhur anena kiṁ no hy |
BRP110.044.4/ astrair hīnāḥ strītvam āptāḥ surendrāḥ || 44 ||
BRP110.045.1/ punas tadā cāha munipravīras |
BRP110.045.2/ tyakṣye jīvān daihikān yogayuktaḥ |
BRP110.045.3/ astrāṇi kurvantu madasthibhūtāny |
BRP110.045.4/ anuttamāny uttamarūpavanti || 45 ||
BRP110.046.1/ kuruṣva cety āhur adīnasattvaṁ |
BRP110.046.2/ dadhīcim ity uttaram agnikalpam |
BRP110.046.3/ tadā tu tasya priyam īrayantī |
BRP110.046.4/ na sānnidhye prātitheyī munīśa || 46 ||
BRP110.047.1/ te cāpi devās tām adṛṣṭvaiva śīghraṁ |
BRP110.047.2/ tasyā bhītā vipram ūcuḥ kuruṣva |
BRP110.047.3/ tatyāja jīvān dustyajān prītiyukto |
BRP110.047.4/ yathāsukhaṁ deham imaṁ juṣadhvam || 47 ||
BRP110.048.1/ madasthibhiḥ prītimanto bhavantu |
BRP110.048.2/ surāḥ sarve kiṁ tu dehena kāryam || 48 ||
BRP110.049.0/ brahmovāca:
BRP110.049.1/ ity uktvāsau baddhapadmāsanastho |
BRP110.049.2/ nāsāgradattākṣiprakāśaprasannaḥ |
BRP110.049.3/ vāyuṁ savahniṁ madhyamodghāṭayogān |
BRP110.049.4/ nītvā śanair daharākāśagarbham || 49 ||
BRP110.050.1/ yad aprameyaṁ paramaṁ padaṁ yad |
BRP110.050.2/ yad brahmarūpaṁ yad upāsitavyam |
BRP110.050.3/ tatraiva vinyasya dhiyaṁ mahātmā |
BRP110.050.4/ sāyujyatāṁ brahmaṇo 'sau jagāma || 50 ||
BRP110.051.1/ nirjīvatāṁ prāptam abhīkṣya devāḥ |
BRP110.051.2/ kalevaraṁ tasya surāś ca samyak |
BRP110.051.3/ tvaṣṭāram apy ūcur atitvarantaḥ |
BRP110.051.4/ kuruṣva cāstrāṇi bahūni sadyaḥ || 51 ||
BRP110.052.1/ sa cāpi tān āha kathaṁ nu kāryaṁ |
BRP110.052.2/ kalevaraṁ brāhmaṇasyeha devāḥ |
BRP110.052.3/ bibhemi kartuṁ dāruṇaṁ cākṣamo 'haṁ |
BRP110.052.4/ vidāritāny āyudhāny uttamāni || 52 ||
BRP110.053.1/ tadasthibhūtāni karomi sadyas |
BRP110.053.2/ tato devā gāḥ samūcus tvarantaḥ || 53 ||
BRP110.054.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.054.1/ vajraṁ mukhaṁ vaḥ kriyate hitārthaṁ |
BRP110.054.2/ gāvo devair āyudhārthaṁ kṣaṇena |
BRP110.054.3/ dadhīcidehaṁ tu vidārya yūyam |
BRP110.054.4/ asthīni śuddhāni prayacchatādya || 54 ||
BRP110.055.0/ brahmovāca:
BRP110.055.1/ tā devavākyāc ca tathaiva cakruḥ |
[Page 367
]
BRP110.055.2/ saṁlihya cāsthīni daduḥ surāṇām |
BRP110.055.3/ surās tvarā jagmur adīnasattvāḥ |
BRP110.055.4/ svam ālayaṁ cāpi tathaiva gāvaḥ || 55 ||
BRP110.056.1/ kṛtvā tathāstrāṇi ca devatānāṁ |
BRP110.056.2/ tvaṣṭā jagāmātha surājñayā tadā |
BRP110.056.3/ tataś cirāc chīlavatī subhadrā |
BRP110.056.4/ bhartuḥ priyā bālagarbhā tvarantī || 56 ||
BRP110.057.1/ kare gṛhītvā kalaśaṁ vāripūrṇam |
BRP110.057.2/ umāṁ natvā phalapuṣpaiḥ sametya |
BRP110.057.3/ agniṁ ca bhartāram athāśramaṁ ca |
BRP110.057.4/ sandraṣṭukāmā hy ājagāmātha śīghram || 57 ||
BRP110.058.1/ āgacchantīṁ tāṁ prātitheyīṁ tadānīṁ |
BRP110.058.2/ nivārayām āsa tadolkapātaḥ |
BRP110.058.3/ sā sambhramād āgatā cāśramaṁ svaṁ |
BRP110.058.4/ naivāpaśyat tatra bhartāram agre || 58 ||
BRP110.059.1/ kva vā gataś ceti savismayā sā |
BRP110.059.2/ papraccha cāgniṁ prātitheyī tadānīm |
BRP110.059.3/ agnis tadovāca savistaraṁ tāṁ |
BRP110.059.4/ devāgamaṁ yācanaṁ vai śarīre || 59 ||
BRP110.060.1/ asthnām upādānam atha prayāṇaṁ |
BRP110.060.2/ śrutvā sarvaṁ duḥkhitā sā babhūva |
BRP110.060.3/ duḥkhodvegāt sā papātātha pṛthvyāṁ |
BRP110.060.4/ mandaṁ mandaṁ vahnināśvāsitā ca || 60 ||
BRP110.061.0/ prātitheyy uvāca:
BRP110.061.1/ śāpe 'marāṇāṁ tu nāhaṁ samarthā |
BRP110.061.2/ agniṁ prāpsye kiṁ nu kāryaṁ bhaven me || 61 ||
BRP110.062.0/ brahmovāca:
BRP110.062.1/ kopaṁ ca duḥkhaṁ ca niyamya sādhvī |
BRP110.062.2/ tadāvādīd dharmayuktaṁ ca bhartuḥ || 62 ||
BRP110.063.0/ prātitheyy uvāca:
BRP110.063.1/ utpadyate yat tu vināśi sarvaṁ |
BRP110.063.2/ na śocyam astīti manuṣyaloke |
BRP110.063.3/ govipradevārtham iha tyajanti |
BRP110.063.4/ prāṇān priyān puṇyabhājo manuṣyāḥ || 63 ||
BRP110.064.1/ saṁsāracakre parivartamāne |
BRP110.064.2/ dehaṁ samarthaṁ dharmayuktaṁ tv avāpya |
BRP110.064.3/ priyān prāṇān devaviprārthahetos |
BRP110.064.4/ te vai dhanyāḥ prāṇino ye tyajanti || 64 ||
[Page 368
]
BRP110.065.1/ prāṇāḥ sarve 'syāpi dehānvitasya |
BRP110.065.2/ yātāro vai nātra sandehaleśaḥ |
BRP110.065.3/ evaṁ jñātvā vipragodevadīnādy BRP110.065.4/ arthaṁ cainān utsṛjantīśvarās te || 65 ||
BRP110.066.1/ nivāryamāṇo 'pi mayā prapannayā |
BRP110.066.2/ cakāra devāstraparigrahaṁ saḥ |
BRP110.066.3/ manogataṁ vetty athavā vidhātuḥ |
BRP110.066.4/ ko martyalokātigaceṣṭitasya || 66 ||
BRP110.067.0/ brahmovāca:
BRP110.067.1/ ity evam uktvāpūjya cāgnīn yathāvad |
BRP110.067.2/ bhartus tvacā lomabhiḥ sā viveśa |
BRP110.067.3/ garbhasthitaṁ bālakaṁ prātitheyī |
BRP110.067.4/ kukṣiṁ vidāryātha kare gṛhītvā || 67 ||
BRP110.068.1/ natvā ca gaṅgāṁ bhuvam āśramaṁ ca |
BRP110.068.2/ vanaspatīn oṣadhīr āśramasthān || 68 ||
BRP110.069.0/ prātitheyy uvāca:
BRP110.069.1/ pitrā hīno bandhubhir gotrajaiś ca |
BRP110.069.2/ mātrā hīno bālakaḥ sarva eva |
BRP110.069.3/ rakṣantu sarve 'pi ca bhūtasaṅghās |
BRP110.069.4/ tathauṣadhyo bālakaṁ lokapālāḥ || 69 ||
BRP110.070.1/ ye bālakaṁ mātṛpitṛprahīṇaṁ |
BRP110.070.2/ sanirviśeṣaṁ svatanuprarūḍhaiḥ |
BRP110.070.3/ paśyanti rakṣanti ta eva nūnaṁ |
BRP110.070.4/ brahmādikānām api vandanīyāḥ || 70 ||
BRP110.071.0/ brahmovāca:
BRP110.071.1/ ity uktvā cātyajad bālaṁ bhartṛcittaparāyaṇā |
BRP110.071.2/ pippalānāṁ samīpe tu nyasya bālaṁ namasya ca || 71 ||
BRP110.072.1/ agniṁ pradakṣiṇīkṛtya yajñapātrasamanvitā |
BRP110.072.2/ viveśāgniṁ prātitheyī bhartrā saha divaṁ yayau || 72 ||
BRP110.073.1/ ruruduś cāśramasthā ye vṛkṣāś ca vanavāsinaḥ |
BRP110.073.2/ putravat poṣitā yena ṛṣiṇā ca dadhīcinā || 73 ||
BRP110.074.1/ vinā tena na jīvāmas tayā mātrā vinā tathā |
BRP110.074.2/ mṛgāś ca pakṣiṇaḥ sarve vṛkṣāḥ procuḥ parasparam || 74 ||
BRP110.075.0/ vṛkṣā ūcuḥ:
BRP110.075.1/ svargam āseduṣoḥ pitros tadapatyeṣv akṛtrimam |
BRP110.075.2/ ye kurvanty aniśaṁ snehaṁ ta eva kṛtino narāḥ || 75 ||
BRP110.076.1/ dadhīciḥ prātitheyī vā vīkṣate 'smān yathā purā |
BRP110.076.2/ tathā pitā na mātā vā dhig asmān pāpino vayam || 76 ||
BRP110.077.1/ asmākam api sarveṣām ataḥ prabhṛti niścitam |
BRP110.077.2/ bālo dadhīciḥ prātitheyī bālo dharmaḥ sanātanaḥ || 77 ||
BRP110.078.0/ brahmovāca:
BRP110.078.1/ evam uktvā tadauṣadhyo vanaspatisamanvitāḥ |
BRP110.078.2/ somaṁ rājānam abhyetya yācire 'mṛtam uttamam || 78 ||
[Page 369
]
BRP110.079.1/ sa cāpi dattavāṁs tebhyaḥ somo 'mṛtam anuttamam |
BRP110.079.2/ dadur bālāya te cāpi amṛtaṁ suravallabham || 79 ||
BRP110.080.1/ sa tena tṛpto vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī |
BRP110.080.2/ pippalaiḥ pālito yasmāt pippalādaḥ sa bālakaḥ |
BRP110.080.3/ pravṛddhaḥ pippalān evam uvāca tv ativismitaḥ || 80 ||
BRP110.081.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.081.1/ mānuṣebhyo mānuṣās tu jāyante pakṣibhiḥ khagāḥ |
BRP110.081.2/ bījebhyo vīrudho loke vaiṣamyaṁ naiva dṛśyate |
BRP110.081.3/ vārkṣas tv ahaṁ kathaṁ jāto hastapādādijīvavān || 81 ||
BRP110.082.0/ brahmovāca:
BRP110.082.1/ vṛkṣās tadvacanaṁ śrutvā sarvam ūcur yathākramam |
BRP110.082.2/ dadhīcer maraṇaṁ sādhvyās tathā cāgnipraveśanam || 82 ||
BRP110.083.1/ asthnāṁ saṁharaṇaṁ devair etat sarvaṁ savistaram |
BRP110.083.2/ śrutvā duḥkhasamāviṣṭo nipapāta tadā bhuvi || 83 ||
BRP110.084.1/ āśvāsitaḥ punar vṛkṣair vākyair dharmārthasaṁhitaiḥ |
BRP110.084.2/ āśvastaḥ sa punaḥ prāha tadauṣadhivanaspatīn || 84 ||
BRP110.085.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.085.1/ pitṛhantṝn haniṣye 'haṁ nānyathā jīvituṁ kṣamaḥ |
BRP110.085.2/ pitur mitrāṇi śatrūṁś ca tathā putro 'nuvartate || 85 ||
BRP110.086.1/ sa eva putro yo 'nyas tu putrarūpo ripuḥ smṛtaḥ |
BRP110.086.2/ vadanti pitṛmitrāṇi tārayanty ahitān api || 86 ||
BRP110.087.0/ brahmovāca:
BRP110.087.1/ vṛkṣās taṁ bālam ādāya somāntikam athāyayuḥ |
BRP110.087.2/ bālavākyaṁ tu te vṛkṣāḥ somāyātha nyavedayan |
BRP110.087.3/ śrutvā somo 'pi taṁ bālaṁ pippalādam abhāṣata || 87 ||
BRP110.088.0/ soma uvāca:
BRP110.088.1/ gṛhāṇa vidyāṁ vidhivat samagrāṁ |
BRP110.088.2/ tapaḥsamṛddhiṁ ca śubhāṁ ca vācam |
BRP110.088.3/ śauryaṁ ca rūpaṁ ca balaṁ ca buddhiṁ |
BRP110.088.4/ samprāpsyase putra madājñayā tvam || 88 ||
BRP110.089.0/ brahmovāca:
BRP110.089.1/ pippalādas tam apy āha oṣadhīśaṁ vinītavat || 89 ||
BRP110.090.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.090.1/ sarvam etad vṛthā manye pitṛhantṛviniṣkṛtim |
BRP110.090.2/ na karomy atra yāvac ca tasmāt tat prathamaṁ vada || 90 ||
BRP110.091.1/ yasmin deśe yatra kāle yasmin deve ca mantrake |
BRP110.091.2/ yatra tīrthe ca sidhyeta matsaṅkalpaḥ surottama || 91 ||
BRP110.092.0/ brahmovāca:
BRP110.092.1/ candraḥ prāha ciraṁ dhyātvā bhuktir vā muktir eva vā |
BRP110.092.2/ sarvaṁ maheśvarād devāj jāyate nātra saṁśayaḥ || 92 ||
BRP110.093.1/ sa somaṁ punar apy āha kathaṁ drakṣye maheśvaram |
BRP110.093.2/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca na sāmarthyaṁ tapas tathā || 93 ||
BRP110.094.0/ candra uvāca:
BRP110.094.1/ gautamīṁ gaccha bhadra tvaṁ stuhi cakreśvaraṁ haram |
BRP110.094.2/ prasannas tu taveśāno hy alpāyāsena vatsaka || 94 ||
[Page 370
]
BRP110.095.1/ prīto bhaven mahādevaḥ sākṣāt kāruṇikaḥ śivaḥ |
BRP110.095.2/ āste sākṣātkṛtaḥ śambhur viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 95 ||
BRP110.096.1/ varaṁ ca dattavān viṣṇoś cakraṁ ca tridaśārcitam |
BRP110.096.2/ gaccha tatra mahābuddhe daṇḍake gautamīṁ nadīm || 96 ||
BRP110.097.1/ cakreśvaraṁ nāma tīrthaṁ jānanty oṣadhayas tu tat |
BRP110.097.2/ taṁ gatvā stuhi deveśaṁ sarvabhāvena śaṅkaram |
BRP110.097.3/ sa te prītamanās tāta sarvān kāmān pradāsyati || 97 ||
BRP110.098.0/ brahmovāca:
BRP110.098.1/ tad rājavacanād brahman pippalādo mahāmuniḥ |
BRP110.098.2/ ājagāma jagannātho yatra rudraḥ sa cakradaḥ || 98 ||
BRP110.099.1/ taṁ bālaṁ kṛpayāviṣṭāḥ pippalāḥ svāśramān yayuḥ |
BRP110.099.2/ godāvaryāṁ tataḥ snātvā natvā tribhuvaneśvaram |
BRP110.099.3/ tuṣṭāva sarvabhāvena pippalādaḥ śivaṁ śuciḥ || 99 ||
BRP110.100.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.100.1/ sarvāṇi karmāṇi vihāya dhīrās |
BRP110.100.2/ tyaktaiṣaṇā nirjitacittavātāḥ |
BRP110.100.3/ yaṁ yānti muktyai śaraṇaṁ prayatnāt |
BRP110.100.4/ tam ādidevaṁ praṇamāmi śambhum || 100 ||
BRP110.101.1/ yaḥ sarvasākṣī sakalāntarātmā |
BRP110.101.2/ sarveśvaraḥ sarvakalānidhānam |
BRP110.101.3/ vijñāya maccittagataṁ samastaṁ |
BRP110.101.4/ sa me smarāriḥ karuṇāṁ karotu || 101 ||
BRP110.102.1/ digīśvarāñ jitya surārcitasya |
BRP110.102.2/ kailāsam āndolayataḥ purāreḥ |
BRP110.102.3/ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalād adho BRP110.102.4/ gatasya tasyaiva daśānanasya || 102 ||
BRP110.103.1/ ālūnakāyasya giraṁ niśamya |
BRP110.103.2/ vihasya devyā saha dattam iṣṭam |
BRP110.103.3/ tasmai prasannaḥ kupito 'pi tadvad |
BRP110.103.4/ ayuktadātāsi maheśvara tvam || 103 ||
BRP110.104.1/ sautrāmaṇīm ṛddhim adhaḥ sa cakre |
BRP110.104.2/ yo 'rcāṁ harau nityam atīva kṛtvā |
BRP110.104.3/ bāṇaḥ praśasyaḥ kṛtavān uccapūjāṁ |
BRP110.104.4/ ramyāṁ manojñāṁ śaśikhaṇḍamauleḥ || 104 ||
BRP110.105.1/ jitvā ripūn devagaṇān prapūjya |
BRP110.105.2/ guruṁ namaskartum agād viśākhaḥ |
BRP110.105.3/ cukopa dṛṣṭvā gaṇanātham ūḍham |
BRP110.105.4/ aṅke tam āropya jahāsa somaḥ || 105 ||
BRP110.106.1/ īśāṅkarūḍho 'pi śiśusvabhāvān |
BRP110.106.2/ na mātur aṅkaṁ pramumoca bālaḥ |
BRP110.106.3/ kruddhaṁ sutaṁ bodhitum apy aśaktas |
BRP110.106.4/ tato 'rdhanāritvam avāpa somaḥ || 106 ||
[Page 371
]
BRP110.107.0/ brahmovāca:
BRP110.107.1/ tataḥ svayambhūḥ suprītaḥ pippalādam abhāṣata || 107 ||
BRP110.108.0/ śiva uvāca:
BRP110.108.1/ varaṁ varaya bhadraṁ te pippalāda yathepsitam || 108 ||
BRP110.109.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.109.1/ hato devair mahādeva pitā mama mahāyaśāḥ |
BRP110.109.2/ adāmbhikaḥ satyavādī tathā mātā pativratā || 109 ||
BRP110.110.1/ devebhyaś ca tayor nāśaṁ śrutvā nātha savistaram |
BRP110.110.2/ duḥkhakopasamāviṣṭo nāhaṁ jīvitum utsahe || 110 ||
BRP110.111.1/ tasmān me dehi sāmarthyaṁ nāśayeyaṁ surān yathā |
BRP110.111.2/ avadhyasevyas trailokye tvam eva śaśiśekhara || 111 ||
BRP110.112.0/ īśvara uvāca:
BRP110.112.1/ tṛtīyaṁ nayanaṁ draṣṭuṁ yadi śaknoṣi me 'nagha |
BRP110.112.2/ tataḥ samartho bhavitā devāṁś chedayituṁ bhavān || 112 ||
BRP110.113.0/ brahmovāca:
BRP110.113.1/ tato draṣṭuṁ manaś cakre tṛtīyaṁ locanaṁ vibhoḥ |
BRP110.113.2/ na śaśāka tadovāca na śakto 'smīti śaṅkaram || 113 ||
BRP110.114.0/ īśvara uvāca:
BRP110.114.1/ kiñcit kuru tapo bāla yadā drakṣyasi locanam |
BRP110.114.2/ tṛtīyaṁ tvaṁ tadābhīṣṭaṁ prāpsyase nātra saṁśayaḥ || 114 ||
BRP110.115.0/ brahmovāca:
BRP110.115.1/ etac chrutveśānavākyaṁ tapase kṛtaniścayaḥ |
BRP110.115.2/ dadhīcisūnur dharmātmā tatraiva bahulāḥ samāḥ || 115 ||
BRP110.116.1/ śivadhyānaikanirato bālo 'pi balavān iva |
BRP110.116.2/ pratyahaṁ prātar utthāya snātvā natvā gurūn kramāt || 116 ||
BRP110.117.1/ sukhāsīno manaḥ kṛtvā suṣumnāyām ananyadhīḥ |
BRP110.117.2/ hastasvastikam āropya nābhau vismṛtasaṁsṛtiḥ || 117 ||
BRP110.118.1/ sthānāt sthānāntarotkarṣān vidadhyau śāmbhavaṁ mahaḥ |
BRP110.118.2/ dadarśa cakṣur devasya tṛtīyaṁ pippalāśanaḥ |
BRP110.118.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinīta idam abravīt || 118 ||
BRP110.119.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.119.1/ śambhunā devadevena varo dattaḥ purā mama |
BRP110.119.2/ tārtīyacakṣuṣo jyotir yadā paśyasi tatkṣaṇāt || 119 ||
BRP110.120.1/ sarvaṁ te prārthitaṁ sidhyed ity āha tridaśeśvaraḥ |
BRP110.120.2/ tasmād ripuvināśāya hetubhūtāṁ prayaccha me || 120 ||
BRP110.121.1/ tadaiva pippalāḥ procur vaḍavāpi mahādyute |
BRP110.121.2/ mātā tava prātitheyī vadanty evaṁ divaṁ gatā || 121 ||
BRP110.122.1/ parābhidrohaniratā vismṛtātmahitā narāḥ |
BRP110.122.2/ itas tato bhrāntacittāḥ patanti narakāvaṭe || 122 ||
BRP110.123.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā kupitaḥ pippalāśanaḥ |
BRP110.123.2/ abhimāne jvalaty antaḥ sādhuvādo nirarthakaḥ || 123 ||
BRP110.124.1/ dehi dehīti taṁ prāha kṛtyā netravinirgatā |
BRP110.124.2/ vaḍaveti smaran vipraḥ kṛtyāpi vaḍavākṛtiḥ || 124 ||
[Page 372
]
BRP110.125.1/ sarvasattvavināśāya prabhūtānalagarbhiṇī |
BRP110.125.2/ gabhastinī bālagarbhā yā mātā pippalāśinaḥ || 125 ||
BRP110.126.1/ taddhyānayogāt tu jātā kṛtyā sānalagarbhiṇī |
BRP110.126.2/ utpannā sā mahāraudrā mṛtyujihveva bhīṣaṇā || 126 ||
BRP110.127.1/ avocat pippalādaṁ taṁ kiṁ kṛtyaṁ me vadasva tat |
BRP110.127.2/ pippalādo 'pi tāṁ prāha devān khāda ripūn mama || 127 ||
BRP110.128.1/ jagrāha sā tathety uktvā pippalādaṁ purasthitam |
BRP110.128.2/ sa prāha kim idaṁ kṛtye sā cāpy āha tvayoditam || 128 ||
BRP110.129.1/ devaiś ca nirmitaṁ dehaṁ tato bhītaḥ śivaṁ yayau |
BRP110.129.2/ tuṣṭāva devaṁ sa muniḥ kṛtyāṁ prāha tadā śivaḥ || 129 ||
BRP110.130.0/ śiva uvāca:
BRP110.130.1/ yojanāntaḥsthitāñ jīvān na gṛhāṇa madājñayā |
BRP110.130.2/ tasmād yāhi tato dūraṁ kṛtye kṛtyaṁ tataḥ kuru || 130 ||
BRP110.131.0/ brahmovāca:
BRP110.131.1/ tīrthāt tu pippalāt pūrvaṁ yāvad yojanasaṅkhyayā |
BRP110.131.2/ prātiṣṭhad vaḍavārūpā kṛtyā sā ṛṣinirmitā || 131 ||
BRP110.132.1/ tasyāṁ jāto mahān agnir lokasaṁharaṇakṣamaḥ |
BRP110.132.2/ taṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve trastāḥ śambhum upāgaman || 132 ||
BRP110.133.1/ cakreśvaraṁ pippaleśaṁ pippalādena toṣitam |
BRP110.133.2/ stuvanto bhītamanasaḥ śambhum ūcur divaukasaḥ || 133 ||
BRP110.134.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.134.1/ rakṣasva śambho kṛtyāsmān bādhate tadbhavānalaḥ |
BRP110.134.2/ śaraṇaṁ bhava sarveśa bhītānām abhayaprada || 134 ||
BRP110.135.1/ sarvataḥ paribhūtānām ārtānāṁ śrāntacetasām |
BRP110.135.2/ sarveṣām eva jantūnāṁ tvam eva śaraṇaṁ śiva || 135 ||
BRP110.136.1/ ṛṣiṇābhyarthitā kṛtyā tvaccakṣurvahninirgatā |
BRP110.136.2/ sā jighāṁsati lokāṁs trīṁs tvaṁ nas trātā na cetaraḥ || 136 ||
BRP110.137.0/ brahmovāca:
BRP110.137.1/ tān abravīj jagannātho yojanāntarnivāsinaḥ |
BRP110.137.2/ na bādhate tv asau kṛtyā tasmād yūyam aharniśam |
BRP110.137.3/ ihaivāsadhvam amarās tasyā vo na bhayaṁ bhavet || 137 ||
BRP110.138.0/ brahmovāca:
BRP110.138.1/ punar ūcuḥ sureśānaṁ tvayā dattaṁ triviṣṭapam |
BRP110.138.2/ tat tyaktvātra kathaṁ nātha vatsyāmas tridaśārcita || 138 ||
BRP110.140.0/ brahmovāca:
BRP110.140.1/ devānāṁ vacanaṁ śrutvā śivo vākyam athābravīt || 140 ||
BRP110.141.0/ śiva uvāca:
BRP110.141.1/ devo 'sau viśvataścakṣur yo devo viśvatomukhaḥ |
BRP110.141.2/ yo raśmibhis tu dhamate nityaṁ yo janako mataḥ || 141 ||
BRP110.142.1/ sa sūrya eka evātra sākṣād rūpeṇa sarvadā |
BRP110.142.2/ sthitiṁ karotu tanmūrtau bhaviṣyanty akhilāḥ sthitāḥ || 142 ||
BRP110.143.0/ brahmovāca:
BRP110.143.1/ tatheti śambhuvacanāt pārijātataros tadā |
BRP110.143.2/ devā divākaraṁ cakrus tvaṣṭā bhāskaram abravīt || 143 ||
[Page 373
]
BRP110.144.0/ tvaṣṭovāca:
BRP110.144.1/ ihaivāssva jagatsvāmin rakṣemān vibudhān svayam |
BRP110.144.2/ svāṁśaiś ca vayam apy atra tiṣṭhāmaḥ śambhusannidhau || 144 ||
BRP110.145.1/ cakreśvarasya parito yāvad yojanasaṅkhyayā |
BRP110.145.2/ gaṅgāyā ubhayaṁ tīram āsādyāsan surottamāḥ || 145 ||
BRP110.146.1/ aṅgulyardhārdhamātraṁ tu gaṅgātīraṁ samāśritāḥ |
BRP110.146.2/ tisraḥ koṭyas tathā pañca śatāni munisattama |
BRP110.146.3/ tīrthānāṁ tatra vyuṣṭiṁ ca kaḥ śṛṇoti bravīti vā || 146 ||
BRP110.147.0/ brahmovāca:
BRP110.147.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve vinītāḥ śivam abruvan || 147 ||
BRP110.148.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.148.1/ pippalādaṁ sureśāna śamaṁ naya jaganmaya || 148 ||
BRP110.149.0/ brahmovāca:
BRP110.149.1/ om ity uktvā jagannāthaḥ pippalādam avocata || 149 ||
BRP110.150.0/ śiva uvāca:
BRP110.150.1/ nāśiteṣv api deveṣu pitā te nāgamiṣyati |
BRP110.150.2/ dattāḥ pitrā tava prāṇā devānāṁ kāryasiddhaye || 150 ||
BRP110.151.1/ dīnārtakaruṇābandhuḥ ko hi tādṛgbhave bhavet |
BRP110.151.2/ tathā yātā divaṁ tāta tava mātā pativratā || 151 ||
BRP110.152.1/ samā kāpy atra matayā lopāmudrāpy arundhatī |
BRP110.152.2/ yad asthibhiḥ surāḥ sarve jayinaḥ sukhinaḥ sadā || 152 ||
BRP110.153.1/ tenāvāptaṁ yaśaḥ sphītaṁ tava mātrākṣayaṁ kṛtam |
BRP110.153.2/ tvayā putreṇa sarvatra nātaḥ parataraṁ kṛtam || 153 ||
BRP110.154.1/ tvatpratāpabhayāt svargāc cyutāṁs tvaṁ pātum arhasi |
BRP110.154.2/ kāndiśīkāṁs tava bhayād amarāṁs trātum arhasi |
BRP110.154.3/ nārtatrāṇād abhyadhikaṁ sukṛtaṁ kvāpi vidyate || 154 ||
BRP110.155.1/ yāvad yaśaḥ sphurati cāru manuṣyaloke |
BRP110.155.2/ ahāni tāvanti divaṁ gatasya |
BRP110.155.3/ dine dine varṣasaṅkhyā parasmiṁl |
BRP110.155.4/ loke vāso jāyate nirvikāraḥ || 155 ||
BRP110.156.1/ mṛtās ta evātra yaśo na yeṣām |
BRP110.156.2/ andhās ta eva śrutavarjitā ye |
BRP110.156.3/ ye dānaśīlā na napuṁsakās te |
BRP110.156.4/ ye dharmaśīlā na ta eva śocyāḥ || 156 ||
BRP110.157.0/ brahmovāca:
BRP110.157.1/ bhāṣitaṁ devadevasya śrutvā śānto 'bhavan muniḥ |
BRP110.157.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā natvā nātham athābravīt || 157 ||
BRP110.158.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.158.1/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin |
BRP110.158.2/ mamopakurvanti hite ratā ye |
BRP110.158.3/ tebhyo hitārthaṁ tv iha cāpareṣāṁ |
BRP110.158.4/ somaṁ namasyāmi surādipūjyam || 158 ||
[Page 374
]
BRP110.159.1/ saṁrakṣito yair abhivardhitaś ca |
BRP110.159.2/ samānagotraś ca samānadharmā |
BRP110.159.3/ teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu |
BRP110.159.4/ bālendumauliṁ praṇato 'smi nityam || 159 ||
BRP110.160.1/ yair ahaṁ vardhito nityaṁ mātṛvat pitṛvat prabho |
BRP110.160.2/ tannāmnā jāyatāṁ tīrthaṁ devadeva jagattraye || 160 ||
BRP110.161.1/ yaśas tu teṣāṁ bhavitā tebhyo 'ham anṛṇas tataḥ |
BRP110.161.2/ yāni kṣetrāṇi devānāṁ yāni tīrthāni bhūtale || 161 ||
BRP110.162.1/ tebhyo yad idam adhikam anumanyantu devatāḥ |
BRP110.162.2/ tataḥ kṣame 'haṁ devānām aparādhaṁ nirañjanaḥ || 162 ||
BRP110.163.0/ brahmovāca:
BRP110.163.1/ tataḥ samakṣaṁ surasākṣarāṁ giraṁ |
BRP110.163.2/ sahasracakṣuḥpramukhāṁs tathāgrataḥ |
BRP110.163.3/ uvāca devā api menire vaco |
BRP110.163.4/ dadhīciputroditam ādareṇa || 163 ||
BRP110.164.1/ bālasya buddhiṁ vinayaṁ ca vidyāṁ |
BRP110.164.2/ śauryaṁ balaṁ sāhasaṁ satyavācam |
BRP110.164.3/ pitror bhaktiṁ bhāvaśuddhiṁ viditvā |
BRP110.164.4/ tadāvādīc chaṅkaraḥ pippalādam || 164 ||
BRP110.165.0/ śaṅkara uvāca:
BRP110.165.1/ vatsa yad vai priyaṁ kāmaṁ yac cāpi suravallabham |
BRP110.165.2/ prāpsyase vada kalyāṇaṁ nānyathā tvaṁ manaḥ kṛthāḥ || 165 ||
BRP110.166.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.166.1/ ye gaṅgāyām āplutā dharmaniṣṭhāḥ |
BRP110.166.2/ sampaśyanti tvatpadābjaṁ maheśa |
BRP110.166.3/ sarvān kāmān āpnuvantu prasahya |
BRP110.166.4/ dehānte te padam āyāntu śaivam || 166 ||
BRP110.167.1/ tātaḥ prāptas tvatpadaṁ cāmbikā me |
BRP110.167.2/ nātha prāptā pippalaś cāmarāś ca |
BRP110.167.3/ sukhaṁ prāptā nāthanāthaṁ vilokya |
BRP110.167.4/ tvāṁ paśyeyus tvatpadaṁ te prayāntu || 167 ||
BRP110.168.0/ brahmovāca:
BRP110.168.1/ tathety uktvā pippalādaṁ devadevo maheśvaraḥ |
BRP110.168.2/ abhinandya ca taṁ devaiḥ sārdhaṁ vākyam athābravīt || 168 ||
BRP110.169.1/ devā api mudā yuktā nirbhayās tatkṛtād bhayāt |
BRP110.169.2/ idam ūcuḥ sarva eva dādhīcaṁ śivasannidhau || 169 ||
BRP110.170.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.170.1/ surāṇāṁ yad abhīṣṭaṁ ca tvayā kṛtam asaṁśayam |
BRP110.170.2/ pālitā devadevasya ājñā trailokyamaṇḍanī || 170 ||
BRP110.171.1/ yācitaṁ ca tvayā pūrvaṁ parārthaṁ nātmane dvija |
BRP110.171.2/ tasmād anyatamaṁ brūhi kiñcid dāsyāmahe vayam || 171 ||
BRP110.172.0/ brahmovāca:
BRP110.172.1/ punaḥ punas tad evocuḥ surasaṅghā dvijottamam |
[Page 375
]
BRP110.172.2/ kṛtāñjalipuṭaḥ pūrvaṁ natvā śambhusurān idam |
BRP110.172.3/ uvāca pippalādaś ca umāṁ natvā ca pippalān || 172 ||
BRP110.173.0/ pippalāda uvāca:
BRP110.173.1/ pitarau draṣṭukāmo 'smi sadā me śabdagocarau |
BRP110.173.2/ te dhanyāḥ prāṇino loke mātāpitror vaśe sthitāḥ || 173 ||
BRP110.174.1/ śuśrūṣaṇaparā nityaṁ tatpādājñāpratīkṣakāḥ |
BRP110.174.2/ indriyāṇi śarīraṁ ca kulaṁ śaktiṁ dhiyaṁ vapuḥ || 174 ||
BRP110.175.1/ parilabhya tayoḥ kṛtye kṛtakṛtyo bhavet svayam |
BRP110.175.2/ paśūnāṁ pakṣiṇāṁ cāpi sulabhaṁ mātṛdarśanam || 175 ||
BRP110.176.1/ durlabhaṁ mama tac cāpi pṛcche pāpaphalaṁ nu kim |
BRP110.176.2/ durlabhaṁ ca tathā cet syāt sarveṣāṁ yasya kasyacit || 176 ||
BRP110.177.1/ nopapadyeta sulabhaṁ matto nānyo 'sti pāpakṛt |
BRP110.177.2/ tayor darśanamātraṁ ca yadi prāpsye surottamāḥ || 177 ||
BRP110.178.1/ manovākkāyakarmabhyaḥ phalaṁ prāptaṁ bhaviṣyati |
BRP110.178.2/ pitarau ye na paśyanti samutpannā na saṁsṛtau |
BRP110.178.3/ teṣāṁ mahāpātakānāṁ kaḥ saṅkhyāṁ kartum īśvaraḥ || 178 ||
BRP110.179.0/ brahmovāca:
BRP110.179.1/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā mithaḥ sammantrya te surāḥ |
BRP110.179.2/ vimānavaram ārūḍhau pitarau dampatī śubhau || 179 ||
BRP110.180.1/ tava sandarśanākāṅkṣau drakṣyase vādya niścitam |
BRP110.180.2/ viṣādaṁ lobhamohau ca tyaktvā cittaṁ śamaṁ naya || 180 ||
BRP110.181.1/ paśya paśyeti taṁ prāhur dādhīcaṁ surasattamāḥ |
BRP110.181.2/ vimānavaram ārūḍhau svargiṇau svarṇabhūṣaṇau || 181 ||
BRP110.182.1/ tava sandarśanākāṅkṣau pitarau dampatī śubhau |
BRP110.182.2/ vījyamānau surastrībhiḥ stūyamānau ca kinnaraiḥ || 182 ||
BRP110.183.1/ dṛṣṭvā sa mātāpitarau nanāma śivasannidhau |
BRP110.183.2/ harṣabāṣpāśrunayanau sa kathañcid uvāca tau || 183 ||
BRP110.184.0/ putra uvāca:
BRP110.184.1/ tārayanty eva pitarāv anye putrāḥ kulodvahāḥ |
BRP110.184.2/ ahaṁ tu mātur udare kevalaṁ bhedakāraṇam |
BRP110.184.3/ evambhūto 'pi tau mohāt paśyeyam atidurmatiḥ || 184 ||
BRP110.185.0/ brahmovāca:
BRP110.185.1/ tāv ālokya tato duḥkhād vaktuṁ naiva śaśāka saḥ |
BRP110.185.2/ devāś ca mātāpitarau pippalādam athābruvan || 185 ||
BRP110.186.1/ dhanyas tvaṁ putra lokeṣu yasya kīrtir gatā divam |
BRP110.186.2/ sākṣātkṛtas tvayā tryakṣo devāś cāśvāsitās tvayā |
BRP110.186.3/ tvayā putreṇa sallokā na kṣīyante kadācana || 186 ||
BRP110.187.0/ brahmovāca:
BRP110.187.1/ puṣpavṛṣṭis tadā svargāt papāta tasya mūrdhani |
BRP110.187.2/ jayaśabdaḥ surair uktaḥ prādurbhūto mahāmune || 187 ||
[Page 376
]
BRP110.188.1/ āśiṣaṁ tu sute dattvā dadhīciḥ saha bhāryayā |
BRP110.188.2/ śambhuṁ gaṅgāṁ surān natvā putraṁ vākyam athābravīt || 188 ||
BRP110.189.0/ dadhīcir uvāca:
BRP110.189.1/ prāpya bhāryāṁ śive bhaktiṁ kuru gaṅgāṁ ca sevaya |
BRP110.189.2/ putrān utpādya vidhivad yajñān iṣṭvā sadakṣiṇān |
BRP110.189.3/ kṛtakṛtyas tato vatsa ākramasva ciraṁ divam || 189 ||
BRP110.190.0/ brahmovāca:
BRP110.190.1/ karomy evam iti prāha dadhīciṁ pippalāśanaḥ |
BRP110.190.2/ dadhīciḥ putram āśvāsya bhāryayā ca punaḥ punaḥ || 190 ||
BRP110.191.1/ anujñātaḥ suragaṇaiḥ punaḥ sa divam ākramat |
BRP110.191.2/ devā apy ūcire sarve pippalādaṁ sasambhramāḥ || 191 ||
BRP110.192.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.192.1/ kṛtyāṁ śamaya bhadraṁ te tad utpannaṁ mahānalam || 192 ||
BRP110.193.0/ brahmovāca:
BRP110.193.1/ pippalādas tu tān āha na śakto 'haṁ nivāraṇe |
BRP110.193.2/ asatyaṁ naiva vaktāhaṁ yūyaṁ kṛtyāṁ tu brūta tām || 193 ||
BRP110.194.1/ māṁ dṛṣṭvā sā mahāraudrā viparītaṁ kariṣyati |
BRP110.194.2/ tām eva gatvā vibudhāḥ procus te śāntikāraṇam || 194 ||
BRP110.195.1/ analaṁ ca yathāprīti te ubhe nety avocatām |
BRP110.195.2/ sarveṣāṁ bhakṣaṇāyaiva sṛṣṭā cāhaṁ dvijanmanā || 195 ||
BRP110.196.1/ tathā ca matprasūto 'gnir anyathā tat kathaṁ bhavet |
BRP110.196.2/ mahābhūtāni pañcāpi sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 196 ||
BRP110.197.1/ sarvam asmanmukhe vidyād vaktavyaṁ nāvaśiṣyate |
BRP110.197.2/ mayā sammantrya te devāḥ punar ūcur ubhāv api || 197 ||
BRP110.198.1/ bhakṣayetām ubhau sarvaṁ yathānukramatas tathā |
BRP110.198.2/ vaḍavāpi surān evam uvāca śṛṇu nārada || 198 ||
BRP110.199.0/ vaḍavovāca:
BRP110.199.1/ bhavatām icchayā sarvaṁ bhakṣyaṁ me surasattamāḥ || 199 ||
BRP110.200.0/ brahmovāca:
BRP110.200.1/ vaḍavā sā nadī jātā gaṅgayā saṅgatā mune |
BRP110.200.2/ tadbhavas tu mahān agnir ya āsīd atibhīṣaṇaḥ |
BRP110.200.3/ tam āhur amarā vahniṁ bhūtānām ādito viduḥ || 200 ||
BRP110.201.0/ surā ūcuḥ:
BRP110.201.1/ āpo jyeṣṭhatamā jñeyās tathaiva prathamaṁ bhavān |
BRP110.201.2/ tatrāpy apāmpatiṁ jyeṣṭhaṁ samudram aśanaṁ kuru |
BRP110.201.3/ yathaiva tu vayaṁ brūmo gaccha bhuṅkṣva yathāsukham || 201 ||
BRP110.202.0/ brahmovāca:
BRP110.202.1/ analas tv amarān āha āpas tatra kathaṁ tv aham |
BRP110.202.2/ vrajeyaṁ yadi māṁ tatra prāpayanty udakaṁ mahat || 202 ||
BRP110.203.1/ bhavanta eva te 'py āhuḥ kathaṁ te 'gne gatir bhavet |
BRP110.203.2/ agnir apy āha tān devān kanyā māṁ guṇaśālinī || 203 ||
BRP110.204.1/ hiraṇyakalaśe sthāpya nayed yatra gatir mama |
BRP110.204.2/ tasya tad vacanaṁ śrutvā kanyām ūcuḥ sarasvatīm || 204 ||
[Page 377
]
BRP110.205.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.205.1/ nayainam analaṁ śīghraṁ śirasā varuṇālayam || 205 ||
BRP110.206.0/ brahmovāca:
BRP110.206.1/ sarasvatī surān āha naikā śaktā ca dhāraṇe |
BRP110.206.2/ yuktā catasṛbhiḥ śīghraṁ vaheyaṁ varuṇālayam || 206 ||
BRP110.207.1/ sarasvatyā vacaḥ śrutvā gaṅgāṁ ca yamunāṁ tathā |
BRP110.207.2/ narmadāṁ tapatīṁ caiva surāḥ procuḥ pṛthak pṛthak || 207 ||
BRP110.208.1/ tābhiḥ samanvitovāha hiraṇyakalaśe 'nalam |
BRP110.208.2/ saṁsthāpya śirasādhārya tā jagmur varuṇālayam || 208 ||
BRP110.209.1/ saṁsthāpya yatra deveśaḥ somanātho jagatpatiḥ |
BRP110.209.2/ adhyāste vibudhaiḥ sārdhaṁ prabhāse śaśibhūṣaṇaḥ || 209 ||
BRP110.210.1/ prāpayām āsur analaṁ pañcanadyaḥ sarasvatī |
BRP110.210.2/ adhyāste ca mahān agniḥ piban vāri śanaiḥ śanaiḥ || 210 ||
BRP110.211.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve śivam ūcuḥ surottamam || 211 ||
BRP110.212.0/ devā ūcuḥ:
BRP110.212.1/ asthnāṁ ca pāvanaṁ brūhi asmākaṁ ca gavāṁ tathā || 212 ||
BRP110.213.0/ brahmovāca:
BRP110.213.1/ śivaḥ prāha tadā sarvān gaṅgām āplutya yatnataḥ |
BRP110.213.2/ devāś ca gāvas tatpāpān mucyante nātra saṁśayaḥ || 213 ||
BRP110.214.1/ prakṣālitāni cāsthīni ṛṣidehabhavāny atha |
BRP110.214.2/ tāni prakṣālanād eva tatra prāptāni pūtatām || 214 ||
BRP110.215.1/ yatra devā muktapāpās tat tīrthaṁ pāpanāśanam |
BRP110.215.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca brahmahatyāvināśanam || 215 ||
BRP110.216.1/ gavāṁ ca pāvanaṁ yatra gotīrthaṁ tad udāhṛtam |
BRP110.216.2/ tatra snānān mahābuddhir gomedhaphalam āpnuyāt || 216 ||
BRP110.217.1/ yatra tadbrāhmaṇāsthīni āsan puṇyāni nārada |
BRP110.217.2/ pitṛtīrthaṁ tu vai jñeyaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam || 217 ||
BRP110.218.1/ bhasmāsthinakharomāṇi prāṇino yasya kasyacit |
BRP110.218.2/ tatra tīrthe saṅkrameran yāvac candrārkatārakam || 218 ||
BRP110.219.1/ svarge vāso bhavet tasya api duṣkṛtakarmaṇaḥ |
BRP110.219.2/ tathā cakreśvarāt tīrthāt trīṇi tīrthāni nārada |
BRP110.219.3/ tataḥ pūtāḥ suragaṇā gāvaḥ śambhum athābruvan || 219 ||
BRP110.220.0/ gosurā ūcuḥ:
BRP110.220.1/ yāmaḥ svaṁ svam adhiṣṭhānam atra sūryaḥ pratiṣṭhitaḥ |
BRP110.220.2/ asmin sthite dinakare surāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ || 220 ||
BRP110.221.1/ bhaveyur jagatām īśa tad anujñātum arhasi |
BRP110.221.2/ sūryo hy ātmāsya jagatas tasthuṣaś ca sanātanaḥ || 221 ||
BRP110.222.1/ divākaro devamayas tatrāsmābhiḥ pratiṣṭhitaḥ |
BRP110.222.2/ yatra gaṅgā jagaddhātrī yatra vai tryambakaḥ svayam |
BRP110.222.3/ suravāsaṁ pratiṣṭhānaṁ bhaved yatra ca tryambakam || 222 ||
BRP110.223.0/ brahmovāca:
BRP110.223.1/ āpṛcchya pippalādaṁ taṁ surāḥ svaṁ sadanaṁ yayuḥ |
BRP110.223.2/ pippalāḥ kālaparyāye svargaṁ jagmur athākṣayam || 223 ||
[Page 378
]
BRP110.224.1/ pādapānāṁ padaṁ vipraḥ pippalādaḥ pratāpavān |
BRP110.224.2/ kṣetrādhipatye saṁsthāpya pūjayām āsa śaṅkaram || 224 ||
BRP110.225.1/ dadhīcisūnur munir ugratejā |
BRP110.225.2/ avāpya bhāryāṁ gautamasyātmajāṁ ca |
BRP110.225.3/ putrān athāvāpya śriyaṁ yaśaś ca |
BRP110.225.4/ suhṛjjanaiḥ svargam avāpa dhīraḥ || 225 ||
BRP110.226.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pippaleśvaram ucyate |
BRP110.226.2/ sarvakratuphalaṁ puṇyaṁ smaraṇād aghanāśanam || 226 ||
BRP110.227.1/ kiṁ punaḥ snānadānābhyām ādityasya tu darśanāt |
BRP110.227.2/ cakreśvaraḥ pippaleśo devadevasya nāmanī || 227 ||
BRP110.228.1/ sarahasyaṁ viditvā tu sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP110.228.2/ sūryasya ca pratiṣṭhānāt suravāse pratiṣṭhite |
BRP110.228.3/ pratiṣṭhānaṁ tu tat kṣetraṁ surāṇām api vallabham || 228 ||
BRP110.229.1/ itīdam ākhyānam atīva puṇyaṁ |
BRP110.229.2/ paṭheta vā yaḥ śṛṇuyāt smared vā |
BRP110.229.3/ sa dīrghajīvī dhanavān dharmayuktaś |
BRP110.229.4/ cānte smarañ śambhum upaiti nityam || 229 ||
111. Chapter 111 :: The Prince as Serpent
[Note: [ SS 187-189]
BRP111.001.0/ brahmovāca:
BRP111.001.1/ nāgatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP111.001.2/ yatra nāgeśvaro devaḥ śṛṇu tasyāpi vistaram || 1 ||
BRP111.002.1/ pratiṣṭhānapure rājā śūrasena iti śrutaḥ |
BRP111.002.2/ somavaṁśabhavaḥ śrīmān matimān guṇasāgaraḥ || 2 ||
BRP111.003.1/ putrārthaṁ sa mahāyatnam akarot priyayā saha |
BRP111.003.2/ tasya putraś cirād āsīt sarpo vai bhīṣaṇākṛtiḥ || 3 ||
BRP111.004.1/ putraṁ taṁ gopayām āsa śūraseno mahīpatiḥ |
BRP111.004.2/ rājñaḥ putraḥ sarpa iti na kaścid vindate janaḥ || 4 ||
BRP111.005.1/ antarvartī paro vāpi mātaraṁ pitaraṁ vinā |
BRP111.005.2/ dhātreyy api na jānāti nāmātyo na purohitaḥ || 5 ||
BRP111.006.1/ taṁ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṁ sarpaṁ sabhāryo nṛpasattamaḥ |
BRP111.006.2/ santāpaṁ nityam āpnoti sarpād varam aputratā || 6 ||
BRP111.007.1/ etad asti mahāsarpo vakti nityaṁ manuṣyavat |
BRP111.007.2/ sa sarpaḥ pitaraṁ prāha kuru cūḍām api kriyām || 7 ||
BRP111.008.1/ tathopanayanaṁ cāpi vedādhyayanam eva ca |
BRP111.008.2/ yāvad vedaṁ na cādhīte tāvac chūdrasamo dvijaḥ || 8 ||
BRP111.009.0/ brahmovāca:
BRP111.009.1/ etac chrutvā putravacaḥ śūraseno 'tiduḥkhitaḥ |
[Page 379
]
BRP111.009.2/ brāhmaṇaṁ kañcanānīya saṁskārādi tadākarot |
BRP111.009.3/ adhītavedaḥ sarpo 'pi pitaraṁ cābravīd idam || 9 ||
BRP111.010.0/ sarpa uvāca:
BRP111.010.1/ vivāhaṁ kuru me rājan strīkāmo 'haṁ nṛpottama |
BRP111.010.2/ anyathāpi ca kṛtyaṁ te na sidhyed iti me matiḥ || 10 ||
BRP111.011.1/ janayitvātmajān vedavidhinākhilasaṁskṛtīḥ |
BRP111.011.2/ na kuryād yaḥ pitā tasya narakān nāsti niṣkṛtiḥ || 11 ||
BRP111.012.0/ brahmovāca:
BRP111.012.1/ vismitaḥ sa pitā prāha sutaṁ tam uragākṛtim || 12 ||
BRP111.013.0/ śūrasena uvāca:
BRP111.013.1/ yasya śabdād api trāsaṁ yānti śūrāś ca pūruṣāḥ |
BRP111.013.2/ tasmai kanyāṁ tu ko dadyād vada putra karomi kim || 13 ||
BRP111.014.0/ brahmovāca:
BRP111.014.1/ tat pitur vacanaṁ śrutvā sarpaḥ prāha vicakṣaṇaḥ || 14 ||
BRP111.015.0/ sarpa uvāca:
BRP111.015.1/ vivāhā bahavo rājan rājñāṁ santi janeśvara |
BRP111.015.2/ prasahyāharaṇaṁ cāpi śastrair vaivāha eva ca || 15 ||
BRP111.016.1/ jāte vivāhe putrasya pitāsau kṛtakṛd bhavet |
BRP111.016.2/ no ced atraiva gaṅgāyāṁ mariṣye nātra saṁśayaḥ || 16 ||
BRP111.017.0/ brahmovāca:
BRP111.017.1/ tat putraniścayaṁ jñātvā aputro nṛpasattamaḥ |
BRP111.017.2/ vivāhārtham amātyāṁs tān āhūyedaṁ vaco 'bravīt || 17 ||
BRP111.018.0/ śūrasena uvāca:
BRP111.018.1/ nāgeśvaro mama suto yuvarājo guṇākaraḥ |
BRP111.018.2/ guṇavān matimāñ śūro durjayaḥ śatrutāpanaḥ || 18 ||
BRP111.019.1/ rathe nāge sa dhanuṣi pṛthivyāṁ nopamīyate |
BRP111.019.2/ vivāhas tasya kartavyo hy ahaṁ vṛddhas tathaiva ca || 19 ||
BRP111.020.1/ rājyabhāraṁ sute nyasya niścinto 'haṁ bhavāmy ataḥ |
BRP111.020.2/ na dārasaṅgraho yāvat tāvat putro mama priyaḥ || 20 ||
BRP111.021.1/ bālabhāvaṁ no jahāti tasmāt sarve 'numanya ca |
BRP111.021.2/ vivāhāyātha kurvantu yatnaṁ mama hite ratāḥ || 21 ||
BRP111.022.1/ na me kācit tadā cintā kṛtodvāho yadātmajaḥ |
BRP111.022.2/ sute nyastabharā yānti kṛtinas tapase vanam || 22 ||
BRP111.023.0/ brahmovāca:
BRP111.023.1/ amātyā rājavacanaṁ śrutvā sarve vinītavat |
BRP111.023.2/ ūcuḥ prāñjalayo harṣād rājānaṁ bhūritejasam || 23 ||
BRP111.024.0/ amātyā ūcuḥ:
BRP111.024.1/ tava putro guṇajyeṣṭhas tvaṁ ca sarvatra viśrutaḥ |
BRP111.024.2/ vivāhe tava putrasya kiṁ mantryaṁ kiṁ tu cintyate || 24 ||
BRP111.025.0/ brahmovāca:
BRP111.025.1/ amātyeṣu tathokteṣu gambhīro nṛpasattamaḥ |
BRP111.025.2/ putraṁ sarpaṁ tv amātyānāṁ na cākhyāti na te viduḥ || 25 ||
[Page 380
]
BRP111.026.1/ rājā punas tān uvāca kā syāt kanyā guṇādhikā |
BRP111.026.2/ mahāvaṁśabhavaḥ śrīmān ko rājā syād guṇāśrayaḥ || 26 ||
BRP111.027.1/ sambandhayogyaḥ śūraś ca yatsambandhaḥ praśasyate |
BRP111.027.2/ tad rājavacanaṁ śrutvā amātyānāṁ mahāmatiḥ || 27 ||
BRP111.028.1/ kulīnaḥ sādhur atyantaṁ rājakāryahite rataḥ |
BRP111.028.2/ rājño matiṁ viditvā tu iṅgitajño 'bravīd idam || 28 ||
BRP111.029.0/ amātya uvāca:
BRP111.029.1/ pūrvadeśe mahārāja vijayo nāma bhūpatiḥ |
BRP111.029.2/ vājivāraṇaratnānāṁ yasya saṅkhyā na vidyate || 29 ||
BRP111.030.1/ aṣṭau putrā maheṣvāsā mahārājasya dhīmataḥ |
BRP111.030.2/ teṣāṁ svasā bhogavatī sākṣāl lakṣmīr ivāparā |
BRP111.030.3/ tava putrasya yogyā sā bhāryā rājan mayoditā || 30 ||
BRP111.031.0/ brahmovāca:
BRP111.031.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā rājā taṁ pratyabhāṣata || 31 ||
BRP111.032.0/ rājovāca:
BRP111.032.1/ sutā tasya kathaṁ me 'sya sutasya syād vadasva tat || 32 ||
BRP111.033.0/ vṛddhāmātya uvāca:
BRP111.033.1/ lakṣito 'si mahārāja yat te manasi vartate |
BRP111.033.2/ yac chūrasena kṛtyaṁ syād anujānīhi māṁ tataḥ || 33 ||
BRP111.034.0/ brahmovāca:
BRP111.034.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā bhūṣaṇācchādanoktibhiḥ |
BRP111.034.2/ sampūjya preṣayām āsa mahatyā senayā saha || 34 ||
BRP111.035.1/ sa pūrvadeśam āgatya mahārājaṁ sametya ca |
BRP111.035.2/ sampūjya vividhair vākyair upāyair nītisambhavaiḥ || 35 ||
BRP111.036.1/ mahārājasutāyāś ca bhogavatyā mahāmatiḥ |
BRP111.036.2/ śūrasenasya nṛpateḥ sūnor nāgasya dhīmataḥ || 36 ||
BRP111.037.1/ vivāhāyākarot sandhiṁ mithyāmithyāvacouktibhiḥ |
BRP111.037.2/ pūjayām āsa nṛpatiṁ bhūṣaṇācchādanādibhiḥ || 37 ||
BRP111.038.1/ avāpya pūjāṁ nṛpatir dadāmīty avadat tadā |
BRP111.038.2/ tata āgatya rājñe 'sau vṛddhāmātyo mahāmatiḥ || 38 ||
BRP111.039.1/ śūrasenāya tad vṛttaṁ vaivāhikam avedayat |
BRP111.039.2/ tato bahutithe kāle vṛddhāmātyo mahāmatiḥ || 39 ||
BRP111.040.1/ punar balena mahatā vastrālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP111.040.2/ jagāma tarasā sarvair anyaiś ca sacivair vṛtaḥ || 40 ||
BRP111.041.1/ vivāhāya mahāmātyo mahārājāya buddhimān |
BRP111.041.2/ sarvaṁ provāca vṛddho 'sāv amātyaḥ sacivair vṛtaḥ || 41 ||
BRP111.042.0/ vṛddhāmātya uvāca:
BRP111.042.1/ atrāgantuṁ na cāyāti śūrasenasya bhūpateḥ |
BRP111.042.2/ putro nāga iti khyāto buddhimān guṇasāgaraḥ || 42 ||
BRP111.043.1/ kṣatriyāṇāṁ vivāhāś ca bhaveyur bahudhā nṛpa |
BRP111.043.2/ tasmāc chastrair alaṅkārair vivāhaḥ syān mahāmate || 43 ||
BRP111.044.1/ kṣatriyā brāhmaṇāś caiva satyāṁ vācaṁ vadanti hi |
BRP111.044.2/ tasmāc chastrair alaṅkārair vivāhas tv anumanyatām || 44 ||
[Page 381
]
BRP111.045.0/ brahmovāca:
BRP111.045.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā vijayo rājasattamaḥ |
BRP111.045.2/ mene vākyaṁ tathā satyam amātyaṁ bhūpatiṁ tadā || 45 ||
BRP111.046.1/ vivāham akarod rājā bhogavatyāḥ savistaram |
BRP111.046.2/ śastreṇa ca yathāśāstraṁ preṣayām āsa tāṁ punaḥ || 46 ||
BRP111.047.1/ svān amātyāṁs tathā gāś ca hiraṇyaturagādikam |
BRP111.047.2/ bahu dattvātha vijayo harṣeṇa mahatā yutaḥ || 47 ||
BRP111.048.1/ tām ādāyātha sacivā vṛddhāmātyapurogamāḥ |
BRP111.048.2/ pratiṣṭhānam athābhyetya śūrasenāya tāṁ snuṣām || 48 ||
BRP111.049.1/ nyavedayaṁs tathocus te vijayasya vaco bahu |
BRP111.049.2/ bhūṣaṇāni vicitrāṇi dāsyo vastrādikaṁ ca yat || 49 ||
BRP111.050.1/ nivedya śūrasenāya kṛtakṛtyā babhūvire |
BRP111.050.2/ vijayasya tu ye 'mātyā bhogavatyā sahāgatāḥ || 50 ||
BRP111.051.1/ tān pūjayitvā rājāsau bahumānapuraḥsaram |
BRP111.051.2/ vijayāya yathā prītis tathā kṛtvā vyasarjayat || 51 ||
BRP111.052.1/ vijayasya sutā bālā rūpayauvanaśālinī |
BRP111.052.2/ śvaśrūśvaśurayor nityaṁ śuśrūṣantī sumadhyamā || 52 ||
BRP111.053.1/ bhogavatyāś ca yo bhartā mahāsarpo 'tibhīṣaṇaḥ |
BRP111.053.2/ ekāntadeśe vijane gṛhe ratnasuśobhite || 53 ||
BRP111.054.1/ sugandhakusumākīrṇe tatrāste sukhaśītale |
BRP111.054.2/ sa sarpo mātaraṁ prāha pitaraṁ ca punaḥ punaḥ || 54 ||
BRP111.055.1/ mama bhāryā rājaputrī kiṁ māṁ naivopasarpati |
BRP111.055.2/ tat putravacanaṁ śrutvā sarpamātedam abravīt || 55 ||
BRP111.056.0/ rājapatny uvāca:
BRP111.056.1/ dhātrike gaccha subhage śīghraṁ bhogavatīṁ vada |
BRP111.056.2/ tava bhartā sarpa iti tataḥ sā kiṁ vadiṣyati || 56 ||
BRP111.057.0/ brahmovāca:
BRP111.057.1/ dhātrikā ca tathety uktvā gatvā bhogavatīṁ tadā |
BRP111.057.2/ rahogatā uvācedaṁ vinītavad apūrvavat || 57 ||
BRP111.058.0/ dhātrikovāca:
BRP111.058.1/ jāne 'haṁ subhage bhadre bhartāraṁ tava daivatam |
BRP111.058.2/ na cākhyeyaṁ tvayā kvāpi sarpo na puruṣo dhruvam || 58 ||
BRP111.059.0/ brahmovāca:
BRP111.059.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā bhogavaty abravīd idam || 59 ||
BRP111.060.0/ bhogavaty uvāca:
BRP111.060.1/ mānuṣīṇāṁ manuṣyo hi bhartā sāmānyato bhavet |
BRP111.060.2/ kiṁ punar devajātis tu bhartā puṇyena labhyate || 60 ||
BRP111.061.0/ brahmovāca:
BRP111.061.1/ bhogavatyās tu tad vākyaṁ sā ca sarvaṁ nyavedayat |
BRP111.061.2/ sarpāya sarpamātre ca rājñe caiva yathākramam || 61 ||
BRP111.062.1/ ruroda rājā tadvākyāt smṛtvā tāṁ karmaṇo gatim |
BRP111.062.2/ bhogavaty api tāṁ prāha uktapūrvāṁ punaḥ sakhīm || 62 ||
[Page 382
]
BRP111.063.0/ bhogavaty uvāca:
BRP111.063.1/ kāntaṁ darśaya bhadraṁ te vṛthā yāti vayo mama || 63 ||
BRP111.064.0/ brahmovāca:
BRP111.064.1/ tataḥ sā darśayām āsa sarpaṁ tam atibhīṣaṇam |
BRP111.064.2/ sugandhakusumākīrṇe śayane sā rahogatā || 64 ||
BRP111.065.1/ taṁ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṁ sarpaṁ bhartāraṁ ratnabhūṣitam |
BRP111.065.2/ kṛtāñjalipuṭā vākyam avadat kāntam añjasā || 65 ||
BRP111.066.0/ bhogavaty uvāca:
BRP111.066.1/ dhanyāsmy anugṛhītāsmi yasyā me daivataṁ patiḥ || 66 ||
BRP111.067.0/ brahmovāca:
BRP111.067.1/ ity uktvā śayane sthitvā taṁ sarpaṁ sarpabhāvanaiḥ |
BRP111.067.2/ khelayām āsa tanvaṅgī gītaiś caivāṅgasaṅgamaiḥ || 67 ||
BRP111.068.1/ sugandhakusumaiḥ pānais toṣayām āsa taṁ patim |
BRP111.068.2/ tasyāś caiva prasādena sarpasyābhūt smṛtir mune |
BRP111.068.3/ smṛtvā sarvaṁ daivakṛtaṁ rātrau sarpo 'bravīt priyām || 68 ||
BRP111.069.0/ sarpa uvāca:
BRP111.069.1/ rājakanyāpi māṁ dṛṣṭvā na bhītāsi kathaṁ priye |
BRP111.069.2/ sovāca daivavihitaṁ ko 'tikramitum īśvaraḥ |
BRP111.069.3/ patir eva gatiḥ strīṇāṁ sarvadaiva viśeṣataḥ || 69 ||
BRP111.070.0/ brahmovāca:
BRP111.070.1/ śrutveti hṛṣṭas tām āha nāgaḥ prahasitānanaḥ || 70 ||
BRP111.071.0/ sarpa uvāca:
BRP111.071.1/ tuṣṭo 'smi tava bhaktyāhaṁ kiṁ dadāmi tavepsitam |
BRP111.071.2/ tava prasādāc cārvaṅgi sarvasmṛtir abhūd iyam || 71 ||
BRP111.072.1/ śapto 'haṁ devadevena kupitena pinākinā |
BRP111.072.2/ maheśvarakare nāgaḥ śeṣaputro mahābalaḥ || 72 ||
BRP111.073.1/ so 'haṁ patis tvaṁ ca bhāryā nāmnā bhogavatī purā |
BRP111.073.2/ umāvākyāj jahāsoccaiḥ śambhuḥ prīto rahogataḥ || 73 ||
BRP111.074.1/ mamāpi cāgataṁ bhadre hāsyaṁ taddevasannidhau |
BRP111.074.2/ tatas tu kupitaḥ śambhuḥ prādāc chāpaṁ mamedṛśam || 74 ||
BRP111.075.0/ śiva uvāca:
BRP111.075.1/ manuṣyayonau tvaṁ sarpo bhavitā jñānavān iti || 75 ||
BRP111.076.0/ sarpa uvāca:
BRP111.076.1/ tataḥ prasāditaḥ śambhus tvayā bhadre mayā saha |
BRP111.076.2/ tataś coktaṁ tena bhadre gautamyāṁ mama pūjanam || 76 ||
BRP111.077.1/ kurvato jñānam ādhāsye yadā sarpākṛtes tava |
BRP111.077.2/ tadā viśāpo bhavitā bhogavatyāḥ prasādataḥ || 77 ||
BRP111.078.1/ tasmād idaṁ mamāpannaṁ tava cāpi śubhānane |
BRP111.078.2/ tasmān nītvā gautamīṁ māṁ pūjāṁ kuru mayā saha || 78 ||
[Page 383
]
BRP111.079.1/ tato viśāpo bhavitā āvāṁ yāvaḥ śivaṁ punaḥ |
BRP111.079.2/ sarveṣāṁ sarvadārtānāṁ śiva eva parā gatiḥ || 79 ||
BRP111.080.0/ brahmovāca:
BRP111.080.1/ tac chrutvā bhartṛvacanaṁ sā bhartrā gautamīṁ yayau |
BRP111.080.2/ tataḥ snātvā tu gautamyāṁ pūjāṁ cakre śivasya tu || 80 ||
BRP111.081.1/ tataḥ prasanno bhagavān divyarūpaṁ dadau mune |
BRP111.081.2/ āpṛcchya pitarau sarpo bhāryayā gantum udyataḥ |
BRP111.081.3/ śivalokaṁ tato jñātvā pitā prāha mahāmatiḥ || 81 ||
BRP111.082.0/ pitovāca:
BRP111.082.1/ yuvarājyadharo jyeṣṭhaḥ putra eko bhavān iti |
BRP111.082.2/ tasmād rājyam aśeṣeṇa kṛtvotpādya sutān bahūn |
BRP111.082.3/ yāte mayi paraṁ dhāma tato yāhi śivaṁ puram || 82 ||
BRP111.083.0/ brahmovāca:
BRP111.083.1/ etac chrutvā pitṛvacas tathety āha sa nāgarāṭ |
BRP111.083.2/ kāmarūpam avāpyātha bhāryayā saha suvrataḥ || 83 ||
BRP111.084.1/ pitrā mātrā tathā putrai rājyaṁ kṛtvā suvistaram |
BRP111.084.2/ yāte pitari svarlokaṁ putrān sthāpya svake pade || 84 ||
BRP111.085.1/ bhāryāmātyādisahitas tataḥ śivapuraṁ yayau |
BRP111.085.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ nāgatīrtham iti śrutam || 85 ||
BRP111.086.1/ yatra nāgeśvaro devo bhogavatyā pratiṣṭhitaḥ |
BRP111.086.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 86 ||
112. Chapter 112 :: Śiva and the Mothers fighting against the demons
[Note: [ SS 189-190]
BRP112.001.0/ brahmovāca:
BRP112.001.1/ mātṛtīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP112.001.2/ ādhibhir mucyate jantus tattīrthasmaraṇād api || 1 ||
BRP112.002.1/ devānām asurāṇāṁ ca saṅgaro 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP112.002.2/ nāśaknuvaṁs tadā jetuṁ devā dānavasaṅgaram || 2 ||
BRP112.003.1/ tadāham agamaṁ devais tiṣṭhantaṁ śūlapāṇinam |
BRP112.003.2/ astavaṁ vividhair vākyaiḥ kṛtāñjalipuṭaḥ śanaiḥ || 3 ||
BRP112.004.1/ sammantrya devair asuraiś ca sarvair |
BRP112.004.2/ yadāhṛtaṁ sammathituṁ samudram |
BRP112.004.3/ yat kālakūṭaṁ samabhūn maheśa |
BRP112.004.4/ tat tvāṁ vinā ko grasituṁ samarthaḥ || 4 ||
[Page 384
]
BRP112.005.1/ puṣpaprahāreṇa jagattrayaṁ yaḥ |
BRP112.005.2/ svādhīnam āpādayituṁ samarthaḥ |
BRP112.005.3/ māro hare 'py anyasurādivandyo |
BRP112.005.4/ vitāyamāno vilayaṁ prayātaḥ || 5 ||
BRP112.006.1/ vimathya vārīśam anaṅgaśatro |
BRP112.006.2/ yad uttamaṁ tat tu divaukasebhyaḥ |
BRP112.006.3/ dattvā viṣaṁ saṁharan nīlakaṇṭha |
BRP112.006.4/ ko vā dhartuṁ tvām ṛte vai samarthaḥ || 6 ||
BRP112.007.1/ tataś ca tuṣṭo bhagavān ādikartā trilocanaḥ || 7 ||
BRP112.008.0/ śiva uvāca:
BRP112.008.1/ dāsye 'haṁ yad abhīṣṭaṁ vo bruvantu surasattamāḥ || 8 ||
BRP112.009.0/ devā ūcuḥ:
BRP112.009.1/ dānavebhyo bhayaṁ ghoraṁ tatraihi vṛṣabhadhvaja |
BRP112.009.2/ jahi śatrūn surān pāhi nāthavantas tvayā prabho || 9 ||
BRP112.010.1/ niṣkāraṇaḥ suhṛc chambho nābhaviṣyad bhavān yadi |
BRP112.010.2/ tadākariṣyan kim iva duḥkhārtāḥ sarvadehinaḥ || 10 ||
BRP112.011.0/ brahmovāca:
BRP112.011.1/ ity uktas tatkṣaṇāt prāyād yatra te devaśatravaḥ |
BRP112.011.2/ tatra tad yuddham abhavac chaṅkareṇa suradviṣām || 11 ||
BRP112.012.1/ tatas trilocanaḥ śrāntas tamorūpadharaḥ śivaḥ |
BRP112.012.2/ lalāṭād vyapataṁs tasya yudhyataḥ svedabindavaḥ || 12 ||
BRP112.013.1/ sa saṁharan daityagaṇāṁs tāmasīṁ mūrtim āśritaḥ |
BRP112.013.2/ tāṁ mūrtim asurā dṛṣṭvā merupṛṣṭhād bhuvaṁ yayuḥ || 13 ||
BRP112.014.1/ sa saṁharan sarvadaityāṁs tadāgacchad bhuvaṁ haraḥ |
BRP112.014.2/ itaś cetaś ca bhītās te 'dhāvan sarvāṁ mahīm imām || 14 ||
BRP112.015.1/ tathaiva kopād rudro 'pi śatrūṁs tān anudhāvati |
BRP112.015.2/ tathaiva yudhyataḥ śambhoḥ patitāḥ svedabindavaḥ || 15 ||
BRP112.016.1/ yatra yatra bhuvaṁ prāpto bindur māheśvaro mune |
BRP112.016.2/ tatra tatra śivākārā mātaro jajñire tataḥ || 16 ||
BRP112.017.1/ procur maheśvaraṁ sarvāḥ khādāmas tv asurān iti |
BRP112.017.2/ tataḥ provāca bhagavān sarvaiḥ suragaṇair vṛtaḥ || 17 ||
BRP112.018.0/ śiva uvāca:
BRP112.018.1/ svargād bhuvam anuprāptā rākṣasās te rasātalam |
BRP112.018.2/ anuprāptās tataḥ sarvāḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam || 18 ||
BRP112.019.1/ yatra yatra dviṣo yānti tatra gacchantu mātaraḥ |
BRP112.019.2/ rasātalam anuprāptā idānīṁ madbhayād dviṣaḥ |
BRP112.019.3/ bhavatyo 'py anugacchantu rasātalam anu dviṣaḥ || 19 ||
[Page 385
]
BRP112.020.0/ brahmovāca:
BRP112.020.1/ tāś ca jagmur bhuvaṁ bhittvā yatra te daityadānavāḥ |
BRP112.020.2/ tān hatvā mātaraḥ sarvān devārīn atibhīṣaṇān || 20 ||
BRP112.021.1/ punar devān upājagmuḥ pathā tenaiva mātaraḥ |
BRP112.021.2/ gatāś ca mātaro yāvad yāvac ca punar āgatāḥ || 21 ||
BRP112.022.1/ tāvad devāḥ sthitā āsan gautamītīram āśritāḥ |
BRP112.022.2/ prasthānāt tatra mātṝṇāṁ surāṇāṁ ca pratiṣṭhiteḥ || 22 ||
BRP112.023.1/ pratiṣṭhānaṁ tu tat kṣetraṁ puṇyaṁ vijayavardhanam |
BRP112.023.2/ mātṝṇāṁ yatra cotpattir mātṛtīrthaṁ pṛthak pṛthak || 23 ||
BRP112.024.1/ tatra tatra bilāny āsan rasātalagatāni ca |
BRP112.024.2/ surās tābhyo varān procur loke pūjāṁ yathā śivaḥ || 24 ||
BRP112.025.1/ prāpnoti tadvan mātṛbhyaḥ pūjā bhavatu sarvadā |
BRP112.025.2/ ity uktvāntardadhur devā āsaṁs tatraiva mātaraḥ || 25 ||
BRP112.026.1/ yatra yatra sthitā devyo mātṛtīrthaṁ tato viduḥ |
BRP112.026.2/ surāṇām api sevyāni kiṁ punar mānuṣādibhiḥ || 26 ||
BRP112.027.1/ teṣu snānam atho dānaṁ pitṝṇāṁ caiva tarpaṇam |
BRP112.027.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ jñeyaṁ śivasya vacanaṁ yathā || 27 ||
BRP112.028.1/ yas tv idaṁ śṛṇuyān nityaṁ smared api paṭhet tathā |
BRP112.028.2/ ākhyānaṁ mātṛtīrthānām āyuṣmān sa sukhī bhavet || 28 ||
113. Chapter 113 :: The treacherous fifth head of Brahman
[Note: [ SS 190-191]
BRP113.001.0/ brahmovāca:
BRP113.001.1/ idam apy aparaṁ tīrthaṁ devānām api durlabham |
BRP113.001.2/ brahmatīrtham iti khyātaṁ bhuktimuktipradaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP113.002.1/ sthiteṣu devasainyeṣu praviṣṭeṣu rasātalam |
BRP113.002.2/ daityeṣu ca muniśreṣṭha tathā mātṛṣu tān anu || 2 ||
BRP113.003.1/ madīyaṁ pañcamaṁ vaktraṁ gardabhākṛti bhīṣaṇam |
BRP113.003.2/ tad vaktraṁ devasainyeṣu mayi tiṣṭhaty uvāca ha || 3 ||
BRP113.004.1/ he daityāḥ kiṁ palāyante na bhayaṁ vo 'stu satvaram |
BRP113.004.2/ āgacchantu surān sarvān bhakṣayiṣye kṣaṇād iti || 4 ||
BRP113.005.1/ nivārayantaṁ mām evaṁ bhakṣaṇāyodyataṁ tathā |
BRP113.005.2/ taṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve vitrastā viṣṇum abruvan || 5 ||
BRP113.006.1/ trāhi viṣṇo jagannātha brahmaṇo 'sya mukhaṁ luna |
BRP113.006.2/ cakradhṛg vibudhān āha cchedmi cakreṇa vai śiraḥ || 6 ||
BRP113.007.1/ kiṁ tu tac chinnam evedaṁ saṁharet sacarācaram |
BRP113.007.2/ mantraṁ brūmo 'tra vibudhāḥ śrūyatāṁ sarvam eva hi || 7 ||
[Page 386
]
BRP113.008.1/ trinetraḥ kaśiraś chettā sa ca dhatte na saṁśayaḥ |
BRP113.008.2/ mayā ca śambhuḥ sarvaiś ca stutaḥ proktas tathaiva ca || 8 ||
BRP113.009.1/ yāgaḥ kṣaṇī dṛṣṭaphale 'samarthaḥ |
BRP113.009.2/ sa naiva kartuḥ phalatīti matvā |
BRP113.009.3/ phalasya dāne pratibhūr jaṭīti |
BRP113.009.4/ niścitya lokaḥ pratikarma yātaḥ || 9 ||
BRP113.010.1/ tataḥ sureśaḥ santuṣṭo devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP113.010.2/ lokānām upakārārthaṁ tathety āha surān prati || 10 ||
BRP113.011.1/ tadvaktraṁ pāparūpaṁ yad bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam |
BRP113.011.2/ nikṛtya nakhaśastraiś ca kva sthāpyaṁ cety athābravīt || 11 ||
BRP113.012.1/ tatrelā vibudhān āha nāhaṁ voḍhuṁ śiraḥ kṣamā |
BRP113.012.2/ rasātalam atho yāsye udadhiś cāpy athābravīt || 12 ||
BRP113.013.1/ śoṣaṁ yāsye kṣaṇād eva punaś cocuḥ śivaṁ surāḥ |
BRP113.013.2/ tvayaivaitad brahmaśiro dhāryaṁ lokānukampayā || 13 ||
BRP113.014.1/ acchede jagatāṁ nāśaś chede doṣaś ca tādṛśaḥ |
BRP113.014.2/ evaṁ vimṛśya someśo dadhāra kaśiras tadā || 14 ||
BRP113.015.1/ tad dṛṣṭvā duṣkaraṁ karma gautamīṁ prāpya pāvanīm |
BRP113.015.2/ astuvañ jagatām īśaṁ praṇayād bhaktitaḥ surāḥ || 15 ||
BRP113.016.1/ deveṣv amitraṁ kaśiro 'tibhīmaṁ |
BRP113.016.2/ tān bhakṣaṇāyopagataṁ nikṛtya |
BRP113.016.3/ nakhāgrasūcyā śakalendumaulis |
BRP113.016.4/ tyāge 'pi doṣāt kṛpayānudhatte || 16 ||
BRP113.017.1/ tatra te vibudhāḥ sarve sthitā ye brahmaṇo 'ntike |
BRP113.017.2/ tuṣṭuvur vibudheśānaṁ karma dṛṣṭvātidaivatam || 17 ||
BRP113.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ brahmatīrtham iti śrutam |
BRP113.018.2/ adyāpi brahmaṇo rūpaṁ caturmukham avasthitam || 18 ||
BRP113.019.1/ śiromātraṁ tu yaḥ paśyet sa gacched brahmaṇaḥ padam |
BRP113.019.2/ yatra sthitvā svayaṁ rudro lūnavān brahmaṇaḥ śiraḥ || 19 ||
BRP113.020.1/ rudratīrthaṁ tad eva syāt tatra sākṣād divākaraḥ |
BRP113.020.2/ devānāṁ ca svarūpeṇa sthito yasmāt tad uttamam || 20 ||
BRP113.021.1/ sauryaṁ tīrthaṁ tad ākhyātaṁ sarvakratuphalapradam |
BRP113.021.2/ tatra snātvā raviṁ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate || 21 ||
BRP113.022.1/ mahādevena yac chinnaṁ brahmaṇaḥ pañcamaṁ śiraḥ |
BRP113.022.2/ kṣetre 'vimukte saṁsthāpya devatānāṁ hitaṁ kṛtam || 22 ||
BRP113.023.1/ brahmatīrthe śiromātraṁ yo dṛṣṭvā gautamītaṭe |
BRP113.023.2/ kṣetre 'vimukte tasyaiva sthāpitaṁ yo 'nupaśyati |
BRP113.023.3/ kapālaṁ brahmaṇaḥ puṇyaṁ brahmahā pūtatāṁ vrajet || 23 ||
114. Chapter 114 :: Gaṇeśa and the obstacle at the Sattra-rite of the gods
[Page 387
]
[Note: [ SS 191]
BRP114.001.0/ brahmovāca:
BRP114.001.1/ avighnaṁ tīrtham ākhyātaṁ sarvavighnavināśanam |
BRP114.001.2/ tatrāpi vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada bhaktitaḥ || 1 ||
BRP114.002.1/ devasattre pravṛtte tu gautamyāś cottare taṭe |
BRP114.002.2/ samāptir naiva sattrasya sañjātā vighnadoṣataḥ || 2 ||
BRP114.003.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve mām avocan hariṁ tadā |
BRP114.003.2/ tato dhyānagato 'haṁ tān avocaṁ vīkṣya kāraṇam || 3 ||
BRP114.004.1/ vināyakakṛtair vighnair naitat sattraṁ samāpyate |
BRP114.004.2/ tasmāt stuvantu te sarve ādidevaṁ vināyakam || 4 ||
BRP114.005.1/ tathety uktvā suragaṇāḥ snātvā te gautamītaṭe |
BRP114.005.2/ astuvan bhaktito devā ādidevaṁ gaṇeśvaram || 5 ||
BRP114.006.0/ devā ūcuḥ:
BRP114.006.1/ yaḥ sarvakāryeṣu sadā surāṇām |
BRP114.006.2/ apīśaviṣṇvambujasambhavānām |
BRP114.006.3/ pūjyo namasyaḥ paricintanīyas |
BRP114.006.4/ taṁ vighnarājaṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 6 ||
BRP114.007.1/ na vighnarājena samo 'sti kaścid |
BRP114.007.2/ devo manovāñchitasampradātā |
BRP114.007.3/ niścitya caitat tripurāntako 'pi |
BRP114.007.4/ taṁ pūjayām āsa vadhe purāṇām || 7 ||
BRP114.008.1/ karotu so 'smākam avighnam asmin |
BRP114.008.2/ mahākratau satvaram āmbikeyaḥ |
BRP114.008.3/ dhyātena yenākhiladehabhājāṁ |
BRP114.008.4/ pūrṇā bhaviṣyanti manobhilāṣāḥ || 8 ||
BRP114.009.1/ mahotsavo 'bhūd akhilasya devyā |
BRP114.009.2/ jātaḥ sutaś cintitamātra eva |
BRP114.009.3/ ato 'vadan surasaṅghāḥ kṛtārthāḥ |
BRP114.009.4/ sadyojātaṁ vighnarājaṁ namantaḥ || 9 ||
BRP114.010.1/ yo mātur utsaṅgagato 'tha mātrā |
BRP114.010.2/ nivāryamāṇo 'pi balāc ca candram |
BRP114.010.3/ saṅgopayām āsa pitur jaṭāsu |
BRP114.010.4/ gaṇādhināthasya vinoda eṣaḥ || 10 ||
BRP114.011.1/ papau stanaṁ mātur athāpi tṛpto |
BRP114.011.2/ yo bhrātṛmātsaryakaṣāyabuddhiḥ |
BRP114.011.3/ lambodaras tvaṁ bhava vighnarājo |
BRP114.011.4/ lambodaraṁ nāma cakāra śambhuḥ || 11 ||
BRP114.012.1/ saṁveṣṭito devagaṇair maheśaḥ |
BRP114.012.2/ pravartatāṁ nṛtyam itīty uvāca |
BRP114.012.3/ santoṣito nūpurarāvamātrād |
BRP114.012.4/ gaṇeśvaratve 'bhiṣiṣeca putram || 12 ||
BRP114.013.1/ yo vighnapāśaṁ ca kareṇa bibhrat |
BRP114.013.2/ skandhe kuṭhāraṁ ca tathā pareṇa |
BRP114.013.3/ apūjito vighnam atho 'pi mātuḥ |
BRP114.013.4/ karoti ko vighnapateḥ samo 'nyaḥ || 13 ||
[Page 388
]
BRP114.014.1/ dharmārthakāmādiṣu pūrvapūjyo |
BRP114.014.2/ devāsuraiḥ pūjyata eva nityam |
BRP114.014.3/ yasyārcanaṁ naiva vināśam asti |
BRP114.014.4/ taṁ pūrvapūjyaṁ prathamaṁ namāmi || 14 ||
BRP114.015.1/ yasyārcanāt prārthanayānurūpāṁ |
BRP114.015.2/ dṛṣṭvā tu sarvasya phalasya siddhim |
BRP114.015.3/ svatantrasāmarthyakṛtātigarvaṁ |
BRP114.015.4/ bhrātṛpriyaṁ tv ākhurathaṁ tam īḍe || 15 ||
BRP114.016.1/ yo mātaraṁ sarasair nṛtyagītais |
BRP114.016.2/ tathābhilāṣair akhilair vinodaiḥ |
BRP114.016.3/ santoṣayām āsa tadātituṣṭaṁ |
BRP114.016.4/ taṁ śrīgaṇeśaṁ śaraṇaṁ prapadye || 16 ||
BRP114.017.1/ suropakārair asuraiś ca yuddhaiḥ |
BRP114.017.2/ stotrair namaskāraparaiś ca mantraiḥ |
BRP114.017.3/ pitṛprasādena sadā samṛddhaṁ |
BRP114.017.4/ taṁ śrīgaṇeśaṁ śaraṇaṁ prapadye || 17 ||
BRP114.018.1/ jaye purāṇām akarot pratīpaṁ |
BRP114.018.2/ pitrāpi harṣāt pratipūjito yaḥ |
BRP114.018.3/ nirvighnatāṁ cāpi punaś cakāra |
BRP114.018.4/ tasmai gaṇeśāya namaskaromi || 18 ||
BRP114.019.0/ brahmovāca:
BRP114.019.1/ iti stutaḥ suragaṇair vighneśaḥ prāha tān punaḥ || 19 ||
BRP114.020.0/ gaṇeśa uvāca:
BRP114.020.1/ ito nirvighnatā sattre mattaḥ syād asurāriṇaḥ || 20 ||
BRP114.021.0/ brahmovāca:
BRP114.021.1/ devasattre nivṛtte tu gaṇeśaḥ prāha tān surān || 21 ||
BRP114.022.0/ gaṇeśa uvāca:
BRP114.022.1/ stotreṇānena ye bhaktyā māṁ stoṣyanti yatavratāḥ |
BRP114.022.2/ teṣāṁ dāridryaduḥkhāni na bhaveyuḥ kadācana || 22 ||
BRP114.023.1/ atra ye bhaktitaḥ snānaṁ dānaṁ kuryur atandritāḥ |
BRP114.023.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur iti manyatām || 23 ||
BRP114.024.0/ brahmovāca:
BRP114.024.1/ tadvākyasamakālaṁ tu tathety ūcuḥ surā api |
BRP114.024.2/ nivṛtte tu makhe tasmin surā jagmuḥ svam ālayam || 24 ||
BRP114.025.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham avighnam iti gadyate |
BRP114.025.2/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ sarvavighnavināśanam || 25 ||
115. Chapter 115 :: Śiva's help to Śeṣa against the demons
[Page 389
]
[Note: [ SS 192]
BRP115.001.0/ brahmovāca:
BRP115.001.1/ śeṣatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradāyakam |
BRP115.001.2/ tasya rūpaṁ pravakṣyāmi yan mayā paribhāṣitam || 1 ||
BRP115.002.1/ śeṣo nāma mahānāgo rasātalapatiḥ prabhuḥ |
BRP115.002.2/ sarvanāgaiḥ parivṛto rasātalam athābhyagāt || 2 ||
BRP115.003.1/ rākṣasā daityadanujāḥ praviṣṭā ye rasātalam |
BRP115.003.2/ tair nirasto bhogipatir mām uvācātha vihvalaḥ || 3 ||
BRP115.004.0/ śeṣa uvāca:
BRP115.004.1/ rasātalaṁ tvayā dattaṁ rākṣasānāṁ mamāpi ca |
BRP115.004.2/ te me sthānaṁ na dāsyanti tasmāt tvāṁ śaraṇaṁ gataḥ || 4 ||
BRP115.005.1/ tato 'ham abravaṁ nāgaṁ gautamīṁ yāhi pannaga |
BRP115.005.2/ tatra stutvā mahādevaṁ lapsyase tvaṁ manoratham || 5 ||
BRP115.006.1/ nānyo 'sti lokatritaye manorathasamarpakaḥ |
BRP115.006.2/ madvākyaprerito nāgo gaṅgām āplutya yatnataḥ |
BRP115.006.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tuṣṭāva tridaśeśvaram || 6 ||
BRP115.007.0/ śeṣa uvāca:
BRP115.007.1/ namas trailokyanāthāya dakṣayajñavibhedine |
BRP115.007.2/ ādikartre namas tubhyaṁ namas trailokyarūpiṇe || 7 ||
BRP115.008.1/ namaḥ sahasraśirase namaḥ saṁhārakāriṇe |
BRP115.008.2/ somasūryāgnirūpāya jalarūpāya te namaḥ || 8 ||
BRP115.009.1/ sarvadā sarvarūpāya kālarūpāya te namaḥ |
BRP115.009.2/ pāhi śaṅkara sarveśa pāhi someśa sarvaga |
BRP115.009.3/ jagannātha namas tubhyaṁ dehi me manasepsitam || 9 ||
BRP115.010.0/ brahmovāca:
BRP115.010.1/ tato maheśvaraḥ prītaḥ prādān nāgepsitān varān |
BRP115.010.2/ vināśāya surārīṇāṁ daityadānavarakṣasām || 10 ||
BRP115.011.1/ śeṣāya pradadau śūlaṁ jahy anenāripuṅgavān |
BRP115.011.2/ tataḥ proktaḥ śivenāsau śeṣaḥ śūlena bhogibhiḥ || 11 ||
BRP115.012.1/ rasātalam atho gatvā nijaghāna ripūn raṇe |
BRP115.012.2/ nihatya nāgaḥ śūlena daityadānavarākṣasān || 12 ||
BRP115.013.1/ nyavartata punar devo yatra śeṣeśvaro haraḥ |
BRP115.013.2/ pathā yena samāyāto devaṁ draṣṭuṁ sa nāgarāṭ || 13 ||
BRP115.014.1/ rasātalād yatra devo bilaṁ tatra vyajāyata |
BRP115.014.2/ tasmād bilatalād yātaṁ gāṅgaṁ vāry atipuṇyadam || 14 ||
BRP115.015.1/ tad vāri gaṅgām agamad gaṅgāyāḥ saṅgamas tataḥ |
BRP115.015.2/ devasya purataś cāpi kuṇḍaṁ tatra suvistaram || 15 ||
BRP115.016.1/ nāgas tatrākarod dhomaṁ yatra cāgniḥ sadā sthitaḥ |
BRP115.016.2/ soṣṇaṁ tad abhavad vāri gaṅgāyās tatra saṅgamaḥ || 16 ||
BRP115.017.1/ devadevaṁ samārādhya nāgaḥ prīto mahāyaśāḥ |
BRP115.017.2/ rasātalaṁ tato 'bhīṣṭaṁ śivāt prāpya talaṁ yayau || 17 ||
BRP115.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ nāgatīrtham udāhṛtam |
BRP115.018.2/ sarvakāmapradaṁ puṇyaṁ rogadāridryanāśanam || 18 ||
[Page 390
]
BRP115.019.1/ āyurlakṣmīkaraṁ puṇyaṁ snānadānāc ca muktidam |
BRP115.019.2/ śṛṇuyād vā paṭhed bhaktyā yo vāpi smarate tu tat || 19 ||
BRP115.020.1/ tīrthaṁ śeṣeśvaro yatra yatra śaktipradaḥ śivaḥ |
BRP115.020.2/ ekaviṁśatitīrthānām ubhayos tatra tīrayoḥ |
BRP115.020.3/ śatāni muniśārdūla sarvasampatpradāyinām || 20 ||
116. Chapter 116 :: Death as slaughterer at a sacrifice of sages
[Note: [ SS 192-193]
BRP116.001.0/ brahmovāca:
BRP116.001.1/ mahānalam iti khyātaṁ vaḍavānalam ucyate |
BRP116.001.2/ mahānalo yatra devo vaḍavā yatra sā nadī || 1 ||
BRP116.002.1/ tat tīrthaṁ putra vakṣyāmi mṛtyudoṣajarāpaham |
BRP116.002.2/ purāsan naimiṣāraṇye ṛṣayaḥ sattrakāriṇaḥ || 2 ||
BRP116.003.1/ śamitāraṁ ca ṛṣayo mṛtyuṁ cakrus tapasvinaḥ |
BRP116.003.2/ vartamāne sattrayāge mṛtyau śamitari sthite || 3 ||
BRP116.004.1/ na mamāra tadā kaścid ubhayaṁ sthāsnu jaṅgamam |
BRP116.004.2/ vinā paśūn muniśreṣṭha martyaṁ cāmartyatāṁ gatam || 4 ||
BRP116.005.1/ tatas triviṣṭape śūnye martye caivātisambhṛte |
BRP116.005.2/ mṛtyunopekṣite devā rākṣasān ūcire tadā || 5 ||
BRP116.006.0/ devā ūcuḥ:
BRP116.006.1/ gacchadhvam ṛṣisattraṁ tan nāśayadhvaṁ mahādhvaram |
BRP116.006.0/ brahmovāca:
BRP116.006.2/ iti devavacaḥ śrutvā procus te rākṣasāḥ surān || 6 ||
BRP116.007.0/ asurā ūcuḥ:
BRP116.007.1/ vidhvaṁsayāmas taṁ yajñam asmākaṁ kiṁ phalaṁ tataḥ |
BRP116.007.2/ pravartate vinā hetuṁ na kopi kvāpi jātucit || 7 ||
BRP116.008.0/ brahmovāca:
BRP116.008.1/ devā apy asurān ūcur yajñārdhaṁ bhavatām api |
BRP116.008.2/ bhaved eva tato yāntu ṛṣīṇāṁ sattram uttamam || 8 ||
BRP116.009.1/ te śrutvā tvaritāḥ sarve yatra yajñaḥ pravartate |
BRP116.009.2/ jagmus tatra vināśāya devavākyād viśeṣataḥ || 9 ||
BRP116.010.1/ taj jñātvā ṛṣayo mṛtyum āhuḥ kiṁ kurmahe vayam |
BRP116.010.2/ āgatā devavacanād rākṣasā yajñanāśinaḥ || 10 ||
BRP116.011.1/ mṛtyunā saha sammantrya naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
BRP116.011.2/ sarve tyaktvā svāśramaṁ taṁ śamitrā saha nārada || 11 ||
BRP116.012.1/ agnimātram upādāya tyaktvā pātrādikaṁ tu yat |
BRP116.012.2/ kratuniṣpattaye jagmur gautamīṁ prati satvarāḥ || 12 ||
BRP116.013.1/ tatra snātvā maheśānaṁ rakṣaṇāyopatasthire |
BRP116.013.2/ kṛtāñjalipuṭās te tu tuṣṭuvus tridaśeśvaram || 13 ||
BRP116.014.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP116.014.1/ yo līlayā viśvam idaṁ cakāra |
[Page 391
]
BRP116.014.2/ dhātā vidhātā bhuvanatrayasya |
BRP116.014.3/ yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ |
BRP116.014.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 14 ||
BRP116.015.0/ mṛtyur uvāca:
BRP116.015.1/ icchāmātreṇa yaḥ sarvaṁ hanti pāti karoti ca |
BRP116.015.2/ tam ahaṁ tridaśeśānaṁ śaraṇaṁ yāmi śaṅkaram || 15 ||
BRP116.016.1/ mahānalaṁ mahākāyaṁ mahānāgavibhūṣaṇam |
BRP116.016.2/ mahāmūrtidharaṁ devaṁ śaraṇaṁ yāmi śaṅkaram || 16 ||
BRP116.017.0/ brahmovāca:
BRP116.017.1/ tataḥ provāca bhagavān mṛtyo kā prītir astu te || 17 ||
BRP116.018.0/ mṛtyur uvāca:
BRP116.018.1/ rākṣasebhyo bhayaṁ ghoram āpannaṁ tridaśeśvara |
BRP116.018.2/ yajñam asmāṁś ca rakṣasva yāvat sattraṁ samāpyate || 18 ||
BRP116.019.0/ brahmovāca:
BRP116.019.1/ tathā cakāra bhagavāṁs trinetro vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP116.019.2/ śamitrā mṛtyunā sattram ṛṣīṇāṁ pūrṇatāṁ yayau || 19 ||
BRP116.020.1/ haviṣāṁ bhāgadheyāya ājagmur amarāḥ kramāt |
BRP116.020.2/ tān avocan munigaṇāḥ saṅkṣubdhā mṛtyunā saha || 20 ||
BRP116.021.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP116.021.1/ asmanmakhavināśāya rākṣasāḥ preṣitā yataḥ |
BRP116.021.2/ tasmād bhavadbhyaḥ pāpiṣṭhā rākṣasāḥ santu śatravaḥ || 21 ||
BRP116.022.0/ brahmovāca:
BRP116.022.1/ tataḥ prabhṛti devānāṁ rākṣasā vairiṇo 'bhavan |
BRP116.022.2/ kṛtyāṁ ca vaḍavāṁ tatra devāś ca ṛṣayo 'malāḥ || 22 ||
BRP116.023.1/ mṛtyor bhāryā bhava tvaṁ tām ity uktvā te 'bhyaṣecayan |
BRP116.023.2/ abhiṣekodakaṁ yat tu sā nadī vaḍavābhavat || 23 ||
BRP116.024.1/ mṛtyunā sthāpitaṁ liṅgaṁ mahānalam iti śrutam |
BRP116.024.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vaḍavāsaṅgamaṁ viduḥ || 24 ||
BRP116.025.1/ mahānalo yatra devas tat tīrthaṁ bhuktimuktidam |
BRP116.025.2/ sahasraṁ tatra tīrthānāṁ sarvābhīṣṭapradāyinām |
BRP116.025.3/ ubhayos tīrayos tatra smaraṇād aghaghātinām || 25 ||
117. Chapter 117 :: Datta Ātreya and Śiva
[Note: [ SS 194]
BRP117.001.0/ brahmovāca:
BRP117.001.1/ ātmatīrtham iti khyātaṁ bhuktimuktipradaṁ nṛṇām |
BRP117.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi yatra jñāneśvaraḥ śivaḥ || 1 ||
BRP117.002.1/ datta ity api vikhyātaḥ so 'triputro harapriyaḥ |
BRP117.002.2/ durvāsasaḥ priyo bhrātā sarvajñānaviśāradaḥ |
BRP117.002.3/ sa gatvā pitaraṁ prāha vinayena praṇamya ca || 2 ||
BRP117.003.0/ datta uvāca:
BRP117.003.1/ brahmajñānaṁ kathaṁ me syāt kaṁ pṛcchāmi kva yāmi ca || 3 ||
[Page 392
]
BRP117.004.0/ brahmovāca:
BRP117.004.1/ tac chrutvātriḥ putravākyaṁ dhyātvā vacanam abravīt || 4 ||
BRP117.005.0/ atrir uvāca:
BRP117.005.1/ gautamīṁ putra gaccha tvaṁ tatra stuhi maheśvaram |
BRP117.005.2/ sa tu prīto yadaiva syāt tadā jñānam avāpsyasi || 5 ||
BRP117.006.0/ brahmovāca:
BRP117.006.1/ tathety uktvā tadātreyo gaṅgāṁ gatvā śucir yataḥ |
BRP117.006.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktyā tuṣṭāva śaṅkaram || 6 ||
BRP117.007.0/ datta uvāca:
BRP117.007.1/ saṁsārakūpe patito 'smi daivān |
BRP117.007.2/ mohena gupto bhavaduḥkhapaṅke |
BRP117.007.3/ ajñānanāmnā tamasāvṛto 'haṁ |
BRP117.007.4/ paraṁ na vindāmi surādhinātha || 7 ||
BRP117.008.1/ bhinnas triśūlena balīyasāhaṁ |
BRP117.008.2/ pāpena cintākṣurapāṭitaś ca |
BRP117.008.3/ tapto 'smi pañcendriyatīvratāpaiḥ |
BRP117.008.4/ śrānto 'smi santāraya somanātha || 8 ||
BRP117.009.1/ baddho 'smi dāridryamayaiś ca bandhair |
BRP117.009.2/ hato 'smi rogānalatīvratāpaiḥ |
BRP117.009.3/ krānto 'smy ahaṁ mṛtyubhujaṅgamena |
BRP117.009.4/ bhīto bhṛśaṁ kiṁ karavāṇi śambho || 9 ||
BRP117.010.1/ bhavābhavābhyām atipīḍito 'haṁ |
BRP117.010.2/ tṛṣṇākṣudhābhyāṁ ca rajastamobhyām |
BRP117.010.3/ īdṛkṣayā jarayā cābhibhūtaḥ |
BRP117.010.4/ paśyāvasthāṁ kṛpayā me 'dya nātha || 10 ||
BRP117.011.1/ kāmena kopena ca matsareṇa |
BRP117.011.2/ dambhena darpādibhir apy anekaiḥ |
BRP117.011.3/ ekaikaśaḥ kaṣṭagato 'smi viddhas |
BRP117.011.4/ tvaṁ nāthavad vāraya nātha śatrūn || 11 ||
BRP117.012.1/ kasyāpi kaścit patitasya puṁso |
BRP117.012.2/ duḥkhapraṇodī bhavatīti satyam |
BRP117.012.3/ vinā bhavantaṁ mama somanātha |
BRP117.012.4/ kutrāpi kāruṇyavaco 'pi nāsti || 12 ||
BRP117.013.1/ tāvat sa kopo bhayamohaduḥkhāny |
BRP117.013.2/ ajñānadāridryarujas tathaiva |
BRP117.013.3/ kāmādayo mṛtyur apīha yāvan |
BRP117.013.4/ namaḥ śivāyeti na vacmi vākyam || 13 ||
BRP117.014.1/ na me 'sti dharmo na ca me 'sti bhaktir |
BRP117.014.2/ nāhaṁ vivekī karuṇā kuto me |
BRP117.014.3/ dātāsi tenāśu śaraṇya citte |
BRP117.014.4/ nidhehi someti padaṁ madīye || 14 ||
[Page 393
]
BRP117.015.1/ yāce na cāhaṁ surabhūpatitvaṁ |
BRP117.015.2/ hṛtpadmamadhye mama somanātha |
BRP117.015.3/ śrīsomapādāmbujasannidhānaṁ |
BRP117.015.4/ yāce vicāryaiva ca tat kuruṣva || 15 ||
BRP117.016.1/ yathā tavāhaṁ vidito 'smi pāpas |
BRP117.016.2/ tathāpi vijñāpanam āśṛṇuṣva |
BRP117.016.3/ saṁśrūyate yatra vacaḥ śiveti |
BRP117.016.4/ tatra sthitiḥ syān mama somanātha || 16 ||
BRP117.017.1/ gaurīpate śaṅkara somanātha |
BRP117.017.2/ viśveśa kāruṇyanidhe 'khilātman |
BRP117.017.3/ saṁstūyate yatra sadeti tatra |
BRP117.017.4/ keṣām api syāt kṛtināṁ nivāsaḥ || 17 ||
BRP117.018.0/ brahmovāca:
BRP117.018.1/ ity ātreyastutiṁ śrutvā tutoṣa bhagavān haraḥ |
BRP117.018.2/ varado 'smīti taṁ prāha yoginaṁ viśvakṛd bhavaḥ || 18 ||
BRP117.019.0/ ātreya uvāca:
BRP117.019.1/ ātmajñānaṁ ca muktiṁ ca bhuktiṁ ca vipulāṁ tvayi |
BRP117.019.2/ tīrthasyāpi ca māhātmyaṁ varo 'yaṁ tridaśārcita || 19 ||
BRP117.020.0/ brahmovāca:
BRP117.020.1/ evam astv iti taṁ śambhur uktvā cāntaradhīyata |
BRP117.020.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ātmatīrthaṁ vidur budhāḥ |
BRP117.020.3/ tatra snānena dānena muktiḥ syād iha nārada || 20 ||
118. Chapter 118 :: Story of the Rākṣasas Aśvattha and Pippala
[Note: [ SS 194-195]
BRP118.001.0/ brahmovāca:
BRP118.001.1/ aśvatthatīrtham ākhyātaṁ pippalaṁ ca tataḥ param |
BRP118.001.2/ uttare mandatīrthaṁ tu tatra vyuṣṭim itaḥ śṛṇu || 1 ||
BRP118.002.1/ purā tv agastyo bhagavān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ |
BRP118.002.2/ devais tu preritaḥ pūrvaṁ vindhyasya prārthanaṁ prati || 2 ||
BRP118.003.1/ sa śanair vindhyam abhyāgāt sahasramunibhir vṛtaḥ |
BRP118.003.2/ tam āgatya nagaśreṣṭhaṁ bahuvṛkṣasamākulam || 3 ||
BRP118.004.1/ spardhinaṁ merubhānubhyāṁ vindhyaṁ śṛṅgaśatair vṛtam |
BRP118.004.2/ atyunnataṁ nagaṁ dhīro lopāmudrāpatir muniḥ || 4 ||
BRP118.005.1/ kṛtātithyo dvijaiḥ sārdhaṁ praśasya ca nagaṁ punaḥ |
BRP118.005.2/ idam āha muniśreṣṭho devakāryārthasiddhaye || 5 ||
BRP118.006.0/ agastya uvāca:
BRP118.006.1/ ahaṁ yāmi nagaśreṣṭha munibhis tattvadarśibhiḥ |
BRP118.006.2/ tīrthayātrāṁ karomīti dakṣiṇāśāṁ vrajāmy aham || 6 ||
BRP118.007.1/ dehi mārgaṁ nagapate ātithyaṁ dehi yācate |
BRP118.007.2/ yāvad āgamanaṁ me syāt sthātavyaṁ tāvad eva hi || 7 ||
[Page 394
]
BRP118.008.1/ nānyathā bhavitavyaṁ te tathety āha nagottamaḥ |
BRP118.008.2/ ākrāman dakṣiṇām āśāṁ tair vṛto munibhir muniḥ || 8 ||
BRP118.009.1/ śanaiḥ sa gautamīm āgāt sattrayāgāya dīkṣitaḥ |
BRP118.009.2/ yāvat saṁvatsaraṁ sattram akarod ṛṣibhir vṛtaḥ || 9 ||
BRP118.010.1/ kaiṭabhasya sutau pāpau rākṣasau dharmakaṇṭakau |
BRP118.010.2/ aśvatthaḥ pippalaś ceti vikhyātau tridaśālaye || 10 ||
BRP118.011.1/ aśvattho 'śvattharūpeṇa pippalo brahmarūpadhṛk |
BRP118.011.2/ tāv ubhāv antaraṁ prepsū yajñavidhvaṁsanāya tu || 11 ||
BRP118.012.1/ kurutāṁ kāṅkṣitaṁ rūpaṁ dānavau pāpacetasau |
BRP118.012.2/ aśvattho vṛkṣarūpeṇa pippalo brāhmaṇākṛtiḥ || 12 ||
BRP118.013.1/ ubhau tau brāhmaṇān nityaṁ pīḍayetāṁ tapodhana |
BRP118.013.2/ ālabhante ca ye 'śvatthaṁ tāṁs tān aśnāty asau taruḥ || 13 ||
BRP118.014.1/ pippalaḥ sāmago bhūtvā śiṣyān aśnāti rākṣasaḥ |
BRP118.014.2/ tasmād adyāpi vipreṣu sāmago 'tīva niṣkṛpaḥ || 14 ||
BRP118.015.1/ kṣīyamāṇān dvijān dṛṣṭvā munayo rākṣasāv imau |
BRP118.015.2/ iti buddhvā mahāprājñā dakṣiṇaṁ tīram āśritam || 15 ||
BRP118.016.1/ sauriṁ śanaiścaraṁ mandaṁ tapasyantaṁ dhṛtavratam |
BRP118.016.2/ gatvā munigaṇāḥ sarve rakṣaḥkarma nyavedayan || 16 ||
BRP118.017.1/ saurir munigaṇān āha pūrṇe tapasi me dvijāḥ |
BRP118.017.2/ rākṣasau hanmy apūrṇe tu tapasy akṣama eva hi || 17 ||
BRP118.018.1/ punaḥ procur munigaṇā dāsyāmas te tapo mahat |
BRP118.018.2/ ity ukto brāhmaṇaiḥ sauriḥ kṛtam ity āha tān api || 18 ||
BRP118.019.1/ saurir brāhmaṇaveṣeṇa prāyād aśvattharūpiṇam |
BRP118.019.2/ rākṣasaṁ brāhmaṇo bhūtvā pradakṣiṇam athākarot || 19 ||
BRP118.020.1/ pradakṣiṇaṁ tu kurvāṇaṁ mene brāhmaṇam eva tam |
BRP118.020.2/ nityavad rākṣasaḥ pāpo bhakṣayām āsa māyayā || 20 ||
BRP118.021.1/ tasya kāyaṁ samāviśya cakṣuṣāntrāṇy apaśyata |
BRP118.021.2/ dṛṣṭaḥ sa rākṣasaḥ pāpo mandena ravisūnunā || 21 ||
BRP118.022.1/ bhasmībhūtaḥ kṣaṇenaiva girir vajrahato yathā |
BRP118.022.2/ aśvatthaṁ bhasmasāt kṛtvā anyaṁ brāhmaṇarūpiṇam || 22 ||
BRP118.023.1/ rākṣasaṁ pāpanilayam eka eva tam abhyagāt |
BRP118.023.2/ adhīyāno vipra iva śiṣyarūpo vinītavat || 23 ||
BRP118.024.1/ pippalaḥ pūrvavac cāpi bhakṣayām āsa bhānujam |
BRP118.024.2/ sa bhakṣitaḥ pūrvavac ca kukṣāv antrāṇy avaikṣata || 24 ||
BRP118.025.1/ tenālokitamātro 'sau rākṣaso bhasmasād abhūt |
BRP118.025.2/ ubhau hatvā bhānusutaḥ kiṁ kṛtyaṁ me vadantv atha || 25 ||
BRP118.026.1/ munayo jātasaṁharṣāḥ sarva eva tapasvinaḥ |
BRP118.026.2/ tataḥ prasannā hy abhavann ṛṣayo 'gastyapūrvakāḥ || 26 ||
BRP118.027.1/ varān dadur yathākāmaṁ sauraye mandagāmine |
BRP118.027.2/ sa prīto brāhmaṇān āha śaniḥ sūryasuto balī || 27 ||
BRP118.028.0/ saurir uvāca:
BRP118.028.1/ maddvāre niyatā ye ca kurvanty aśvatthalambhanam |
BRP118.028.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi syuḥ pīḍā madbhavā na ca || 28 ||
[Page 395
]
BRP118.029.1/ tīrthe cāśvatthasañjñe vai snānaṁ kurvanti ye narāḥ |
BRP118.029.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur aparo varaḥ || 29 ||
BRP118.030.1/ mandavāre tu ye 'śvatthaṁ prātar utthāya mānavāḥ |
BRP118.030.2/ ālabhante ca teṣāṁ vai grahapīḍā vyapohatu || 30 ||
BRP118.031.0/ brahmovāca:
BRP118.031.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham aśvatthaṁ pippalaṁ viduḥ |
BRP118.031.2/ tīrthaṁ śanaiścaraṁ tatra tatrāgastyaṁ ca sāttrikam || 31 ||
BRP118.032.1/ yājñikaṁ cāpi tat tīrthaṁ sāmagaṁ tīrtham eva ca |
BRP118.032.2/ ityādyaṣṭottarāṇy āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa |
BRP118.032.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sattrayāgaphalapradam || 32 ||
119. Chapter 119 :: The plants and Soma
[Note: [ SS 195-196]
BRP119.001.0/ brahmovāca:
BRP119.001.1/ somatīrtham iti khyātaṁ tad apy uktaṁ mahātmabhiḥ |
BRP119.001.2/ tatra snānena dānena somapānaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP119.002.1/ jagatāṁ mātaraḥ pūrvam oṣadhyo jīvasammatāḥ |
BRP119.002.2/ mamāpi mātaro devyaḥ pūrvāsāṁ pūrvavattarāḥ || 2 ||
BRP119.003.1/ āsu pratiṣṭhito dharmaḥ svādhyāyo yajñakarma ca |
BRP119.003.2/ ābhir eva dhṛtaṁ sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram || 3 ||
BRP119.004.1/ aśeṣarogopaśamo bhavaty ābhir asaṁśayam |
BRP119.004.2/ annam etābhir eva syād aśeṣaprāṇarakṣaṇam |
BRP119.004.3/ atrauṣadhyo jagadvandyā mām ūcur anahaṅkṛtāḥ || 4 ||
BRP119.005.0/ oṣadhya ūcuḥ:
BRP119.005.1/ asmākaṁ tvaṁ patiṁ dehi rājānaṁ surasattama || 5 ||
BRP119.006.0/ brahmovāca:
BRP119.006.1/ tac chrutvā vacanaṁ tāsāṁ mayoktā oṣadhīr idam |
BRP119.006.2/ patiṁ prāpsyatha sarvāś ca rājānaṁ prītivardhanam || 6 ||
BRP119.007.1/ rājānam iti tac chrutvā tā mām ūcuḥ punar mune |
BRP119.007.2/ gantavyaṁ kva punaś coktā gautamīṁ yāntu mātaraḥ || 7 ||
BRP119.008.1/ tuṣṭāyām atha tasyāṁ vo rājā syāl lokapūjitaḥ |
BRP119.008.2/ tāś ca gatvā muniśreṣṭha tuṣṭuvur gautamīṁ nadīm || 8 ||
BRP119.009.0/ oṣadhya ūcuḥ:
BRP119.009.1/ kiṁ vākariṣyan bhavavartino janā |
BRP119.009.2/ nānāghasaṅghābhibhavāc ca duḥkhitāḥ |
[Page 396
]
BRP119.009.3/ na cāgamiṣyad bhavatī bhuvaṁ cet |
BRP119.009.4/ puṇyodake gautami śambhukānte || 9 ||
BRP119.010.1/ ko vetti bhāgyaṁ naradehabhājāṁ |
BRP119.010.2/ mahīgatānāṁ saritām adhīśe |
BRP119.010.3/ eṣāṁ mahāpātakasaṅghahantrī |
BRP119.010.4/ tvam amba gaṅge sulabhā sadaiva || 10 ||
BRP119.011.1/ na te vibhūtiṁ nanu vetti ko 'pi |
BRP119.011.2/ trailokyavandye jagadamba gaṅge |
BRP119.011.3/ gaurīsamāliṅgitavigraho 'pi |
BRP119.011.4/ dhatte smarāriḥ śirasāpi yat tvām || 11 ||
BRP119.012.1/ namo 'stu te mātar abhīṣṭadāyini |
BRP119.012.2/ namo 'stu te brahmamaye 'ghanāśini |
BRP119.012.3/ namo 'stu te viṣṇupadābjaniḥsṛte |
BRP119.012.4/ namo 'stu te śambhujaṭāviniḥsṛte || 12 ||
BRP119.013.0/ brahmovāca:
BRP119.013.1/ ity evaṁ stuvatām īśā kiṁ dadāmīty avocata || 13 ||
BRP119.014.0/ oṣadhya ūcuḥ:
BRP119.014.1/ patiṁ dehi jaganmātā rājānam atitejasam || 14 ||
BRP119.015.0/ brahmovāca:
BRP119.015.1/ tadovāca nadī gaṅgā oṣadhīs tā idaṁ vacaḥ || 15 ||
BRP119.016.0/ gaṅgovāca:
BRP119.016.1/ ahaṁ cāmṛtarūpāsmi oṣadhyo mātaro 'mṛtāḥ |
BRP119.016.2/ tādṛśaṁ cāmṛtātmānaṁ patiṁ somaṁ dadāmi vaḥ || 16 ||
BRP119.017.0/ brahmovāca:
BRP119.017.1/ devāś ca ṛṣayo vākyaṁ menire soma eva ca |
BRP119.017.2/ oṣadhyaś cāpi tad vākyaṁ tato jagmuḥ svam ālayam || 17 ||
BRP119.018.1/ yatra cāpur mahauṣadhyo rājānam amṛtātmakam |
BRP119.018.2/ somaṁ samastasantāpapāpasaṅghanivārakam || 18 ||
BRP119.019.1/ somatīrthaṁ tu tat khyātaṁ somapānaphalapradam |
BRP119.019.2/ tatra snānena dānena pitaraḥ svargam āpnuyuḥ || 19 ||
BRP119.020.1/ ya idaṁ śṛṇuyān nityaṁ paṭhed vā bhaktitaḥ smaret |
BRP119.020.2/ dīrgham āyur avāpnoti sa putrī dhanavān bhavet || 20 ||
120. Chapter 120 :: The plants and Soma (cont.)
[Note: [ SS 196-197]
BRP120.001.0/ brahmovāca:
BRP120.001.1/ dhānyatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām |
BRP120.001.2/ subhikṣaṁ kṣemadaṁ puṁsāṁ sarvāpadvinivāraṇam || 1 ||
BRP120.002.1/ oṣadhyaḥ somarājānaṁ patiṁ prāpya mudānvitāḥ |
BRP120.002.2/ ūcuḥ sarvasya lokasya gaṅgāyāś cepsitaṁ vacaḥ || 2 ||
BRP120.003.0/ oṣadhya ūcuḥ:
BRP120.003.1/ vaidikī puṇyagāthāsti yāṁ vai vedavido viduḥ |
BRP120.003.2/ bhūmiṁ sasyavatīṁ kaścin mātaraṁ mātṛsammitām || 3 ||
[Page 397
]
BRP120.004.1/ gaṅgāsamīpe yo dadyāt sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP120.004.2/ bhūmiṁ sasyavatīṁ gāś ca oṣadhīś ca mudānvitaḥ || 4 ||
BRP120.005.1/ viṣṇubrahmeśarūpāya yo dadyād bhaktimān naraḥ |
BRP120.005.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt sarvakāmān avāpnuyāt || 5 ||
BRP120.006.1/ oṣadhyaḥ somarājanyāḥ somaś cāpy oṣadhīpatiḥ |
BRP120.006.2/ iti jñātvā brahmavida oṣadhīr yaḥ pradāsyati || 6 ||
BRP120.007.1/ sarvān kāmān avāpnoti brahmaloke mahīyate |
BRP120.007.2/ tā eva somarājanyāḥ prītāḥ procuḥ punaḥ punaḥ || 7 ||
BRP120.008.0/ oṣadhya ūcuḥ:
BRP120.008.1/ yo 'smān dadāti gaṅgāyāṁ taṁ rājan pārayāmasi |
BRP120.008.2/ tvam uttamaś cauṣadhīśa tvadadhīnaṁ carācaram || 8 ||
BRP120.009.1/ oṣadhayaḥ saṁvadante somena saha rājñā |
BRP120.009.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 9 ||
BRP120.010.1/ vayaṁ ca brahmarūpiṇyaḥ prāṇarūpiṇya eva ca |
BRP120.010.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 10 ||
BRP120.011.1/ asmān dadāti yo nityaṁ brāhmaṇebhyo jitavrataḥ |
BRP120.011.2/ upāstir asti sāsmākaṁ taṁ rājan pārayāmasi || 11 ||
BRP120.012.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ kiñcid asmābhir vyāpṛtaṁ jagat |
BRP120.012.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 12 ||
BRP120.013.1/ havyaṁ kavyaṁ yad amṛtaṁ yat kiñcid upabhujyate |
BRP120.013.2/ tadgarīyaś ca yo dadyāt taṁ rājan pārayāmasi || 13 ||
BRP120.014.1/ ity etāṁ vaidikīṁ gāthāṁ yaḥ śṛṇoti smareta vā |
BRP120.014.2/ paṭhate bhaktim āpannas taṁ rājan pārayāmasi || 14 ||
BRP120.015.0/ brahmovāca:
BRP120.015.1/ yatraiṣā paṭhitā gāthā somena saha rājñā |
BRP120.015.2/ gaṅgātīre cauṣadhībhir dhānyatīrthaṁ tad ucyate || 15 ||
BRP120.016.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham auṣadhyaṁ saumyam eva ca |
BRP120.016.2/ amṛtaṁ vedagāthaṁ ca mātṛtīrthaṁ tathaiva ca || 16 ||
BRP120.017.1/ eṣu snānaṁ japo homo dānaṁ ca pitṛtarpaṇam |
BRP120.017.2/ annadānaṁ tu yaḥ kuryāt tad ānantyāya kalpate || 17 ||
BRP120.018.1/ ṣaṭśatādhikasāhasraṁ tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP120.018.2/ sarvapāpanihantṝṇāṁ sarvasampadvivardhanam || 18 ||
121. Chapter 121 :: Kaṭha and his special gift to his teacher Bharadvāja
[Note: [ SS 197-198]
BRP121.001.0/ brahmovāca:
BRP121.001.1/ vidarbhāsaṅgamaṁ puṇyaṁ revatīsaṅgamaṁ tathā |
BRP121.001.2/ tatra yad vṛttam ākhyāsye yat purāṇavido viduḥ || 1 ||
BRP121.002.1/ bharadvāja iti khyāta ṛṣir āsīt tapodhikaḥ |
BRP121.002.2/ tasya svasā revatīti kurūpā vikṛtasvarā || 2 ||
BRP121.003.1/ tāṁ dṛṣṭvā vikṛtāṁ bhrātā bharadvājaḥ pratāpavān |
BRP121.003.2/ cintayā parayā yukto gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 3 ||
[Page 398
]
BRP121.004.1/ kasmai dadyām imāṁ kanyāṁ svasāraṁ bhīṣaṇākṛtim |
BRP121.004.2/ na kaścit pratigṛhṇāti dātavyā ca svasā tathā || 4 ||
BRP121.005.1/ aho bhūyān na kasyāpi kanyā duḥkhaikakāraṇam |
BRP121.005.2/ maraṇaṁ jīvato 'py asya prāṇinas tu pade pade || 5 ||
BRP121.006.1/ evaṁ vimṛśatas tasya svāśrame cātiśobhane |
BRP121.006.2/ draṣṭuṁ munivaraḥ prāyād bharadvājaṁ yatavratam || 6 ||
BRP121.007.1/ dvyaṣṭavarṣaḥ śubhavapuḥ śānto dānto guṇākaraḥ |
BRP121.007.2/ nāmnā kaṭha iti khyāto bharadvājaṁ nanāma saḥ || 7 ||
BRP121.008.1/ vidhivat pūjya taṁ vipraṁ bharadvājaḥ kaṭhaṁ tadā |
BRP121.008.2/ tasyāgamanakāryaṁ ca papraccha purataḥ sthitaḥ || 8 ||
BRP121.009.1/ kaṭho 'py āha bharadvājaṁ vidyārthy aham upāgataḥ |
BRP121.009.2/ tathā ca darśanākāṅkṣī yad yuktaṁ tad vidhīyatām || 9 ||
BRP121.010.1/ bharadvājaḥ kaṭhaṁ prāha adhīṣva yad abhīpsitam |
BRP121.010.2/ purāṇaṁ smṛtayo vedā dharmasthānāny anekaśaḥ || 10 ||
BRP121.011.1/ sarvaṁ vedmi mahāprājña ruciraṁ vada mā ciram |
BRP121.011.2/ kulīno dharmanirato guruśuśrūṣaṇe rataḥ |
BRP121.011.3/ abhimānī śrutadharaḥ śiṣyaḥ puṇyair avāpyate || 11 ||
BRP121.012.0/ kaṭha uvāca:
BRP121.012.1/ adhyāpayasva bho brahmañ śiṣyaṁ māṁ vītakalmaṣam |
BRP121.012.2/ śuśrūṣaṇarataṁ bhaktaṁ kulīnaṁ satyavādinam || 12 ||
BRP121.013.0/ brahmovāca:
BRP121.013.1/ tathety uktvā bharadvājaḥ prādād vidyām aśeṣataḥ |
BRP121.013.2/ prāptavidyaḥ kaṭhaḥ prīto bharadvājam athābravīt || 13 ||
BRP121.014.0/ kaṭha uvāca:
BRP121.014.1/ iccheyaṁ dakṣiṇāṁ dātuṁ guro tava manaḥpriyām |
BRP121.014.2/ vadasva durlabhaṁ vāpi guro tubhyaṁ namo 'stu te || 14 ||
BRP121.015.1/ vidyāṁ prāpyāpi ye mohāt svaguroḥ pāritoṣikam |
BRP121.015.2/ na prayacchanti nirayaṁ te yānty ācandratārakam || 15 ||
BRP121.016.0/ bharadvāja uvāca:
BRP121.016.1/ gṛhāṇa kanyāṁ vidhivad bhāryāṁ kuru mama svasām |
BRP121.016.2/ asyāṁ prītyā vartitavyaṁ yāceyaṁ dakṣiṇām imām || 16 ||
BRP121.017.0/ kaṭha uvāca:
BRP121.017.1/ bhrātṛvat putravac cāpi śiṣyaḥ syāt tu guroḥ sadā |
BRP121.017.2/ guruś ca pitṛvac ca syāt sambandho 'tra kathaṁ bhavet || 17 ||
BRP121.018.0/ bharadvāja uvāca:
BRP121.018.1/ madvākyaṁ kuru satyaṁ tvaṁ mamājñā tava dakṣiṇā |
BRP121.018.2/ sarvaṁ smṛtvā kaṭhādya tvaṁ revatīṁ bhara tanmanāḥ || 18 ||
BRP121.019.0/ brahmovāca:
BRP121.019.1/ tathety uktvā guror vākyāt kaṭho jagrāha pāṇinā |
BRP121.019.2/ revatīṁ vidhivad dattāṁ tāṁ samīkṣya kaṭhas tv atha || 19 ||
BRP121.020.1/ tatraiva pūjayām āsa deveśaṁ śaṅkaraṁ tadā |
BRP121.020.2/ revatyā rūpasampattyai śivaprītyai ca revatī || 20 ||
BRP121.021.1/ surūpā cārusarvāṅgī na rūpeṇopamīyate |
BRP121.021.2/ abhiṣekodakaṁ tatra revatyā yad viniḥsṛtam || 21 ||
BRP121.022.1/ sābhavat tatra gaṅgāyāṁ tasmāt tannāmato nadī |
BRP121.022.2/ revatīti samākhyātā rūpasaubhāgyadāyinī || 22 ||
[Page 399
]
BRP121.023.1/ punar darbhaiś ca vividhair abhiṣekaṁ cakāra saḥ |
BRP121.023.2/ puṇyarūpatvasaṁsiddhyai vidarbhā tad abhūn nadī || 23 ||
BRP121.024.1/ śraddhayā saṅgame snātvā revatīgaṅgayor naraḥ |
BRP121.024.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate || 24 ||
BRP121.025.1/ tathā vidarbhāgautamyoḥ saṅgame śraddhayā mune |
BRP121.025.2/ snānaṁ karoty asau yāti bhuktiṁ muktiṁ ca tatkṣaṇāt || 25 ||
BRP121.026.1/ ubhayos tīrayos tatra tīrthānāṁ śatam uttamam |
BRP121.026.2/ sarvapāpakṣayakaraṁ sarvasiddhipradāyakam || 26 ||
122. Chapter 122 :: Stories of Dhanvantari and of Indra regaining his kingdom
[Note: [ SS 198-201]
BRP122.001.0/ brahmovāca:
BRP122.001.1/ pūrṇatīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP122.001.2/ tatra snātvā naro 'jñānāt tathāpi śubham āpnuyāt || 1 ||
BRP122.002.1/ pūrṇatīrthasya māhātmyaṁ varṇyate kena jantunā |
BRP122.002.2/ svayaṁ saṁsthīyate yatra cakriṇā ca pinākinā || 2 ||
BRP122.003.1/ purā dhanvantarir nāma kalpādāv āyuṣaḥ sutaḥ |
BRP122.003.2/ iṣṭvā bahuvidhair yajñair aśvamedhapuraḥsaraiḥ || 3 ||
BRP122.004.1/ dattvā dānāny anekāni bhuktvā bhogāṁś ca puṣkalān |
BRP122.004.2/ vijñāya bhogavaiṣamyaṁ paraṁ vairāgyam āśritaḥ || 4 ||
BRP122.005.1/ giriśṛṅge 'mbudheḥ pāre tathā gaṅgānadītaṭe |
BRP122.005.2/ śivaviṣṇvor gṛhe vāpi viśeṣāt puṇyasaṅgame || 5 ||
BRP122.006.1/ taptaṁ hutaṁ ca japtaṁ ca sarvam akṣayatāṁ vrajet |
BRP122.006.2/ dhanvantarir iti jñātvā tatra tepe tapo mahat || 6 ||
BRP122.007.1/ jñānavairāgyasampanno bhīmeśacaraṇāśrayaḥ |
BRP122.007.2/ tapaś cakāra vipulaṁ gaṅgāsāgarasaṅgame || 7 ||
BRP122.008.1/ purā ca nikṛto rājñā raṇaṁ hitvā mahāsuraḥ |
BRP122.008.2/ sahasram ekaṁ varṣāṇāṁ samudraṁ prāviśad bhayāt || 8 ||
BRP122.009.1/ dhanvantarau vanaṁ prāpte rājyaṁ prāpte tu tatsute |
BRP122.009.2/ virāgaṁ ca gate rājñi tataḥ prāyād athārṇavāt || 9 ||
BRP122.010.1/ tapasyantaṁ tamo nāma balavān asuro mune |
BRP122.010.2/ gaṅgātīraṁ samāśritya rājā dhanvantarir yataḥ || 10 ||
BRP122.011.1/ japahomarato nityaṁ brahmajñānaparāyaṇaḥ |
BRP122.011.2/ taṁ ripuṁ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt || 11 ||
BRP122.012.1/ nāśito bahuśo 'nena rājñā balavatā tv aham |
BRP122.012.2/ taṁ ripuṁ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt || 12 ||
BRP122.013.1/ māyayā pramadārūpaṁ kṛtvā rājānam abhyagāt |
BRP122.013.2/ nṛtyagītavatī subhrūr hasantī cārudarśanā || 13 ||
BRP122.014.1/ tāṁ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṁ bahukālaṁ nayānvitām |
BRP122.014.2/ śāntām anuvratāṁ bhaktāṁ kṛpayā cābravīn nṛpaḥ || 14 ||
BRP122.015.0/ nṛpa uvāca:
BRP122.015.1/ kāsi tvaṁ kasya hetor vā vartase gahane vane |
BRP122.015.2/ kaṁ dṛṣṭvā harṣasīva tvaṁ vada kalyāṇi pṛcchate || 15 ||
[Page 400
]
BRP122.016.0/ brahmovāca:
BRP122.016.1/ pramadā cāpi tadvākyaṁ śrutvā rājānam abravīt || 16 ||
BRP122.017.0/ pramadovāca:
BRP122.017.1/ tvayi tiṣṭhati ko loke hetur harṣasya me bhavet |
BRP122.017.2/ aham indrasya yā lakṣmīs tvāṁ dṛṣṭvā kāmasambhṛtam || 17 ||
BRP122.018.1/ harṣāc carāmi purato rājaṁs tava punaḥ punaḥ |
BRP122.018.2/ agaṇyapuṇyavirahād ahaṁ sarvasya durlabhā || 18 ||
BRP122.019.0/ brahmovāca:
BRP122.019.1/ etad vaco niśamyāśu tapas tyaktvā suduṣkaram |
BRP122.019.2/ tām eva manasā dhyāyaṁs tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ || 19 ||
BRP122.020.1/ tadekaśaraṇo rājā babhūva sa yadā tamaḥ |
BRP122.020.2/ antardhānaṁ gato brahman nāśayitvā tapo bṛhat || 20 ||
BRP122.021.1/ etasminn antare 'haṁ vai varān dātuṁ samabhyagām |
BRP122.021.2/ taṁ dṛṣṭvā vihvalībhūtaṁ tapobhraṣṭaṁ yathā mṛtam || 21 ||
BRP122.022.1/ tam āśvāsyātha vividhair hetubhir nṛpasattamam |
BRP122.022.2/ tava śatrus tamo nāma kṛtvā tāṁ tapasaś cyutim || 22 ||
BRP122.023.1/ caritārtho gato rājan na tvaṁ śocitum arhasi |
BRP122.023.2/ ānandayanti pramadās tāpayanti ca mānavam || 23 ||
BRP122.024.1/ sarvā eva viśeṣeṇa kim u māyāmayī tu sā |
BRP122.024.2/ tataḥ kṛtāñjalī rājā mām āha vigatabhramaḥ || 24 ||
BRP122.025.0/ rājovāca:
BRP122.025.1/ kiṁ karomi kathaṁ brahmaṁs tapasaḥ pāram āpnuyām || 25 ||
BRP122.026.0/ brahmovāca:
BRP122.026.1/ tatas tasyottaraṁ prādāṁ devadevaṁ janārdanam |
BRP122.026.2/ stuhi sarvaprayatnena tataḥ siddhim avāpsyasi || 26 ||
BRP122.027.1/ sa hy aśeṣajagatsraṣṭā vedavedyaḥ purātanaḥ |
BRP122.027.2/ sarvārthasiddhidaḥ puṁsāṁ nānyo 'sti bhuvanatraye || 27 ||
BRP122.028.1/ sa jagāma nagaśreṣṭhaṁ himavantaṁ nṛpottamaḥ |
BRP122.028.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā viṣṇuṁ tuṣṭāva bhaktitaḥ || 28 ||
BRP122.029.0/ dhanvantarir uvāca:
BRP122.029.1/ jaya viṣṇo jayācintya jaya jiṣṇo jayācyuta |
BRP122.029.2/ jaya gopāla lakṣmīśa jaya kṛṣṇa jaganmaya || 29 ||
BRP122.030.1/ jaya bhūtapate nātha jaya pannagaśāyine |
BRP122.030.2/ jaya sarvaga govinda jaya viśvakṛte namaḥ || 30 ||
BRP122.031.1/ jaya viśvabhuje deva jaya viśvadhṛte namaḥ |
BRP122.031.2/ jayeśa sadasat tvaṁ vai jaya mādhava dharmiṇe || 31 ||
BRP122.032.1/ jaya kāmada kāma tvaṁ jaya rāma guṇārṇava |
BRP122.032.2/ jaya puṣṭida puṣṭīśa jaya kalyāṇadāyine || 32 ||
BRP122.033.1/ jaya bhūtapa bhūteśa jaya mānavidhāyine |
BRP122.033.2/ jaya karmada karma tvaṁ jaya pītāmbaracchada || 33 ||
BRP122.034.1/ jaya sarveśa sarvas tvaṁ jaya maṅgalarūpiṇe |
BRP122.034.2/ jaya sattvādhināthāya jaya vedavide namaḥ || 34 ||
BRP122.035.1/ jaya janmada janmistha paramātman namo 'stu te |
BRP122.035.2/ jaya muktida muktis tvaṁ jaya bhuktida keśava || 35 ||
BRP122.036.1/ jaya lokada lokeśa jaya pāpavināśana |
BRP122.036.2/ jaya vatsala bhaktānāṁ jaya cakradhṛte namaḥ || 36 ||
[Page 401
]
BRP122.037.1/ jaya mānada mānas tvaṁ jaya lokanamaskṛta |
BRP122.037.2/ jaya dharmada dharmas tvaṁ jaya saṁsārapāraga || 37 ||
BRP122.038.1/ jaya annada annaṁ tvaṁ jaya vācaspate namaḥ |
BRP122.038.2/ jaya śaktida śaktis tvaṁ jaya jaitravaraprada || 38 ||
BRP122.039.1/ jaya yajñada yajñas tvaṁ jaya padmadalekṣaṇa |
BRP122.039.2/ jaya dānada dānaṁ tvaṁ jaya kaiṭabhasūdana || 39 ||
BRP122.040.1/ jaya kīrtida kīrtis tvaṁ jaya mūrtida mūrtidhṛk |
BRP122.040.2/ jaya saukhyada saukhyātmañ jaya pāvanapāvana || 40 ||
BRP122.041.1/ jaya śāntida śāntis tvaṁ jaya śaṅkarasambhava |
BRP122.041.2/ jaya pānada pānas tvaṁ jaya jyotiḥsvarūpiṇe || 41 ||
BRP122.042.1/ jaya vāmana vitteśa jaya dhūmapatākine |
BRP122.042.2/ jaya sarvasya jagato dātṛmūrte namo 'stu te || 42 ||
BRP122.043.1/ tvam eva lokatrayavartijīva BRP122.043.2/ nikāyasaṅkleśavināśadakṣa |
BRP122.043.3/ śrīpuṇḍarīkākṣa kṛpānidhe tvaṁ |
BRP122.043.4/ nidhehi pāṇiṁ mama mūrdhni viṣṇo || 43 ||
BRP122.044.0/ brahmovāca:
BRP122.044.1/ evaṁ stuvantaṁ bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP122.044.2/ vareṇa cchandayām āsa sarvakāmasamṛddhidaḥ || 44 ||
BRP122.045.1/ dhanvantariḥ prītamanā varadānena cakriṇaḥ |
BRP122.045.2/ varadānāya deveśaṁ govindaṁ saṁsthitaṁ puraḥ || 45 ||
BRP122.046.1/ tam āha nṛpatiḥ prahvaḥ surarājyaṁ mamepsitam |
BRP122.046.2/ tac ca dattaṁ tvayā viṣṇo prāpto 'smi kṛtakṛtyatām || 46 ||
BRP122.047.1/ stutaḥ sampūjito viṣṇus tatraivāntaradhīyata |
BRP122.047.2/ tathaiva tridaśeśatvam avāpa nṛpatiḥ kramāt || 47 ||
BRP122.048.1/ prāgarjitānekakarmaparipākavaśāt tataḥ |
BRP122.048.2/ triḥkṛtvo nāśam agamat sahasrākṣaḥ svakāt padāt || 48 ||
BRP122.049.1/ nahuṣād vṛtrahatyāyāḥ sindhusenavadhāt tataḥ |
BRP122.049.2/ ahalyāyāṁ ca gamanād yena kena ca hetunā || 49 ||
BRP122.050.1/ smāraṁ smāraṁ tat tad indraś cintāsantāpadurmanāḥ |
BRP122.050.2/ tataḥ surapatiḥ prāha vācaspatim idaṁ vacaḥ || 50 ||
BRP122.051.0/ indra uvāca:
BRP122.051.1/ hetunā kena vāgīśa bhraṣṭarājyo bhavāmy aham |
BRP122.051.2/ madhye madhye padabhraṁśād varaṁ niḥśrīkatā nṛṇām || 51 ||
BRP122.052.1/ gahanāṁ karmaṇāṁ jīvagatiṁ ko vetti tattvataḥ |
BRP122.052.2/ rahasyaṁ sarvabhāvānāṁ jñātuṁ nānyaḥ pragalbhate || 52 ||
BRP122.053.0/ brahmovāca:
BRP122.053.1/ bṛhaspatir hariṁ prāha brahmāṇaṁ pṛccha gaccha tam |
BRP122.053.2/ sa tu jānāti yad bhūtaṁ bhaviṣyac cāpi vartanam || 53 ||
BRP122.054.1/ sa tu vakṣyati yenedaṁ jātaṁ tac ca mahāmate |
BRP122.054.2/ tāv āgatya mahāprājñau namaskṛtya mamāntikam |
BRP122.054.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mām ūcatur idaṁ vacaḥ || 54 ||
BRP122.055.0/ indrabṛhaspatī ūcatuḥ:
BRP122.055.1/ bhagavan kena doṣeṇa śacībhartā udāradhīḥ |
BRP122.055.2/ rājyāt prabhraśyate nātha saṁśayaṁ chettum arhasi || 55 ||
[Page 402
]
BRP122.056.0/ brahmovāca:
BRP122.056.1/ tadāham abravaṁ brahmaṁś ciraṁ dhyātvā bṛhaspatim |
BRP122.056.2/ khaṇḍadharmākhyadoṣeṇa tena rājyapadāc cyutaḥ || 56 ||
BRP122.057.1/ deśakālādidoṣeṇa śraddhāmantraviparyayāt |
BRP122.057.2/ yathāvaddakṣiṇādānād asaddravyapradānataḥ || 57 ||
BRP122.058.1/ devabhūdevatāvajñāpātakāc ca viśeṣataḥ |
BRP122.058.2/ yat khaṇḍatvaṁ svadharmasya dehinām upajāyate || 58 ||
BRP122.059.1/ tenātimānasas tāpaḥ padahāniś ca dustyajā |
BRP122.059.2/ kṛto 'pi dharmo 'niṣṭāya jāyate kṣubdhacetasā || 59 ||
BRP122.060.1/ kāryasya na bhavet siddhyai tasmād avyākulāya ca |
BRP122.060.2/ asampūrṇe svadharme hi kim aniṣṭaṁ na jāyate || 60 ||
BRP122.061.1/ tābhyāṁ yat pūrvavṛttāntaṁ tad apy uktaṁ mayānagha |
BRP122.061.2/ āyuṣas tu sutaḥ śrīmān dhanvantarir udāradhīḥ || 61 ||
BRP122.062.1/ tamasā ca kṛtaṁ vighnaṁ viṣṇunā tac ca nāśitam |
BRP122.062.2/ pūrvajanmasu vṛttāntam ityādi parikīrtitam || 62 ||
BRP122.063.1/ tac chrutvā vismitau cobhau mām eva punar ūcatuḥ || 63 ||
BRP122.064.0/ indrabṛhaspatī ūcatuḥ:
BRP122.064.1/ taddoṣapratibandhas tu kena syāt surasattama || 64 ||
BRP122.065.0/ brahmovāca:
BRP122.065.1/ punar dhyātvā tāv avadaṁ śrūyatāṁ doṣakārakam |
BRP122.065.2/ kāraṇaṁ sarvasiddhīnāṁ duḥkhasaṁsāratāraṇam || 65 ||
BRP122.066.1/ śaraṇaṁ taptacittānāṁ nirvāṇaṁ jīvatām api |
BRP122.066.2/ gatvā tu gautamīṁ devīṁ stūyetāṁ hariśaṅkarau || 66 ||
BRP122.067.1/ nopāyo 'nyo 'sti saṁśuddhyai tau tāṁ hitvā jagattraye |
BRP122.067.2/ tadaiva jagmatur ubhau gautamīṁ munisattama |
BRP122.067.3/ snātau kṛtakṣaṇau cobhau devau tuṣṭuvatur mudā || 67 ||
BRP122.068.0/ indra uvāca:
BRP122.068.1/ namo matsyāya kūrmāya varāhāya namo namaḥ |
BRP122.068.2/ narasiṁhāya devāya vāmanāya namo namaḥ || 68 ||
BRP122.069.1/ namo 'stu hayarūpāya trivikrama namo 'stu te |
BRP122.069.2/ namo 'stu buddharūpāya rāmarūpāya kalkine || 69 ||
BRP122.070.1/ anantāyācyutāyeśa jāmadagnyāya te namaḥ |
BRP122.070.2/ varuṇendrasvarūpāya yamarūpāya te namaḥ || 70 ||
BRP122.071.1/ parameśāya devāya namas trailokyarūpiṇe |
BRP122.071.2/ bibhratsarasvatīṁ vaktre sarvajño 'si namo 'stu te || 71 ||
BRP122.072.1/ lakṣmīvān asy ato lakṣmīṁ bibhrad vakṣasi cānagha |
BRP122.072.2/ bahubāhūrupādas tvaṁ bahukarṇākṣiśīrṣakaḥ |
BRP122.072.3/ tvām eva sukhinaṁ prāpya bahavaḥ sukhino 'bhavan || 72 ||
BRP122.073.1/ tāvan niḥśrīkatā puṁsāṁ mālinyaṁ dainyam eva vā |
BRP122.073.2/ yāvan na yānti śaraṇaṁ hare tvāṁ karuṇārṇavam || 73 ||
BRP122.074.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP122.074.1/ sūkṣmaṁ paraṁ jotir anantarūpam |
BRP122.074.2/ oṅkāramātraṁ prakṛteḥ paraṁ yat |
BRP122.074.3/ cidrūpam ānandamayaṁ samastam |
BRP122.074.4/ evaṁ vadantīśa mumukṣavas tvām || 74 ||
[Page 403
]
BRP122.075.1/ ārādhayanty atra bhavantam īśaṁ |
BRP122.075.2/ mahāmakhaiḥ pañcabhir apy akāmāḥ |
BRP122.075.3/ saṁsārasindhoḥ param āptakāmā |
BRP122.075.4/ viśanti divyaṁ bhuvanaṁ vapus te || 75 ||
BRP122.076.1/ sarveṣu sattveṣu samatvabuddhyā |
BRP122.076.2/ saṁvīkṣya ṣaṭsūrmiṣu śāntabhāvāḥ |
BRP122.076.3/ jñānena te karmaphalāni hitvā |
BRP122.076.4/ dhyānena te tvāṁ praviśanti śambho || 76 ||
BRP122.077.1/ na jātidharmāṇi na vedaśāstraṁ |
BRP122.077.2/ na dhyānayogo na samādhidharmaḥ |
BRP122.077.3/ rudraṁ śivaṁ śaṅkaraṁ śānticittaṁ |
BRP122.077.4/ bhaktyā devaṁ somam ahaṁ namasye || 77 ||
BRP122.078.1/ mūrkho 'pi śambho tava pādabhaktyā |
BRP122.078.2/ samāpnuyān muktimayīṁ tanuṁ te |
BRP122.078.3/ jñāneṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva |
BRP122.078.4/ dhyāneṣu homeṣu mahāphaleṣu || 78 ||
BRP122.079.1/ sampannam etat phalam uttamaṁ yat |
BRP122.079.2/ someśvare bhaktir aharniśaṁ yat |
BRP122.079.3/ sarvasya jīvasya sadā priyasya |
BRP122.079.4/ phalasya dṛṣṭasya tathā śrutasya || 79 ||
BRP122.080.1/ svargasya mokṣasya jagannivāsa |
BRP122.080.2/ sopānapaṅktis tava bhaktir eṣā |
BRP122.080.3/ tvatpādasamprāptiphalāptaye tu |
BRP122.080.4/ sopānapaṅktiṁ na vadanti dhīrāḥ || 80 ||
BRP122.081.1/ tasmād dayālo mama bhaktir astu |
BRP122.081.2/ naivāsty upāyas tava rūpasevā |
BRP122.081.3/ ātmīyam ālokya mahattvam īśa |
BRP122.081.4/ pāpeṣu cāsmāsu kuru prasādam || 81 ||
BRP122.082.1/ sthūlaṁ ca sūkṣmaṁ tvam anādi nityaṁ |
BRP122.082.2/ pitā ca mātā yad asac ca sac ca |
BRP122.082.3/ evaṁ stuto yaḥ śrutibhiḥ purāṇair |
BRP122.082.4/ namāmi someśvaram īśitāram || 82 ||
BRP122.083.0/ brahmovāca:
BRP122.083.1/ tataḥ prītau hariharāv ūcatus tridaśeśvarau || 83 ||
BRP122.084.0/ hariharāv ūcatuḥ:
BRP122.084.1/ vriyatāṁ yan manobhīṣṭaṁ yad varaṁ cātidurlabham || 84 ||
BRP122.085.0/ brahmovāca:
BRP122.085.1/ indraḥ prāha sureśānaṁ madrājyaṁ tu punaḥ punaḥ |
BRP122.085.2/ jāyate bhraśyate caiva tat pāpam upaśāmyatām || 85 ||
BRP122.086.1/ yathā sthiro 'haṁ rājye syāṁ sarvaṁ syān niścalaṁ mama |
BRP122.086.2/ suprītau yadi deveśau sarvaṁ syān niścalaṁ sadā || 86 ||
BRP122.087.1/ tatheti harivākyaṁ tāv abhinandyedam ūcatuḥ |
BRP122.087.2/ paraṁ prasādam āpannau tāv ālokya smitānanau || 87 ||
BRP122.088.1/ nirapāyanirādhāranirvikārasvarūpiṇau |
BRP122.088.2/ śaraṇyau sarvalokānāṁ bhuktimuktipradāv ubhau || 88 ||
[Page 404
]
BRP122.089.0/ hariharāv ūcatuḥ:
BRP122.089.1/ tridaivatyaṁ mahātīrthaṁ gautamī vāñchitapradā |
BRP122.089.2/ tasyām anena mantreṇa kurutāṁ snānam ādarāt || 89 ||
BRP122.090.1/ abhiṣekaṁ mahendrasya maṅgalāya bṛhaspatiḥ |
BRP122.090.2/ karotu saṁsmarann āvāṁ sampadāṁ sthairyasiddhaye || 90 ||
BRP122.091.1/ iha janmani pūrvasmin yat kiñcit sukṛtaṁ kṛtam |
BRP122.091.2/ tat sarvaṁ pūrṇatām etu godāvari namo 'stu te || 91 ||
BRP122.092.1/ evaṁ smṛtvā tu yaḥ kaścid gautamyāṁ snānam ācaret |
BRP122.092.2/ āvābhyāṁ tu prasādena dharmaḥ sampūrṇatām iyāt |
BRP122.092.3/ pūrvajanmakṛtād doṣāt sa muktaḥ puṇyavān bhavet || 92 ||
BRP122.093.0/ brahmovāca:
BRP122.093.1/ tatheti cakratuḥ prītau surendradhiṣaṇau tataḥ |
BRP122.093.2/ mahābhiṣekam indrasya cakāra dyusadāṁ guruḥ || 93 ||
BRP122.094.1/ tenābhūd yā nadī puṇyā maṅgalety uditā tu sā |
BRP122.094.2/ tayā ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāḥ śubhadas tv asau || 94 ||
BRP122.095.1/ indreṇa saṁstuto viṣṇuḥ pratyakṣo 'bhūj jaganmayaḥ |
BRP122.095.2/ trilokasammitāṁ śakro bhūmiṁ lebhe jagatpateḥ || 95 ||
BRP122.096.1/ tannāmnā cāpi vikhyāto govinda iti tatra ca |
BRP122.096.2/ trilokasammitā labdhā tena gaur vajradhāriṇā || 96 ||
BRP122.097.1/ dattā ca hariṇā tatra govindas tad abhūd dhariḥ |
BRP122.097.2/ trailokyarājyaṁ yat prāptaṁ hariṇā ca harer mune || 97 ||
BRP122.098.1/ niścalaṁ yena sañjātaṁ devadevān maheśvarāt |
BRP122.098.2/ bṛhaspatir devagurur yatrāstauṣīn maheśvaram || 98 ||
BRP122.099.1/ rājyasya sthirabhāvāya devendrasya mahātmanaḥ |
BRP122.099.2/ siddheśvaras tatra devo liṅgaṁ tu tridaśārcitam || 99 ||
BRP122.100.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ govindam iti viśrutam |
BRP122.100.2/ maṅgalāsaṅgamaṁ caiva pūrṇatīrthaṁ tataḥ param || 100 ||
BRP122.101.1/ indratīrtham iti khyātaṁ bārhaspatyaṁ ca viśrutam |
BRP122.101.2/ yatra siddheśvaro devo viṣṇur govinda eva ca || 101 ||
BRP122.102.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca yat kiñcit sukṛtārjanam |
BRP122.102.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt pitṝṇām ativallabham || 102 ||
BRP122.103.1/ śṛṇoti yaś cāpi paṭhed yaś ca smarati nityaśaḥ |
BRP122.103.2/ tasya tīrthasya māhātmyaṁ bhraṣṭarājyapradāyakam || 103 ||
BRP122.104.1/ saptatriṁśat sahasrāṇi tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP122.104.2/ ubhayor muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām || 104 ||
BRP122.105.1/ na pūrṇatīrthasadṛśaṁ tīrtham asti mahāphalam |
BRP122.105.2/ niṣphalaṁ tasya janmādi yo na seveta tan naraḥ || 105 ||
123. Chapter 123 :: Story of Daśaratha and his dutiful son Rāma
[Page 405
]
[Note: [ SS 201-206]
BRP123.001.0/ brahmovāca:
BRP123.001.1/ rāmatīrtham iti khyātaṁ bhrūṇahatyāvināśanam |
BRP123.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP123.002.1/ ikṣvākuvaṁśaprabhavaḥ kṣatriyo lokaviśrutaḥ |
BRP123.002.2/ balavān matimāñ śūro yathā śakraḥ purandaraḥ || 2 ||
BRP123.003.1/ pitṛpaitāmahaṁ rājyaṁ kurvann āste yathā baliḥ |
BRP123.003.2/ tasya tisro mahiṣyaḥ syū rājño daśarathasya hi || 3 ||
BRP123.004.1/ kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mahāmate |
BRP123.004.2/ etāḥ kulīnāḥ subhagā rūpalakṣaṇasaṁyutāḥ || 4 ||
BRP123.005.1/ tasmin rājani rājye tu sthite 'yodhyāpatau mune |
BRP123.005.2/ vasiṣṭhe brahmavicchreṣṭhe purodhasi viśeṣataḥ || 5 ||
BRP123.006.1/ na ca vyādhir na durbhikṣaṁ na cāvṛṣṭir na cādhayaḥ |
BRP123.006.2/ brahmakṣatraviśāṁ nityaṁ śūdrāṇāṁ ca viśeṣataḥ || 6 ||
BRP123.007.1/ āśramāṇāṁ tu sarveṣām ānando 'bhūt pṛthak pṛthak |
BRP123.007.2/ tasmiñ śāsati rājendra ikṣvākūṇāṁ kulodvahe || 7 ||
BRP123.008.1/ devānāṁ dānavānāṁ tu rājyārthe vigraho 'bhavat |
BRP123.008.2/ kvāpi tatra jayaṁ prāpur devāḥ kvāpi tathetare || 8 ||
BRP123.009.1/ evaṁ pravartamāne tu trailokyam atipīḍitam |
BRP123.009.2/ abhūn nārada tatrāham avadaṁ daityadānavān || 9 ||
BRP123.010.1/ devāṁś cāpi viśeṣeṇa na kṛtaṁ tair madīritam |
BRP123.010.2/ punaś ca saṅgaras teṣāṁ babhūva sumahān mithaḥ || 10 ||
BRP123.011.1/ viṣṇuṁ gatvā surāḥ procus tatheśānaṁ jaganmayam |
BRP123.011.2/ tāv ūcatur ubhau devān asurān daityadānavān || 11 ||
BRP123.012.1/ tapasā balino yāntu punaḥ kurvantu saṅgaram |
BRP123.012.2/ tathety āhur yayuḥ sarve tapase niyatavratāḥ || 12 ||
BRP123.013.1/ yayus tu rākṣasān devāḥ punas te matsarānvitāḥ |
BRP123.013.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgaro 'bhūt sudāruṇaḥ || 13 ||
BRP123.014.1/ na tatra devā jetāro naiva daityāś ca dānavāḥ |
BRP123.014.2/ saṁyuge vartamāne tu vāg uvācāśarīriṇī || 14 ||
BRP123.015.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP123.015.1/ yeṣāṁ daśaratho rājā te jetāro na cetare || 15 ||
BRP123.016.0/ brahmovāca:
BRP123.016.1/ iti śrutvā jayāyobhau jagmatur devadānavau |
BRP123.016.2/ tatra vāyus tvaran prāpto rājānam avadat tadā || 16 ||
BRP123.017.0/ vāyur uvāca:
BRP123.017.1/ āgantavyaṁ tvayā rājan devadānavasaṅgare |
BRP123.017.2/ yatra rājā daśaratho jayas tatreti viśrutam || 17 ||
BRP123.018.1/ tasmāt tvaṁ devapakṣe syā bhaveyur jayinaḥ surāḥ || 18 ||
BRP123.019.0/ brahmovāca:
BRP123.019.1/ tad vāyuvacanaṁ śrutvā rājā daśaratho nṛpaḥ |
BRP123.019.2/ āgamyate mayā satyaṁ gaccha vāyo yathāsukham || 19 ||
BRP123.020.1/ gate vāyau tadā daityā ājagmur bhūpatiṁ prati |
BRP123.020.2/ te 'py ūcur bhagavann asmatsāhāyyaṁ kartum arhasi || 20 ||
BRP123.021.1/ rājan daśaratha śrīman vijayas tvayi saṁsthitaḥ |
BRP123.021.2/ tasmāt tvaṁ vai daityapateḥ sāhāyyaṁ kartum arhasi || 21 ||
[Page 406
]
BRP123.022.1/ tataḥ provāca nṛpatir vāyunā prārthitaḥ purā |
BRP123.022.2/ pratijñātaṁ mayā tac ca yāntu daityāś ca dānavāḥ || 22 ||
BRP123.023.1/ sa tu rājā tathā cakre gatvā caiva triviṣṭapam |
BRP123.023.2/ yuddhaṁ cakre tathā daityair dānavaiḥ saha rākṣasaiḥ || 23 ||
BRP123.024.1/ paśyatsu devasaṅgheṣu namucer bhrātaras tadā |
BRP123.024.2/ vividhur niśitair bāṇair athākṣaṁ nṛpates tathā || 24 ||
BRP123.025.1/ bhinnākṣaṁ taṁ rathaṁ rājā na jānāti sa sambhramāt |
BRP123.025.2/ rājāntike sthitā subhrūḥ kaikeyyājñāyi nārada || 25 ||
BRP123.026.1/ na jñāpitaṁ tayā rājñe svayam ālokya suvratā |
BRP123.026.2/ bhagnam akṣaṁ samālakṣya cakre hastaṁ tadā svakam || 26 ||
BRP123.027.1/ akṣavan muniśārdūla tad etan mahad adbhutam |
BRP123.027.2/ rathena rathināṁ śreṣṭhas tayā dattakareṇa ca || 27 ||
BRP123.028.1/ jitavān daityadanujān devaiḥ prāpya varān bahūn |
BRP123.028.2/ tato devair anujñātas tv ayodhyāṁ punar abhyagāt || 28 ||
BRP123.029.1/ sa tu madhye mahārājo mārge vīkṣya tadā priyām |
BRP123.029.2/ kaikeyyāḥ karma tad dṛṣṭvā vismayaṁ paramaṁ gataḥ || 29 ||
BRP123.030.1/ tatas tasyai varān prādāt trīṁs tu nārada sā api |
BRP123.030.2/ anumānya nṛpaproktaṁ kaikeyī vākyam abravīt || 30 ||
BRP123.031.0/ kaikeyy uvāca:
BRP123.031.1/ tvayi tiṣṭhantu rājendra tvayā dattā varā amī || 31 ||
BRP123.032.0/ brahmovāca:
BRP123.032.1/ vibhūṣaṇāni rājendro dattvā sa priyayā saha |
BRP123.032.2/ rathena vijayī rājā yayau svanagaraṁ sukhī || 32 ||
BRP123.033.1/ yoṣitāṁ kim adeyaṁ hi priyāṇām ucitāgame |
BRP123.033.2/ sa kadācid daśaratho mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ || 33 ||
BRP123.034.1/ aṭann araṇye śarvaryāṁ vāribandham athākarot |
BRP123.034.2/ saptavyasanahīnena bhavitavyaṁ tu bhūbhujā || 34 ||
BRP123.035.1/ iti jānann api ca tac cakāra tu vidher vaśāt |
BRP123.035.2/ gartaṁ praviśya pānārtham āgatān niśitaiḥ śaraiḥ || 35 ||
BRP123.036.1/ mṛgān hanti mahābāhuḥ śṛṇu kālaviparyayam |
BRP123.036.2/ gartaṁ praviṣṭe nṛpatau tasminn eva nagottame || 36 ||
BRP123.037.1/ vṛddho vaiśravaṇo nāma na śṛṇoti na paśyati |
BRP123.037.2/ tasya bhāryā tathābhūtā tāv abrūtāṁ tadā sutam || 37 ||
BRP123.038.0/ mātāpitarāv ūcatuḥ:
BRP123.038.1/ āvāṁ tṛṣārtau rātriś ca kṛṣṇā cāpi pravartate |
BRP123.038.2/ vṛddhānāṁ jīvitaṁ kṛtsnaṁ bālas tvam asi putraka || 38 ||
BRP123.039.1/ andhānāṁ badhirāṇāṁ ca vṛddhānāṁ dhik ca jīvitam |
BRP123.039.2/ jarājarjaradehānāṁ dhig dhik putraka jīvitam || 39 ||
BRP123.040.1/ tāvat pumbhir jīvitavyaṁ yāval lakṣmīr dṛḍhaṁ vapuḥ |
BRP123.040.2/ yāvad ājñāpratihatā tīrthādāv anyathā mṛtiḥ || 40 ||
BRP123.041.0/ brahmovāca:
BRP123.041.1/ ity etad vacanaṁ śrutvā vṛddhayor guruvatsalaḥ |
BRP123.041.2/ putraḥ provāca tad duḥkhaṁ girā madhurayā haran || 41 ||
BRP123.042.0/ putra uvāca:
BRP123.042.1/ mayi jīvati kiṁ nāma yuvayor duḥkham īdṛśam |
BRP123.042.2/ na haraty ātmajaḥ pitror yaś caritrair manorujam || 42 ||
[Page 407
]
BRP123.043.1/ tena kiṁ tanujeneha kulodvegavidhāyinā || 43 ||
BRP123.044.0/ brahmovāca:
BRP123.044.1/ ity uktvā pitarau natvā tāv āśvāsya mahāmanāḥ |
BRP123.044.2/ taruskandhe samāropya vṛddhau ca pitarau tadā || 44 ||
BRP123.045.1/ haste gṛhītvā kalaśaṁ jagāma ṛṣiputrakaḥ |
BRP123.045.2/ sa ṛṣir na tu rājānaṁ jānāti nṛpatir dvijam || 45 ||
BRP123.046.1/ ubhau sarabhasau tatra dvijo vāri samāviśat |
BRP123.046.2/ satvaraṁ kalaśe nyubje vāri gṛhṇantam āśugaiḥ || 46 ||
BRP123.047.1/ dvijaṁ rājā dvipaṁ matvā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
BRP123.047.2/ vanadvipo 'pi bhūpānām avadhyas tad vidann api || 47 ||
BRP123.048.1/ vivyādha taṁ nṛpaḥ kuryān na kiṁ kiṁ vidhivañcitaḥ |
BRP123.048.2/ sa viddho marmadeśe tu duḥkhito vākyam abravīt || 48 ||
BRP123.049.0/ dvija uvāca:
BRP123.049.1/ kenedaṁ duḥkhadaṁ karma kṛtaṁ sadbrāhmaṇasya me |
BRP123.049.2/ maitro brāhmaṇa ity ukto nāparādho 'sti kaścana || 49 ||
BRP123.050.0/ brahmovāca:
BRP123.050.1/ tad etad vacanaṁ śrutvā muner ārtasya bhūpatiḥ |
BRP123.050.2/ niśceṣṭaś ca nirutsāho śanais taṁ deśam abhyagāt || 50 ||
BRP123.051.1/ taṁ tu dṛṣṭvā dvijavaraṁ jvalantam iva tejasā |
BRP123.051.2/ asāv apy abhavat tatra saśalya iva mūrcchitaḥ || 51 ||
BRP123.052.1/ ātmānam ātmanā kṛtvā sthiraṁ rājābravīd idam || 52 ||
BRP123.053.0/ rājovāca:
BRP123.053.1/ ko bhavān dvijaśārdūla kimartham iha cāgataḥ |
BRP123.053.2/ vada pāpakṛte mahyaṁ vada me niṣkṛtiṁ parām || 53 ||
BRP123.054.1/ brahmahā varṇibhiḥ kintu śvapacair api jātucit |
BRP123.054.2/ na spraṣṭavyo mahābuddhe draṣṭavyo na kadācana || 54 ||
BRP123.055.0/ brahmovāca:
BRP123.055.1/ tad rājavacanaṁ śrutvā muniputro 'bravīd vacaḥ || 55 ||
BRP123.056.0/ muniputra uvāca:
BRP123.056.1/ utkramiṣyanti me prāṇā ato vakṣyāmi kiñcana |
BRP123.056.2/ svacchandavṛttitājñāne viddhi pākaṁ ca karmaṇām || 56 ||
BRP123.057.1/ ātmārthaṁ tu na śocāmi vṛddhau tu pitarau mama |
BRP123.057.2/ tayoḥ śuśrūṣakaḥ kaḥ syād andhayor ekaputrayoḥ || 57 ||
BRP123.058.1/ vinā mayā mahāraṇye kathaṁ tau jīvayiṣyataḥ |
BRP123.058.2/ mamābhāgyam aho kīdṛk pitṛśuśrūṣaṇe kṣatiḥ || 58 ||
BRP123.059.1/ jātā me 'dya vinā prāṇair hā vidhe kiṁ kṛtaṁ tvayā |
BRP123.059.2/ tathāpi gaccha tatra tvaṁ gṛhītakalaśas tvaran || 59 ||
BRP123.060.1/ tābhyāṁ dehy udapānaṁ tvaṁ yathā tau na mariṣyataḥ || 60 ||
BRP123.061.0/ brahmovāca:
BRP123.061.1/ ity evaṁ bruvatas tasya gatāḥ prāṇā mahāvane |
BRP123.061.2/ visṛjya saśaraṁ cāpam ādāya kalaśaṁ nṛpaḥ || 61 ||
BRP123.062.1/ tatrāgāt sa tu vegena yatra vṛddhau mahāvane |
BRP123.062.2/ vṛddhau cāpi tadā rātrau tāv anyonyaṁ samūcatuḥ || 62 ||
BRP123.063.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:
BRP123.063.1/ udvignaḥ kupito vā syād athavā bhakṣitaḥ katham |
BRP123.063.2/ na prāptaś cāvayor yaṣṭiḥ kiṁ kurmaḥ kā gatir bhavet || 63 ||
[Page 408
]
BRP123.064.1/ na kopi tādṛśaḥ putro vidyate sacarācare |
BRP123.064.2/ yaḥ pitror anyathā vākyaṁ na karoty api ninditaḥ || 64 ||
BRP123.065.1/ vajrād api kaṭhoraṁ vā jīvitaṁ tam apaśyatoḥ |
BRP123.065.2/ śīghraṁ na yānti yat prāṇās tadekāyattajīvayoḥ || 65 ||
BRP123.066.0/ brahmovāca:
BRP123.066.1/ evaṁ bahuvidhā vāco vṛddhayor vadator vane |
BRP123.066.2/ tadā daśaratho rājā śanais taṁ deśam abhyagāt || 66 ||
BRP123.067.1/ pādasañcāraśabdena menāte sutam āgatam || 67 ||
BRP123.068.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:
BRP123.068.1/ kuto vatsa cirāt prāptas tvaṁ dṛṣṭis tvaṁ parāyaṇam |
BRP123.068.2/ na brūṣe kintu ruṣṭo 'si vṛddhayor andhayoḥ sutaḥ || 68 ||
BRP123.069.0/ brahmovāca:
BRP123.069.1/ saśalya iva duḥkhārtaḥ śocan duṣkṛtam ātmanaḥ |
BRP123.069.2/ sa bhīta iva rājendras tāv uvācātha nārada || 69 ||
BRP123.070.1/ udapānaṁ ca kurutāṁ tac chrutvā nṛpabhāṣitam |
BRP123.070.2/ nāyaṁ vaktā suto 'smākaṁ ko bhavāṁs tat purā vada || 70 ||
BRP123.071.1/ paścāt pibāvaḥ pānīyaṁ tato rājābravīc ca tau || 71 ||
BRP123.072.0/ rājovāca:
BRP123.072.1/ tatra tiṣṭhati vāṁ putro yatra vārisamāśrayaḥ || 72 ||
BRP123.073.0/ brahmovāca:
BRP123.073.1/ tac chrutvocatur ārtau tau satyaṁ brūhi na cānyathā |
BRP123.073.2/ ācacakṣe tato rājā sarvam eva yathātatham || 73 ||
BRP123.074.1/ tatas tu patitau vṛddhau tatrāvāṁ naya mā spṛśa |
BRP123.074.2/ brahmaghnasparśanaṁ pāpaṁ na kadācid vinaśyati || 74 ||
BRP123.075.1/ ninye vai śravaṇaṁ vṛddhaṁ sabhāryaṁ nṛpasattamaḥ |
BRP123.075.2/ yatrāsau patitaḥ putras taṁ spṛṣṭvā tau vilepatuḥ || 75 ||
BRP123.076.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:
BRP123.076.1/ yathā putraviyogena mṛtyur nau vihitas tathā |
BRP123.076.2/ tvaṁ cāpi pāpa putrasya viyogān mṛtyum āpsyasi || 76 ||
BRP123.077.0/ brahmovāca:
BRP123.077.1/ evaṁ tu jalpator brahman gatāḥ prāṇās tato nṛpaḥ |
BRP123.077.2/ agninā yojayām āsa vṛddhau ca ṛṣiputrakam || 77 ||
BRP123.078.1/ tato jagāma nagaraṁ duḥkhito nṛpatir mune |
BRP123.078.2/ vasiṣṭhāya ca tat sarvaṁ nyavedayad aśeṣataḥ || 78 ||
BRP123.079.1/ nṛpāṇāṁ sūryavaṁśyānāṁ vasiṣṭho hi parā gatiḥ |
BRP123.079.2/ vasiṣṭho 'pi dvijaśreṣṭhaiḥ sammantryāha ca niṣkṛtim || 79 ||
BRP123.080.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP123.080.1/ gālavaṁ vāmadevaṁ ca jābālim atha kaśyapam |
BRP123.080.2/ etān anyān samāhūya hayamedhāya yatnataḥ || 80 ||
BRP123.081.1/ yajasva hayamedhaiś ca bahubhir bahudakṣiṇaiḥ || 81 ||
BRP123.082.0/ brahmovāca:
BRP123.082.1/ akarod dhayamedhāṁś ca rājā daśaratho dvijaiḥ |
BRP123.082.2/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī || 82 ||
BRP123.083.0/ ākāśavāṇy uvāca:
BRP123.083.1/ pūtaṁ śarīram abhavad rājño daśarathasya hi |
[Page 409
]
BRP123.083.2/ vyavahāryaś ca bhavitā bhaviṣyanti tathā sutāḥ |
BRP123.083.3/ jyeṣṭhaputraprasādena rājāpāpo bhaviṣyati || 83 ||
BRP123.084.0/ brahmovāca:
BRP123.084.1/ tato bahutithe kāle ṛṣyaśṛṅgān munīśvarāt |
BRP123.084.2/ devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ sutā āsan suropamāḥ || 84 ||
BRP123.085.1/ kauśalyāyāṁ tathā rāmaḥ sumitrāyāṁ ca lakṣmaṇaḥ |
BRP123.085.2/ śatrughnaś cāpi kaikeyyāṁ bharato matimattaraḥ || 85 ||
BRP123.086.1/ te sarve matimantaś ca priyā rājño vaśe sthitāḥ |
BRP123.086.2/ taṁ rājānam ṛṣiḥ prāpya viśvāmitraḥ prajāpatiḥ || 86 ||
BRP123.087.1/ rāmaṁ ca lakṣmaṇaṁ cāpi ayācata mahāmate |
BRP123.087.2/ yajñasaṁrakṣaṇārthāya jñātatanmahimā muniḥ || 87 ||
BRP123.088.1/ ciraprāptasuto vṛddho rājā naivety abhāṣata || 88 ||
BRP123.089.0/ rājovāca:
BRP123.089.1/ mahatā daivayogena kathañcid vārdhake mune |
BRP123.089.2/ jātāv ānandasandohadāyakau mama bālakau || 89 ||
BRP123.090.1/ saśarīram idaṁ rājyaṁ dāsye naiva sutāv imau || 90 ||
BRP123.091.0/ brahmovāca:
BRP123.091.1/ vasiṣṭhena tadā prokto rājā daśarathas tv iti || 91 ||
BRP123.092.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP123.092.1/ raghavaḥ prārthanābhaṅgaṁ na rājan kvāpi śikṣitāḥ || 92 ||
BRP123.093.0/ brahmovāca:
BRP123.093.1/ rāmaṁ ca lakṣmaṇaṁ caiva kathañcid avadan nṛpaḥ || 93 ||
BRP123.094.0/ rājovāca:
BRP123.094.1/ viśvāmitrasya brahmarṣeḥ kurutāṁ yajñarakṣaṇam || 94 ||
BRP123.095.0/ brahmovāca:
BRP123.095.1/ vadann iti sutau soṣṇaṁ niśvasan glapitādharaḥ |
BRP123.095.2/ putrau samarpayām āsa viśvāmitrasya śāstrakṛt || 95 ||
BRP123.096.1/ tathety uktvā daśarathaṁ namasya ca punaḥ punaḥ |
BRP123.096.2/ jagmatū rakṣaṇārthāya viśvāmitreṇa tau mudā || 96 ||
BRP123.097.1/ tataḥ prahṛṣṭaḥ sa munir mudā prādāt tadobhayoḥ |
BRP123.097.2/ māheśvarīṁ mahāvidyāṁ dhanurvidyāpuraḥsarām || 97 ||
BRP123.098.1/ śāstrīm āstrīṁ laukikīṁ ca rathavidyāṁ gajodbhavām |
BRP123.098.2/ aśvavidyāṁ gadāvidyāṁ mantrāhvānavisarjane || 98 ||
BRP123.099.1/ sarvavidyām athāvāpya ubhau tau rāmalakṣmaṇau |
BRP123.099.2/ vanaukasāṁ hitārthāya jaghnatus tāṭakāṁ vane || 99 ||
BRP123.100.1/ ahalyāṁ śāpanirmuktāṁ pādasparśāc ca cakratuḥ |
BRP123.100.2/ yajñavidhvaṁsanāyātāñ jaghnatus tatra rākṣasān || 100 ||
BRP123.101.1/ kṛtavidyau dhanuṣpāṇī cakratur yajñarakṣaṇam |
BRP123.101.2/ tato mahāmakhe vṛtte viśvāmitro munīśvaraḥ || 101 ||
BRP123.102.1/ putrābhyāṁ sahito rājño janakaṁ draṣṭum abhyagāt |
BRP123.102.2/ citrām adarśayat tatra rājamadhye nṛpātmajaḥ || 102 ||
BRP123.103.1/ rāmaḥ saumitrisahito dhanurvidyāṁ guror matām |
BRP123.103.2/ tatprīto janakaḥ prādāt sītāṁ lakṣmīm ayonijām || 103 ||
BRP123.104.1/ tathaiva lakṣmaṇasyāpi bharatasyānujasya ca |
BRP123.104.2/ śatrughnabharatādīnāṁ vasiṣṭhādimate sthitaḥ || 104 ||
[Page 410
]
BRP123.105.1/ rājā daśarathaḥ śrīmān vivāham akaron mune |
BRP123.105.2/ tato bahutithe kāle rājyaṁ tasya prayacchati || 105 ||
BRP123.106.1/ nṛpatau sarvalokānām anumatyā guror api |
BRP123.106.2/ mantharātmakadurdaivapreritā matsarākulā || 106 ||
BRP123.107.1/ kaikeyī vighnam ātasthe vanapravrājanaṁ tathā |
BRP123.107.2/ bharatasya ca tad rājyaṁ rājā naiva ca dattavān || 107 ||
BRP123.108.1/ pitaraṁ satyavākyaṁ taṁ kurvan rāmo mahāvanam |
BRP123.108.2/ viveśa sītayā sārdhaṁ tathā saumitriṇā saha || 108 ||
BRP123.109.1/ satāṁ ca mānasaṁ śuddhaṁ sa viveśa svakair guṇaiḥ |
BRP123.109.2/ tasmin vinirgate rāme vanavāsāya dīkṣite || 109 ||
BRP123.110.1/ samaṁ lakṣmaṇasītābhyāṁ rājyatṛṣṇāvivarjite |
BRP123.110.2/ taṁ rāmaṁ cāpi saumitriṁ sītāṁ ca guṇaśālinīm || 110 ||
BRP123.111.1/ duḥkhena mahatāviṣṭo brahmaśāpaṁ ca saṁsmaran |
BRP123.111.2/ tadā daśaratho rājā prāṇāṁs tatyāja duḥkhitaḥ || 111 ||
BRP123.112.1/ kṛtakarmavipākena rājā nīto yamānugaiḥ |
BRP123.112.2/ tasmai rājñe mahāprājña yāvat sthāvarajaṅgame || 112 ||
BRP123.113.1/ yamasadmany anekāni tāmisrādīni nārada |
BRP123.113.2/ narakāṇy atha ghorāṇi bhīṣaṇāni bahūni ca || 113 ||
BRP123.114.1/ tatra kṣiptas tadā rājā narakeṣu pṛthak pṛthak |
BRP123.114.2/ pacyate chidyate rājā piṣyate cūrṇyate tathā || 114 ||
BRP123.115.1/ śoṣyate daśyate bhūyo dahyate ca nimajjyate |
BRP123.115.2/ evamādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate || 115 ||
BRP123.116.1/ rāmo 'pi gacchann adhvānaṁ citrakūṭam athāgamat |
BRP123.116.2/ tatraiva trīṇi varṣāṇi vyatītāni mahāmate || 116 ||
BRP123.117.1/ punaḥ sa dakṣiṇām āśām ākrāmad daṇḍakaṁ vanam |
BRP123.117.2/ vikhyātaṁ triṣu lokeṣu deśānāṁ tad dhi puṇyadam || 117 ||
BRP123.118.1/ prāviśat tan mahāraṇyaṁ bhīṣaṇaṁ daityasevitam |
BRP123.118.2/ tadbhayād ṛṣibhis tyaktaṁ hatvā daityāṁs tu rākṣasān || 118 ||
BRP123.119.1/ vicaran daṇḍakāraṇye ṛṣisevyam athākarot |
BRP123.119.2/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada yatnataḥ || 119 ||
BRP123.120.1/ tāvac chanais tv agād rāmo yāvad yojanapañcakam |
BRP123.120.2/ gautamīṁ samanuprāpto rājāpi narake sthitaḥ || 120 ||
BRP123.121.1/ yamaḥ svakiṅkarān āha rāmo daśarathātmajaḥ |
BRP123.121.2/ gautamīm abhito yāti pitaraṁ tasya dhīmataḥ || 121 ||
BRP123.122.1/ ākarṣantv atha rājānaṁ narakān nātra saṁśayaḥ |
BRP123.122.2/ uttīrya gautamīṁ yāti yāvad yojanapañcakam || 122 ||
BRP123.123.1/ rāmas tāvat tasya pitā narake naiva pacyatām |
BRP123.123.2/ yad etan madvacaḥ puṇyaṁ na kuryur yadi dūtakāḥ || 123 ||
BRP123.124.1/ tataś ca narake ghore yūyaṁ sarve nimajjatha |
BRP123.124.2/ yā kāpy uktā parā śaktiḥ śivasya samavāyinī || 124 ||
BRP123.125.1/ tām eva gautamīṁ santo vadanty ambhaḥsvarūpiṇīm |
BRP123.125.2/ haribrahmamaheśānāṁ mānyā vandyā ca saiva yat || 125 ||
BRP123.126.1/ nistīryate na kenāpi tad atikramajaṁ tv agham |
BRP123.126.2/ pāpino 'py ātmajaḥ kaścid yaś ca gaṅgām anusmaret || 126 ||
BRP123.127.1/ so 'nekadurganirayān nirgato muktatāṁ vrajet |
BRP123.127.2/ kiṁ punas tādṛśaḥ putro gautamīnikaṭe sthitaḥ || 127 ||
[Page 411
]
BRP123.128.1/ yasyāsau narake paktuṁ na kairapi hi śakyate |
BRP123.128.2/ dakṣiṇāśāpater vākyaṁ niśamya yamakiṅkarāḥ || 128 ||
BRP123.129.1/ narake pacyamānaṁ tam ayodhyādhipatiṁ nṛpam |
BRP123.129.2/ uttārya ghoranarakād vacanaṁ cedam abruvan || 129 ||
BRP123.130.0/ yamakiṅkarā ūcuḥ:
BRP123.130.1/ dhanyo 'si nṛpaśārdūla yasya putraḥ sa tādṛśaḥ |
BRP123.130.2/ iha cāmutra viśrāntiḥ suputraḥ kena labhyate || 130 ||
BRP123.131.0/ brahmovāca:
BRP123.131.1/ sa viśrāntaḥ śanai rājā kiṅkarān vākyam abravīt || 131 ||
BRP123.132.0/ rājovāca:
BRP123.132.1/ narakeṣv atha ghoreṣu pacyamānaḥ punaḥ punaḥ |
BRP123.132.2/ kathaṁ tv ākarṣitaḥ śīghraṁ tan me vaktum ihārhatha || 132 ||
BRP123.133.0/ brahmovāca:
BRP123.133.1/ tatra kaścic chāntamanā rājānam idam abravīt || 133 ||
BRP123.134.0/ yamadūta uvāca:
BRP123.134.1/ vedaśāstrapurāṇādāv etad gopyaṁ prayatnataḥ |
BRP123.134.2/ prakāśyate tad api te sāmarthyaṁ putratīrthayoḥ || 134 ||
BRP123.135.1/ rāmas tava sutaḥ śrīmān gautamītīram āgataḥ |
BRP123.135.2/ tasmāt tvaṁ narakād ghorād ākṛṣṭo 'si narottama || 135 ||
BRP123.136.1/ yadi tvāṁ tatra gautamyāṁ smared rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
BRP123.136.2/ snānaṁ kṛtvātha piṇḍādi te dadyāt sa nṛpottama |
BRP123.136.3/ tatas tvaṁ sarvapāpebhyo mukto yāsi triviṣṭapam || 136 ||
BRP123.137.0/ rājovāca:
BRP123.137.1/ tatra gatvā bhavadvākyam ākhyāsye svasutau prati |
BRP123.137.2/ bhavanta eva śaraṇam anujñāṁ dātum arhatha || 137 ||
BRP123.138.0/ brahmovāca:
BRP123.138.1/ tad rājavacanaṁ śrutvā kṛpayā yamakiṅkarāḥ |
BRP123.138.2/ ājñāṁ ca pradadus tasmai rājā prāgāt sutau prati || 138 ||
BRP123.139.1/ bhīṣaṇaṁ yātanādeham āpanno niḥśvasan muhuḥ |
BRP123.139.2/ nirīkṣya svaṁ lajjamānaḥ kṛtaṁ karma ca saṁsmaran || 139 ||
BRP123.140.1/ svecchayā viharan gaṅgām āsasāda ca rāghavaḥ |
BRP123.140.2/ gautamyās taṭam āśritya rāmo lakṣmaṇa eva ca || 140 ||
BRP123.141.1/ sītayā saha vaidehyā sasnau caiva yathāvidhi |
BRP123.141.2/ naiva tatrābhavad bhojyaṁ bhakṣyaṁ vā gautamītaṭe || 141 ||
BRP123.142.1/ taddine tatra vasatāṁ gautamītīravāsinām |
BRP123.142.2/ tad dṛṣṭvā duḥkhito bhrātā lakṣmaṇo rāmam abravīt || 142 ||
BRP123.143.0/ lakṣmaṇa uvāca:
BRP123.143.1/ putrau daśarathasyāvāṁ tavāpi balam īdṛśam |
BRP123.143.2/ nāsti bhojyam athāsmākaṁ gaṅgātīranivāsinām || 143 ||
BRP123.144.0/ rāma uvāca:
BRP123.144.1/ bhrātar yad vihitaṁ karma naiva tac cānyathā bhavet |
BRP123.144.2/ pṛthivyām annapūrṇāyāṁ vayam annābhilāṣiṇaḥ || 144 ||
BRP123.145.1/ saumitre nūnam asmābhir na brāhmaṇamukhe hutam |
BRP123.145.2/ avajñayā mahīdevāṁs tarpayanty arcayanti na || 145 ||
BRP123.146.1/ te ye lakṣmaṇa jāyante sarvadaiva bubhukṣitāḥ |
BRP123.146.2/ snātvā devān athābhyarcya hotavyaś ca hutāśanaḥ |
BRP123.146.3/ tataḥ svasamaye devo vidhāsyaty aśanaṁ tu nau || 146 ||
[Page 412
]
BRP123.147.0/ brahmovāca:
BRP123.147.1/ bhrātroḥ sañjalpator evaṁ paśyatoḥ karmaṇo gatim |
BRP123.147.2/ śanair daśaratho rājā taṁ deśam upajagmivān || 147 ||
BRP123.148.1/ taṁ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ śīghraṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt |
BRP123.148.2/ dhanur ākṛṣya kopena rakṣas tvaṁ dānavo 'thavā || 148 ||
BRP123.149.1/ āsannaṁ ca punar dṛṣṭvā yāhi yāhy atra puṇyabhāk |
BRP123.149.2/ rāmo dāśarathī rājā dharmabhāk paśya vartate || 149 ||
BRP123.150.1/ gurubhaktaḥ satyasandho devabrāhmaṇasevakaḥ |
BRP123.150.2/ trailokyarakṣādakṣo 'sau vartate yatra rāghavaḥ || 150 ||
BRP123.151.1/ na tatra tvādṛśām asti praveśaḥ pāpakarmaṇām |
BRP123.151.2/ yadi praviśase pāpa tato vadham avāpsyasi || 151 ||
BRP123.152.1/ tat putravacanaṁ śrutvā śanair āhūya vācayā |
BRP123.152.2/ uvācādhomukho bhūtvā snuṣāṁ putrau kṛtāñjaliḥ |
BRP123.152.3/ muhur antar vinidhyāyan gatiṁ duṣkṛtakarmaṇaḥ || 152 ||
BRP123.153.0/ rājovāca:
BRP123.153.1/ ahaṁ daśaratho rājā putrau me śṛṇutaṁ vacaḥ |
BRP123.153.2/ tisṛbhir brahmahatyābhir vṛto 'haṁ duḥkham āgataḥ |
BRP123.153.3/ chinnaṁ paśyata me dehaṁ narakeṣu ca pātitam || 153 ||
BRP123.154.0/ brahmovāca:
BRP123.154.1/ tataḥ kṛtāñjalī rāmaḥ sītayā lakṣmaṇena ca |
BRP123.154.2/ bhūmau praṇemus te sarve vacanaṁ caitad abruvan || 154 ||
BRP123.155.0/ sītārāmalakṣmaṇā ūcuḥ:
BRP123.155.1/ kasyedaṁ karmaṇas tāta phalaṁ nṛpatisattama || 155 ||
BRP123.156.0/ brahmovāca:
BRP123.156.1/ sa ca prāha yathāvṛttaṁ brahmahatyātrayaṁ tathā || 156 ||
BRP123.157.0/ rājovāca:
BRP123.157.1/ niṣkṛtir brahmahantṝṇāṁ putrau kvāpi na vidyate || 157 ||
BRP123.158.0/ brahmovāca:
BRP123.158.1/ tato duḥkhena mahatā āvṛtāḥ sarve bhuvaṁ gatāḥ |
BRP123.158.2/ rājānaṁ vanavāsaṁ ca mātaraṁ pitaraṁ tathā || 158 ||
BRP123.159.1/ duḥkhāgamaṁ karmagatiṁ narake pātanaṁ tathā |
BRP123.159.2/ evamādy atha saṁsmṛtya mumoha nṛpateḥ sutaḥ |
BRP123.159.3/ visañjñaṁ nṛpatiṁ dṛṣṭvā sītā vākyam athābravīt || 159 ||
BRP123.160.0/ sītovāca:
BRP123.160.1/ na śocanti mahātmānas tvādṛśā vyasanāgame |
BRP123.160.2/ cintayanti pratīkāraṁ daivyam apy atha mānuṣam || 160 ||
BRP123.161.1/ śocadbhir yugasāhasraṁ vipattir naiva tīryate |
BRP123.161.2/ vyāmoham āpnuvantīha na kadācid vicakṣaṇāḥ || 161 ||
BRP123.162.1/ kim anenātra duḥkhena niṣphalena janeśvara |
BRP123.162.2/ dehi hatyāṁ prathamato yā jātā hy atibhīṣaṇā || 162 ||
BRP123.163.1/ pitṛbhaktaḥ puṇyaśīlo vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP123.163.2/ anāgā yo hato vipras tatpāpasyātra niṣkṛtim || 163 ||
BRP123.164.1/ ācarāmi yathāśāstraṁ mā śokaṁ kurutaṁ yuvām |
BRP123.164.2/ dvitīyāṁ lakṣmaṇo hatyāṁ gṛhṇātu tv aparāṁ bhavān || 164 ||
BRP123.165.0/ brahmovāca:
BRP123.165.1/ etad dharmayutaṁ vākyaṁ sītayā bhāṣitaṁ dṛḍham |
BRP123.165.2/ tatheti cāhatur ubhau tato daśaratho 'bravīt || 165 ||
[Page 413
]
BRP123.166.0/ daśaratha uvāca:
BRP123.166.1/ tvaṁ hi brahmavidaḥ kanyā janakasya tv ayonijā |
BRP123.166.2/ bhāryā rāmasya kiṁ citraṁ yad yuktam anubhāṣase || 166 ||
BRP123.167.1/ na kopi bhavatāṁ kintu śramaḥ svalpo 'pi vidyate |
BRP123.167.2/ gautamyāṁ snānadānena piṇḍanirvapaṇena ca || 167 ||
BRP123.168.1/ tisṛbhir brahmahatyābhir mukto yāmi triviṣṭapam |
BRP123.168.2/ tvayā janakasambhūte svakulocitam īritam || 168 ||
BRP123.169.1/ prāpayanti paraṁ pāraṁ bhavābdheḥ kulayoṣitaḥ |
BRP123.169.2/ godāvaryāḥ prasādena kiṁ nāmāsty atra durlabham || 169 ||
BRP123.170.0/ brahmovāca:
BRP123.170.1/ tatheti kriyamāṇe tu piṇḍadānāya śatruhā |
BRP123.170.2/ naivāpaśyad bhakṣyabhojyaṁ tato lakṣmaṇam abravīt || 170 ||
BRP123.171.1/ lakṣmaṇaḥ prāha vinayād iṅgudyāś ca phalāni ca |
BRP123.171.2/ santi teṣāṁ ca piṇyākam ānītaṁ tatkṣaṇād iva || 171 ||
BRP123.172.1/ piṇyākenātha gaṅgāyāṁ piṇḍaṁ dātuṁ tathā pituḥ |
BRP123.172.2/ manaḥ kurvaṁs tato rāmo mando 'bhūd duḥkhitas tadā || 172 ||
BRP123.173.1/ daivī vāg abhavat tatra duḥkhaṁ tyaja nṛpātmaja |
BRP123.173.2/ rājyabhraṣṭo vanaṁ prāptaḥ kiṁ vai niṣkiñcano bhavān || 173 ||
BRP123.174.1/ aśaṭho dharmanirato na śocitum ihārhasi |
BRP123.174.2/ vittaśāṭhyena yo dharmaṁ karoti sa tu pātakī || 174 ||
BRP123.175.1/ śrūyate sarvaśāstreṣu yad rāma śṛṇu yatnataḥ |
BRP123.175.2/ yadannaḥ puruṣo rājaṁs tadannās tasya devatāḥ || 175 ||
BRP123.176.1/ piṇḍe nipatite bhūmau nāpaśyat pitaraṁ tadā |
BRP123.176.2/ śavaṁ ca patitaṁ yatra śavatīrtham anuttamam || 176 ||
BRP123.177.1/ mahāpātakasaṅghātavighātakṛd anusmṛtiḥ |
BRP123.177.2/ tatrāgacchaṁl lokapālā rudrādityās tathāśvinau || 177 ||
BRP123.178.1/ svaṁ svaṁ vimānam ārūḍhās teṣāṁ madhye 'tidīptimān |
BRP123.178.2/ vimānavaram ārūḍhaḥ stūyamānaś ca kinnaraiḥ || 178 ||
BRP123.179.1/ ādityasadṛśākāras teṣāṁ madhye babhau pitā |
BRP123.179.2/ tam adṛṣṭvā svapitaraṁ devān dṛṣṭvā vimāninaḥ || 179 ||
BRP123.180.1/ kṛtāñjalipuṭo rāmaḥ pitā me kvety abhāṣata |
BRP123.180.2/ iti divyābhavad vāṇī rāmaṁ sambodhya sītayā || 180 ||
BRP123.181.1/ tisṛbhir brahmahatyābhir mukto daśaratho nṛpaḥ |
BRP123.181.2/ vṛtaṁ paśya surais tāta devā apy ūcire ca tam || 181 ||
BRP123.182.0/ devā ūcuḥ:
BRP123.182.1/ dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si rāma svargaṁ gataḥ pitā |
BRP123.182.2/ nānānirayasaṅghātāt pūrvajān uddharet tu yaḥ || 182 ||
BRP123.183.1/ sa dhanyo 'laṅkṛtaṁ tena kṛtinā bhuvanatrayam |
BRP123.183.2/ enaṁ paśya mahābāho muktapāpaṁ raviprabham || 183 ||
BRP123.184.1/ sarvasampattiyukto 'pi pāpī dagdhadrumopamaḥ |
BRP123.184.2/ niṣkiñcano 'pi sukṛtī dṛśyate candramaulivat || 184 ||
BRP123.185.0/ brahmovāca:
BRP123.185.1/ dṛṣṭvābravīt sutaṁ rājā āśīrbhir abhinandya ca || 185 ||
BRP123.186.0/ rājovāca:
BRP123.186.1/ kṛtakṛtyo 'si bhadraṁ te tārito 'haṁ tvayānagha |
BRP123.186.2/ dhanyaḥ sa putro loke 'smin pitṝṇāṁ yas tu tārakaḥ || 186 ||
[Page 414
]
BRP123.187.0/ brahmovāca:
BRP123.187.1/ tataḥ suragaṇāḥ procur devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP123.187.2/ rāmaṁ ca puruṣaśreṣṭhaṁ gaccha tāta yathāsukham |
BRP123.187.3/ tatas tadvacanaṁ śrutvā rāmas tān abravīt surān || 187 ||
BRP123.188.0/ rāma uvāca:
BRP123.188.1/ gurau pitari me devāḥ kiṁ kṛtyam avaśiṣyate || 188 ||
BRP123.189.0/ devā ūcuḥ:
BRP123.189.1/ nadī na gaṅgayā tulyā na tvayā sadṛśaḥ sutaḥ |
BRP123.189.2/ na śivena samo devo na tāreṇa samo manuḥ || 189 ||
BRP123.190.1/ tvayā rāma gurūṇāṁ ca kāryaṁ sarvam anuṣṭhitam |
BRP123.190.2/ tāritāḥ pitaro rāma tvayā putreṇa mānada |
BRP123.190.3/ gacchantu sarve svasthānaṁ tvaṁ ca gaccha yathāsukham || 190 ||
BRP123.191.0/ brahmovāca:
BRP123.191.1/ tad devavacanād dhṛṣṭaḥ sītayā lakṣmaṇāgrajaḥ |
BRP123.191.2/ tad dṛṣṭvā gaṅgāmāhātmyaṁ vismito vākyam abravīt || 191 ||
BRP123.192.0/ rāma uvāca:
BRP123.192.1/ aho gaṅgāprabhāvo 'yaṁ trailokye nopamīyate |
BRP123.192.2/ vayaṁ dhanyā yato gaṅgā dṛṣṭāsmābhis tripāvanī || 192 ||
BRP123.193.0/ brahmovāca:
BRP123.193.1/ harṣeṇa mahatā yukto devaṁ sthāpya maheśvaram |
BRP123.193.2/ taṁ ṣoḍaśabhir īśānam upacāraiḥ prayatnataḥ || 193 ||
BRP123.194.1/ sampūjyāvaraṇair yuktaṁ ṣaṭtriṁśatkalam īśvaram |
BRP123.194.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rāmas tuṣṭāva śaṅkaram || 194 ||
BRP123.195.0/ rāma uvāca:
BRP123.195.1/ namāmi śambhuṁ puruṣaṁ purāṇaṁ |
BRP123.195.2/ namāmi sarvajñam apārabhāvam |
BRP123.195.3/ namāmi rudraṁ prabhum akṣayaṁ taṁ |
BRP123.195.4/ namāmi śarvaṁ śirasā namāmi || 195 ||
BRP123.196.1/ namāmi devaṁ param avyayaṁ tam |
BRP123.196.2/ umāpatiṁ lokaguruṁ namāmi |
BRP123.196.3/ namāmi dāridryavidāraṇaṁ taṁ |
BRP123.196.4/ namāmi rogāpaharaṁ namāmi || 196 ||
BRP123.197.1/ namāmi kalyāṇam acintyarūpaṁ |
BRP123.197.2/ namāmi viśvodbhavabījarūpam |
BRP123.197.3/ namāmi viśvasthitikāraṇaṁ taṁ |
BRP123.197.4/ namāmi saṁhārakaraṁ namāmi || 197 ||
BRP123.198.1/ namāmi gaurīpriyam avyayaṁ taṁ |
BRP123.198.2/ namāmi nityaṁ kṣaram akṣaraṁ tam |
BRP123.198.3/ namāmi cidrūpam ameyabhāvaṁ |
BRP123.198.4/ trilocanaṁ taṁ śirasā namāmi || 198 ||
BRP123.199.1/ namāmi kāruṇyakaraṁ bhavasya |
BRP123.199.2/ bhayaṅkaraṁ vāpi sadā namāmi |
BRP123.199.3/ namāmi dātāram abhīpsitānāṁ |
BRP123.199.4/ namāmi someśam umeśam ādau || 199 ||
BRP123.200.1/ namāmi vedatrayalocanaṁ taṁ |
BRP123.200.2/ namāmi mūrtitrayavarjitaṁ tam |
[Page 415
]
BRP123.200.3/ namāmi puṇyaṁ sadasadvyatītaṁ |
BRP123.200.4/ namāmi taṁ pāpaharaṁ namāmi || 200 ||
BRP123.201.1/ namāmi viśvasya hite rataṁ taṁ |
BRP123.201.2/ namāmi rūpāṇi bahūni dhatte |
BRP123.201.3/ yo viśvagoptā sadasatpraṇetā |
BRP123.201.4/ namāmi taṁ viśvapatiṁ namāmi || 201 ||
BRP123.202.1/ yajñeśvaraṁ samprati havyakavyaṁ |
BRP123.202.2/ tathā gatiṁ lokasadāśivo yaḥ |
BRP123.202.3/ ārādhito yaś ca dadāti sarvaṁ |
BRP123.202.4/ namāmi dānapriyam iṣṭadevam || 202 ||
BRP123.203.1/ namāmi someśvaram asvatantram |
BRP123.203.2/ umāpatiṁ taṁ vijayaṁ namāmi |
BRP123.203.3/ namāmi vighneśvaranandināthaṁ |
BRP123.203.4/ putrapriyaṁ taṁ śirasā namāmi || 203 ||
BRP123.204.1/ namāmi devaṁ bhavaduḥkhaśoka BRP123.204.2/ vināśanaṁ candradharaṁ namāmi |
BRP123.204.3/ namāmi gaṅgādharam īśam īḍyam |
BRP123.204.4/ umādhavaṁ devavaraṁ namāmi || 204 ||
BRP123.205.1/ namāmy ajādīśapurandarādi BRP123.205.2/ surāsurair arcitapādapadmam |
BRP123.205.3/ namāmi devīmukhavādanānām |
BRP123.205.4/ īkṣārtham akṣitritayaṁ ya aicchat || 205 ||
BRP123.206.1/ pañcāmṛtair gandhasudhūpadīpair |
BRP123.206.2/ vicitrapuṣpair vividhaiś ca mantraiḥ |
BRP123.206.3/ annaprakāraiḥ sakalopacāraiḥ |
BRP123.206.4/ sampūjitaṁ somam ahaṁ namāmi || 206 ||
BRP123.207.0/ brahmovāca:
BRP123.207.1/ tataḥ sa bhagavān āha rāmaṁ śambhuḥ salakṣmaṇam |
BRP123.207.2/ varān vṛṇīṣva bhadraṁ te rāmaḥ prāha vṛṣadhvajam || 207 ||
BRP123.208.0/ rāma uvāca:
BRP123.208.1/ stotreṇānena ye bhaktyā toṣyanti tvāṁ surottama |
BRP123.208.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi siddhiṁ yāntu maheśvara || 208 ||
BRP123.209.1/ yeṣāṁ ca pitaraḥ śambho patitā narakārṇave |
BRP123.209.2/ teṣāṁ piṇḍādidānena pūtā yāntu triviṣṭapam || 209 ||
BRP123.210.1/ janmaprabhṛti pāpāni manovākkāyikaṁ tv agham |
BRP123.210.2/ atra tu snānamātreṇa tat sadyo nāśam āpnuyāt || 210 ||
BRP123.211.1/ atra ye bhaktitaḥ śambho dadaty arthibhya aṇv api |
BRP123.211.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ śambho dātṝṇāṁ phalakṛd bhavet || 211 ||
BRP123.212.0/ brahmovāca:
BRP123.212.1/ evam astv iti taṁ rāmaṁ śaṅkaro hṛṣito 'bravīt |
BRP123.212.2/ gate tasmin suraśreṣṭhe rāmo 'py anucaraiḥ saha || 212 ||
BRP123.213.1/ gautamī yatra cotpannā śanais taṁ deśam abhyagāt |
BRP123.213.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ rāmatīrtham udāhṛtam || 213 ||
BRP123.214.1/ dayālor apatat tatra lakṣmaṇasya karāc charaḥ |
BRP123.214.2/ tad bāṇatīrtham abhavat sarvāpadvinivāraṇam || 214 ||
[Page 416
]
BRP123.215.1/ yatra saumitriṇā snānaṁ śaṅkarasyārcanaṁ kṛtam |
BRP123.215.2/ tat tīrthaṁ lakṣmaṇaṁ jātaṁ tathā sītāsamudbhavam || 215 ||
BRP123.216.1/ nānāvidhāśeṣapāpasaṅghanirmūlanakṣamam |
BRP123.216.2/ yad aṅghrisaṅgād abhavad gaṅgā trailokyapāvanī || 216 ||
BRP123.217.1/ sa yatra snānam akarot tad vaiśiṣṭyaṁ kim ucyate |
BRP123.217.2/ tad rāmatīrthasadṛśaṁ tīrthaṁ kvāpi na vidyate || 217 ||
124. Chapter 124 :: Story of Indra and Diti
[Note: [ SS 206-210]
BRP124.001.0/ brahmovāca:
BRP124.001.1/ putratīrtham iti khyātaṁ puṇyatīrthaṁ tad ucyate |
BRP124.001.2/ sarvān kāmān avāpnoti yanmahimnaḥ śruter api || 1 ||
BRP124.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada |
BRP124.002.2/ diteḥ putrāś ca danujāḥ parikṣīṇā yadābhavan |
BRP124.002.3/ adites tu sutā jyeṣṭhāḥ sarvabhāvena nārada || 2 ||
BRP124.003.1/ tadā ditiḥ putraviyogaduḥkhāt |
BRP124.003.2/ saṁspardhamānā danum ājagāma || 3 ||
BRP124.004.0/ ditir uvāca:
BRP124.004.1/ kṣīṇāḥ sutā āvayor eva bhadre |
BRP124.004.2/ kiṁ kurmahe karma loke garīyaḥ |
BRP124.004.3/ paśyāditer vaṁśam abhinnam uttamaṁ |
BRP124.004.4/ saurājyayuktaṁ yaśasā jayaśriyā || 4 ||
BRP124.005.1/ jitārim abhyunnatakīrtidharmaṁ |
BRP124.005.2/ maccittasaṁharṣavināśadakṣam |
BRP124.005.3/ samānabhartṛtvasamānadharme |
BRP124.005.4/ samānagotre 'pi samānarūpe || 5 ||
BRP124.006.1/ na jīvayeyaṁ śriyam unnatiṁ ca |
BRP124.006.2/ jīrṇāsmi dṛṣṭvā tv aditiprasūtān |
BRP124.006.3/ kām apy avasthām anuyāmi duḥsthā |
BRP124.006.4/ 'diter vilokyātha parāṁ samṛddhim |
BRP124.006.5/ dāvapraveśo 'pi sukhāya nūnaṁ |
BRP124.006.6/ svapne 'py avekṣyā na sapatnalakṣmīḥ || 6 ||
BRP124.007.0/ brahmovāca:
BRP124.007.1/ evaṁ bruvāṇām atidīnavaktrāṁ |
BRP124.007.2/ viniśvasantīṁ parameṣṭhiputraḥ |
BRP124.007.3/ kṛtābhipūjo vigataśramas tāṁ |
BRP124.007.4/ sa sāntvayann āha manobhirāmām || 7 ||
BRP124.008.0/ parameṣṭhiputra uvāca:
BRP124.008.1/ khedo na kāryaḥ samabhīpsitaṁ yat |
BRP124.008.2/ tat prāpyate puṇyata eva bhadre |
BRP124.008.3/ tatsādhanaṁ vetti mahānubhāvaḥ |
BRP124.008.4/ prajāpatis te sa tu vakṣyatīti || 8 ||
[Page 417
]
BRP124.009.1/ sādhvy etat sarvabhāvena praśrayāvanatā satī || 9 ||
BRP124.010.0/ brahmovāca:
BRP124.010.1/ evaṁ bruvāṇāṁ ca ditiṁ danuḥ provāca nārada || 10 ||
BRP124.011.0/ danur uvāca:
BRP124.011.1/ bhartāraṁ kaśyapaṁ bhadre toṣayasva nijair guṇaiḥ |
BRP124.011.2/ tuṣṭo yadi bhaved bhartā tataḥ kāmān avāpsyasi || 11 ||
BRP124.012.0/ brahmovāca:
BRP124.012.1/ tathety uktvā sarvabhāvais toṣayām āsa kaśyapam |
BRP124.012.2/ ditiṁ provāca bhagavān kaśyapo 'tha prajāpatiḥ || 12 ||
BRP124.013.0/ kaśyapa uvāca:
BRP124.013.1/ kiṁ dadāmi vadābhīṣṭaṁ dite varaya suvrate || 13 ||
BRP124.014.0/ brahmovāca:
BRP124.014.1/ ditir apy āha bhartāraṁ putraṁ bahuguṇānvitam |
BRP124.014.2/ jetāraṁ sarvalokānāṁ sarvalokanamaskṛtam || 14 ||
BRP124.015.1/ yena jātena loke 'smin bhaveyaṁ vīraputriṇī |
BRP124.015.2/ taṁ vareyaṁ surapitar ity āha vinayānvitā || 15 ||
BRP124.016.0/ kaśyapa uvāca:
BRP124.016.1/ upadekṣye vrataṁ śreṣṭhaṁ dvādaśābdaphalapradam |
BRP124.016.2/ tata āgatya te garbham ādhāsye yan manogatam |
BRP124.016.3/ niṣpāpatāyāṁ jātāyāṁ sidhyanti hi manorathāḥ || 16 ||
BRP124.017.0/ brahmovāca:
BRP124.017.1/ bhartṛvākyād ditiḥ prītā taṁ namasyāyatekṣaṇā |
BRP124.017.2/ upadiṣṭaṁ vrataṁ cakre bhartrādiṣṭaṁ yathāvidhi || 17 ||
BRP124.018.1/ tīrthasevāpātradānavratacaryādivarjitāḥ |
BRP124.018.2/ katham āsādayiṣyanti prāṇino 'tra manorathān || 18 ||
BRP124.019.1/ tataś cīrṇe vrate tasyāṁ dityāṁ garbham adhārayat |
BRP124.019.2/ punaḥ kāntām athovāca kaśyapas tāṁ ditiṁ rahaḥ || 19 ||
BRP124.020.0/ kaśyapa uvāca:
BRP124.020.1/ na prāpnuvanti yatkāmān munayo 'pi tapassthitāḥ |
BRP124.020.2/ yathāvihitakarmāṅgaavajñayā tac chucismite || 20 ||
BRP124.021.1/ ninditaṁ ca na kartavyaṁ sandhyayor ubhayor api |
BRP124.021.2/ na svaptavyaṁ na gantavyaṁ muktakeśī ca no bhava || 21 ||
BRP124.022.1/ bhoktavyaṁ subhage naiva kṣutaṁ vā jṛmbhaṇaṁ tathā |
BRP124.022.2/ sandhyākāle na kartavyaṁ bhūtasaṅghasamākule || 22 ||
BRP124.023.1/ sāntardhānaṁ sadā kāryaṁ hasitaṁ tu viśeṣataḥ |
BRP124.023.2/ gṛhāntadeśe sandhyāsu na sthātavyaṁ kadācana || 23 ||
BRP124.024.1/ muśalolūkhalādīni śūrpapīṭhapidhānakam |
BRP124.024.2/ naivātikramaṇīyāni divā rātrau sadā priye || 24 ||
BRP124.025.1/ udakśīrṣaṁ tu śayanaṁ na sandhyāsu viśeṣataḥ |
BRP124.025.2/ vaktavyaṁ nānṛtaṁ kiñcin nānyagehāṭanaṁ tathā || 25 ||
BRP124.026.1/ kāntād anyo na vīkṣyas tu prayatnena naraḥ kvacit |
BRP124.026.2/ ityādiniyamair yuktā yadi tvam anuvartase |
BRP124.026.3/ tatas te bhavitā putras trailokyaiśvaryabhājanam || 26 ||
[Page 418
]
BRP124.027.0/ brahmovāca:
BRP124.027.1/ tatheti pratijajñe sā bhartāraṁ lokapūjitam |
BRP124.027.2/ gataś ca kaśyapo brahmann itaś cetaḥ surān prati || 27 ||
BRP124.028.1/ diter garbho 'pi vavṛdhe balavān puṇyasambhavaḥ |
BRP124.028.2/ etat sarvaṁ mayo daityo māyayā vetti tattvataḥ || 28 ||
BRP124.029.1/ indrasya sakhyam abhavan mayena prītipūrvakam |
BRP124.029.2/ mayo gatvā rahaḥ prāha indraṁ sa vinayānvitaḥ || 29 ||
BRP124.030.1/ diter danor abhiprāyaṁ vrataṁ garbhasya vardhanam |
BRP124.030.2/ tasya vīryaṁ ca vividhaṁ prītyendrāya nyavedayat || 30 ||
BRP124.031.1/ viśvāsaikagṛhaṁ mitram apāyatrāsavarjitam |
BRP124.031.2/ arjitaṁ sukṛtaṁ nānāvidhaṁ cet tad avāpyate || 31 ||
BRP124.032.0/ nārada uvāca:
BRP124.032.1/ namuceś ca priyo bhrātā mayo daityo mahābalaḥ |
BRP124.032.2/ bhrātṛhantrā kathaṁ maitryaṁ mayasyāsīt sureśvara || 32 ||
BRP124.033.0/ brahmovāca:
BRP124.033.1/ daityānām adhipaś cāsīd balavān namuciḥ purā |
BRP124.033.2/ indreṇa vairam abhavad bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam || 33 ||
BRP124.034.1/ yuddhaṁ hitvā kadācid bho gacchantaṁ tu śatakratum |
BRP124.034.2/ dṛṣṭvā daityapatiḥ śūro namuciḥ pṛṣṭhato 'nvagāt || 34 ||
BRP124.035.1/ tam āyāntam abhiprekṣya śacībhartā bhayāturaḥ |
BRP124.035.2/ airāvataṁ gajaṁ tyaktvā indraḥ phenam athāviśat || 35 ||
BRP124.036.1/ sa vajrapāṇis tarasā phenenaivāhanad ripum |
BRP124.036.2/ namucir nāśam agamat tasya bhrātā mayo 'nujaḥ || 36 ||
BRP124.037.1/ bhrātṛhantṛvināśāya tapas tepe mayo mahat |
BRP124.037.2/ māyāṁ ca vividhām āpa devānām atibhīṣaṇām || 37 ||
BRP124.038.1/ varāṁś cāvāpya tapasā viṣṇor lokaparāyaṇāt |
BRP124.038.2/ dānaśauṇḍaḥ priyālāpī tadābhavad asau mayaḥ || 38 ||
BRP124.039.1/ agnīṁś ca brāhmaṇān pūjya jetum indraṁ kṛtakṣaṇaḥ |
BRP124.039.2/ dātāraṁ ca tadārthibhyaḥ stūyamānaṁ ca bandibhiḥ || 39 ||
BRP124.040.1/ viditvā maghavā vāyor mayaṁ māyāvinaṁ ripum |
BRP124.040.2/ upakrāntaṁ suyuddhāya vipro bhūtvā tam abhyagāt |
BRP124.040.3/ śacībhartā mayaṁ daityaṁ provācedaṁ punaḥ punaḥ || 40 ||
BRP124.041.0/ indra uvāca:
BRP124.041.1/ dehi daityapate mahyam arthine 'pekṣitaṁ varam |
BRP124.041.2/ tvāṁ śrutvā dātṛtilakam āgato 'haṁ dvijottamaḥ || 41 ||
BRP124.042.0/ brahmovāca:
BRP124.042.1/ mayo 'pi brāhmaṇaṁ matvā 'vadad dattaṁ mayā tava |
BRP124.042.2/ vicārayanti kṛtino bahv alpaṁ vā puro 'rthini || 42 ||
BRP124.043.1/ ity ukte tu hariḥ prāha sakhyam icche hy ahaṁ tvayā |
BRP124.043.2/ indraṁ mayaḥ punaḥ prāha kim anena dvijottama || 43 ||
BRP124.044.1/ na tvayā mama vairaṁ bhoḥ svastīty āha harir mayam |
BRP124.044.2/ tattvaṁ vadeti sa harir daityenoktaḥ svakaṁ vapuḥ || 44 ||
[Page 419
]
BRP124.045.1/ darśayām āsa daityāya sahasrākṣaṁ yad ucyate |
BRP124.045.2/ tataḥ savismayo daityo mayo harim uvāca ha || 45 ||
BRP124.046.0/ maya uvāca:
BRP124.046.1/ kim idaṁ vajrapāṇis tvaṁ tavāyogyā kṛtiḥ sakhe || 46 ||
BRP124.047.0/ brahmovāca:
BRP124.047.1/ pariṣvajya vihasyātha vṛttam ity abravīd dhariḥ |
BRP124.047.2/ kenāpi sādhayanty atra paṇḍitāś ca samīhitam || 47 ||
BRP124.048.1/ tataḥ prabhṛti śakrasya mayena mahatī hy abhūt |
BRP124.048.2/ suprītir muniśārdūla mayo harihitaḥ sadā || 48 ||
BRP124.049.1/ indrasya bhavanaṁ gatvā tasmai sarvaṁ nyavedayat |
BRP124.049.2/ kiṁ me kṛtyam iti prāha mayaṁ māyāvinaṁ hariḥ || 49 ||
BRP124.050.1/ haraye ca mayo māyāṁ prādāt prītyā tathā hariḥ |
BRP124.050.2/ prāptaḥ samprītimān āha kiṁ kṛtyaṁ maya tad vada || 50 ||
BRP124.051.0/ maya uvāca:
BRP124.051.1/ agastyasyāśramaṁ gaccha tatrāste garbhiṇī ditiḥ |
BRP124.051.2/ tasyāḥ śuśrūṣaṇaṁ kurvann āssva tatra kiyanti ca || 51 ||
BRP124.052.1/ ahāni maghavaṁs tasyā garbham āviśya vajradhṛk |
BRP124.052.2/ vardhamānaṁ ca taṁ chindhi yāvad vaśyo 'thavā mṛtim |
BRP124.052.3/ prāpnoti tāvad vajreṇa tato na bhavitā ripuḥ || 52 ||
BRP124.053.0/ brahmovāca:
BRP124.053.1/ tathety uktvā mayaṁ pūjya maghavān eka eva hi |
BRP124.053.2/ vinītavat tadā prāyād ditiṁ mātaram añjasā |
BRP124.053.3/ śuśrūṣamāṇas tāṁ devīṁ śakro daiteyamātaram |
BRP124.053.4/ sā na jānāti tac cittaṁ śakrasya dviṣato ditiḥ || 53 ||
BRP124.054.1/ garbhe sthitaṁ tu yad bhūtaṁ devendrasya viceṣṭitam |
BRP124.054.2/ amoghaṁ tan munes tejaḥ kaśyapasya durāsadam || 54 ||
BRP124.055.1/ tataḥ pragṛhya kuliśaṁ sahasrākṣaḥ purandaraḥ |
BRP124.055.2/ antaḥpraveśakāmo 'sau bahukālaṁ samāvasan || 55 ||
BRP124.056.1/ sandhyodakśīrṣanidrāṁ tām avekṣya kuliśāyudhaḥ |
BRP124.056.2/ idam antaram ity uktvā dityāḥ kukṣiṁ samāviśat || 56 ||
BRP124.057.1/ antarvarti ca yad bhūtam indraṁ dṛṣṭvā dhṛtāyudham |
BRP124.057.2/ hantukāmaṁ tadovāca punaḥ punar abhītavat || 57 ||
BRP124.058.0/ garbhastha uvāca:
BRP124.058.1/ kiṁ māṁ na rakṣase vajrin bhrātaraṁ tvaṁ jighāṁsasi |
BRP124.058.2/ nāraṇe māraṇād anyat pātakaṁ vidyate mahat || 58 ||
BRP124.059.1/ ṛte yuddhān mahābāho śakra yudhyasva nirgate |
BRP124.059.2/ mayi tasmān naitad evaṁ tava yuktaṁ bhaviṣyati || 59 ||
BRP124.060.1/ śatakratuḥ sahasrākṣaḥ śacībhartā purandaraḥ |
BRP124.060.2/ vajrapāṇiḥ surendras tvaṁ te na yuktaṁ bhavet prabho || 60 ||
BRP124.061.1/ athavā yuddhakāmas tvaṁ mama niṣkramaṇaṁ yathā |
BRP124.061.2/ tathā kuru mahābāho mārgād asmād apāsara || 61 ||
[Page 420
]
BRP124.062.1/ kumārge na pravartante mahānto 'pi vipadgatāḥ |
BRP124.062.2/ avidyaś cāpy aśastraś ca naiva cāyudhasaṅgrahaḥ || 62 ||
BRP124.063.1/ tvaṁ vidyāvān vajrapāṇe māṁ nighnan kiṁ na lajjase |
BRP124.063.2/ kurvanti garhitaṁ karma na kulīnāḥ kadācana || 63 ||
BRP124.064.1/ hatvā vā kiṁ tu jāyeta yaśo vā puṇyam eva vā |
BRP124.064.2/ vadhyante bhrātaraḥ kāmād garbhasthāḥ kiṁ nu pauruṣam || 64 ||
BRP124.065.1/ yadi vā yuddhabhaktis te mayi bhrātar asaṁśayam |
BRP124.065.2/ tato muṣṭiṁ puraskṛtya vajriṇe 'sau vyavasthitaḥ || 65 ||
BRP124.066.1/ bālaghātī brahmaghātī tathā viśvāsaghātakaḥ |
BRP124.066.2/ evambhūtaṁ phalaṁ śakra kasmān māṁ hantum udyataḥ || 66 ||
BRP124.067.1/ yasyājñayā sarvam idaṁ vartate sacarācaram |
BRP124.067.2/ sa hantā bālakaṁ māṁ vai kiṁ yaśaḥ kiṁ tu pauruṣam || 67 ||
BRP124.068.0/ brahmovāca:
BRP124.068.1/ evaṁ bruvantaṁ taṁ garbhaṁ ciccheda kuliśena saḥ |
BRP124.068.2/ krodhāndhānāṁ lobhināṁ ca na ghṛṇā kvāpi vidyate || 68 ||
BRP124.069.1/ na mamāra tato duḥkhād āhus te bhrātaro vayam |
BRP124.069.2/ punaś ciccheda tān khaṇḍān mā vadhīr iti cābruvan || 69 ||
BRP124.070.1/ viśvastān mātṛgarbhasthān nijabhrātṝñ śatakrato |
BRP124.070.2/ dveṣavidhvastabuddhīnāṁ na citte karuṇākaṇaḥ || 70 ||
BRP124.071.1/ evaṁ tu khaṇḍitaṁ khaṇḍaṁ hastapādādijīvavat |
BRP124.071.2/ nirvikāraṁ tato dṛṣṭvā saptasapta suvismitaḥ || 71 ||
BRP124.072.1/ ekavad bahurūpāṇi garbhasthāni śubhāni ca |
BRP124.072.2/ rudanti bahurūpāṇi mā rutety abravīd dhariḥ || 72 ||
BRP124.073.1/ tatas te maruto jātā balavanto mahaujasaḥ |
BRP124.073.2/ garbhasthā eva te 'nyonyam ūcuḥ śakraṁ gatabhramāḥ || 73 ||
BRP124.074.1/ agastyaṁ muniśārdūlaṁ mātā yasyāśrame sthitā |
BRP124.074.2/ asmatpitā tava bhrātā sakhyaṁ te bahu manyate || 74 ||
BRP124.075.1/ asmān upari sasnehaṁ manas te vidmahe mune |
BRP124.075.2/ na yat karoti śvapacaḥ pravṛttas tatra vajradhṛk || 75 ||
BRP124.076.1/ ity etad vacanaṁ śrutvā agastyo 'gāt sasambhramaḥ |
BRP124.076.2/ ditiṁ sambodhayām āsa vyathitāṁ garbhavedanāt || 76 ||
BRP124.077.1/ tatrāgastyaḥ śacīkāntam aśapat kupito bhṛśam || 77 ||
BRP124.078.0/ agastya uvāca:
BRP124.078.1/ saṅgrāme ripavaḥ pṛṣṭhaṁ paśyeyus te sadā hare |
BRP124.078.2/ jīvatām eva maraṇam etad eva hi māninām |
BRP124.078.3/ pṛṣṭhaṁ palāyamānānāṁ yat paśyanty ahitā raṇe || 78 ||
BRP124.079.0/ brahmovāca:
BRP124.079.1/ sāpi taṁ garbhasaṁsthaṁ ca śaśāpendraṁ ruṣā ditiḥ || 79 ||
BRP124.080.0/ ditir uvāca:
BRP124.080.1/ na pauruṣaṁ kṛtaṁ tasmāc chāpo 'yaṁ bhavitā tava |
BRP124.080.2/ strībhiḥ paribhavaṁ prāpya rājyāt prabhraśyase hare || 80 ||
BRP124.081.0/ brahmovāca:
BRP124.081.1/ etasminn antare tatra kaśyapo vai prajāpatiḥ |
[Page 421
]
BRP124.081.2/ prāyāc ca vyathito 'gastyāc chrutvā śakraviceṣṭitam |
BRP124.081.3/ garbhāntaragataḥ śakraḥ pitaraṁ prāha bhītavat || 81 ||
BRP124.082.0/ śakra uvāca:
BRP124.082.1/ agastyāc ca diteś caiva bibhemi kramituṁ bahiḥ || 82 ||
BRP124.083.0/ brahmovāca:
BRP124.083.1/ etasminn antare prāpya kaśyapo 'pi prajāpatiḥ |
BRP124.083.2/ putrakarma ca tad dṛṣṭvā garbhāntaḥsthitim eva ca |
BRP124.083.3/ ditiśāpam agastyasya śrutvāsau duḥkhito 'bhavat || 83 ||
BRP124.084.0/ kaśyapa uvāca:
BRP124.084.1/ nirgaccha śakra putraitat pāpaṁ kiṁ kṛtavān asi |
BRP124.084.2/ na nirmalakulotpannā manaḥ kurvanti pātake || 84 ||
BRP124.085.0/ brahmovāca:
BRP124.085.1/ sa nirgato vajrapāṇiḥ savrīḍo 'dhomukho 'bravīt |
BRP124.085.2/ tanmūrtir eva vadati sadasacceṣṭitaṁ nṛṇām || 85 ||
BRP124.086.0/ śakra uvāca:
BRP124.086.1/ yad uktam atra śreyaḥ syāt tatkartāham asaṁśayam || 86 ||
BRP124.087.0/ brahmovāca:
BRP124.087.1/ tato mamāntikaṁ prāyāl lokapālaiḥ sa kaśyapaḥ |
BRP124.087.2/ sarvaṁ vṛttam athovāca punaḥ papraccha māṁ suraiḥ || 87 ||
BRP124.088.1/ ditigarbhasya vai śāntiṁ sahasrākṣaviśāpatām |
BRP124.088.2/ garbhasthānāṁ ca sarveṣām indreṇa saha mitratām || 88 ||
BRP124.089.1/ teṣām ārogyatāṁ cāpi śacībhartur adoṣatām |
BRP124.089.2/ agastyadattaśāpasya viśāpatvam api kramāt || 89 ||
BRP124.090.1/ tato 'ham abravaṁ vākyaṁ kaśyapaṁ vinayānvitam |
BRP124.090.2/ prajāpate kaśyapa tvaṁ vasubhir lokapālakaiḥ || 90 ||
BRP124.091.1/ indreṇa sahitaḥ śīghraṁ gautamīṁ yāhi mānada |
BRP124.091.2/ tatra snātvā maheśānaṁ stuhi sarvaiḥ samanvitaḥ || 91 ||
BRP124.092.1/ tataḥ śivaprasādena sarvaṁ śreyo bhaved iti |
BRP124.092.2/ tathety uktvā jagāmāsau kaśyapo gautamīṁ tadā || 92 ||
BRP124.093.1/ snātvā tuṣṭāva deveśam ebhir eva padakramaiḥ |
BRP124.093.2/ sarvaduḥkhāpanodāya dvayam eva prakīrtitam |
BRP124.093.3/ gautamī vā puṇyanadī śivo vā karuṇākaraḥ || 93 ||
BRP124.094.0/ kaśyapa uvāca:
BRP124.094.1/ pāhi śaṅkara deveśa pāhi lokanamaskṛta |
BRP124.094.2/ pāhi pāvana vāgīśa pāhi pannagabhūṣaṇa || 94 ||
BRP124.095.1/ pāhi dharma vṛṣārūḍha pāhi vedatrayekṣaṇa |
BRP124.095.2/ pāhi godhara lakṣmīśa pāhi śarva gajāmbara || 95 ||
BRP124.096.1/ pāhi tripurahan nātha pāhi somārdhabhūṣaṇa |
BRP124.096.2/ pāhi yajñeśa someśa pāhy abhīṣṭapradāyaka || 96 ||
BRP124.097.1/ pāhi kāruṇyanilaya pāhi maṅgaladāyaka |
BRP124.097.2/ pāhi prabhava sarvasya pāhi pālaka vāsava || 97 ||
BRP124.098.1/ pāhi bhāskara vitteśa pāhi brahmanamaskṛta |
BRP124.098.2/ pāhi viśveśa siddheśa pāhi pūrṇa namo 'stu te || 98 ||
[Page 422
]
BRP124.099.1/ ghorasaṁsārakāntārasañcārodvignacetasām |
BRP124.099.2/ śarīriṇāṁ kṛpāsindho tvam eva śaraṇaṁ śiva || 99 ||
BRP124.100.0/ brahmovāca:
BRP124.100.1/ evaṁ saṁstuvatas tasya purato 'bhūd vṛṣadhvajaḥ |
BRP124.100.2/ vareṇa cchandayām āsa kaśyapaṁ taṁ prajāpatim || 100 ||
BRP124.101.1/ kaśyapo 'pi śivaṁ prāha vinītavad idaṁ vacaḥ |
BRP124.101.2/ sa prāha vistareṇātha indrasya tu viceṣṭitam || 101 ||
BRP124.102.1/ śāpaṁ nāśaṁ ca putrāṇāṁ parasparam amitratām |
BRP124.102.2/ pāpaprāptiṁ tu śakrasya śāpaprāptiṁ tathaiva ca |
BRP124.102.3/ tato vṛṣākapiḥ prāha ditiṁ cāgastyam eva ca || 102 ||
BRP124.103.0/ śiva uvāca:
BRP124.103.1/ maruto ye bhavatputrāḥ pañcāśac caikavarjitāḥ |
BRP124.103.2/ sarve bhaveyuḥ subhagā bhaveyur yajñabhāginaḥ || 103 ||
BRP124.104.1/ indreṇa sahitā nityaṁ vartayeyur mudānvitāḥ || 104 ||
BRP124.105.1/ indrasya tu havirbhāgo yatra yatra makhe bhavet |
BRP124.105.2/ ādau tu marutas tatra bhaveyur nātra saṁśayaḥ || 105 ||
BRP124.106.1/ marudbhiḥ sahitaṁ śakraṁ na jayeyuḥ kadācana |
BRP124.106.2/ jetā bhavet sarvadaiva sukhaṁ tiṣṭha prajāpate || 106 ||
BRP124.107.1/ adyaprabhṛti ye kuryur anayād bhrātṛghātanam |
BRP124.107.2/ vaṁśacchedo vipattiś ca nityaṁ teṣāṁ bhaviṣyati || 107 ||
BRP124.108.0/ brahmovāca:
BRP124.108.1/ agastyam ṛṣiśārdūlaṁ śambhur apy āha yatnataḥ || 108 ||
BRP124.109.0/ śambhur uvāca:
BRP124.109.1/ na kuryās tvaṁ ca kopaṁ ca śacībhartari vai mune |
BRP124.109.2/ śamaṁ vraja mahāprājña marutas tv amarā bhavan || 109 ||
BRP124.110.0/ brahmovāca:
BRP124.110.1/ ditiṁ cāpi śivaḥ prāha prasanno vṛṣabhadhvajaḥ || 110 ||
BRP124.111.0/ śiva uvāca:
BRP124.111.1/ eko bhūyān mama sutas trailokyaiśvaryamaṇḍitaḥ |
BRP124.111.2/ ity evaṁ cintayantī tvaṁ tapase niyatābhavaḥ || 111 ||
BRP124.112.1/ tad etat saphalaṁ te 'dya putrā bahuguṇāḥ śubhāḥ |
BRP124.112.2/ abhavan balinaḥ śūrās tasmāj jahi manorujam |
BRP124.112.3/ anyān api varān subhrūr yācasva gatasambhramā || 112 ||
BRP124.113.0/ brahmovāca:
BRP124.113.1/ tad etad vacanaṁ śrutvā devadevasya sā ditiḥ |
BRP124.113.2/ kṛtāñjalipuṭā natvā śambhuṁ vākyam athābravīt || 113 ||
BRP124.114.0/ ditir uvāca:
BRP124.114.1/ loke yad etat paramaṁ yat pitroḥ putradarśanam |
BRP124.114.2/ viśeṣeṇa tu tan mātuḥ priyaṁ syāt surapūjita || 114 ||
BRP124.115.1/ tatrāpi rūpasampattiśauryavikramavān bhavet |
BRP124.115.2/ eko 'pi tanayaḥ kintu bahavaś cet kim ucyate || 115 ||
BRP124.116.1/ matputrās te prabhāvāc ca jetāro balino dhruvam |
BRP124.116.2/ indrasya bhrātaraḥ satyaṁ putrāś caiva prajāpateḥ || 116 ||
[Page 423
]
BRP124.117.1/ agastyasya prasādāc ca gaṅgāyāś ca prasādataḥ |
BRP124.117.2/ yatra deva prasādas te tac chubhaṁ ko 'tra saṁśayaḥ || 117 ||
BRP124.118.1/ kṛtārthāhaṁ tathāpi tvāṁ bhaktyā vijñāpayāmy aham |
BRP124.118.2/ śṛṇuṣva deva vacanaṁ kuruṣva ca jagaddhitam || 118 ||
BRP124.119.0/ brahmovāca:
BRP124.119.1/ vadety uktā jagaddhātrā ditir namrābravīd idam || 119 ||
BRP124.120.0/ ditir uvāca:
BRP124.120.1/ santatiprāpaṇaṁ loke durlabhaṁ suravandita |
BRP124.120.2/ viśeṣeṇa priyaṁ mātuḥ putraś cet kiṁ nu varṇyate || 120 ||
BRP124.121.1/ sa cāpi guṇavāñ śrīmān āyuṣmān yadi jāyate |
BRP124.121.2/ kiṁ tu svargeṇa deveśa pārameṣṭhyapadena vā || 121 ||
BRP124.122.1/ sarveṣām api bhūtānām ihāmutra phalaiṣiṇām |
BRP124.122.2/ guṇavatputrasamprāptir abhīṣṭā sarvadaiva ca |
BRP124.122.3/ tasmād āplavanād atra kriyatāṁ samanugrahaḥ || 122 ||
BRP124.123.0/ śaṅkara uvāca:
BRP124.123.1/ mahāpāpaphalaṁ cedaṁ yad etad anapatyatā |
BRP124.123.2/ striyā vā puruṣasyāpi vandhyatvaṁ yadi jāyate || 123 ||
BRP124.124.1/ tad atra snānamātreṇa taddoṣo nāśam āpnuyāt |
BRP124.124.2/ snātvā tatra phalaṁ dadyāt stotram etac ca yaḥ paṭhet || 124 ||
BRP124.125.1/ sa tu putram avāpnoti trimāsasnānadānataḥ |
BRP124.125.2/ aputriṇī tv atra snānaṁ kṛtvā putram avāpnuyāt || 125 ||
BRP124.126.1/ ṛtusnātā tu yā kācit tatra snātā sutāṁl labhet |
BRP124.126.2/ trimāsābhyantaraṁ yā tu gurviṇī bhaktitas tv iha || 126 ||
BRP124.127.1/ phalaiḥ snātvā tu māṁ paśyet stotreṇa stauti māṁ tathā |
BRP124.127.2/ tasyāḥ śakrasamaḥ putro jāyate nātra saṁśayaḥ || 127 ||
BRP124.128.1/ pitṛdoṣaiś ca ye putraṁ na labhante dite śṛṇu |
BRP124.128.2/ dhanāpahāradoṣaiś ca tatraiṣā niṣkṛtiḥ parā || 128 ||
BRP124.129.1/ tatraiṣāṁ piṇḍadānena pitṝṇāṁ prīṇanena ca |
BRP124.129.2/ kiñcit suvarṇadānena tataḥ putro bhaved dhruvam || 129 ||
BRP124.130.1/ ye nyāsādyapahartāro ratnāpahnavakārakāḥ |
BRP124.130.2/ śrāddhakarmavihīnāś ca teṣāṁ vaṁśo na vardhate || 130 ||
BRP124.131.1/ doṣiṇāṁ tu paretānāṁ gatir eṣā bhaved iti |
BRP124.131.2/ santatir jāyatāṁ ślāghyā jīvatāṁ tīrthasevanāt || 131 ||
BRP124.132.1/ saṅgame ditigaṅgāyāḥ snātvā siddheśvaraṁ prabhum |
BRP124.132.2/ anādyapāram ajaraṁ citsadānandavigraham || 132 ||
BRP124.133.1/ devarṣisiddhagandharvayogīśvaraniṣevitam |
BRP124.133.2/ liṅgātmakaṁ mahādevaṁ jyotirmayam anāmayam || 133 ||
BRP124.134.1/ pūjayitvopacāraiś ca nityaṁ bhaktyā yatavrataḥ |
BRP124.134.2/ stotreṇānena yaḥ stauti caturdaśyaṣṭamīṣu ca || 134 ||
BRP124.135.1/ yathāśaktyā svarṇadānaṁ brāhmaṇānāṁ ca bhojanam |
BRP124.135.2/ yaḥ karoty atra gaṅgāyāṁ sa putraśatam āpnuyāt || 135 ||
[Page 424
]
BRP124.136.1/ samprāpya sakalān kāmān ante śivapuraṁ vrajet |
BRP124.136.2/ stotreṇānena yaḥ kaścid yatra kvāpi stavīti mām |
BRP124.136.3/ ṣaṇmāsāt putram āpnoti api vandhyāpy aśaṅkitam || 136 ||
BRP124.137.0/ brahmovāca:
BRP124.137.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ putratīrtham udāhṛtam |
BRP124.137.2/ tatra tu snānadānādyaiḥ sarvakāmān avāpnuyāt || 137 ||
BRP124.138.1/ marudbhiḥ saha maitryeṇa mitratīrthaṁ tad ucyate |
BRP124.138.2/ niṣpāpatvena cendrasya śakratīrthaṁ tad ucyate || 138 ||
BRP124.139.1/ aindrīṁ śriyaṁ yatra lebhe tat tīrthaṁ kamalābhidham |
BRP124.139.2/ etāni sarvatīrthāni sarvābhīṣṭapradāni hi || 139 ||
BRP124.140.1/ sarvaṁ bhaviṣyatīty uktvā śivaś cāntaradhīyata |
BRP124.140.2/ kṛtakṛtyāś ca te jagmuḥ sarva eva yathāgatam |
BRP124.140.3/ tīrthānāṁ puṇyadaṁ tatra lakṣam ekaṁ prakīrtitam || 140 ||
125. Chapter 125 :: The emnity between Anuhrāda and Ulūka
[Note: [ SS 210-211]
BRP125.001.0/ brahmovāca:
BRP125.001.1/ yamatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP125.001.2/ dṛṣṭādṛṣṭeṣṭadaṁ sarvadevarṣigaṇasevitam || 1 ||
BRP125.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam |
BRP125.002.2/ anuhrāda iti khyātaḥ kapoto balavān abhūt || 2 ||
BRP125.003.1/ tasya bhāryā hetināmnī pakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP125.003.2/ mṛtyoḥ pautro hy anuhrādo dauhitrī hetir eva ca || 3 ||
BRP125.004.1/ kālenātha tayoḥ putrāḥ pautrāś caiva babhūvire |
BRP125.004.2/ tasya śatruś ca balavān ulūko nāma pakṣirāṭ || 4 ||
BRP125.005.1/ tasya putrāś ca pautrāś ca āgneyās te balotkaṭāḥ |
BRP125.005.2/ tayoś ca vairam abhavad bahukālaṁ dvijanmanoḥ || 5 ||
BRP125.006.1/ gaṅgāyā uttare tīre kapotasyāśramo 'bhavat |
BRP125.006.2/ tasyāś ca dakṣiṇe kūla ulūko nāma pakṣirāṭ || 6 ||
BRP125.007.1/ vāsaṁ cakre tatra putraiḥ pautraiś ca dvijasattama |
BRP125.007.2/ tayoś ca yuddham abhavad bahukālaṁ viruddhayoḥ || 7 ||
BRP125.008.1/ putraiḥ pautraiś ca vṛtayor balinor balibhiḥ saha |
BRP125.008.2/ ulūko vā kapoto vā naivāpnoti jayājayau || 8 ||
BRP125.009.1/ kapoto yamam ārādhya mṛtyuṁ paitāmahaṁ tathā |
BRP125.009.2/ yāmyam astram avāpyātha sarvebhyo 'py adhiko 'bhavat || 9 ||
BRP125.010.1/ tatholūko 'gnim ārādhya balavān abhavad bhṛśam |
BRP125.010.2/ varair unmattayor yuddham abhavac cātibhīṣaṇam || 10 ||
BRP125.011.1/ tatrāgneyam ulūko 'pi kapotāyāstram ākṣipat |
BRP125.011.2/ kapoto 'py atha pāśān vai yāmyān ākṣipya śatrave || 11 ||
[Page 425
]
BRP125.012.1/ ulūkāyātha daṇḍaṁ ca mṛtyupāśān avāsṛjat |
BRP125.012.2/ punas tad abhavad yuddhaṁ purāḍibakayor yathā || 12 ||
BRP125.013.1/ hetiḥ kapotakī dṛṣṭvā jvalanaṁ prāptam antike |
BRP125.013.2/ pativratā mahāyuddhe bhartuḥ sā duḥkhavihvalā || 13 ||
BRP125.014.1/ agninā veṣṭyamānāṁś ca putrān dṛṣṭvā viśeṣataḥ |
BRP125.014.2/ sā gatvā jvalanaṁ hetis tuṣṭāva vividhoktibhiḥ || 14 ||
BRP125.015.0/ hetir uvāca:
BRP125.015.1/ rūpaṁ na dānaṁ na parokṣam asti |
BRP125.015.2/ yasyātmabhūtaṁ ca padārthajātam |
BRP125.015.3/ aśnanti havyāni ca yena devāḥ |
BRP125.015.4/ svāhāpatiṁ yajñabhujaṁ namasye || 15 ||
BRP125.016.1/ mukhabhūtaṁ ca devānāṁ devānāṁ havyavāhanam |
BRP125.016.2/ hotāraṁ cāpi devānāṁ devānāṁ dūtam eva ca || 16 ||
BRP125.017.1/ taṁ devaṁ śaraṇaṁ yāmi ādidevaṁ vibhāvasum |
BRP125.017.2/ antaḥ sthitaḥ prāṇarūpo bahiś cānnaprado hi yaḥ |
BRP125.017.3/ yo yajñasādhanaṁ yāmi śaraṇaṁ taṁ dhanañjayam || 17 ||
BRP125.018.0/ agnir uvāca:
BRP125.018.1/ amogham etad astraṁ me nyastaṁ yuddhe kapotaki |
BRP125.018.2/ yatra viśramayed astraṁ tan me brūhi pativrate || 18 ||
BRP125.019.0/ kapoty uvāca:
BRP125.019.1/ mayi viśramyatām astraṁ na putre na ca bhartari |
BRP125.019.2/ satyavāg bhava havyeśa jātavedo namo 'stu te || 19 ||
BRP125.020.0/ jātavedā uvāca:
BRP125.020.1/ tuṣṭo 'smi tava vākyena bhartṛbhaktyā pativrate |
BRP125.020.2/ tavāpi bhartṛputrāṇāṁ heti kṣemaṁ dadāmy aham || 20 ||
BRP125.021.1/ āgneyam etad astraṁ me na bhartāraṁ sutān api |
BRP125.021.2/ na tvāṁ dahet tato yāhi sukhena tvaṁ kapotaki || 21 ||
BRP125.022.0/ brahmovāca:
BRP125.022.1/ etasminn antare tatra ulūkī dadṛśe patim |
BRP125.022.2/ veṣṭyamānaṁ yāmyapāśair yamadaṇḍena tāḍitam |
BRP125.022.3/ ulūkī duḥkhitā bhūtvā yamaṁ prāyād bhayāturā || 22 ||
BRP125.023.0/ ulūky uvāca:
BRP125.023.1/ tvadbhītā anudravante janās |
BRP125.023.2/ tvadbhītā brahmacaryaṁ caranti |
BRP125.023.3/ tvadbhītāḥ sādhu caranti dhīrās |
BRP125.023.4/ tvadbhītāḥ karmaniṣṭhā bhavanti || 23 ||
BRP125.024.1/ tvadbhītā anāśakam ācaranti |
BRP125.024.2/ grāmād araṇyam abhi yac caranti |
BRP125.024.3/ tvadbhītāḥ saumyatām āśrayante |
BRP125.024.4/ tvadbhītāḥ somapānaṁ bhajante |
BRP125.024.5/ tvadbhītāś cānnagodānaniṣṭhās |
BRP125.024.6/ tvadbhītā brahmavādaṁ vadanti || 24 ||
[Page 426
]
BRP125.025.0/ brahmovāca:
BRP125.025.1/ evaṁ bruvatyāṁ tasyāṁ tām āha dakṣiṇadikpatiḥ || 25 ||
BRP125.026.0/ yama uvāca:
BRP125.026.1/ varaṁ varaya bhadraṁ te dāsye 'haṁ manasaḥ priyam || 26 ||
BRP125.027.0/ brahmovāca:
BRP125.027.1/ yamasyeti vacaḥ śrutvā sā tam āha pativratā || 27 ||
BRP125.028.0/ ulūky uvāca:
BRP125.028.1/ bhartā me veṣṭitaḥ pāśair daṇḍenābhihatas tava |
BRP125.028.2/ tasmād rakṣa suraśreṣṭha putrān bhartāram eva ca || 28 ||
BRP125.029.0/ brahmovāca:
BRP125.029.1/ tadvākyāt kṛpayā yukto yamaḥ prāha punaḥ punaḥ || 29 ||
BRP125.030.0/ yama uvāca:
BRP125.030.1/ pāśānāṁ cāpi daṇḍasya sthānaṁ vada śubhānane || 30 ||
BRP125.031.0/ brahmovāca:
BRP125.031.1/ sā provāca yamaṁ devaṁ mayi pāśās tvayeritāḥ |
BRP125.031.2/ āviśantu jagannātha daṇḍo mayy eva saṁviśet |
BRP125.031.3/ tataḥ provāca bhagavān yamas tāṁ kṛpayā punaḥ || 31 ||
BRP125.032.0/ yama uvāca:
BRP125.032.1/ tava bhartā ca putrāś ca sarve jīvantu vijvarāḥ || 32 ||
BRP125.033.0/ brahmovāca:
BRP125.033.1/ nyavārayad yamaḥ pāśān āgneyāstraṁ tu havyavāṭ |
BRP125.033.2/ kapotolūkayoś cāpi prītiṁ vai cakratuḥ surau |
BRP125.033.3/ āhatuś ca dvijanmānau vriyatāṁ vara īpsitaḥ || 33 ||
BRP125.034.0/ pakṣiṇāv ūcatuḥ:
BRP125.034.1/ bhavator darśanaṁ labdhaṁ vairavyājena duṣkaram |
BRP125.034.2/ vayaṁ ca pakṣiṇaḥ pāpāḥ kiṁ vareṇa surottamau || 34 ||
BRP125.035.1/ atha deyo varo 'smākaṁ bhavadbhyāṁ prītipūrvakam |
BRP125.035.2/ nātmārtham anuyācāvo dīyamānaṁ varaṁ śubham || 35 ||
BRP125.036.1/ ātmārthaṁ yas tu yāceta sa śocyo hi sureśvarau |
BRP125.036.2/ jīvitaṁ saphalaṁ tasya yaḥ parārthodyataḥ sadā || 36 ||
BRP125.037.1/ agnir āpo raviḥ pṛthvī dhānyāni vividhāni ca |
BRP125.037.2/ parārthaṁ vartanaṁ teṣāṁ satāṁ cāpi viśeṣataḥ || 37 ||
BRP125.038.1/ brahmādayo 'pi hi yato yujyante mṛtyunā saha |
BRP125.038.2/ evaṁ jñātvā tu deveśau vṛthā svārthapariśramaḥ || 38 ||
BRP125.039.1/ janmanā saha yat puṁsāṁ vihitaṁ parameṣṭhinā |
BRP125.039.2/ kadācin nānyathā tad vai vṛthā kliśyanti jantavaḥ || 39 ||
BRP125.040.1/ tasmād yācāvahe kiñcid dhitāya jagatāṁ śubham |
BRP125.040.2/ guṇadāyi tu sarveṣāṁ tad yuvām anumanyatām || 40 ||
BRP125.041.0/ brahmovāca:
BRP125.041.1/ tāv āhatur ubhau devau pakṣiṇau lokaviśrutau |
BRP125.041.2/ dharmasya yaśaso 'vāptye lokānāṁ hitakāmyayā || 41 ||
BRP125.042.0/ pakṣiṇāv ūcatuḥ:
BRP125.042.1/ āvābhyām āśramau tīrthe gaṅgāyā ubhaye taṭe |
BRP125.042.2/ bhavetāṁ jagatāṁ nāthāv eṣa eva paro varaḥ || 42 ||
[Page 427
]
BRP125.043.1/ snānaṁ dānaṁ japo homaḥ pitṝṇāṁ cāpi pūjanam |
BRP125.043.2/ sukṛtī duṣkṛtī vāpi yaḥ karoti yathā tathā |
BRP125.043.3/ sarvaṁ tad akṣayaṁ puṇyaṁ syād ity eṣa paro varaḥ || 43 ||
BRP125.044.0/ devāv ūcatuḥ:
BRP125.044.1/ evam astu tathā cānyat suprītau tu bravāvahai || 44 ||
BRP125.045.0/ yama uvāca:
BRP125.045.1/ uttare gautamītīre yamastotraṁ paṭhanti ye |
BRP125.045.2/ teṣāṁ saptasu vaṁśeṣu nākāle mṛtyum āpnuyāt || 45 ||
BRP125.046.1/ puruṣo bhājanaṁ ca syāt sarvadā sarvasampadām |
BRP125.046.2/ yas tv idaṁ paṭhate nityaṁ mṛtyustotraṁ jitātmavān || 46 ||
BRP125.047.1/ aṣṭāśītisahasraiś ca vyādhibhir na sa bādhyate |
BRP125.047.2/ asmiṁs tīrthe dvijaśreṣṭhau trimāsād gurviṇī satī || 47 ||
BRP125.048.1/ arvāgvandhyā ca ṣaṇmāsāt saptāhaṁ snānam ācaret |
BRP125.048.2/ vīrasūḥ sā bhaven nārī śatāyuḥ sa suto bhavet || 48 ||
BRP125.049.1/ lakṣmīvān matimāñ śūraḥ putrapautravivardhanaḥ |
BRP125.049.2/ tatra piṇḍādidānena pitaro muktim āpnuyuḥ |
BRP125.049.3/ manovākkāyajāt pāpāt snānān mukto bhaven naraḥ || 49 ||
BRP125.050.0/ brahmovāca:
BRP125.050.1/ yamavākyād anu tathā havyavāḍ āha pakṣiṇau || 50 ||
BRP125.051.0/ agnir uvāca:
BRP125.051.1/ matstotraṁ dakṣiṇe tīre ye paṭhanti yatavratāḥ |
BRP125.051.2/ teṣām ārogyam aiśvaryaṁ lakṣmīṁ rūpaṁ dadāmy aham || 51 ||
BRP125.052.1/ idaṁ stotraṁ tu yaḥ kaścid yatra kvāpi paṭhen naraḥ |
BRP125.052.2/ naivāgnito bhayaṁ tasya likhite 'pi gṛhe sthite || 52 ||
BRP125.053.1/ snānaṁ dānaṁ ca yaḥ kuryād agnitīrthe śucir naraḥ |
BRP125.053.2/ agniṣṭomaphalaṁ tasya bhaved eva na saṁśayaḥ || 53 ||
BRP125.054.0/ brahmovāca:
BRP125.054.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ yāmyam āgneyam eva ca |
BRP125.054.2/ kapotaṁ ca tatholūkaṁ hetyulūkaṁ vidur budhāḥ || 54 ||
BRP125.055.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca |
BRP125.055.2/ punar navatitīrthāni pratyekaṁ muktibhājanam || 55 ||
BRP125.056.1/ teṣu snānena dānena pretībhūtāś ca ye narāḥ |
BRP125.056.2/ pūtās te putravittāḍhyā ākrameyur divaṁ śubhāḥ || 56 ||
126. Chapter 126 :: Competition between Agni and the waters
[Note: [ SS 212-213]
BRP126.001.0/ brahmovāca:
BRP126.001.1/ tapastīrtham iti khyātaṁ tapovṛddhikaraṁ mahat |
BRP126.001.2/ sarvakāmapradaṁ puṇyaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam || 1 ||
BRP126.002.1/ tasmiṁs tīrthe tu yad vṛttaṁ śṛṇu pāpapraṇāśanam |
BRP126.002.2/ apām agneś ca saṁvādam ṛṣīṇāṁ ca parasparam || 2 ||
[Page 428
]
BRP126.003.1/ apo jyeṣṭhatamāḥ kecin menire 'gniṁ tathāpare |
BRP126.003.2/ evaṁ bruvanto munayaḥ saṁvādaṁ cāgnivāriṇoḥ || 3 ||
BRP126.004.1/ vināgniṁ jīvanaṁ kva syāj jīvabhūto yato 'nalaḥ |
BRP126.004.2/ ātmabhūto havyabhūtaś cāgninā jāyate 'khilam || 4 ||
BRP126.005.1/ agninā dhriyate loko hy agnir jyotirmayaṁ jagat |
BRP126.005.2/ tasmād agneḥ paraṁ nāsti pāvanaṁ daivataṁ mahat || 5 ||
BRP126.006.1/ antarjyotiḥ sa evoktaḥ paraṁ jyotiḥ sa eva hi |
BRP126.006.2/ vināgninā kiñcid asti yasya dhāma jagattrayam || 6 ||
BRP126.007.1/ tasmād agneḥ paraṁ nāsti bhūtānāṁ jyaiṣṭhyabhājanam |
BRP126.007.2/ yoṣitkṣetre 'rpitaṁ bījaṁ puruṣeṇa yathā tathā || 7 ||
BRP126.008.1/ tasya dehādikā śaktiḥ kṛśānor eva nānyathā |
BRP126.008.2/ devānāṁ hi mukhaṁ vahnis tasmān nātaḥ paraṁ viduḥ || 8 ||
BRP126.009.1/ apare tu hy apāṁ jyaiṣṭhyaṁ menire vedavādinaḥ |
BRP126.009.2/ adbhiḥ sampatsyate hy annaṁ śucir adbhiḥ prajāyate || 9 ||
BRP126.010.1/ adbhir eva dhṛtaṁ sarvam āpo vai mātaraḥ smṛtāḥ |
BRP126.010.2/ trailokyajīvanaṁ vāri vadantīti purāvidaḥ || 10 ||
BRP126.011.1/ utpannam amṛtaṁ hy adbhyas tābhyaś cauṣadhisambhavaḥ |
BRP126.011.2/ agnir jyeṣṭha iti prāhur āpo jyeṣṭhatamāḥ pare || 11 ||
BRP126.012.1/ evaṁ mīmāṁsamānās te ṛṣayo vedavādinaḥ |
BRP126.012.2/ viruddhavādino māṁ ca samabhyetyedam abruvan || 12 ||
BRP126.013.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP126.013.1/ agner apāṁ vada jyaiṣṭhyaṁ trailokyasya bhavān prabhuḥ || 13 ||
BRP126.014.0/ brahmovāca:
BRP126.014.1/ aham apy abravaṁ prāptān ṛṣīn sarvān yatavratān |
BRP126.014.2/ ubhau pūjyatamau loka ubhābhyāṁ jāyate jagat || 14 ||
BRP126.015.1/ ubhābhyāṁ jāyate havyaṁ kavyaṁ cāmṛtam eva ca |
BRP126.015.2/ ubhābhyāṁ jīvanaṁ loke śarīrasya ca dhāraṇam || 15 ||
BRP126.016.1/ nānayoś ca viśeṣo 'sti tato jyaiṣṭhyaṁ samaṁ matam |
BRP126.016.2/ tato madvacanāj jyaiṣṭhyam ubhayor naiva kasyacit || 16 ||
BRP126.017.1/ jyaiṣṭhyam anyatarasyeti menire ṛṣisattamāḥ |
BRP126.017.2/ na tṛptā mama vākyena jagmur vāyuṁ tapasvinaḥ || 17 ||
BRP126.018.0/ munaya ūcuḥ:
BRP126.018.1/ kasya jyaiṣṭhyaṁ bhavān prāṇo vāyo satyaṁ tvayi sthitam || 18 ||
BRP126.019.0/ brahmovāca:
BRP126.019.1/ vāyur āhānalo jyeṣṭhaḥ sarvam agnau pratiṣṭhitam |
BRP126.019.2/ nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmus te 'pi vasundharām || 19 ||
BRP126.020.0/ munaya ūcuḥ:
BRP126.020.1/ satyaṁ bhūme vada jyaiṣṭhyam ādhārāsi carācare || 20 ||
BRP126.021.0/ brahmovāca:
BRP126.021.1/ bhūmir apy āha vinayād āgatāṁs tān ṛṣīn idam || 21 ||
BRP126.022.0/ bhūmir uvāca:
BRP126.022.1/ mamāpy ādhārabhūtāḥ syur āpo devyaḥ sanātanāḥ |
BRP126.022.2/ adbhyas tu jāyate sarvaṁ jyaiṣṭhyam apsu pratiṣṭhitam || 22 ||
[Page 429
]
BRP126.023.0/ brahmovāca:
BRP126.023.1/ nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmuḥ kṣīrodaśāyinam |
BRP126.023.2/ tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ śaṅkhacakragadādharam || 23 ||
BRP126.024.0/ ṛṣaya ūcuḥ:
BRP126.024.1/ yo veda sarvaṁ bhuvanaṁ bhaviṣyad |
BRP126.024.2/ yaj jāyamānaṁ ca guhāniviṣṭam |
BRP126.024.3/ lokatrayaṁ citravicitrarūpam |
BRP126.024.4/ ante samastaṁ ca yam āviveśa || 24 ||
BRP126.025.1/ yad akṣaraṁ śāśvatam aprameyaṁ |
BRP126.025.2/ yaṁ vedavedyam ṛṣayo vadanti |
BRP126.025.3/ yam āśritāḥ svepsitam āpnuvanti |
BRP126.025.4/ tad vastu satyaṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 25 ||
BRP126.026.1/ bhūtaṁ mahābhūtajagatpradhānaṁ |
BRP126.026.2/ na vindate yogino viṣṇurūpam |
BRP126.026.3/ tad vaktum ete ṛṣayo 'tra yātāḥ |
BRP126.026.4/ satyaṁ vadasveha jagannivāsa || 26 ||
BRP126.027.1/ tvam antarātmākhiladehabhājāṁ |
BRP126.027.2/ tvam eva sarvaṁ tvayi sarvam īśa |
BRP126.027.3/ tathāpi jānanti na keapi kutrāpi |
BRP126.027.4/ aho bhavantaṁ prakṛtiprabhāvāt |
BRP126.027.5/ antar bahiḥ sarvata eva santaṁ |
BRP126.027.6/ viśvātmanā samparivartamānam || 27 ||
BRP126.028.0/ brahmovāca:
BRP126.028.1/ tataḥ prāha jagaddhātrī daivī vāg aśarīriṇī || 28 ||
BRP126.029.0/ daivī vāg uvāca:
BRP126.029.1/ ubhāv ārādhya tapasā bhaktyā ca niyamena ca |
BRP126.029.2/ yasya syāt prathamaṁ siddhis tad bhūtaṁ jyeṣṭham ucyate || 29 ||
BRP126.030.0/ brahmovāca:
BRP126.030.1/ tathety tathā yayuḥ sarve ṛṣayo lokapūjitāḥ |
BRP126.030.2/ śrāntāḥ khinnāntarātmānaḥ paraṁ vairāgyam āśritāḥ || 30 ||
BRP126.031.1/ sarvalokaikajananīṁ bhuvanatrayapāvanīm |
BRP126.031.2/ gautamīm agaman sarve tapas taptuṁ yatavratāḥ || 31 ||
BRP126.032.1/ abdaivataṁ tathāgniṁ ca pūjanāyodyatās tadā |
BRP126.032.2/ agneś ca pūjakā ye ca apāṁ vai pūjane sthitāḥ |
BRP126.032.3/ tatra vāg abravīd daivī vedamātā sarasvatī || 32 ||
BRP126.033.0/ daivī vāg uvāca:
BRP126.033.1/ agner āpas tathā yonir adbhiḥ śaucam avāpyate |
BRP126.033.2/ agneś ca pūjakā ye ca vinādbhiḥ pūjanaṁ katham || 33 ||
BRP126.034.1/ apsu jātāsu sarvatra karmaṇy adhikṛto bhavet |
BRP126.034.2/ tāvat karmaṇy anarho 'yam aśucir malino naraḥ || 34 ||
BRP126.035.1/ na magnaḥ śraddhayā yāvad apsu śītāsu vedavit |
BRP126.035.2/ tasmād āpo variṣṭhāḥ syur mātṛbhūtā yataḥ smṛtāḥ |
BRP126.035.3/ tasmāj jyaiṣṭhyam apām eva jananyo 'gner viśeṣataḥ || 35 ||
[Page 430
]
BRP126.036.0/ brahmovāca:
BRP126.036.1/ etad vacaḥ śuśruvus te ṛṣayo vedavādinaḥ |
BRP126.036.2/ niścayaṁ ca tataś cakrur bhavej jyaiṣṭhyam apām iti || 36 ||
BRP126.037.1/ yatra tīrthe vṛttam idam ṛṣisattre ca nārada |
BRP126.037.2/ tapastīrthaṁ tu tat proktaṁ sattratīrthaṁ tad ucyate || 37 ||
BRP126.038.1/ agnitīrthaṁ ca tat proktaṁ tathā sārasvataṁ viduḥ |
BRP126.038.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ śubham || 38 ||
BRP126.039.1/ caturdaśa śatāny atra tīrthānāṁ puṇyadāyinām |
BRP126.039.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca svargamokṣapradāyakam || 39 ||
BRP126.040.1/ kṛtaṁ sandehaharaṇam ṛṣīṇāṁ yatra bhāṣayā |
BRP126.040.2/ sarasvaty abhavat tatra gaṅgayā saṅgatā nadī |
BRP126.040.3/ māhātmyaṁ tasya ko vaktuṁ saṅgamasya kṣamo naraḥ || 40 ||
127. Chapter 127 :: The sacrificer kidnapped by a demon
[Note: [ SS 213-214]
BRP127.001.0/ brahmovāca:
BRP127.001.1/ devatīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP127.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP127.002.1/ ārṣṭiṣeṇa iti khyāto rājā sarvaguṇānvitaḥ |
BRP127.002.2/ tasya bhāryā jayā nāma sākṣāl lakṣmīr ivāparā || 2 ||
BRP127.003.1/ tasya putro bharo nāma matimān pitṛvatsalaḥ |
BRP127.003.2/ dhanurvede ca vede ca niṣṇāto dakṣa eva ca || 3 ||
BRP127.004.1/ tasya bhāryā rūpavatī suprabhety abhiviśrutā |
BRP127.004.2/ ārṣṭiṣeṇas tato rājā putre rājyaṁ niveśya saḥ || 4 ||
BRP127.005.1/ purodhasā ca mukhyena dīkṣāṁ cakre nareśvaraḥ |
BRP127.005.2/ sarasvatyās tatas tīre hayamedhāya yatnavān || 5 ||
BRP127.006.1/ ṛtvigbhir ṛṣimukhyaiś ca vedaśāstraparāyaṇaiḥ |
BRP127.006.2/ dīkṣitaṁ taṁ nṛpaśreṣṭhaṁ brāhmaṇāgnisamīpataḥ || 6 ||
BRP127.007.1/ mithur dānavarāṭ śūraḥ pāpabuddhiḥ pratāpavān |
BRP127.007.2/ makhaṁ vidhvasya nṛpatiṁ sabhāryaṁ sapurohitam || 7 ||
BRP127.008.1/ ādāya vegāt sa prāgād rasātalatalaṁ mune |
BRP127.008.2/ nīte tasmin nṛpavare yajñe naṣṭe tato 'marāḥ || 8 ||
BRP127.009.1/ ṛtvijaś ca yayuḥ sarve svaṁ svaṁ sthānaṁ makhāt tataḥ |
BRP127.009.2/ purohitasuto rājño devāpir iti viśrutaḥ || 9 ||
BRP127.010.1/ bālas tāṁ mātaraṁ dṛṣṭvā ātmanaḥ pitaraṁ na ca |
BRP127.010.2/ dṛṣṭvā savismayo bhūtvā duḥkhito 'tīva cābhavat || 10 ||
BRP127.011.1/ sa mātaraṁ tu papraccha pitā me kva gato 'mbike |
BRP127.011.2/ pitṛhīno na jīveyaṁ mātaḥ satyaṁ vadasva me || 11 ||
BRP127.012.1/ dhig dhik pitṛvihīnānāṁ jīvitaṁ pāpakarmaṇām |
BRP127.012.2/ na vakṣi yadi me mātar jalam agnim athāviśe || 12 ||
BRP127.013.1/ putraṁ provāca sā mātā rājño bhāryā purodhasaḥ |
BRP127.013.2/ dānavena talaṁ nīto rājñā saha pitā tava || 13 ||
[Page 431
]
BRP127.014.0/ devāpir uvāca:
BRP127.014.1/ kva nītaḥ kena vā nītaḥ kathaṁ nītaḥ kva karmaṇi |
BRP127.014.2/ keṣu paśyatsu kiṁ sthānaṁ dānavasya vadasva me || 14 ||
BRP127.015.0/ mātovāca:
BRP127.015.1/ dīkṣitaṁ yajñasadasi sabhāryaṁ sapurodhasam |
BRP127.015.2/ rājānaṁ taṁ mithur daityo nītavān sa rasātalam |
BRP127.015.3/ paśyatsu devasaṅgheṣu vahnibrāhmaṇasannidhau || 15 ||
BRP127.016.0/ brahmovāca:
BRP127.016.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā devāpiḥ kṛtyam asmarat |
BRP127.016.2/ devān paśye 'thavāgniṁ vā ṛtvijo vāsurāṁs tathā || 16 ||
BRP127.017.1/ eteṣv eva pitānveṣyo nānyatreti matir mama |
BRP127.017.2/ iti niścitya devāpir bharaṁ prāha nṛpātmajam || 17 ||
BRP127.018.0/ devāpir uvāca:
BRP127.018.1/ tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca |
BRP127.018.2/ ānetavyā mayā sarve nītā ye ca rasātalam || 18 ||
BRP127.019.1/ jāte parābhave ghore yo na kuryāt pratikriyām |
BRP127.019.2/ narādhamena kiṁ tena jīvatā vā mṛtena vā || 19 ||
BRP127.020.1/ tvaṁ praśādhi mahīṁ kṛtsnām ārṣṭiṣeṇaḥ pitā yathā |
BRP127.020.2/ mātā mama tvayā pālyā rājan yāvan mamāgatiḥ |
BRP127.020.3/ bhavec ca kṛtakāryasya anujānīhi māṁ bhara || 20 ||
BRP127.021.0/ brahmovāca:
BRP127.021.1/ bhareṇoktaḥ sa devāpiḥ sarvaṁ niścitya yatnataḥ || 21 ||
BRP127.022.0/ bhara uvāca:
BRP127.022.1/ siddhiṁ kuru sukhaṁ yāhi mā cintām alpikāṁ bhaja || 22 ||
BRP127.023.0/ brahmovāca:
BRP127.023.1/ tato devāpir amararājāṅghridhyānatatparaḥ |
BRP127.023.2/ ṛtvijo 'nveṣya yatnena natvā tān ṛtvijaḥ pṛthak |
BRP127.023.3/ kṛtāñjalipuṭo bālo devāpir vākyam abravīt || 23 ||
BRP127.024.0/ devāpir uvāca:
BRP127.024.1/ bhavadbhiś ca makho rakṣyo yajamānaś ca dīkṣitaḥ |
BRP127.024.2/ purodhāś ca tathā rakṣyaḥ patnī yā dīkṣitasya tu || 24 ||
BRP127.025.1/ bhavatsu tatra paśyatsu yajñaṁ vidhvasya daityarāṭ |
BRP127.025.2/ rājādayas tena nītās tan na yuktatamaṁ bhavet || 25 ||
BRP127.026.1/ athāpy etad ahaṁ manye bhavantas tān arogiṇaḥ |
BRP127.026.2/ dātum arhanti tān sarvān anyathā śāpam arhatha || 26 ||
BRP127.027.0/ ṛtvija ūcuḥ:
BRP127.027.1/ makhe 'gniḥ prathamaṁ pūjyo hy agnir evātra daivatam |
BRP127.027.2/ tasmād vayaṁ na jānīmo hy agnīnāṁ paricārakāḥ || 27 ||
BRP127.028.1/ sa eva dātā bhoktā ca hartā kartā ca havyavāṭ || 28 ||
BRP127.029.0/ brahmovāca:
BRP127.029.1/ ṛtvijaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā devāpir jātavedasam |
BRP127.029.2/ pūjayitvā yathānyāyam agnaye tan nyavedayat || 29 ||
[Page 432
]
BRP127.030.0/ agnir uvāca:
BRP127.030.1/ yathartvijas tathā cāhaṁ devānāṁ paricārakaḥ |
BRP127.030.2/ havyaṁ vahāmi devānāṁ bhoktāro rakṣakāś ca te || 30 ||
BRP127.031.0/ devāpir uvāca:
BRP127.031.1/ devān āhūya yatnena havirbhāgān pṛthak pṛthak |
BRP127.031.2/ dāsye 'ham eṣa doṣo me tasmād yāhi surān prati || 31 ||
BRP127.032.0/ brahmovāca:
BRP127.032.1/ devāpiḥ sa surān prāpya natvā tebhyaḥ pṛthak pṛthak |
BRP127.032.2/ ṛtvigvākyaṁ cāgnivākyaṁ śāpaṁ cāpi nyavedayat || 32 ||
BRP127.033.0/ devā ūcuḥ:
BRP127.033.1/ āhūtā vaidikair mantrair ṛtvigbhiś ca yathākramam |
BRP127.033.2/ bhokṣyāmahe havirbhāgān na svatantrā dvijottama || 33 ||
BRP127.034.1/ tasmād vedānugā nityaṁ vayaṁ vedena coditāḥ |
BRP127.034.2/ paratantrās tato vipra vedebhyas tan nivedaya || 34 ||
BRP127.035.0/ brahmovāca:
BRP127.035.1/ sa devāpiḥ śucir bhūtvā vedān āhūya yatnataḥ |
BRP127.035.2/ dhyānena tapasā yukto vedāś cāpi puro 'bhavan || 35 ||
BRP127.036.1/ vedān uvāca devāpir namasya tu punaḥ punaḥ |
BRP127.036.2/ ṛtvigvākyaṁ cāgnivākyaṁ devavākyaṁ nyavedayat || 36 ||
BRP127.037.0/ vedā ūcuḥ:
BRP127.037.1/ paratantrā vayaṁ tāta īśvarasya vaśānugāḥ |
BRP127.037.2/ aśeṣajagadādhāro nirādhāro nirañjanaḥ || 37 ||
BRP127.038.1/ sarvaśaktyaikasadanaṁ nidhānaṁ sarvasampadām |
BRP127.038.2/ sa tu kartā mahādevaḥ saṁhartā sa maheśvaraḥ || 38 ||
BRP127.039.1/ vayaṁ śabdamayā brahman vadāmo vidma eva ca |
BRP127.039.2/ asmākam etat kṛtyaṁ syād vadāmo yat tu pṛcchasi || 39 ||
BRP127.040.1/ kena nītās tasya nāma tatpuraṁ tadbalaṁ tathā |
BRP127.040.2/ bhakṣitāḥ kiṁ tu no naṣṭā etaj jānīmahe vayam || 40 ||
BRP127.041.1/ yathā ca tava sāmarthyaṁ yam ārādhya ca yatra ca |
BRP127.041.2/ syād ity etac ca jānīmo yathā prāpsyasi tān puraḥ || 41 ||
BRP127.042.0/ brahmovāca:
BRP127.042.1/ etac chrutvāvadad vedān vicārya suciraṁ hṛdi || 42 ||
BRP127.043.0/ devāpir uvāca:
BRP127.043.1/ vedā vadantv etad eva sarvam eva yathārthataḥ |
BRP127.043.2/ sarvān prāpsye talaṁ nītān alaṁ tebhyo namo 'stu vaḥ || 43 ||
BRP127.044.0/ vedā ūcuḥ:
BRP127.044.1/ gautamīṁ gaccha devāpe tatra stuhi maheśvaram |
BRP127.044.2/ suprasannas tavābhīṣṭaṁ dāsyaty eva kṛpākaraḥ || 44 ||
BRP127.045.1/ bhaved devaḥ śivaḥ prītaḥ stutaḥ satyaṁ mahāmate |
BRP127.045.2/ ārṣṭiṣeṇaś ca nṛpatis tasya jāyā jayā satī || 45 ||
BRP127.046.1/ pitā tavāpy upamanyus tale tiṣṭhanty arogiṇaḥ |
BRP127.046.2/ varadānān maheśasya mithuṁ hatvā ca rākṣasam |
BRP127.046.3/ yaśaḥ prāpsyasi dharmaṁ ca etac chakyaṁ na cetarat || 46 ||
[Page 433
]
BRP127.047.0/ brahmovāca:
BRP127.047.1/ tad vedavacanād bālo devāpir gautamīṁ gataḥ |
BRP127.047.2/ snātvā kṛtakṣaṇo vipras tuṣṭāva ca maheśvaram || 47 ||
BRP127.048.0/ devāpir uvāca:
BRP127.048.1/ bālo 'haṁ devadeveśa gurūṇāṁ tvaṁ gurur mama |
BRP127.048.2/ na me śaktis tvatstavane tubhyaṁ śambho namo 'stu te || 48 ||
BRP127.049.1/ na tvāṁ jānanti nigamā na devā munayo na ca |
BRP127.049.2/ na brahmā nāpi vaikuṇṭho yo 'si so 'si namo 'stu te || 49 ||
BRP127.050.1/ ye 'nāthā ye ca kṛpaṇā ye daridrāś ca rogiṇaḥ |
BRP127.050.2/ pāpātmāno ye ca loke tāṁs tvaṁ pāsi maheśvara || 50 ||
BRP127.051.1/ tapasā niyamair mantraiḥ pūjitās tridivaukasaḥ |
BRP127.051.2/ tvayā dattaṁ phalaṁ tebhyo dāsyanti jagatāṁ pate || 51 ||
BRP127.052.1/ yācitāraś ca dātāras tebhyo yad yan manīṣitam |
BRP127.052.2/ bhavatīti na citraṁ syāt tvaṁ viparyayakārakaḥ || 52 ||
BRP127.053.1/ ye 'jñānino ye ca pāpā ye magnā narakārṇave |
BRP127.053.2/ śiveti vacanān nātha tān pāsi tvaṁ jagadguro || 53 ||
BRP127.054.0/ brahmovāca:
BRP127.054.1/ evaṁ tu stuvatas tasya puraḥ prāha trilocanaḥ || 54 ||
BRP127.055.0/ śiva uvāca:
BRP127.055.1/ varaṁ brūhy atha devāpe alaṁ dainyena bālaka || 55 ||
BRP127.056.0/ devāpir uvāca:
BRP127.056.1/ rājānaṁ rājapatnīṁ ca pitaraṁ ca guruṁ mama |
BRP127.056.2/ prāptum icche jagannātha nidhanaṁ ca ripor mama || 56 ||
BRP127.057.0/ brahmovāca:
BRP127.057.1/ devāpivacanaṁ śrutvā tathety āhākhileśvaraḥ |
BRP127.057.2/ devāpeḥ sarvam abhavad ājñayā śaṅkarasya tat || 57 ||
BRP127.058.1/ punar apy āha taṁ śambhur devāpikaruṇākaraḥ |
BRP127.058.2/ nandinaṁ preṣayām āsa śambhuḥ śūlena nārada || 58 ||
BRP127.059.1/ rasātalaṁ mithuṁ nandī hatvā cāsurapuṅgavān |
BRP127.059.2/ tatpitrādīn samānīya tasmai tān sa nyavedayat || 59 ||
BRP127.060.1/ hayamedhaś ca tatrāsīd ārṣṭiṣeṇasya dhīmataḥ |
BRP127.060.2/ agniś ca ṛtvijo devā vedāś ca ṛṣayo 'bruvan || 60 ||
BRP127.061.0/ agnyādaya ūcuḥ:
BRP127.061.1/ yatra sākṣād abhūc chambhur devāpe bhaktavatsalaḥ |
BRP127.061.2/ devadevo jagannātho devatīrtham abhūc ca tat || 61 ||
BRP127.062.1/ sarvapāpakṣayakaraṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām |
BRP127.062.2/ puṇyadaṁ tīrtham etat syāt tava kīrtiś ca śāśvatī || 62 ||
BRP127.063.0/ brahmovāca:
BRP127.063.1/ aśvamedhe nivṛtte tu surās tebhyo varān daduḥ |
BRP127.063.2/ snātvā kṛtārthā gaṅgāyāṁ tatas te divam ākraman || 63 ||
BRP127.064.1/ tataḥ prabhṛti tatrāsaṁs tīrthāni daśa pañca ca |
BRP127.064.2/ sahasrāṇi śatāny aṣṭāv ubhayor api tīrayoḥ |
BRP127.064.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca hy atīva phaladaṁ viduḥ || 64 ||
128. Chapter 128 :: Story of Agni and Śiva's semen; the abuduction of Suvarṇā
[Page 434
]
[Note: [ SS 215-217]
BRP128.001.0/ brahmovāca:
BRP128.001.1/ tapovanam iti khyātaṁ nandinīsaṅgamaṁ tathā |
BRP128.001.2/ siddheśvaraṁ tatra tīrthaṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe || 1 ||
BRP128.002.1/ śārdūlaṁ ceti vikhyātaṁ teṣāṁ vṛttam idaṁ śṛṇu |
BRP128.002.2/ yasyākarṇanamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 2 ||
BRP128.003.1/ agnir hotā purā tv āsīd devānāṁ havyavāhanaḥ |
BRP128.003.2/ bhāryāṁ prāpto dakṣasutāṁ svāhānāmnīṁ surūpiṇīm || 3 ||
BRP128.004.1/ sānapatyā purā cāsīt putrārthaṁ tapa āviśat |
BRP128.004.2/ tapaś carantīṁ vipulaṁ toṣayantīṁ hutāśanam |
BRP128.004.3/ sa bhartā hutabhuk prāha bhāryāṁ svāhām aninditām || 4 ||
BRP128.005.0/ agnir uvāca:
BRP128.005.1/ apatyāni bhaviṣyanti mā tapaḥ kuru śobhane || 5 ||
BRP128.006.0/ brahmovāca:
BRP128.006.1/ etac chrutvā bhartṛvākyaṁ nivṛttā tapaso 'bhavat |
BRP128.006.2/ strīṇām abhīṣṭadaṁ nānyad bhartṛvākyaṁ vinā kvacit || 6 ||
BRP128.007.1/ tataḥ katipaye kāle tārakād bhaya āgate |
BRP128.007.2/ anutpanne kārttikeye cirakālarahogate || 7 ||
BRP128.008.1/ maheśvare bhavānyā ca trastā devāḥ samāgatāḥ |
BRP128.008.2/ devānāṁ kāryasiddhyartham agniṁ procur divaukasaḥ || 8 ||
BRP128.009.0/ devā ūcuḥ:
BRP128.009.1/ deva gaccha mahābhāga śambhuṁ trailokyapūjitam |
BRP128.009.2/ tārakād bhayam utpannaṁ śambhave tvaṁ nivedaya || 9 ||
BRP128.010.0/ agnir uvāca:
BRP128.010.1/ na gantavyaṁ tatra deśe dampatyoḥ sthitayo rahaḥ |
BRP128.010.2/ sāmānyamātrato nyāyaḥ kiṁ punaḥ śūlapāṇini || 10 ||
BRP128.011.1/ ekāntasthitayoḥ svairaṁ jalpator yaḥ sarāgayoḥ |
BRP128.011.2/ dampatyoḥ śṛṇuyād vākyaṁ nirayāt tasya noddhṛtiḥ || 11 ||
BRP128.012.1/ sa svāmy akhilalokānāṁ mahākālas triśūlavān |
BRP128.012.2/ nirīkṣaṇīyaḥ kena syād bhavānyā rahasi sthitaḥ || 12 ||
BRP128.013.0/ devā ūcuḥ:
BRP128.013.1/ mahābhaye cānugate nyāyaḥ ko 'nv atra varṇyate |
BRP128.013.2/ tārakād bhaya utpanne gaccha tvaṁ tārako bhavān || 13 ||
BRP128.014.1/ mahābhayābdhau sādhūnāṁ yat parārthāya jīvitam |
BRP128.014.2/ rūpeṇānyena vā gaccha vācaṁ vada yathā tathā || 14 ||
BRP128.015.1/ viśrāvya devavacanaṁ śambhum āgaccha satvaraḥ |
BRP128.015.2/ tato dāsyāmahe pūjām ubhayor lokayoḥ kave || 15 ||
[Page 435
]
BRP128.016.0/ brahmovāca:
BRP128.016.1/ śuko bhūtvā jagāmāśu devavākyād dhutāśanaḥ |
BRP128.016.2/ yatrāsīj jagatāṁ nātho ramamāṇas tadomayā || 16 ||
BRP128.017.1/ sa bhītavad atha prāyāc chuko bhūtvā tadānalaḥ |
BRP128.017.2/ nāśakad dvāradeśe tu praveṣṭuṁ havyavāhanaḥ || 17 ||
BRP128.018.1/ tato gavākṣadeśe tu tasthau dhunvann adhomukhaḥ |
BRP128.018.2/ taṁ dṛṣṭvā prahasañ śambhur umāṁ prāha rahogataḥ || 18 ||
BRP128.019.0/ śambhur uvāca:
BRP128.019.1/ paśya devi śukaṁ prāptaṁ devavākyād dhutāśanam || 19 ||
BRP128.020.0/ brahmovāca:
BRP128.020.1/ lajjitā cāvadad devam alaṁ deveti pārvatī |
BRP128.020.2/ puraścarantaṁ deveśo hy agniṁ taṁ dvijarūpiṇam || 20 ||
BRP128.021.1/ āhūya bahuśaś cāpi jñāto 'sy agne 'tra mā vada |
BRP128.021.2/ vidārayasva svamukhaṁ gṛhāṇedaṁ nayasva tat || 21 ||
BRP128.022.1/ ity uktvā tasya cāsye 'gne retaḥ sa prākṣipad bahu |
BRP128.022.2/ retogarbhas tadā cāgnir gantuṁ naiva ca śaktavān || 22 ||
BRP128.023.1/ suranadyās tatas tīraṁ śrānto 'gnir upatasthivān |
BRP128.023.2/ kṛttikāsu ca tad retaḥ prakṣepāt kārttiko 'bhavat || 23 ||
BRP128.024.1/ avaśiṣṭaṁ ca yat kiñcid agner dehe ca śāmbhavam |
BRP128.024.2/ tad eva reto vahnis tu svabhāryāyāṁ dvidhākṣipat || 24 ||
BRP128.025.1/ svāhāyāṁ priyabhūtāyāṁ putrārthinyāṁ viśeṣataḥ |
BRP128.025.2/ purā sāśvāsitā tena santatis te bhaviṣyati || 25 ||
BRP128.026.1/ tad vahninātha saṁsmṛtya tat kṣiptaṁ śāmbhavaṁ mahaḥ |
BRP128.026.2/ tad agne retasas tasyāṁ jajñe mithunam uttamam || 26 ||
BRP128.027.1/ suvarṇaś ca suvarṇā ca rūpeṇāpratimaṁ bhuvi |
BRP128.027.2/ agneḥ prītikaraṁ nityaṁ lokānāṁ prītivardhanam || 27 ||
BRP128.028.1/ agniḥ prītyā suvarṇāṁ tāṁ prādād dharmāya dhīmate |
BRP128.028.2/ suvarṇasyātha putrasya saṅkalpām akarot priyām |
BRP128.028.3/ evaṁ putrasya putryāś ca vivāham akarot kaviḥ || 28 ||
BRP128.029.1/ anyonyaretovyatiṣaṅgadoṣād |
BRP128.029.2/ agner apatyam ubhayaṁ tathaiva |
BRP128.029.3/ putraḥ suvarṇo bahurūparūpī |
BRP128.029.4/ rūpāṇi kṛtvā surasattamānām || 29 ||
BRP128.030.1/ indrasya vāyor dhanadasya bhāryāṁ |
BRP128.030.2/ jaleśvarasyāpi munīśvarāṇām |
BRP128.030.3/ bhāryās tu gacchaty aniśaṁ suvarṇo |
BRP128.030.4/ yasyāḥ priyaṁ yac ca vapuḥ sa kṛtvā || 30 ||
BRP128.031.1/ yāti kvacic cāpi kaves tanūjas |
BRP128.031.2/ tadbhartṛrūpaṁ ca pativratāsu |
BRP128.031.3/ kṛtvāniśaṁ tābhir udārabhāvaḥ |
BRP128.031.4/ kurvan kṛtārthaṁ madanaṁ sa reme || 31 ||
BRP128.032.1/ kṛtvā gatā kvāpi caivaṁ suvarṇā |
BRP128.032.2/ dharmasya bhāryāpi suvarṇanāmnī |
[Page 436
]
BRP128.032.3/ svāhāsutā svairiṇī sā babhūva |
BRP128.032.4/ yasyāpi yasyāpi manogatā yā || 32 ||
BRP128.033.1/ bhāryāsvarūpā saiva bhūtvā suvarṇā |
BRP128.033.2/ reme patīn mānuṣān āsurāṁś ca |
BRP128.033.3/ devān ṛṣīn pitṛrūpāṁs tathānyān |
BRP128.033.4/ rūpaudāryasthairyagāmbhīryayuktān || 33 ||
BRP128.034.1/ yābhipretā yasya devasya bhāryā |
BRP128.034.2/ tadrūpā sā ramate tena sārdham |
BRP128.034.3/ nānābhedaiḥ karaṇaiś cāpy anekair |
BRP128.034.4/ ākarṣantī tanmanaḥ kāmasiddhim || 34 ||
BRP128.035.1/ evaṁ suvarṇasya nirīkṣya ceṣṭām |
BRP128.035.2/ agneḥ sūnoḥ putrikāyās tathāgneḥ |
BRP128.035.3/ sarve ca śepuḥ kupitās tadāgneḥ |
BRP128.035.4/ putraṁ ca putrīṁ ca surāsurās te || 35 ||
BRP128.036.0/ surāsurā ūcuḥ:
BRP128.036.1/ kṛtaṁ yad etad vyabhicārarūpaṁ |
BRP128.036.2/ yac chadmanā vartanaṁ pāparūpam |
BRP128.036.3/ tasmāt sutas te vyabhicāravāṁś ca |
BRP128.036.4/ sarvatra gāmī jāyatāṁ havyavāha || 36 ||
BRP128.037.1/ tathā suvarṇāpi na caikaniṣṭhā |
BRP128.037.2/ bhūyād agne naikatṛptā bahūṁś ca |
BRP128.037.3/ nānājātīn ninditān dehabhājo |
BRP128.037.4/ bhajitrī syād eṣa doṣaś ca putryāḥ || 37 ||
BRP128.038.0/ brahmovāca:
BRP128.038.1/ ity etac chāpavacanaṁ śrutvāgnir atibhītavat |
BRP128.038.2/ mām abhyetya tadovāca niṣkṛtiṁ vada putrayoḥ || 38 ||
BRP128.039.1/ tadāham abravaṁ vahne gautamīṁ gaccha śaṅkaram |
BRP128.039.2/ stutvā tatra mahābāho nivedaya jagatpateḥ || 39 ||
BRP128.040.1/ māheśvareṇa vīryeṇa tava dehasthitena ca |
BRP128.040.2/ evaṁvidhaṁ tv apatyaṁ te jātaṁ vahne tato bhavān || 40 ||
BRP128.041.1/ nivedayasva devāya devānāṁ śāpam īdṛśam |
BRP128.041.2/ svāpatyarakṣaṇāyāsau śambhuḥ śreyaḥ kariṣyati || 41 ||
BRP128.042.1/ stuhi devaṁ ca devīṁ ca bhaktyā prīto bhavec chivaḥ |
BRP128.042.2/ tatas tv apatyaviṣaye priyān kāmān avāpsyasi || 42 ||
BRP128.043.1/ tato madvacanād agnir gaṅgāṁ gatvā maheśvaram |
BRP128.043.2/ tuṣṭāva niyato vākyaiḥ stutibhir vedasammitaiḥ || 43 ||
BRP128.044.0/ agnir uvāca:
BRP128.044.1/ viśvasya jagato dhātā viśvamūrtir nirañjanaḥ |
BRP128.044.2/ ādikartā svayambhūś ca taṁ namāmi jagatpatim || 44 ||
BRP128.045.1/ yo 'gnir bhūtvā saṁharati sraṣṭā vai jalarūpataḥ |
BRP128.045.2/ sūryarūpeṇa yaḥ pāti taṁ namāmi ca tryambakam || 45 ||
[Page 437
]
BRP128.046.0/ brahmovāca:
BRP128.046.1/ tataḥ prasanno bhagavān anantaḥ śambhur avyayaḥ |
BRP128.046.2/ vareṇa cchandayām āsa pāvakaṁ surapūjitam || 46 ||
BRP128.047.1/ sa vinītaḥ śivaṁ prāha tava vīryaṁ mayi sthitam |
BRP128.047.2/ tena jātaḥ suto ramyaḥ suvarṇo lokaviśrutaḥ || 47 ||
BRP128.048.1/ tathā suvarṇā putrī ca tasmād eva jagatprabho |
BRP128.048.2/ anyonyavīryasaṅgāc ca taddoṣād ubhayaṁ tv idam || 48 ||
BRP128.049.1/ vyabhicārāt sadoṣaṁ ca apatyam abhavac chiva |
BRP128.049.2/ śāpaṁ daduḥ surāḥ sarve tayoḥ śāntiṁ kuru prabho || 49 ||
BRP128.050.1/ tadagnivacanāc chambhuḥ provācedaṁ śubhodayam || 50 ||
BRP128.051.0/ śambhur uvāca:
BRP128.051.1/ madvīryād abhavat tvattaḥ suvarṇo bhūrivikramaḥ |
BRP128.051.2/ samagrā ṛddhayaḥ sarvāḥ suvarṇe 'smin samāhitāḥ || 51 ||
BRP128.052.1/ bhaviṣyanti na sandeho vahne śṛṇu vaco mama |
BRP128.052.2/ trayāṇām api lokānāṁ pāvanaḥ sa bhaviṣyati || 52 ||
BRP128.053.1/ sa eva cāmṛtaṁ loke sa eva suravallabhaḥ |
BRP128.053.2/ sa eva bhuktimuktī ca sa eva makhadakṣiṇā || 53 ||
BRP128.054.1/ sa eva rūpaṁ sarvasya gurūṇām apy asau guruḥ |
BRP128.054.2/ vīryaṁ śreṣṭhatamaṁ vidyād vīryaṁ matto yad uttamam || 54 ||
BRP128.055.1/ viśeṣatas tvayi kṣiptaṁ tasya kā syād vicāraṇā |
BRP128.055.2/ hīnaṁ tena vinā sarvaṁ sampūrṇās tena sampadaḥ || 55 ||
BRP128.056.1/ jīvanto 'pi mṛtāḥ sarve suvarṇena vinā narāḥ |
BRP128.056.2/ nirguṇo 'pi dhanī mānyaḥ saguṇo 'py adhano nahi || 56 ||
BRP128.057.1/ tasmān nātaḥ paraṁ kiñcit suvarṇād dhi bhaviṣyati |
BRP128.057.2/ tathā caiṣā suvarṇāpi syād utkṛṣṭāpi cañcalā || 57 ||
BRP128.058.1/ anayā vīkṣitaṁ sarvaṁ nyūnaṁ pūrṇaṁ bhaviṣyati |
BRP128.058.2/ tapasā japahomaiś ca yeyaṁ prāpyā jagattraye || 58 ||
BRP128.059.1/ tasyāḥ prabhāvaṁ prāśastyam agne kiñcic ca kīrtyate |
BRP128.059.2/ sarvatra yā tu santiṣṭhed āyātu vicariṣyati || 59 ||
BRP128.060.1/ suvarṇā kamalā sākṣāt pavitrā ca bhaviṣyati |
BRP128.060.2/ adya prabhṛty ātmajayos tathā svairaṁ viceṣṭatoḥ || 60 ||
BRP128.061.1/ tathāpi caitayoḥ puṇyaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 61 ||
BRP128.062.0/ brahmovāca:
BRP128.062.1/ evam uktvā tataḥ śambhuḥ sākṣāt tatrābhavac chivaḥ |
BRP128.062.2/ liṅgarūpeṇa sarveṣāṁ lokānāṁ hitakāmyayā || 62 ||
BRP128.063.1/ varān prāpya sutābhyāṁ sa agnis tuṣṭo 'bhavat tataḥ |
BRP128.063.2/ svabhartrā ca suvarṇā sā dharmeṇāgnisutā mudā || 63 ||
BRP128.064.1/ vartayām āsa putro 'pi vahneḥ saṅkalpayā mudā |
BRP128.064.2/ etasminn antare svarṇām agner duhitaraṁ mune || 64 ||
BRP128.065.1/ paribhūya ca dharmaṁ taṁ śārdūlo dānaveśvaraḥ |
BRP128.065.2/ aharad bhāgyasaubhāgyavilāsavasatiṁ chalāt || 65 ||
[Page 438
]
BRP128.066.1/ nītā rasātalaṁ tena suvarṇā lokaviśrutā |
BRP128.066.2/ jāmātāgneḥ sa dharmaś ca agniś caiva sa havyavāṭ || 66 ||
BRP128.067.1/ viṣṇave lokanāthāya stutvā caiva punaḥ punaḥ |
BRP128.067.2/ kāryavijñāpanaṁ cobhau cakratuḥ prabhaviṣṇave || 67 ||
BRP128.068.1/ tataś cakreṇa ciccheda śārdūlasya śiro hariḥ |
BRP128.068.2/ sānītā viṣṇunā devī suvarṇā lokasundarī || 68 ||
BRP128.069.1/ maheśvarasutā caiva agneś caiva tathā priyā |
BRP128.069.2/ maheśvarāya tāṁ viṣṇur darśayām āsa nārada || 69 ||
BRP128.070.1/ prīto 'bhavan maheśo 'pi sasvaje tāṁ punaḥ punaḥ |
BRP128.070.2/ cakraṁ prakṣālitaṁ yatra śārdūlacchedi dīptimat || 70 ||
BRP128.071.1/ cakratīrthaṁ tu vikhyātaṁ śārdūlaṁ ceti tad viduḥ |
BRP128.071.2/ yatra nītā suvarṇā sā viṣṇunā śaṅkarāntikam || 71 ||
BRP128.072.1/ tat tīrthaṁ śāṅkaraṁ jñeyaṁ vaiṣṇavaṁ siddham eva tu |
BRP128.072.2/ yatrānandam anuprāpto hy agnir dharmaś ca śāśvataḥ || 72 ||
BRP128.073.1/ ānandāśrūṇi nyapatan yatrāgner munisattama |
BRP128.073.2/ ānandeti nadī jātā tathā vai nandinīti ca || 73 ||
BRP128.074.1/ tasyāś ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṁ tatra vai śivaḥ |
BRP128.074.2/ tatraiva saṅgame sākṣāt suvarṇādyāpi saṁsthitā || 74 ||
BRP128.075.1/ dākṣāyaṇī saiva śivā āgneyī ceti viśrutā |
BRP128.075.2/ ambikā jagadādhārā śivā kātyāyanīśvarī || 75 ||
BRP128.076.1/ bhaktābhīṣṭapradā nityam alaṅkṛtyobhayaṁ taṭam |
BRP128.076.2/ tapas tepe yatra cāgnis tat tīrthaṁ tu tapovanam || 76 ||
BRP128.077.1/ evamādīni tīrthāni tīrayor ubhayor mune |
BRP128.077.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ śubham || 77 ||
BRP128.078.1/ uttare caiva pāre ca sahasrāṇi caturdaśa |
BRP128.078.2/ dakṣiṇe ca tathā pāre sahasrāṇy atha ṣoḍaśa || 78 ||
BRP128.079.1/ tatra tatra ca tīrthāni sābhijñānāni santi vai |
BRP128.079.2/ nāmāni ca pṛthak santi saṅkṣepāt tan mayocyate || 79 ||
BRP128.080.1/ etāni yaś ca śṛṇuyād yaś ca vā paṭhati smaret |
BRP128.080.2/ sarveṣu tatra kāmyeṣu paripūrṇo bhaven naraḥ || 80 ||
BRP128.081.1/ etad vṛttaṁ tu yo jñātvā tatra snānādikaṁ caret |
BRP128.081.2/ lakṣmīvāñ jāyate nityaṁ dharmavāṁś ca viśeṣataḥ || 81 ||
BRP128.082.1/ abjakāt paścime tīrthaṁ tac chārdūlam udāhṛtam |
BRP128.082.2/ vārāṇasyāditīrthebhyaḥ sarvebhyo hy adhikaṁ bhavet || 82 ||
BRP128.083.1/ tatra snātvā pitṝn devān vandate tarpayaty api |
BRP128.083.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate || 83 ||
BRP128.084.1/ tapovanāc ca śārdūlān madhye tīrthāny aśeṣataḥ |
BRP128.084.2/ tasyaikaikasya māhātmyaṁ na kenāpy atra varṇyate || 84 ||
129. Chapter 129 :: Stories about Indra
[Page 439
]
[Note: [ SS 217-220]
BRP129.001.0/ brahmovāca:
BRP129.001.1/ indratīrtham iti khyātaṁ tatraiva ca vṛṣākapam |
BRP129.001.2/ phenāyāḥ saṅgamo yatra hanūmataṁ tathaiva ca || 1 ||
BRP129.002.1/ abjakaṁ cāpi yat proktaṁ yatra devas trivikramaḥ |
BRP129.002.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca punarāvṛttidurlabham || 2 ||
BRP129.003.1/ tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP129.003.2/ indreśvaraṁ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ || 3 ||
BRP129.004.1/ namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ |
BRP129.004.2/ tasyendreṇābhavad yuddhaṁ phenenendro 'harac chiraḥ || 4 ||
BRP129.005.1/ apāṁ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk |
BRP129.005.2/ śiraś chittvā tac ca phenaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 5 ||
BRP129.006.1/ nyapatad bhūmiṁ bhittvā tu rasātalam athāviśat |
BRP129.006.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ vāri yad viśvapāvanam || 6 ||
BRP129.007.1/ vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam |
BRP129.007.2/ taj jalaṁ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate || 7 ||
BRP129.008.1/ tasyās tu saṅgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ |
BRP129.008.2/ sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva || 8 ||
BRP129.009.1/ hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ |
BRP129.009.2/ mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ || 9 ||
BRP129.010.1/ mārjāraṁ ceti tat tīrthaṁ purā proktaṁ mayā tava |
BRP129.010.2/ hanūmataṁ ca tat proktaṁ tatrākhyānaṁ puroditam || 10 ||
BRP129.011.1/ vṛṣākapaṁ cābjakaṁ ca tatredaṁ prayataḥ śṛṇu |
BRP129.011.2/ hiraṇya iti vikhyāto daityānāṁ pūrvajo balī || 11 ||
BRP129.012.1/ tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP129.012.2/ tasyāpi balavān putro devānāṁ durjayaḥ sadā || 12 ||
BRP129.013.1/ mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā |
BRP129.013.2/ tenendrasyābhavad yuddhaṁ bahukālaṁ nirantaram || 13 ||
BRP129.014.1/ mahāśanir mahāvīryaḥ satataṁ raṇamūrdhani |
BRP129.014.2/ jitvā nāgena sahitaṁ śakraṁ pitre nyavedayat || 14 ||
BRP129.015.1/ baddhvā hastisamāyuktaṁ svasāraṁ vīkṣya tāṁ tadā |
BRP129.015.2/ vihāya krūratāṁ daityo hiraṇyāya nyavedayat || 15 ||
BRP129.016.1/ mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṁ pūrvavattaraḥ |
BRP129.016.2/ śacīkāntaṁ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot || 16 ||
BRP129.017.1/ mahāśanir hariṁ jitvā jetuṁ varuṇam abhyagāt |
BRP129.017.2/ varuṇo 'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṁ mahāśaneḥ || 17 ||
BRP129.018.1/ udadhiṁ svālayaṁ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ |
BRP129.018.2/ tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ || 18 ||
BRP129.019.1/ vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ |
BRP129.019.2/ vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca || 19 ||
BRP129.020.1/ mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate |
BRP129.020.2/ nirindratvaṁ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan || 20 ||
[Page 440
]
BRP129.021.0/ devā ūcuḥ:
BRP129.021.1/ viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca |
BRP129.021.2/ mantradṛg vā sa eva syād indraṁ cānyaṁ kariṣyati || 21 ||
BRP129.022.0/ brahmovāca:
BRP129.022.1/ evaṁ sammantrya te devā viṣṇor mantraṁ nyavedayan |
BRP129.022.2/ mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan || 22 ||
BRP129.023.1/ prāyād vārīśvaraṁ viṣṇuḥ śvaśuraṁ varuṇaṁ tadā |
BRP129.023.2/ keśavo varuṇaṁ gatvā prāhendrasya parābhavam || 23 ||
BRP129.024.1/ tathā tvayaitat kartavyaṁ yathāyāti purandaraḥ |
BRP129.024.2/ tadviṣṇuvacanāc chīghraṁ yayau jalapatir mune || 24 ||
BRP129.025.1/ sutāpatiṁ hiraṇyasutaṁ vikrāntaṁ taṁ mahāśanim |
BRP129.025.2/ atisammānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ || 25 ||
BRP129.026.1/ papracchāgamanaṁ daityo vinayāc chvaśuraṁ tadā |
BRP129.026.2/ varuṇaḥ prāha taṁ daityaṁ yad āgamanakāraṇam || 26 ||
BRP129.027.0/ varuṇa uvāca:
BRP129.027.1/ indraṁ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā |
BRP129.027.2/ baddhaṁ rasātalasthaṁ taṁ devānām adhipaṁ sakhe || 27 ||
BRP129.028.1/ asmākaṁ sarvadā mānyaṁ dehi tvaṁ mama śatruhan |
BRP129.028.2/ baddhvā vimokṣaṇaṁ śatror mahate yaśase satām || 28 ||
BRP129.029.0/ brahmovāca:
BRP129.029.1/ tathety uktvā kathañcit sa daityeśo varuṇāya tam |
BRP129.029.2/ prādād indraṁ śacīkāntaṁ vāraṇena samanvitam || 29 ||
BRP129.030.1/ sa daityamadhye 'tivirājamāno |
BRP129.030.2/ hariṁ tadovāca jaleśasannidhau |
BRP129.030.3/ sampūjya caivātha mahopacārair |
BRP129.030.4/ mahāśanir maghavantaṁ babhāṣe || 30 ||
BRP129.031.0/ mahāśanir uvāca:
BRP129.031.1/ kena tvam indro 'dya kṛto 'si kena |
BRP129.031.2/ vīryaṁ tavedṛg bahu bhāṣase ca |
BRP129.031.3/ tvaṁ saṅgare śatrubhir bādhyase ca |
BRP129.031.4/ tathāpi cendro bhavasīti citram || 31 ||
BRP129.032.1/ athāpi baddhā puruṣeṇa kācit |
BRP129.032.2/ tasyāḥ patis tāṁ mocayatīti yuktam |
BRP129.032.3/ striyo 'svatantrāḥ puruṣapradhānās |
BRP129.032.4/ tvaṁ vai pumān bhavitā śakra sādho || 32 ||
BRP129.033.1/ baddho mayā saṅgare vāhanena |
BRP129.033.2/ kvāpy astraṁ te vajram uddāmaśakti |
BRP129.033.3/ cintāratnaṁ nandanaṁ yoṣitas tā |
BRP129.033.4/ yaśo balaṁ devarājopabhogyam |
[Page 441
]
BRP129.033.5/ sarvaṁ hi tvā kiṁ tu mukto jaleśād |
BRP129.033.6/ ākāṅkṣase jīvitaṁ dhik tavedam || 33 ||
BRP129.034.1/ taj jīvanaṁ yat tu yaśonidhānaṁ |
BRP129.034.2/ sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi |
BRP129.034.3/ evaṁ jānañ śakra kathaṁ jaleśān |
BRP129.034.4/ muktiṁ prāpto naiva lajjāṁ bhajethāḥ || 34 ||
BRP129.035.1/ triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san |
BRP129.035.2/ sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ |
BRP129.035.3/ saṁstūyamānaś ca tathāpsarobhir |
BRP129.035.4/ nūnaṁ lajjā te bibhetīti manye || 35 ||
BRP129.036.1/ tvaṁ vṛtrahā namuceś cāpi hantā |
BRP129.036.2/ purāṁ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ |
BRP129.036.3/ evaṁ surās tvāṁ paripūjayantīty |
BRP129.036.4/ ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva || 36 ||
BRP129.037.1/ vikāram āpyāpy ahitodbhavaṁ ye |
BRP129.037.2/ jīvanti lokān anusaṁviśanti |
BRP129.037.3/ bhavādṛśāṁ duścyavanābjajanmā |
BRP129.037.4/ kathaṁ na hṛdbhedam avāpa kartā || 37 ||
BRP129.038.0/ brahmovāca:
BRP129.038.1/ evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane |
BRP129.038.2/ prādād indraṁ punaś cedaṁ vacanaṁ tad abhāṣata || 38 ||
BRP129.039.0/ mahāśanir uvāca:
BRP129.039.1/ adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ |
BRP129.039.2/ śvaśuro mama yena tvaṁ muktim āpto 'si vāsava || 39 ||
BRP129.040.1/ tathā tvaṁ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṁ prati |
BRP129.040.2/ no ced baddhvā punas tvāṁ vai kṣepsye caiva rasātalam || 40 ||
BRP129.041.0/ brahmovāca:
BRP129.041.1/ evaṁ nirbhartsya taṁ śakraṁ hasaṁś cāpi punaḥ punaḥ |
BRP129.041.2/ abravīd gaccha gaccheti varuṇaṁ cānumanya tu || 41 ||
BRP129.042.1/ sa tu prāptaḥ svanilayaṁ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ |
BRP129.042.2/ paulomyāṁ prāha tat sarvaṁ yat tac chatruparābhavam || 42 ||
BRP129.043.0/ indra uvāca:
BRP129.043.1/ evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṁ varānane |
BRP129.043.2/ nirvāpayāmi yena svam ātmānaṁ subhage vada || 43 ||
BRP129.044.0/ indrāṇy uvāca:
BRP129.044.1/ dānavānām athodbhūtiṁ śakra māyāṁ parābhavam |
BRP129.044.2/ varadānaṁ tathā mṛtyuṁ jāne 'haṁ balasūdana || 44 ||
BRP129.045.1/ tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ |
BRP129.045.2/ jāyeta śṛṇu tat sarvaṁ vakṣye 'haṁ prītaye tava || 45 ||
BRP129.046.1/ hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī |
BRP129.046.2/ tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ || 46 ||
[Page 442
]
BRP129.047.1/ brahmāṇaṁ toṣayām āsa tapasā niyamena ca |
BRP129.047.2/ īdṛśaṁ balam āpannaṁ tapasā kiṁ na sidhyati || 47 ||
BRP129.048.1/ tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathañcana |
BRP129.048.2/ na kāryaḥ śṛṇu tatredaṁ kāryaṁ yat tu kramāgatam || 48 ||
BRP129.049.0/ brahmovāca:
BRP129.049.1/ evam uktvā tu paulomī prāhendraṁ vinayānvitā || 49 ||
BRP129.050.0/ indrāṇy uvāca:
BRP129.050.1/ nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṁ yajñakarmaṇaḥ |
BRP129.050.2/ nāsādhyaṁ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca || 50 ||
BRP129.051.1/ punaś cedaṁ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam |
BRP129.051.2/ strīṇāṁ svabhāvaṁ jānanti striya eva surādhipa || 51 ||
BRP129.052.1/ tasmād bhūmes tathā cāpāṁ nāsādhyaṁ vidyate prabho |
BRP129.052.2/ tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet || 52 ||
BRP129.053.1/ tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṁ vrajed bhavān |
BRP129.053.2/ tatra viṣṇuṁ śivaṁ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi || 53 ||
BRP129.054.1/ śrutam asti punaś cedaṁ striyo yāś ca pativratāḥ |
BRP129.054.2/ tā eva sarvaṁ jānanti dhṛtaṁ tābhiś carācaram || 54 ||
BRP129.055.1/ pṛthivyāṁ sārabhūtaṁ syāt tanmadhye daṇḍakaṁ vanam |
BRP129.055.2/ tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṁ pūjaya prabho || 55 ||
BRP129.056.1/ viṣṇuṁ vā jagatām īśaṁ dīnārtārtiharaṁ vibhum |
BRP129.056.2/ anāthānām iha nṛṇāṁ majjatāṁ duḥkhasāgare || 56 ||
BRP129.057.1/ haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṁ nahi |
BRP129.057.2/ tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ || 57 ||
BRP129.058.1/ bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha |
BRP129.058.2/ tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam || 58 ||
BRP129.059.1/ ajñātvaikaguṇaṁ karma phalaṁ dāsyati karmiṇaḥ |
BRP129.059.2/ jñātvā śataguṇaṁ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam || 59 ||
BRP129.060.1/ puṁsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī |
BRP129.060.2/ svalpānām api kāryāṇāṁ nahi siddhis tayā vinā || 60 ||
BRP129.061.1/ ekena yat kṛtaṁ karma tasmād ardhaphalaṁ bhavet |
BRP129.061.2/ jāyayā tu kṛtaṁ nātha puṣkalaṁ puruṣo labhet || 61 ||
BRP129.062.1/ tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ |
BRP129.062.2/ śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī || 62 ||
BRP129.063.1/ aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī |
BRP129.063.2/ tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṁ mahāphalam || 63 ||
BRP129.064.1/ tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi || 64 ||
BRP129.065.0/ brahmovāca:
BRP129.065.1/ tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ |
BRP129.065.2/ yayau gaṅgāṁ jagaddhātrīṁ gautamīṁ ceti viśrutām || 65 ||
BRP129.066.1/ daṇḍakāraṇyamadhyasthāṁ yayau sa prītimān hariḥ |
BRP129.066.2/ tapaḥ kartuṁ manaś cakre devadevāya śambhave || 66 ||
[Page 443
]
BRP129.067.1/ gaṅgāṁ natvā tu prathamaṁ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ |
BRP129.067.2/ śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṁ cedaṁ tato 'bravīt || 67 ||
BRP129.068.0/ indra uvāca:
BRP129.068.1/ svamāyayā yo hy akhilaṁ carācaraṁ |
BRP129.068.2/ sṛjaty avaty atti na sajjate 'smin |
BRP129.068.3/ ekaḥ svatantro 'dvayacit sukhātmakaḥ |
BRP129.068.4/ sa naḥ prasanno 'stu pinākapāṇiḥ || 68 ||
BRP129.069.1/ na yasya tattvaṁ sanakādayo 'pi |
BRP129.069.2/ jānanti vedāntarahasyavijñāḥ |
BRP129.069.3/ sa pārvatīśaḥ sakalābhilāṣa BRP129.069.4/ dātā prasanno 'stu mamāndhakāriḥ || 69 ||
BRP129.070.1/ sṛṣṭvā svayambhūr bhagavān viriñciṁ |
BRP129.070.2/ bhayaṅkaraṁ cāsya śiro 'nvapaśyat |
BRP129.070.3/ chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac |
BRP129.070.4/ cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ || 70 ||
BRP129.071.1/ pāpaṁ daridraṁ tv atha lobhayācñe |
BRP129.071.2/ moho vipac ceti tato 'py anantam |
BRP129.071.3/ jātaprabhāvaṁ bhavaduḥkharūpaṁ |
BRP129.071.4/ babhūva tair vyāptam idaṁ samastam || 71 ||
BRP129.072.1/ avekṣya sarvaṁ cakitaḥ sureśo |
BRP129.072.2/ devīm avocaj jagad astam eti |
BRP129.072.3/ tvaṁ pāhi lokeśvari lokamātar |
BRP129.072.4/ ume śaraṇye subhage subhadre || 72 ||
BRP129.073.1/ jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṁ |
BRP129.073.2/ bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ |
BRP129.073.3/ svāhā svadhā svastir anādisiddhir |
BRP129.073.4/ gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam || 73 ||
BRP129.074.1/ vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṁ |
BRP129.074.2/ rakṣāṁ karoṣy eva madājñayā ca |
BRP129.074.3/ tvayaiva sṛṣṭaṁ bhuvanatrayaṁ syād |
BRP129.074.4/ yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram || 74 ||
BRP129.075.1/ ity evam uktā dayitā hareṇa |
BRP129.075.2/ saṁśleṣasaṁlāpaparā babhūva |
BRP129.075.3/ śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā |
BRP129.075.4/ cikṣepa ca svedajalaṁ karāgraiḥ || 75 ||
BRP129.076.1/ tasmād babhūva prathamaṁ sa dharmo |
BRP129.076.2/ lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ |
BRP129.076.3/ sattvaṁ susampannadharaṁ sarāṁsi |
BRP129.076.4/ dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva || 76 ||
BRP129.077.1/ saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ |
BRP129.077.2/ śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni |
BRP129.077.3/ nṛtyāni gītāny amṛtaṁ purāṇaṁ |
BRP129.077.4/ śrutismṛtī nītir athānnapāne || 77 ||
[Page 444
]
BRP129.078.1/ śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny |
BRP129.078.2/ astrāṇi tīrthāni ca kānanāni |
BRP129.078.3/ iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni |
BRP129.078.4/ yānāni śubhrābharaṇāsanāni || 78 ||
BRP129.079.1/ bhavāṅgasaṁsargasusamprahāsa BRP129.079.2/ susvedasaṁlāparahaḥprakāraiḥ |
BRP129.079.3/ tathaiva jātaṁ sacarācaraṁ ca |
BRP129.079.4/ apāpakaṁ devi tataś ca jātam || 79 ||
BRP129.080.1/ sukhaṁ prabhūtaṁ ca śubhaṁ ca nityaṁ |
BRP129.080.2/ virāji caitat tava devi bhāvāt |
BRP129.080.3/ tasmāt tu māṁ rakṣa jagajjanitri |
BRP129.080.4/ bhītaṁ bhayebhyo jagatāṁ pradhāne || 80 ||
BRP129.081.1/ eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare |
BRP129.081.2/ śivaśaktyos tadādvaitaṁ sundaraṁ naumi vigraham || 81 ||
BRP129.082.0/ brahmovāca:
BRP129.082.1/ evaṁ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ || 82 ||
BRP129.083.0/ śiva uvāca:
BRP129.083.1/ kim abhīṣṭaṁ varayase hare vada parāyaṇam || 83 ||
BRP129.084.0/ indra uvāca:
BRP129.084.1/ balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā |
BRP129.084.2/ tena baddhas talaṁ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā || 84 ||
BRP129.085.1/ vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṁ kṛtiḥ |
BRP129.085.2/ tadarthaṁ jagatām īśa yena jeṣye ripuṁ prabho || 85 ||
BRP129.086.1/ tad eva dehi vīryaṁ me yac cānyad ripunāśanam |
BRP129.086.2/ jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati |
BRP129.086.3/ punarjātam ahaṁ manye varaṁ kīrtir jayaśriyoḥ || 86 ||
BRP129.087.0/ brahmovāca:
BRP129.087.1/ sa śivaḥ śakram āhedaṁ na mayaikena te ripuḥ |
BRP129.087.2/ vadham āpnoti tasmāt tvaṁ viṣṇum apy avyayaṁ harim || 87 ||
BRP129.088.1/ ārādhayasva paulomyā saha devaṁ janārdanam |
BRP129.088.2/ lokatrayaikaśaraṇaṁ nārāyaṇam ananyadhīḥ || 88 ||
BRP129.089.1/ tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṁ hare |
BRP129.089.2/ punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ || 89 ||
BRP129.090.1/ mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca |
BRP129.090.2/ saṅgame yatra kutrāpi siddhidaṁ munayo viduḥ || 90 ||
BRP129.091.1/ kiṁ punaḥ saṅgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ |
BRP129.091.2/ girīṇāṁ gahvare yad vā saritām atha saṅgame || 91 ||
BRP129.092.1/ vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā |
BRP129.092.2/ gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ || 92 ||
BRP129.093.1/ āste tasyāpy ahaṁ toṣam agamaṁ balasūdana |
BRP129.093.2/ tena tvaṁ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam || 93 ||
BRP129.094.0/ brahmovāca:
BRP129.094.1/ āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP129.094.2/ tuṣṭāva devaṁ prayataḥ snātvā puṇye 'tha saṅgame || 94 ||
[Page 445
]
BRP129.095.1/ phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṁ janārdanam |
BRP129.095.2/ vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā || 95 ||
BRP129.096.1/ tatas tuṣṭo 'bhavad viṣṇuḥ kiṁ deyaṁ cety abhāṣata |
BRP129.096.2/ dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ || 96 ||
BRP129.097.1/ dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ |
BRP129.097.2/ tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ || 97 ||
BRP129.098.1/ ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk |
BRP129.098.2/ cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam || 98 ||
BRP129.099.1/ nijaghāna tadā daityam indraśatruṁ mahāśanim |
BRP129.099.2/ sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ || 99 ||
BRP129.100.1/ divistho 'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim |
BRP129.100.2/ kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṁ vilokya tam |
BRP129.100.3/ śacīṁ tāṁ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam || 100 ||
BRP129.101.0/ indra uvāca:
BRP129.101.1/ nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ |
BRP129.101.2/ vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṁ sadā || 101 ||
BRP129.102.1/ nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape |
BRP129.102.2/ tasmān nārhasi māṁ vaktuṁ śaṅkayānyatra bhāmini || 102 ||
BRP129.103.1/ pativratā priyā me tvaṁ dharme mantre sahāyinī |
BRP129.103.2/ sāpatyā ca kulīnā ca tvatto 'nyā kā priyā mama || 103 ||
BRP129.104.1/ tasmāt tavopadeśena gaṅgāṁ prāpya mahānadīm |
BRP129.104.2/ prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ || 104 ||
BRP129.105.1/ tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ |
BRP129.105.2/ jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt || 105 ||
BRP129.106.1/ uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro 'ham acyutaḥ |
BRP129.106.2/ kiṁ na sādhyaṁ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī || 106 ||
BRP129.107.1/ duṣkarā tatra no muktiḥ kintv arthāditrayaṁ śubhe |
BRP129.107.2/ jāyaiva paramaṁ mitraṁ lokadvayahitaiṣiṇī || 107 ||
BRP129.108.1/ sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca |
BRP129.108.2/ pativratā rūpavatī guṇāḍhyā |
BRP129.108.3/ sampatsu cāpatsu samānarūpā |
BRP129.108.4/ tayā hy asādhyaṁ kim iha trilokyām || 108 ||
BRP129.109.1/ tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṁ śubham āgatam |
BRP129.109.2/ itas tavoditaṁ caiva kartavyaṁ nānyad asti me || 109 ||
BRP129.110.1/ paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṁ na ca |
BRP129.110.2/ ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṁ nahi || 110 ||
BRP129.111.1/ niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye |
BRP129.111.2/ gaṅgayā sadṛśaṁ nāsti śṛṇu cānyad varānane || 111 ||
BRP129.112.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ prāptaye pāpamuktaye |
BRP129.112.2/ śivaviṣṇvor ananyatvajñānān nāsty atra muktaye || 112 ||
BRP129.113.1/ tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam |
BRP129.113.2/ avāptaṁ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ || 113 ||
[Page 446
]
BRP129.114.1/ indratvaṁ me sthiraṁ ceto manye mitrabalāt punaḥ |
BRP129.114.2/ vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini || 114 ||
BRP129.115.1/ tvaṁ ca priyasakhī nityaṁ nānyat priyataraṁ mama |
BRP129.115.2/ tīrthānāṁ gautamī gaṅgā devānāṁ hariśaṅkarau || 115 ||
BRP129.116.1/ tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṁ cepsitam āptavān |
BRP129.116.2/ mama prītikaraṁ cedaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam || 116 ||
BRP129.117.1/ tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt |
BRP129.117.2/ anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṅkarau || 117 ||
BRP129.118.1/ indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ |
BRP129.118.2/ ekatra śaṅkaro devo hy aparatra janārdanaḥ || 118 ||
BRP129.119.1/ pāvayan daṇḍakāraṇyaṁ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ |
BRP129.119.2/ antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca || 119 ||
BRP129.120.1/ atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ |
BRP129.120.2/ pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ || 120 ||
BRP129.121.1/ teṣāṁ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ |
BRP129.121.2/ atra kiñcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam || 121 ||
BRP129.122.1/ dātṛbhyo hy akṣayaṁ tat syāt kāmadaṁ mokṣadaṁ tathā |
BRP129.122.2/ dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṁ puṇyavardhanam || 122 ||
BRP129.123.1/ ākhyānaṁ viṣṇuśambhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam |
BRP129.123.2/ asya tīrthasya māhātmyaṁ ye śṛṇvanti paṭhanti ca || 123 ||
BRP129.124.1/ puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo 'traiva smṛtir bhavet |
BRP129.124.2/ śivaviṣṇvor aśeṣāghasaṅghavicchedakāriṇī |
BRP129.124.3/ yāṁ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ || 124 ||
BRP129.125.0/ brahmovāca:
BRP129.125.1/ bhaviṣyaty evam eveti taṁ devā ṛṣayo 'bruvan |
BRP129.125.2/ gautamyā uttare pāre tīrthānāṁ mokṣadāyinām || 125 ||
BRP129.126.1/ devarṣisiddhasevyānāṁ sahasrāṇy atha sapta vai |
BRP129.126.2/ tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu || 126 ||
BRP129.127.1/ abjakaṁ hṛdayaṁ proktaṁ godāvaryā munīśvaraiḥ |
BRP129.127.2/ viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca || 127 ||
130. Chapter 130 :: Story of Agastya teaching Āpastamba
[Note: [ SS 221-222]
BRP130.001.0/ brahmovāca:
BRP130.001.1/ āpastambam iti khyātaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP130.001.2/ smaraṇād apy aśeṣāghasaṅghavidhvaṁsanakṣamam || 1 ||
BRP130.002.1/ āpastambo mahāprājño munir āsīn mahāyaśāḥ |
BRP130.002.2/ tasya bhāryākṣasūtreti patidharmaparāyaṇā || 2 ||
BRP130.003.1/ tasya putro mahāprājñaḥ karkināmātha tattvavit |
BRP130.003.2/ tasyāśramam anuprāpto hy agastyo munisattamaḥ || 3 ||
BRP130.004.1/ tam agastyaṁ pūjayitvā āpastambo munīśvaraḥ |
BRP130.004.2/ śiṣyair anugato dhīmāṁs taṁ praṣṭum upacakrame || 4 ||
[Page 447
]
BRP130.005.0/ āpastamba uvāca:
BRP130.005.1/ trayāṇāṁ ko nu pūjyaḥ syād devānāṁ munisattama |
BRP130.005.2/ bhuktir muktiś ca kasmād vā syād anādiś ca ko bhavet || 5 ||
BRP130.006.1/ anantaś cāpi ko vipra devānām api daivatam |
BRP130.006.2/ yajñaiḥ ka ijyate devaḥ ko vedeṣv anugīyate |
BRP130.006.3/ etaṁ me saṁśayaṁ chettuṁ vadāgastya mahāmune || 6 ||
BRP130.007.0/ agastya uvāca:
BRP130.007.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ pramāṇaṁ śabda ucyate |
BRP130.007.2/ tatrāpi vaidikaḥ śabdaḥ pramāṇaṁ paramaṁ mataḥ || 7 ||
BRP130.008.1/ vedena gīyate yas tu puruṣaḥ sa parāt paraḥ |
BRP130.008.2/ mṛto 'paraḥ sa vijñeyo hy amṛtaḥ para ucyate || 8 ||
BRP130.009.1/ yo 'mūrtaḥ sa paro jñeyo hy aparo mūrta ucyate |
BRP130.009.2/ guṇābhivyāptibhedena mūrto 'sau trividho bhavet || 9 ||
BRP130.010.1/ brahmā viṣṇuḥ śivaś ceti eka eva tridhocyate |
BRP130.010.2/ trayāṇām api devānāṁ vedyam ekaṁ paraṁ hi tat || 10 ||
BRP130.011.1/ ekasya bahudhā vyāptir guṇakarmavibhedataḥ |
BRP130.011.2/ lokānām upakārārtham ākṛtitritayaṁ bhavet || 11 ||
BRP130.012.1/ yas tattvaṁ vetti paramaṁ sa ca vidvān na cetaraḥ |
BRP130.012.2/ tatra yo bhedam ācaṣṭe liṅgabhedī sa ucyate || 12 ||
BRP130.013.1/ prāyaścittaṁ na tasyāsti yaś caiṣāṁ vyāhared bhidam |
BRP130.013.2/ trayāṇām api devānāṁ mūrtibhedaḥ pṛthak pṛthak || 13 ||
BRP130.014.1/ vedāḥ pramāṇaṁ sarvatra sākāreṣu pṛthak pṛthak |
BRP130.014.2/ nirākāraṁ ca yat tv ekaṁ tat tebhyaḥ paramaṁ matam || 14 ||
BRP130.015.0/ āpastamba uvāca:
BRP130.015.1/ nānena nirṇayaḥ kaścin mayātra vidito bhavet |
BRP130.015.2/ tatrāpy atra rahasyaṁ yat tad vimṛśyāśu kīrtyatām |
BRP130.015.3/ niḥsaṁśayaṁ nirvikalpaṁ bhājanaṁ sarvasampadām || 15 ||
BRP130.016.0/ brahmovāca:
BRP130.016.1/ etad ākarṇya bhagavān agastyo vākyam abravīt || 16 ||
BRP130.017.0/ agastya uvāca:
BRP130.017.1/ yadyapy eṣāṁ na bhedo 'sti devānāṁ tu parasparam |
BRP130.017.2/ tathāpi sarvasiddhiḥ syāc chivād eva sukhātmanaḥ || 17 ||
BRP130.018.1/ prapañcasya nimittaṁ yat taj jyotiś ca paraṁ śivaḥ |
BRP130.018.2/ tam eva sādhaya haraṁ bhaktyā paramayā mune |
BRP130.018.3/ gautamyāṁ sakalāghaughasaṁhartā daṇḍake vane || 18 ||
BRP130.019.0/ brahmovāca:
BRP130.019.1/ etac chrutvā muner vākyaṁ parāṁ prītim upāgataḥ |
BRP130.019.2/ bhuktido muktidaḥ puṁsāṁ sākāro 'tha nirākṛtiḥ || 19 ||
BRP130.020.1/ sṛṣṭyākāras tataḥ śaktaḥ pālanākāra eva ca |
BRP130.020.2/ dātā ca hanti sarvaṁ yo yasmād etat samāpyate || 20 ||
BRP130.021.0/ agastya uvāca:
BRP130.021.1/ brahmākṛtiḥ kartṛrūpā vaiṣṇavī pālanī tathā |
BRP130.021.2/ rudrākṛtir nihantrī sā sarvavedeṣu paṭhyate || 21 ||
[Page 448
]
BRP130.022.0/ brahmovāca:
BRP130.022.1/ āpastambas tadā gaṅgāṁ gatvā snātvā yatavrataḥ |
BRP130.022.2/ tuṣṭāva śaṅkaraṁ devaṁ stotreṇānena nārada || 22 ||
BRP130.023.0/ āpastamba uvāca:
BRP130.023.1/ kāṣṭheṣu vahniḥ kusumeṣu gandho |
BRP130.023.2/ bījeṣu vṛkṣādi dṛṣatsu hema |
BRP130.023.3/ bhūteṣu sarveṣu tathāsti yo vai |
BRP130.023.4/ taṁ somanāthaṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 23 ||
BRP130.024.1/ yo līlayā viśvam idaṁ cakāra |
BRP130.024.2/ dhātā vidhātā bhuvanatrayasya |
BRP130.024.3/ yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ |
BRP130.024.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 24 ||
BRP130.025.1/ yaṁ smṛtya dāridryamahābhiśāpa BRP130.025.2/ rogādibhir na spṛśyate śarīrī |
BRP130.025.3/ yam āśritāś cepsitam āpnuvanti |
BRP130.025.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 25 ||
BRP130.026.1/ yena trayīdharmam avekṣya pūrvaṁ |
BRP130.026.2/ brahmādayas tatra samīhitāś ca |
BRP130.026.3/ evaṁ dvidhā yena kṛtaṁ śarīraṁ |
BRP130.026.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 26 ||
BRP130.027.1/ yasmai namo gacchati mantrapūtaṁ |
BRP130.027.2/ hutaṁ havir yā ca kṛtā ca pūjā |
BRP130.027.3/ dattaṁ havir yena surā bhajante |
BRP130.027.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 27 ||
BRP130.028.1/ yasmāt paraṁ nānyad asti praśastaṁ |
BRP130.028.2/ yasmāt paraṁ naiva susūkṣmam anyat |
BRP130.028.3/ yasmāt paraṁ no mahatāṁ mahac ca |
BRP130.028.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 28 ||
BRP130.029.1/ yasyājñayā viśvam idaṁ vicitram |
BRP130.029.2/ acintyarūpaṁ vividhaṁ mahac ca |
BRP130.029.3/ ekakriyaṁ yadvad anuprayāti |
BRP130.029.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 29 ||
BRP130.030.1/ yasmin vibhūtiḥ sakalādhipatyaṁ |
BRP130.030.2/ kartṛtvadātṛtvamahattvam eva |
BRP130.030.3/ prītir yaśaḥ saukhyam anādidharmaḥ |
BRP130.030.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 30 ||
BRP130.031.1/ nityaṁ śaraṇyaḥ sakalasya pūjyo |
BRP130.031.2/ nityaṁ priyo yaḥ śaraṇāgatasya |
BRP130.031.3/ nityaṁ śivo yaḥ sakalasya rūpaṁ |
BRP130.031.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 31 ||
BRP130.032.0/ brahmovāca:
BRP130.032.1/ tataḥ prasanno bhagavān āha nārada taṁ munim |
BRP130.032.2/ ātmārthaṁ ca parārthaṁ ca āpastambo 'bravīc chivam || 32 ||
[Page 449
]
BRP130.033.1/ sarvān kāmān āpnuyus te ye snātvā devam īśvaram |
BRP130.033.2/ paśyeyur jagatām īśam astv ity āha śivo munim || 33 ||
BRP130.034.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham āpastambam udāhṛtam |
BRP130.034.2/ anādy avidyātimiravrātanirmūlanakṣamam || 34 ||
131. Chapter 131 :: Saramā and the Paṇis
[Note: [ SS 222-224]
BRP131.001.0/ brahmovāca:
BRP131.001.1/ yamatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP131.001.2/ aśeṣapāpaśamanaṁ tatra vṛttam idaṁ śṛṇu || 1 ||
BRP131.002.1/ tatrākhyānam idaṁ tv āsīd itihāsaṁ purātanam |
BRP131.002.2/ sarameti prasiddhāsti nāmnā devaśunī mune || 2 ||
BRP131.003.1/ tasyāḥ putrau mahāśreṣṭhau śvānau nityaṁ janān anu |
BRP131.003.2/ gāminau pavanāhārau caturakṣau yamapriyau || 3 ||
BRP131.004.1/ gā rakṣati sma devānāṁ yajñārthaṁ kalpitān paśūn |
BRP131.004.2/ rakṣantīm anujagmus te rākṣasā daityadānavāḥ || 4 ||
BRP131.005.1/ rakṣantīṁ tāṁ mahāprājñāḥ śvānayor mātaraṁ śunīm |
BRP131.005.2/ pralobhayitvā vividhair vākyair dānaiś ca yatnataḥ || 5 ||
BRP131.006.1/ hṛtā gā rākṣasaiḥ pāpaiḥ paśvarthe kalpitāḥ śubhāḥ |
BRP131.006.2/ tata āgatya sā devān idam āha kramāc chunī || 6 ||
BRP131.007.0/ saramovāca:
BRP131.007.1/ māṁ baddhvā rākṣasaiḥ pāśais tāḍayitvā prahārakaiḥ |
BRP131.007.2/ nītā gā yajñasiddhyarthaṁ kalpitāḥ paśavaḥ surāḥ || 7 ||
BRP131.008.0/ brahmovāca:
BRP131.008.1/ tasyā vācaṁ niśamyāśu surān prāha bṛhaspatiḥ || 8 ||
BRP131.009.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP131.009.1/ iyaṁ vikṛtarūpāste asyāḥ pāpaṁ ca lakṣaye |
BRP131.009.2/ asyā matena tā gāvo nītā nānyena hetunā |
BRP131.009.3/ pāpeyaṁ sukṛtīveti lakṣyate dehaceṣṭitaiḥ || 9 ||
BRP131.010.0/ brahmovāca:
BRP131.010.1/ tad guror vacanāc chakraḥ padā tāṁ prāharac chunīm |
BRP131.010.2/ padāghātāt tadā tasyā mukhāt kṣīraṁ prasusruve || 10 ||
BRP131.011.1/ punaḥ prāha śacībhartā kṣīraṁ pītaṁ tvayā śuni |
BRP131.011.2/ rākṣasaiś ca tadā dattaṁ tasmān nītās tu gā mama || 11 ||
BRP131.012.0/ saramovāca:
BRP131.012.1/ nāparādho 'sti me nātha na cānyasyāpi kasyacit |
BRP131.012.2/ nāparādho na copekṣā mamāsti tridaśeśvara |
BRP131.012.3/ tasmād ruṣṭo 'si kiṁ nātha ripavo balinas tu te || 12 ||
BRP131.013.0/ brahmovāca:
BRP131.013.1/ tato dhyātvā devagurur jñātvā tasyā viceṣṭitam |
BRP131.013.2/ satyaṁ śakra tv iyaṁ duṣṭā ripūṇāṁ pakṣakāriṇī || 13 ||
[Page 450
]
BRP131.014.1/ tataḥ śaśāpa tāṁ śakraḥ pāpiṣṭhe tvaṁ śunī bhava |
BRP131.014.2/ martyaloke pāpabhūtā ajñānāt pāpakāriṇī || 14 ||
BRP131.015.1/ tadendrasya tu śāpena mānuṣe sā vyajāyata |
BRP131.015.2/ yathā śaptā maghavatā pāpāt sā hy atibhīṣaṇā || 15 ||
BRP131.016.1/ gāvo yā rākṣasair nītās tāsām ānayanāya ca |
BRP131.016.2/ yatnaṁ kurvan surapatir viṣṇave tan nyavedayat || 16 ||
BRP131.017.1/ viṣṇur daityāṁś ca danujān gohartṝṁś caiva rākṣasān |
BRP131.017.2/ hantuṁ prayatnam akaroj jagṛhe ca mahad dhanuḥ || 17 ||
BRP131.018.1/ śārṅgaṁ yal lokavikhyātaṁ daityanāśanam eva ca |
BRP131.018.2/ jitāriḥ pūjito devaiḥ svayaṁ sthitvā janārdanaḥ || 18 ||
BRP131.019.1/ yatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir jagatprabhuḥ |
BRP131.019.2/ tatrasthān daityadanujān rākṣasāṁś ca balīyasaḥ || 19 ||
BRP131.020.1/ punar jaghne sa vai viṣṇur gā yair nītāś ca rākṣasaiḥ |
BRP131.020.2/ tatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir iti śrutaḥ || 20 ||
BRP131.021.1/ yudhyamānas tato viṣṇur ditijai rākṣasaiḥ saha |
BRP131.021.2/ te jagmur dakṣiṇām āśāṁ viṣṇos trāsān mahāmune || 21 ||
BRP131.022.1/ anvagacchat tato viṣṇus tān eva parameśvaraḥ |
BRP131.022.2/ garutmatā tān avāpya śārṅgamuktair manojavaiḥ || 22 ||
BRP131.023.1/ bāṇais tān vyāhanad viṣṇur gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP131.023.2/ devārayaḥ kṣayaṁ nītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 23 ||
BRP131.024.1/ śārṅgamuktair mahāvegaiḥ susvanaiś ca sumantritaiḥ |
BRP131.024.2/ kṣayaṁ prāptā viṣṇubāṇais tatas te devaśatravaḥ || 24 ||
BRP131.025.1/ gāvo labdhā yatra devair bāṇatīrthaṁ tad ucyate |
BRP131.025.2/ vaiṣṇavaṁ lokaviditaṁ gotīrthaṁ ceti viśrutam || 25 ||
BRP131.026.1/ paśvarthe kalpitā gāvo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP131.026.2/ pradrutās te surāḥ sarve gaṅgāyāṁ sannyaveśayan || 26 ||
BRP131.027.1/ tanmadhye kārayām āsur dvīpaṁ caivāśrayaṁ gavām |
BRP131.027.2/ tair gobhis tatra gaṅgāyāṁ surayajño vyajāyata || 27 ||
BRP131.028.1/ yajñatīrthaṁ tu tat proktaṁ godvīpaṁ gāṅgamadhyataḥ |
BRP131.028.2/ devānāṁ yajanaṁ tac ca sarvakāmapradaṁ śubham || 28 ||
BRP131.029.1/ svayaṁ mūrtimatī bhūtvā gaṅgāśaktir mahādyute |
BRP131.029.2/ asārāpārasaṁsārasāgarottaraṇe tariḥ || 29 ||
BRP131.030.1/ viśveśvarī yogamāyā sadbhaktābhayadāyinī |
BRP131.030.2/ gorakṣaṁ tu tatas tīrthaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 30 ||
BRP131.031.1/ tau śvānau saramāputrau caturakṣau yamapriyau |
BRP131.031.2/ mātuḥ śāpaṁ cāparādhaṁ sarvaṁ cāpi savistaram || 31 ||
BRP131.032.1/ nivedya tu yathānyāyaṁ kāryaṁ cāpi sukhapradam |
BRP131.032.2/ viśāpakaraṇaṁ cāpi papracchatur ubhau yamam || 32 ||
BRP131.033.1/ sa tābhyāṁ sahitaḥ sauriḥ pitre sūryāya cābravīt |
BRP131.033.2/ śrutvā sūryaḥ sutaṁ prāha gaṅgāyāṁ surasattama || 33 ||
BRP131.034.1/ lokatrayaikapāvanyāṁ gautamyāṁ daṇḍake vane |
BRP131.034.2/ śraddhayā parayā vatsa susnātaḥ susamāhitaḥ || 34 ||
[Page 451
]
BRP131.035.1/ brahmāṇaṁ caiva viṣṇuṁ ca mām īśaṁ ca yathākramam |
BRP131.035.2/ stuhi tvaṁ sarvabhāvena bhṛtyau prītim avāpsyataḥ || 35 ||
BRP131.036.1/ tat pitur vacanaṁ śrutvā yamaḥ prītamanās tadā |
BRP131.036.2/ tayoś ca prītaye prāyād devatarpaṇayor yamaḥ || 36 ||
BRP131.037.1/ gautamyām aghahāriṇyāṁ susamāhitamānasaḥ |
BRP131.037.2/ tathaiva toṣayām āsa gaṅgāyāṁ surasattamān || 37 ||
BRP131.038.1/ śvabhyāṁ ca sahitaḥ śrīmān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ |
BRP131.038.2/ brahmāṇaṁ toṣayām āsa bhānuṁ vai dakṣiṇe taṭe || 38 ||
BRP131.039.1/ īśānam uttare viṣṇuṁ svayaṁ dharmaḥ pratāpavān |
BRP131.039.2/ dattavanto varaṁ śreṣṭhaṁ saramāyā viśāpakam |
BRP131.039.3/ varān ayācata bahūṁl lokānām upakārakān || 39 ||
BRP131.040.0/ yama uvāca:
BRP131.040.1/ eṣu snānaṁ tu ye kuryur brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
BRP131.040.2/ ātmārthaṁ ca parārthaṁ ca te kāmān āpnuyuḥ śubhān || 40 ||
BRP131.041.1/ bāṇatīrthe tu ye snātvā śārṅgapāṇiṁ smaranti vai |
BRP131.041.2/ tebhyo dāridryaduḥkhāni na bhaveyur yuge yuge || 41 ||
BRP131.042.1/ gotīrthe brahmatīrthe vā yas tu snātvā yatavrataḥ |
BRP131.042.2/ brahmāṇaṁ taṁ namasyātha dvīpasyāpi pradakṣiṇam || 42 ||
BRP131.043.1/ yaḥ kuryāt tena pṛthivī saptadvīpā vasundharā |
BRP131.043.2/ pradakṣiṇīkṛtā tatra kiñcid dattvā vasu dvijam || 43 ||
BRP131.044.1/ tad devayajanaṁ prāpya kiñcid dhutvā hutāśane |
BRP131.044.2/ aśvamedhādiyajñānāṁ phalaṁ prāpnoti puṣkalam || 44 ||
BRP131.045.1/ yaḥ sakṛt tatra paṭhati gāyatrīṁ vedamātaram |
BRP131.045.2/ adhītās tena vedā vai niṣkāmo muktibhājanam || 45 ||
BRP131.046.1/ snātvā tu dakṣiṇe kūle śaktiṁ devīṁ tu bhaktitaḥ |
BRP131.046.2/ pūjayitvā yathānyāyaṁ sarvān kāmān avāpnuyāt || 46 ||
BRP131.047.1/ brahmaviṣṇumaheśānāṁ śaktir mātā trayīmayī |
BRP131.047.2/ sarvān kāmān avāpnoti putravān dhanavān bhavet || 47 ||
BRP131.048.1/ ādityaṁ bhaktito yas tu dakṣiṇe niyato naraḥ |
BRP131.048.2/ snātvā paśyeta teneṣṭā yajñā vividhadakṣiṇāḥ || 48 ||
BRP131.049.1/ kūle yaś cottare caiva gaṅgāyā daityasūdanam |
BRP131.049.2/ snātvā paśyeta taṁ natvā tasya viṣṇoḥ paraṁ padam || 49 ||
BRP131.050.1/ yameśvaraṁ tato yas tu yamatīrthe tu pūjitam |
BRP131.050.2/ snātaḥ paśyati yuktātmā sa karoty acireṇa hi || 50 ||
BRP131.051.1/ pitṝṇām akṣayaṁ puṇyaṁ phaladaṁ kīrtivardhanam |
BRP131.051.2/ tatra snānena dānena japena stavanena ca |
BRP131.051.3/ api duṣkṛtakarmāṇaḥ pitaro mokṣam āpnuyuḥ || 51 ||
BRP131.052.0/ brahmovāca:
BRP131.052.1/ ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāni trīṇi nārada |
BRP131.052.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 52 ||
BRP131.053.1/ eteṣāṁ smaraṇaṁ puṇyaṁ nānājanmāghanāśanam |
BRP131.053.2/ śravaṇāt pitṛbhiḥ sārdhaṁ paṭhanāt svakulaiḥ saha || 53 ||
[Page 452
]
BRP131.054.1/ teṣām apy atipāpāni nāśaṁ yānti mamājñayā |
BRP131.054.2/ tatra snānādi yaḥ kṛtvā kiñcid dattvā yatātmavān || 54 ||
BRP131.055.1/ pitṝṇāṁ piṇḍadānādi kṛtvā natvā surān imān |
BRP131.055.2/ dhanaṁ dhānyaṁ yaśo vīryam āyur ārogyasampadaḥ || 55 ||
BRP131.056.1/ putrān pautrān priyāṁ bhāryāṁ labdhvā cānyan manīṣitam |
BRP131.056.2/ aviyuktaḥ prītamanā bandhubhiś cātimānitaḥ || 56 ||
BRP131.057.1/ narakasthān api pitṝṁs tārayitvā kulāni ca |
BRP131.057.2/ pāvayitvā priyair yukto hy ante viṣṇuṁ śivaṁ smaret |
BRP131.057.3/ tato muktipadaṁ gacched devānāṁ vacanaṁ yathā || 57 ||
132. Chapter 132 :: Story of Pippalā, Viśvāvasu's sister
[Note: [ SS 224]
BRP132.001.0/ brahmovāca:
BRP132.001.1/ yakṣiṇīsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ sarvaphalapradam |
BRP132.001.2/ tatra snānena dānena sarvān kāmān avāpnuyāt || 1 ||
BRP132.002.1/ yatra yakṣeśvaro devo darśanād bhuktimuktidaḥ |
BRP132.002.2/ tatra ca snānamātreṇa sattrayāgaphalaṁ labhet || 2 ||
BRP132.003.1/ viśvāvasoḥ svasā nāmnā pippalā guruhāsinī |
BRP132.003.2/ ṛṣīṇāṁ sattram agamad gautamītīravartinām || 3 ||
BRP132.004.1/ dṛṣṭvā tatra ṛṣīn kṣāmān sā jahāsātigarvitā |
BRP132.004.2/ yā gatvāśrāvaya vauṣaḍ astu śrauṣaḍ iti sthiram || 4 ||
BRP132.005.1/ visvareṇa bruvatī tāṁ te śepuḥ srāviṇī bhava |
BRP132.005.2/ tato nady abhavat tatra yakṣiṇīti suviśrutā || 5 ||
BRP132.006.1/ tato viśvāvasuḥ pūjya ṛṣīn devaṁ trilocanam |
BRP132.006.2/ saṅgamya caiva gautamyā tāṁ viśāpām athākarot || 6 ||
BRP132.007.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ yakṣiṇīsaṅgamaṁ smṛtam |
BRP132.007.2/ tatra snānādidānena sarvān kāmān avāpnuyāt || 7 ||
BRP132.008.1/ viśvāvasoḥ prasanno 'bhūd yatra śambhuḥ śivānvitaḥ |
BRP132.008.2/ śaivaṁ tat paramaṁ tīrthaṁ durgātīrthaṁ ca viśrutam || 8 ||
BRP132.009.1/ sarvapāpaughaharaṇaṁ sarvadurgatināśanam |
BRP132.009.2/ sarveṣāṁ tīrthamukhyānāṁ tad dhi sāraṁ mahāmune |
BRP132.009.3/ tīrthaṁ munivaraiḥ khyātaṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām || 9 ||
133. Chapter 133 :: The demon born of the smoke at Bharadvāja's sacrifice
[Page 453
]
[Note: [ SS 224-225]
BRP133.001.0/ brahmovāca:
BRP133.001.1/ śuklatīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP133.001.2/ yasya smaraṇamātreṇa sarvakāmān avāpnuyāt || 1 ||
BRP133.002.1/ bharadvāja iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ |
BRP133.002.2/ tasya paiṭhīnasī nāma bhāryā sukalabhūṣaṇā || 2 ||
BRP133.003.1/ gautamītīram adhyāste pativrataparāyaṇā |
BRP133.003.2/ agnīṣomīyam aindrāgnaṁ puroḍāśam akalpayat || 3 ||
BRP133.004.1/ puroḍāśe śrapyamāṇe dhūmāt kaścid ajāyata |
BRP133.004.2/ puroḍāśaṁ bhakṣayitvā lokatritayabhīṣaṇaḥ || 4 ||
BRP133.005.1/ yajñaṁ me hy atra ko haṁsi kopāt tvam iti taṁ muniḥ |
BRP133.005.2/ provāca satvaraṁ kruddho bharadvājo dvijottamaḥ |
BRP133.005.3/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā rākṣasaḥ pratyuvāca tam || 5 ||
BRP133.006.0/ rākṣasa uvāca:
BRP133.006.1/ havyaghna iti vikhyātaṁ bharadvāja nibodha mām |
BRP133.006.2/ sandhyāsuto 'haṁ jyeṣṭhaś ca sutaḥ prācīnabarhiṣaḥ || 6 ||
BRP133.007.1/ brahmaṇā me varo datto yajñān khāda yathāsukham |
BRP133.007.2/ mamānujaḥ kaliś cāpi balavān atibhīṣaṇaḥ || 7 ||
BRP133.008.1/ ahaṁ kṛṣṇaḥ pitā kṛṣṇo mātā kṛṣṇā tathānujaḥ |
BRP133.008.2/ ahaṁ makhaṁ haniṣyāmi yūpaṁ chedmi kṛtāntakaḥ || 8 ||
BRP133.009.0/ bharadvāja uvāca:
BRP133.009.1/ rakṣyatāṁ me tvayā yajñaḥ priyo dharmaḥ sanātanaḥ |
BRP133.009.2/ jāne tvāṁ yajñahantāraṁ saddvijaṁ rakṣa me kratum || 9 ||
BRP133.010.0/ yajñaghna uvāca:
BRP133.010.1/ bharadvāja nibodhedaṁ vākyaṁ mama samāsataḥ |
BRP133.010.2/ brahmaṇāhaṁ purā śapto devadānavasannidhau || 10 ||
BRP133.011.1/ tataḥ prasādito devo mayā lokapitāmahaḥ |
BRP133.011.2/ amṛtaiḥ prokṣayiṣyanti yadā tvāṁ munisattamāḥ || 11 ||
BRP133.012.1/ tadā viśāpo bhavitā havyaghna tvaṁ na cānyathā |
BRP133.012.2/ evaṁ kariṣyasi yadā tataḥ sarvaṁ bhaviṣyati || 12 ||
BRP133.013.0/ brahmovāca:
BRP133.013.1/ bharadvājaḥ punaḥ prāha sakhā me 'si mahāmate |
BRP133.013.2/ makhasaṁrakṣaṇaṁ yena syān me vada karomi tat || 13 ||
BRP133.014.1/ sambhūya devā daiteyā mamanthuḥ kṣīrasāgaram |
BRP133.014.2/ alabhantāmṛtaṁ kaṣṭāt tad asmatsulabhaṁ katham || 14 ||
BRP133.015.1/ prītyā yadi prasanno 'si sulabhaṁ yad vadasva tat |
BRP133.015.2/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā rakṣaḥ prāha tadā mudā || 15 ||
BRP133.016.0/ rakṣa uvāca:
BRP133.016.1/ amṛtaṁ gautamīvāri amṛtaṁ svarṇam ucyate |
BRP133.016.2/ amṛtaṁ gobhavaṁ cājyam amṛtaṁ soma eva ca || 16 ||
BRP133.017.1/ etair mām abhiṣiñcasva athavaitais tathā tribhiḥ |
BRP133.017.2/ gaṅgāyā vāriṇājyena hiraṇyena tathaiva ca |
BRP133.017.3/ sarvebhyo 'py adhikaṁ divyam amṛtaṁ gautamījalam || 17 ||
[Page 454
]
BRP133.018.0/ brahmovāca:
BRP133.018.1/ etad ākarṇya sa ṛṣiḥ paraṁ santoṣam āgataḥ |
BRP133.018.2/ pāṇāv ādāya gaṅgāyāḥ salilāmṛtam ādarāt || 18 ||
BRP133.019.1/ tenākarod ṛṣī rakṣo hy abhiṣiktaṁ tadā makhe |
BRP133.019.2/ punaś ca yūpe ca paśāv ṛtvikṣu makhamaṇḍale || 19 ||
BRP133.020.1/ sarvam evābhavac chuklam abhiṣekān mahātmanaḥ |
BRP133.020.2/ tad rakṣo 'pi tadā śuklo bhūtvotpanno mahābalaḥ || 20 ||
BRP133.021.1/ yaḥ purā kṛṣṇarūpo 'bhūt sa tu śuklo 'bhavat kṣaṇāt |
BRP133.021.2/ yajñaṁ sarvaṁ samāpyātha bharadvājaḥ pratāpavān || 21 ||
BRP133.022.1/ ṛtvijo 'pi visṛjyātha yūpaṁ gaṅgodake 'kṣipat |
BRP133.022.2/ gaṅgāmadhye tad dhi yūpam adyāpy āste mahāmate || 22 ||
BRP133.023.1/ abhiṣiktaṁ cāmṛtena abhijñānaṁ tu tan mahat |
BRP133.023.2/ tatra tīrthe punā rakṣo bharadvājam uvāca ha || 23 ||
BRP133.024.0/ rakṣa uvāca:
BRP133.024.1/ ahaṁ yāmi bharadvāja kṛtaḥ śuklas tvayā punaḥ |
BRP133.024.2/ tasmāt tavātra tīrthe ye snānadānādipūjanam || 24 ||
BRP133.025.1/ kuryus teṣām abhīṣṭāni bhaveyur yat phalaṁ makhe |
BRP133.025.2/ smaraṇād api pāpāni nāśaṁ yāntu sadā mune || 25 ||
BRP133.026.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ śuklatīrtham iti smṛtam |
BRP133.026.2/ gautamyāṁ daṇḍakāraṇye svargadvāram apāvṛtam || 26 ||
BRP133.027.1/ ubhayos tīrayoḥ sapta sahasrāṇy aparāṇi ca |
BRP133.027.2/ tīrthānāṁ muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām || 27 ||
134. Chapter 134 :: The Rākṣasas and the magic woman Ajaikā Muktakeśī
[Note: [ SS 225-226]
BRP134.001.0/ brahmovāca:
BRP134.001.1/ cakratīrtham iti khyātaṁ smaraṇāt pāpanāśanam |
BRP134.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP134.002.1/ ṛṣayaḥ sapta vikhyātā vasiṣṭhapramukhā mune |
BRP134.002.2/ gautamyās tīram āśritya sattrayajñam upāsate || 2 ||
BRP134.003.1/ tatra vighna upakrānte rakṣobhir atibhīṣaṇe |
BRP134.003.2/ mām abhyetyātha munayo rakṣaḥkṛtyaṁ nyavedayan || 3 ||
BRP134.004.1/ tadāhaṁ pramadārūpaṁ māyayāsṛjya nārada |
BRP134.004.2/ yasyāś ca darśanād eva nāśaṁ yānty atha rākṣasāḥ || 4 ||
BRP134.005.1/ evam uktvā tu tāṁ prādām ṛṣibhyaḥ pramadāṁ mune |
BRP134.005.2/ madvākyād ṛṣayo māyām ādāya punar āgaman || 5 ||
BRP134.006.1/ ajaikā yā samākhyātā kṛṣṇalohitarūpiṇī |
BRP134.006.2/ muktakeśīty abhidhayā sāste 'dyāpi svarūpiṇī || 6 ||
BRP134.007.1/ lokatritayasammohadāyinī kāmarūpiṇī |
BRP134.007.2/ tadbalāt svasthamanasaḥ sarve ca munipuṅgavaḥ || 7 ||
[Page 455
]
BRP134.008.1/ gautamīṁ saritāṁ śreṣṭhāṁ punar yajñāya dīkṣitāḥ |
BRP134.008.2/ punas tanmakhanāśāya rākṣasāḥ samupāgaman || 8 ||
BRP134.009.1/ yakṣavāṭāntike māyāṁ dṛṣṭvā rākṣasapuṅgavāḥ |
BRP134.009.2/ tato nṛtyanti gāyanti hasanti ca rudanti ca || 9 ||
BRP134.010.1/ māheśvarī mahāmāyā prabhāveṇātidarpitā |
BRP134.010.2/ teṣāṁ madhye daityapatiḥ śambaro nāma vīryavān || 10 ||
BRP134.011.1/ māyārūpāṁ tu pramadāṁ bhakṣayām āsa nārada |
BRP134.011.2/ tad adbhutam atīvāsīt tanmāyābaladarśinām || 11 ||
BRP134.012.1/ makhe vidhvaṁsyamāne tu te viṣṇuṁ śaraṇaṁ yayuḥ |
BRP134.012.2/ prādād viṣṇuś cakram atho munīnāṁ rakṣaṇāya tu || 12 ||
BRP134.013.1/ cakraṁ tad rākṣasān ājau daityāṁś ca danujāṁs tathā |
BRP134.013.2/ ciccheda tadbhayād eva mṛtā rākṣasapuṅgavāḥ || 13 ||
BRP134.014.1/ ṛṣibhis tan mahāsattraṁ sampūrṇam abhavat tadā |
BRP134.014.2/ viṣṇoḥ prakṣālitaṁ cakraṁ gaṅgāmbhobhiḥ sudarśanam || 14 ||
BRP134.015.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam |
BRP134.015.2/ tatra snānena dānena sattrayāgaphalaṁ labhet || 15 ||
BRP134.016.1/ tatra pañca śatāny āsaṁs tīrthānāṁ pāpahāriṇām |
BRP134.016.2/ teṣu snānaṁ tathā dānaṁ pratyekaṁ muktidāyakam || 16 ||
135. Chapter 135 :: Story of Brahman, Viṣṇu, and Śiva's Liṅga
[Note: [ SS 226-227]
BRP135.001.0/ brahmovāca:
BRP135.001.1/ vāṇīsaṅgamam ākhyātaṁ yatra vāgīśvaro haraḥ |
BRP135.001.2/ tat tīrthaṁ sarvapāpānāṁ mocanaṁ sarvakāmadam || 1 ||
BRP135.002.1/ tatra snānena dānena brahmahatyādināśanam |
BRP135.002.2/ brahmaviṣṇvoś ca saṁvāde mahattve ca parasparam || 2 ||
BRP135.003.1/ tayor madhye mahādevo jyotirmūrtir abhūt kila |
BRP135.003.2/ tatraiva vāg uvācedaṁ daivī putra tayoḥ śubhā || 3 ||
BRP135.004.1/ aham asmi mahāṁs tatra aham asmīti vai mithaḥ |
BRP135.004.2/ daivī vāk tāv ubhau prāha yas tv asyāntaṁ tu paśyati || 4 ||
BRP135.005.1/ sa tu jyeṣṭho bhavet tasmān mā vādaṁ kartum arhathaḥ |
BRP135.005.2/ tadvākyād viṣṇur agamad adho 'haṁ cordhvam eva ca || 5 ||
BRP135.006.1/ tato viṣṇuḥ śīghram etya jyotiḥpārśva upāviśat |
BRP135.006.2/ aprāpyāntam ahaṁ prāyāṁ dūrād dūrataraṁ mune || 6 ||
BRP135.007.1/ tataḥ śrānto nivṛtto 'haṁ draṣṭum īśaṁ tu taṁ prabhum |
BRP135.007.2/ tadaivaṁ mama dhīr āsīd dṛṣṭaś cānto mayā bhṛśam || 7 ||
BRP135.008.1/ asya devasya tad viṣṇor mama jyaiṣṭhyaṁ sphuṭaṁ bhavet |
BRP135.008.2/ punaś cāpi mama tv evaṁ matir āsīn mahāmate || 8 ||
BRP135.009.1/ satyair vaktraiḥ kathaṁ vakṣye pīḍito 'py anṛtaṁ vacaḥ |
BRP135.009.2/ nānāvidheṣu pāpeṣu nānṛtāt pātakaṁ param || 9 ||
BRP135.010.1/ satyair vaktrair asatyāṁ vā vācaṁ vakṣye kathaṁ tv iti |
BRP135.010.2/ tato 'haṁ pañcamaṁ vaktraṁ gardabhākṛtibhīṣaṇam || 10 ||
[Page 456
]
BRP135.011.1/ kṛtvā tenānṛtaṁ vakṣya iti dhyātvā ciraṁ tadā |
BRP135.011.2/ abravaṁ taṁ hariṁ tatra āsīnaṁ jagatāṁ prabhum || 11 ||
BRP135.012.1/ asya cānto mayā dṛṣṭas tena jyaiṣṭhyaṁ janārdana |
BRP135.012.2/ mameti vadataḥ pārśve ubhau tau hariśaṅkarau || 12 ||
BRP135.013.1/ ekarūpatvam āpannau sūryācandramasāv iva |
BRP135.013.2/ tau dṛṣṭvā vismito bhītaś cāstavaṁ tāv ubhāv api |
BRP135.013.3/ tataḥ kruddhau jagannāthau vācaṁ tām idam ūcatuḥ || 13 ||
BRP135.014.0/ hariharāv ūcatuḥ:
BRP135.014.1/ duṣṭe tvaṁ nimnagā bhūyā nānṛtād asti pātakam || 14 ||
BRP135.015.0/ brahmovāca:
BRP135.015.1/ tataḥ sā vihvalā bhūtvā nadībhāvam upāgatā |
BRP135.015.2/ tad dṛṣṭvā vismito bhītas tām abravam ahaṁ tadā || 15 ||
BRP135.016.1/ yasmād asatyam uktāsi brahmavāci sthitā satī |
BRP135.016.2/ tasmād adṛśyā tvaṁ bhūyāḥ pāparūpāsy asaṁśayam || 16 ||
BRP135.017.1/ etac chāpaṁ viditvā tu tau devau praṇatā tadā |
BRP135.017.2/ viśāpatvaṁ prārthayantī tuṣṭāva ca punaḥ punaḥ || 17 ||
BRP135.018.1/ tatas tuṣṭau devadevau prārthitau tridaśārcitau |
BRP135.018.2/ prītyā hariharāv evaṁ vācaṁ vācam athocatuḥ || 18 ||
BRP135.019.0/ hariharāv ūcatuḥ:
BRP135.019.1/ gaṅgayā saṅgatā bhadre yadā tvaṁ lokapāvanī |
BRP135.019.2/ tadā punar vapus te syāt pavitraṁ hi suśobhane || 19 ||
BRP135.020.0/ brahmovāca:
BRP135.020.1/ tathety uktvā sāpi devī gaṅgayā saṅgatābhavat |
BRP135.020.2/ bhāgīrathī gautamī ca tataś cāpi svakaṁ vapuḥ || 20 ||
BRP135.021.1/ devī sā vyagamad brahman devānām api durlabham |
BRP135.021.2/ gautamyāṁ saiva vikhyātā nāmnā vāṇīti puṇyadā || 21 ||
BRP135.022.1/ bhāgīrathyāṁ saiva devī sarasvaty abhidhīyate |
BRP135.022.2/ ubhayatrāpi vikhyātaḥ saṅgamo lokapūjitaḥ || 22 ||
BRP135.023.1/ sarasvatīsaṅgamaś ca vāṇīsaṅgama eva ca |
BRP135.023.2/ gautamyā saṅgatā devī vāṇī vācā sarasvatī || 23 ||
BRP135.024.1/ sarvatra pūjitaṁ tīrthaṁ tatra vācā śivaṁ prabhum |
BRP135.024.2/ deveśvaraṁ pūjayitvā viśāpam agamad yataḥ || 24 ||
BRP135.025.1/ brahmā vidhūya vāgdauṣṭyaṁ svaṁ ca dhāmāgamat punaḥ |
BRP135.025.2/ tasmāt tatra śucir bhūtvā snātvā tatra ca saṅgame || 25 ||
BRP135.026.1/ vāgīśvaraṁ tato dṛṣṭvā tāvatā muktim āpnuyāt |
BRP135.026.2/ dānahomādikaṁ kiñcid upavāsādikāṁ kriyām || 26 ||
BRP135.027.1/ yaḥ kuryāt saṅgame puṇye saṁsāre na bhavet punaḥ |
BRP135.027.2/ ekonaviṁśatiśataṁ tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP135.027.3/ nānājanmārjitāśeṣapāpakṣayavidhāyinām || 27 ||
136. Chapter 136 :: Maudgalya and Viṣṇu
[Page 457
]
[Note: [ SS 227-228]
BRP136.001.0/ brahmovāca:
BRP136.001.1/ viṣṇutīrtham iti khyātaṁ tatra vṛttam idaṁ śṛṇu |
BRP136.001.2/ maudgalya iti vikhyāto mudgalasya suto ṛṣiḥ || 1 ||
BRP136.002.1/ tasya bhāryā tu jābālā nāmnā khyātā suputriṇī |
BRP136.002.2/ pitā ṛṣis tathā vṛddho mudgalo lokaviśrutaḥ || 2 ||
BRP136.003.1/ tasya bhāryā tathā khyātā nāmnā bhāgīrathī śubhā |
BRP136.003.2/ sa maudgalyaḥ prātar eva gaṅgāṁ snāti yatavrataḥ || 3 ||
BRP136.004.1/ nityam eva tv idaṁ karma tasyāsīn munisattama |
BRP136.004.2/ gaṅgātīre kuśair mṛdbhiḥ śamīpuṣpair aharniśam || 4 ||
BRP136.005.1/ gurūditena mārgeṇa svamānasasaroruhe |
BRP136.005.2/ āvāhanaṁ nityam eva viṣṇoś cakre sa maudgaliḥ || 5 ||
BRP136.006.1/ tenāhūtas tvarann eti lakṣmībhartā jagatpatiḥ |
BRP136.006.2/ vainateyam athāruhya śaṅkhacakragadādharaḥ || 6 ||
BRP136.007.1/ pūjitas tena ṛṣiṇā sa maudgalyena yatnataḥ |
BRP136.007.2/ prabrūte ca kathāś citrā maudgalyāya jagatprabhuḥ || 7 ||
BRP136.008.1/ tato 'parāhṇasamaye viṣṇuḥ prāha sa maudgalim |
BRP136.008.2/ yāhi vatsa svabhavanaṁ śrānto 'sīti punaḥ punaḥ || 8 ||
BRP136.009.1/ evam uktaḥ sa devena viṣṇunā yāti sa dvijaḥ |
BRP136.009.2/ jagatprabhus tato yāti devair yuktaḥ svamandiram || 9 ||
BRP136.010.1/ maudgalyo 'pi tathābhyetya kiñcid ādāya nityaśaḥ |
BRP136.010.2/ svam eva bhavanaṁ vidvān bhāryāyai svārjitaṁ dhanam || 10 ||
BRP136.011.1/ dadāti sa mahāviṣṇucaraṇābjaparāyaṇaḥ |
BRP136.011.2/ maudgalyasya priyā sāpi pativrataparāyaṇā || 11 ||
BRP136.012.1/ śākaṁ mūlaṁ phalaṁ vāpi bhartrānītaṁ tu yatnataḥ |
BRP136.012.2/ susaṁskṛtyāpy atithīnāṁ bālānāṁ bhartur eva ca || 12 ||
BRP136.013.1/ dattvā tu bhojanaṁ tebhyaḥ paścād bhuṅkte yatavratā |
BRP136.013.2/ bhuktavatsv atha sarveṣu rātrau nityaṁ sa maudgaliḥ || 13 ||
BRP136.014.1/ viṣṇoḥ śrutāḥ kathāś citrās tebhyo vakty atha harṣitaḥ |
BRP136.014.2/ evaṁ bahutithe kāle vyatīte cātivismitā |
BRP136.014.3/ maudgalyasya raho bhāryā bhartāraṁ vākyam abravīt || 14 ||
BRP136.015.0/ jābālovāca:
BRP136.015.1/ yadi te viṣṇur abhyeti samīpaṁ tridaśārcitaḥ |
BRP136.015.2/ tathāpi kaṣṭam asmākaṁ kasmād iti jagatprabhum || 15 ||
BRP136.016.1/ tat pṛccha tvaṁ mahāprājña yadāsau viṣṇur eti ca |
BRP136.016.2/ yasmiṁś ca smṛtamātre tu jarājanmarujo mṛtiḥ |
BRP136.016.3/ nāśaṁ yānti kuto dṛṣṭe tasmāt pṛccha jagatpatim || 16 ||
BRP136.017.0/ brahmovāca:
BRP136.017.1/ tathety uktvā priyāvākyān maudgalyo nityavad dharim |
BRP136.017.2/ pūjayitvā vinītaś ca papraccha sa kṛtāñjaliḥ || 17 ||
BRP136.018.0/ maudgalya uvāca:
BRP136.018.1/ tvayi smṛte jagannātha śokadāridryaduṣkṛtam |
BRP136.018.2/ nāśaṁ yāti vipattir me tvayi dṛṣṭe kathaṁ sthitā || 18 ||
[Page 458
]
BRP136.019.0/ śrīviṣṇur uvāca:
BRP136.019.1/ svakṛtaṁ bhujyate bhūtaiḥ sarvaiḥ sarvatra sarvadā |
BRP136.019.2/ na kopi kasyacit kiñcit karoty atra hitāhite || 19 ||
BRP136.020.1/ yādṛśaṁ copyate bījaṁ phalaṁ bhavati tādṛśam |
BRP136.020.2/ rasālaḥ syān na nimbasya bījāj jātv api kutracit || 20 ||
BRP136.021.1/ na kṛtā gautamīsevā nārcitau hariśaṅkarau |
BRP136.021.2/ na dattaṁ yaiś ca viprebhyas te kathaṁ bhājanaṁ śriyaḥ || 21 ||
BRP136.022.1/ tvayā na dattaṁ kiñcic ca brāhmaṇebhyo mamāpi ca |
BRP136.022.2/ yad dīyate tad eveha parasmiṁś copatiṣṭhati || 22 ||
BRP136.023.1/ mṛdbhir vārbhiḥ kuśair mantraiḥ śucikarma sadaiva yat |
BRP136.023.2/ karoti tasmāt pūtātmā śarīrasya ca śoṣaṇāt || 23 ||
BRP136.024.1/ vinā dānena na kvāpi bhogāvāptir nṛṇāṁ bhavet |
BRP136.024.2/ satkarmācaraṇāc chuddho viraktaḥ syāt tato naraḥ || 24 ||
BRP136.025.1/ tato 'pratihatajñāno jīvanmuktas tato bhavet |
BRP136.025.2/ sarveṣāṁ sulabhā muktir madbhaktyā ceha pūrtataḥ || 25 ||
BRP136.026.1/ bhuktir dānādinā sarvabhūtaduḥkhanibarhaṇāt |
BRP136.026.2/ athavā lapsyase muktiṁ bhaktyā bhuktiṁ na lapsyase || 26 ||
BRP136.027.0/ maudgalya uvāca:
BRP136.027.1/ bhaktyā muktiḥ kathaṁ bhūyād bhukter muktiḥ sudurlabhā |
BRP136.027.2/ jātā ced dehināṁ muktiḥ kim anyena prayojanam || 27 ||
BRP136.028.1/ bhaktyā muktiḥ sarvapūjyā tām iccheyaṁ jaganmaya || 28 ||
BRP136.029.0/ viṣṇur uvāca:
BRP136.029.1/ etad evāntaraṁ brahman dīyate mām anusmaran |
BRP136.029.2/ brāhmaṇāyāthavārthibhyas tad evākṣayatāṁ vrajet || 29 ||
BRP136.030.1/ mām adhyātvātha yad dadyāt tat tanmātraphalapradam |
BRP136.030.2/ tat punar dattam eveha na bhogāyātra kalpate || 30 ||
BRP136.031.1/ tasmād dehi mahābuddhe bhojyaṁ kiñcin mama dhruvam |
BRP136.031.2/ athavā vipramukhyāya gautamītīram āśritaḥ || 31 ||
BRP136.032.0/ brahmovāca:
BRP136.032.1/ maudgalyaḥ prāha taṁ viṣṇuṁ deyaṁ mama na vidyate |
BRP136.032.2/ nānyat kiñcana dehādi yat tat tvayi samarpitam || 32 ||
BRP136.033.1/ tato viṣṇur garutmantaṁ prāha śīghraṁ jagatpatiḥ |
BRP136.033.2/ ihānayasva kaṇiśaṁ mamāyaṁ cārpayiṣyati || 33 ||
BRP136.034.1/ tato yogyān ayaṁ bhogān prāpsyate manasaḥ priyān |
BRP136.034.2/ ākarṇya svāminādiṣṭaṁ tathā cakre sa pakṣirāṭ || 34 ||
BRP136.035.1/ viṣṇuhaste kaṇān prādāt sa maudgalyo yatavrataḥ |
BRP136.035.2/ etasminn antare viṣṇur viśvakarmāṇam abravīt || 35 ||
BRP136.036.0/ viṣṇur uvāca:
BRP136.036.1/ yāvac cāsya kule sapta puruṣās tāvad eva tu |
BRP136.036.2/ bhavitāro mahābuddhe tāvat kāmā manīṣitāḥ |
BRP136.036.3/ gāvo hiraṇyaṁ dhānyāni vastrāṇy ābharaṇāni ca || 36 ||
BRP136.037.0/ brahmovāca:
BRP136.037.1/ yac ca kiñcin manaḥprītyai loke bhavati bhūṣaṇam |
BRP136.037.2/ tat sarvam āpa maudgalyo viṣṇugaṅgāprabhāvataḥ || 37 ||
[Page 459
]
BRP136.038.1/ gṛhaṁ gaccheti maudgalyo viṣṇunoktas tato yayau |
BRP136.038.2/ āśrame svasya sarvarddhiṁ dṛṣṭvā ṛṣir abhāṣata || 38 ||
BRP136.039.0/ ṛṣir uvāca:
BRP136.039.1/ aho dānaprabhāvo 'yam aho viṣṇor anusmṛtiḥ |
BRP136.039.2/ aho gaṅgāprabhāvaś ca kair vicāryo mahān ayam || 39 ||
BRP136.040.0/ brahmovāca:
BRP136.040.1/ maudgalyo bhāryayā sārdhaṁ putraiḥ pautraiś ca bandhubhiḥ |
BRP136.040.2/ pitṛbhyāṁ bubhuje bhogān bhuktiṁ muktim avāpa ca || 40 ||
BRP136.041.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ maudgalyaṁ vaiṣṇavaṁ tathā |
BRP136.041.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca bhuktimuktiphalapradam || 41 ||
BRP136.042.1/ tatra śrutiḥ smṛtir vāpi tīrthasya syāt kathañcana |
BRP136.042.2/ tasya viṣṇur bhavet prītaḥ pāpair muktaḥ sukhī bhavet || 42 ||
BRP136.043.1/ ekādaśa sahasrāṇi tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP136.043.2/ sarvārthadāyināṁ tatra snānadānajapādibhiḥ || 43 ||
137. Chapter 137 :: Dispute between Lakṣmī and Poverty
[Note: [ SS 228-230]
BRP137.001.0/ brahmovāca:
BRP137.001.1/ lakṣmītīrtham iti khyātaṁ sākṣāl lakṣmīvivardhanam |
BRP137.001.2/ alakṣmīnāśanaṁ puṇyam ākhyānaṁ śṛṇu nārada || 1 ||
BRP137.002.1/ saṁvādaś ca purā tv āsīl lakṣmyāḥ putra daridrayā |
BRP137.002.2/ parasparavirodhinyāv ubhe viśvaṁ samīyatuḥ || 2 ||
BRP137.003.1/ tābhyām avyāpṛtaṁ vastu tan nāsti bhuvanatraye |
BRP137.003.2/ mama jyaiṣṭhyaṁ mama jyaiṣṭhyam ity ūcatur ubhe mithaḥ |
BRP137.003.3/ ahaṁ pūrvaṁ samudbhūtā ity āha śriyam ojasā || 3 ||
BRP137.004.0/ śrīlakṣmīr uvāca:
BRP137.004.1/ kulaṁ śīlaṁ jīvitaṁ vā dehinām aham eva tu |
BRP137.004.2/ mayā vinā dehabhājo jīvanto 'pi mṛtā iva || 4 ||
BRP137.005.0/ brahmovāca:
BRP137.005.1/ daridrayā ca sā proktā sarvebhyo hy adhikā hy aham |
BRP137.005.2/ muktir madāśritā nityaṁ daridraivaṁ vaco 'bravīt || 5 ||
BRP137.006.1/ kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mado mātsaryam eva ca |
BRP137.006.2/ yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana || 6 ||
BRP137.007.1/ na bhayodbhūtir unmāda īrṣyā uddhatavṛttitā |
BRP137.007.2/ yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana || 7 ||
BRP137.008.1/ daridrāyā vacaḥ śrutvā lakṣmīs tāṁ pratyabhāṣata || 8 ||
BRP137.009.0/ lakṣmīr uvāca:
BRP137.009.1/ alaṅkṛto mayā jantuḥ sarvo bhavati pūjitaḥ |
BRP137.009.2/ nirdhanaḥ śivatulyo 'pi sarvair apy abhibhūyate || 9 ||
BRP137.010.1/ dehīti vacanadvārā dehasthāḥ pañca devatāḥ |
BRP137.010.2/ sadyo nirgatya gacchanti dhīśrīhrīśāntikīrtayaḥ || 10 ||
BRP137.011.1/ tāvad guṇā gurutvaṁ ca yāvan nārthayate param |
BRP137.011.2/ arthī cet puruṣo jātaḥ kva guṇāḥ kva ca gauravam || 11 ||
[Page 460
]
BRP137.012.1/ tāvat sarvottamo jantus tāvat sarvaguṇālayaḥ |
BRP137.012.2/ namasyaḥ sarvalokānāṁ yāvan nārthayate param || 12 ||
BRP137.013.1/ kaṣṭam etan mahāpāpaṁ nirdhanatvaṁ śarīriṇām |
BRP137.013.2/ na mānayati no vakti na spṛśaty adhanaṁ janaḥ || 13 ||
BRP137.014.1/ aham eva tataḥ śreṣṭhā daridre śṛṇu me vacaḥ || 14 ||
BRP137.015.0/ brahmovāca:
BRP137.015.1/ tal lakṣmīvacanaṁ śrutvā daridrā vākyam abravīt || 15 ||
BRP137.016.0/ daridrovāca:
BRP137.016.1/ vaktuṁ na lakṣmīr jyeṣṭhāham iti vai lajjase muhuḥ |
BRP137.016.2/ pāpeṣu ramase nityaṁ vihāya puruṣottamam || 16 ||
BRP137.017.1/ viśvastavañcakā nityaṁ bhavatī ślāghase katham |
BRP137.017.2/ sukhaṁ na tādṛk tvatprāptau paścāttāpo yathā guruḥ || 17 ||
BRP137.018.1/ na tathā jāyate puṁsāṁ surayā dāruṇo madaḥ |
BRP137.018.2/ tvatsannidhānamātreṇa yathā vai viduṣām api || 18 ||
BRP137.019.1/ sadaiva ramase lakṣmīḥ prāyas tvaṁ pāpakāriṣu |
BRP137.019.2/ ahaṁ vasāmi yogyeṣu dharmaśīleṣu sarvadā || 19 ||
BRP137.020.1/ śivaviṣṇvanurakteṣu kṛtajñeṣu mahatsu ca |
BRP137.020.2/ sadācāreṣu śānteṣu gurusevodyateṣu ca || 20 ||
BRP137.021.1/ satsu vidvatsu śūreṣu kṛtabuddhiṣu sādhuṣu |
BRP137.021.2/ nivasāmi sadā lakṣmīs tasmāj jyaiṣṭhyaṁ mayi sthitam || 21 ||
BRP137.022.1/ brāhmaṇeṣu śuciṣmatsu vratacāriṣu bhikṣuṣu |
BRP137.022.2/ nirbhayeṣu vasiṣyāmi lakṣmīs tvaṁ śṛṇu te sthitim || 22 ||
BRP137.023.1/ rājavartiṣu pāpeṣu niṣṭhureṣu khaleṣu ca |
BRP137.023.2/ piśuneṣu ca lubdheṣu vikṛteṣu śaṭheṣu ca || 23 ||
BRP137.024.1/ anāryeṣu kṛtaghneṣu dharmaghātiṣu sarvadā |
BRP137.024.2/ mitradrohiṣv aniṣṭeṣu bhagnacitteṣu vartase || 24 ||
BRP137.025.0/ brahmovāca:
BRP137.025.1/ evaṁ vivadamāne te jagmatur mām ubhe api |
BRP137.025.2/ tayor vākyam upaśrutya mayokte te ubhe api || 25 ||
BRP137.026.1/ mattaḥ pūrvatarā pṛthvī āpaḥ pūrvatarās tataḥ |
BRP137.026.2/ strīṇāṁ vivādaṁ tā eva striyo jānanti netare || 26 ||
BRP137.027.1/ viśeṣataḥ punas tābhyaḥ kamaṇḍalubhavāś ca yāḥ |
BRP137.027.2/ tatrāpi gautamī devī niścayaṁ kathayiṣyati || 27 ||
BRP137.028.1/ saiva sarvārtisaṁhartrī saiva sandehakartarī |
BRP137.028.2/ te madvākyād bhuvaṁ gatvā bhūmyā ca sahite api || 28 ||
BRP137.029.1/ adbhiś ca sahitāḥ sarvā gautamīṁ yayur āpagām |
BRP137.029.2/ bhūmir āpas tayor vākyaṁ gautamyai kramaśaḥ sphuṭam || 29 ||
BRP137.030.1/ sarvaṁ nivedayām āsur yathāvṛttaṁ praṇamya tām |
BRP137.030.2/ daridrāyāś ca lakṣmyāś ca vākyaṁ madhyasthavat tadā || 30 ||
BRP137.031.1/ śṛṇvatsu lokapāleṣu śṛṇvatyāṁ bhuvi nārada |
BRP137.031.2/ śṛṇvatīṣv apsu sā gaṅgā daridrāṁ vākyam abravīt |
BRP137.031.3/ sampraśasya tathā lakṣmīṁ gautamī vākyam abravīt || 31 ||
[Page 461
]
BRP137.032.0/ gautamy uvāca:
BRP137.032.1/ brahmaśrīś ca tapaḥśrīś ca yajñaśrīḥ kīrtisañjñitā |
BRP137.032.2/ dhanaśrīś ca yaśaśrīś ca vidyā prajñā sarasvatī || 32 ||
BRP137.033.1/ bhuktiśrīś cātha muktiś ca smṛtir lajjā dhṛtiḥ kṣamā |
BRP137.033.2/ siddhis tuṣṭis tathā puṣṭiḥ śāntir āpas tathā mahī || 33 ||
BRP137.034.1/ ahaṁśaktir athauṣadhyaḥ śrutiḥ śuddhir vibhāvarī |
BRP137.034.2/ dyaur jyotsnā āśiṣaḥ svastir vyāptir māyā uṣā śivā || 34 ||
BRP137.035.1/ yat kiñcid vidyate loke lakṣmyā vyāptaṁ carācaram |
BRP137.035.2/ brāhmaṇeṣv atha dhīreṣu kṣamāvatsv atha sādhuṣu || 35 ||
BRP137.036.1/ vidyāyukteṣu cānyeṣu bhuktimuktyanusāriṣu |
BRP137.036.2/ yad yad ramyaṁ sundaraṁ vā tat tal lakṣmīvijṛmbhitam || 36 ||
BRP137.037.1/ kim atra bahunoktena sarvaṁ lakṣmīmayaṁ jagat |
BRP137.037.2/ yasmin kasmiṁś ca yat kiñcid utkṛṣṭaṁ paridṛśyate || 37 ||
BRP137.038.1/ lakṣmīmayaṁ tu tat sarvaṁ tayā hīnaṁ na kiñcana |
BRP137.038.2/ atremāṁ sundarīṁ devīṁ spardhayantī na lajjase || 38 ||
BRP137.039.1/ gaccha gaccheti tāṁ gaṅgā daridrāṁ vākyam abravīt |
BRP137.039.2/ tataḥ prabhṛti gaṅgāmbho daridrāvairakāry abhūt || 39 ||
BRP137.040.1/ tāvad daridrābhibhavo gaṅgā yāvan na sevyate |
BRP137.040.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham alakṣmīnāśanaṁ śubham || 40 ||
BRP137.041.1/ tatra snānena dānena lakṣmīvān puṇyavān bhavet |
BRP137.041.2/ tīrthānāṁ ṣaṭ sahasrāṇi tasmiṁs tīrthe mahāmate |
BRP137.041.3/ devarṣimunijuṣṭānāṁ sarvasiddhipradāyinām || 41 ||
138. Chapter 138 :: Story of Madhuchandas, family-priest of King Śaryāti
[Note: [ SS 230-231]
BRP138.001.0/ brahmovāca:
BRP138.001.1/ bhānutīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP138.001.2/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye mahāpātakanāśanam || 1 ||
BRP138.002.1/ śaryātir iti vikhyāto rājā paramadhārmikaḥ |
BRP138.002.2/ tasya bhāryā sthaviṣṭheti rūpeṇāpratimā bhuvi || 2 ||
BRP138.003.1/ madhucchandā iti khyāto vaiśvāmitro dvijottamaḥ |
BRP138.003.2/ purodhās tasya nṛpater brahmarṣiḥ śamināṁ prabhuḥ || 3 ||
BRP138.004.1/ diśo vijetuṁ sa jagāma rājā |
BRP138.004.2/ purodhasā tena nṛpapravīraḥ |
BRP138.004.3/ purodhasaṁ prāha mahānubhāvaṁ |
BRP138.004.4/ jitvā diśaś cādhvani sanniviṣṭaḥ || 4 ||
BRP138.005.1/ papracchedaṁ kena khedaṁ gato 'si |
BRP138.005.2/ hetuṁ vadasveti mahānubhāva |
BRP138.005.3/ tvam eva rājye mama sarvamānyaḥ |
BRP138.005.4/ samastavidyāniravadyabodhaḥ || 5 ||
BRP138.006.1/ vidhūtapāpaḥ paritāpaśūnyaḥ |
BRP138.006.2/ kim anyacetā iva lakṣyase tvam |
[Page 462
]
BRP138.006.3/ jiteyam urvī vijitā narendrā |
BRP138.006.4/ harṣasya hetau mahatīha jāte || 6 ||
BRP138.007.1/ kiṁ tvaṁ kṛśo me vada satyam eva |
BRP138.007.2/ dvijātivaryātimahānubhāva |
BRP138.007.3/ sambodhya śaryātim uvāca vipraś |
BRP138.007.4/ chandomadhuḥ premamayīṁ priyoktim || 7 ||
BRP138.008.0/ madhucchandā uvāca:
BRP138.008.1/ śṛṇu bhūpāla madvākyaṁ bhāryayā yad udīritam |
BRP138.008.2/ sthite yāme vayaṁ yāmo yāminī cārdhagāminī || 8 ||
BRP138.009.1/ svāminī cāsya dehasya kāminī māṁ pratīkṣate |
BRP138.009.2/ smṛtvā tat kāminīvākyaṁ śoṣaṁ yāti kalevaram |
BRP138.009.3/ vikāre smarasañjāte jīvātur nalinānanā || 9 ||
BRP138.010.0/ brahmovāca:
BRP138.010.1/ vihasya cābravīd rājā purodhasam arindamaḥ || 10 ||
BRP138.011.0/ rājovāca:
BRP138.011.1/ tvaṁ gurur mama mitraṁ ca kim ātmānaṁ viḍambase |
BRP138.011.2/ kim anena mahāprājña mama vākyena mānada |
BRP138.011.3/ kṣaṇavidhvaṁsini sukhe kā nāmāsthā mahātmanām || 11 ||
BRP138.012.0/ brahmovāca:
BRP138.012.1/ etad ākarṇya matimān madhucchandā vaco 'bravīt || 12 ||
BRP138.013.0/ madhucchandā uvāca:
BRP138.013.1/ yatrānukūlyaṁ dampatyos trivargas tatra vardhate |
BRP138.013.2/ na cedaṁ dūṣaṇaṁ rājan bhūṣaṇaṁ cātimanyatām || 13 ||
BRP138.014.0/ brahmovāca:
BRP138.014.1/ ājagāma svakaṁ deśaṁ mahatyā senayā vṛtaḥ |
BRP138.014.2/ parīkṣārthaṁ ca tatprema puryāṁ vārttām adīdiśat || 14 ||
BRP138.015.1/ diśo vijetuṁ śaryātau yāte rākṣasapuṅgavaḥ |
BRP138.015.2/ hatvā rasātalaṁ yāto rājānaṁ sapurodhasam || 15 ||
BRP138.016.1/ rājño bhāryā niścayāya pravṛttā munisattama |
BRP138.016.2/ vārttāṁ śrutvā dūtamukhān madhucchandaḥpriyā punaḥ || 16 ||
BRP138.017.1/ tadaivābhūd gataprāṇā tad vicitram ivābhavat |
BRP138.017.2/ tasyā vṛttaṁ tu te dṛṣṭvā dūtā rājñe nyavedayan || 17 ||
BRP138.018.1/ yat kṛtaṁ rājapatnībhiḥ priyayā ca purodhasaḥ |
BRP138.018.2/ vismito duḥkhito rājā punar dūtān abhāṣata || 18 ||
BRP138.019.0/ rājovāca:
BRP138.019.1/ śīghraṁ gacchantu he dūtā brāhmaṇyā yat kalevaram |
BRP138.019.2/ rakṣantu vārttāṁ kuruta rājāgantā purodhasā || 19 ||
BRP138.020.0/ brahmovāca:
BRP138.020.1/ iti cintāture rājñi vāg uvācāśarīriṇī || 20 ||
BRP138.021.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP138.021.1/ vidhāsyaty akhilaṁ gaṅgā rājaṁs tava samīhitam |
BRP138.021.2/ sarvābhiṣaṅgaśamanī pāvanī bhuvi gautamī || 21 ||
[Page 463
]
BRP138.022.0/ brahmovāca:
BRP138.022.1/ etac chrutvā sa śaryātir gautamītaṭam āśritaḥ |
BRP138.022.2/ brāhmaṇebhyo dhanaṁ dattvā tarpayitvā pitṝn dvijān || 22 ||
BRP138.023.1/ purohitaṁ dvijaśreṣṭhaṁ preṣayitvā dhanānvitam |
BRP138.023.2/ anyatra tīrthe sārtheṣu dānaṁ dehi prayatnataḥ || 23 ||
BRP138.024.1/ etat sarvaṁ na jānāti rājñaḥ kṛtyaṁ purohitaḥ |
BRP138.024.2/ gate tasmin gurau rājā vaiśvāmitre mahātmani || 24 ||
BRP138.025.1/ sarvaṁ balaṁ preṣayitvā gaṅgātīre 'gnim āviśat |
BRP138.025.2/ ity uktvā sa tu rājendro gaṅgāṁ bhānuṁ surān api || 25 ||
BRP138.026.1/ yadi dattaṁ yadi hutaṁ yadi trātā prajā mayā |
BRP138.026.2/ tena satyena sā sādhvī mamāyuṣyeṇa jīvatu || 26 ||
BRP138.027.1/ ity uktvāgnau praviṣṭe tu śaryātau nṛpasattame |
BRP138.027.2/ tadaiva jīvitā bhāryā rājñas tasya purodhasaḥ || 27 ||
BRP138.028.1/ agnipraviṣṭaṁ rājānaṁ śrutvā vismayakāraṇam |
BRP138.028.2/ pativratāṁ tathā bhāryāṁ mṛtāṁ jīvānvitāṁ punaḥ || 28 ||
BRP138.029.1/ tadarthaṁ cāpi rājānaṁ tyaktātmānaṁ viśeṣataḥ |
BRP138.029.2/ ātmanaś ca punaḥ kṛtyam asmaran nṛpater guruḥ || 29 ||
BRP138.030.1/ aham apy agnim āvekṣya uta yāsye priyāntikam |
BRP138.030.2/ athaveha tapas tapsye tato niścayavān dvijaḥ || 30 ||
BRP138.031.1/ etad evātmanaḥ kṛtyaṁ manye sukṛtam eva ca |
BRP138.031.2/ jīvayāmi ca rājānaṁ tato yāmi priyāṁ punaḥ || 31 ||
BRP138.032.1/ etad eva śubhaṁ me syāt tatas tuṣṭāva bhāskaram |
BRP138.032.2/ na hy anyaḥ kopi devo 'sti sarvābhīṣṭaprado raveḥ || 32 ||
BRP138.033.0/ madhucchandā uvāca:
BRP138.033.1/ namo 'stu tasmai sūryāya muktaye 'mitatejase |
BRP138.033.2/ chandomayāya devāya oṅkārārthāya te namaḥ || 33 ||
BRP138.034.1/ virūpāya surūpāya triguṇāya trimūrtaye |
BRP138.034.2/ sthityutpattivināśānāṁ hetave prabhaviṣṇave || 34 ||
BRP138.035.0/ brahmovāca:
BRP138.035.1/ tataḥ prasannaḥ sūryo 'bhūd varayasvety abhāṣata || 35 ||
BRP138.036.0/ madhucchandā uvāca:
BRP138.036.1/ rājānaṁ dehi deveśa bhāryāṁ ca priyavādinīm |
BRP138.036.2/ ātmanaś ca śubhān putrān rājñaś caiva śubhān varān || 36 ||
BRP138.037.0/ brahmovāca:
BRP138.037.1/ tataḥ prādāj jagannāthaḥ śaryātiṁ ratnabhūṣitam |
BRP138.037.2/ tāṁ ca bhāryāṁ varān anyān sarvaṁ kṣemamayaṁ tathā || 37 ||
BRP138.038.1/ tato yātaḥ priyāviṣṭaḥ prītena ca purodhasā |
BRP138.038.2/ yayau sukhī svakaṁ deśaṁ tat tu tīrthaṁ śubhaṁ smṛtam || 38 ||
BRP138.039.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca |
BRP138.039.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ bhānutīrtham udāhṛtam || 39 ||
BRP138.040.1/ mṛtasañjīvanaṁ caiva śāryātaṁ ceti viśrutam |
BRP138.040.2/ mādhucchandasamākhyātaṁ smaraṇāt pāpanun mune || 40 ||
[Page 464
]
BRP138.041.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam |
BRP138.041.2/ mṛtasañjīvanaṁ tat syād āyurārogyavardhanam || 41 ||
139. Chapter 139 :: Pailūṣa's `thirst' and the `sword of knowledge'
[Note: [ SS 231-232]
BRP139.001.0/ brahmovāca:
BRP139.001.1/ khaḍgatīrtham iti khyātaṁ gautamyā uttare taṭe |
BRP139.001.2/ tatra snānena dānena muktibhāgī bhaven naraḥ || 1 ||
BRP139.002.1/ tatra vṛttaṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP139.002.2/ pailūṣa iti vikhyātaḥ kavaṣasya suto dvijaḥ || 2 ||
BRP139.003.1/ kuṭumbabhārāt parito hy arthārthī paridhāvati |
BRP139.003.2/ na kimapy āsasādāsau tato vairāgyam āsthitaḥ || 3 ||
BRP139.004.1/ atyantavimukhe daive vyarthībhūte tu pauruṣe |
BRP139.004.2/ na vairāgyād anyad asti paṇḍitasyāvalambanam || 4 ||
BRP139.005.1/ iti sañcintayām āsa tadāsau niḥśvasan muhuḥ |
BRP139.005.2/ kramāgataṁ dhanaṁ nāsti poṣyāś ca bahavo mama || 5 ||
BRP139.006.1/ mānī cātmā na kaṣṭārho hā dhig durdaivaceṣṭitam |
BRP139.006.2/ sa kadācid vṛttiyuto vṛttibhiḥ parivartayan || 6 ||
BRP139.007.1/ na lebhe tad dhanaṁ vṛtter virāgam agamat tadā |
BRP139.007.2/ sevā niṣiddhā yā kācid gahanā duṣkaraṁ tapaḥ || 7 ||
BRP139.008.1/ balād ākarṣatīyaṁ māṁ tṛṣṇā sarvatra duṣkṛte |
BRP139.008.2/ tvayāpakṛtam ajñānāt tasmāt tṛṣṇe namo 'stu te || 8 ||
BRP139.009.1/ evaṁ vicintya medhāvī tṛṣṇāchedāya kiṁ bhavet |
BRP139.009.2/ ity ālocya sa pailūṣaḥ pitaraṁ vākyam abravīt || 9 ||
BRP139.010.0/ pailūṣa uvāca:
BRP139.010.1/ jñānāsinā krodhalobhau saṁsṛtiṁ cātidustarām |
BRP139.010.2/ chedmīmāṁ kena he tāta tam upāyaṁ vada prabho || 10 ||
BRP139.011.0/ kavaṣa uvāca:
BRP139.011.1/ īśvarāj jñānam anvicched ity eṣā vaidikī śrutiḥ |
BRP139.011.2/ tasmād ārādhayeśānaṁ tato jñānam avāpsyasi || 11 ||
BRP139.012.0/ brahmovāca:
BRP139.012.1/ tathety uktvā sa pailūṣo jñānāyeśvaram ārcayat |
BRP139.012.2/ tatas tuṣṭo maheśāno jñānaṁ prādād dvijātaye |
BRP139.012.3/ prāptajñāno mahābuddhir gāthāḥ provāca muktidāḥ || 12 ||
BRP139.013.0/ pailūṣa uvāca:
BRP139.013.1/ krodhas tu prathamaṁ śatrur niṣphalo dehanāśanaḥ |
BRP139.013.2/ jñānakhaḍgena taṁ chittvā paramaṁ sukham āpnuyāt || 13 ||
BRP139.014.1/ tṛṣṇā bahuvidhā māyā bandhanī pāpakāriṇī |
BRP139.014.2/ chittvaitāṁ jñānakhaḍgena sukhaṁ tiṣṭhati mānavaḥ || 14 ||
BRP139.015.1/ saṅgas tu paramo 'dharmo devādīnām iti śrutiḥ |
BRP139.015.2/ asaṅgasyātmano hy asya saṅgo 'yaṁ paramo ripuḥ || 15 ||
[Page 465
]
BRP139.016.1/ chittvainaṁ jñānakhaḍgena śivaikatvam avāpnuyāt |
BRP139.016.2/ saṁśayaḥ paramo nāśo dharmārthānāṁ vināśakṛt || 16 ||
BRP139.017.1/ chittvainaṁ saṁśayaṁ jantuḥ paramepsitam āpnuyāt |
BRP139.017.2/ piśācīva viśaty āśā nirdahaty akhilaṁ sukham |
BRP139.017.3/ pūrṇāhantāsinā chittvā jīvan muktim avāpnuyāt || 17 ||
BRP139.018.0/ brahmovāca:
BRP139.018.1/ tato jñānam avāpyāsau gaṅgātīraṁ samāśritaḥ |
BRP139.018.2/ jñānakhaḍgena nirmohas tato muktim avāpa saḥ || 18 ||
BRP139.019.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ khaḍgatīrtham iti smṛtam |
BRP139.019.2/ jñānatīrthaṁ ca kavaṣaṁ pailūṣaṁ sarvakāmadam || 19 ||
BRP139.020.1/ ityādiṣaṭsahasrāṇi tīrthāny āhur maharṣayaḥ |
BRP139.020.2/ aśeṣapāpatāpaughaharāṇīṣṭapradāni ca || 20 ||
140. Chapter 140 :: Ātreya as Indra
[Note: [ SS 232-234]
BRP140.001.0/ brahmovāca:
BRP140.001.1/ ātreyam iti vikhyātam anvindraṁ tīrtham uttamam |
BRP140.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi bhraṣṭarājyapradāyakam || 1 ||
BRP140.002.1/ gautamyā uttare tīra ātreyo bhagavān ṛṣiḥ |
BRP140.002.2/ anvārebhe 'tha sattrāṇi ṛtvigbhir munibhir vṛtaḥ || 2 ||
BRP140.003.1/ tasya hotābhavat tv agnir havyavāhana eva ca |
BRP140.003.2/ evaṁ sattre tu sampūrṇa iṣṭiṁ māheśvarīṁ punaḥ || 3 ||
BRP140.004.1/ kṛtvaiśvaryam agād vipraḥ sarvatra gatim eva ca |
BRP140.004.2/ indrasya bhavanaṁ ramyaṁ svargalokaṁ rasātalam || 4 ||
BRP140.005.1/ svecchayā yāti viprendraḥ prabhāvāt tapasaḥ śubhāt |
BRP140.005.2/ sa kadācid divaṁ gatvā indralokam agāt punaḥ || 5 ||
BRP140.006.1/ tatrāpaśyat sahasrākṣaṁ suraiḥ parivṛtaṁ śubhaiḥ |
BRP140.006.2/ stūyamānaṁ siddhasādhyaiḥ prekṣantaṁ nṛtyam uttamam |
BRP140.006.3/ śṛṇvānaṁ madhuraṁ gītam apsarobhiś ca vījitam || 6 ||
BRP140.007.1/ upopaviṣṭaiḥ suranāyakais taiḥ |
BRP140.007.2/ sampūjyamānaṁ mahadāsanastham |
BRP140.007.3/ jayantam aṅke vinidhāya sūnuṁ |
BRP140.007.4/ śacyā yutaṁ prāptaratiṁ mahiṣṭham || 7 ||
BRP140.008.1/ satāṁ śaraṇyaṁ varadaṁ mahendraṁ |
BRP140.008.2/ samīkṣya viprādhipatir mahātmā |
BRP140.008.3/ vimohito 'sau munir indralakṣmyā |
BRP140.008.4/ samīhayām āsa tad indrarājyam || 8 ||
BRP140.009.1/ sampūjito devagaṇair yathāvat |
BRP140.009.2/ svam āśramaṁ vai punar ājagāma |
BRP140.009.3/ samīkṣya tāṁ śakrapurīṁ suramyāṁ |
BRP140.009.4/ ratnair yutāṁ puṇyaguṇaiḥ supūrṇām || 9 ||
[Page 466
]
BRP140.010.1/ svam āśramaṁ niṣprabhahemavarjyaṁ |
BRP140.010.2/ samīkṣya vipro viramaṁ jagāma |
BRP140.010.3/ samīhamānaḥ surarājyam āśu |
BRP140.010.4/ priyāṁ tadovāca mahātriputraḥ || 10 ||
BRP140.011.0/ ātreya uvāca:
BRP140.011.1/ bhoktuṁ na śakto 'smi phalāni mūlāny |
BRP140.011.2/ anuttamāny apy atisaṁskṛtāni |
BRP140.011.3/ smṛtvāmṛtaṁ puṇyatamaṁ ca tatra |
BRP140.011.4/ bhakṣyaṁ ca bhojyaṁ ca varāsanāni |
BRP140.011.5/ stutiṁ ca dānaṁ ca sabhāṁ śubhāṁ ca |
BRP140.011.6/ astraṁ ca vāsāṁsi purīṁ vanāni || 11 ||
BRP140.012.0/ brahmovāca:
BRP140.012.1/ tato mahātmā tapasaḥ prabhāvāt |
BRP140.012.2/ tvaṣṭāram āhūya vaco babhāṣe || 12 ||
BRP140.013.0/ ātreya uvāca:
BRP140.013.1/ iccheyam indratvam ahaṁ mahātman |
BRP140.013.2/ kuruṣva śīghraṁ padam aindram atra |
BRP140.013.3/ brūṣe 'nyathā cen madudīritaṁ tvaṁ |
BRP140.013.4/ bhasmīkaromy eva na saṁśayo 'tra || 13 ||
BRP140.014.0/ brahmovāca:
BRP140.014.1/ tadatrivākyāt tvaritaḥ prajānāṁ |
BRP140.014.2/ sraṣṭā vibhur viśvakarmā tadaiva |
BRP140.014.3/ cakāra meruṁ ca purīṁ surāṇāṁ |
BRP140.014.4/ kalpadrumān kalpalatāṁ ca dhenum || 14 ||
BRP140.015.1/ cakāra vajrādivibhūṣitāni |
BRP140.015.2/ gṛhāṇi śubhrāṇy aticitritāni |
BRP140.015.3/ cakāra sarvāvayavānavadyāṁ |
BRP140.015.4/ śacīṁ smarasyeva vihāraśālām || 15 ||
BRP140.016.1/ sabhāṁ sudharmāṇam aho kṣaṇena |
BRP140.016.2/ tathā cakārāpsaraso manojñāḥ |
BRP140.016.3/ cakāra coccaiḥśravasaṁ gajaṁ ca |
BRP140.016.4/ vajrādi cāstrāṇi surān aśeṣān || 16 ||
BRP140.017.1/ nivāryamāṇaḥ priyayātriputraḥ |
BRP140.017.2/ śacīsamām ātmavadhūṁ cakāra |
BRP140.017.3/ tadātriputro 'trimukhaiḥ sameto |
BRP140.017.4/ vajrādirūpaṁ ca cakāra cāstram || 17 ||
BRP140.018.1/ nṛtyādi gītādi ca sarvam eva |
BRP140.018.2/ cakāra śakrasya pure ca dṛṣṭam |
BRP140.018.3/ tat sarvam āsādya tadā munīndraḥ |
BRP140.018.4/ prahṛṣṭacetāḥ sutarāṁ babhūva || 18 ||
BRP140.019.1/ āpātaramyeṣv api kasya nāma |
BRP140.019.2/ bhavaty apekṣā nahi gocareṣu |
BRP140.019.3/ śrutvā ca daityā danujāḥ sametā |
BRP140.019.4/ rakṣāṁsi kopena yutāni sadyaḥ || 19 ||
BRP140.020.1/ svargaṁ parityajya kuto harir bhuvaṁ |
BRP140.020.2/ samāgato nv eṣa mithaḥ sukhāya |
[Page 467
]
BRP140.020.3/ tasmād vayaṁ yāma ito nu yoddhuṁ |
BRP140.020.4/ vṛtrasya hantāram adīrghasattram || 20 ||
BRP140.021.1/ tataḥ samāgatya tadātriputraṁ |
BRP140.021.2/ saṁveṣṭayām āsur athāsurās te |
BRP140.021.3/ saṁveṣṭayitvā puram atriputra BRP140.021.4/ kṛtaṁ tathā cendrapurābhidhānam |
BRP140.021.5/ tair vadhyamānaḥ śastrapātair mahadbhis |
BRP140.021.6/ tato bhīto vākyam idaṁ jagāda || 21 ||
BRP140.022.0/ ātreya uvāca:
BRP140.022.1/ yo jāta eva prathamo manasvān |
BRP140.022.2/ devo devān kratunā paryabhūṣat |
BRP140.022.3/ yasya śuṣmād rodasī abhyasetāṁ |
BRP140.022.4/ nṛmṇasya mahnā sa janāsa indraḥ || 22 ||
BRP140.023.0/ brahmovāca:
BRP140.023.1/ ityādisūktena ripūn uvāca |
BRP140.023.2/ hariṁ ca tuṣṭāva tadātriputraḥ || 23 ||
BRP140.024.0/ ātreya uvāca:
BRP140.024.1/ nāhaṁ harir naiva śacī madīyā |
BRP140.024.2/ neyaṁ purī naiva vanaṁ tad aindram |
BRP140.024.3/ sa eva cendro vṛtrahantā sa vajrī |
BRP140.024.4/ sahasrākṣo gotrabhid vajrabāhuḥ || 24 ||
BRP140.025.1/ ahaṁ tu vipro vedavid brahmavṛndaiḥ |
BRP140.025.2/ samāviṣṭo gautamītīrasaṁsthaḥ |
BRP140.025.3/ yatrāyatyāṁ nādya vā saukhyahetus |
BRP140.025.4/ tac cākārṣaṁ karma durdaivayogāt || 25 ||
BRP140.026.0/ asurā ūcuḥ:
BRP140.026.1/ saṁharasvedam ātreya yad indrasya viḍambanam |
BRP140.026.2/ kṣemas te bhavitā satyaṁ nānyathā munisattama || 26 ||
BRP140.027.0/ brahmovāca:
BRP140.027.1/ tadātreyo 'bravīd vākyaṁ yathā vakṣyanti mām iha |
BRP140.027.2/ karomy eva mahābhāgāḥ satyenāgniṁ samālabhe || 27 ||
BRP140.028.1/ evam uktvā sa daiteyāṁs tvaṣṭāraṁ punar abravīt || 28 ||
BRP140.029.0/ ātreya uvāca:
BRP140.029.1/ yat kṛtaṁ tv atra matprītyāai aindraṁ tvaṣṭaḥ padaṁ tvayā |
BRP140.029.2/ saṁharasva punaḥ śīghraṁ rakṣa māṁ brāhmaṇaṁ munim || 29 ||
BRP140.030.1/ punar dehi padaṁ mahyam āśramaṁ mṛgapakṣiṇaḥ |
BRP140.030.2/ vṛkṣāṁś ca vāri yatrāsīn na me divyaiḥ prayojanam |
BRP140.030.3/ sarvam akramam āyātaṁ na sukhāya manīṣiṇām || 30 ||
BRP140.031.0/ brahmovāca:
BRP140.031.1/ tathety uktvā prajānāthas tvaṣṭā saṁhṛtavāṁs tadā |
BRP140.031.2/ daityāś ca jagmuḥ svasthānaṁ kṛtvā deśam akaṇṭakam || 31 ||
[Page 468
]
BRP140.032.1/ tvaṣṭā cāpi yayau sthānaṁ svakaṁ samprahasann iva |
BRP140.032.2/ ātreyo 'pi tadā śiṣyaiḥ saṁvṛtaḥ saha bhāryayā || 32 ||
BRP140.033.1/ gautamītīram āśritya taponiṣṭho 'khilair vṛtaḥ |
BRP140.033.2/ vartamāne mahāyajñe lajjito vākyam abravīt || 33 ||
BRP140.034.0/ ātreya uvāca:
BRP140.034.1/ aho mohasya mahimā mamāpi bhrāntacittatā |
BRP140.034.2/ kiṁ mahendrapadaṁ labdhaṁ kiṁ mayātra purā kṛtam || 34 ||
BRP140.035.0/ brahmovāca:
BRP140.035.1/ evaṁ vadantam ātreyaṁ lajjitaṁ prābruvan surāḥ || 35 ||
BRP140.036.0/ surā ūcuḥ:
BRP140.036.1/ lajjāṁ jahi mahābāho bhavitā khyātir uttamā |
BRP140.036.2/ ātreyatīrthe ye snānaṁ prāṇinaḥ kuryur añjasā || 36 ||
BRP140.037.1/ indrās te bhavitāro vai smaraṇāt sukhabhāginaḥ |
BRP140.037.2/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ || 37 ||
BRP140.038.1/ anvindrātreyadaiteyanāmabhiḥ kīrtitāni ca |
BRP140.038.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 38 ||
BRP140.039.0/ brahmovāca:
BRP140.039.1/ ity uktvā vibudhā yātāḥ santuṣṭaś cābhavan muniḥ || 39 ||
141. Chapter 141 :: Pṛthu and the earth
[Note: [ SS 234-235]
BRP141.001.0/ brahmovāca:
BRP141.001.1/ kapilāsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP141.001.2/ tatra nārada vakṣyāmi kathāṁ puṇyām anuttamām || 1 ||
BRP141.002.1/ kapilo nāma tattvajño munir āsīn mahāyaśāḥ |
BRP141.002.2/ krūraś cāpi prasannaś ca tapovrataparāyaṇaḥ || 2 ||
BRP141.003.1/ tapasyantaṁ muniśreṣṭhaṁ gautamītīram āśritam |
BRP141.003.2/ tam āgatya mahātmānaṁ vāmadevādayo 'bruvan || 3 ||
BRP141.004.1/ hatvā venaṁ brahmaśāpair naṣṭadharme tv arājake |
BRP141.004.2/ kapilaṁ siddham ācāryam ūcur munigaṇās tadā || 4 ||
BRP141.005.0/ munigaṇā ūcuḥ:
BRP141.005.1/ gate vede gate dharme kiṁ kartavyaṁ munīśvara || 5 ||
BRP141.006.0/ brahmovāca:
BRP141.006.1/ tato 'bravīn munir dhyātvā kapilas tv āgatān munīn || 6 ||
BRP141.007.0/ kapila uvāca:
BRP141.007.1/ venasyorur vimathyo 'bhūt tataḥ kaścid bhaviṣyati || 7 ||
BRP141.008.0/ brahmovāca:
BRP141.008.1/ tathaiva cakrur munayo venasyoruṁ vimathya vai |
BRP141.008.2/ tatrotpanno mahāpāpaḥ kṛṣṇo raudraparākramaḥ || 8 ||
[Page 469
]
BRP141.009.1/ taṁ dṛṣṭvā munayo bhītā niṣīdasveti cābruvan |
BRP141.009.2/ niṣādaḥ so 'bhavat tasmān niṣādāś cābhavaṁs tataḥ || 9 ||
BRP141.010.1/ venabāhuṁ mamanthus te dakṣiṇaṁ dharmasaṁhitam |
BRP141.010.2/ tataḥ pṛthusvaraś caiva sarvalakṣaṇalakṣitaḥ || 10 ||
BRP141.011.1/ rājābhavat pṛthuḥ śrīmān brahmasāmarthyasaṁyutaḥ |
BRP141.011.2/ tam āgatya surāḥ sarve abhinandya varāñ śubhān || 11 ||
BRP141.012.1/ tasmai dadus tathāstrāṇi mantrāṇi guṇavanti ca |
BRP141.012.2/ tato 'bruvan munigaṇās taṁ pṛthuṁ kapilena ca || 12 ||
BRP141.013.0/ munaya ūcuḥ:
BRP141.013.1/ āhāraṁ dehi jīvebhyo bhuvā grastauṣadhīr api || 13 ||
BRP141.014.0/ brahmovāca:
BRP141.014.1/ tataḥ sa dhanur ādāya bhuvam āha nṛpottamaḥ || 14 ||
BRP141.015.0/ pṛthur uvāca:
BRP141.015.1/ oṣadhīr dehi yā grastāḥ prajānāṁ hitakāmyayā || 15 ||
BRP141.016.0/ brahmovāca:
BRP141.016.1/ tam uvāca mahī bhītā pṛthuṁ taṁ pṛthulocanam || 16 ||
BRP141.017.0/ mahy uvāca:
BRP141.017.1/ mayi jīrṇā mahauṣadhyaḥ kathaṁ dātum ahaṁ kṣamā || 17 ||
BRP141.018.0/ brahmovāca:
BRP141.018.1/ tataḥ sakopo nṛpatis tām āha pṛthivīṁ punaḥ || 18 ||
BRP141.019.0/ pṛthur uvāca:
BRP141.019.1/ no ced dadāsy adya tvāṁ vai hatvā dāsye mahauṣadhīḥ || 19 ||
BRP141.020.0/ bhūmir uvāca:
BRP141.020.1/ kathaṁ haṁsi striyaṁ rājañ jñānī bhūtvā nṛpottama |
BRP141.020.2/ vinā mayā kathaṁ cemāḥ prajāḥ sandhārayiṣyasi || 20 ||
BRP141.021.0/ pṛthur uvāca:
BRP141.021.1/ yatropakāro 'nekānām ekanāśe bhaviṣyati |
BRP141.021.2/ na doṣas tatra pṛthivi tapasā dhāraye prajāḥ || 21 ||
BRP141.022.1/ na doṣam atra paśyāmi nācakṣe 'narthakaṁ vacaḥ |
BRP141.022.2/ yasmin nipātite saukhyaṁ bahūnām upajāyate |
BRP141.022.3/ munayas tadvadhaṁ prāhur aśvamedhaśatādhikam || 22 ||
BRP141.023.0/ brahmovāca:
BRP141.023.1/ tato devāś ca ṛṣayaḥ sāntvayitvā nṛpottamam |
BRP141.023.2/ mahīṁ ca mātaraṁ devīm ūcuḥ suragaṇās tadā || 23 ||
BRP141.024.0/ devā ūcuḥ:
BRP141.024.1/ bhūme gorūpiṇī bhūtvā payorūpā mahauṣadhīḥ |
BRP141.024.2/ dehi tvaṁ pṛthave rājñe tataḥ prīto bhaven nṛpaḥ |
BRP141.024.3/ prajāsaṁrakṣaṇaṁ ca syāt tataḥ kṣemaṁ bhaviṣyati || 24 ||
BRP141.025.0/ brahmovāca:
BRP141.025.1/ tato gorūpam āsthāya bhūmy āsīt kapilāntike |
BRP141.025.2/ dudoha ca mahauṣadhyo rājā venakarodbhavaḥ || 25 ||
BRP141.026.1/ yatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaḥ kapilo muniḥ |
BRP141.026.2/ mahīṁ gorūpam āpannāṁ narmadāyāṁ mahāmune || 26 ||
[Page 470
]
BRP141.027.1/ sarasvatyāṁ bhāgīrathyāṁ godāvaryāṁ viśeṣataḥ |
BRP141.027.2/ mahānadīṣu sarvāsu duduhe 'sau payo mahat || 27 ||
BRP141.028.1/ sā duhyamānā pṛthunā puṇyatoyābhavan nadī |
BRP141.028.2/ gautamyā saṅgatā cābhūt tad adbhutam ivābhavat || 28 ||
BRP141.029.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kapilāsaṅgamaṁ viduḥ |
BRP141.029.2/ tatrāṣṭāśītiḥ pūjyāni sahasrāṇi mahāmate || 29 ||
BRP141.030.1/ tīrthāny āhur munigaṇāḥ smaraṇād api nārada |
BRP141.030.2/ pāvanāni jagaty asmiṁs tāni sarvāṇy anukramāt || 30 ||
142. Chapter 142 :: Meghahāsa and the gods
[Note: [ SS 235-236]
BRP142.001.0/ brahmovāca:
BRP142.001.1/ devasthānam iti khyātaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP142.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP142.002.1/ purā kṛtayugasyādau devadānavasaṅgare |
BRP142.002.2/ pravṛtte vā siṁhiketi vikhyātā daityasundarī || 2 ||
BRP142.003.1/ tasyāḥ putro mahādaityo rāhur nāma mahābalaḥ |
BRP142.003.2/ amṛte tu samutpanne saiṁhikeye ca bhedite || 3 ||
BRP142.004.1/ tasya putro mahādaityo meghahāsa iti śrutaḥ |
BRP142.004.2/ pitaraṁ ghātitaṁ śrutvā tapas tepe 'tiduḥkhitaḥ || 4 ||
BRP142.005.1/ tapasyantaṁ rāhusutaṁ gautamītīram āśritam |
BRP142.005.2/ devāś ca ṛṣayaḥ sarve tam ūcur atibhītavat || 5 ||
BRP142.006.0/ devarṣaya ūcuḥ:
BRP142.006.1/ tapo jahi mahābāho yat te manasi saṁsthitam |
BRP142.006.2/ sarvaṁ bhavatu nāmedaṁ śivagaṅgāprasādataḥ |
BRP142.006.3/ śivagaṅgāprasādena kiṁ nāmāsty atra durlabham || 6 ||
BRP142.007.0/ meghahāsa uvāca:
BRP142.007.1/ paribhūtaḥ pitā pūjyo yuṣmābhir mama daivatam |
BRP142.007.2/ tasyāpi mama cātyantaṁ prītiś ca kriyate yadi || 7 ||
BRP142.008.1/ bhavadbhis tapaso 'smāc ca ahaṁ vairān nivartaye |
BRP142.008.2/ vairaniryātanaṁ kāryaṁ putreṇa pitur ādarāt |
BRP142.008.3/ prārthayante bhavantaś cet pūrṇās tan me manorathāḥ || 8 ||
BRP142.009.0/ brahmovāca:
BRP142.009.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve rāhuṁ cakrur grahānugam |
BRP142.009.2/ taṁ cāpi meghahāsaṁ te cakrū rākṣasapuṅgavam || 9 ||
BRP142.010.1/ tato 'bhavad rāhusuto nairṛtādhipatiḥ prabhuḥ |
BRP142.010.2/ punaś cāha surān daityo mama khyātir yathā bhavet || 10 ||
BRP142.011.1/ tīrthasyāsya prabhāvaś ca dātavya iti me matiḥ |
BRP142.011.2/ tathety uktvā dadur devāḥ sarvam eva manogatam || 11 ||
BRP142.012.1/ daityeśvarasya devarṣe tannāmnā tīrtham ucyate |
BRP142.012.2/ devā yato 'bhavan sarve tatra sthāne mahāmate || 12 ||
[Page 471
]
BRP142.013.1/ devasthānaṁ tu tat tīrthaṁ devānām api durlabham |
BRP142.013.2/ yatra deveśvaro devo devatīrthaṁ tataḥ smṛtam || 13 ||
BRP142.014.1/ tatrāṣṭādaśa tīrthāni daityapūjyāni nārada |
BRP142.014.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca mahāpātakanāśanam || 14 ||
143. Chapter 143 :: Rāvaṇa and Śiva
[Note: [ SS 236-237]
BRP143.001.0/ brahmovāca:
BRP143.001.1/ siddhatīrtham iti khyātaṁ yatra siddheśvaro haraḥ |
BRP143.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvasiddhikaraṁ nṛṇām || 1 ||
BRP143.002.1/ pulastyavaṁśasambhūto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
BRP143.002.2/ diśo vijitya sarvāś ca somalokam ajīgamat || 2 ||
BRP143.003.1/ somena saha yotsyantaṁ daśāsyam aham abravam |
BRP143.003.2/ mantraṁ dāsye nivartasva somayuddhād daśānana || 3 ||
BRP143.004.1/ ity uktvāṣṭottaraṁ mantraṁ śatanāmabhir anvitam |
BRP143.004.2/ śivasya rākṣasendrāya prādāṁ nārada śāntaye || 4 ||
BRP143.005.1/ niḥśrīkāṇāṁ vipannānāṁ nānākleśajuṣāṁ nṛṇām |
BRP143.005.2/ śaraṇaṁ śiva evātra saṁsāre 'nyo na kaścana || 5 ||
BRP143.006.1/ tato nivṛttaḥ sa ha mantriyuktas |
BRP143.006.2/ tat somalokāj jayam āpya rakṣaḥ |
BRP143.006.3/ sa puṣpakārūḍhagatiḥ sagarvo |
BRP143.006.4/ lokān punaḥ prāpa javād daśāsyaḥ || 6 ||
BRP143.007.1/ sa prekṣamāṇo devam antarikṣaṁ |
BRP143.007.2/ bhuvaṁ ca nāgāṁś ca gajāṁś ca viprān |
BRP143.007.3/ ālokayām āsa nagaṁ mahāntaṁ |
BRP143.007.4/ kailāsam āvāsa umāpater yaḥ || 7 ||
BRP143.008.1/ dṛṣṭvā smayotphulladṛg adrirājaṁ |
BRP143.008.2/ sa mantriṇau rāvaṇa ity uvāca || 8 ||
BRP143.009.0/ rāvaṇa uvāca:
BRP143.009.1/ ko vā girāv atra vasen mahātmā |
BRP143.009.2/ giriṁ nayāmy enam athādhi bhūmeḥ |
BRP143.009.3/ laṅkāgato 'yaṁ girir āśu śobhāṁ |
BRP143.009.4/ laṅkāpi satyaṁ śriyam ātanoti || 9 ||
BRP143.010.0/ brahmovāca:
BRP143.010.1/ itthaṁ vaco rākṣasamantriṇau tau |
BRP143.010.2/ niśamya rakṣodhipateś ca bhāvam |
BRP143.010.3/ na yuktam ity ūcatur iṣṭabuddhyā |
BRP143.010.4/ niśācaras tadvacanaṁ na mene || 10 ||
BRP143.011.1/ saṁsthāpya tat puṣpakam āśu rakṣaḥ |
BRP143.011.2/ puplāva kailāsagireś ca mūle |
BRP143.011.3/ hindolayām āsa giriṁ daśāsyo |
BRP143.011.4/ jñātvā bhavaḥ kṛtyam idaṁ cakāra || 11 ||
[Page 472
]
BRP143.012.1/ jitvā digīśāṁś ca sagarvitasya |
BRP143.012.2/ kailāsam āndolayataḥ surāreḥ |
BRP143.012.3/ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalādi BRP143.012.4/ lokāṁś ca yātasya daśānanasya || 12 ||
BRP143.013.1/ ālūnakāyasya giraṁ niśamya |
BRP143.013.2/ vihasya devyā saha dattam iṣṭam |
BRP143.013.3/ tasmai prasannaḥ kupito 'pi śambhur |
BRP143.013.4/ ayuktadāteti na saṁśayo 'tra || 13 ||
BRP143.014.1/ tato 'yam āvāpya varān suvīro |
BRP143.014.2/ bhavaprasādāt kusumaṁ jagāma |
BRP143.014.3/ gacchan sa laṅkāṁ bhavapūjanāya |
BRP143.014.4/ gaṅgām agāc chambhujaṭāprasūtām || 14 ||
BRP143.015.1/ sampūjayitvā vividhaiś ca mantrair |
BRP143.015.2/ gaṅgājalaiḥ śambhum adīnasattvaḥ |
BRP143.015.3/ asiṁ sa lebhe śaśikhaṇḍabhūṣāt |
BRP143.015.4/ siddhiṁ ca sarvarddhim abhīpsitāṁ ca || 15 ||
BRP143.016.1/ maddattamantraṁ śaśirakṣaṇāya |
BRP143.016.2/ sa sādhayām āsa bhavaṁ prapūjya |
BRP143.016.3/ siddhe tu mantre punar eva laṅkām |
BRP143.016.4/ ayāt sa rakṣodhipatiḥ sa tuṣṭaḥ || 16 ||
BRP143.017.1/ tataḥ prabhṛty etad atiprabhāvaṁ |
BRP143.017.2/ tīrthaṁ mahāsiddhidam iṣṭadaṁ ca |
BRP143.017.3/ samastapāpaughavināśanaṁ ca |
BRP143.017.4/ siddhair aśeṣaiḥ parisevitaṁ ca || 17 ||
144. Chapter 144 :: Ātreyī, Aṅgiras, and Agni (the fire)
[Note: [ SS 237-238]
BRP144.001.0/ brahmovāca:
BRP144.001.1/ paruṣṇīsaṅgamaṁ ceti tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP144.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu pāpavināśanam || 1 ||
BRP144.002.1/ atrir ārādhayām āsa brahmaviṣṇumaheśvarān |
BRP144.002.2/ teṣu tuṣṭeṣu sa prāha putrā yūyaṁ bhaviṣyatha || 2 ||
BRP144.003.1/ tathā caikā rūpavatī kanyā mama bhavet surāḥ |
BRP144.003.2/ tathā putratvam āpus te brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 3 ||
BRP144.004.1/ kanyāṁ ca janayām āsa śubhātreyīti nāmataḥ |
BRP144.004.2/ dattaḥ somo 'tha durvāsāḥ putrās tasya mahātmanaḥ || 4 ||
BRP144.005.1/ agner aṅgiraso jāto hy aṅgārair aṅgirā yataḥ |
BRP144.005.2/ tasmād aṅgirase prādād ātreyīm atirociṣam || 5 ||
BRP144.006.1/ agneḥ prabhāvāt paruṣam ātreyīṁ sarvadāvadat |
BRP144.006.2/ ātreyy api ca śuśrūṣāṁ kurvatī sarvadābhavat || 6 ||
[Page 473
]
BRP144.007.1/ tasyām āṅgirasā jātā mahābalaparākramāḥ |
BRP144.007.2/ aṅgirāḥ paruṣaṁ vādīd ātreyīṁ nityam eva ca || 7 ||
BRP144.008.1/ putrās tv āṅgirasā nityaṁ pitaraṁ śamayanti te |
BRP144.008.2/ sā kadācid bhartṛvākyād udvignā paruṣākṣarāt |
BRP144.008.3/ kṛtāñjalipuṭā dīnā prābravīc chvaśuraṁ gurum || 8 ||
BRP144.009.0/ ātreyy uvāca:
BRP144.009.1/ atrijāhaṁ havyavāha bhāryā tava sutasya vai |
BRP144.009.2/ śuśrūṣaṇaparā nityaṁ putrāṇāṁ bhartur eva ca || 9 ||
BRP144.010.1/ patir māṁ paruṣaṁ vakti vṛthaivodvīkṣate ruṣā |
BRP144.010.2/ praśādhi māṁ surajyeṣṭha bhartāraṁ mama daivatam || 10 ||
BRP144.011.0/ jvalana uvāca:
BRP144.011.1/ aṅgārebhyaḥ samudbhūto bhartā te hy aṅgirā ṛṣiḥ |
BRP144.011.2/ yathā śānto bhaved bhadre tathā nītir vidhīyatām || 11 ||
BRP144.012.1/ āgneyo 'gniṁ samāyāto tava bhartā varānane |
BRP144.012.2/ tadā tvaṁ jalarūpeṇa plāvayethā madājñayā || 12 ||
BRP144.013.0/ ātreyy uvāca:
BRP144.013.1/ saheyaṁ paruṣaṁ vākyaṁ mā bhartāgniṁ samāviśet |
BRP144.013.2/ bhartari pratikūlānāṁ yoṣitāṁ jīvanena kim || 13 ||
BRP144.014.1/ iccheyaṁ śāntivākyāni bhartāraṁ labhate tathā || 14 ||
BRP144.015.0/ jvalana uvāca:
BRP144.015.1/ agnis tv apsu śarīreṣu sthāvare jaṅgame tathā |
BRP144.015.2/ tava bhartur ahaṁ dhāma nityaṁ ca janako mataḥ || 15 ||
BRP144.016.1/ yo 'haṁ so 'ham iti jñātvā na cintāṁ kartum arhasi |
BRP144.016.2/ kiṁ cāpo mātaro devyo hy agniḥ śvaśura ity api |
BRP144.016.3/ iti buddhyā viniścitya mā viṣaṇṇā bhava snuṣe || 16 ||
BRP144.017.0/ snuṣovāca:
BRP144.017.1/ āpo jananya iti yad babhāṣe |
BRP144.017.2/ agner ahaṁ tava putrasya bhāryā |
BRP144.017.3/ kathaṁ bhūtvā jananī cāpi bhāryā |
BRP144.017.4/ viruddham etaj jalarūpeṇa nātha || 17 ||
BRP144.018.0/ jvalana uvāca:
BRP144.018.1/ ādau tu patnī bharaṇāt tu bhāryā |
BRP144.018.2/ janes tu jāyā svaguṇaiḥ kalatram |
BRP144.018.3/ ityādirūpāṇi bibharṣi bhadre |
BRP144.018.4/ kuruṣva vākyaṁ madudīritaṁ yat || 18 ||
BRP144.019.1/ yo 'syāṁ prajātaḥ sa tu putra eva |
BRP144.019.2/ sā tasya mātaiva na saṁśayo 'tra |
BRP144.019.3/ tasmād vadanti śrutitattvavijñāḥ |
BRP144.019.4/ sā naiva yoṣit tanaye 'bhijāte || 19 ||
BRP144.020.0/ brahmovāca:
BRP144.020.1/ śvaśurasya tu tad vākyaṁ śrutvātreyī tadaiva tat |
BRP144.020.2/ āgneyaṁ rūpam āpannam ambhasāplāvayat patim || 20 ||
[Page 474
]
BRP144.021.1/ ubhau tau dampatī brahman saṅgatau gāṅgavāriṇā |
BRP144.021.2/ śāntarūpadharau cobhau dampatī sambabhūvatuḥ || 21 ||
BRP144.022.1/ lakṣmyā yukto yathā viṣṇur umayā śaṅkaro yathā |
BRP144.022.2/ rohiṇyā ca yathā candras tathābhūn mithunaṁ tadā || 22 ||
BRP144.023.1/ bhartāraṁ plāvayantī sā dadhārāmbumayaṁ vapuḥ |
BRP144.023.2/ paruṣṇī ceti vikhyātā gaṅgayā saṅgatā nadī || 23 ||
BRP144.024.1/ gośatārpaṇajaṁ puṇyaṁ paruṣṇīsnānato bhavet |
BRP144.024.2/ tatra cāṅgirasāś cakrur yajñāṁś ca bahudakṣiṇān || 24 ||
BRP144.025.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tīrthāny āhuḥ purāṇagāḥ |
BRP144.025.2/ ubhayos tīrayos tāta pṛthag yāgaphalaṁ viduḥ || 25 ||
BRP144.026.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca vājapeyādhikaṁ matam |
BRP144.026.2/ viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ paruṣṇyā saha saṅgame || 26 ||
BRP144.027.1/ snānadānādibhiḥ puṇyaṁ yat tad vaktuṁ na śakyate || 27 ||
145. Chapter 145 :: Discussion about the best way to liberation
[Note: [ SS 238]
BRP145.001.0/ brahmovāca:
BRP145.001.1/ mārkaṇḍeyaṁ nāma tīrthaṁ sarvapāpavimocanam |
BRP145.001.2/ sarvakratuphalaṁ puṇyam aghaughavinivāraṇam || 1 ||
BRP145.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP145.002.2/ mārkaṇḍeyo bharadvājo vasiṣṭho 'triś ca gautamaḥ || 2 ||
BRP145.003.1/ yājñavalkyaś ca jābālir munayo 'nye 'pi nārada |
BRP145.003.2/ ete śāstrapraṇetāro vedavedāṅgapāragāḥ || 3 ||
BRP145.004.1/ purāṇanyāyamīmāṁsākathāsu pariniṣṭhitāḥ |
BRP145.004.2/ mithaḥ samūcur vidvāṁso muktiṁ prati yathāmati || 4 ||
BRP145.005.1/ kecij jñānaṁ praśaṁsanti kecit karma tathobhayam |
BRP145.005.2/ evaṁ vivadamānās te mām ūcur ubhayaṁ matam || 5 ||
BRP145.006.1/ madīyaṁ tu mataṁ jñātvā yayuś cakragadādharam |
BRP145.006.2/ tasya cāpi mataṁ jñātvā ṛṣayas te mahaujasaḥ || 6 ||
BRP145.007.1/ punar vivadamānās te śaṅkaraṁ praṣṭum udyatāḥ |
BRP145.007.2/ gaṅgāyāṁ ca bhavaṁ pūjya tam evārthaṁ śaśaṁsire || 7 ||
BRP145.008.1/ karmaṇas tu pradhānatvam uvāca tripurāntakaḥ |
BRP145.008.2/ kriyārūpaṁ ca taj jñānaṁ kriyā saiva tad ucyate || 8 ||
BRP145.009.1/ tasmāt sarvāṇi bhūtāni karmaṇā siddhim āpnuyuḥ |
BRP145.009.2/ karmaiva viśvatovyāpi tadṛte nāsti kiñcana || 9 ||
BRP145.010.1/ vidyābhyāso yajñakṛtir yogābhyāsaḥ śivārcanam |
BRP145.010.2/ sarvaṁ karmaiva nākarmī prāṇī kvāpy atra vidyate || 10 ||
BRP145.011.1/ karmaiva kāraṇaṁ tasmād anyad unmattaceṣṭitam |
BRP145.011.2/ ṛṣīṇāṁ yatra saṁvādo yatra devo maheśvaraḥ || 11 ||
[Page 475
]
BRP145.012.1/ cakāra nirṇayaṁ sarvaṁ karmaṇāvāpyate nṛbhiḥ |
BRP145.012.2/ mārkaṇḍaṁ mukhyataḥ kṛtvā tato mārkaṇḍam ucyate || 12 ||
BRP145.013.1/ tīrtham ṛṣigaṇākīrṇaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP145.013.2/ pitṝṇāṁ pāvanaṁ puṇyaṁ smaraṇād api sarvadā || 13 ||
BRP145.014.1/ tatrāṣṭau navatis tāta tīrthāny āha jaganmayaḥ |
BRP145.014.2/ vedena cāpi tat proktam ṛṣayo menire ca tat || 14 ||
146. Chapter 146 :: Story of Yayāti
[Note: [ SS 239-240]
BRP146.001.0/ brahmovāca:
BRP146.001.1/ yāyātam aparaṁ tīrthaṁ yatra kālañjaraḥ śivaḥ |
BRP146.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ tadvṛttam ucyate mayā || 1 ||
BRP146.002.1/ yayātir nāhuṣo rājā sākṣād indra ivāparaḥ |
BRP146.002.2/ tasya bhāryādvayaṁ cāsīt kulalakṣaṇabhūṣitam || 2 ||
BRP146.003.1/ jyeṣṭhā tu devayānīti nāmnā śukrasutā śubhā |
BRP146.003.2/ śarmiṣṭheti dvitīyā sā sutā syād vṛṣaparvaṇaḥ || 3 ||
BRP146.004.1/ brāhmaṇy api mahāprājñā devayānī sumadhyamā |
BRP146.004.2/ yayāter abhavad bhāryā sā tu śukraprasādataḥ || 4 ||
BRP146.005.1/ śarmiṣṭhā cāpi tasyaiva bhāryā yā vṛṣaparvajā |
BRP146.005.2/ devayānī śukrasutā dvau putrau samajījanat || 5 ||
BRP146.006.1/ yaduṁ ca turvasuṁ caiva devaputrasamāv ubhau |
BRP146.006.2/ śarmiṣṭhā ca nṛpāl lebhe trīn putrān devasannibhān || 6 ||
BRP146.007.1/ druhyuṁ cānuṁ ca pūruṁ ca yayāter nṛpasattamāt |
BRP146.007.2/ devayānyāḥ sutau brahman sadṛśau śukrarūpataḥ || 7 ||
BRP146.008.1/ śarmiṣṭhāyās tu tanayāḥ śakrāgnivaruṇaprabhāḥ |
BRP146.008.2/ devayānī kadācit tu pitaraṁ prāha duḥkhitā || 8 ||
BRP146.009.0/ devayāny uvāca:
BRP146.009.1/ mama tv apatyadvitayam abhāgyāyā bhṛgūdvaha |
BRP146.009.2/ mama dāsyāḥ sabhāgyāyā apatyatritayaṁ pitaḥ || 9 ||
BRP146.010.1/ tad etad anumṛśyāyaṁ duḥkham atyantam āgatā |
BRP146.010.2/ mariṣye dānavaguro yayātikṛtavipriyāt |
BRP146.010.3/ mānabhaṅgād varaṁ tāta maraṇaṁ hi manasvinām || 10 ||
BRP146.011.0/ brahmovāca:
BRP146.011.1/ tad etat putrikāvākyaṁ śrutvā śukraḥ pratāpavān |
BRP146.011.2/ kupito 'bhyāyayau śīghraṁ yayātim idam abravīt || 11 ||
BRP146.012.0/ śukra uvāca:
BRP146.012.1/ yad idaṁ vipriyaṁ me tvaṁ sutāyāḥ kṛtavān asi |
BRP146.012.2/ rūponmattena rājendra tasmād vṛddho bhaviṣyasi || 12 ||
BRP146.013.1/ na ca bhoktuṁ na ca tyaktuṁ śaknoti viṣayāturaḥ |
BRP146.013.2/ spṛhayan manasaivāste niḥśvāsocchvāsanaṣṭadhīḥ || 13 ||
[Page 476
]
BRP146.014.1/ vṛddhatvam eva maraṇaṁ jīvatām api dehinām |
BRP146.014.2/ tasmāc chīghraṁ prayāhi tvaṁ jarāṁ bhūpātidurdharām || 14 ||
BRP146.015.0/ brahmovāca:
BRP146.015.1/ etac chrutvā yayātis tu śāpaṁ śukrasya dhīmataḥ |
BRP146.015.2/ kṛtāñjalipuṭo rājā yayātiḥ śukram abravīt || 15 ||
BRP146.016.0/ yayātir uvāca:
BRP146.016.1/ nāparādhye na saṅkupye naivādharmaṁ pravartaye |
BRP146.016.2/ adharmakāriṇaḥ pāpāḥ śāsyā eva mahātmanām || 16 ||
BRP146.017.1/ dharmam eva carantaṁ vai kathaṁ māṁ śaptavān asi |
BRP146.017.2/ devayānī dvijaśreṣṭha vṛthā māṁ vakti kiñcana || 17 ||
BRP146.018.1/ tasmān na mama viprendra śāpaṁ dātuṁ tvam arhasi |
BRP146.018.2/ vidvāṁso 'pi hi nirdoṣe yadi kupyanti mohitāḥ |
BRP146.018.3/ tadā na doṣo mūrkhāṇāṁ dveṣāgnipluṣṭacetasām || 18 ||
BRP146.019.0/ brahmovāca:
BRP146.019.1/ yayātivākyāc chukro 'pi sasmāra sutayā kṛtam |
BRP146.019.2/ asakṛd vipriyaṁ tasya divā rātrau pracaṇḍayā || 19 ||
BRP146.020.1/ gatakopo 'ham ity uktvā kāvyo rājānam abravīt || 20 ||
BRP146.021.0/ śukra uvāca:
BRP146.021.1/ jñātaṁ mayānayākāri vipriyaṁ na vade 'nṛtam |
BRP146.021.2/ śāpasyemaṁ kariṣyāmi śṛṇuṣvānugrahaṁ nṛpa || 21 ||
BRP146.022.1/ yasmai putrāya sandātuṁ jarām icchasi mānada |
BRP146.022.2/ tasya sā yātv iyaṁ rājañ jarā putrāya madvarāt || 22 ||
BRP146.023.0/ brahmovāca:
BRP146.023.1/ punar yayātiḥ śvaśuraṁ śukraṁ prāha vinītavat || 23 ||
BRP146.024.0/ yayātir uvāca:
BRP146.024.1/ yo gṛhṇāti mayā dattāṁ jarāṁ bhaktisamanvitaḥ |
BRP146.024.2/ sa rājā syād daityaguro tad etad anumanyatām || 24 ||
BRP146.025.1/ yo madvākyaṁ nābhinandet suto daityaguro dṛḍham |
BRP146.025.2/ taṁ śapeyam anujñātra dātavyaiva tvayā guro || 25 ||
BRP146.026.0/ brahmovāca:
BRP146.026.1/ evam astv iti rājānam uvāca bhṛgunandanaḥ |
BRP146.026.2/ tato yayātiḥ svaṁ putram āhūyedaṁ vaco 'bravīt || 26 ||
BRP146.027.0/ yayātir uvāca:
BRP146.027.1/ yado gṛhāṇa me śāpāj jarāṁ jātāṁ suto bhavān |
BRP146.027.2/ jyeṣṭhaḥ sarvārthavit prauḍhaḥ putrāṇāṁ dhuri saṁsthitaḥ |
BRP146.027.3/ putrī tenaiva janako yas tadājñāvaśe sthitaḥ || 27 ||
BRP146.028.0/ brahmovāca:
BRP146.028.1/ nety uvāca yadus tātaṁ yayātiṁ bhūridakṣiṇam |
BRP146.028.2/ yayātiś ca yaduṁ śaptvā turvasuṁ kāmam abravīt || 28 ||
BRP146.029.1/ nāgṛhṇāt turvasuś cāpi pitrā dattāṁ jarāṁ tadā |
BRP146.029.2/ taṁ śaptvā cābravīd druhyuṁ gṛhāṇemāṁ jarāṁ mama || 29 ||
BRP146.030.1/ druhyuś ca naicchat tāṁ dattāṁ jarāṁ rūpavināśinīm |
BRP146.030.2/ anum apy abravīd rājā gṛhāṇemāṁ jarāṁ mama || 30 ||
[Page 477
]
BRP146.031.1/ anur neti tadovāca śaptvā taṁ pūrum abravīt |
BRP146.031.2/ abhinandya tadā pūrur jarāṁ tāṁ jagṛhe pituḥ || 31 ||
BRP146.032.1/ sahasram ekaṁ varṣāṇāṁ yāvat prīto 'bhavat pitā |
BRP146.032.2/ yauvane yāni bhogyāni vastūni vividhāni ca || 32 ||
BRP146.033.1/ putrayauvanasantuṣṭo yayātir bubhuje sukham |
BRP146.033.2/ tatas tṛpto 'bhavad rājā sarvabhogeṣu nāhuṣaḥ |
BRP146.033.3/ tato harṣāt samāhūya pūruṁ putram athābravīt || 33 ||
BRP146.034.0/ yayātir uvāca:
BRP146.034.1/ tṛpto 'smi sarvabhogeṣu yauvanena tavānagha |
BRP146.034.2/ gṛhāṇa yauvanaṁ putra jarāṁ me dehi kaśmalām || 34 ||
BRP146.035.0/ brahmovāca:
BRP146.035.1/ nety uvāca tadā pūrur jarayā kṣīyate mayā |
BRP146.035.2/ vikārās tāta bhāvānāṁ durnivārāḥ śarīriṇām || 35 ||
BRP146.036.1/ balāt kālāgatā sahyā jarāpy akhiladehibhiḥ |
BRP146.036.2/ sā ced gurūpakārāya gṛhītā tyajyate katham || 36 ||
BRP146.037.1/ svīkṛtatyāgapāpād dhi dehināṁ maraṇaṁ varam |
BRP146.037.2/ athavā tu jarāṁ rājaṁs tapasā nāśayāmy aham || 37 ||
BRP146.038.0/ brahmovāca:
BRP146.038.1/ evam uktvā tu pitaraṁ yayau gaṅgām anuttamām |
BRP146.038.2/ gautamyā dakṣiṇe pāre tatas tepe tapo mahat || 38 ||
BRP146.039.1/ tataḥ prīto 'bhavad devaḥ kālena mahatā śivaḥ |
BRP146.039.2/ lokātītamahodāraguṇasanmaṇibhūṣitam |
BRP146.039.3/ kiṁ dadāmīti taṁ prāha pūruṁ sa surasattamaḥ || 39 ||
BRP146.040.0/ pūrur uvāca:
BRP146.040.1/ śāpaprāptāṁ jarāṁ nātha pitur mama surādhipa |
BRP146.040.2/ tāṁ nāśayasva deveśa pitṛśaptāṁś ca kopataḥ |
BRP146.040.3/ madbhrātṝñ śāpato muktān kuruṣva surapūjita || 40 ||
BRP146.041.0/ brahmovāca:
BRP146.041.1/ tathety uktvā jagannāthaḥ śāpāj jātāṁ jarāṁ tathā |
BRP146.041.2/ anāśayaj jagannātho bhrātṝṁś cakre viśāpinaḥ || 41 ||
BRP146.042.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ jarārogavināśanam |
BRP146.042.2/ akālajajarādīnāṁ smaraṇād api nāśanam || 42 ||
BRP146.043.1/ tannāmnā cāpi vikhyātaṁ kālañjaram udāhṛtam |
BRP146.043.2/ yāyātaṁ nāhuṣaṁ pauraṁ śaukraṁ śārmiṣṭham eva ca || 43 ||
BRP146.044.1/ evamādīni tīrthāni tatrāṣṭottaram eva ca |
BRP146.044.2/ śataṁ vidyān mahābuddhe sarvasiddhikaraṁ tathā || 44 ||
BRP146.045.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca śravaṇaṁ paṭhanaṁ tathā |
BRP146.045.2/ sarvapāpapraśamanaṁ bhuktimuktipradaṁ bhavet || 45 ||
147. Chapter 147 :: Viśvāmitra and the Apsarases
[Page 478
]
[Note: [ SS 240-241]
BRP147.001.0/ brahmovāca:
BRP147.001.1/ apsaroyugam ākhyātam apsarāsaṅgamaṁ tataḥ |
BRP147.001.2/ tīre ca dakṣiṇe puṇyaṁ smaraṇāt subhago bhavet || 1 ||
BRP147.002.1/ mukto bhavaty asandehaṁ tatra snānādinā naraḥ |
BRP147.002.2/ strī satī saṅgame tasminn ṛtusnātā ca nārada || 2 ||
BRP147.003.1/ vandhyāpi janayet putraṁ trimāsāt patinā saha |
BRP147.003.2/ snānadānena vartantī nānyathā madvaco bhavet || 3 ||
BRP147.004.1/ apsaroyugam ākhyātaṁ tīrthaṁ yena ca hetunā |
BRP147.004.2/ tatredaṁ kāraṇaṁ vakṣye śṛṇu nārada yatnataḥ || 4 ||
BRP147.005.1/ spardhāsīn mahatī brahman viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
BRP147.005.2/ tapasyantaṁ gādhisutaṁ brāhmaṇyārthe yatavratam || 5 ||
BRP147.006.1/ gaṅgādvāre samāsīnaṁ preritendreṇa menakā |
BRP147.006.2/ taṁ gatvā tapaso bhraṣṭaṁ kuru bhadre mamājñayā || 6 ||
BRP147.007.1/ tadoktendreṇa sā menā viśvāmitraṁ tapaścyutam |
BRP147.007.2/ kṛtvā kanyāṁ tathā dattvā jagāmendrapuraṁ punaḥ || 7 ||
BRP147.008.1/ tasyāṁ gatāyāṁ sasmāra gādhiputro 'khilaṁ kṛtam |
BRP147.008.2/ taṁ tu deśaṁ parityajya tīrthaṁ tu suravallabham || 8 ||
BRP147.009.1/ jagāma dakṣiṇāṁ gaṅgāṁ yatra kālañjaro haraḥ |
BRP147.009.2/ tapasyantaṁ tadovāca punar indraḥ sahasradṛk || 9 ||
BRP147.010.1/ urvaśīṁ ca tato menāṁ rambhāṁ cāpi tilottamām |
BRP147.010.2/ naivety ūcur bhayatrastāḥ punar āha śacīpatiḥ || 10 ||
BRP147.011.1/ gambhīrāṁ cātigambhīrām ubhe ye garvite tadā |
BRP147.011.2/ te ūcatur ubhe devaṁ sahasrākṣaṁ purandaram || 11 ||
BRP147.012.0/ gambhīrātigambhīre ūcatuḥ:
BRP147.012.1/ āvāṁ gatvā tapasyantaṁ gādhiputraṁ mahādyutim |
BRP147.012.2/ cyāvayāvo nṛtyagītai rūpayauvanasampadā || 12 ||
BRP147.013.1/ yāsām apāṅge hasite vāci vibhramasampadi |
BRP147.013.2/ nityaṁ vasati pañceṣus tābhiḥ ko 'tra na jīyate || 13 ||
BRP147.014.0/ brahmovāca:
BRP147.014.1/ tathety ukte sahasrākṣe te āgatya mahānadīm |
BRP147.014.2/ dadṛśāte tapasyantaṁ viśvāmitraṁ mahāmunim || 14 ||
BRP147.015.1/ mṛtyor api durādharṣaṁ bhūmistham iva dhūrjaṭim |
BRP147.015.2/ sahasram ekaṁ varṣāṇām īkṣituṁ na ca śaknutaḥ || 15 ||
BRP147.016.1/ dūre sthite nṛtyagītacāṭukārarate tadā |
BRP147.016.2/ vilokya muniśārdūlas tataḥ kopākulo 'bhavat || 16 ||
BRP147.017.1/ pratīpācaraṇaṁ dṛṣṭvā krodhaḥ kasya na jāyate |
BRP147.017.2/ nispṛho 'pi mahābāhus tam indraṁ prahasann iva || 17 ||
BRP147.018.1/ ābhyāṁ muktaḥ sahasrākṣo hy apsarobhyāṁ bruvann iva |
BRP147.018.2/ śaśāpa te sa gādheyo dravarūpe bhaviṣyathaḥ || 18 ||
BRP147.019.1/ dravituṁ māṁ samāyāte yatas tv iha tato laghu |
BRP147.019.2/ tataḥ prasāditas tābhyāṁ śāpamokṣaṁ cakāra saḥ || 19 ||
BRP147.020.1/ bhavetāṁ divyarūpe vāṁ gaṅgayā saṅgate yadā |
BRP147.020.2/ tacchāpāt te nadīrūpe tatkṣaṇāt sambabhūvatuḥ || 20 ||
[Page 479
]
BRP147.021.1/ apsaroyugam ākhyātaṁ nadīdvayam ato 'bhavat |
BRP147.021.2/ tābhyāṁ parasparaṁ cāpi tābhyāṁ gaṅgāsusaṅgamaḥ || 21 ||
BRP147.022.1/ sarvalokeṣu vikhyāto bhuktimuktipradaḥ śivaḥ |
BRP147.022.2/ tatrāste dṛṣṭa evāsau sarvasiddhipradāyakaḥ || 22 ||
BRP147.023.1/ tatra snātvā tu taṁ dṛṣṭvā mucyate sarvabandhanāt || 23 ||
148. Chapter 148 :: Kāṇva's sarcrificial fire getting extinct during the offering
[Note: [ SS 241-242]
BRP148.001.0/ brahmovāca:
BRP148.001.1/ koṭitīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP148.001.2/ yasyānusmaraṇād eva sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP148.002.1/ yatra koṭīśvaro devaḥ sarvaṁ koṭiguṇaṁ bhavet |
BRP148.002.2/ koṭidvayaṁ tatra pūrṇaṁ tīrthānāṁ śubhadāyinām || 2 ||
BRP148.003.1/ tatra vyuṣṭiṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ |
BRP148.003.2/ kaṇvasya tu suto jyeṣṭho bāhlīka iti viśrutaḥ || 3 ||
BRP148.004.1/ kāṇvaś ceti janaiḥ khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP148.004.2/ iṣṭīḥ pārvāyaṇānīr yāḥ sabhāryo vedapāragaḥ || 4 ||
BRP148.005.1/ kurvann āste sa gautamyās tīrastho lokapūjitaḥ |
BRP148.005.2/ prātaḥkāle sabhāryo 'sau juhvad agnau samāhitaḥ || 5 ||
BRP148.006.1/ sarvadāste kadācit tu havanāya samudyataḥ |
BRP148.006.2/ ekāhutiṁ sa hutvā tu samiddhe havyavāhane || 6 ||
BRP148.007.1/ āhutyantaradānāya havir dravyaṁ kare 'grahīt |
BRP148.007.2/ etasminn antare vahnir upaśānto 'bhavat tadā || 7 ||
BRP148.008.1/ tataś cintāparaḥ kāṇvaḥ kartavyaṁ kiṁ bhaved iti |
BRP148.008.2/ antar vicārayām āsa viṣādaṁ paramaṁ gataḥ || 8 ||
BRP148.009.1/ āhutyoś ca dvayor madhya upaśānto hutāśanaḥ |
BRP148.009.2/ agnyantaram upādeyaṁ vaidikaṁ laukikaṁ tathā || 9 ||
BRP148.010.1/ kva hoṣyaṁ syād dvitīyaṁ tu āhutyantaram eva ca |
BRP148.010.2/ evaṁ mīmāṁsamāne tu daivī vāg abravīt tadā || 10 ||
BRP148.011.1/ agnyantaraṁ naiva te 'tra upādeyaṁ bhaviṣyati |
BRP148.011.2/ yāni tatra bhaviṣyanti śakalāni samīpataḥ || 11 ||
BRP148.012.1/ ardhadagdheṣu kāṣṭheṣu viprarāja prahūyatām |
BRP148.012.2/ nety uvāca tadā kāṇvaḥ saiva vāg abravīt punaḥ || 12 ||
BRP148.013.1/ agneḥ putro hiraṇyas tu pitā putraḥ sa eva tu |
BRP148.013.2/ putre dattaṁ priyāyaiva pituḥ prītyai bhaviṣyati || 13 ||
BRP148.014.1/ pitre deyaṁ sute dadyāt koṭiprītiguṇaṁ bhavet |
BRP148.014.2/ daivī vāg abravīd evaṁ tataḥ sarve maharṣayaḥ || 14 ||
BRP148.015.1/ niścitya dharmasarvasvaṁ tathā cakrur yathoditam |
BRP148.015.2/ etaj jñātvā jagaty atra putre dattaṁ pitur bhavet || 15 ||
BRP148.016.1/ apatyādyupakāreṇa pitroḥ prītir yathā bhavet |
BRP148.016.2/ tathā nānyena kenāpi jagaty etad dhi viśrutam || 16 ||
[Page 480
]
BRP148.017.1/ suprasiddhaṁ jagaty etat sarvalokeṣu pūjitam |
BRP148.017.2/ tasmin datte bhavet puṇyaṁ sarvaṁ koṭiguṇaṁ suta || 17 ||
BRP148.018.1/ manoglāninivṛttiś ca jāyate ca mahat sukham |
BRP148.018.2/ punar apy āha sā vāṇī kāṇve 'smiṁs tīrtha uttame || 18 ||
BRP148.019.1/ abhavat tan mahat tīrthaṁ kāṇva puṇyaprabhāvataḥ |
BRP148.019.2/ lokatrayāśrayāśeṣatīrthebhyo 'pi mahāphalam || 19 ||
BRP148.020.1/ snānadānādikaṁ kiñcid bhaktyā kurvan samāhitaḥ |
BRP148.020.2/ phalaṁ prāpsyasy aśeṣeṇa sarvaṁ koṭiguṇaṁ mune || 20 ||
BRP148.021.1/ yat kiñcit kriyate cātra snānadānādikaṁ naraiḥ |
BRP148.021.2/ sarvaṁ koṭiguṇaṁ vidyāt koṭitīrthaṁ tato viduḥ || 21 ||
BRP148.022.1/ yatraitad vṛttam āgneyaṁ kāṇvaṁ pautraṁ hiraṇyakam |
BRP148.022.2/ vāṇīsañjñaṁ koṭitīrthaṁ koṭitīrthaphalaṁ yataḥ || 22 ||
BRP148.023.1/ koṭitīrthasya māhātmyam atra vaktuṁ na śakyate |
BRP148.023.2/ vācaspatiprabhṛtibhir athavānyaiḥ surair api || 23 ||
BRP148.024.1/ yatrānuṣṭhīyamānaṁ hi sarvaṁ karma yathā tathā |
BRP148.024.2/ godāvaryāḥ prasādena sarvaṁ koṭiguṇaṁ bhavet || 24 ||
BRP148.025.1/ koṭitīrthe dvijāgryāya gām ekāṁ yaḥ prayacchati |
BRP148.025.2/ tasya tīrthasya māhātmyād gokoṭiphalam aśnute || 25 ||
BRP148.026.1/ tasmiṁs tīrthe śucir bhūtvā bhūmidānaṁ karoti yaḥ |
BRP148.026.2/ śraddhāyuktena manasā syāt tatkoṭiguṇottaram || 26 ||
BRP148.027.1/ sarvatra gautamītīre pitṝṇāṁ dānam uttamam |
BRP148.027.2/ viśeṣataḥ koṭitīrthe tad anantaphalapradam |
BRP148.027.3/ atraikanyūnapañcāśat tīrthāni munayo viduḥ || 27 ||
149. Chapter 149 :: Viṣṇu as Narasiṁha
[Note: [ SS 242-243]
BRP149.001.0/ brahmovāca:
BRP149.001.1/ nārasiṁham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP149.001.2/ tasyānubhāvaṁ vakṣyāmi sarvarakṣāvidhāyakam || 1 ||
BRP149.002.1/ hiraṇyakaśipuḥ pūrvam abhavad balināṁ varaḥ |
BRP149.002.2/ tapasā vikrameṇāpi devānām aparājitaḥ || 2 ||
BRP149.003.1/ haribhaktātmajadveṣakaluṣīkṛtamānasaḥ |
BRP149.003.2/ āvirbhūya sabhāstambhād viśvātmatvaṁ pradarśayan || 3 ||
BRP149.004.1/ taṁ hatvā narasiṁhas tatsainyam adrāvayat tadā |
BRP149.004.2/ sarvān hatvā mahādaityān krameṇājau mahāmṛgaḥ || 4 ||
BRP149.005.1/ rasātalasthāñ śatrūṁś ca jitvā svarlokam īyivān |
BRP149.005.2/ tatra jitvā bhuvaṁ gatvā daityān hatvā nagasthitān || 5 ||
BRP149.006.1/ samudrasthān nadīsaṁsthān grāmasthān vanavāsinaḥ |
BRP149.006.2/ nānārūpadharān daityān nijaghāna mṛgākṛtiḥ || 6 ||
BRP149.007.1/ ākāśagān vāyusaṁsthāñ jyotirlokam upāgatān |
BRP149.007.2/ vajrapātādhikanakhaḥ samuddhūtamahāsaṭaḥ || 7 ||
[Page 481
]
BRP149.008.1/ daityagarbhasrāvigarjī nirjitāśeṣarākṣasaḥ |
BRP149.008.2/ mahānādair vīkṣitaiś ca pralayānalasannibhaiḥ || 8 ||
BRP149.009.1/ capeṭair aṅgavikṣepair asurān paryacūrṇayat |
BRP149.009.2/ evaṁ hatvā bahuvidhān gautamīm agamad dhariḥ || 9 ||
BRP149.010.1/ svapadāmbujasambhūtāṁ manonayananandinīm |
BRP149.010.2/ tatrāmbarya iti khyāto daṇḍakādhipate ripuḥ || 10 ||
BRP149.011.1/ devānāṁ durjayo yoddhā balena mahatāvṛtaḥ |
BRP149.011.2/ tenābhavan mahāraudraṁ bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam || 11 ||
BRP149.012.1/ śastrāstravarṣaṇaṁ yuddhaṁ hariṇā daityasūnunā |
BRP149.012.2/ nijaghāna hariḥ śrīmāṁs taṁ ripuṁ hy uttare taṭe || 12 ||
BRP149.013.1/ gaṅgāyāṁ nārasiṁhaṁ tu tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP149.013.2/ snānadānādikaṁ tatra sarvapāpagrahārdanam || 13 ||
BRP149.014.1/ sarvarakṣākaraṁ nityaṁ jarāmaraṇavāraṇam |
BRP149.014.2/ yathā surāṇāṁ sarveṣāṁ na kopi hariṇā samaḥ || 14 ||
BRP149.015.1/ tīrthānām apy aśeṣāṇāṁ tathā tat tīrtham uttamam |
BRP149.015.2/ tatra tīrthe naraḥ snātvā kuryān nṛharipūjanam || 15 ||
BRP149.016.1/ svarge martye tale vāpi tasya kiñcin na durlabham |
BRP149.016.2/ ityādy aṣṭau mune tatra mahātīrthāni nārada || 16 ||
BRP149.017.1/ pṛthak pṛthak tīrthakoṭiphalam āhur manīṣiṇaḥ |
BRP149.017.2/ aśraddhayāpi yannāmni smṛte sarvāghasaṅkṣayaḥ || 17 ||
BRP149.018.1/ bhavet sākṣān nṛsiṁho 'sau sarvadā yatra saṁsthitaḥ |
BRP149.018.2/ tat tīrthasevāsañjātaṁ phalaṁ kair iha varṇyate || 18 ||
BRP149.019.1/ yathā na devo nṛharer adhikaḥ kvāpi vartate |
BRP149.019.2/ tathā nṛsiṁhatīrthena samaṁ tīrthaṁ na kutracit || 19 ||
150. Chapter 150 :: Jīgarti's life after death and his redemption by Śunaḥśepa
[Note: [ SS 243-244]
BRP150.001.0/ brahmovāca:
BRP150.001.1/ paiśācaṁ tīrtham ākhyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP150.001.2/ piśācatvāt purā vipro muktim āpa mahāmate || 1 ||
BRP150.002.1/ suyavasyātmajo loke jīgartir iti viśrutaḥ |
BRP150.002.2/ kuṭumbabhāraduḥkhārto durbhikṣeṇa tu pīḍitaḥ || 2 ||
BRP150.003.1/ madhyamaṁ tu śunaḥśepaṁ putraṁ brahmavidāṁ varam |
BRP150.003.2/ vikrītavān kṣatriyāya vadhāya bahulair dhanaiḥ || 3 ||
BRP150.004.1/ kiṁ nāmāpadgataḥ pāpaṁ nācaraty api paṇḍitaḥ |
BRP150.004.2/ śamitṛtve dhanaṁ cāpi jagṛhe bahulaṁ muniḥ || 4 ||
BRP150.005.1/ vidāraṇārthaṁ ca dhanaṁ jagṛhe brāhmaṇādhamaḥ |
BRP150.005.2/ tato 'pratisamādheyamahāroganipīḍitaḥ || 5 ||
BRP150.006.1/ sa mṛtaḥ kālaparyāye narakeṣv atha pātitaḥ |
BRP150.006.2/ bhogād ṛte na kṣayo 'sti prāktanānām ihāṁhasām || 6 ||
[Page 482
]
BRP150.007.1/ kiṅkarair yamavākyena bahuyonyantaraṁ gataḥ |
BRP150.007.2/ tataḥ piśāco hy abhavad dāruṇo dāruṇākṛtiḥ || 7 ||
BRP150.008.1/ śuṣkakāṣṭheṣv athāraṇye nirjale nirjane tathā |
BRP150.008.2/ grīṣme grīṣmadavavyāpte kṣipyate yamakiṅkaraiḥ || 8 ||
BRP150.009.1/ kanyāputramahīvājigavāṁ vikrayakāriṇaḥ |
BRP150.009.2/ narakān na nivartante yāvad ābhūtasamplavam || 9 ||
BRP150.010.1/ svakṛtāghavipākena dāruṇair yamakiṅkaraiḥ |
BRP150.010.2/ saṅghāte pacyamāno 'sau rurodoccaiḥ kṛtaṁ smaran || 10 ||
BRP150.011.1/ pathi gacchan kadācit sa jīgarter madhyamaḥ sutaḥ |
BRP150.011.2/ śuśrāva rudato vāṇīṁ piśācasya muhur muhuḥ || 11 ||
BRP150.012.1/ putrakretur brahmahantur jīgartes tu pitus tadā |
BRP150.012.2/ pāpinaḥ putravikretur brahmahantuḥ pituś ca tām || 12 ||
BRP150.013.1/ śunaḥśepas tadovāca ko bhavān atiduḥkhitaḥ |
BRP150.013.2/ jīgartir abravīd duḥkhāc chunaḥśepapitā hy aham || 13 ||
BRP150.014.1/ pāpīyasīṁ kriyāṁ kṛtvā yoniṁ prāpto 'smi dāruṇām |
BRP150.014.2/ narakeṣv atha pakvaś ca punaḥ prāpto 'ntarālakam |
BRP150.014.3/ ye ye duṣkṛtakarmāṇas teṣāṁ teṣām iyaṁ gatiḥ || 14 ||
BRP150.015.1/ jīgartiputras tam uvāca duḥkhāt |
BRP150.015.2/ so 'haṁ sutas te mama doṣeṇa tāta |
BRP150.015.3/ vikrītvā māṁ narakān evam āptas |
BRP150.015.4/ tataḥ kariṣye svargataṁ tvām idānīm || 15 ||
BRP150.016.1/ evaṁ pratijñāya sa gādhiputra BRP150.016.2/ putratvam āpto 'tha munipravīraḥ |
BRP150.016.3/ gaṅgām abhidhyāya pituś ca lokān |
BRP150.016.4/ anuttamān īhamāno jagāma || 16 ||
BRP150.017.1/ aśeṣaduḥkhānaladhūpitānāṁ |
BRP150.017.2/ nimajjatāṁ mohamahāsamudre |
BRP150.017.3/ śarīriṇāṁ nānyad aho trilokyām |
BRP150.017.4/ ālambanaṁ viṣṇupadīṁ vihāya || 17 ||
BRP150.018.1/ evaṁ viniścitya munir mahātmā |
BRP150.018.2/ samuddidhīrṣuḥ pitaraṁ sa durgateḥ |
BRP150.018.3/ śucis tato gautamīm āśu gatvā |
BRP150.018.4/ tatra snātvā saṁsmarañ chambhuviṣṇū || 18 ||
BRP150.019.1/ dadau jalaṁ pretarūpāya pitre |
BRP150.019.2/ piśācarūpāya suduḥkhitāya |
BRP150.019.3/ taddānamātreṇa tadaiva pūto |
BRP150.019.4/ jīgartir āvāpa vapuḥ supuṇyam || 19 ||
BRP150.020.1/ vimānayuktaḥ surasaṅghajuṣṭaṁ |
BRP150.020.2/ viṣṇoḥ padaṁ prāpa sutaprabhāvāt |
BRP150.020.3/ gaṅgāprabhāvāc ca hareś ca śambhor |
BRP150.020.4/ vidhātur arkāyutatulyatejāḥ || 20 ||
BRP150.021.1/ tataḥ prabhṛty etad atiprasiddhaṁ |
BRP150.021.2/ paiśācanāśaṁ ca mahāgadaṁ ca |
[Page 483
]
BRP150.021.3/ mahānti pāpāni ca nāśam āśu |
BRP150.021.4/ prayānti yasya smaraṇena puṁsām || 21 ||
BRP150.022.1/ tīrthasya cedaṁ gaditaṁ tavādya |
BRP150.022.2/ māhātmyam etat triśatāni yatra |
BRP150.022.3/ tīrthāny athānyāni bhavanti bhukti BRP150.022.4/ muktipradāyīni kim anyad atra || 22 ||
BRP150.023.1/ sarvasiddhidam ākhyātam ityādy atra śatatrayam |
BRP150.023.2/ tīrthānāṁ munijuṣṭānāṁ smaraṇād apy abhīṣṭadam || 23 ||
151. Chapter 151 :: Purūravas and Urvaśī
[Note: [ SS 244-245]
BRP151.001.0/ brahmovāca:
BRP151.001.1/ nimnabhedam iti khyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP151.001.2/ gaṅgāyā uttare pāre tīrthaṁ trailokyaviśrutam || 1 ||
BRP151.002.1/ yasya saṁsmaraṇenāpi sarvapāpakṣayo bhavet |
BRP151.002.2/ vedadvīpaś ca tatraiva darśanād vedavid bhavet || 2 ||
BRP151.003.1/ urvaśīṁ cakame rājā ailaḥ paramadhārmikaḥ |
BRP151.003.2/ ko na moham upāyāti vilokya madirekṣaṇām || 3 ||
BRP151.004.1/ sā prāyād yatra rājāsau ghṛtaṁ stokaṁ samaśnute |
BRP151.004.2/ ānagnadarśanāt kṛtvā tasyāḥ kālāvadhiṁ nṛpaḥ || 4 ||
BRP151.005.1/ tāṁ svīcakāra lalanāṁ yūnāṁ ramyāṁ navāṁ navām |
BRP151.005.2/ suptāyāṁ śayane tasyāṁ samuttasthau purūravāḥ || 5 ||
BRP151.006.1/ vilokya taṁ vivasanaṁ tadaivāsau vinirgatā |
BRP151.006.2/ vidyuccañcalacittānāṁ kva sthairyaṁ nanu yoṣitām || 6 ||
BRP151.007.1/ īkṣāṁ cakre sa śarvaryāṁ vivastro vismito mahān |
BRP151.007.2/ etasminn antare rājā yuddhāyāgād ripūn prati || 7 ||
BRP151.008.1/ tāñ jitvā punar apy āgād devalokaṁ supūjitam |
BRP151.008.2/ sa cāgatya mahārājo vasiṣṭhāc ca purodhasaḥ || 8 ||
BRP151.009.1/ urvaśyā gamanaṁ śrutvā tato duḥkhasamanvitaḥ |
BRP151.009.2/ na juhoti na cāśnāti na śṛṇoti na paśyati || 9 ||
BRP151.010.1/ etasminn antare tatra mṛtāvasthaṁ nṛpottamam |
BRP151.010.2/ bodhayām āsa vākyaiś ca hetubhūtaiḥ purohitaḥ || 10 ||
BRP151.011.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP151.011.1/ sā mṛtādya mahārāja mā vyathasva mahāmate |
BRP151.011.2/ evaṁ sthitaṁ tu mā tvāṁ vai aśivāḥ spṛśyur āśugāḥ || 11 ||
BRP151.012.1/ na vai straiṇāni jānīṣe hṛdayāni mahāmate |
BRP151.012.2/ śālāvṛkāṇāṁ yādṝṁśi tasmāt tvaṁ bhūpa mā śucaḥ || 12 ||
BRP151.013.1/ ko nāma loke rājendra kāminībhir na vañcitaḥ |
BRP151.013.2/ vañcakatvaṁ nṛśaṁsatvaṁ cañcalatvaṁ kuśīlatā || 13 ||
BRP151.014.1/ iti svābhāvikaṁ yāsāṁ tāḥ kathaṁ sukhahetavaḥ |
BRP151.014.2/ kālena ko na nihataḥ ko 'rthī gauravam āgataḥ || 14 ||
[Page 484
]
BRP151.015.1/ śriyā na bhrāmitaḥ ko vā yoṣidbhiḥ ko na khaṇḍitaḥ |
BRP151.015.2/ svapnamāyopamā rājan madaviplutacetasaḥ || 15 ||
BRP151.016.1/ sukhāya yoṣitaḥ kasya jñātvaitad vijvaro bhava |
BRP151.016.2/ vihāya śaṅkaraṁ viṣṇuṁ gautamīṁ vā mahāmate |
BRP151.016.3/ duḥkhināṁ śaraṇaṁ nānyad vidyate bhuvanatraye || 16 ||
BRP151.017.0/ brahmovāca:
BRP151.017.1/ etac chrutvā tato rājā duḥkhaṁ saṁhṛtya yatnataḥ |
BRP151.017.2/ gautamyā madhyasaṁstho 'sāv ailaḥ paramadhārmikaḥ || 17 ||
BRP151.018.1/ tatra cārādhayām āsa śivaṁ devaṁ janārdanam |
BRP151.018.2/ brahmāṇaṁ bhāskaraṁ gaṅgāṁ devān anyāṁś ca yatnataḥ || 18 ||
BRP151.019.1/ yo vipanno na tīrthāni devatāś ca na sevate |
BRP151.019.2/ sa kālavaśago jantuḥ kāṁ daśām anuyāsyati || 19 ||
BRP151.020.1/ tadīśvaraikaśaraṇo gautamīsevanotsukaḥ |
BRP151.020.2/ parāṁ śraddhām upagataḥ saṁsārāsthāparāṅmukhaḥ || 20 ||
BRP151.021.1/ īje yajñāṁś ca bahulān ṛtvigbhir bahudakṣiṇān |
BRP151.021.2/ vedadvīpo 'bhavat tena yajñadvīpaḥ sa ucyate || 21 ||
BRP151.022.1/ paurṇamāsyāṁ tu śarvaryāṁ tatrāyāti sadorvaśī |
BRP151.022.2/ tasya dīpasya yaḥ kuryāt pradakṣiṇam atho naraḥ || 22 ||
BRP151.023.1/ pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī sāgarāmbarā |
BRP151.023.2/ vedānāṁ smaraṇaṁ tatra yajñānāṁ smaraṇaṁ tathā || 23 ||
BRP151.024.1/ sukṛtī tatra yaḥ kuryād vedayajñaphalaṁ labhet |
BRP151.024.2/ ailatīrthaṁ tu taj jñeyaṁ tad eva ca purūravam || 24 ||
BRP151.025.1/ vāsiṣṭhaṁ cāpi tat tu syān nimnabhedaṁ tad ucyate |
BRP151.025.2/ aile rājñi na kiñcit syān nimnaṁ sarveṣu karmasu || 25 ||
BRP151.026.1/ yad etan nimnam urvaśyāṁ sarvabhāvena vartanam |
BRP151.026.2/ tac cāpi bheditaṁ nimnaṁ vasiṣṭhena ca gaṅgayā || 26 ||
BRP151.027.1/ nimnabhedam abhūt tena dṛṣṭādṛṣṭeṣṭasiddhidam |
BRP151.027.2/ tatra sapta śatāny āhus tīrthāni guṇavanti ca || 27 ||
BRP151.028.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam |
BRP151.028.2/ snānaṁ kṛtvā nimnabhede yaḥ paśyati surān imān || 28 ||
BRP151.029.1/ iha cāmutra vā nimnaṁ na kiñcit tasya vidyate |
BRP151.029.2/ sarvonnatim avāpyāsau modate divi śakravat || 29 ||
152. Chapter 152 :: The abduction of Tārā
[Note: [ SS 245-247]
BRP152.001.0/ brahmovāca:
BRP152.001.1/ nandītaṭam iti khyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP152.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP152.002.1/ atriputro mahātejāś candramā iti viśrutaḥ |
BRP152.002.2/ sarvān vedāṁś ca vidhivad dhanurvedaṁ yathāvidhi || 2 ||
BRP152.003.1/ adhītya jīvāt sarvāś ca vidyāś cānyā mahāmate |
BRP152.003.2/ gurupūjāṁ karomīti jīvam āha sa candramāḥ |
BRP152.003.3/ bṛhaspatis tadā prāha candraṁ śiṣyaṁ mudānvitaḥ || 3 ||
[Page 485
]
BRP152.004.0/ bṛhaspatir uvāca:
BRP152.004.1/ mama priyā tu jānīte tārā ratisamaprabhā || 4 ||
BRP152.005.0/ brahmovāca:
BRP152.005.1/ praṣṭuṁ tāṁ ca tadā prāyād antar veśma sa candramāḥ |
BRP152.005.2/ tārāṁ tārāmukhīṁ dṛṣṭvā jagṛhe tāṁ kareṇa saḥ || 5 ||
BRP152.006.1/ svaveśma prati tāṁ lobhād balād ākarṣayat tadā |
BRP152.006.2/ tāvad dhairyanidhir jñānī matimān vijitendriyaḥ || 6 ||
BRP152.007.1/ yāvan na kāminīnetravāgurābhir nibadhyate |
BRP152.007.2/ viśeṣato rahaḥsaṁsthāṁ kāminīm āyatekṣaṇām || 7 ||
BRP152.008.1/ vilokya na mano yāti kasya kāmeṣu vaśyatām |
BRP152.008.2/ ata evānyapuruṣadarśanaṁ na kadācana || 8 ||
BRP152.009.1/ kulavadhvā rahaḥ kāryaṁ bhītayā śīlavipluteḥ |
BRP152.009.2/ vijñāya tat parijanāt sahasotthāya nirgataḥ || 9 ||
BRP152.010.1/ dṛṣṭvā tad duṣkṛtaṁ karma bṛhaspatir udāradhīḥ |
BRP152.010.2/ śaśāpa kopāc cākṣipya vāgbhir vipriyakāribhiḥ || 10 ||
BRP152.011.1/ parābhibhūtām ālokya kāntāṁ kaḥ soḍhum īśvaraḥ |
BRP152.011.2/ yuyudhe tena jīvo 'pi devaś candramasā ruṣā || 11 ||
BRP152.012.1/ na śāpair hanyate candro nāyudhaiḥ suramantritaiḥ |
BRP152.012.2/ bṛhaspatipraṇītaiś ca na mantrair hanyate śaśī || 12 ||
BRP152.013.1/ tadā candras tu tāṁ tārāṁ nītvā saṁsthāpya mandire |
BRP152.013.2/ bubhuje bahuvarṣāṇi rohiṇīṁ cākutobhayaḥ || 13 ||
BRP152.014.1/ na jīyeta tadā devair na kopaiḥ śāpamantrakaiḥ |
BRP152.014.2/ na rājabhir na ṛṣibhir na sāmnā bhedadaṇḍanaiḥ || 14 ||
BRP152.015.1/ yadā bhāryāṁ na lebhe 'sau guruḥ sarvaprayatnataḥ |
BRP152.015.2/ sarvopāyakṣaye jīvas tadā nītim athāsmarat || 15 ||
BRP152.016.1/ apamānaṁ puraskṛtya mānaṁ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ |
BRP152.016.2/ svārtham uddharate prājñaḥ svārthabhraṁśo hi mūrkhatā || 16 ||
BRP152.017.1/ sādhyaṁ kenāpy upāyena jānadbhiḥ puruṣaiḥ phalam |
BRP152.017.2/ vṛthābhimāninaḥ śīghraṁ vipadyante vimohitāḥ || 17 ||
BRP152.018.1/ evaṁ niścitya medhāvī śukraṁ gatvā nyavedayat |
BRP152.018.2/ tam āgataṁ kavir jñātvā sammānenābhyanandayat || 18 ||
BRP152.019.1/ upaviṣṭaṁ suviśrāntaṁ pūjitaṁ ca yathāvidhi |
BRP152.019.2/ paryapṛcchad daityagurus tadāgamanakāraṇam || 19 ||
BRP152.020.1/ gṛhāgatasya vimukhāḥ śatravo 'py uttamā nahi |
BRP152.020.2/ tasmai sa vistareṇāha bhāryāharaṇam āditaḥ || 20 ||
BRP152.021.1/ bṛhaspates tadā vākyaṁ śrutvā kopānvitaḥ kaviḥ |
BRP152.021.2/ aparādhaṁ tu candrasya mene śiṣyasya nārada |
BRP152.021.3/ atikramam imaṁ śrutvā kopāt kavir athābravīt || 21 ||
BRP152.022.0/ śukra uvāca:
BRP152.022.1/ tadā bhokṣye tadā pāsye tadā svapsye tadā vade |
BRP152.022.2/ yadānaye priyāṁ bhrātas tava bhāryāṁ parārditām || 22 ||
BRP152.023.1/ tām ānīya bhavaṁ pūjya candraṁ śaptvā gurudruham |
BRP152.023.2/ paścād bhokṣye mahābāho śṛṇu vācaṁ graheśvara || 23 ||
[Page 486
]
BRP152.024.0/ brahmovāca:
BRP152.024.1/ evam uktvā sa jīvena daityācāryo jagāma ha |
BRP152.024.2/ śivam ārādhya yatnena paraṁ sāmarthyam āptavān || 24 ||
BRP152.025.1/ varān avāpya vividhāñ śaṅkarād bhāvapūjitāt |
BRP152.025.2/ śivaprasādāt kiṁ nāma dehinām iha durlabham || 25 ||
BRP152.026.1/ jagāma śukro jīvena tārayā yatra candramāḥ |
BRP152.026.2/ vartate taṁ śaśāpoccaiḥ śṛṇu tvaṁ candra me vacaḥ || 26 ||
BRP152.027.1/ yasmāt pāpataraṁ karma tvayā pāpa madāt kṛtam |
BRP152.027.2/ kuṣṭhī bhūyās tataś candraṁ śaśāpaivaṁ ruṣā kaviḥ || 27 ||
BRP152.028.1/ kaviśāpapradagdho 'bhūt tadaiva mṛgalāñchanaḥ |
BRP152.028.2/ prāpuḥ kṣayaṁ na ke nāma gurusvāmisakhidruhaḥ || 28 ||
BRP152.029.1/ tatyāja tāṁ sa candro 'pi tāṁ tārāṁ jagṛhe kaviḥ |
BRP152.029.2/ śukro 'pi devān āhūya ṛṣīn pitṛgaṇāṁs tathā || 29 ||
BRP152.030.1/ nadīr nadāṁś ca vividhān oṣadhīś ca pativratāḥ |
BRP152.030.2/ tataḥ sampraṣṭum ārebhe tārāvṛttaviniṣkrayam || 30 ||
BRP152.031.1/ tataḥ śrutiḥ surān āha gautamyāṁ bhaktitas tv iyam |
BRP152.031.2/ snānaṁ karotu jīvena tārā pūtā bhaviṣyati || 31 ||
BRP152.032.1/ rahasyam etat paramaṁ na kathyaṁ yasya kasyacit |
BRP152.032.2/ sarvāsv api daśāsv eha śaraṇaṁ gautamī nṛṇām || 32 ||
BRP152.033.1/ tathākaroc caiva tārā bhartrā snānaṁ yathāvidhi |
BRP152.033.2/ puṣpavṛṣṭir abhūt tatra jayaśabdo vyavartata || 33 ||
BRP152.034.1/ punar vai devā adaduḥ punar manuṣyā uta |
BRP152.034.2/ rājānaḥ satyaṁ kṛṇvānā brahmajāyāṁ punar daduḥ || 34 ||
BRP152.035.1/ punar dattvā brahmajāyāṁ kṛtāṁ devair akalmaṣām |
BRP152.035.2/ sarvaṁ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṁ mahāmune || 35 ||
BRP152.036.1/ punar dattvā brahmajāyāṁ kṛtāṁ devair akalmaṣām |
BRP152.036.2/ sarvaṁ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṁ mahāmune |
BRP152.036.3/ tad abhūt sakalāghaughadhvaṁsanaṁ sarvakāmadam |
BRP152.036.4/ ānandaṁ kṣemam abhavat surāṇām asurāriṇām || 36 ||
BRP152.037.1/ bṛhaspateś ca śukrasya tārāyāś ca viśeṣataḥ |
BRP152.037.2/ paramānandam āpanno gurur gaṅgām abhāṣata || 37 ||
BRP152.038.0/ gurur uvāca:
BRP152.038.1/ tvaṁ gautami sadā pūjyā sarveṣām api muktidā |
BRP152.038.2/ viśeṣatas tu siṁhasthe mayi trailokyapāvanī || 38 ||
BRP152.039.1/ bhaviṣyasi saricchreṣṭhe sarvatīrthaiḥ samanvitā |
BRP152.039.2/ yāni kāni ca tīrthāni svargamṛtyurasātale |
BRP152.039.3/ tvāṁ snātuṁ tāni yāsyanti mayi siṁhasthite 'mbike || 39 ||
BRP152.040.0/ brahmovāca:
BRP152.040.1/ dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyam ārogyaśrīvivardhanam |
BRP152.040.2/ saubhāgyaiśvaryajananaṁ tīrtham ānandanāmakam || 40 ||
BRP152.041.1/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āha sa gautamaḥ |
BRP152.041.2/ smaraṇāt paṭhanād vāpi iṣṭaiḥ saṁyujyate sadā || 41 ||
[Page 487
]
BRP152.042.1/ śivasyātra niviṣṭasya nandī gaṅgātaṭe 'niśam |
BRP152.042.2/ sākṣāc caraty asau dharmas tasmān nandītaṭaṁ smṛtam |
BRP152.042.3/ ānandam api tat tīrthaṁ sarvānandavivardhanāt || 42 ||
153. Chapter 153 :: Prācīnabarhis' long reign and his obtaining a son from Śiva
[Note: [ SS 247]
BRP153.001.0/ brahmovāca:
BRP153.001.1/ bhāvatīrtham iti proktaṁ yatra sākṣād bhavaḥ sthitaḥ |
BRP153.001.2/ aśeṣajagadantastho bhūtātmā saccidākṛtiḥ || 1 ||
BRP153.002.1/ tatremāṁ śṛṇu vakṣyāmi kathāṁ puṇyatamāṁ śubhām |
BRP153.002.2/ sūryavaṁśakaraḥ śrīmān kṣatriyāṇāṁ dhurandharaḥ || 2 ||
BRP153.003.1/ prācīnabarhir ākhyātaḥ sarvadharmeṣu pāragaḥ |
BRP153.003.2/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭiś ca varṣāṇāṁ rājya āsthitaḥ || 3 ||
BRP153.004.1/ tasyedṛśaṁ vrataṁ cāsīd yad ahaṁ yauvanacyutaḥ |
BRP153.004.2/ bhaveyaṁ priyayā vāpi putrair vā priyavastubhiḥ || 4 ||
BRP153.005.1/ viyujyeyaṁ tato rājyaṁ tyakṣye 'haṁ nātra saṁśayaḥ |
BRP153.005.2/ vivekināṁ kulīnānām idam evocitaṁ nṛṇām || 5 ||
BRP153.006.1/ sthīyate vijane kvāpi viraktair vibhavakṣaye |
BRP153.006.2/ tasmin praśāsati mahīṁ na viyogaḥ priyaiḥ kvacit || 6 ||
BRP153.007.1/ nādhivyādhī na durbhikṣaṁ na bandhukalaho nṛṇām |
BRP153.007.2/ tasmiñ śāsati rājyaṁ tu na ca kaścid viyujyate || 7 ||
BRP153.008.1/ tataḥ putrārtham akarod yajñaṁ rājā mahāmatiḥ |
BRP153.008.2/ tataḥ prasanno bhagavān varaṁ prādād yathepsitam || 8 ||
BRP153.009.1/ gautamītīrasaṁsthāya rājñe devo maheśvaraḥ |
BRP153.009.2/ putraṁ dehīti rājā vai bhavaṁ prāha sa bhāryayā || 9 ||
BRP153.010.1/ bhavaḥ prāha nṛpaṁ prītyā paśya netraṁ tṛtīyakam |
BRP153.010.2/ tataḥ paśyati rājendre bhavasyākṣi tu mānada || 10 ||
BRP153.011.1/ cakṣurdīptyābhavat putro mahimā nāma viśrutaḥ |
BRP153.011.2/ yenākāri stutiḥ puṇyā mahimna iti viśrutā || 11 ||
BRP153.012.1/ kim alabhyaṁ bhagavati prasanne tripurāntake |
BRP153.012.2/ yaṁ nityam anuvartante haribrahmādayaḥ surāḥ || 12 ||
BRP153.013.1/ prāptaputraś ca nṛpatis tīrthaśraiṣṭhyam ayācata |
BRP153.013.2/ mahāpāpamahārogamahāvyasanināṁ nṛṇām || 13 ||
BRP153.014.1/ nānāvipadgaṇārtānāṁ sarvābhimatalabdhaye |
BRP153.014.2/ prādāj jyaiṣṭhyaṁ bhavaś cāpi bhāvatīrthaṁ tad ucyate || 14 ||
BRP153.015.1/ tatra snānena dānena sarvān kāmān avāpnuyāt |
BRP153.015.2/ bhavaprasādād abhavat sutaḥ prācīnabarhiṣaḥ || 15 ||
BRP153.016.1/ mahimā gautamītīre bhāvatīrthaṁ tad ucyate |
BRP153.016.2/ tatra saptati tīrthāni puṇyāny akhiladāni ca || 16 ||
154. Chapter 154 :: The repudiation of Sītā
[Page 488
]
[Note: [ SS 247-248]
BRP154.001.0/ brahmovāca:
BRP154.001.1/ sahasrakuṇḍam ākhyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP154.001.2/ yasya smaraṇamātreṇa sukhī sampadyate naraḥ || 1 ||
BRP154.002.1/ purā dāśarathī rāmaḥ setuṁ baddhvā mahārṇave |
BRP154.002.2/ laṅkāṁ dagdhvā ripūn hatvā rāvaṇādīn raṇe śaraiḥ || 2 ||
BRP154.003.1/ vaidehīṁ ca samāsādya rāmo vacanam abravīt |
BRP154.003.2/ paśyatsu lokapāleṣu tasyācārye puraḥ sthite || 3 ||
BRP154.004.1/ agnau śuddhigatāṁ sītāṁ rāmo lakṣmaṇasannidhau |
BRP154.004.2/ ehi vaidehi śuddhāsi aṅkam āroḍhum arhasi || 4 ||
BRP154.005.1/ nety uvāca tadā śrīmān aṅgado hanumāṁs tathā |
BRP154.005.2/ ayodhyāyāṁ tu vaidehi sārdhaṁ yāmaḥ suhṛjjanaiḥ || 5 ||
BRP154.006.1/ tatra śuddhim avāpyātha punar bhrātṛṣu mātṛṣu |
BRP154.006.2/ laukikeṣv api paśyatsu tataḥ śuddhā nṛpātmajā || 6 ||
BRP154.007.1/ ayodhyāyāṁ supuṇye 'hni aṅkam āroḍhum arhasi |
BRP154.007.2/ asyāś caritraviṣaye sandehaḥ kasya jāyate || 7 ||
BRP154.008.1/ lokāpavādas tad api nirasyaḥ svajaneṣu hi |
BRP154.008.2/ tayor vākyam anādṛtya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ || 8 ||
BRP154.009.1/ rāmaś ca jāmbavāṁś caiva tām āhvayan nṛpātmajām |
BRP154.009.2/ svastīty uktā devatābhī rājño 'ṅkaṁ cāruroha sā || 9 ||
BRP154.010.1/ muditās te yayuḥ śīghraṁ puṣpakeṇa virājatā |
BRP154.010.2/ ayodhyāṁ nagarīṁ prāpya tathā rājyaṁ svakaṁ tu yat || 10 ||
BRP154.011.1/ muditās te 'bhavan sarve sadā rāmānuvartinaḥ |
BRP154.011.2/ tataḥ katipayāheṣu anāryebhyo virūpikām || 11 ||
BRP154.012.1/ vācaṁ śrutvā sa tatyāja gurviṇīṁ tām ayonijām |
BRP154.012.2/ mithyāpavādam api hi na sahante kulonnatāḥ || 12 ||
BRP154.013.1/ vālmīker munimukhyasya āśramasya samīpataḥ |
BRP154.013.2/ tatyāja lakṣmaṇaḥ sītām aduṣṭāṁ rudatīṁ rudan || 13 ||
BRP154.014.1/ nollaṅghyājñā gurūṇām ity asau tad akarod bhiyā |
BRP154.014.2/ tataḥ katipayāheṣu vyatīteṣu nṛpātmajaḥ || 14 ||
BRP154.015.1/ rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṁ hayamedhāya dīkṣitaḥ |
BRP154.015.2/ tatraivājagmatur ubhau rāmaputrau yaśasvinau || 15 ||
BRP154.016.1/ lavaḥ kuśaś ca vikhyātau nāradāv iva gāyakau |
BRP154.016.2/ rāmāyaṇaṁ samagraṁ tad gandharvāv iva susvarau || 16 ||
BRP154.017.1/ rāmasya caritaṁ sarvaṁ gāyamānau samīyatuḥ |
BRP154.017.2/ yajñavāṭaṁ rājasutau hetubhir lakṣitau tadā || 17 ||
BRP154.018.1/ rāmaputrāv ubhau śūrau vaidehyās tanayāv iti |
BRP154.018.2/ tāv ānīya tataḥ putrāv abhiṣicya yathākramam || 18 ||
BRP154.019.1/ aṅkārūḍhau tataḥ kṛtvā sasvaje tau punaḥ punaḥ |
BRP154.019.2/ saṁsāraduḥkhakhinnānām agatīnāṁ śarīriṇām || 19 ||
BRP154.020.1/ putrāliṅganam evātra paraṁ viśrāntikāraṇam |
BRP154.020.2/ muhur āliṅgya tau putrau muhuḥ svajati cumbati || 20 ||
BRP154.021.1/ kim apy antar dhyāyati ca niḥśvasaty api vai muhuḥ |
BRP154.021.2/ etasminn antare prāptā rākṣasā laṅkavāsinaḥ || 21 ||
[Page 489
]
BRP154.022.1/ sugrīvo hanumāṁś caiva aṅgado jāmbavāṁs tathā |
BRP154.022.2/ anye ca vānarāḥ sarve vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ || 22 ||
BRP154.023.1/ te cāgatya nṛpaṁ prāptāḥ siṁhāsanam upasthitam |
BRP154.023.2/ sītām adṛṣṭvā hanumān aṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 23 ||
BRP154.024.1/ kva gatāyonijā mātā eko rāmo 'tra dṛśyate |
BRP154.024.2/ rāmeṇa sā parityaktā ity ūcur dvārapālakāḥ || 24 ||
BRP154.025.1/ paśyatsu lokapāleṣu ārye tatra pravādini |
BRP154.025.2/ agnau śuddhigatāṁ sītāṁ kiṁ tu rājā niraṅkuśaḥ || 25 ||
BRP154.026.1/ utpannair laukikair vākyai rāmas tyajati tāṁ priyām |
BRP154.026.2/ mariṣyāva iti hy uktvā gautamīṁ punar īyatuḥ || 26 ||
BRP154.027.1/ rāmas tau pṛṣṭhato 'bhyetya ayodhyāvāsibhiḥ saha |
BRP154.027.2/ āgatya gautamīṁ tatra 'kurvaṁs te paramaṁ tapaḥ || 27 ||
BRP154.028.1/ smāraṁ smāraṁ niśvasantas tāṁ sītāṁ lokamātaram |
BRP154.028.2/ saṁsārāsthāvirahitā gautamīsevanotsukāḥ || 28 ||
BRP154.029.1/ lokatrayapatiḥ sākṣād rāmo 'nujasamanvitaḥ |
BRP154.029.2/ prāptaḥ snātvā ca gautamyāṁ śivārādhanatatparaḥ || 29 ||
BRP154.030.1/ paritāpaṁ jahau sarvaṁ sahasraparivāritaḥ |
BRP154.030.2/ yatra cāsīt sa vṛttāntaḥ sahasrakuṇḍam ucyate || 30 ||
BRP154.031.1/ daśāparāṇi tīrthāni tatra sarvārthadāni ca |
BRP154.031.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sahasraphaladāyakam || 31 ||
BRP154.032.1/ yatra śrīgautamītīre vasiṣṭhādimunīśvaraiḥ |
BRP154.032.2/ sarvāpattārakaṁ homam akārayad aghāntakam || 32 ||
BRP154.033.1/ sahasrasaṅkhyāyukteṣu kuṇḍeṣu vasudhārayā |
BRP154.033.2/ sarvān apekṣitān kāmān avāpāsau mahātapāḥ || 33 ||
BRP154.034.1/ gautamyāḥ saridambāyāḥ prasādād rākṣasāntakaḥ |
BRP154.034.2/ sahasrakuṇḍābhidhaṁ tad abhūt tīrthaṁ mahāphalam || 34 ||
155. Chapter 155 :: The earth as sacrificial gift turning into a lioness and exchanged for a cow
[Note: [ SS 249]
BRP155.001.0/ brahmovāca:
BRP155.001.1/ kapilatīrtham ākhyātaṁ tad evāṅgirasaṁ smṛtam |
BRP155.001.2/ tad evādityam ākhyātaṁ saiṁhikeyaṁ tad ucyate || 1 ||
BRP155.002.1/ gautamyā dakṣiṇe pāre ādityān munisattama |
BRP155.002.2/ ayājayann aṅgiraso dakṣiṇāṁ te bhuvaṁ daduḥ || 2 ||
BRP155.003.1/ aṅgirobhyas tadādityās tapase 'ṅgiraso yayuḥ |
BRP155.003.2/ sā bhūmiḥ saiṁhikī bhūtvā janān sarvān abhakṣayat || 3 ||
BRP155.004.1/ tatrasus te janāḥ sarve aṅgirobhyo nyavedayan |
BRP155.004.2/ vibhītā jñānato jñātvā bhuvaṁ tāṁ saiṁhikīm iti || 4 ||
BRP155.005.1/ ādityān anugatvātha vācam aṅgiraso 'bruvan |
BRP155.005.2/ bhuvaṁ gṛhṇantu yā dattā nety ādityās tadābruvan || 5 ||
[Page 490
]
BRP155.006.1/ nivṛttāṁ dakṣiṇāṁ naiva pratigṛhṇanti sūrayaḥ |
BRP155.006.2/ svadattāṁ paradattāṁ vā yo hareta vasundharām || 6 ||
BRP155.007.1/ ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṁ jāyate kṛmiḥ |
BRP155.007.2/ bhūmeḥ svaparadattāyā haraṇān nādhikaṁ kvacit || 7 ||
BRP155.008.1/ pāpam asti mahāraudraṁ na svīkurmaḥ punas tu tām |
BRP155.008.2/ evaṁ yadā svadattāyā haraṇe kiṁ tadā bhavet || 8 ||
BRP155.009.1/ tathāpi krayarūpeṇa gṛhṇīmo dakṣiṇāṁ bhuvam |
BRP155.009.2/ tathety ukte tu te devāḥ kapilāṁ śubhalakṣaṇām || 9 ||
BRP155.010.1/ gaṅgāyā dakṣiṇe pāre bhuvaḥ sthāne tu tāṁ daduḥ |
BRP155.010.2/ bhuktimuktipradaḥ sākṣād viṣṇus tiṣṭhati mūrtimān || 10 ||
BRP155.011.1/ kapilāsaṅgamaṁ tac ca sarvāghaughavināśanam |
BRP155.011.2/ tatrābhavad dānatoyād āpagā kapilābhidhā || 11 ||
BRP155.012.1/ sasyavatyā api bhuvo dānād godānam uttamam |
BRP155.012.2/ lokarakṣāṁ cakārāsau kṛtvā vinimayaṁ muniḥ || 12 ||
BRP155.013.1/ yatra tīrthe ca tad vṛttaṁ gotīrthaṁ tad udāhṛtam |
BRP155.013.2/ puṇyadaṁ tatra tīrthānāṁ śatam uktaṁ manīṣibhiḥ || 13 ||
BRP155.014.1/ tatra snānena dānena bhūmidānaphalaṁ labhet |
BRP155.014.2/ saṅgatā gaṅgayā tac ca kapilāsaṅgamaṁ viduḥ || 14 ||
156. Chapter 156 :: Viṣṇu's fight with the demons
[Note: [ SS 249-250]
BRP156.001.0/ brahmovāca:
BRP156.001.1/ śaṅkhahradaṁ nāma tīrthaṁ yatra śaṅkhagadādharaḥ |
BRP156.001.2/ tatra snātvā ca taṁ dṛṣṭvā mucyate bhavabandhanāt || 1 ||
BRP156.002.1/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye bhuktimuktipradāyakam |
BRP156.002.2/ purā kṛtayugasyādau brahmaṇaḥ sāmagāyinaḥ || 2 ||
BRP156.003.1/ brahmāṇḍāgārasambhūtā rākṣasā bahurūpiṇaḥ |
BRP156.003.2/ brahmāṇaṁ khādituṁ prāptā balonmattā dhṛtāyudhāḥ || 3 ||
BRP156.004.1/ tadāham abravaṁ viṣṇuṁ rakṣaṇāya jagadgurum |
BRP156.004.2/ sa viṣṇus tāni rakṣāṁsi hantuṁ cakreṇa codyataḥ || 4 ||
BRP156.005.1/ chittvā cakreṇa rakṣāṁsi śaṅkham āpūrayat tadā |
BRP156.005.2/ niṣkaṇṭakaṁ talaṁ kṛtvā svargaṁ nirvairam eva ca || 5 ||
BRP156.006.1/ tato harṣaprakarṣeṇa śaṅkham āpūrayad dhariḥ |
BRP156.006.2/ tato rakṣāṁsi sarvāṇi hy anīnaśur aśeṣataḥ || 6 ||
BRP156.007.1/ yatraitad vṛttam akhilaṁ viṣṇuśaṅkhaprabhāvataḥ |
BRP156.007.2/ śaṅkhatīrthaṁ tu tat proktaṁ sarvakṣemakaraṁ nṛṇām || 7 ||
BRP156.008.1/ sarvābhīṣṭapradaṁ puṇyaṁ smaraṇān maṅgalapradam |
BRP156.008.2/ āyurārogyajananaṁ lakṣmīputrapravardhanam || 8 ||
BRP156.009.1/ smaraṇāt paṭhanād vāpi sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP156.009.2/ tīrthānām ayutaṁ tatra sarvapāpanudaṁ mune || 9 ||
[Page 491
]
BRP156.010.1/ tīrthāny ayutasaṅkhyāni sarvapāpaharāṇi ca |
BRP156.010.2/ yeṣāṁ prabhāvaṁ jānāti vaktuṁ devo maheśvaraḥ || 10 ||
BRP156.011.1/ pāpakṣayapratinidhir naitebhyo 'sty aparaḥ kvacit || 11 ||
157. Chapter 157 :: Rāma and the Liṅgas
[Note: [ SS 250-251]
BRP157.001.0/ brahmovāca:
BRP157.001.1/ kiṣkindhātīrtham ākhyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām |
BRP157.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ yatra sannihito bhavaḥ || 1 ||
BRP157.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi yatnena śṛṇu nārada |
BRP157.002.2/ purā dāśarathī rāmo rāvaṇaṁ lokarāvaṇam || 2 ||
BRP157.003.1/ kiṣkindhāvāsibhiḥ sārdhaṁ jaghāna raṇamūrdhani |
BRP157.003.2/ saputraṁ sabalaṁ hatvā sītām ādāya śatruhā || 3 ||
BRP157.004.1/ bhrātrā saumitriṇā sārdhaṁ vānaraiś ca mahābalaiḥ |
BRP157.004.2/ vibhīṣaṇena balinā devaiḥ pratyāgato nṛpaḥ || 4 ||
BRP157.005.1/ kṛtasvastyayanaḥ śrīmān puṣpakeṇa virājitaḥ |
BRP157.005.2/ yad āsīd dhanarājasya kāmagenāśugāminā || 5 ||
BRP157.006.1/ ayodhyām agaman sarve gacchan gaṅgām apaśyata |
BRP157.006.2/ rāmo virāmaḥ śatrūṇāṁ śaraṇyaḥ śaraṇārthinām || 6 ||
BRP157.007.1/ gautamīṁ tu jagatpuṇyāṁ sarvakāmapradāyinīm |
BRP157.007.2/ manonayanasantāpanivāraṇaparāyaṇām || 7 ||
BRP157.008.1/ tāṁ dṛṣṭvā nṛpatiḥ śrīmān gaṅgātīram athāviśat |
BRP157.008.2/ tāṁ dṛṣṭvā prāha nṛpatir harṣagadgadayā girā |
BRP157.008.3/ harīn sarvān athāmantrya hanumatpramukhān mune || 8 ||
BRP157.009.0/ rāma uvāca:
BRP157.009.1/ asyāḥ prabhāvād dharayo yo 'sau mama pitā prabhuḥ |
BRP157.009.2/ sarvapāpavinirmuktas tato yātas triviṣṭapam || 9 ||
BRP157.010.1/ iyaṁ janitrī sakalasya jantor |
BRP157.010.2/ bhuktipradā muktim athāpi dadyāt |
BRP157.010.3/ pāpāni hanyād api dāruṇāni |
BRP157.010.4/ kānyānayāsty atra nadī samānā || 10 ||
BRP157.011.1/ hatāni śaśvad duritāni caiva |
BRP157.011.2/ asyāḥ prabhāvād arayaḥ sakhāyaḥ |
BRP157.011.3/ vibhīṣaṇo maitram upaiti nityaṁ |
BRP157.011.4/ sītā ca labdhā hanumāṁś ca bandhuḥ || 11 ||
BRP157.012.1/ laṅkā ca bhagnā sagaṇaṁ hi rakṣo |
BRP157.012.2/ hataṁ hi yasyāḥ parisevanena |
BRP157.012.3/ yāṁ gautamo devavaraṁ prapūjya |
BRP157.012.4/ śivaṁ śaraṇyaṁ sajaṭām avāpa || 12 ||
BRP157.013.1/ seyaṁ janitrī sakalepsitānām |
BRP157.013.2/ amaṅgalānām api sannihantrī |
BRP157.013.3/ jagatpavitrīkaraṇaikadakṣā |
BRP157.013.4/ dṛṣṭādya sākṣāt saritāṁ savitrī || 13 ||
[Page 492
]
BRP157.014.1/ kāyena vācā manasā sadaināṁ |
BRP157.014.2/ vrajāmi gaṅgāṁ śaraṇaṁ śaraṇyām || 14 ||
BRP157.015.0/ brahmovāca:
BRP157.015.1/ etat samākarṇya vaco nṛpasya |
BRP157.015.2/ tatrāplavan harayaḥ sarva eva |
BRP157.015.3/ pūjāṁ cakrur vidhivat te pṛthak ca |
BRP157.015.4/ puṣpair anekaiḥ sarvalokopahāraiḥ || 15 ||
BRP157.016.1/ sampūjya śarvaṁ nṛpatir yathāvat |
BRP157.016.2/ stutvā vākyaiḥ sarvabhāvopayuktaiḥ |
BRP157.016.3/ te vānarā muditāḥ sarva eva |
BRP157.016.4/ nṛtyaṁ ca gītaṁ ca tathaiva cakruḥ || 16 ||
BRP157.017.1/ sukhoṣitas tāṁ rajanīṁ mahātmā |
BRP157.017.2/ priyānuyuktaḥ saṁvṛtaḥ premavadbhiḥ |
BRP157.017.3/ duḥkhaṁ jahau sarvam amitrasambhavaṁ |
BRP157.017.4/ kiṁ nāpyate gautamīsevanena || 17 ||
BRP157.018.1/ savismayaḥ paśyati bhṛtyavargaṁ |
BRP157.018.2/ godāvarīṁ stauti ca samprahṛṣṭaḥ |
BRP157.018.3/ sammānayan bhṛtyagaṇaṁ samagram |
BRP157.018.4/ avāpa rāmaḥ kamapi pramodam |
BRP157.018.5/ punaḥ prabhāte vimale tu sūrye |
BRP157.018.6/ vibhīṣaṇo dāśarathiṁ babhāṣe || 18 ||
BRP157.019.0/ vibhīṣaṇa uvāca:
BRP157.019.1/ nādyāpi tṛptās tu bhavāma tīrthe |
BRP157.019.2/ kañcic ca kālaṁ nivasāma cātra |
BRP157.019.3/ vatsyāma cātraiva parāś catasro |
BRP157.019.4/ rātrīr atho yāma vṛtās tv ayodhyām || 19 ||
BRP157.020.0/ brahmovāca:
BRP157.020.1/ tasyātha vākyaṁ harayo 'numenire |
BRP157.020.2/ tathaiva rātrīr aparāś catasraḥ |
BRP157.020.3/ sampūjya devaṁ sakaleśvaraṁ taṁ |
BRP157.020.4/ bhrātṛpriyaṁ tīrtham atho jagāma || 20 ||
BRP157.021.1/ siddheśvaraṁ nāma jagatprasiddhaṁ |
BRP157.021.2/ yasya prabhāvāt prabalo daśāsyaḥ |
BRP157.021.3/ evaṁ tu pañcāham athoṣire te |
BRP157.021.4/ svaṁ svaṁ pratiṣṭhāpitaliṅgam arcya || 21 ||
BRP157.022.1/ śuśrūṣaṇaṁ tatra karoti vāyoḥ |
BRP157.022.2/ suto 'nugāmī hanumān nṛpasya |
BRP157.022.3/ gacchan nṛpendro hanumantam āha |
BRP157.022.4/ liṅgāni sarvāṇi visarjayasva || 22 ||
BRP157.023.1/ matsthāpitāny uttamamantravidbhis |
BRP157.023.2/ tathetaraiḥ śaṅkarakiṅkaraiś ca |
[Page 493
]
BRP157.023.3/ nodvāsya pūjāṁ paraśaṅkareṇa |
BRP157.023.4/ bāhyaṁ samāyojyam aho bhavasya || 23 ||
BRP157.024.1/ tiṣṭhanti susthās tadanādareṇa |
BRP157.024.2/ te khaḍgapattrādiṣu sambhavanti |
BRP157.024.3/ ye 'śraddadhānāḥ śivaliṅgapūjāṁ |
BRP157.024.4/ vidhāya kṛtyaṁ na samācaranti || 24 ||
BRP157.025.1/ yathocitaṁ te yamakiṅkarair hi |
BRP157.025.2/ pacyanta evākhiladurgatīṣu |
BRP157.025.3/ rāmājñayā vāyusuto jagāma |
BRP157.025.4/ dorbhyāṁ na cotpāṭayituṁ śaśāka || 25 ||
BRP157.026.1/ tataḥ svapucchena grahītukāmaḥ |
BRP157.026.2/ saṁveṣṭya liṅgaṁ tu visṛṣṭakāmaḥ |
BRP157.026.3/ naivāśakat tan mahad adbhutaṁ syāt |
BRP157.026.4/ kapīśvarāṇāṁ nṛpates tathaiva || 26 ||
BRP157.027.1/ kaś cālayel labdhamahānubhāvaṁ |
BRP157.027.2/ maheśaliṅgaṁ puruṣo manasvī |
BRP157.027.3/ tan niścalaṁ prekṣya mahānubhāvo |
BRP157.027.4/ nṛpapravīraḥ sahasā jagāma || 27 ||
BRP157.028.1/ viprān athāmantrya vidhāya pūjāṁ |
BRP157.028.2/ pradakṣiṇīkṛtya ca rāmacandraḥ |
BRP157.028.3/ śuddhātiśuddhena hṛdākhilais tair |
BRP157.028.4/ liṅgāni sarvāṇi nanāma rāmaḥ || 28 ||
BRP157.029.1/ kiṣkindhavāsipravarair aśeṣaiḥ |
BRP157.029.2/ saṁsevitaṁ tīrtham ato babhūva |
BRP157.029.3/ atrāplavād eva mahānti pāpāny |
BRP157.029.4/ api kṣayaṁ yānti na saṁśayo 'tra || 29 ||
BRP157.030.1/ punaś ca gaṅgāṁ praṇanāma bhaktyā |
BRP157.030.2/ prasīda mātar mama gautamīti |
BRP157.030.3/ jalpan muhur vismitacittavṛttir |
BRP157.030.4/ vilokayan praṇaman gautamīṁ tām || 30 ||
BRP157.031.1/ tataḥ prabhṛty etad atīva puṇyaṁ |
BRP157.031.2/ kiṣkindhatīrthaṁ vibudhā vadanti |
BRP157.031.3/ paṭhet smared vāpi śṛṇoti bhaktyā |
BRP157.031.4/ pāpāpahaṁ kiṁ punaḥ snānadānaiḥ || 31 ||
158. Chapter 158 :: The Āṅgirasas and their mother's curse; Agastya's teaching
[Note: [ SS 251-253]
BRP158.001.0/ brahmovāca:
BRP158.001.1/ vyāsatīrtham iti khyātaṁ prācetasam ataḥ param |
BRP158.001.2/ nātaḥ parataraṁ kiñcit pāvanaṁ sarvasiddhidam || 1 ||
BRP158.002.1/ daśa me mānasāḥ putrāḥ sraṣṭāro jagatām api |
BRP158.002.2/ antaṁ jijñāsavas te vai pṛthivyā jagmur ojasā || 2 ||
[Page 494
]
BRP158.003.1/ punaḥ sṛṣṭāḥ punas te 'pi yātās tān samavekṣitum |
BRP158.003.2/ naiva te 'pi samāyātā ye gatās te gatā gatāḥ || 3 ||
BRP158.004.1/ tadotpannā mahāprājñā divyā āṅgiraso mune |
BRP158.004.2/ vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ || 4 ||
BRP158.005.1/ te 'nujñātā aṅgirasā guruṁ natvā tapodhanāḥ |
BRP158.005.2/ tapase niścitāḥ sarve naiva pṛṣṭvā tu mātaram || 5 ||
BRP158.006.1/ sarvebhyo hy adhikā mātā gurubhyo gauraveṇa hi |
BRP158.006.2/ tadā nārada kopena sā śaśāpa tadātmajān || 6 ||
BRP158.007.0/ mātovāca:
BRP158.007.1/ mām anādṛtya ye putrāḥ pravṛttāś carituṁ tapaḥ |
BRP158.007.2/ sarvair api prakārais tan na teṣāṁ siddhim eṣyati || 7 ||
BRP158.008.0/ brahmovāca:
BRP158.008.1/ nānādeśāṁś ca cinvānās tapaḥsiddhiṁ na yānti ca |
BRP158.008.2/ vighnam anveti tān sarvān itaś cetaś ca dhāvataḥ || 8 ||
BRP158.009.1/ kvāpi tad rākṣasair vighnaṁ kvāpi tan mānuṣair abhūt |
BRP158.009.2/ pramadābhiḥ kvacic cāpi kvāpi taddehadoṣataḥ || 9 ||
BRP158.010.1/ evaṁ tu bhramamāṇās te yayuḥ sarve taponidhim |
BRP158.010.2/ agastyaṁ tapatāṁ śreṣṭhaṁ kumbhayoniṁ jagadgurum || 10 ||
BRP158.011.1/ namaskṛtvā hy āṅgirasā hy agnivaṁśasamudbhavāḥ |
BRP158.011.2/ dakṣiṇāśāpatiṁ śāntaṁ vinītāḥ praṣṭum udyatāḥ || 11 ||
BRP158.012.0/ āṅgirasā ūcuḥ:
BRP158.012.1/ bhagavan kena doṣeṇa tapo 'smākaṁ na sidhyati |
BRP158.012.2/ nānāvidhair apy upāyaiḥ kurvatāṁ ca punaḥ punaḥ || 12 ||
BRP158.013.1/ kiṁ kurmaḥ kaḥ prakāro 'tra tapasy eva bhavāma kim |
BRP158.013.2/ upāyaṁ brūhi viprendra jyeṣṭho 'si tapasā dhruvam || 13 ||
BRP158.014.1/ jñātāsi jñānināṁ brahman vaktāsi vadatāṁ varaḥ |
BRP158.014.2/ śānto 'si yamināṁ nityaṁ dayāvān priyakṛt tathā || 14 ||
BRP158.015.1/ akrodhanaś ca na dveṣṭā tasmād brūhi vivakṣitam |
BRP158.015.2/ sāhaṅkārā dayāhīnā gurusevāvivarjitāḥ |
BRP158.015.3/ asatyavādinaḥ krūrā na te tattvaṁ vijānate || 15 ||
BRP158.016.0/ brahmovāca:
BRP158.016.1/ agastyaḥ prāha tān sarvān kṣaṇaṁ dhyātvā śanaiḥ śanaiḥ || 16 ||
BRP158.017.0/ agastya uvāca:
BRP158.017.1/ śāntātmāno bhavanto vai sraṣṭāro brahmaṇā kṛtāḥ |
BRP158.017.2/ na paryāptaṁ tapaś cābhūt smaradhvaṁ smayakāraṇam || 17 ||
BRP158.018.1/ brahmaṇā nirmitāḥ pūrvaṁ ye gatāḥ sukham edhate |
BRP158.018.2/ ye gatāḥ punar anveṣṭuṁ te ca tv āṅgiraso 'bhavan || 18 ||
BRP158.019.1/ te yūyaṁ ca punaḥ kāle yātā yātāḥ śanaiḥ śanaiḥ |
BRP158.019.2/ prajāpater apy adhikā bhavitāro na saṁśayaḥ || 19 ||
BRP158.020.1/ ito yāntu tapas taptuṁ gaṅgāṁ trailokyapāvanīm |
BRP158.020.2/ nopāyo 'nyo 'sti saṁsāre vinā gaṅgāṁ śivapriyām || 20 ||
[Page 495
]
BRP158.021.1/ tatrāśrame puṇyadeśe jñānadaṁ pūjayiṣyatha |
BRP158.021.2/ sa cchedayiṣyaty akhilaṁ saṁśayaṁ vo mahāmatiḥ |
BRP158.021.3/ na siddhiḥ kvāpi keṣāñcid vinā sadguruṇā yataḥ || 21 ||
BRP158.022.0/ brahmovāca:
BRP158.022.1/ te tam ūcur munivaraṁ jñānadaḥ ko 'bhidhīyate |
BRP158.022.2/ brahmā viṣṇur maheśo vā ādityo vāpi candramāḥ || 22 ||
BRP158.023.1/ agniś ca varuṇaḥ kaḥ syāj jñānado munisattama |
BRP158.023.2/ agastyaḥ punar apy āha jñānadaḥ śrūyatām ayam || 23 ||
BRP158.024.1/ yā āpaḥ so 'gnir ity ukto yo 'gniḥ sūryaḥ sa ucyate |
BRP158.024.2/ yaś ca sūryaḥ sa vai viṣṇur yaś ca viṣṇuḥ sa bhāskaraḥ || 24 ||
BRP158.025.1/ yaś ca brahmā sa vai rudro yo rudraḥ sarvam eva tat |
BRP158.025.2/ yasya sarvaṁ tu taj jñānaṁ jñānadaḥ so 'tra kīrtyate || 25 ||
BRP158.026.1/ deśikaprerakavyākhyākṛdupādhyāyadehadāḥ |
BRP158.026.2/ guravaḥ santi bahavas teṣāṁ jñānaprado mahān || 26 ||
BRP158.027.1/ tad eva jñānam atroktaṁ yena bhedo vihanyate |
BRP158.027.2/ eka evādvayaḥ śambhur indramitrāgnināmabhiḥ |
BRP158.027.3/ vadanti bahudhā viprā bhrāntopakṛtihetave || 27 ||
BRP158.028.0/ brahmovāca:
BRP158.028.1/ etac chrutvā muner vākyaṁ gāthā gāyanta eva te |
BRP158.028.2/ jagmuḥ pañcottarāṁ gaṅgāṁ pañca jagmuś ca dakṣiṇām || 28 ||
BRP158.029.1/ agastyenoditān devān pūjayanto yathāvidhi |
BRP158.029.2/ āsaneṣu viśeṣeṇa hy āsīnās tattvacintakāḥ || 29 ||
BRP158.030.1/ teṣāṁ sarve suragaṇāḥ prītimanto 'bhavan mune |
BRP158.030.2/ sraṣṭṛtvaṁ tu yugādau yat kalpitaṁ viśvayoninā || 30 ||
BRP158.031.1/ adharmāṇāṁ nivṛttyarthaṁ vedānāṁ sthāpanāya ca |
BRP158.031.2/ lokānām upakārārthaṁ dharmakāmārthasiddhaye || 31 ||
BRP158.032.1/ purāṇasmṛtivedārthadharmaśāstrārthaniścaye |
BRP158.032.2/ sraṣṭṛtvaṁ jagatām iṣṭaṁ tādṛgrūpā bhaviṣyatha || 32 ||
BRP158.033.1/ prajāpatitvaṁ teṣāṁ vai bhaviṣyati śanaiḥ kramāt |
BRP158.033.2/ yadā hy adharmo bhavitā vedānāṁ ca parābhavaḥ || 33 ||
BRP158.034.1/ vedānāṁ vyasanaṁ tebhyo bhāvivyāsās tatas tu te |
BRP158.034.2/ yadā yadā tu dharmasya glānir vedasya dṛśyate || 34 ||
BRP158.035.1/ tadā tadā tu te vyāsā bhaviṣyanty upakāriṇaḥ |
BRP158.035.2/ teṣāṁ yat tapasaḥ sthānaṁ gaṅgāyās tīram uttamam || 35 ||
BRP158.036.1/ tatra tatra śivo viṣṇur aham āditya eva ca |
BRP158.036.2/ agnir āpaḥ sarvam iti tatra sannihitaṁ sadā || 36 ||
BRP158.037.1/ naitebhyaḥ pāvanaṁ kiñcin naitebhyas tv adhikaṁ kvacit |
BRP158.037.2/ tattadākāratāṁ prāptaṁ paraṁ brahmaiva kevalam || 37 ||
BRP158.038.1/ sarvātmakaḥ śivo vyāpī sarvabhāvasvarūpadhṛk |
BRP158.038.2/ viśeṣatas tatra tīrthe sarvaprāṇyanukampayā || 38 ||
BRP158.039.1/ sarvair devair anuvṛtas tadanugrahakārakaḥ |
BRP158.039.2/ dharmavyāsās tu te jñeyā vedavyāsās tathaiva ca || 39 ||
[Page 496
]
BRP158.040.1/ teṣāṁ tīrthaṁ tena nāmnā vyapadiṣṭaṁ jagattraye |
BRP158.040.2/ pāpapaṅkakṣālanāmbho mohadhvāntamadāpaham |
BRP158.040.3/ sarvasiddhipradaṁ puṁsāṁ vyāsatīrtham anuttamam || 40 ||
159. Chapter 159 :: Kadrū and Vinatā
[Note: [ SS 253-255]
BRP159.001.0/ brahmovāca:
BRP159.001.1/ vañjarāsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP159.001.2/ ṛṣibhiḥ sevitaṁ nityaṁ siddhai rājarṣibhis tathā || 1 ||
BRP159.002.1/ dāsatvam agamat pūrvaṁ nāgānāṁ garuḍaḥ khagaḥ |
BRP159.002.2/ mātṛdāsyāt tadā duḥkhaparisantaptamānasaḥ |
BRP159.002.3/ kadācic cintayām āsa rahaḥ sthitvā viniśvasan || 2 ||
BRP159.003.0/ garuḍa uvāca:
BRP159.003.1/ ta eva dhanyā loke 'smin kṛtapuṇyās ta eva hi |
BRP159.003.2/ nānyasevā kṛtā yais tu na yeṣāṁ vyasanāgamaḥ || 3 ||
BRP159.004.1/ sukhaṁ tiṣṭhanti gāyanti svapanti ca hasanti ca |
BRP159.004.2/ svadehaprabhavo dhanyā dhig dhig anyavaśe sthitān || 4 ||
BRP159.005.0/ brahmovāca:
BRP159.005.1/ iti cintāsamāviṣṭo jananīm etya duḥkhitaḥ |
BRP159.005.2/ paryapṛcchad ameyātmā vainateyo 'tha mātaram || 5 ||
BRP159.006.0/ garuḍa uvāca:
BRP159.006.1/ kasyāparādhān mātas tvaṁ pitur vā mama vānyataḥ |
BRP159.006.2/ dāsītvam āptā vada tatkāraṇaṁ mama pṛcchataḥ || 6 ||
BRP159.007.0/ brahmovāca:
BRP159.007.1/ sābravīt putram ātmīyam aruṇasyānujaṁ priyam || 7 ||
BRP159.008.0/ vinatovāca:
BRP159.008.1/ naiva kasyāparādho 'sti svāparādho mayoditaḥ |
BRP159.008.2/ yasyā vākyaṁ viparyeti sā dāsī syān mayoditam || 8 ||
BRP159.009.1/ kadrūś cāpi tathaivāhaṁ sā mayā saṁyutā yayau |
BRP159.009.2/ kadrvā mamābhavad vādaś chadmanāhaṁ tayā jitā || 9 ||
BRP159.010.1/ vidhir hi balavāṁs tāta kāṁ kāṁ ceṣṭāṁ na ceṣṭate |
BRP159.010.2/ evaṁ dāsītvam agamaṁ kadrvāḥ kaśyapanandana |
BRP159.010.3/ yadā dāsī tu jātāhaṁ dāso 'bhūs tvaṁ dvijanmaja || 10 ||
BRP159.011.0/ brahmovāca:
BRP159.011.1/ tūṣṇīṁ tadā babhūvāsau garuḍo 'tīva duḥkhitaḥ |
BRP159.011.2/ na kiñcid ūce jananīṁ cintayan bhavitavyatām || 11 ||
BRP159.012.1/ kadrūḥ kadācit sā prāha putrāṇāṁ hitam icchatī |
BRP159.012.2/ ātmano bhūtim icchantī vinatāṁ khagamātaram || 12 ||
BRP159.013.0/ kadrūr uvāca:
BRP159.013.1/ putraḥ sūryaṁ namaskartuṁ tava yāty anivāritaḥ |
BRP159.013.2/ aho lokatraye 'py asmin dhanyāsi bata dāsy api || 13 ||
[Page 497
]
BRP159.014.0/ brahmovāca:
BRP159.014.1/ svaduḥkhaṁ gūhamānā sā kadrūṁ prāha suvismitā || 14 ||
BRP159.015.0/ vinatovāca:
BRP159.015.1/ tava putrās tu kim iti raviṁ draṣṭuṁ na yānti ca || 15 ||
BRP159.016.0/ kadrūr uvāca:
BRP159.016.1/ putrān madīyān subhage naya nāgālayaṁ prati |
BRP159.016.2/ samudrasya samīpe tu tad āste śītalaṁ saraḥ || 16 ||
BRP159.017.0/ brahmovāca:
BRP159.017.1/ suparṇas tv avahan nāgān kadrūṁ ca vinatā tathā |
BRP159.017.2/ tataḥ provāca muditā vainateyasya mātaram || 17 ||
BRP159.018.1/ surāṇāṁ netu nilayaṁ garuḍo matsutān iti |
BRP159.018.2/ punaḥ prāha sarpamātā garuḍaṁ vinayānvitam || 18 ||
BRP159.019.0/ sarpamātovāca:
BRP159.019.1/ putrā me draṣṭum icchanti haṁsaṁ trijagatāṁ gurum |
BRP159.019.2/ namaskṛtvā tataḥ sūryam eṣyanti nilayaṁ mama |
BRP159.019.3/ haṇḍe tvaṁ naya putrān me sūryamaṇḍalam anvaham || 19 ||
BRP159.020.0/ brahmovāca:
BRP159.020.1/ sā vepamānā vinatā dīnā kadrūm abhāṣata || 20 ||
BRP159.021.0/ vinatovāca:
BRP159.021.1/ nāhaṁ kṣamā sarpamātaḥ putro me neṣyate sutān |
BRP159.021.2/ dṛṣṭvā dinakaraṁ devaṁ punar eva prayāntu te || 21 ||
BRP159.022.0/ brahmovāca:
BRP159.022.1/ vinatā svasutaṁ prāha vihagānām adhīśvaram |
BRP159.022.2/ namaskartum athecchanti nāgāḥ svāmitvam āgatāḥ || 22 ||
BRP159.023.1/ bhāsvantam ity uvāceyaṁ māṁ sarpajananī haṭhāt |
BRP159.023.2/ tathety uktvā sa garuḍo mām ārohantu pannagāḥ || 23 ||
BRP159.024.1/ tadārūḍhaṁ sarpasainyaṁ garuḍaṁ vihagādhipam |
BRP159.024.2/ śanaiḥ śanair upagamad yatra devo divākaraḥ |
BRP159.024.3/ te dahyamānās tīkṣṇena bhānutāpena vivyathuḥ || 24 ||
BRP159.025.0/ sarpā ūcuḥ:
BRP159.025.1/ nivartasva mahāprājña pataṅgāya namo namaḥ |
BRP159.025.2/ alaṁ sūryasya sadanaṁ dagdhāḥ sūryasya tejasā |
BRP159.025.3/ yāmas tvayā vā garuḍa vihāya tvām athāpi vā || 25 ||
BRP159.026.0/ brahmovāca:
BRP159.026.1/ evaṁ nāgair ucyamāna ādityaṁ darśayāmi vaḥ |
BRP159.026.2/ ity uktvā gaganaṁ śīghraṁ jagāmādityasammukhaḥ || 26 ||
BRP159.027.1/ dagdhabhogā nipetus te dvīpaṁ taṁ vīraṇaṁ prati |
BRP159.027.2/ bahavaḥ śatasāhasrāḥ pīḍitā dagdhavigrahāḥ || 27 ||
BRP159.028.1/ putrāṇām ārtasannādaṁ patitānāṁ mahītale |
BRP159.028.2/ āśvāsituṁ samāyātā tān sā kadrūḥ suvihvalā || 28 ||
BRP159.029.1/ uvāca vinatāṁ kadrūs tava putro 'tiduṣkṛtam |
BRP159.029.2/ kṛtavān atidurmedhā yeṣāṁ śāntir na vidyate || 29 ||
[Page 498
]
BRP159.030.1/ nānyathā kartum āyāti svāmivākyaṁ phaṇīśvaraḥ |
BRP159.030.2/ sa kāśyapo bṛhattejā yady atra syād anāmayam || 30 ||
BRP159.031.1/ bhavec caivaṁ kathaṁ śāntiḥ putrāṇāṁ mama bhāmini |
BRP159.031.2/ kadrvās tad vacanaṁ śrutvā vinatā hy atibhītavat || 31 ||
BRP159.032.1/ putram āha mahātmānaṁ garuḍaṁ vihagādhipam || 32 ||
BRP159.033.0/ vinatovāca:
BRP159.033.1/ nedaṁ yuktataraṁ putra bhūṣaṇaṁ vinayena hi |
BRP159.033.2/ vartituṁ yuktam ity uktaṁ vaiparītyaṁ na yujyate || 33 ||
BRP159.034.1/ nāmitreṣv api kartavyaṁ sadbhir jihmaṁ kadācana |
BRP159.034.2/ śrotriye cāntyaje vāpi samaṁ candraḥ prakāśate || 34 ||
BRP159.035.1/ kurvanty aniṣṭaṁ kapaṭais ta eva mama putraka |
BRP159.035.2/ prasahya kartuṁ ye sākṣād aśaktāḥ puruṣādhamāḥ || 35 ||
BRP159.036.0/ brahmovāca:
BRP159.036.1/ vinatā ca tataḥ prāha kadrūṁ tāṁ sarpamātaram || 36 ||
BRP159.037.0/ vinatovāca:
BRP159.037.1/ kiṁ kṛtvā śāntir abhyeti putrāṇāṁ te karomi tat |
BRP159.037.2/ jarayā tu gṛhītās te vada śāntiṁ karomi tat || 37 ||
BRP159.038.0/ brahmovāca:
BRP159.038.1/ kadrūr apy āha vinatāṁ rasātalagataṁ payaḥ |
BRP159.038.2/ tenābhiṣecitānāṁ me putrāṇāṁ śāntir eṣyati || 38 ||
BRP159.039.1/ kadrvās tad vacanaṁ śrutvā rasātalagataṁ payaḥ |
BRP159.039.2/ kṣaṇenaiva samānīya nāgāṁs tān abhyaṣecayat |
BRP159.039.3/ tataḥ provāca garuḍo maghavānaṁ śatakratum || 39 ||
BRP159.040.0/ garuḍa uvāca:
BRP159.040.1/ meghāś cāpy atra varṣantu trailokyasyopakāriṇaḥ || 40 ||
BRP159.041.0/ brahmovāca:
BRP159.041.1/ tathā vavarṣa parjanyo nāgānām abhavac chivam |
BRP159.041.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ nāgasañjīvanaṁ payaḥ || 41 ||
BRP159.042.1/ jarāśokavināśārtham ānītaṁ garuḍena yat |
BRP159.042.2/ yatrābhiṣecitā nāgās tan nāgālayam ucyate || 42 ||
BRP159.043.1/ garuḍena yato vāri ānītaṁ tad rasātalāt |
BRP159.043.2/ tad gāṅgaṁ vāri sarveṣāṁ sarvapāpapraṇāśanam || 43 ||
BRP159.044.1/ jarāyā vāraṇaṁ yasmān nāgānām abhavac chivam |
BRP159.044.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ nāgasañjīvanaṁ yataḥ || 44 ||
BRP159.045.1/ jarāśokavināśārthaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP159.045.2/ sākṣād amṛtasaṁvāhā vañjarā sābhavan nadī || 45 ||
BRP159.046.1/ jarādāridryasantāpahāriṇī kleśavāriṇī |
BRP159.046.2/ rasātalabhavā gaṅgā martyalokabhavā tu yā || 46 ||
BRP159.047.1/ tayoś ca saṅgamo yaḥ syāt kiṁ punas tatra varṇyate |
BRP159.047.2/ yasyānusmaraṇād eva nāśaṁ yānty aghasañcayāḥ || 47 ||
BRP159.048.1/ tatra ca snānadānānāṁ phalaṁ ko vaktum īśvaraḥ |
BRP159.048.2/ sapādaṁ tatra tīrthānāṁ lakṣam āhur manīṣiṇaḥ || 48 ||
[Page 499
]
BRP159.049.1/ sarvasampattidātṝṇāṁ sarvapāpaughahāriṇām |
BRP159.049.2/ vañjarāsaṅgamasamaṁ tīrthaṁ kvāpi na vidyate |
BRP159.049.3/ yadanusmaraṇenāpi vipadyante vipattayaḥ || 49 ||
160. Chapter 160 :: Battle between gods and demons
[Note: [ SS 255-256]
BRP160.001.0/ brahmovāca:
BRP160.001.1/ devāgamaṁ nāma tīrthaṁ sarvakāmapradaṁ śivam |
BRP160.001.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ pitṝṇāṁ tṛptikārakam || 1 ||
BRP160.002.1/ tatra vṛttaṁ samākhyāsye tava yatnena nārada |
BRP160.002.2/ devānām asurāṇāṁ ca spardhābhūd dhanahetave || 2 ||
BRP160.003.1/ svargaḥ surāṇām abhavad asurāṇām ilābhavat |
BRP160.003.2/ karmabhūmim avaṣṭabhya asurāḥ sarvato 'bhavan || 3 ||
BRP160.004.1/ devānāṁ yajñabhāgāṁś ca dātṝn ghnanty asurās tataḥ |
BRP160.004.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve yajñabhāgair vinā kṛtāḥ || 4 ||
BRP160.005.1/ vyathitā mām upājagmuḥ kiṁ kṛtyam iti cābruvan |
BRP160.005.2/ mayā coktāḥ suragaṇā yuddhe jitvāsurān balāt || 5 ||
BRP160.006.1/ bhuvaṁ prāpsyatha karmāṇi havīṁṣi ca yaśāṁsi ca |
BRP160.006.2/ tathety uktvā gatā devā bhūmiṁ te samarārthinaḥ || 6 ||
BRP160.007.1/ daityāś ca dānavāś caiva rākṣasā baladarpitāḥ |
BRP160.007.2/ ekībhūtvā yayus te 'pi jayino yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 7 ||
BRP160.008.1/ ahir vṛtro balis tvāṣṭrir namuciḥ śambaro mayaḥ |
BRP160.008.2/ ete cānye ca bahavo yoddhāro baladarpitāḥ || 8 ||
BRP160.009.1/ agnir indro 'tha varuṇas tvaṣṭā pūṣā tathāśvinau |
BRP160.009.2/ maruto lokapālāś ca nānāyuddhaviśāradāḥ || 9 ||
BRP160.010.1/ te dānavāḥ sarva eva yāmyāṁ vai diśi saṅgare |
BRP160.010.2/ akurvanta mahāyatnaṁ dakṣiṇārṇavasaṁsthitāḥ || 10 ||
BRP160.011.1/ trikūṭaḥ parvataśreṣṭho rākṣasānāṁ purābhavat |
BRP160.011.2/ tadvanena yayuḥ sarve taiḥ sārdhaṁ dakṣiṇārṇavam || 11 ||
BRP160.012.1/ sarveṣāṁ melanaṁ yatra parvato malayas tu saḥ |
BRP160.012.2/ malayasyāpi deśo 'sau devārīṇām abhūt tadā || 12 ||
BRP160.013.1/ devānāṁ gautamītīre tatra sannihitaḥ śivaḥ |
BRP160.013.2/ iti teṣāṁ samāyogo devānām abhavat kila || 13 ||
BRP160.014.1/ devāḥ svaratham ārūḍhās tatra tatra samāgaman |
BRP160.014.2/ gautamyāḥ saridambāyāḥ puline vimalāśayāḥ || 14 ||
BRP160.015.1/ prasannābhīṣṭadā yā syāt pitṝṇām akhilasya tu |
BRP160.015.2/ tato devagaṇāḥ sarve stutvā devaṁ maheśvaram |
BRP160.015.3/ abhayaṁ cintayām āsus te sarve 'tha parasparam || 15 ||
BRP160.016.0/ devā ūcuḥ:
BRP160.016.1/ atrāpy upāyaḥ ko 'smākaṁ nirjitānāṁ parair haṭhāt |
BRP160.016.2/ ekam evātra naḥ śreyo vijayo vāthavā mṛtiḥ |
BRP160.016.3/ sapatnair abhibhūtānāṁ jīvitaṁ dhiṅ manasvinām || 16 ||
[Page 500
]
BRP160.017.0/ brahmovāca:
BRP160.017.1/ etasminn antare putra vāg uvācāśarīriṇī || 17 ||
BRP160.018.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP160.018.1/ kleśenālaṁ suragaṇā gautamīm āśu gacchata |
BRP160.018.2/ bhaktyā hariharau tatra samārādhayateśvarau || 18 ||
BRP160.019.1/ godāvaryās tayoś caiva prasādāt kiṁ tu duṣkaram || 19 ||
BRP160.020.0/ brahmovāca:
BRP160.020.1/ prasannābhyāṁ harīśābhyāṁ devā jayam abhīpsitam |
BRP160.020.2/ avāpya sarvato jagmuḥ pālayanto divaukasaḥ || 20 ||
BRP160.021.1/ yatra devāgamo jātas tat tīrthaṁ tena viśrutam |
BRP160.021.2/ devāgamaṁ praśaṁsanti munayas tattvadarśinaḥ || 21 ||
BRP160.022.1/ tatrāśītisahasrāṇi śivaliṅgāni nārada |
BRP160.022.2/ devāgamaḥ parvato 'sau priya ity api kathyate |
BRP160.022.3/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ devapriyam ato viduḥ || 22 ||
161. Chapter 161 :: Creation of the world from Brahman's primordial sacrifice
[Note: [ SS 256-260]
BRP161.001.0/ brahmovāca:
BRP161.001.1/ kuśatarpaṇam ākhyātaṁ praṇītāsaṅgamaṁ tathā |
BRP161.001.2/ tīrthaṁ sarveṣu lokeṣu bhuktimuktipradāyakam || 1 ||
BRP161.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu pāpaharaṁ śubham |
BRP161.002.2/ vindhyasya dakṣiṇe pārśve sahyo nāma mahāgiriḥ || 2 ||
BRP161.003.1/ yadaṅghribhyo 'bhavan nadyo godābhīmarathīmukhāḥ |
BRP161.003.2/ yatrābhavat tad virajam ekavīrā ca yatra sā || 3 ||
BRP161.004.1/ na tasya mahimā kaiścid api śakyo 'nuvarṇitum |
BRP161.004.2/ tasmin girau puṇyadeśe śṛṇu nārada yatnataḥ || 4 ||
BRP161.005.1/ guhyād guhyataraṁ vakṣye sākṣād vedoditaṁ śubham |
BRP161.005.2/ yan na jānanti munayo devāś ca pitaro 'surāḥ || 5 ||
BRP161.006.1/ tad ahaṁ prītaye vakṣye śravaṇāt sarvakāmadam |
BRP161.006.2/ paraḥ sa puruṣo jñeyo hy avyakto 'kṣara eva tu || 6 ||
BRP161.007.1/ aparaś ca kṣaras tasmāt prakṛtyanvita eva ca |
BRP161.007.2/ nirākārāt sāvayavaḥ puruṣaḥ samajāyata || 7 ||
BRP161.008.1/ tasmād āpaḥ samudbhūtā adbhyaś ca puruṣas tathā |
BRP161.008.2/ tābhyām abjaṁ samudbhūtaṁ tatrāham abhavaṁ mune || 8 ||
BRP161.009.1/ pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotis tathaiva ca |
BRP161.009.2/ ete mattaḥ pūrvatarā ekadaivābhavan mune || 9 ||
BRP161.010.1/ etān eva prapaśyāmi nānyat sthāvarajaṅgamam |
BRP161.010.2/ naiva vedās tadā cāsan nāhaṁ draṣṭāsmi kiñcana || 10 ||
BRP161.011.1/ yasmād ahaṁ samudbhūto na paśyeyaṁ tam apy atha |
BRP161.011.2/ tūṣṇīṁ sthite mayi tadā aśrauṣaṁ vācam uttamām || 11 ||
BRP161.012.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.012.1/ brahman kuru jagatsṛṣṭiṁ sthāvarasya carasya ca || 12 ||
[Page 501
]
BRP161.013.0/ brahmovāca:
BRP161.013.1/ tato 'ham abravaṁ vācaṁ paruṣāṁ tatra nārada |
BRP161.013.2/ kathaṁ srakṣye kva vā srakṣye kena srakṣya idaṁ jagat || 13 ||
BRP161.014.1/ saiva vāg abravīd daivī prakṛtir yābhidhīyate |
BRP161.014.2/ viṣṇunā preritā mātā jagadīśā jaganmayī || 14 ||
BRP161.015.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.015.1/ yajñaṁ kuru tataḥ śaktis te bhavitrī na saṁśayaḥ |
BRP161.015.2/ yajño vai viṣṇur ity eṣā śrutir brahman sanātanī || 15 ||
BRP161.016.1/ kiṁ yajvanām asādhyaṁ syād iha loke paratra ca || 16 ||
BRP161.017.0/ brahmovāca:
BRP161.017.1/ punas tām abravaṁ devīṁ kva vā keneti tad vada |
BRP161.017.2/ yajñaḥ kāryo mahābhāge tataḥ sovāca māṁ prati || 17 ||
BRP161.018.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.018.1/ oṅkārabhūtā yā devī mātṛkalpā jaganmayī |
BRP161.018.2/ karmabhūmau yajasveha yajñeśaṁ yajñapūruṣam || 18 ||
BRP161.019.1/ sa eva sādhanaṁ te syāt tena taṁ yaja suvrata |
BRP161.019.2/ yajñaḥ svāhā svadhā mantrā brāhmaṇā havirādikam || 19 ||
BRP161.020.1/ harir evākhilaṁ tena sarvaṁ viṣṇor avāpyate || 20 ||
BRP161.021.0/ brahmovāca:
BRP161.021.1/ punas tām abravaṁ devīṁ karmabhūḥ kva vidhīyate |
BRP161.021.2/ tadā nārada naivāsīd bhāgīrathy atha narmadā || 21 ||
BRP161.022.1/ yamunā naiva tāpī sā sarasvaty atha gautamī |
BRP161.022.2/ samudro vā nadaḥ kaścin na saraḥ sarito 'malāḥ |
BRP161.022.3/ sā śaktiḥ punar apy evaṁ mām uvāca punaḥ punaḥ || 22 ||
BRP161.023.0/ daivī vāg uvāca:
BRP161.023.1/ sumeror dakṣiṇe pārśve tathā himavato gireḥ |
BRP161.023.2/ dakṣiṇe cāpi vindhyasya sahyāc caivātha dakṣiṇe |
BRP161.023.3/ sarvasya sarvakāle tu karmabhūmiḥ śubhodayā || 23 ||
BRP161.024.0/ brahmovāca:
BRP161.024.1/ tat tu vākyam atho śrutvā tyaktvā meruṁ mahāgirim |
BRP161.024.2/ taṁ pradeśam athāgatya sthātavyaṁ kvety acintayam |
BRP161.024.3/ tato mām abravīt saiva viṣṇor vāṇy aśarīriṇī || 24 ||
BRP161.025.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.025.1/ ito gaccha itas tiṣṭha tathopaviśa cātra hi |
BRP161.025.2/ saṅkalpaṁ kuru yajñasya sa te yajñaḥ samāpyate || 25 ||
BRP161.026.1/ kṛte caivātha saṅkalpe yajñārthe surasattama |
BRP161.026.2/ yad vadanty akhilā vedā vidhe tat tat samācara || 26 ||
BRP161.027.0/ brahmovāca:
BRP161.027.1/ itihāsapurāṇāni yad anyac chabdagocaram |
BRP161.027.2/ svato mukhe mama prāyād abhūc ca smṛtigocaram || 27 ||
BRP161.028.1/ vedārthaś ca mayā sarvo jñāto 'sau tatkṣaṇena ca |
BRP161.028.2/ tataḥ puruṣasūktaṁ tad asmaraṁ lokaviśrutam || 28 ||
[Page 502
]
BRP161.029.1/ yajñopakaraṇaṁ sarvaṁ tad uktaṁ ca tv akalpayam |
BRP161.029.2/ taduktena prakāreṇa yajñapātrāṇy akalpayam || 29 ||
BRP161.030.1/ ahaṁ sthitvā yatra deśe śucir bhūtvā yatātmavān |
BRP161.030.2/ dīkṣito vipradeśo 'sau mannāmnā tu prakīrtitaḥ || 30 ||
BRP161.031.1/ maddevayajanaṁ puṇyaṁ nāmnā brahmagiriḥ smṛtaḥ |
BRP161.031.2/ caturaśītiparyantaṁ yojanāni mahāmune || 31 ||
BRP161.032.1/ maddevayajanaṁ puṇyaṁ pūrvato brahmaṇo gireḥ |
BRP161.032.2/ tatra madhye vedikā syād gārhapatyo 'sya dakṣiṇe || 32 ||
BRP161.033.1/ tatra cāhavanīyasya evam agnīṁs tv akalpayam |
BRP161.033.2/ vinā patnyā na sidhyeta yajñaḥ śrutinidarśanāt || 33 ||
BRP161.034.1/ śarīram ātmano 'haṁ vai dvedhā cākaravaṁ mune |
BRP161.034.2/ pūrvārdhena tataḥ patnī mamābhūd yajñasiddhaye || 34 ||
BRP161.035.1/ uttareṇa tv ahaṁ tadvad ardho jāyā iti śruteḥ |
BRP161.035.2/ kālaṁ vasantam utkṛṣṭam ājyarūpeṇa nārada || 35 ||
BRP161.036.1/ akalpayaṁ tathā cedhmaṁ grīṣmaṁ cāpi śarad dhaviḥ |
BRP161.036.2/ ṛtuṁ ca prāvṛṣaṁ putra tadā barhir akalpayam || 36 ||
BRP161.037.1/ chandāṁsi sapta vai tatra tadā paridhayo 'bhavan |
BRP161.037.2/ kalākāṣṭhānimeṣā hi samitpātrakuśāḥ smṛtāḥ || 37 ||
BRP161.038.1/ yo 'nādiś ca tv anantaś ca svayaṁ kālo 'bhavat tadā |
BRP161.038.2/ yūparūpeṇa devarṣe yoktraṁ ca paśubandhanam || 38 ||
BRP161.039.1/ sattvāditriguṇāḥ pāśā naiva tatrābhavat paśuḥ |
BRP161.039.2/ tato 'ham abravaṁ vācaṁ vaiṣṇavīm aśarīriṇīm || 39 ||
BRP161.040.1/ vinaiva paśunā nāyaṁ yajñaḥ parisamāpyate |
BRP161.040.2/ tato mām avadad devī saiva nityāśarīriṇī || 40 ||
BRP161.041.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.041.1/ pauruṣeṇātha sūktena stuhi taṁ puruṣaṁ param || 41 ||
BRP161.042.0/ brahmovāca:
BRP161.042.1/ tathety uktvā stūyamāne devadeve janārdane |
BRP161.042.2/ mama cotpādake bhaktyā sūktena puruṣasya hi || 42 ||
BRP161.043.1/ sā ca mām abravīd devī brahman māṁ tvaṁ paśuṁ kuru |
BRP161.043.2/ tadā vijñāya puruṣaṁ janakaṁ mama cāvyayam || 43 ||
BRP161.044.1/ kālayūpasya pārśve taṁ guṇapāśair niveśitam |
BRP161.044.2/ barhisthitam ahaṁ praukṣaṁ puruṣaṁ jātam agrataḥ || 44 ||
BRP161.045.1/ etasminn antare tatra tasmāt sarvam abhūd idam |
BRP161.045.2/ brāhmaṇās tu mukhāt tasya 'bhavan bāhvoś ca kṣatriyāḥ || 45 ||
BRP161.046.1/ mukhād indras tathāgniś ca śvasanaḥ prāṇato 'bhavat |
BRP161.046.2/ diśaḥ śrotrāt tathā śīrṣṇaḥ sarvaḥ svargo 'bhavat tadā || 46 ||
BRP161.047.1/ manasaś candramā jātaḥ sūryo 'bhūc cakṣuṣas tathā |
BRP161.047.2/ antarikṣaṁ tathā nābher ūrubhyāṁ viśa eva ca || 47 ||
BRP161.048.1/ padbhyāṁ śūdraś ca sañjātas tathā bhūmir ajāyata |
BRP161.048.2/ ṛṣayo romakūpebhya oṣadhyaḥ keśato 'bhavan || 48 ||
[Page 503
]
BRP161.049.1/ grāmyāraṇyāś ca paśavo nakhebhyaḥ sarvato 'bhavan |
BRP161.049.2/ kṛmikīṭapataṅgādi pāyūpasthād ajāyata || 49 ||
BRP161.050.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ kiñcid dṛśyādṛśyaṁ ca kiñcana |
BRP161.050.2/ tasmāt sarvam abhūd devā mattaś cāpy abhavan punaḥ |
BRP161.050.3/ etasminn antare saiva viṣṇor vāg abravīc ca mām || 50 ||
BRP161.051.0/ ākāśavāg uvāca:
BRP161.051.1/ sarvaṁ sampūrṇam abhavat sṛṣṭir jātā tathepsitā |
BRP161.051.2/ idānīṁ juhudhi hy agnau pātrāṇi ca samāni ca || 51 ||
BRP161.052.1/ visarjaya tathā yūpaṁ praṇītāṁ ca kuśāṁs tathā |
BRP161.052.2/ ṛtvigrūpaṁ yajñarūpam uddeśyaṁ dhyeyam eva ca || 52 ||
BRP161.053.1/ sruvaṁ ca puruṣaṁ pāśān sarvaṁ brahman visarjaya || 53 ||
BRP161.054.0/ brahmovāca:
BRP161.054.1/ tadvākyasamakālaṁ tu kramaśo yajñayoniṣu |
BRP161.054.2/ gārhapatye dakṣiṇāgnau tathā caiva mahāmune || 54 ||
BRP161.055.1/ pūrvasminn api caivāgnau kramaśo juhvatas tadā |
BRP161.055.2/ tatra tatra jagadyonim anusandhāya pūruṣam || 55 ||
BRP161.056.1/ mantrapūtaṁ śuciḥ samyag yajñadevo jaganmayaḥ |
BRP161.056.2/ lokanātho viśvakartā kuṇḍānāṁ tatra sannidhau || 56 ||
BRP161.057.1/ śuklarūpadharo viṣṇur bhaved āhavanīyake |
BRP161.057.2/ śyāmo viṣṇur dakṣiṇāgneḥ pīto gṛhapateḥ kaveḥ || 57 ||
BRP161.058.1/ sarvakālaṁ teṣu viṣṇur ato deśeṣu saṁsthitaḥ |
BRP161.058.2/ na tena rahitaṁ kiñcid viṣṇunā viśvayoninā || 58 ||
BRP161.059.1/ praṇītāyāḥ praṇayanaṁ mantraiś cākaravaṁ tataḥ |
BRP161.059.2/ praṇītodakam apy etat praṇīteti nadī śubhā || 59 ||
BRP161.060.1/ vyasarjayaṁ praṇītāṁ tāṁ mārjayitvā kuśair atha |
BRP161.060.2/ mārjane kriyamāṇe tu praṇītodakabindavaḥ || 60 ||
BRP161.061.1/ patitās tatra tīrthāni jātāni guṇavanti ca |
BRP161.061.2/ sañjātā muniśārdūla snānāt kratuphalapradā || 61 ||
BRP161.062.1/ yālaṅkṛtā sarvakālaṁ devadevena śārṅgiṇā |
BRP161.062.2/ sopānapaṅktiḥ sarveṣāṁ vaikuṇṭhārohaṇāya sā || 62 ||
BRP161.063.1/ sammārjitāḥ kuśā yatra patitā bhūtale śubhe |
BRP161.063.2/ kuśatarpaṇam ākhyātaṁ bahupuṇyaphalapradam || 63 ||
BRP161.064.1/ kuśaiś ca tarpitāḥ sarve kuśatarpaṇam ucyate |
BRP161.064.2/ paścāc ca saṅgatā tatra gautamī kāraṇāntarāt || 64 ||
BRP161.065.1/ praṇītāyāṁ mahābuddhe praṇītāsaṅgamo 'bhavat |
BRP161.065.2/ kuśatarpaṇadeśe tu tat tīrthaṁ kuśatarpaṇam || 65 ||
BRP161.066.1/ tatraiva kalpito yūpo mayā vindhyasya cottare |
BRP161.066.2/ visṛṣṭo lokapūjyo 'sau viṣṇor āsīt samāśrayaḥ || 66 ||
BRP161.067.1/ akṣayaś cābhavac chrīmān akṣayo 'sau vaṭo 'bhavat |
BRP161.067.2/ nityaś ca kālarūpo 'sau smaraṇāt kratupuṇyadaḥ || 67 ||
BRP161.068.1/ maddevayajanaṁ cedaṁ daṇḍakāraṇyam ucyate |
BRP161.068.2/ sampūrṇe tu kratau viṣṇur mayā bhaktyā prasāditaḥ || 68 ||
[Page 504
]
BRP161.069.1/ yo virāḍ ucyate vede yasmān mūrtam ajāyata |
BRP161.069.2/ yasmāc ca mama cotpattir yasyedaṁ vikṛtaṁ jagat || 69 ||
BRP161.070.1/ tam ahaṁ devadeveśam abhivandya vyasarjayam |
BRP161.070.2/ yojanāni caturviṁśan maddevayajanaṁ śubham || 70 ||
BRP161.071.1/ tasmād adyāpi kuṇḍāni santi ca trīṇi nārada |
BRP161.071.2/ yajñeśvarasvarūpāṇi viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ || 71 ||
BRP161.072.1/ tataḥ prabhṛti cākhyātaṁ maddevayajanaṁ ca tat |
BRP161.072.2/ tatrasthaḥ kṛmikīṭādiḥ so 'py ante muktibhājanam || 72 ||
BRP161.073.1/ dharmabījaṁ muktibījaṁ daṇḍakāraṇyam ucyate |
BRP161.073.2/ viśeṣād gautamīśliṣṭo deśaḥ puṇyatamo 'bhavat || 73 ||
BRP161.074.1/ praṇītāsaṅgame cāpi kuśatarpaṇa eva vā |
BRP161.074.2/ snānadānādi yaḥ kuryāt sa gacchet paramaṁ padam || 74 ||
BRP161.075.1/ smaraṇaṁ paṭhanaṁ vāpi śravaṇaṁ cāpi bhaktitaḥ |
BRP161.075.2/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ bhuktimuktipradaṁ viduḥ || 75 ||
BRP161.076.1/ ubhayos tīrayos tatra tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ |
BRP161.076.2/ ṣaḍaśītisahasrāṇi teṣu puṇyaṁ puroditam || 76 ||
BRP161.077.1/ vārāṇasyā api mune kuśatarpaṇam uttamam |
BRP161.077.2/ nānena sadṛśaṁ tīrthaṁ vidyate sacarācare || 77 ||
BRP161.078.1/ brahmahatyādipāpānāṁ smaraṇād api nāśanam |
BRP161.078.2/ tīrtham etan mune proktaṁ svargadvāraṁ mahītale || 78 ||
162. Chapter 162 :: Story of Manyu helping the gods against the demons
[Note: [ SS 260-261]
BRP162.001.0/ brahmovāca:
BRP162.001.1/ manyutīrtham iti khyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP162.001.2/ sarvakāmapradaṁ nṝṇāṁ smaraṇād aghanāśanam || 1 ||
BRP162.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito mune |
BRP162.002.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgaro 'bhūn mithaḥ purā || 2 ||
BRP162.003.1/ tatrājayan naiva surā dānavā jayino 'bhavan |
BRP162.003.2/ parāṅmukhāḥ suragaṇāḥ saṅgarād gatacetasaḥ || 3 ||
BRP162.004.1/ mām abhyetya samūcus te dehi no 'bhayakāraṇam |
BRP162.004.2/ tān ahaṁ pratyavocaṁ vai gaṅgāṁ gacchata sarvaśaḥ || 4 ||
BRP162.005.1/ tatra vai gautamītīre stutvā devaṁ maheśvaram |
BRP162.005.2/ anapāyanirāyāsasahajānandasundaram || 5 ||
BRP162.006.1/ lapsyate sarvavibudhā jayahetur maheśvarāt |
BRP162.006.2/ tathety uktvā suragaṇāḥ stuvanti sma maheśvaram || 6 ||
BRP162.007.1/ tapo 'tapyanta kecid vai nanṛtuś ca tathāpare |
BRP162.007.2/ asnāpayaṁś ca kecic ca 'pūjayaṁś ca tathāpare || 7 ||
BRP162.008.1/ tataḥ prasanno bhagavāñ śūlapāṇir maheśvaraḥ |
BRP162.008.2/ devān athābravīt tuṣṭo vriyatāṁ yad abhīpsitam || 8 ||
[Page 505
]
BRP162.009.1/ devā ūcuḥ surapatiṁ vijayāya dadasva naḥ |
BRP162.009.2/ puruṣaṁ paramaślāghyaṁ raṇeṣu purataḥ sthitam || 9 ||
BRP162.010.1/ yadbāhubalam āśritya bhavāmaḥ sukhino vayam |
BRP162.010.2/ tathety uvāca bhagavān devān prati maheśvaraḥ || 10 ||
BRP162.011.1/ ātmanas tejasā kaścin nirmitaḥ parameṣṭhinā |
BRP162.011.2/ manyunāmānam atyugraṁ devasainyapurogamam || 11 ||
BRP162.012.1/ taṁ natvā tridaśāḥ sarve śivaṁ natvā svam ālayam |
BRP162.012.2/ manyunā saha cābhyetya punar yuddhāya tasthire || 12 ||
BRP162.013.1/ yuddhe sthitvā tu danujair daiteyaiś ca mahābalaiḥ |
BRP162.013.2/ vibudhā jātasannaddhā manyum ūcuḥ puraḥ sthitāḥ || 13 ||
BRP162.014.0/ devā ūcuḥ:
BRP162.014.1/ sāmarthyaṁ tava paśyāmaḥ paścād yotsyāmahe paraiḥ |
BRP162.014.2/ tasmād darśaya cātmānaṁ manyo 'smākaṁ yuyutsatām || 14 ||
BRP162.015.0/ brahmovāca:
BRP162.015.1/ tad devavacanaṁ śrutvā manyur āha smayann iva || 15 ||
BRP162.016.0/ manyur uvāca:
BRP162.016.1/ janitā mama deveśaḥ sarvajñaḥ sarvadṛk prabhuḥ |
BRP162.016.2/ yaḥ sarvaṁ vetti sarveṣāṁ dhāmanāma manaḥsthitam || 16 ||
BRP162.017.1/ naiva kaścic ca taṁ vetti yaḥ sarvaṁ vetti sarvadā |
BRP162.017.2/ amūrtaṁ mūrtam apy etad vetti kartā jaganmayaḥ || 17 ||
BRP162.018.1/ paro 'sau bhagavān sākṣāt tathā divy antarikṣagaḥ |
BRP162.018.2/ kas tasya rūpaṁ yo veda kasya kartā jaganmayaḥ || 18 ||
BRP162.019.1/ evaṁvidhād ahaṁ jāto māṁ kathaṁ vettum arhatha |
BRP162.019.2/ athavā draṣṭukāmā vai bhavanto mānupaśyata || 19 ||
BRP162.020.0/ brahmovāca:
BRP162.020.1/ ity uktvā darśayām āsa manyū rūpaṁ svakaṁ mahat |
BRP162.020.2/ tārtīyacakṣuṣodbhūtaṁ bhavasya parameṣṭhinaḥ || 20 ||
BRP162.021.1/ tejasā sambhṛtaṁ rūpaṁ yataḥ sarvaṁ tad ucyate |
BRP162.021.2/ pauruṣaṁ puruṣeṣv eva ahaṅkāraś ca jantuṣu || 21 ||
BRP162.022.1/ krodhaḥ sarvasya yo bhīma upasaṁhārakṛd bhavet |
BRP162.022.2/ taṁ śaṅkarapratinidhiṁ jvalantaṁ nijatejasā || 22 ||
BRP162.023.1/ sarvāyudhadharaṁ dṛṣṭvā praṇemuḥ sarvadevatāḥ |
BRP162.023.2/ vitresur daityadanujāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ surāḥ || 23 ||
BRP162.024.1/ bhūtvā manyum athocus te tvaṁ senānīḥ prabho bhava |
BRP162.024.2/ tvayā dattam idaṁ rājyaṁ manyo bhokṣyāmahe vayam || 24 ||
BRP162.025.1/ tasmāt sarveṣu kāryeṣu jetā tvaṁ jayavardhanaḥ |
BRP162.025.2/ tvam indras tvaṁ ca varuṇo lokapālās tvam eva ca || 25 ||
BRP162.026.1/ asmāsu sarvadeveṣu praviśa tvaṁ jayāya vai |
BRP162.026.2/ manyuḥ provāca tān sarvān vinā matto na kiñcana || 26 ||
BRP162.027.1/ sarveṣv antaḥ praviṣṭo 'haṁ na māṁ jānāti kaścana |
BRP162.027.2/ sa eva bhagavān manyus tato jātaḥ pṛthak pṛthak || 27 ||
BRP162.028.1/ sa eva rudrarūpī syād rudro manyuḥ śivo 'bhavat |
BRP162.028.2/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva sarvaṁ vyāptaṁ hi manyunā || 28 ||
[Page 506
]
BRP162.029.1/ tam avāpya surāḥ sarve jayam āpuś ca saṅgare |
BRP162.029.2/ jayo manyuś ca śauryaṁ ca īśatejaḥsamudbhavam || 29 ||
BRP162.030.1/ manyunā jayam āpyātha kṛtvā daityaiś ca saṅgamam |
BRP162.030.2/ yathāgataṁ yayuḥ sarve manyunā parirakṣitāḥ || 30 ||
BRP162.031.1/ yatra vai gautamītīre śivam ārādhya te surāḥ |
BRP162.031.2/ manyum āpur jayaṁ caiva manyutīrthaṁ tad ucyate || 31 ||
BRP162.032.1/ utpattiṁ ca tathā manyor yo naraḥ prayataḥ smaret |
BRP162.032.2/ vijayo jāyate tasya na kaiścit paribhūyate || 32 ||
BRP162.033.1/ na manyutīrthasadṛśaṁ pāvanaṁ hi mahāmune |
BRP162.033.2/ yatra sākṣān manyurūpī sarvadā śaṅkaraḥ sthitaḥ |
BRP162.033.3/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca smaraṇaṁ sarvakāmadam || 33 ||
163. Chapter 163 :: Śākalya, a devotee of Viṣṇu, and the Rākṣasa Paraśu
[Note: [ SS 261-262]
BRP163.001.0/ brahmovāca:
BRP163.001.1/ sārasvataṁ nāma tīrthaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP163.001.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP163.002.1/ sarvarogapraśamanaṁ sarvasiddhipradāyakam |
BRP163.002.2/ tatremaṁ śṛṇu vṛttāntaṁ vistareṇātha nārada || 2 ||
BRP163.003.1/ puṣpotkaṭāt pūrvabhāge parvato lokaviśrutaḥ |
BRP163.003.2/ śubhro nāma giriśreṣṭho gautamyā dakṣiṇe taṭe || 3 ||
BRP163.004.1/ śākalya iti vikhyāto muniḥ paramanaiṣṭhikaḥ |
BRP163.004.2/ tasmiñ śubhre puṇyagirau tapas tepe hy anuttamam || 4 ||
BRP163.005.1/ tapasyantaṁ dvijaśreṣṭhaṁ gautamītīram āśritam |
BRP163.005.2/ sarve bhūtagaṇā nityaṁ praṇamanti stuvanti tam || 5 ||
BRP163.006.1/ agniśuśrūṣaṇaparaṁ vedādhyayanatatparam |
BRP163.006.2/ ṛṣigandharvasumanaḥsevite tatra parvate || 6 ||
BRP163.007.1/ tasmin girau mahāpuṇye devadvijabhayaṅkaraḥ |
BRP163.007.2/ yajñadveṣī brahmahantā paraśur nāma rākṣasaḥ || 7 ||
BRP163.008.1/ kāmarūpī vicarati nānārūpadharo vane |
BRP163.008.2/ kṣaṇaṁ ca brahmarūpeṇa kadācid vyāghrarūpadhṛk || 8 ||
BRP163.009.1/ kadācid devarūpeṇa kadācit paśurūpadhṛk |
BRP163.009.2/ kadācit pramadārūpaḥ kadācin mṛgarūpataḥ || 9 ||
BRP163.010.1/ kadācid bālarūpeṇa evaṁ carati pāpakṛt |
BRP163.010.2/ yatrāste brāhmaṇo vidvāñ śākalyo munisattamaḥ || 10 ||
BRP163.011.1/ tam āyāti mahāpāpī paraśū rākṣasādhamaḥ |
BRP163.011.2/ śuciṣmantaṁ dvijaśreṣṭhaṁ paraśur nityam eva ca || 11 ||
BRP163.012.1/ netuṁ hantuṁ pravṛtto 'pi na śaśāka sa pāpakṛt |
BRP163.012.2/ sa kadācid dvijaśreṣṭho devān abhyarcya yatnataḥ || 12 ||
BRP163.013.1/ bhoktukāmaḥ kilāyātas tatrāyāt paraśur mune |
BRP163.013.2/ brahmarūpadharo bhūtvā śithilaḥ palito 'balī |
BRP163.013.3/ kanyām ādāya kāñcic ca śākalyaṁ vākyam abravīt || 13 ||
[Page 507
]
BRP163.014.0/ paraśur uvāca:
BRP163.014.1/ bhojanasyārthinaṁ viddhi māṁ ca kanyām imāṁ dvija |
BRP163.014.2/ ātithyakāle samprāptaṁ kṛtakṛtyo 'si mānada || 14 ||
BRP163.015.1/ ta eva dhanyā loke 'smin yeṣām atithayo gṛhāt |
BRP163.015.2/ pūrṇābhilāṣā niryānti jīvanto 'pi mṛtāḥ pare || 15 ||
BRP163.016.1/ bhojane tūpaviṣṭe tu ātmārthaṁ kalpitaṁ tu yat |
BRP163.016.2/ atithibhyas tu yo dadyād dattā tena vasundharā || 16 ||
BRP163.017.0/ brahmovāca:
BRP163.017.1/ etac chrutvā tu śākalyo dadāmīty evam abravīt |
BRP163.017.2/ āsane copaveśyāthājñānāt taṁ paraśuṁ dvijam || 17 ||
BRP163.018.1/ yathānyāyaṁ pūjayitvā śākalyo bhojanaṁ dadau |
BRP163.018.2/ āpośanaṁ kare kṛtvā paraśur vākyam abravīt || 18 ||
BRP163.019.0/ paraśur uvāca:
BRP163.019.1/ dūrād abhyāgataṁ śrāntam anugacchanti devatāḥ |
BRP163.019.2/ tasmiṁs tṛpte tu tṛptāḥ syur atṛpte tu viparyayaḥ || 19 ||
BRP163.020.1/ atithiś cāpavādī ca dvāv etau viśvabāndhavau |
BRP163.020.2/ apavādī haret pāpam atithiḥ svargasaṅkramaḥ || 20 ||
BRP163.021.1/ abhyāgataṁ pathi śrāntaṁ sāvajñaṁ yo 'bhivīkṣate |
BRP163.021.2/ tatkṣaṇād eva naśyanti tasya dharmayaśaḥśriyaḥ || 21 ||
BRP163.022.1/ tasmād abhyāgataḥ śrānto yāce 'haṁ tvāṁ dvijottama |
BRP163.022.2/ dāsyase yadi me kāmaṁ tad bhokṣye 'haṁ na cānyathā || 22 ||
BRP163.023.0/ brahmovāca:
BRP163.023.1/ dattam ity eva śākalyo bhuṅkṣvety evāha rākṣasam |
BRP163.023.2/ tataḥ provāca paraśur ahaṁ rākṣasasattamaḥ || 23 ||
BRP163.024.1/ nāhaṁ dvijas tava ripur na vṛddhaḥ palitaḥ kṛśaḥ |
BRP163.024.2/ bahūni me vyatītāni varṣāṇi tvāṁ prapaśyataḥ || 24 ||
BRP163.025.1/ śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme svalpodakaṁ yathā |
BRP163.025.2/ tasmān neṣye sānugaṁ tvāṁ bhakṣayiṣye dvijottama || 25 ||
BRP163.026.0/ brahmovāca:
BRP163.026.1/ śrutvā paraśuvākyaṁ tac chākalyo vākyam abravīt || 26 ||
BRP163.027.0/ śākalya uvāca:
BRP163.027.1/ ye mahākulasambhūtā vijñātasakalāgamāḥ |
BRP163.027.2/ tat pratiśrutam abhyeti na jātv atra viparyayam || 27 ||
BRP163.028.1/ yathocitaṁ kuru sakhe tathāpi śṛṇu me vacaḥ |
BRP163.028.2/ nihantum apy udyateṣu vaktavyaṁ hitam uttamaiḥ || 28 ||
BRP163.029.1/ brāhmaṇo 'haṁ vajratanuḥ sarvato rakṣako hariḥ |
BRP163.029.2/ pādau rakṣatu me viṣṇuḥ śiro devo janārdanaḥ || 29 ||
BRP163.030.1/ bāhū rakṣatu vārāhaḥ pṛṣṭhaṁ rakṣatu kūrmarāṭ |
BRP163.030.2/ hṛdayaṁ rakṣatāt kṛṣṇo hy aṅgulī rakṣatān mṛgaḥ || 30 ||
BRP163.031.1/ mukhaṁ rakṣatu vāgīśo netre rakṣatu pakṣigaḥ |
BRP163.031.2/ śrotraṁ rakṣatu vitteśaḥ sarvato rakṣatād bhavaḥ |
BRP163.031.3/ nānāpatsv ekaśaraṇaṁ devo nārāyaṇaḥ svayam || 31 ||
[Page 508
]
BRP163.032.0/ brahmovāca:
BRP163.032.1/ evam uktvā tu śākalyo naya vā bhakṣa vā sukham |
BRP163.032.2/ māṁ rākṣasendra paraśo tvam idānīm atandritaḥ || 32 ||
BRP163.033.1/ rākṣasas tasya vacanād bhakṣaṇāya samudyataḥ |
BRP163.033.2/ nāsty eva hṛdaye nūnaṁ pāpināṁ karuṇākaṇaḥ || 33 ||
BRP163.034.1/ daṁṣṭrākarālavadano gatvā tasyāntikaṁ tadā |
BRP163.034.2/ brāhmaṇaṁ taṁ nirīkṣyaivaṁ paraśur vākyam abravīt || 34 ||
BRP163.035.0/ paraśur uvāca:
BRP163.035.1/ śaṅkhacakragadāpāṇiṁ tvāṁ paśye 'haṁ dvijottama |
BRP163.035.2/ sahasrapādaśirasaṁ sahasrākṣakaraṁ vibhum || 35 ||
BRP163.036.1/ sarvabhūtaikanilayaṁ chandorūpaṁ jaganmayam |
BRP163.036.2/ tvām adya vipra paśyāmi nāsti te pūrvakaṁ vapuḥ || 36 ||
BRP163.037.1/ tasmāt prasādaye vipra tvam eva śaraṇaṁ bhava |
BRP163.037.2/ jñānaṁ dehi mahābuddhe tīrthaṁ brūhy aghaniṣkṛtim || 37 ||
BRP163.038.1/ mahatāṁ darśanaṁ brahmañ jāyate nahi niṣphalam |
BRP163.038.2/ dveṣād ajñānato vāpi prasaṅgād vā pramādataḥ || 38 ||
BRP163.039.1/ ayasaḥ sparśasaṁsparśo rukmatvāyaiva jāyate || 39 ||
BRP163.040.0/ brahmovāca:
BRP163.040.1/ etad vākyaṁ samākarṇya rākṣasena samīritam |
BRP163.040.2/ śākalyaḥ kṛpayā prāha varadā sā sarasvatī || 40 ||
BRP163.041.1/ tavācirād daityapate tataḥ stuhi janārdanam |
BRP163.041.2/ manorathaphalaprāptau nānyan nārāyaṇastuteḥ || 41 ||
BRP163.042.1/ kiñcid apy asti loke 'smin kāraṇaṁ śṛṇu rākṣasa |
BRP163.042.2/ prasannā tava sā devī madvākyāc ca bhaviṣyati || 42 ||
BRP163.043.0/ brahmovāca:
BRP163.043.1/ tathety uktvā sa paraśur gaṅgāṁ trailokyapāvanīm |
BRP163.043.2/ snātvā śucir yatamanā gaṅgām abhimukhaḥ sthitaḥ || 43 ||
BRP163.044.1/ tatrāpaśyad divyarūpāṁ divyagandhānulepanām |
BRP163.044.2/ sarasvatīṁ jagaddhātrīṁ śākalyavacane sthitām || 44 ||
BRP163.045.1/ jagajjāḍyaharāṁ viśvajananīṁ bhuvaneśvarīm |
BRP163.045.2/ tām uvāca vinītātmā paraśur gatakalmaṣaḥ || 45 ||
BRP163.046.0/ paraśur uvāca:
BRP163.046.1/ guruḥ śākalya ity āha mākāntaṁ stuhi vidhvajam |
BRP163.046.2/ tava prasādāt sā śaktir yathā me syāt tathā kuru || 46 ||
BRP163.047.0/ brahmovāca:
BRP163.047.1/ tathāstv iti ca sā prāha paraśuṁ śrīsarasvatī |
BRP163.047.2/ sarasvatyāḥ prasādena paraśus taṁ janārdanam || 47 ||
BRP163.048.1/ tuṣṭāva vividhair vākyais tatas tuṣṭo 'bhavad dhariḥ |
BRP163.048.2/ varaṁ prādād rākṣasāya kṛpāsindhur janārdanaḥ || 48 ||
BRP163.049.0/ janārdana uvāca:
BRP163.049.1/ yad yan manogataṁ rakṣas tat tat sarvaṁ bhaviṣyati || 49 ||
BRP163.050.0/ brahmovāca:
BRP163.050.1/ śākalyasya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ |
BRP163.050.2/ sarasvatyāḥ prasādena narasiṁhaprasādataḥ || 50 ||
[Page 509
]
BRP163.051.1/ pāpiṣṭho 'pi tadā rakṣaḥ paraśur divam eyivān |
BRP163.051.2/ sarvatīrthāṅghripadmasya prasādāc chārṅgadhanvanaḥ || 51 ||
BRP163.052.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ sārasvatam iti śrutam |
BRP163.052.2/ tatra snānena dānena viṣṇuloke mahīyate || 52 ||
BRP163.053.1/ vāgjavaiṣṇavaśākalyaparaśuprabhavāṇi hi |
BRP163.053.2/ bahūny abhūvaṁs tīrthāni tasmin vai śvetaparvate || 53 ||
164. Chapter 164 :: Story of King Pavamāna and the Ciccika-bird
[Note: [ SS 262-264]
BRP164.001.0/ brahmovāca:
BRP164.001.1/ ciccikātīrtham ity uktaṁ sarvarogavināśanam |
BRP164.001.2/ sarvacintāpraharaṇaṁ sarvaśāntikaraṁ nṛṇām || 1 ||
BRP164.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śubhre tasmin nagottame |
BRP164.002.2/ gaṅgāyā uttare pāre yatra devo gadādharaḥ || 2 ||
BRP164.003.1/ ciccikaḥ pakṣirāṭ tatra bheruṇḍo yo 'bhidhīyate |
BRP164.003.2/ sadā vasati tatraiva māṁsāśī śvetaparvate || 3 ||
BRP164.004.1/ nānāpuṣpaphalākīrṇaiḥ sarvartukusumair nagaiḥ |
BRP164.004.2/ sevite dvijamukhyaiś ca gautamyā copaśobhite || 4 ||
BRP164.005.1/ siddhacāraṇagandharvakinnarāmarasaṅkule |
BRP164.005.2/ tatsamīpe nagaḥ kaścid dvipadāṁ ca catuṣpadām || 5 ||
BRP164.006.1/ rogārtikṣuttṛṣācintāmaraṇānāṁ na bhājanam |
BRP164.006.2/ evaṁ guṇānvite śaile nānāmunigaṇāvṛte || 6 ||
BRP164.007.1/ pūrvadeśādhipaḥ kaścit pavamāna iti śrutaḥ |
BRP164.007.2/ kṣatradharmarataḥ śrīmān devabrāhmaṇapālakaḥ || 7 ||
BRP164.008.1/ balena mahatā yuktaḥ sapurodhā vanaṁ yayau |
BRP164.008.2/ reme strībhir manojñābhir nṛtyavāditrajaiḥ sukhaiḥ || 8 ||
BRP164.009.1/ sa ca evaṁ dhanuṣpāṇir mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ |
BRP164.009.2/ evaṁ bhraman kadācit sa śrānto drumam upāgataḥ || 9 ||
BRP164.010.1/ gautamītīrasambhūtaṁ nānāpakṣigaṇair vṛtam |
BRP164.010.2/ āśramāṇāṁ gṛhapatiṁ dharmajñam iva sevitam || 10 ||
BRP164.011.1/ tam āśritya nagaśreṣṭhaṁ pavamāno nṛpottamaḥ |
BRP164.011.2/ sa viśrānto janavṛta īkṣāṁ cakre nagottamam || 11 ||
BRP164.012.1/ tatrāpaśyad dvijaṁ sthūlaṁ dvimukhaṁ śobhanākṛtim |
BRP164.012.2/ cintāviṣṭaṁ tathā śrāntaṁ tam apṛcchan nṛpottamaḥ || 12 ||
BRP164.013.0/ rājovāca:
BRP164.013.1/ ko bhavān dvimukhaḥ pakṣī cintāvān iva lakṣyase |
BRP164.013.2/ naivātra kaścid duḥkhārtaḥ kasmāt tvaṁ duḥkham āgataḥ || 13 ||
BRP164.014.0/ brahmovāca:
BRP164.014.1/ tataḥ provāca nṛpatiṁ pavamānaṁ śanaiḥ śanaiḥ |
BRP164.014.2/ samāśvastamanāḥ pakṣī cicciko niḥśvasan muhuḥ || 14 ||
[Page 510
]
BRP164.015.0/ ciccika uvāca:
BRP164.015.1/ matto bhayaṁ na cānyeṣāṁ mama vānyopapāditam |
BRP164.015.2/ nānāpuṣpaphalākīrṇaṁ munibhiḥ parisevitam || 15 ||
BRP164.016.1/ paśyeyaṁ śūnyam evādriṁ tataḥ śocāmi mām aham |
BRP164.016.2/ na labhāmi sukhaṁ kiñcin na tṛpyāmi kadācana |
BRP164.016.3/ nidrāṁ prāpnomi na kvāpi na viśrāntiṁ na nirvṛtim || 16 ||
BRP164.017.0/ brahmovāca:
BRP164.017.1/ dvimukhasya dvijasyoktaṁ śrutvā rājātivismitaḥ || 17 ||
BRP164.018.0/ rājovāca:
BRP164.018.1/ ko bhavān kiṁ kṛtaṁ pāpaṁ kasmāc chūnyaś ca parvataḥ |
BRP164.018.2/ ekenāsyena tṛpyanti prāṇino 'tra nagottame || 18 ||
BRP164.019.1/ kim utāsyadvayena tvaṁ na tṛptim upayāsyasi |
BRP164.019.2/ kiṁ vā te duṣkṛtaṁ prāptam iha janmany atho purā || 19 ||
BRP164.020.1/ tat sarvaṁ śaṁsa me satyaṁ trāsye tvāṁ mahato bhayāt || 20 ||
BRP164.021.0/ brahmovāca:
BRP164.021.1/ rājānaṁ taṁ dvijaḥ prāha niḥśvasann atha ciccikaḥ || 21 ||
BRP164.022.0/ ciccika uvāca:
BRP164.022.1/ vakṣye 'haṁ tvāṁ pūrvavṛttaṁ pavamāna śṛṇuṣva tat |
BRP164.022.2/ ahaṁ dvijātipravaro vedavedāṅgapāragaḥ || 22 ||
BRP164.023.1/ kulīno viditaprājñaḥ kāryahantā kalipriyaḥ |
BRP164.023.2/ vade puras tathā pṛṣṭhe anyad anyac ca jantuṣu || 23 ||
BRP164.024.1/ paravṛddhyā sadā duḥkhī māyayā viśvavañcakaḥ |
BRP164.024.2/ kṛtaghnaḥ satyarahitaḥ paranindāvicakṣaṇaḥ || 24 ||
BRP164.025.1/ mitrasvāmigurudrohī dambhācāro 'tinirghṛṇaḥ |
BRP164.025.2/ manasā karmaṇā vācā tāpayāmi janān bahūn || 25 ||
BRP164.026.1/ ayam eva vinodo me sadā yat parahiṁsanam |
BRP164.026.2/ yugmabhedaṁ gaṇocchedaṁ maryādābhedanaṁ sadā || 26 ||
BRP164.027.1/ karomi nirvicāro 'haṁ vidvatsevāparāṅmukhaḥ |
BRP164.027.2/ na mayā sadṛśaḥ kaścit pātakī bhavanatraye || 27 ||
BRP164.028.1/ tenāhaṁ dvimukho jātas tāpanād duḥkhabhāgy aham |
BRP164.028.2/ tasmād duḥkhena santaptaḥ śūnyo 'yaṁ parvato mama || 28 ||
BRP164.029.1/ anyac ca śṛṇu bhūpāla vākyaṁ dharmārthasaṁhitam |
BRP164.029.2/ brahmahatyāsamaṁ pāpaṁ tad vinā tad avāpyate || 29 ||
BRP164.030.1/ kṣatriyaḥ saṅgaraṁ gatvā athavānyatra saṅgarāt |
BRP164.030.2/ palāyantaṁ nyastaśastraṁ viśvastaṁ ca parāṅmukham || 30 ||
BRP164.031.1/ avijñātaṁ copaviṣṭaṁ bibhemīti ca vādinam |
BRP164.031.2/ taṁ yadi kṣatriyo hanyāt sa tu syād brahmaghātakaḥ || 31 ||
BRP164.032.1/ adhītaṁ vismarati yas tvaṁ karoti tathottamam |
BRP164.032.2/ anādaraṁ ca guruṣu tam āhur brahmaghātakam || 32 ||
BRP164.033.1/ pratyakṣe ca priyaṁ vakti parokṣe paruṣāṇi ca |
BRP164.033.2/ anyad dhṛdi vacasy anyat karoty anyat sadaiva yaḥ || 33 ||
BRP164.034.1/ gurūṇāṁ śapathaṁ kartā dveṣṭā brāhmaṇanindakaḥ |
BRP164.034.2/ mithyā vinītaḥ pāpātmā sa tu syād brahmaghātakaḥ || 34 ||
[Page 511
]
BRP164.035.1/ devaṁ vedam athādhyātmaṁ dharmabrāhmaṇasaṅgatim |
BRP164.035.2/ etān nindati yo dveṣāt sa tu syād brahmaghātakaḥ || 35 ||
BRP164.036.1/ evaṁ bhūto 'py ahaṁ rājan dambhārthaṁ lajjayā tathā |
BRP164.036.2/ sadvṛtta iva varte 'haṁ tasmād rājan dvijo 'bhavam || 36 ||
BRP164.037.1/ evaṁ bhūto 'pi satkarma kiñcit kartāsmi kutracit |
BRP164.037.2/ tenāhaṁ karmaṇā rājan svataḥ smartā purā kṛtam || 37 ||
BRP164.038.0/ brahmovāca:
BRP164.038.1/ tac ciccikavacaḥ śrutvā pavamānaḥ suvismitaḥ |
BRP164.038.2/ karmaṇā kena te muktir ity āha nṛpatir dvijam || 38 ||
BRP164.039.1/ iti tasya vacaḥ śrutvā nṛpatiṁ prāha pakṣirāṭ || 39 ||
BRP164.040.0/ ciccika uvāca:
BRP164.040.1/ asminn eva nagaśreṣṭhe gautamyā uttare taṭe |
BRP164.040.2/ gadādharaṁ nāma tīrthaṁ tatra māṁ naya suvrata || 40 ||
BRP164.041.1/ tad dhi tīrthaṁ puṇyatamaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP164.041.2/ sarvakāmapradaṁ ceti mahadbhir munibhiḥ śrutam || 41 ||
BRP164.042.1/ na gautamyās tathā viṣṇor aparaṁ kleśanāśanam |
BRP164.042.2/ sarvabhāvena tat tīrthaṁ paśyeyam iti me matiḥ || 42 ||
BRP164.043.1/ matkṛtena prayatnena naitac chakyaṁ kadācana |
BRP164.043.2/ katham ākāṅkṣitaprāptir bhaved duṣkṛtakarmaṇām || 43 ||
BRP164.044.1/ saprayatno 'py ahaṁ vīra na paśye tat suduṣkaram |
BRP164.044.2/ tasmāt tava prasādāc ca paśyeyaṁ hi gadādharam || 44 ||
BRP164.045.1/ avijñāpitaduḥkhajñaṁ karuṇāvaruṇālayam |
BRP164.045.2/ yasmin dṛṣṭe bhavakleśā na dṛśyante punar naraiḥ || 45 ||
BRP164.046.1/ dṛṣṭvaiva taṁ divaṁ yāsye prasādāt tava suvrata || 46 ||
BRP164.047.0/ brahmovāca:
BRP164.047.1/ evam uktaḥ sa nṛpatiś ciccikena dvijanmanā |
BRP164.047.2/ darśayām āsa taṁ devaṁ tāṁ ca gaṅgāṁ dvijanmane || 47 ||
BRP164.048.1/ tataḥ sa ciccikaḥ snātvā gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 48 ||
BRP164.049.0/ ciccika uvāca:
BRP164.049.1/ gaṅge gautami yāvat tvāṁ trijagatpāvanīṁ naraḥ |
BRP164.049.2/ na paśyaty ucyate tāvad ihāmutrāpi pātakī || 49 ||
BRP164.050.1/ tasmāt sarvāgasam api mām uddhara saridvare |
BRP164.050.2/ saṁsāre dehinām anyā na gatiḥ kāpi kutracit |
BRP164.050.3/ tvāṁ vinā viṣṇucaraṇasaroruhasamudbhave || 50 ||
BRP164.051.0/ brahmovāca:
BRP164.051.1/ iti śraddhāviśuddhātmā gaṅgaikaśaraṇo dvijaḥ |
BRP164.051.2/ snānaṁ cakre smarann antar gaṅge trāyasva mām iti || 51 ||
BRP164.052.1/ gadādharaṁ tato natvā paśyatsu nagavāsiṣu |
BRP164.052.2/ pavamānābhyanujñātas tadaiva divam ākramat || 52 ||
BRP164.053.1/ pavamānaḥ svanagaraṁ prayayau sānugas tataḥ |
BRP164.053.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pāvamānaṁ saciccikam || 53 ||
[Page 512
]
BRP164.054.1/ gadādharaṁ koṭitīrtham iti vedavido viduḥ |
BRP164.054.2/ koṭikoṭiguṇaṁ karma kṛtaṁ tatra bhaven nṛṇām || 54 ||
165. Chapter 165 :: Marriage of the sun-god's ugly daughter Viṣṭi
[Note: [ SS 264-265]
BRP165.001.0/ brahmovāca:
BRP165.001.1/ bhadratīrtham iti proktaṁ sarvāniṣṭanivāraṇam |
BRP165.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ mahāśāntipradāyakam || 1 ||
BRP165.002.1/ ādityasya priyā bhāryā uṣā tvāṣṭrī pativratā |
BRP165.002.2/ chāyāpi bhāryā savitus tasyāḥ putraḥ śanaiścaraḥ || 2 ||
BRP165.003.1/ tasya svasā viṣṭir iti bhīṣaṇā pāparūpiṇī |
BRP165.003.2/ tāṁ kanyāṁ savitā kasmai dadāmīti matiṁ dadhe || 3 ||
BRP165.004.1/ yasmai yasmai dātukāmaḥ sūryo lokaguruḥ prabhuḥ |
BRP165.004.2/ tac chrutvā bhīṣaṇā ceti kiṁ kurmo bhāryayānayā |
BRP165.004.3/ evaṁ tu vartamāne sā pitaraṁ prāha duḥkhitā || 4 ||
BRP165.005.1/ .............................. |
BRP165.005.2/ .............................. || 5 ||
BRP165.006.0/ viṣṭir uvāca:
BRP165.006.1/ bālām eva pitā yas tu dadyāt kanyāṁ surūpiṇe |
BRP165.006.2/ sa kṛtārtho bhavel loke na ced duṣkṛtavān pitā || 6 ||
BRP165.007.1/ caturthād vatsarād ūrdhvaṁ yāvan na daśamātyayaḥ |
BRP165.007.2/ tāvad vivāhaḥ kanyāyāḥ pitrā kāryaḥ prayatnataḥ || 7 ||
BRP165.008.1/ śrīmate viduṣe yūne kulīnāya yaśasvine |
BRP165.008.2/ udārāya sanāthāya kanyā deyā varāya vai || 8 ||
BRP165.009.1/ etac ced anyathā kuryāt pitā sa nirayī sadā |
BRP165.009.2/ dharmasya sādhanaṁ kanyā viduṣām api bhāskara || 9 ||
BRP165.010.1/ narakasyeva mūrkhāṇāṁ kāmopahatacetasām |
BRP165.010.2/ ekataḥ pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā || 10 ||
BRP165.011.1/ svalaṅkṛtopādhihīnā sukanyā caikataḥ smṛtā |
BRP165.011.2/ vikrīṇīte yaś ca kanyām aśvaṁ vā gāṁ tilān api || 11 ||
BRP165.012.1/ na tasya rauravādibhyaḥ kadācin niṣkṛtir bhavet |
BRP165.012.2/ vivāhātikramaḥ kāryo na kanyāyāḥ kadācana || 12 ||
BRP165.013.1/ tasmin kṛte yat pituḥ syāt pāpaṁ tat kena kathyate |
BRP165.013.2/ yāval lajjāṁ na jānāti yāvat krīḍati pāṁśubhiḥ || 13 ||
BRP165.014.1/ tāvat kanyā pradātavyā no cet pitror adhogatiḥ |
BRP165.014.2/ pituḥ svarūpaṁ putraḥ syād yaḥ pitā putra eva saḥ || 14 ||
BRP165.015.1/ ātmanaḥ sukhitāṁ loke ko na kuryāt karoti ca |
BRP165.015.2/ yat kanyāyāṁ pitā kuryād dānaṁ pūjanam īkṣaṇam || 15 ||
BRP165.016.1/ yat kṛtaṁ tat kṛtaṁ vidyāt tāsu dattaṁ tad akṣayam |
BRP165.016.2/ yad dattaṁ tāsu kanyāsu tad ānantyāya kalpate || 16 ||
BRP165.017.1/ putreṣu caiva pautreṣu ko na kuryāt sukhaṁ rave |
BRP165.017.2/ karoti yaḥ kanyakānāṁ sa sampadbhājanaṁ bhavet || 17 ||
[Page 513
]
BRP165.018.0/ brahmovāca:
BRP165.018.1/ evaṁ tāṁ vādinīṁ kanyāṁ viṣṭiṁ provāca bhāskaraḥ || 18 ||
BRP165.019.0/ sūrya uvāca:
BRP165.019.1/ kiṁ karomi na gṛhṇāti tvāṁ kaścid bhīṣaṇākṛtim |
BRP165.019.2/ kulaṁ rūpaṁ vayo vittaṁ vidyāṁ vṛttaṁ suśīlatām || 19 ||
BRP165.020.1/ mithaḥ paśyanti sambandhe vivāhe strīṣu puṁsu ca |
BRP165.020.2/ asmāsu sarvam apy asti vinā tava guṇaiḥ śubhe |
BRP165.020.3/ kiṁ karomi kva dāsyāmi vṛthā māṁ dhik karoṣi kim || 20 ||
BRP165.021.0/ brahmovāca:
BRP165.021.1/ evam uktvā punas tāṁ ca viṣṭiṁ provāca bhāskaraḥ || 21 ||
BRP165.022.0/ sūrya uvāca:
BRP165.022.1/ yasmai kasmai ca dātavyā tvaṁ vai yady anumanyase |
BRP165.022.2/ dīyase 'dya mayā viṣṭe anujānīhi māṁ tataḥ || 22 ||
BRP165.023.0/ brahmovāca:
BRP165.023.1/ pitaraṁ prāha sā viṣṭir bhartā putrā dhanaṁ sukham |
BRP165.023.2/ āyū rūpaṁ ca samprītir jāyate prāktanānugam || 23 ||
BRP165.024.1/ yat purā vihitaṁ karma prāṇinā sādhv asādhu vā |
BRP165.024.2/ phalaṁ tadanurodhena prāpyate 'pi bhavāntare || 24 ||
BRP165.025.1/ svadoṣa eva tat pitrā parihartavya ādarāt |
BRP165.025.2/ tādṛg eva phalaṁ tu syād yādṛg ācaritaṁ purā || 25 ||
BRP165.026.1/ tasmāt taddānasambandhaṁ svavaṁśānugataṁ pitā |
BRP165.026.2/ karoti śeṣaṁ daivena yad bhāvyaṁ tad bhaviṣyati || 26 ||
BRP165.027.0/ brahmovāca:
BRP165.027.1/ tac chrutvā duhitur vākyaṁ tvaṣṭuḥ putrāya bhīṣaṇām |
BRP165.027.2/ viśvarūpāya tāṁ prādād viṣṭiṁ lokabhayaṅkarīm || 27 ||
BRP165.028.1/ viśvarūpo 'pi tadvac ca bhīṣaṇo bhīṣaṇākṛtiḥ |
BRP165.028.2/ evaṁ mithaḥ sañcaratoḥ śīlarūpasamānayoḥ || 28 ||
BRP165.029.1/ prītiḥ kadācid vaiṣamyaṁ dampatyor abhavan mithaḥ |
BRP165.029.2/ gaṇḍo nāmābhavat putro hy atigaṇḍas tathaiva ca || 29 ||
BRP165.030.1/ raktākṣaḥ krodhanaś caiva vyayo durmukha eva ca |
BRP165.030.2/ tebhyaḥ kanīyān abhavad dharṣaṇo nāma puṇyabhāk || 30 ||
BRP165.031.1/ sutaḥ suśīlaḥ subhagaḥ śāntaḥ śuddhamatiḥ śuciḥ |
BRP165.031.2/ sa kadācid yamagṛhaṁ draṣṭuṁ mātulam abhyagāt || 31 ||
BRP165.032.1/ sa dadarśa bahūñ jantūn svargasthān iva duḥkhinaḥ |
BRP165.032.2/ sa mātulaṁ tu papraccha natvā dharmaṁ sanātanam || 32 ||
BRP165.033.0/ harṣaṇa uvāca:
BRP165.033.1/ ka ime sukhinas tāta pacyante narake ca ke || 33 ||
BRP165.034.0/ brahmovāca:
BRP165.034.1/ evaṁ pṛṣṭo dharmarājaḥ sarvaṁ prāha yathārthavat |
BRP165.034.2/ tatkarmaṇāṁ gatiṁ sarvām aśeṣeṇa nyavedayat || 34 ||
BRP165.035.0/ yama uvāca:
BRP165.035.1/ vihitasya na kurvanti ye kadācid atikramam |
BRP165.035.2/ na te paśyanti nirayaṁ kadācid api mānavāḥ || 35 ||
[Page 514
]
BRP165.036.1/ na mānayanti ye śāstraṁ nācāraṁ na bahuśrutān |
BRP165.036.2/ vihitātikramaṁ kuryur ye te narakagāminaḥ || 36 ||
BRP165.037.0/ brahmovāca:
BRP165.037.1/ sa tu śrutvā dharmavākyaṁ harṣaṇaḥ punar abravīt || 37 ||
BRP165.038.0/ harṣaṇa uvāca:
BRP165.038.1/ pitā tvāṣṭro bhīṣaṇaś ca mātā viṣṭiś ca bhīṣaṇā |
BRP165.038.2/ bhrātaraś ca mahātmāno yena te śāntabuddhayaḥ || 38 ||
BRP165.039.1/ surūpāś ca bhaviṣyanti nirdoṣā maṅgalapradāḥ |
BRP165.039.2/ tan me karma vadasvādya tatkartāsmi surottama || 39 ||
BRP165.040.1/ anyathā tān na gaccheyam ity uktaḥ prāha dharmarāṭ |
BRP165.040.2/ harṣaṇaṁ śuddhabuddhiṁ taṁ harṣaṇo 'si na saṁśayaḥ || 40 ||
BRP165.041.1/ bahavaḥ syuḥ sutāḥ kecin naiva te kulatantavaḥ |
BRP165.041.2/ eka eva sutaḥ kaścid yena tad dhriyate kulam || 41 ||
BRP165.042.1/ kulasyādhārabhūto yo yaḥ pitroḥ priyakārakaḥ |
BRP165.042.2/ yaḥ pūrvajān uddharati sa putras tv itaro gadaḥ || 42 ||
BRP165.043.1/ yasmāt tvayānurūpaṁ me proktaṁ mātāmaha priyam |
BRP165.043.2/ tasmāt tvaṁ gautamīṁ gaccha snātvā niyatamānasaḥ || 43 ||
BRP165.044.1/ stuhi viṣṇuṁ jagadyoniṁ śāntaṁ prītena cetasā |
BRP165.044.2/ sa tu prīto yadi bhavet sarvam iṣṭaṁ pradāsyati || 44 ||
BRP165.045.0/ brahmovāca:
BRP165.045.1/ iti śrutvā dharmavākyaṁ harṣaṇo gautamīṁ yayau |
BRP165.045.2/ śucis tuṣṭāva deveśaṁ hariṁ prīto 'bhavad dhariḥ || 45 ||
BRP165.046.1/ harṣaṇāya tataḥ prādāt kulabhadraṁ tatas tu saḥ |
BRP165.046.2/ sarvābhadrapraśamanapūrvakaṁ bhadram astu te || 46 ||
BRP165.047.1/ tad bhadrā procyate viṣṭiḥ pitā bhadras tathā sutāḥ |
BRP165.047.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ bhadratīrthaṁ tad ucyate || 47 ||
BRP165.048.1/ sarvamaṅgaladaṁ puṁsāṁ tatra bhadrapatir hariḥ |
BRP165.048.2/ tattīrthasevināṁ puṁsāṁ sarvasiddhipradāyakam |
BRP165.048.3/ maṅgalaikanidhiḥ sākṣād devadevo janārdanaḥ || 48 ||
166. Chapter 166 :: Story of Sampāti and Jaṭāyu
[Note: [ SS 266]
BRP166.001.0/ brahmovāca:
BRP166.001.1/ patatritīrtham ākhyātaṁ rogaghnaṁ pāpanāśanam |
BRP166.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 1 ||
BRP166.002.1/ babhūvatuḥ kaśyapasya sutāv aruṇāv īśvarau |
BRP166.002.2/ sampātiś ca jaṭāyuś ca sambhavetāṁ tadanvaye || 2 ||
BRP166.003.1/ tārkṣyaprajāpateḥ putrāv aruṇo garuḍas tathā |
BRP166.003.2/ tadanvaye sambhūtaḥ ca sampātiḥ patagottamaḥ || 3 ||
BRP166.004.1/ jaṭāyur iti vikhyāto hy aparaḥ sodaro 'nujaḥ |
BRP166.004.2/ anyonyaspardhayā yuktāv unmattau svabalena tau || 4 ||
[Page 515
]
BRP166.005.1/ sañjagmatur dinakaraṁ namaskartuṁ vihāyasi |
BRP166.005.2/ yāvat sūryasya sāmīpyaṁ prāptau tau vihagottamau || 5 ||
BRP166.006.1/ dagdhapakṣāv ubhau śrāntau patitau girimūrdhani |
BRP166.006.2/ bāndhavau patitau dṛṣṭvā niśceṣṭau gatacetasau || 6 ||
BRP166.007.1/ tāvad duḥkhābhibhūto 'sāv aruṇaḥ prāha bhāskaram |
BRP166.007.2/ tau dṛṣṭvā tv aruṇaḥ sūry.am prāhedaṁ patitau bhuvi |
BRP166.007.3/ āśvāsayaitau tigmāṁśo yāvan naitau mariṣyataḥ || 7 ||
BRP166.008.0/ brahmovāca:
BRP166.008.1/ tathety uktvā dinakaro jīvayām āsa tau khagau |
BRP166.008.2/ garuḍo 'pi tayoḥ śrutvā avasthāṁ saha viṣṇunā || 8 ||
BRP166.009.1/ āgatyāśvāsayām āsa sukhaṁ cakre ca nārada |
BRP166.009.2/ sarva eva tadā jagmur gaṅgāṁ tāpāpanuttaye || 9 ||
BRP166.010.1/ jaṭāyuś cāruṇaś caiva sampātir garuḍas tathā |
BRP166.010.2/ sūryo viṣṇus tat prayayau tat tīrthaṁ bahupuṇyadam || 10 ||
BRP166.011.1/ patatritīrtham ākhyātaṁ viṣaghnaṁ sarvakāmadam |
BRP166.011.2/ svayaṁ sūryas tathā viṣṇuḥ suparṇenāruṇena ca || 11 ||
BRP166.012.1/ āsate gautamītīre tathaiva vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP166.012.2/ trayāṇām api devānāṁ sthites tat tīrtham uttamam || 12 ||
BRP166.013.1/ tatra snātvā śucir bhūtvā namaskuryāt surān imān |
BRP166.013.2/ ādhivyādhivinirmuktaḥ sa paraṁ saukhyam āpnuyāt || 13 ||
167. Chapter 167 :: The young Brahmin and the Rākṣasī
[Note: [ SS 266-267]
BRP167.001.0/ brahmovāca:
BRP167.001.1/ vipratīrtham iti khyātaṁ tathā nārāyaṇaṁ viduḥ |
BRP167.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu vismayakārakam || 1 ||
BRP167.002.1/ antarvedyāṁ dvijaḥ kaścid brāhmaṇo vedapāragaḥ |
BRP167.002.2/ tasya putrā mahāprājñā guṇarūpadayānvitāḥ || 2 ||
BRP167.003.1/ teṣāṁ kanīyān yo bhrātā śānto guṇagaṇair vṛtaḥ |
BRP167.003.2/ āsandiva iti khyātaḥ sarvajñāno mahāmatiḥ || 3 ||
BRP167.004.1/ vivāhāya pitā tasmāai āsandivāya yatnavān |
BRP167.004.2/ etasminn antare rātrau suptaṁ taṁ dvijaputrakam || 4 ||
BRP167.005.1/ aviṣṇusmaraṇaṁ saumyaśiraskam asamāhitam |
BRP167.005.2/ āsandivaṁ krūrarūpā rākṣasī kāmarūpiṇī || 5 ||
BRP167.006.1/ tam ādāyāgamac chīghraṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe |
BRP167.006.2/ śrīgirer uttare pāre bahubrāhmaṇasevitam || 6 ||
BRP167.007.1/ nagaraṁ dharmanilayaṁ lakṣmyā nilayam eva ca |
BRP167.007.2/ tatra rājā bṛhatkīrtiḥ sarvakṣatraguṇānvitaḥ || 7 ||
BRP167.008.1/ tasyāmitakṣemasubhikṣayuktaṁ |
BRP167.008.2/ niśāvasāne dvijaputrayuktā |
[Page 516
]
BRP167.008.3/ sā rākṣasī tat puram āsasāda |
BRP167.008.4/ manojñarūpāṇi bibharti nityam || 8 ||
BRP167.009.1/ sā kāmarūpeṇa caraty aśeṣāṁ |
BRP167.009.2/ mahīm imāṁ tena samaṁ dvijena |
BRP167.009.3/ godāvarīdakṣiṇatīrabhāge |
BRP167.009.4/ vṛddhākṛtis taṁ dvijam āha bhīmā || 9 ||
BRP167.010.0/ rākṣasy uvāca:
BRP167.010.1/ eṣā tu gaṅgā dvijamukhya sandhyā |
BRP167.010.2/ upāsyatāṁ vipravaraiḥ sametya |
BRP167.010.3/ yathocitaṁ vipravarās tu kāle |
BRP167.010.4/ nopāsate yatnata eva sandhyām || 10 ||
BRP167.011.1/ nīcās ta evābhihitāḥ sureśair |
BRP167.011.2/ antyāvasāyipravarās ta ete |
BRP167.011.3/ ahaṁ janitrī tava ceti vācyaṁ |
BRP167.011.4/ no ced idānīṁ tvam upaiṣi nāśam || 11 ||
BRP167.012.1/ madvākyakartāsi yadi dvijendra |
BRP167.012.2/ sukhaṁ kariṣye tava yat priyaṁ ca |
BRP167.012.3/ punaś ca deśaṁ nilayaṁ gurūṁś ca |
BRP167.012.4/ samprāpayiṣye nanu satyam etat || 12 ||
BRP167.013.0/ brahmovāca:
BRP167.013.1/ sa prāha kā tvaṁ dvijapuṅgavo 'pi |
BRP167.013.2/ sovāca taṁ rākṣasī kāmarūpā |
BRP167.013.3/ viśvāsayantī śapathair anekais |
BRP167.013.4/ taṁ bhrāntacittaṁ munirājaputram || 13 ||
BRP167.014.1/ kaṅkālinī nāma jagatprasiddhā |
BRP167.014.2/ vipro 'pi tām āha niveditaṁ yat |
BRP167.014.3/ tad eva kartāsmi na saṁśayo 'tra |
BRP167.014.4/ yat tat priyaṁ vacmi karomi caiva || 14 ||
BRP167.015.0/ brahmovāca:
BRP167.015.1/ tad vipravacanaṁ śrutvā rākṣasī kāmarūpiṇī |
BRP167.015.2/ vṛddhā tathāpi cārvaṅgī divyālaṅkārabhūṣaṇā || 15 ||
BRP167.016.1/ dvijam ādāya sarvatra matsuto 'yaṁ guṇākaraḥ |
BRP167.016.2/ evaṁ vadantī sarvatra yāti vakti karoti ca || 16 ||
BRP167.017.1/ taṁ vipraṁ rūpasaubhāgyavayovidyāvibhūṣitam |
BRP167.017.2/ tāṁ ca vṛddhāṁ guṇopetām asya māteti menire || 17 ||
BRP167.018.1/ tatra dvijavaraḥ kaścit svāṁ kanyāṁ bhūṣaṇānvitām |
BRP167.018.2/ rākṣasīṁ tāṁ puraskṛtya prādāt tasmai dvijātaye || 18 ||
BRP167.019.1/ sā kanyā taṁ patiṁ prāpya kṛtārthāsmīty acintayat |
BRP167.019.2/ sa dvijo 'pi guṇair yuktāṁ patnīṁ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ || 19 ||
BRP167.020.0/ dvija uvāca:
BRP167.020.1/ mām iyaṁ bhakṣayed eva rākṣasī pāparūpiṇī |
BRP167.020.2/ kiṁ karomi kva gacchāmi kasyaitat kathayāmi vā || 20 ||
[Page 517
]
BRP167.021.1/ mahat saṅkaṭam āpannaṁ rakṣayiṣyati ko 'tra mām |
BRP167.021.2/ bhāryā mameyaṁ kalyāṇī guṇarūpavayoyutā |
BRP167.021.3/ enām apy aśubhākasmād bhakṣayiṣyati rākṣasī || 21 ||
BRP167.022.0/ brahmovāca:
BRP167.022.1/ etasminn antare tatra bhāryā sā guṇaśālinī |
BRP167.022.2/ vṛddhāpy atidurādharṣā sā gatā kutracit tadā || 22 ||
BRP167.023.1/ praśrayāvanatā bhūtvā bālā cāpi pativratā |
BRP167.023.2/ bhartāraṁ duḥkhitaṁ jñātvā patiṁ prāha rahaḥ śanaiḥ || 23 ||
BRP167.024.0/ bhāryovāca:
BRP167.024.1/ kasmāt te duḥkham āpannaṁ svāmiṁs tattvaṁ vadasva me || 24 ||
BRP167.025.0/ brahmovāca:
BRP167.025.1/ śanaiḥ provāca tāṁ bhāryāṁ yathāvat pūrvavistaram |
BRP167.025.2/ kim akathyaṁ priye mitre kulīnāyāṁ ca yoṣiti || 25 ||
BRP167.026.1/ bhartṛvākyaṁ niśamyedaṁ provāca vadatāṁ varā || 26 ||
BRP167.027.0/ bhāryovāca:
BRP167.027.1/ anātmanaḥ sarvato 'pi bhayam asti gṛheṣv api |
BRP167.027.2/ kuto bhayaṁ hy ātmavatāṁ kiṁ punar gautamītaṭe || 27 ||
BRP167.028.1/ vasatāṁ viṣṇubhaktānāṁ viraktānāṁ vivekinām |
BRP167.028.2/ atra snātvā śucir bhūtvā stuhi devam anāmayam || 28 ||
BRP167.029.0/ brahmovāca:
BRP167.029.1/ etad ākarṇya gaṅgāyāṁ snātvā vigatakalmaṣaḥ |
BRP167.029.2/ tuṣṭāva gautamītīre dvijo nārāyaṇaṁ tathā || 29 ||
BRP167.030.0/ dvija uvāca:
BRP167.030.1/ tvam antarātmā jagato 'sya nātha |
BRP167.030.2/ tvam eva kartāsya mukunda hartā |
BRP167.030.3/ tvaṁ pālakaḥ pālayase na dīnam |
BRP167.030.4/ anāthabandho narasiṁha kasmāt || 30 ||
BRP167.031.1/ śrutvaitat prārthanaṁ tasya jagacchokanivāraṇaḥ |
BRP167.031.2/ nārāyaṇo 'pi tāṁ pāpāṁ nijaghāna sa rākṣasīm || 31 ||
BRP167.032.1/ sudarśanena cakreṇa sahasrāreṇa bhāsvatā |
BRP167.032.2/ tasmai prādād varān iṣṭān prāpayac ca guruṁ prabhuḥ || 32 ||
BRP167.033.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vipraṁ nārāyaṇaṁ viduḥ |
BRP167.033.2/ snānadānena pūjādyair yatra sidhyati vāñchitam || 33 ||
168. Chapter 168 :: The performance of King Abhiṣṭut's horse-sacrifice
[Note: [ SS 267-269]
BRP168.001.0/ brahmovāca:
BRP168.001.1/ bhānutīrtham iti khyātaṁ tvāṣṭraṁ māheśvaraṁ tathā |
BRP168.001.2/ aindraṁ yāmyaṁ tathāgneyaṁ sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP168.002.1/ abhiṣṭuta iti khyāto rājāsīt priyadarśanaḥ |
BRP168.002.2/ hayamedhena puṇyena yaṣṭum ārabdhavān surān || 2 ||
[Page 518
]
BRP168.003.1/ tatrartvijaḥ ṣoḍaśa syur vasiṣṭhātripurogamāḥ |
BRP168.003.2/ kṣatriye yajamāne tu yajñabhūmiḥ kathaṁ bhavet || 3 ||
BRP168.004.1/ brāhmaṇe dīkṣite rājā bhuvaṁ dāsyati yajñiyām |
BRP168.004.2/ bhūpatau dīkṣite dātā ko bhavet ko nu yācate || 4 ||
BRP168.005.1/ yācñeyam akhilāśarmajananī pāparūpiṇī |
BRP168.005.2/ kenāpy ato na kāryaiva kṣatriyeṇa viśeṣataḥ || 5 ||
BRP168.006.1/ evaṁ mīmāṁsamāneṣu brāhmaṇeṣu parasparam |
BRP168.006.2/ tatra prāha mahāprājño vasiṣṭho dharmavittamaḥ || 6 ||
BRP168.007.0/ vasiṣṭha uvāca:
BRP168.007.1/ rājñi dīkṣāyamāṇe tu sūryo yācyo bhuvaṁ prati |
BRP168.007.2/ dehi me deva savitar yajanaṁ devatocitam || 7 ||
BRP168.008.1/ daivaṁ kṣatram asi brahman bhūtanātha namo 'stu te |
BRP168.008.2/ yācitaḥ savitā rājñā devānāṁ yajanaṁ śubham || 8 ||
BRP168.009.1/ dadāty eva tato rājan prārthayeśaṁ divākaram || 9 ||
BRP168.010.0/ brahmovāca:
BRP168.010.1/ tathety uktvābhiṣṭuto 'pi devadevaṁ divākaram |
BRP168.010.2/ śraddhayā prārthayām āsa harīśājātmakaṁ ravim || 10 ||
BRP168.011.0/ rājovāca:
BRP168.011.1/ devānāṁ yajanaṁ dehi savitas te namo 'stu te || 11 ||
BRP168.012.0/ brahmovāca:
BRP168.012.1/ kṣatraṁ daivaṁ yataḥ sūryo dattā bhūr bhūpates tataḥ |
BRP168.012.2/ savitā devadeveśo dadāmīty abhyabhāṣata || 12 ||
BRP168.013.1/ evaṁ karoti yo yajñaṁ tasya riṣṭir na kācana |
BRP168.013.2/ tathā vājimakhe sattre brāhmaṇair vedapāragaiḥ || 13 ||
BRP168.014.1/ prārabdhe 'bhiṣṭutā rājñā yatrāgād bhūpatiṁ raviḥ |
BRP168.014.2/ devānāṁ yajanaṁ dātuṁ bhānutīrthaṁ tad ucyate || 14 ||
BRP168.015.1/ taṁ devakratum utkṛṣṭaṁ hayamedhaṁ surair yutam |
BRP168.015.2/ daityāś ca danujāś caiva tathānye yajñaghātakāḥ || 15 ||
BRP168.016.1/ brahmaveṣadharāḥ sarve gāyantaḥ sāmagā iva |
BRP168.016.2/ te 'pi tatra mahāprājñāḥ prāviśann anivāritāḥ || 16 ||
BRP168.017.1/ camasāni ca pātrāṇi somaṁ caṣālam eva ca |
BRP168.017.2/ somapānaṁ havis tyāgam ṛtvijo bhūpatiṁ tathā || 17 ||
BRP168.018.1/ nindanti nikṣipanty anye hasanty anye tathāsurāḥ |
BRP168.018.2/ teṣāṁ ceṣṭāṁ na jānanti viśvarūpaṁ vinā mune || 18 ||
BRP168.019.1/ viśvarūpo 'pi pitaraṁ prāha daityā ime iti |
BRP168.019.2/ tat putravacanaṁ śrutvā tvaṣṭā prāha surān idam || 19 ||
BRP168.020.0/ tvaṣṭovāca:
BRP168.020.1/ gṛhītvā vāridarbhāṁś ca prokṣayadhvaṁ samantataḥ |
BRP168.020.2/ ye nindanti makhaṁ puṇyaṁ camasaṁ somam eva ca || 20 ||
BRP168.021.1/ mayā tv apahatāḥ sarva ity uktvā pariṣiñcata || 21 ||
BRP168.022.0/ brahmovāca:
BRP168.022.1/ tathā cakruḥ suragaṇās tvaṣṭā cāpi tathākarot |
BRP168.022.2/ bhasmībhūtās tataḥ sarve kāndiśīkās tato 'bhavan || 22 ||
[Page 519
]
BRP168.023.1/ hatā mayā mahāpāpā ity uktvā vāry avākṣipat |
BRP168.023.2/ tataḥ kṣīṇāyuṣo daityāḥ prātiṣṭhan kupitās tataḥ || 23 ||
BRP168.024.1/ yatraitat prākṣipad vāri tvaṣṭā lokaprajāpatiḥ |
BRP168.024.2/ tvāṣṭraṁ tīrthaṁ tad ākhyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam || 24 ||
BRP168.025.1/ tvaṣṭur vākyāc cyutān daityān nijaghāna yamas tadā |
BRP168.025.2/ kāladaṇḍena cakreṇa kālapāśena manyunā || 25 ||
BRP168.026.1/ yatra te nihatā daityās tat tīrthaṁ yāmyam ucyate |
BRP168.026.2/ yatrābhavat kratuḥ pūrṇo hutvāgnau cāmṛtaṁ bahu || 26 ||
BRP168.027.1/ dhārābhiḥ śaramānābhir akhaṇḍābhir mahādhvare |
BRP168.027.2/ yatrābhavad dhavyavāhas tṛptas tasya hy abhiṣṭutaḥ || 27 ||
BRP168.028.1/ agnitīrthaṁ tad ākhyātam aśvamedhaphalapradam |
BRP168.028.2/ indro marudbhir nṛpatiṁ prāhedaṁ vacanaṁ śubham || 28 ||
BRP168.029.1/ tvaṁ saṁrāḍ bhavitā rājann ubhayor api lokayoḥ |
BRP168.029.2/ sakhā mama priyo nityaṁ bhavitā nātra saṁśayaḥ || 29 ||
BRP168.030.1/ sa kṛtārtho martyaloka indratīrthe ca tarpaṇam |
BRP168.030.2/ kuryāt pitṝṇāṁ prītyarthaṁ yamatīrthe viśeṣataḥ || 30 ||
BRP168.031.1/ māheśvaraṁ tu tat tīrthaṁ pūjito 'bhiṣṭutaḥ śivaḥ |
BRP168.031.2/ bhaktiyuktena vipraiś ca sarvakarmaviśāradaiḥ || 31 ||
BRP168.032.1/ vaidikair laukikaiś caiva mantraiḥ pūjyaṁ maheśvaram |
BRP168.032.2/ nṛtyair gītais tathā vādyair amṛtaiḥ pañcasambhavaiḥ || 32 ||
BRP168.033.1/ upacāraiś ca bahubhir daṇḍapātapradakṣiṇaiḥ |
BRP168.033.2/ dhūpair dīpaiś ca naivedyaiḥ puṣpair gandhaiḥ sugandhibhiḥ || 33 ||
BRP168.034.1/ pūjayām āsa deveśaṁ viṣṇuṁ śambhuṁ dhiyaikayā |
BRP168.034.2/ tataḥ prasannau deveśau varān dadatur ojasā || 34 ||
BRP168.035.1/ abhiṣṭute narendrāya bhuktimuktī ubhe api |
BRP168.035.2/ māhātmyam asya tīrthasya tathā dadatur uttamam || 35 ||
BRP168.036.1/ tataḥprabhṛti tat tīrthaṁ śaivaṁ vaiṣṇavam ucyate |
BRP168.036.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ viduḥ || 36 ||
BRP168.037.1/ imāni sarvatīrthāni smared api paṭheta vā |
BRP168.037.2/ vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivaviṣṇupuraṁ vrajet || 37 ||
BRP168.038.1/ bhānutīrthe viśeṣeṇa snānaṁ sarvārthasiddhidam |
BRP168.038.2/ tatra tīrthe mahāpuṇyaṁ tīrthānāṁ śatam atra hi || 38 ||
169. Chapter 169 :: The hunter and the Brahmin as devotees of Śiva
[Note: [ SS 269-270]
BRP169.001.0/ brahmovāca:
BRP169.001.1/ bhillatīrtham iti khyātaṁ rogaghnaṁ pāpanāśanam |
BRP169.001.2/ mahādevapadāmbhojayugabhaktipradāyakam || 1 ||
BRP169.002.1/ tatrāpy evaṁvidhāṁ puṇyāṁ kathāṁ śṛṇu mahāmate |
BRP169.002.2/ gaṅgāyā dakṣiṇe tīre śrīgirer uttare taṭe || 2 ||
BRP169.003.1/ ādikeśa iti khyāta ṛṣibhiḥ paripūjitaḥ |
BRP169.003.2/ mahādevo liṅgarūpī sadāste sarvakāmadaḥ || 3 ||
[Page 520
]
BRP169.004.1/ sindhudvīpa iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ |
BRP169.004.2/ tasya bhrātā veda iti sa cāpi paramo ṛṣiḥ || 4 ||
BRP169.005.1/ tam ādikeśaṁ vai devaṁ tripurāriṁ trilocanam |
BRP169.005.2/ nityaṁ pūjayate bhaktyā prāpte madhyandine ravau || 5 ||
BRP169.006.1/ bhikṣāṭanāya vedo 'pi yāti grāmaṁ vicakṣaṇaḥ |
BRP169.006.2/ yāte tasmin dvijavare vyādhaḥ paramadhārmikaḥ || 6 ||
BRP169.007.1/ tasmin girivare puṇye mṛgayāṁ yāti nityaśaḥ |
BRP169.007.2/ aṭitvā vividhān deśān mṛgān hatvā yathāsukham || 7 ||
BRP169.008.1/ mukhe gṛhītvā pānīyam abhiṣekāya śūlinaḥ |
BRP169.008.2/ nyasya māṁsaṁ dhanuṣkoṭyāṁ śrānto vyādhaḥ śivaṁ prabhum || 8 ||
BRP169.009.1/ ādikeśaṁ samāgatya nyasya māṁsaṁ tato bahiḥ |
BRP169.009.2/ gaṅgāṁ gatvā mukhe vāri gṛhītvāgatya taṁ śivam || 9 ||
BRP169.010.1/ yasya kasyāpi pattrāṇi kareṇādāya bhaktitaḥ |
BRP169.010.2/ apareṇa ca māṁsāni naivedyārthaṁ ca tanmanāḥ || 10 ||
BRP169.011.1/ ādikeśaṁ samāgatya vedenārcitam ojasā |
BRP169.011.2/ pādenāhatya tāṁ pūjāṁ mukhānītena vāriṇā || 11 ||
BRP169.012.1/ snāpayitvā śivaṁ devam arcayitvā tu pattrakaiḥ |
BRP169.012.2/ kalpayitvā tu tan māṁsaṁ śivo me prīyatām iti || 12 ||
BRP169.013.1/ naiva kiñcit sa jānāti śivabhaktiṁ vinā śubhām |
BRP169.013.2/ tato yāti svakaṁ sthānaṁ māṁsena tu yathāgatam || 13 ||
BRP169.014.1/ karoty etādṛg āgatya āgatya pratyaham eva saḥ |
BRP169.014.2/ tathāpīśas tutoṣāsya vicitrā hīśvarasthitiḥ || 14 ||
BRP169.015.1/ yāvan nāyāty asau bhillaḥ śivas tāvan na saukhyabhāk |
BRP169.015.2/ bhaktānukampitāṁ śambhor mānātītāṁ tu vetti kaḥ || 15 ||
BRP169.016.1/ sampūjayaty ādikeśam umayā pratyahaṁ śivam |
BRP169.016.2/ evaṁ bahutithe kāle yāte vedaś cukopa ha || 16 ||
BRP169.017.1/ pūjāṁ mantravatīṁ citrāṁ śivabhaktisamanvitām |
BRP169.017.2/ ko nu vidhvaṁsate pāpo mattaḥ sa vadham āpnuyāt || 17 ||
BRP169.018.1/ gurudevadvijasvāmidrohī vadhyo muner api |
BRP169.018.2/ sarvasyāpi vadhārho 'sau śivasya drohakṛn naraḥ || 18 ||
BRP169.019.1/ evaṁ niścitya medhāvī vedaḥ sindhos tathānujaḥ |
BRP169.019.2/ kasyeyaṁ pāpaceṣṭā syāt pāpiṣṭhasya durātmanaḥ || 19 ||
BRP169.020.1/ puṣpair vanyabhavair divyaiḥ kandair mūlaphalaiḥ śubhaiḥ |
BRP169.020.2/ kṛtāṁ pūjāṁ sa vidhvasya hy anyāṁ pūjāṁ karoti yaḥ || 20 ||
BRP169.021.1/ māṁsena tarupattraiś ca sa ca vadhyo bhaven mama |
BRP169.021.2/ evaṁ sañcintya medhāvī gopayitvā tanuṁ tadā || 21 ||
BRP169.022.1/ taṁ paśyeyam ahaṁ pāpaṁ pūjākartāram īśvare |
BRP169.022.2/ etasminn antare prāyād vyādho devaṁ yathā purā || 22 ||
BRP169.023.1/ nityavat pūjayantaṁ tam ādikeśas tadābravīt || 23 ||
BRP169.024.0/ ādikeśa uvāca:
BRP169.024.1/ bho bho vyādha mahābuddhe śrānto 'sīti punaḥ punaḥ |
BRP169.024.2/ cirāya katham āyātas tvāṁ vinā tāta duḥkhitaḥ |
BRP169.024.3/ na vindāmi sukhaṁ kiñcit samāśvasihi putraka || 24 ||
[Page 521
]
BRP169.025.0/ brahmovāca:
BRP169.025.1/ tam evaṁvādinaṁ devaṁ vedaḥ śrutvā vilokya tu |
BRP169.025.2/ cukopa vismayāviṣṭo na ca kiñcid uvāca ha || 25 ||
BRP169.026.1/ vyādhaś ca nityavat pūjāṁ kṛtvā svabhavanaṁ yayau |
BRP169.026.2/ vedaś ca kupito bhūtvā āgatyeśam uvāca ha || 26 ||
BRP169.027.0/ veda uvāca:
BRP169.027.1/ ayaṁ vyādhaḥ pāparataḥ kriyājñānavivarjitaḥ |
BRP169.027.2/ prāṇihiṁsārataḥ krūro nirdayaḥ sarvajantuṣu || 27 ||
BRP169.028.1/ hīnajātir akiñcijjño gurukramavivarjitaḥ |
BRP169.028.2/ sadānucitakārī cānirjitākhilagogaṇaḥ || 28 ||
BRP169.029.1/ tasyātmānaṁ darśitavān na māṁ kiñcana vakṣyasi |
BRP169.029.2/ pūjāṁ mantravidhānena karomīśa yatavrataḥ || 29 ||
BRP169.030.1/ tvadekaśaraṇo nityaṁ bhāryāputravivarjitaḥ |
BRP169.030.2/ vyādho māṁsena duṣṭena pūjāṁ tava karoty asau || 30 ||
BRP169.031.1/ tasya prasanno bhagavān na mameti mahādbhutam |
BRP169.031.2/ śāstim asya kariṣyāmi bhillasya hy apakāriṇaḥ || 31 ||
BRP169.032.1/ mṛdoḥ kopi bhavet prītaḥ kopi tadvad durātmanaḥ |
BRP169.032.2/ tasmād ahaṁ mūrdhni śilāṁ pātayeyam asaṁśayam || 32 ||
BRP169.033.0/ brahmovāca:
BRP169.033.1/ ity uktavati vai vede vihasyeśo 'bravīd idam || 33 ||
BRP169.034.0/ ādikeśa uvāca:
BRP169.034.1/ śvaḥ pratīkṣasva paścān me śilāṁ pātaya mūrdhani || 34 ||
BRP169.035.0/ brahmovāca:
BRP169.035.1/ tathety uktvā sa vedo 'pi śilāṁ santyajya bāhunā |
BRP169.035.2/ upasaṁhṛtya taṁ kopaṁ śvaḥ karomīty uvāca ha || 35 ||
BRP169.036.1/ tataḥ prātaḥ samāgatya kṛtvā snānādikarma ca |
BRP169.036.2/ vedo 'pi nityavat pūjāṁ kurvan paśyati mastake || 36 ||
BRP169.037.1/ liṅgasya savraṇāṁ bhīmāṁ dhārāṁ ca rudhiraplutām |
BRP169.037.2/ vedaḥ sa vismito bhūtvā kim idaṁ liṅgamūrdhani || 37 ||
BRP169.038.1/ mahotpāto bhavet kasya sūcayed ity acintayat |
BRP169.038.2/ mṛdbhiś ca gomayenāpi kuśais taṁ gāṅgavāribhiḥ || 38 ||
BRP169.039.1/ prakṣālayitvā tāṁ pūjāṁ kṛtavān nityavat tadā |
BRP169.039.2/ etasminn antare prāyād vyādho vigatakalmaṣaḥ || 39 ||
BRP169.040.1/ mūrdhānaṁ vraṇasaṁyuktaṁ saraktaṁ liṅgamastake |
BRP169.040.2/ śaṅkarasyādikeśasya dadṛśe 'ntargatas tadā || 40 ||
BRP169.041.1/ dṛṣṭvaiva kim idaṁ citram ity uktvā niśitaiḥ śaraiḥ |
BRP169.041.2/ ātmānaṁ bhedayām āsa śatadhā ca sahasradhā || 41 ||
BRP169.042.1/ svāmino vaikṛtaṁ dṛṣṭvā kaḥ kṣametottamāśayaḥ |
BRP169.042.2/ muhur nininda cātmānaṁ mayi jīvaty abhūd idam || 42 ||
BRP169.043.1/ kaṣṭam āpatitaṁ kīdṛg aho durvidhivaiśasāt |
BRP169.043.2/ tat karma tasya saṁvīkṣya mahādevo 'tivismitaḥ |
BRP169.043.3/ tataḥ provāca bhagavān vedaṁ vedavidāṁ varam || 43 ||
[Page 522
]
BRP169.044.0/ ādikeśa uvāca:
BRP169.044.1/ paśya vyādhaṁ mahābuddhe bhaktaṁ bhāvena saṁyutam |
BRP169.044.2/ tvaṁ tu mṛdbhiḥ kuśair vārbhir mūrdhānaṁ spṛṣṭavān asi || 44 ||
BRP169.045.1/ anena sahasā brahman mamātmāpi niveditaḥ |
BRP169.045.2/ bhaktiḥ premāthavā śaktir vicāro yatra vidyate |
BRP169.045.3/ tasmād a