The Brahmapurāṇa - SARIT transcript
Compilation, data entry, proof correction by
Peter Schreiner and Renate Söhnen, Tübingen Purâna Project
Editing and conversion to TEI markup by
Richard Mahoney, Indica et Buddhica
SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts
London
:
2009
 
Financial support by The British Association for South Asian Studies
Financial support by The British Association for South Asian Studies

Table of contents

1. Chapter 1 :: Setting of the recitation of the Purāṇa; creation of the world

[Page 1 ] [Note: [ SS 1-2]
BRP001.001.1/ yasmāt sarvam idaṁ prapañcaracitaṁ māyājagaj jāyate |
BRP001.001.2/ yasmiṁs tiṣṭhati yāti cāntasamaye kalpānukalpe punaḥ |
BRP001.001.3/ yaṁ dhyātvā munayaḥ prapañcarahitaṁ vindanti mokṣaṁ dhruvaṁ |
BRP001.001.4/ taṁ vande puruṣottamākhyam amalaṁ nityaṁ vibhuṁ niścalam || 1 ||
BRP001.002.1/ yaṁ dhyāyanti budhāḥ samādhisamaye śuddhaṁ viyatsannibham |
BRP001.002.2/ nityānandamayaṁ prasannam amalaṁ sarveśvaraṁ nirguṇam |
BRP001.002.3/ vyaktāvyaktaparaṁ prapañcarahitaṁ dhyānaikagamyaṁ vibhum |
BRP001.002.4/ taṁ saṁsāravināśahetum ajaraṁ vande hariṁ muktidam || 2 ||
BRP001.003.1/ supuṇye naimiṣāraṇye pavitre sumanohare |
BRP001.003.2/ nānāmunijanākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite || 3 ||
BRP001.004.1/ saralaiḥ karṇikāraiś ca panasair dhavakhādiraiḥ |
BRP001.004.2/ āmrajambūkapitthaiś ca nyagrodhair devadārubhiḥ || 4 ||
BRP001.005.1/ aśvatthaiḥ pārijātaiś ca candanāgurupāṭalaiḥ |
BRP001.005.2/ bakulaiḥ saptaparṇaiś ca punnāgair nāgakesaraiḥ || 5 ||
BRP001.006.1/ śālais tālais tamālaiś ca nārikelais tathārjunaiḥ |
BRP001.006.2/ anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiś campakādyaiś ca śobhite || 6 ||
BRP001.007.1/ nānāpakṣigaṇākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute |
BRP001.007.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyair dīrghikādyair alaṅkṛte || 7 ||
BRP001.008.1/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś cānyaiś ca jātibhiḥ |
BRP001.008.2/ vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ || 8 ||
BRP001.009.1/ sampannair gokulaiś caiva sarvatra samalaṅkṛte |
BRP001.009.2/ yavagodhūmacaṇakair māṣamudgatilekṣubhiḥ || 9 ||
BRP001.010.1/ cīnakādyais tathā medhyaiḥ sasyaiś cānyaiś ca śobhite |
BRP001.010.2/ tatra dīpte hutavahe hūyamāne mahāmakhe || 10 ||
BRP001.011.1/ yajatāṁ naimiṣeyāṇāṁ sattre dvādaśavārṣike |
BRP001.011.2/ ājagmus tatra munayas tathānye 'pi dvijātayaḥ || 11 ||
BRP001.012.1/ tān āgatān dvijāṁs te tu pūjāṁ cakrur yathocitām |
BRP001.012.2/ teṣu tatropaviṣṭeṣu ṛtvigbhiḥ sahiteṣu ca || 12 ||
BRP001.013.1/ tatrājagāma sūtas tu matimāṁl lomaharṣaṇaḥ |
BRP001.013.2/ taṁ dṛṣṭvā te munivarāḥ pūjāṁ cakrur mudānvitāḥ || 13 ||
BRP001.014.1/ so 'pi tān pratipūjyaiva saṁviveśa varāsane |
BRP001.014.2/ kathāṁ cakrus tadānyonyaṁ sūtena sahitā dvijāḥ || 14 ||
BRP001.015.1/ kathānte vyāsaśiṣyaṁ te papracchuḥ saṁśayaṁ mudā |
BRP001.015.2/ ṛtvigbhiḥ sahitāḥ sarve sadasyaiḥ saha dīkṣitāḥ || 15 ||
[Page 2 ]

BRP001.016.0/ munaya ūcuḥ:

BRP001.016.1/ purāṇāgamaśāstrāṇi setihāsāni sattama |
BRP001.016.2/ jānāsi devadaityānāṁ caritaṁ janma karma ca || 16 ||
BRP001.017.1/ na te 'sty aviditaṁ kiñcid vede śāstre ca bhārate |
BRP001.017.2/ purāṇe mokṣaśāstre ca sarvajño 'si mahāmate || 17 ||
BRP001.018.1/ yathāpūrvam idaṁ sarvam utpannaṁ sacarācaram |
BRP001.018.2/ sasurāsuragandharvaṁ sayakṣoragarākṣasam || 18 ||
BRP001.019.1/ śrotum icchāmahe sūta brūhi sarvaṁ yathā jagat |
BRP001.019.2/ babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati || 19 ||
BRP001.020.1/ yataś caiva jagat sūta yataś caiva carācaram |
BRP001.020.2/ līnam āsīt tathā yatra layam eṣyati yatra ca || 20 ||

BRP001.021.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP001.021.1/ avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane |
BRP001.021.2/ sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave || 21 ||
BRP001.022.1/ namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca |
BRP001.022.2/ vāsudevāya tārāya sargasthityantakarmaṇe || 22 ||
BRP001.023.1/ ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ |
BRP001.023.2/ avyaktavyaktabhūtāya viṣṇave muktihetave || 23 ||
BRP001.024.1/ sargasthitivināśāya jagato yo 'jarāmaraḥ |
BRP001.024.2/ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane || 24 ||
BRP001.025.1/ ādhārabhūtaṁ viśvasyāpy aṇīyāṁsam aṇīyasām |
BRP001.025.2/ praṇamya sarvabhūtastham acyutaṁ puruṣottamam || 25 ||
BRP001.026.1/ jñānasvarūpam atyantaṁ nirmalaṁ paramārthataḥ |
BRP001.026.2/ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam || 26 ||
BRP001.027.1/ viṣṇuṁ grasiṣṇuṁ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum |
BRP001.027.2/ sarvajñaṁ jagatām īśam ajam akṣayam avyayam || 27 ||
BRP001.028.1/ ādyaṁ susūkṣmaṁ viśveśaṁ brahmādīn praṇipatya ca |
BRP001.028.2/ itihāsapurāṇajñaṁ vedavedāṅgapāragam || 28 ||
BRP001.029.1/ sarvaśāstrārthatattvajñaṁ parāśarasutaṁ prabhum |
BRP001.029.2/ guruṁ praṇamya vakṣyāmi purāṇaṁ vedasammitam || 29 ||
BRP001.030.1/ kathayāmi yathā pūrvaṁ dakṣādyair munisattamaiḥ |
BRP001.030.2/ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ || 30 ||
BRP001.031.1/ śṛṇudhvaṁ sampravakṣyāmi kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP001.031.2/ kathyamānāṁ mayā citrāṁ bahvarthāṁ śrutivistarām || 31 ||
BRP001.032.1/ yas tv imāṁ dhārayen nityaṁ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ |
BRP001.032.2/ svavaṁśadhāraṇaṁ kṛtvā svargaloke mahīyate || 32 ||
BRP001.033.1/ avyaktaṁ kāraṇaṁ yat tan nityaṁ sadasadātmakam |
BRP001.033.2/ pradhānaṁ puruṣas tasmān nirmame viśvam īśvaraḥ || 33 ||
[Page 3 ]
BRP001.034.1/ taṁ budhyadhvaṁ muniśreṣṭhā brahmāṇam amitaujasam |
BRP001.034.2/ sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ nārāyaṇaparāyaṇam || 34 ||
BRP001.035.1/ ahaṅkāras tu mahatas tasmād bhūtāni jajñire |
BRP001.035.2/ bhūtabhedāś ca bhūtebhya iti sargaḥ sanātanaḥ || 35 ||
BRP001.036.1/ vistarāvayavaṁ caiva yathāprajñaṁ yathāśruti |
BRP001.036.2/ kīrtyamānaṁ śṛṇudhvaṁ vaḥ sarveṣāṁ kīrtivardhanam || 36 ||
BRP001.037.1/ kīrtitaṁ sthirakīrtīnāṁ sarveṣāṁ puṇyavardhanam |
BRP001.037.2/ tataḥ svayambhūr bhagavān sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ || 37 ||
BRP001.038.1/ apa eva sasarjādau tāsu vīryam athāsṛjat |
BRP001.038.2/ āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ || 38 ||
BRP001.039.1/ ayanaṁ tasya tāḥ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
BRP001.039.2/ hiraṇyavarṇam abhavat tad aṇḍam udakeśayam || 39 ||
BRP001.040.1/ tatra jajñe svayaṁ brahmā svayambhūr iti naḥ śrutam |
BRP001.040.2/ hiraṇyavarṇo bhagavān uṣitvā parivatsaram || 40 ||
BRP001.041.1/ tad aṇḍam akarod dvaidhaṁ divaṁ bhuvam athāpi ca |
BRP001.041.2/ tayoḥ śakalayor madhya ākāśam akarot prabhuḥ || 41 ||
BRP001.042.1/ apsu pāriplavāṁ pṛthvīṁ diśaś ca daśadhā dadhe |
BRP001.042.2/ tatra kālaṁ mano vācaṁ kāmaṁ krodham atho ratim || 42 ||
BRP001.043.1/ sasarja sṛṣṭiṁ tadrūpāṁ sraṣṭum icchan prajāpatīn |
BRP001.043.2/ marīcim atryaṅgirasau pulastyaṁ pulahaṁ kratum || 43 ||
BRP001.044.1/ vasiṣṭhaṁ ca mahātejāḥ so 'sṛjat sapta mānasān |
BRP001.044.2/ sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṁ gatāḥ || 44 ||
BRP001.045.1/ nārāyaṇātmakānāṁ tu saptānāṁ brahmajanmanām |
BRP001.045.2/ tato 'sṛjat purā brahmā rudraṁ roṣātmasambhavam || 45 ||
BRP001.046.1/ sanatkumāraṁ ca vibhuṁ pūrveṣām api pūrvajam |
BRP001.046.2/ saptasv etā ajāyanta prajā rudrāś ca bho dvijāḥ || 46 ||
BRP001.047.1/ skandaḥ sanatkumāraś ca tejaḥ saṅkṣipya tiṣṭhataḥ |
BRP001.047.2/ teṣāṁ sapta mahāvaṁśā divyā devagaṇānvitāḥ || 47 ||
BRP001.048.1/ kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṅkṛtāḥ |
BRP001.048.2/ vidyuto 'śanimeghāṁś ca rohitendradhanūṁṣi ca || 48 ||
BRP001.049.1/ vayāṁsi ca sasarjādau parjanyaṁ ca sasarja ha |
BRP001.049.2/ ṛco yajūṁṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye || 49 ||
BRP001.050.1/ sādhyān ajanayad devān ity evam anusañjaguḥ |
BRP001.050.2/ uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire || 50 ||
BRP001.051.1/ āpavasya prajāsargaṁ sṛjato hi prajāpateḥ |
BRP001.051.2/ sṛjyamānāḥ prajā naiva vivardhante yadā tadā || 51 ||
BRP001.052.1/ dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat |
BRP001.052.2/ ardhena nārī tasyāṁ tu so 'sṛjad dvividhāḥ prajāḥ || 52 ||
BRP001.053.1/ divaṁ ca pṛthivīṁ caiva mahimnā vyāpya tiṣṭhati |
BRP001.053.2/ virājam asṛjad viṣṇuḥ so 'sṛjat puruṣaṁ virāṭ || 53 ||
[Page 4 ]
BRP001.054.1/ puruṣaṁ taṁ manuṁ vidyāt tasya manvantaraṁ smṛtam |
BRP001.054.2/ dvitīyaṁ mānasasyaitan manor antaram ucyate || 54 ||
BRP001.055.1/ sa vairājaḥ prajāsargaṁ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ |
BRP001.055.2/ nārāyaṇavisargasya prajās tasyāpy ayonijāḥ || 55 ||
BRP001.056.1/ āyuṣmān kīrtimān puṇyaprajāvāṁś ca bhaven naraḥ |
BRP001.056.2/ ādisargaṁ viditvemaṁ yatheṣṭāṁ cāpnuyād gatim || 56 ||

2. Chapter 2 :: Descendants of Manu Svāyambhuva; creation by Dakṣa

[Note: [ SS 2-4]

BRP002.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP002.001.1/ sa sṛṣṭvā tu prajās tv evam āpavo vai prajāpatiḥ |
BRP002.001.2/ lebhe vai puruṣaḥ patnīṁ śatarūpām ayonijām || 1 ||
BRP002.002.1/ āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ |
BRP002.002.2/ dharmeṇaiva muniśreṣṭhāḥ śatarūpā vyajāyata || 2 ||
BRP002.003.1/ sā tu varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
BRP002.003.2/ bhartāraṁ dīptatapasaṁ puruṣaṁ pratyapadyata || 3 ||
BRP002.004.1/ sa vai svāyambhuvo viprāḥ puruṣo manur ucyate |
BRP002.004.2/ tasyaikasaptatiyugaṁ manvantaram ihocyate || 4 ||
BRP002.005.1/ vairājāt puruṣād vīraṁ śatarūpā vyajāyata |
BRP002.005.2/ priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata || 5 ||
BRP002.006.1/ kāmyā nāma sutā śreṣṭhā kardamasya prajāpateḥ |
BRP002.006.2/ kāmyāputrās tu catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ || 6 ||
BRP002.007.1/ uttānapādaṁ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ |
BRP002.007.2/ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān || 7 ||
BRP002.008.1/ dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā |
BRP002.008.2/ utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā || 8 ||
BRP002.009.1/ dhruvaṁ ca kīrtimantaṁ ca āyuṣmantaṁ vasuṁ tathā |
BRP002.009.2/ uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṁ prajāpatiḥ || 9 ||
BRP002.010.1/ dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bho dvijāḥ |
BRP002.010.2/ tapas tepe mahābhāgaḥ prārthayan sumahad yaśaḥ || 10 ||
BRP002.011.1/ tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṁ prabhuḥ |
BRP002.011.2/ acalaṁ caiva purataḥ saptarṣīṇāṁ prajāpatiḥ || 11 ||
BRP002.012.1/ tasyābhimānam ṛddhiṁ ca mahimānaṁ nirīkṣya ca |
BRP002.012.2/ devāsurāṇām ācāryaḥ ślokaṁ prāg uśanā jagau || 12 ||
BRP002.013.1/ aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho 'dbhutam |
BRP002.013.2/ yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṁ saptarṣayaḥ sthitāḥ || 13 ||
BRP002.014.1/ tasmāc chliṣṭiṁ ca bhavyaṁ ca dhruvāc chambhur vyajāyata |
BRP002.014.2/ śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān || 14 ||
[Page 5 ]
BRP002.015.1/ ripuṁ ripuñjayaṁ vīraṁ vṛkalaṁ vṛkatejasam |
BRP002.015.2/ ripor ādhatta bṛhatī cakṣuṣaṁ sarvatejasam || 15 ||
BRP002.016.1/ ajījanat puṣkariṇyāṁ vairiṇyāṁ cākṣuṣaṁ manum |
BRP002.016.2/ prajāpater ātmajāyāṁ vīraṇyasya mahātmanaḥ || 16 ||
BRP002.017.1/ manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP002.017.2/ kanyāyāṁ muniśārdūlā vairājasya prajāpateḥ || 17 ||
BRP002.018.1/ kutsaḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāk kaviḥ |
BRP002.018.2/ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava || 18 ||
BRP002.019.1/ abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP002.019.2/ puror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān || 19 ||
BRP002.020.1/ aṅgaṁ sumanasaṁ svātiṁ kratum aṅgirasaṁ mayam |
BRP002.020.2/ aṅgāt sunīthāpatyaṁ vai veṇam ekaṁ vyajāyata || 20 ||
BRP002.021.1/ apacāreṇa veṇasya prakopaḥ sumahān abhūt |
BRP002.021.2/ prajārtham ṛṣayo yasya mamanthur dakṣiṇaṁ karam || 21 ||
BRP002.022.1/ veṇasya mathite pāṇau sambabhūva mahān nṛpaḥ |
BRP002.022.2/ taṁ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ || 22 ||
BRP002.023.1/ kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat |
BRP002.023.2/ sa dhanvī kavacī jāto jvalajjvalanasannibhaḥ || 23 ||
BRP002.024.1/ pṛthur vaiṇyas tathā cemāṁ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ |
BRP002.024.2/ rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhāpatiḥ || 24 ||
BRP002.025.1/ tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau |
BRP002.025.2/ teneyaṁ gaur muniśreṣṭhā dugdhā sasyāni bhūbhṛtā || 25 ||
BRP002.026.1/ prajānāṁ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha |
BRP002.026.2/ pitṛbhir dānavaiś caiva gandharvair apsarogaṇaiḥ || 26 ||
BRP002.027.1/ sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā |
BRP002.027.2/ teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā || 27 ||
BRP002.028.1/ prādād yathepsitaṁ kṣīraṁ tena prāṇān adhārayan |
BRP002.028.2/ pṛthos tu putrau dharmajñau yajñānte 'ntardhipātinau || 28 ||
BRP002.029.1/ śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata |
BRP002.029.2/ havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān || 29 ||
BRP002.030.1/ prācīnabarhiṣaṁ śukraṁ gayaṁ kṛṣṇaṁ vrajājinau |
BRP002.030.2/ prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ || 30 ||
BRP002.031.1/ havirdhānān muniśreṣṭhā yena saṁvardhitāḥ prajāḥ |
BRP002.031.2/ prācīnabarhir bhagavān pṛthivītalacāriṇīḥ || 31 ||
[Page 6 ]
BRP002.032.1/ samudratanayāyāṁ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ |
BRP002.032.2/ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṁ prajāpatiḥ || 32 ||
BRP002.033.1/ savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ |
BRP002.033.2/ sarvān pracetaso nāma dhanurvedasya pāragān || 33 ||
BRP002.034.1/ apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ |
BRP002.034.2/ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ || 34 ||
BRP002.035.1/ tapaś caratsu pṛthivīṁ pracetaḥsu mahīruhāḥ |
BRP002.035.2/ arakṣamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ || 35 ||
BRP002.036.1/ nāśakan māruto vātuṁ vṛtaṁ kham abhavad drumaiḥ |
BRP002.036.2/ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṁ prajāḥ || 36 ||
BRP002.037.1/ tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ |
BRP002.037.2/ mukhebhyo vāyum agniṁ ca sasṛjur jātamanyavaḥ || 37 ||
BRP002.038.1/ unmūlān atha vṛkṣāṁs tu kṛtvā vāyur aśoṣayat |
BRP002.038.2/ tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ || 38 ||
BRP002.039.1/ drumakṣayam atho buddhvā kiñcic chiṣṭeṣu śākhiṣu |
BRP002.039.2/ upagamyābravīd etāṁs tadā somaḥ prajāpatīn || 39 ||
BRP002.040.1/ kopaṁ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ |
BRP002.040.2/ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau || 40 ||
BRP002.041.1/ ratnabhūtā ca kanyeyaṁ vṛkṣāṇāṁ varavarṇinī |
BRP002.041.2/ bhaviṣyaṁ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā || 41 ||
BRP002.042.1/ māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā |
BRP002.042.2/ bhāryā vo 'stu mahābhāgāḥ somavaṁśavivardhinī || 42 ||
BRP002.043.1/ yuṣmākaṁ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ |
BRP002.043.2/ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ || 43 ||
BRP002.044.1/ sa imāṁ dagdhabhūyiṣṭhāṁ yuṣmattejomayena vai |
BRP002.044.2/ agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṁvardhayiṣyati || 44 ||
BRP002.045.1/ tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ |
BRP002.045.2/ saṁhṛtya kopaṁ vṛkṣebhyaḥ patnīṁ dharmeṇa māriṣām || 45 ||
BRP002.046.1/ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṁ prajāpatiḥ |
BRP002.046.2/ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṁśena bho dvijāḥ || 46 ||
BRP002.047.1/ acarāṁś ca carāṁś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ |
BRP002.047.2/ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścād asṛjata striyaḥ || 47 ||
BRP002.048.1/ dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
BRP002.048.2/ śiṣṭāḥ somāya rājñe ca nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ || 48 ||
BRP002.049.1/ tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ |
BRP002.049.2/ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ || 49 ||
BRP002.050.1/ tataḥ prabhṛti viprendrāḥ prajā maithunasambhavāḥ |
BRP002.050.2/ saṅkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṁ procyate prajā || 50 ||
[Page 7 ]

BRP002.051.0/ munaya ūcuḥ:

BRP002.051.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP002.051.2/ sambhavas tu śruto 'smābhir dakṣasya ca mahātmanaḥ || 51 ||
BRP002.052.1/ aṅguṣṭhād brahmaṇo jajñe dakṣaḥ kila śubhavrataḥ |
BRP002.052.2/ vāmāṅguṣṭhāt tathā caivaṁ tasya patnī vyajāyata || 52 ||
BRP002.053.1/ kathaṁ prācetasatvaṁ sa punar lebhe mahātapāḥ |
BRP002.053.2/ etaṁ naḥ saṁśayaṁ sūta vyākhyātuṁ tvam ihārhasi |
BRP002.053.3/ dauhitraś caiva somasya kathaṁ śvaśuratāṁ gataḥ || 53 ||

BRP002.054.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP002.054.1/ utpattiś ca nirodhaś ca nityaṁ bhūteṣu bho dvijāḥ |
BRP002.054.2/ ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ || 54 ||
BRP002.055.1/ yuge yuge bhavanty ete punar dakṣādayo nṛpāḥ |
BRP002.055.2/ punaś caiva nirudhyante vidvāṁs tatra na muhyati || 55 ||
BRP002.056.1/ jyaiṣṭhyaṁ kāniṣṭham apy eṣāṁ pūrvaṁ nāsīd dvijottamāḥ |
BRP002.056.2/ tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam || 56 ||
BRP002.057.1/ imāṁ visṛṣṭiṁ dakṣasya yo vidyāt sacarācarām |
BRP002.057.2/ prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate || 57 ||

3. Chapter 3 :: Creation of beings; descendants of Dakṣa

[Note: [ SS 4-8]

BRP003.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP003.001.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP003.001.2/ utpattiṁ vistareṇaiva lomaharṣaṇa kīrtaya || 1 ||

BRP003.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP003.002.1/ prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṁ dakṣaḥ svayambhuvā |
BRP003.002.2/ yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇuta bho dvijāḥ || 2 ||
BRP003.003.1/ mānasāny eva bhūtāni pūrvam evāsṛjat prabhuḥ |
BRP003.003.2/ ṛṣīn devān sagandharvān asurān yakṣarākṣasān || 3 ||
BRP003.004.1/ yadāsya mānasī viprā na vyavardhata vai prajā |
BRP003.004.2/ tadā sañcintya dharmātmā prajāhetoḥ prajāpatiḥ || 4 ||
BRP003.005.1/ sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ |
BRP003.005.2/ asiknīm āvahat patnīṁ vīraṇasya prajāpateḥ || 5 ||
BRP003.006.1/ sutāṁ sutapasā yuktāṁ mahatīṁ lokadhāriṇīm |
BRP003.006.2/ atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṁ pañca vīryavān || 6 ||
BRP003.007.1/ asiknyāṁ janayām āsa dakṣa eva prajāpatiḥ |
BRP003.007.2/ tāṁs tu dṛṣṭvā mahābhāgān saṁvivardhayiṣūn prajāḥ || 7 ||
[Page 8 ]
BRP003.008.1/ devarṣiḥ priyasaṁvādo nāradaḥ prābravīd idam |
BRP003.008.2/ nāśāya vacanaṁ teṣāṁ śāpāyaivātmanas tathā || 8 ||
BRP003.009.1/ yaṁ kaśyapaḥ sutavaraṁ parameṣṭhī vyajījanat |
BRP003.009.2/ dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayān muniḥ || 9 ||
BRP003.010.1/ pūrvaṁ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ |
BRP003.010.2/ asiknyām atha vairaṇyāṁ bhūyo devarṣisattamaḥ || 10 ||
BRP003.011.1/ taṁ bhūyo janayām āsa piteva munipuṅgavam |
BRP003.011.2/ tena dakṣasya vai putrā haryaśvā iti viśrutāḥ || 11 ||
BRP003.012.1/ nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṁśayaḥ |
BRP003.012.2/ tasyodyatas tadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ || 12 ||
BRP003.013.1/ brahmarṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā |
BRP003.013.2/ tato 'bhisandhiś cakre vai dakṣasya parameṣṭhinā || 13 ||
BRP003.014.1/ kanyāyāṁ nārado mahyaṁ tava putro bhaved iti |
BRP003.014.2/ tato dakṣaḥ sutāṁ prādāt priyāṁ vai parameṣṭhine |
BRP003.014.3/ sa tasyāṁ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ || 14 ||

BRP003.015.0/ munaya ūcuḥ:

BRP003.015.1/ kathaṁ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣiṇā |
BRP003.015.2/ prajāpateḥ sūtavarya śrotum icchāma tattvataḥ || 15 ||

BRP003.016.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP003.016.1/ dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ |
BRP003.016.2/ samāgatā mahāvīryā nāradas tān uvāca ha || 16 ||

BRP003.017.0/ nārada uvāca:

BRP003.017.1/ bāliśā bata yūyaṁ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ |
BRP003.017.2/ pramāṇaṁ sraṣṭukāmā vai prajāḥ prācetasātmajāḥ || 17 ||
BRP003.018.1/ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṁ sṛjatha vai prajāḥ |
BRP003.018.2/ te tu tadvacanaṁ śrutvā prayātāḥ sarvato diśaḥ || 18 ||
BRP003.019.1/ adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ |
BRP003.019.2/ haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ || 19 ||
BRP003.020.1/ vairaṇyām atha putrāṇāṁ sahasram asṛjat prabhuḥ |
BRP003.020.2/ vivardhayiṣavas te tu śabalāśvās tathā prajāḥ || 20 ||
BRP003.021.1/ pūrvoktaṁ vacanaṁ te tu nāradena pracoditāḥ |
BRP003.021.2/ anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ || 21 ||
BRP003.022.1/ bhrātṝṇāṁ padavīṁ jñātuṁ gantavyaṁ nātra saṁśayaḥ |
BRP003.022.2/ jñātvā pramāṇaṁ pṛthvyāś ca sukhaṁ srakṣyāmahe prajāḥ || 22 ||
BRP003.023.1/ te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam |
BRP003.023.2/ adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ || 23 ||
BRP003.024.1/ tadā prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvijāḥ |
BRP003.024.2/ prayāto naśyati kṣipraṁ tan na kāryaṁ vipaścitā || 24 ||
BRP003.025.1/ tāṁś caiva naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ |
BRP003.025.2/ ṣaṣṭiṁ tato 'sṛjat kanyā vairaṇyām iti naḥ śrutam || 25 ||
[Page 9 ]
BRP003.026.1/ tās tadā pratijagrāha bhāryārthaṁ kaśyapaḥ prabhuḥ |
BRP003.026.2/ somo dharmaś ca bho viprās tathaivānye maharṣayaḥ || 26 ||
BRP003.027.1/ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
BRP003.027.2/ saptaviṁśati somāya catasro 'riṣṭanemine || 27 ||
BRP003.028.1/ dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā |
BRP003.028.2/ dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṁ nāmāni me śṛṇu || 28 ||
BRP003.029.1/ arundhatī vasur yāmī lambā bhānur marutvatī |
BRP003.029.2/ saṅkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bho dvijāḥ || 29 ||
BRP003.030.1/ dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni bodhata |
BRP003.030.2/ viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata || 30 ||
BRP003.031.1/ marutvatyāṁ marutvanto vasos tu vasavaḥ sutāḥ |
BRP003.031.2/ bhānos tu bhānavaḥ putrā muhūrtās tu muhūrtajāḥ || 31 ||
BRP003.032.1/ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca yāmijā |
BRP003.032.2/ pṛthivī viṣayaṁ sarvam arundhatyāṁ vyajāyata || 32 ||
BRP003.033.1/ saṅkalpāyās tu viśvātmā jajñe saṅkalpa eva hi |
BRP003.033.2/ nāgavīthyāṁ ca yāminyāṁ vṛṣalaś ca vyajāyata || 33 ||
BRP003.034.1/ parā yāḥ somapatnīś ca dakṣaḥ prācetaso dadau |
BRP003.034.2/ sarvā nakṣatranāmnyas tā jyotiṣe parikīrtitāḥ || 34 ||
BRP003.035.1/ ye tv anye khyātimanto vai devā jyotiṣpurogamāḥ |
BRP003.035.2/ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṁ vakṣyāmi vistaram || 35 ||
BRP003.036.1/ āpo dhruvaś ca somaś ca dhavaś caivānilo 'nalaḥ |
BRP003.036.2/ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ || 36 ||
BRP003.037.1/ āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto munis tathā |
BRP003.037.2/ dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ || 37 ||
BRP003.038.1/ somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate |
BRP003.038.2/ dhavasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā |
BRP003.038.3/ manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā || 38 ||
BRP003.039.1/ anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ |
BRP003.039.2/ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya ca || 39 ||
BRP003.040.1/ agniputraḥ kumāras tu śarastambe śriyā vṛtaḥ |
BRP003.040.2/ tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajaḥ || 40 ||
BRP003.041.1/ apatyaṁ kṛttikānāṁ tu kārttikeya iti smṛtaḥ |
BRP003.041.2/ pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṁ nāmnātha devalam || 41 ||
BRP003.042.1/ dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau |
BRP003.042.2/ bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmavādinī || 42 ||
BRP003.043.1/ yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicacāra ha |
BRP003.043.2/ prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnām aṣṭamasya tu || 43 ||
[Page 10 ]
BRP003.044.1/ viśvakarmā mahābhāgo yasyāṁ jajñe prajāpatiḥ |
BRP003.044.2/ kartā śilpasahasrāṇāṁ tridaśānāṁ ca vārdhakiḥ || 44 ||
BRP003.045.1/ bhūṣaṇānāṁ ca sarveṣāṁ kartā śilpavatāṁ varaḥ |
BRP003.045.2/ yaḥ sarveṣāṁ vimānāni daivatānāṁ cakāra ha || 45 ||
BRP003.046.1/ mānuṣāś copajīvanti yasya śilpaṁ mahātmanaḥ |
BRP003.046.2/ surabhī kaśyapād rudrān ekādaśa vinirmame || 46 ||
BRP003.047.1/ mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī |
BRP003.047.2/ ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān || 47 ||
BRP003.048.1/ haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ |
BRP003.048.2/ vṛṣākapiś ca śambhuś ca kapardī raivatas tathā || 48 ||
BRP003.049.1/ mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca dvijottamāḥ |
BRP003.049.2/ ekādaśaite vikhyātā rudrās tribhuvaneśvarāḥ || 49 ||
BRP003.050.1/ śataṁ tv evaṁ samākhyātaṁ rudrāṇām amitaujasām |
BRP003.050.2/ purāṇe muniśārdūlā yair vyāptaṁ sacarācaram || 50 ||
BRP003.051.1/ dārāñ śṛṇudhvaṁ viprendrāḥ kaśyapasya prajāpateḥ |
BRP003.051.2/ aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā khasā || 51 ||
BRP003.052.1/ surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā |
BRP003.052.2/ kadrur muniś ca bho viprās tāsv apatyāni bodhata || 52 ||
BRP003.053.1/ pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ |
BRP003.053.2/ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare || 53 ||
BRP003.054.1/ upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP003.054.2/ hitārthaṁ sarvalokānāṁ samāgamya parasparam || 54 ||
BRP003.055.1/ āgacchata drutaṁ devā aditiṁ sampraviśya vai |
BRP003.055.2/ manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaviṣyati || 55 ||

BRP003.056.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP003.056.1/ evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP003.056.2/ mārīcāt kaśyapāj jātās tv adityā dakṣakanyayā || 56 ||
BRP003.057.1/ tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi |
BRP003.057.2/ aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca || 57 ||
BRP003.058.1/ vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca |
BRP003.058.2/ aṁśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ || 58 ||
BRP003.059.1/ saptaviṁśati yāḥ proktāḥ somapatnyo mahāvratāḥ |
BRP003.059.2/ tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasaḥ || 59 ||
BRP003.060.1/ ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa |
BRP003.060.2/ bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ || 60 ||
BRP003.061.1/ cākṣuṣasyāntare pūrve ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ |
BRP003.061.2/ kṛśāśvasya ca devarṣer devapraharaṇāḥ smṛtāḥ || 61 ||
BRP003.062.1/ ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi |
BRP003.062.2/ sarve devagaṇāś cātra trayastriṁśat tu kāmajāḥ || 62 ||
[Page 11 ]
BRP003.063.1/ teṣām api ca bho viprā nirodhotpattir ucyate |
BRP003.063.2/ yathā sūryasya gagana udayāstamayāv iha || 63 ||
BRP003.064.1/ evaṁ devanikāyās te sambhavanti yuge yuge |
BRP003.064.2/ dityāḥ putradvayaṁ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam || 64 ||
BRP003.065.1/ hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca vīryavān |
BRP003.065.2/ siṁhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ || 65 ||
BRP003.066.1/ saiṁhikeyā iti khyātā yasyāḥ putrā mahābalāḥ |
BRP003.066.2/ hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ || 66 ||
BRP003.067.1/ hrādaś ca anuhrādaś ca prahrādaś caiva vīryavān |
BRP003.067.2/ saṁhrādaś ca caturtho 'bhūd dhrādaputro hradas tathā || 67 ||
BRP003.068.1/ hradasya putrau dvau vīrau śivaḥ kālas tathaiva ca |
BRP003.068.2/ virocanaś ca prāhrādir balir jajñe virocanāt || 68 ||
BRP003.069.1/ baleḥ putraśatam āsīd bāṇajyeṣṭhaṁ tapodhanāḥ |
BRP003.069.2/ dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca candramāś candratāpanaḥ || 69 ||
BRP003.070.1/ kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣir ity evamādayaḥ |
BRP003.070.2/ bāṇas teṣām atibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ || 70 ||
BRP003.071.1/ purā kalpe tu bāṇena prasādyomāpatiṁ prabhum |
BRP003.071.2/ pārśvato vihariṣyāmi ity evaṁ yācito varaḥ || 71 ||
BRP003.072.1/ hiraṇyākṣasutāś caiva vidvāṁsaś ca mahābalāḥ |
BRP003.072.2/ bharbharaḥ śakuniś caiva bhūtasantāpanas tathā || 72 ||
BRP003.073.1/ mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca |
BRP003.073.2/ abhavan danuputrāś ca śataṁ tīvraparākramāḥ || 73 ||
BRP003.074.1/ tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena bravīmi tān |
BRP003.074.2/ dvimūrdhā śaṅkukarṇaś ca tathā hayaśirā vibhuḥ || 74 ||
BRP003.075.1/ ayomukhaḥ śambaraś ca kapilo vāmanas tathā |
BRP003.075.2/ mārīcir maghavāṁś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā || 75 ||
BRP003.076.1/ vikṣobhaṇaś ca ketuś ca ketuvīryaśatahradau |
BRP003.076.2/ indrajit sarvajic caiva vajranābhas tathaiva ca || 76 ||
BRP003.077.1/ ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ |
BRP003.077.2/ vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirāḥ || 77 ||
BRP003.078.1/ svarbhānur vṛṣaparvā ca vipracittiś ca vīryavān |
BRP003.078.2/ sarva ete danoḥ putrāḥ kaśyapād abhijajñire || 78 ||
BRP003.079.1/ vipracittipradhānās te dānavāḥ sumahābalāḥ |
BRP003.079.2/ eteṣāṁ putrapautraṁ tu na tac chakyaṁ dvijottamāḥ || 79 ||
BRP003.080.1/ prasaṅkhyātuṁ bahutvāc ca putrapautram anantakam |
BRP003.080.2/ svarbhānos tu prabhā kanyā pulomnas tu śacī sutā || 80 ||
BRP003.081.1/ upadīptir hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
BRP003.081.2/ pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe || 81 ||
[Page 12 ]
BRP003.082.1/ bahvapatye mahāpatye marīces tu parigrahaḥ |
BRP003.082.2/ tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭir dānavanandanāḥ || 82 ||
BRP003.083.1/ caturdaśaśatān anyān hiraṇyapuravāsinaḥ |
BRP003.083.2/ marīcir janayām āsa mahatā tapasānvitaḥ || 83 ||
BRP003.084.1/ paulomāḥ kālakeyāś ca dānavās te mahābalāḥ |
BRP003.084.2/ avadhyā devatānāṁ hi hiraṇyapuravāsinaḥ || 84 ||
BRP003.085.1/ pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā |
BRP003.085.2/ tato 'pare mahāvīryā dānavās tv atidāruṇāḥ || 85 ||
BRP003.086.1/ siṁhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā |
BRP003.086.2/ daityadānavasaṁyogāj jātās tīvraparākramāḥ || 86 ||
BRP003.087.1/ saiṁhikeyā iti khyātās trayodaśa mahābalāḥ |
BRP003.087.2/ vaṁśyaḥ śalyaś ca balinau nalaś caiva tathā balaḥ || 87 ||
BRP003.088.1/ vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā |
BRP003.088.2/ añjiko narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca || 88 ||
BRP003.089.1/ saramānas tathā caiva svarakalpaś ca vīryavān |
BRP003.089.2/ ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danor vaṁśavivardhanāḥ || 89 ||
BRP003.090.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP003.090.2/ saṁhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule || 90 ||
BRP003.091.1/ samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ |
BRP003.091.2/ tisraḥ koṭyaḥ sutās teṣāṁ maṇivatyāṁ nivāsinaḥ || 91 ||
BRP003.092.1/ avadhyās te 'pi devānām arjunena nipātitāḥ |
BRP003.092.2/ ṣaṭ sutāḥ sumahābhāgās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ || 92 ||
BRP003.093.1/ krauñcī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrikā |
BRP003.093.2/ krauñcī tu janayām āsa ulūkapratyulūkakān || 93 ||
BRP003.094.1/ śyenī śyenāṁs tathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṁś ca gṛdhry api |
BRP003.094.2/ śucir audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu dvijottamāḥ || 94 ||
BRP003.095.1/ aśvān uṣṭrān gardabhāṁś ca tāmrāvaṁśaḥ prakīrtitaḥ |
BRP003.095.2/ vinatāyās tu dvau putrau vikhyātau garuḍāruṇau || 95 ||
BRP003.096.1/ garuḍaḥ patatāṁ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā |
BRP003.096.2/ surasāyāḥ sahasraṁ tu sarpāṇām amitaujasām || 96 ||
BRP003.097.1/ anekaśirasāṁ viprāḥ khacarāṇāṁ mahātmanām |
BRP003.097.2/ kādraveyās tu balinaḥ sahasram amitaujasaḥ || 97 ||
BRP003.098.1/ suparṇavaśagā nāgā jajñire naikamastakāḥ |
BRP003.098.2/ yeṣāṁ pradhānāḥ satataṁ śeṣavāsukitakṣakāḥ || 98 ||
[Page 13 ]
BRP003.099.1/ airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau |
BRP003.099.2/ elāpattraś ca śaṅkhaś ca karkoṭakadhanañjayau || 99 ||
BRP003.100.1/ mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau |
BRP003.100.2/ kuharaḥ puṣpadaṁṣṭraś ca durmukhaḥ sumukhas tathā || 100 ||
BRP003.101.1/ śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca kapilo vāmanas tathā |
BRP003.101.2/ nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇir ity evamādayaḥ || 101 ||
BRP003.102.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP003.102.2/ caturdaśasahasrāṇi krūrāṇām anilāśinām || 102 ||
BRP003.103.1/ gaṇaṁ krodhavaṁśaṁ viprās tasya sarve ca daṁṣṭriṇaḥ |
BRP003.103.2/ sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjāś ca dharāyāḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 103 ||
BRP003.104.1/ gās tu vai janayām āsa surabhir mahiṣīs tathā |
BRP003.104.2/ irā vṛkṣalatā vallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ || 104 ||
BRP003.105.1/ khasā tu yakṣarakṣāṁsi munir apsarasas tathā |
BRP003.105.2/ ariṣṭā tu mahāsiddhā gandharvān amitaujasaḥ || 105 ||
BRP003.106.1/ ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ |
BRP003.106.2/ yeṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ || 106 ||
BRP003.107.1/ eṣa manvantare viprāḥ sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ |
BRP003.107.2/ vaivasvate 'timahati vāruṇe vitate kratau || 107 ||
BRP003.108.1/ juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate |
BRP003.108.2/ pūrvaṁ yatra samutpannān brahmarṣīn sapta mānasān || 108 ||
BRP003.109.1/ putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ |
BRP003.109.2/ tato virodhe devānāṁ dānavānāṁ ca bho dvijāḥ || 109 ||
BRP003.110.1/ ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam |
BRP003.110.2/ kaśyapas tu prasannātmā samyag ārādhitas tayā || 110 ||
BRP003.111.1/ vareṇa cchandayām āsa sā ca vavre varaṁ tadā |
BRP003.111.2/ putram indravadhārthāya samartham amitaujasam || 111 ||
BRP003.112.1/ sa ca tasmai varaṁ prādāt prārthitaḥ sumahātapāḥ |
BRP003.112.2/ dattvā ca varam atyugro mārīcaḥ samabhāṣata || 112 ||
BRP003.113.1/ indraṁ putro nihantā te garbhaṁ vai śaradāṁ śatam |
BRP003.113.2/ yadi dhārayase śaucatatparā vratam āsthitā || 113 ||
BRP003.114.1/ tathety abhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ |
BRP003.114.2/ dhārayām āsa garbhaṁ tu śuciḥ sā munisattamāḥ || 114 ||
BRP003.115.1/ tato 'bhyupāgamad dityāṁ garbham ādhāya kaśyapaḥ |
BRP003.115.2/ rodhayan vai gaṇaṁ śreṣṭhaṁ devānām amitaujasam || 115 ||
BRP003.116.1/ tejaḥ saṁhṛtya durdharṣam avadhyam amarair api |
BRP003.116.2/ jagāma parvatāyaiva tapase saṁśitavratā || 116 ||
BRP003.117.1/ tasyāś caivāntaraprepsur abhavat pākaśāsanaḥ |
BRP003.117.2/ jāte varṣaśate cāsyā dadarśāntaram acyutaḥ || 117 ||
[Page 14 ]
BRP003.118.1/ akṛtvā pādayoḥ śaucaṁ ditiḥ śayanam āviśat |
BRP003.118.2/ nidrāṁ cāhārayām āsa tasyāṁ kukṣiṁ praviśya saḥ || 118 ||
BRP003.119.1/ vajrapāṇis tato garbhaṁ saptadhā taṁ nyakṛntayat |
BRP003.119.2/ sa pāṭyamāno garbho 'tha vajreṇa praruroda ha || 119 ||
BRP003.120.1/ mā rodīr iti taṁ śakraḥ punaḥ punar athābravīt |
BRP003.120.2/ so 'bhavat saptadhā garbhas tam indro ruṣitaḥ punaḥ || 120 ||
BRP003.121.1/ ekaikaṁ saptadhā cakre vajreṇaivārikarṣaṇaḥ |
BRP003.121.2/ maruto nāma te devā babhūvur dvijasattamāḥ || 121 ||
BRP003.122.1/ yathoktaṁ vai maghavatā tathaiva maruto 'bhavan |
BRP003.122.2/ devāś caikonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ || 122 ||
BRP003.123.1/ teṣām evaṁ pravṛttānāṁ bhūtānāṁ dvijasattamāḥ |
BRP003.123.2/ rocayan vai gaṇaśreṣṭhān devānām amitaujasām || 123 ||
BRP003.124.1/ nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn |
BRP003.124.2/ kramaśas tāni rājyāni pṛthupūrvāṇi bho dvijāḥ || 124 ||
BRP003.125.1/ sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ |
BRP003.125.2/ parjanyas tapano 'nantas tasya sarvam idaṁ jagat || 125 ||
BRP003.126.1/ bhūtasargam imaṁ samyag jānato dvijasattamāḥ |
BRP003.126.2/ nāvṛttibhayam astīha paralokabhayaṁ kutaḥ || 126 ||

4. Chapter 4 :: Distribution of sovereignties; Pṛthu-episode

[Note: [ SS 8-11]

BRP004.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP004.001.1/ abhiṣicyādhirājendraṁ pṛthuṁ vaiṇyaṁ pitāmahaḥ |
BRP004.001.2/ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame || 1 ||
BRP004.002.1/ dvijānāṁ vīrudhāṁ caiva nakṣatragrahayos tathā |
BRP004.002.2/ yajñānāṁ tapasāṁ caiva somaṁ rājye 'bhyaṣecayat || 2 ||
BRP004.003.1/ apāṁ tu varuṇaṁ rājye rājñāṁ vaiśravaṇaṁ patim |
BRP004.003.2/ ādityānāṁ tathā viṣṇuṁ vasūnām atha pāvakam || 3 ||
BRP004.004.1/ prajāpatīnāṁ dakṣaṁ tu marutām atha vāsavam |
BRP004.004.2/ daityānāṁ dānavānāṁ vai prahrādam amitaujasam || 4 ||
BRP004.005.1/ vaivasvataṁ pitṝṇāṁ ca yamaṁ rājye 'bhyaṣecayat |
BRP004.005.2/ yakṣāṇāṁ rākṣasānāṁ ca pārthivānāṁ tathaiva ca || 5 ||
BRP004.006.1/ sarvabhūtapiśācānāṁ girīśaṁ śūlapāṇinam |
BRP004.006.2/ śailānāṁ himavantaṁ ca nadīnām atha sāgaram || 6 ||
BRP004.007.1/ gandharvāṇām adhipatiṁ cakre citrarathaṁ prabhum |
BRP004.007.2/ nāgānāṁ vāsukiṁ cakre sarpāṇām atha takṣakam || 7 ||
BRP004.008.1/ vāraṇānāṁ tu rājānam airāvatam athādiśat |
BRP004.008.2/ uccaiḥśravasam aśvānāṁ garuḍaṁ caiva pakṣiṇām || 8 ||
[Page 15 ]
BRP004.009.1/ mṛgāṇām atha śārdūlaṁ govṛṣaṁ tu gavāṁ patim |
BRP004.009.2/ vanaspatīnāṁ rājānaṁ plakṣam evābhyaṣecayat || 9 ||
BRP004.010.1/ evaṁ vibhajya rājyāni krameṇaiva pitāmahaḥ |
BRP004.010.2/ diśāṁ pālān atha tataḥ sthāpayām āsa sa prabhuḥ || 10 ||
BRP004.011.1/ pūrvasyāṁ diśi putraṁ tu vairājasya prajāpateḥ |
BRP004.011.2/ diśaḥ pālaṁ sudhanvānaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 11 ||
BRP004.012.1/ dakṣiṇasyāṁ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ |
BRP004.012.2/ putraṁ śaṅkhapadaṁ nāma rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 12 ||
BRP004.013.1/ paścimasyāṁ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam |
BRP004.013.2/ ketumantaṁ mahātmānaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 13 ||
BRP004.014.1/ tathā hiraṇyaromāṇaṁ parjanyasya prajāpateḥ |
BRP004.014.2/ udīcyāṁ diśi durdharṣaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat || 14 ||
BRP004.015.1/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP004.015.2/ yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate || 15 ||
BRP004.016.1/ rājasūyābhiṣiktas tu pṛthur etair narādhipaiḥ |
BRP004.016.2/ vedadṛṣṭena vidhinā rājā rājye narādhipaḥ || 16 ||
BRP004.017.1/ tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi |
BRP004.017.2/ vaivasvatāya manave pṛthivyāṁ rājyam ādiśat || 17 ||
BRP004.018.1/ tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha |
BRP004.018.2/ bhavatāṁ cānukūlyāya yadi śrotum ihecchatha |
BRP004.018.3/ mahad etad adhiṣṭhānaṁ purāṇe tad adhiṣṭhitam || 18 ||

BRP004.019.0/ munaya ūcuḥ:

BRP004.019.1/ vistareṇa pṛthor janma lomaharṣaṇa kīrtaya |
BRP004.019.2/ yathā mahātmanā tena dugdhā veyaṁ vasundharā || 19 ||
BRP004.020.1/ yathā vāpi nṛbhir dugdhā yathā devair maharṣibhiḥ |
BRP004.020.2/ yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ || 20 ||
BRP004.021.1/ yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ |
BRP004.021.2/ rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasundharā || 21 ||
BRP004.022.1/ teṣāṁ pātraviśeṣāṁś ca vaktum arhasi suvrata |
BRP004.022.2/ vatsakṣīraviśeṣāṁś ca dogdhāraṁ cānupūrvaśaḥ || 22 ||
BRP004.023.1/ yasmāc ca kāraṇāt pāṇir veṇasya mathitaḥ purā |
BRP004.023.2/ kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṁ tac ca kīrtaya || 23 ||

BRP004.024.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP004.024.1/ śṛṇudhvaṁ kīrtayiṣyāmi pṛthor vaiṇyasya vistaram |
BRP004.024.2/ ekāgrāḥ prayatāś caiva puṇyārthaṁ vai dvijarṣabhāḥ || 24 ||
BRP004.025.1/ nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya ca |
BRP004.025.2/ kīrtayeyam idaṁ viprāḥ kṛtaghnāyāhitāya ca || 25 ||
BRP004.026.1/ svargyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ dhanyaṁ vedaiś ca sammitam |
BRP004.026.2/ rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṁ śṛṇudhvaṁ vai yathātatham || 26 ||
[Page 16 ]
BRP004.027.1/ yaś cemaṁ kīrtayen nityaṁ pṛthor vaiṇyasya vistaram |
BRP004.027.2/ brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam || 27 ||
BRP004.028.1/ āsīd dharmasya saṅgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ |
BRP004.028.2/ atrivaṁśe samutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ || 28 ||
BRP004.029.1/ tasya putro 'bhavad veṇo nātyarthaṁ dharmakovidaḥ |
BRP004.029.2/ jāto mṛtyusutāyāṁ vai sunīthāyāṁ prajāpatiḥ || 29 ||
BRP004.030.1/ sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ |
BRP004.030.2/ svadharmaṁ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmalobheṣv avartata || 30 ||
BRP004.031.1/ maryādāṁ bhedayām āsa dharmopetāṁ sa pārthivaḥ |
BRP004.031.2/ vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat || 31 ||
BRP004.032.1/ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau |
BRP004.032.2/ pravṛttaṁ na papuḥ somaṁ hutaṁ yajñeṣu devatāḥ || 32 ||
BRP004.033.1/ na yaṣṭavyaṁ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ |
BRP004.033.2/ āsīt pratijñā krūreyaṁ vināśe pratyupasthite || 33 ||
BRP004.034.1/ aham ijyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti bhṛgūdvaha |
BRP004.034.2/ mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api || 34 ||
BRP004.035.1/ tam atikrāntamaryādam ādadānam asāmpratam |
BRP004.035.2/ ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā || 35 ||
BRP004.036.1/ vayaṁ dīkṣāṁ pravekṣyāmaḥ saṁvatsaragaṇān bahūn |
BRP004.036.2/ adharmaṁ kuru mā veṇa eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 36 ||
BRP004.037.1/ nidhane 'treḥ prasūtas tvaṁ prajāpatir asaṁśayam |
BRP004.037.2/ prajāś ca pālayiṣye 'ham itīha samayaḥ kṛtaḥ || 37 ||
BRP004.038.1/ tāṁs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā |
BRP004.038.2/ veṇaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavit || 38 ||

BRP004.039.0/ veṇa uvāca:

BRP004.039.1/ sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṁ kasya vā mayā |
BRP004.039.2/ śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi || 39 ||
BRP004.040.1/ prabhavaṁ sarvabhūtānāṁ dharmāṇāṁ ca viśeṣataḥ |
BRP004.040.2/ sammūḍhā na vidur nūnaṁ bhavanto māṁ vicetasaḥ || 40 ||
BRP004.041.1/ icchan daheyaṁ pṛthivīṁ plāvayeyaṁ jalais tathā |
BRP004.041.2/ dyāṁ vai bhuvaṁ ca rundheyaṁ nātra kāryā vicāraṇā || 41 ||
BRP004.042.1/ yadā na śakyate mohād avalepāc ca pārthivaḥ |
BRP004.042.2/ apanetuṁ tadā veṇas tataḥ kruddhā maharṣayaḥ || 42 ||
BRP004.043.1/ taṁ nigṛhya mahātmāno visphurantaṁ mahābalam |
BRP004.043.2/ tato 'sya savyam ūruṁ te mamanthur jātamanyavaḥ || 43 ||
BRP004.044.1/ tasmin nimathyamāne vai rājña ūrau tu jajñivān |
BRP004.044.2/ hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś ceti babhūva ha || 44 ||
BRP004.045.1/ sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā tasthivān dvijasattamāḥ |
BRP004.045.2/ tam atrir vihvalaṁ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā || 45 ||
[Page 17 ]
BRP004.046.1/ niṣādavaṁśakartāsau babhūva vadatāṁ varāḥ |
BRP004.046.2/ dhīvarān asṛjac cāpi veṇakalmaṣasambhavān || 46 ||
BRP004.047.1/ ye cānye vindhyanilayās tathā parvatasaṁśrayāḥ |
BRP004.047.2/ adharmarucayo viprās te tu vai veṇakalmaṣāḥ || 47 ||
BRP004.048.1/ tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṁ veṇasya dakṣiṇam |
BRP004.048.2/ araṇīm iva saṁrabdhā mamanthur jātamanyavaḥ || 48 ||
BRP004.049.1/ pṛthus tasmāt samutpannaḥ karāj jvalanasannibhaḥ |
BRP004.049.2/ dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan || 49 ||
BRP004.050.1/ atha so 'jagavaṁ nāma dhanur gṛhya mahāravam |
BRP004.050.2/ śarāṁś ca divyān rakṣārthaṁ kavacaṁ ca mahāprabham || 50 ||
BRP004.051.1/ tasmiñ jāte 'tha bhūtāni samprahṛṣṭāni sarvaśaḥ |
BRP004.051.2/ samāpetur mahābhāgā veṇas tu tridivaṁ yayau || 51 ||
BRP004.052.1/ samutpannena bho viprāḥ satputreṇa mahātmanā |
BRP004.052.2/ trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāt tadā || 52 ||
BRP004.053.1/ taṁ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ |
BRP004.053.2/ toyāni cābhiṣekārthaṁ sarva evopatasthire || 53 ||
BRP004.054.1/ pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha |
BRP004.054.2/ sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ || 54 ||
BRP004.055.1/ samāgamya tadā vaiṇyam abhyaṣiñcan narādhipam |
BRP004.055.2/ mahatā rājarājena prajās tenānurañjitāḥ || 55 ||
BRP004.056.1/ so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ |
BRP004.056.2/ ādhirājye tadā rājñāṁ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān || 56 ||
BRP004.057.1/ pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ |
BRP004.057.2/ anurāgāt tatas tasya nāma rājābhyajāyata || 57 ||
BRP004.058.1/ āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ |
BRP004.058.2/ parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat || 58 ||
BRP004.059.1/ akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintanāt |
BRP004.059.2/ sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu || 59 ||
BRP004.060.1/ etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe |
BRP004.060.2/ sūtaḥ sūtyāṁ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ || 60 ||
BRP004.061.1/ tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ |
BRP004.061.2/ pṛthoḥ stavārthaṁ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ || 61 ||
BRP004.062.1/ tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ |
BRP004.062.2/ karmaitad anurūpaṁ vāṁ pātraṁ cāyaṁ narādhipaḥ || 62 ||
BRP004.063.1/ tāv ūcatus tadā sarvāṁs tān ṛṣīn sūtamāgadhau |
BRP004.063.2/ āvāṁ devān ṛṣīṁś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ || 63 ||
BRP004.064.1/ na cāsya vidmo vai karma nāma vā lakṣaṇaṁ yaśaḥ |
BRP004.064.2/ stotraṁ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ || 64 ||
BRP004.065.1/ ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti |
BRP004.065.2/ yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ || 65 ||
[Page 18 ]
BRP004.066.1/ tataḥ prabhṛti vai loke staveṣu munisattamāḥ |
BRP004.066.2/ āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ || 66 ||
BRP004.067.1/ tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ |
BRP004.067.2/ anūpadeśaṁ sūtāya magadhaṁ māgadhāya ca || 67 ||
BRP004.068.1/ taṁ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ procur manīṣiṇaḥ |
BRP004.068.2/ vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ || 68 ||
BRP004.069.1/ tato vaiṇyaṁ mahātmānaṁ prajāḥ samabhidudruvuḥ |
BRP004.069.2/ tvaṁ no vṛttiṁ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā || 69 ||
BRP004.070.1/ so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā |
BRP004.070.2/ dhanur gṛhya pṛṣatkāṁś ca pṛthivīm ādravad balī || 70 ||
BRP004.071.1/ tato vaiṇyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī |
BRP004.071.2/ tāṁ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata || 71 ||
BRP004.072.1/ sā lokān brahmalokādīn gatvā vaiṇyabhayāt tadā |
BRP004.072.2/ pradadarśāgrato vaiṇyaṁ pragṛhītaśarāsanam || 72 ||
BRP004.073.1/ jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam antataḥ |
BRP004.073.2/ mahāyogaṁ mahātmānaṁ durdharṣam amarair api || 73 ||
BRP004.074.1/ alabhantī tu sā trāṇaṁ vaiṇyam evānvapadyata |
BRP004.074.2/ kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhis tadā || 74 ||
BRP004.075.1/ uvāca vaiṇyaṁ nādharmaṁ strīvadhe paripaśyasi |
BRP004.075.2/ kathaṁ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā || 75 ||
BRP004.076.1/ mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṁ dhāryate jagat |
BRP004.076.2/ madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat || 76 ||
BRP004.077.1/ na mām arhasi hantuṁ vai śreyaś cet tvaṁ cikīrṣasi |
BRP004.077.2/ prajānāṁ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṁ vaco mama || 77 ||
BRP004.078.1/ upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ |
BRP004.078.2/ upāyaṁ paśya yena tvaṁ dhārayethāḥ prajām imām || 78 ||
BRP004.079.1/ hatvāpi māṁ na śaktas tvaṁ prajānāṁ poṣaṇe nṛpa |
BRP004.079.2/ anukūlā bhaviṣyāmi yaccha kopaṁ mahāmate || 79 ||
BRP004.080.1/ avadhyāṁ ca striyaṁ prāhus tiryagyonigateṣv api |
BRP004.080.2/ yady evaṁ pṛthivīpāla na dharmaṁ tyaktum arhasi || 80 ||
BRP004.081.1/ evaṁ bahuvidhaṁ vākyaṁ śrutvā rājā mahāmanāḥ |
BRP004.081.2/ kopaṁ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt || 81 ||

BRP004.082.0/ pṛthur uvāca:

BRP004.082.1/ ekasyārthe tu yo hanyād ātmano vā parasya vā |
BRP004.082.2/ bahūn vā prāṇino 'nantaṁ bhavet tasyeha pātakam || 82 ||
BRP004.083.1/ sukham edhanti bahavo yasmiṁs tu nihate 'śubhe |
BRP004.083.2/ tasmin hate nāsti bhadre pātakaṁ copapātakam || 83 ||
[Page 19 ]
BRP004.084.1/ so 'haṁ prajānimittaṁ tvāṁ haniṣyāmi vasundhare |
BRP004.084.2/ yadi me vacanān nādya kariṣyasi jagaddhitam || 84 ||
BRP004.085.1/ tvāṁ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm |
BRP004.085.2/ ātmānaṁ prathayitvāhaṁ prajā dhārayitā svayam || 85 ||
BRP004.086.1/ sā tvaṁ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṁ vare |
BRP004.086.2/ sañjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe || 86 ||
BRP004.087.1/ duhitṛtvaṁ ca me gaccha tata enam ahaṁ śaram |
BRP004.087.2/ niyaccheyaṁ tvadvadhārtham udyantaṁ ghoradarśanam || 87 ||

BRP004.088.0/ vasudhovāca:

BRP004.088.1/ sarvam etad ahaṁ vīra vidhāsyāmi na saṁśayaḥ |
BRP004.088.2/ vatsaṁ tu mama sampaśya kṣareyaṁ yena vatsalā || 88 ||
BRP004.089.1/ samāṁ ca kuru sarvatra māṁ tvaṁ dharmabhṛtāṁ vara |
BRP004.089.2/ yathā visyandamānaṁ me kṣīraṁ sarvatra bhāvayet || 89 ||

BRP004.090.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP004.090.1/ tata utsārayām āsa śailāñ śatasahasraśaḥ |
BRP004.090.2/ dhanuṣkoṭyā tadā vaiṇyas tena śailā vivardhitāḥ || 90 ||
BRP004.091.1/ nahi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale |
BRP004.091.2/ saṁvibhāgaḥ purāṇāṁ vā grāmāṇāṁ vābhavat tadā || 91 ||
BRP004.092.1/ na sasyāni na gorakṣyaṁ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ |
BRP004.092.2/ naiva satyānṛtaṁ cāsīn na lobho na ca matsaraḥ || 92 ||
BRP004.093.1/ vaivasvate 'ntare tasmin sāmprataṁ samupasthite |
BRP004.093.2/ vaiṇyāt prabhṛti vai viprāḥ sarvasyaitasya sambhavaḥ || 93 ||
BRP004.094.1/ yatra yatra samaṁ tv asyā bhūmer āsīt tadā dvijāḥ |
BRP004.094.2/ tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṁ samarocayan || 94 ||
BRP004.095.1/ āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā |
BRP004.095.2/ kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma || 95 ||
BRP004.096.1/ sa kalpayitvā vatsaṁ tu manuṁ svāyambhuvaṁ prabhum |
BRP004.096.2/ svapāṇau puruṣavyāghro dudoha pṛthivīṁ tataḥ || 96 ||
BRP004.097.1/ sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān |
BRP004.097.2/ tenānnena prajāḥ sarvā vartante 'dyāpi sarvaśaḥ || 97 ||
BRP004.098.1/ ṛṣayaś ca tadā devāḥ pitaro 'tha sarīsṛpāḥ |
BRP004.098.2/ daityā yakṣāḥ puṇyajanā gandharvāḥ parvatā nagāḥ || 98 ||
BRP004.099.1/ ete purā dvijaśreṣṭhā duduhur dharaṇīṁ kila |
BRP004.099.2/ kṣīraṁ vatsaś ca pātraṁ ca teṣāṁ dogdhā pṛthak pṛthak || 99 ||
BRP004.100.1/ ṛṣīṇām abhavat somo vatso dogdhā bṛhaspatiḥ |
BRP004.100.2/ kṣīraṁ teṣāṁ tapo brahma pātraṁ chandāṁsi bho dvijāḥ || 100 ||
BRP004.101.1/ devānāṁ kāñcanaṁ pātraṁ vatsas teṣāṁ śatakratuḥ |
BRP004.101.2/ kṣīram ojaskaraṁ caiva dogdhā ca bhagavān raviḥ || 101 ||
[Page 20 ]
BRP004.102.1/ pitṝṇāṁ rājataṁ pātraṁ yamo vatsaḥ pratāpavān |
BRP004.102.2/ antakaś cābhavad dogdhā kṣīraṁ teṣāṁ sudhā smṛtā || 102 ||
BRP004.103.1/ nāgānāṁ takṣako vatsaḥ pātraṁ cālābusañjñakam |
BRP004.103.2/ dogdhā tv airāvato nāgas teṣāṁ kṣīraṁ viṣaṁ smṛtam || 103 ||
BRP004.104.1/ asurāṇāṁ madhur dogdhā kṣīraṁ māyāmayaṁ smṛtam |
BRP004.104.2/ virocanas tu vatso 'bhūd āyasaṁ pātram eva ca || 104 ||
BRP004.105.1/ yakṣāṇām āmapātraṁ tu vatso vaiśravaṇaḥ prabhuḥ |
BRP004.105.2/ dogdhā rajatanābhas tu kṣīrāntardhānam eva ca || 105 ||
BRP004.106.1/ sumālī rākṣasendrāṇāṁ vatsaḥ kṣīraṁ ca śoṇitam |
BRP004.106.2/ dogdhā rajatanābhas tu kapālaṁ pātram eva ca || 106 ||
BRP004.107.1/ gandharvāṇāṁ citraratho vatsaḥ pātraṁ ca paṅkajam |
BRP004.107.2/ dogdhā ca suruciḥ kṣīraṁ teṣāṁ gandhaḥ śuciḥ smṛtaḥ || 107 ||
BRP004.108.1/ śailaṁ pātraṁ parvatānāṁ kṣīraṁ ratnauṣadhīs tathā |
BRP004.108.2/ vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ || 108 ||
BRP004.109.1/ plakṣo vatsas tu vṛkṣāṇāṁ dogdhā śālas tu puṣpitaḥ |
BRP004.109.2/ pālāśapātraṁ kṣīraṁ ca cchinnadagdhaprarohaṇam || 109 ||
BRP004.110.1/ seyaṁ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasundharā |
BRP004.110.2/ carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca || 110 ||
BRP004.111.1/ sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohaṇī |
BRP004.111.2/ āsīd iyaṁ samudrāntā medinī pariviśrutā || 111 ||
BRP004.112.1/ madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasā samabhiplutā |
BRP004.112.2/ teneyaṁ medinī devī ucyate brahmavādibhiḥ || 112 ||
BRP004.113.1/ tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vaiṇyasya bho dvijāḥ |
BRP004.113.2/ duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate || 113 ||
BRP004.114.1/ pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasundharā |
BRP004.114.2/ sasyākaravatī sphītā purapattanaśālinī || 114 ||
BRP004.115.1/ evamprabhāvo vaiṇyaḥ sa rājāsīd rājasattamaḥ |
BRP004.115.2/ namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṁśayaḥ || 115 ||
BRP004.116.1/ brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ |
BRP004.116.2/ pṛthur eva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ || 116 ||
BRP004.117.1/ pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam ihecchubhiḥ |
BRP004.117.2/ ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān || 117 ||
BRP004.118.1/ yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṁ yudhi |
BRP004.118.2/ ādirājo namaskāryo yodhānāṁ prathamo nṛpaḥ || 118 ||
BRP004.119.1/ yo hi yoddhā raṇaṁ yāti kīrtayitvā pṛthuṁ nṛpam |
BRP004.119.2/ sa ghorarūpāt saṅgrāmāt kṣemī bhavati kīrtimān || 119 ||
BRP004.120.1/ vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttividhāyibhiḥ |
BRP004.120.2/ pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ || 120 ||
BRP004.121.1/ tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ |
BRP004.121.2/ pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param ihepsubhiḥ || 121 ||
[Page 21 ]
BRP004.122.1/ ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca |
BRP004.122.2/ pātrāṇi ca mayoktāni kiṁ bhūyo varṇayāmi vaḥ || 122 ||

5. Chapter 5 :: Description of Manu-eras

[Note: [ SS 12-16]

BRP005.001.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP005.001.1/ manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa mahāmate |
BRP005.001.2/ teṣāṁ pūrvavisṛṣṭiṁ ca lomaharṣaṇa kīrtaya || 1 ||
BRP005.002.1/ yāvanto manavaś caiva yāvantaṁ kālam eva ca |
BRP005.002.2/ manvantarāṇi bhoḥ sūta śrotum icchāma tattvataḥ || 2 ||

BRP005.003.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP005.003.1/ na śakyo vistaro viprā vaktuṁ varṣaśatair api |
BRP005.003.2/ manvantarāṇāṁ sarveṣāṁ saṅkṣepāc chṛṇuta dvijāḥ || 3 ||
BRP005.004.1/ svāyambhuvo manuḥ pūrvaṁ manuḥ svārociṣas tathā |
BRP005.004.2/ uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā || 4 ||
BRP005.005.1/ vaivasvataś ca bho viprāḥ sāmprataṁ manur ucyate |
BRP005.005.2/ sāvarṇiś ca manus tadvad raibhyo raucyas tathaiva ca || 5 ||
BRP005.006.1/ tathaiva merusāvarṇyaś catvāro manavaḥ smṛtāḥ |
BRP005.006.2/ atītā vartamānāś ca tathaivānāgatā dvijāḥ || 6 ||
BRP005.007.1/ kīrtitā manavas tubhyaṁ mayaivaite yathā śrutāḥ |
BRP005.007.2/ ṛṣīṁs tv eṣāṁ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṁs tathā || 7 ||
BRP005.008.1/ marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
BRP005.008.2/ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ || 8 ||
BRP005.009.1/ uttarasyāṁ diśi tathā dvijāḥ saptarṣayas tathā |
BRP005.009.2/ āgniidhraś cāgnibāhuś ca medhyo medhātithir vasuḥ || 9 ||
BRP005.010.1/ jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savalaḥ putrasañjñakaḥ |
BRP005.010.2/ manoḥ svāyambhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ || 10 ||
BRP005.011.1/ etad vai prathamaṁ viprā manvantaram udāhṛtam |
BRP005.011.2/ aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kaśyapa eva ca || 11 ||
BRP005.012.1/ prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triccyavanas tathā |
BRP005.012.2/ ete maharṣayo viprā vāyuproktā mahāvratāḥ || 12 ||
BRP005.013.1/ devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare |
BRP005.013.2/ havighnaḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir api smṛtaḥ || 13 ||
BRP005.014.1/ pratītaś ca nabhasyaś ca nabha ūrjas tathaiva ca |
BRP005.014.2/ svārociṣasya putrās te manor viprā mahātmanaḥ || 14 ||
BRP005.015.1/ kīrtitāḥ pṛthivīpālā mahāvīryaparākramāḥ |
BRP005.015.2/ dvitīyam etat kathitaṁ viprā manvantaraṁ mayā || 15 ||
BRP005.016.1/ idaṁ tṛtīyaṁ vakṣyāmi tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP005.016.2/ vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ || 16 ||
BRP005.017.1/ hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ |
BRP005.017.2/ ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodhata || 17 ||
[Page 22 ]
BRP005.018.1/ auttameyān muniśreṣṭhā daśa putrān manor imān |
BRP005.018.2/ iṣa ūrjas tanūrjas tu madhur mādhava eva ca || 18 ||
BRP005.019.1/ śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca |
BRP005.019.2/ bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam || 19 ||
BRP005.020.1/ manvantaraṁ caturthaṁ vaḥ kathayiṣyāmi sāmpratam |
BRP005.020.2/ kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā dvijottamāḥ || 20 ||
BRP005.021.1/ kapīvān akapīvāṁś ca tatra saptarṣayo dvijāḥ |
BRP005.021.2/ purāṇe kīrtitā viprāḥ putrāḥ pautrāś ca bho dvijāḥ || 21 ||
BRP005.022.1/ tathā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ |
BRP005.022.2/ dyutis tapasyaḥ sutapās tapobhūtaḥ sanātanaḥ || 22 ||
BRP005.023.1/ taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī parantapaḥ |
BRP005.023.2/ tāmasasya manor ete daśa putrāḥ prakīrtitāḥ || 23 ||
BRP005.024.1/ vāyuproktā muniśreṣṭhāś caturthaṁ caitad antaram |
BRP005.024.2/ devabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā || 24 ||
BRP005.025.1/ hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ |
BRP005.025.2/ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare || 25 ||
BRP005.026.1/ devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ |
BRP005.026.2/ vāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate || 26 ||
BRP005.027.1/ atha putrān imāṁs tasya budhyadhvaṁ gadato mama |
BRP005.027.2/ dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ || 27 ||
BRP005.028.1/ āraṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtī |
BRP005.028.2/ raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṁ caitad antaram || 28 ||
BRP005.029.1/ ṣaṣṭhaṁ tu sampravakṣyāmi tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP005.029.2/ bhṛgur nabho vivasvāṁś ca sudhāmā virajās tathā || 29 ||
BRP005.030.1/ atināmā sahiṣṇuś ca saptaite ca maharṣayaḥ |
BRP005.030.2/ cākṣuṣasyāntare viprā manor devās tv ime smṛtāḥ || 30 ||
BRP005.031.1/ ābālaprathitās te vai pṛthaktvena divaukasaḥ |
BRP005.031.2/ lekhāś ca nāmato viprāḥ pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ || 31 ||
BRP005.032.1/ ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ |
BRP005.032.2/ nāḍvaleyā muniśreṣṭhā daśa putrās tu viśrutāḥ || 32 ||
BRP005.033.1/ ruruprabhṛtayo viprāś cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP005.033.2/ ṣaṣṭhaṁ manvantaraṁ proktaṁ saptamaṁ tu nibodhata || 33 ||
BRP005.034.1/ atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ |
BRP005.034.2/ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca || 34 ||
BRP005.035.1/ tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ |
BRP005.035.2/ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāmprataṁ divi || 35 ||
BRP005.036.1/ sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā |
BRP005.036.2/ ādityāś cāśvinau cāpi devau vaivasvatau smṛtau || 36 ||
[Page 23 ]
BRP005.037.1/ manor vaivasvatasyaite vartante sāmprate 'ntare |
BRP005.037.2/ ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ || 37 ||
BRP005.038.1/ eteṣāṁ kīrtitānāṁ tu maharṣīṇāṁ mahaujasām |
BRP005.038.2/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bho dvijāḥ || 38 ||
BRP005.039.1/ manvantareṣu sarveṣu prāg āsan sapta saptakāḥ |
BRP005.039.2/ loke dharmavyavasthārthaṁ lokasaṁrakṣaṇāya ca || 39 ||
BRP005.040.1/ manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ |
BRP005.040.2/ kṛtvā karma divaṁ yānti brahmalokam anāmayam || 40 ||
BRP005.041.1/ tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṁ tat pūrayanty uta |
BRP005.041.2/ atītā vartamānāś ca krameṇaitena bho dvijāḥ || 41 ||
BRP005.042.1/ anāgatāś ca saptaite smṛtā divi maharṣayaḥ |
BRP005.042.2/ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha bho dvijāḥ || 42 ||
BRP005.043.1/ rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ |
BRP005.043.2/ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ || 43 ||
BRP005.044.1/ gautamaś cājaraś caiva śaradvān nāma gautamaḥ |
BRP005.044.2/ kauśiko gālavaś caiva aurvaḥ kāśyapa eva ca || 44 ||
BRP005.045.1/ ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ |
BRP005.045.2/ vairī caivādhvarīvāṁś ca śamano dhṛtimān vasuḥ || 45 ||
BRP005.046.1/ ariṣṭaś cāpy adhṛṣṭaś ca vājī sumatir eva ca |
BRP005.046.2/ sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā munisattamāḥ || 46 ||
BRP005.047.1/ eteṣāṁ kalyam utthāya kīrtanāt sukham edhate |
BRP005.047.2/ yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṁś ca bhaven naraḥ || 47 ||
BRP005.048.1/ etāny uktāni bho viprāḥ sapta sapta ca tattvataḥ |
BRP005.048.2/ manvantarāṇi saṅkṣepāc chṛṇutānāgatāny api || 48 ||
BRP005.049.1/ sāvarṇā manavo viprāḥ pañca tāṁś ca nibodhata |
BRP005.049.2/ eko vaivasvatas teṣāṁ catvāras tu prajāpateḥ || 49 ||
BRP005.050.1/ parameṣṭhisutā viprā merusāvarṇyatāṁ gatāḥ |
BRP005.050.2/ dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpāḥ || 50 ||
BRP005.051.1/ mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ |
BRP005.051.2/ ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ || 51 ||
BRP005.052.1/ bhūtyāṁ cotpādito devyāṁ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ |
BRP005.052.2/ anāgatāś ca saptaite kalpe 'smin manavaḥ smṛtāḥ || 52 ||
BRP005.053.1/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP005.053.2/ pūrṇaṁ yugasahasraṁ tu paripālyā dvijottamāḥ || 53 ||
BRP005.054.1/ prajāpatiś ca tapasā saṁhāraṁ teṣu nityaśaḥ |
BRP005.054.2/ yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni ca || 54 ||
BRP005.055.1/ kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate |
BRP005.055.2/ caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ || 55 ||
[Page 24 ]
BRP005.056.1/ vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ |
BRP005.056.2/ prajānāṁ patayo viprā dhanyam eṣāṁ prakīrtanam || 56 ||
BRP005.057.1/ manvantareṣu saṁhārāḥ saṁhārānteṣu sambhavāḥ |
BRP005.057.2/ na śakyate 'ntas teṣāṁ vai vaktuṁ varṣaśatair api || 57 ||
BRP005.058.1/ visargasya prajānāṁ vai saṁhārasya ca bho dvijāḥ |
BRP005.058.2/ manvantareṣu saṁhārāḥ śrūyante dvijasattamāḥ || 58 ||
BRP005.059.1/ saśeṣās tatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha |
BRP005.059.2/ tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ || 59 ||
BRP005.060.1/ pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate |
BRP005.060.2/ tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ || 60 ||
BRP005.061.1/ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair dvijāḥ |
BRP005.061.2/ praviśanti suraśreṣṭhaṁ harinārāyaṇaṁ prabhum || 61 ||
BRP005.062.1/ sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ kalpānteṣu punaḥ punaḥ |
BRP005.062.2/ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṁ jagat || 62 ||
BRP005.063.1/ atra vaḥ kīrtayiṣyāmi manor vaivasvatasya vai |
BRP005.063.2/ visargaṁ muniśārdūlāḥ sāmpratasya mahādyuteḥ || 63 ||
BRP005.064.1/ atra vaṁśaprasaṅgena kathyamānaṁ purātanam |
BRP005.064.2/ yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ || 64 ||

6. Chapter 6 :: Story of Vivasvat and Sañjñā and their progeny

[Note: [ SS 16-17]

BRP006.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP006.001.1/ vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyāṁ dvijottamāḥ |
BRP006.001.2/ tasya bhāryābhavat sañjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ || 1 ||
BRP006.002.1/ sureśvarīti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī |
BRP006.002.2/ sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ || 2 ||
BRP006.003.1/ bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī |
BRP006.003.2/ sañjñā nāma sutapasā sudīptena samanvitā || 3 ||
BRP006.004.1/ ādityasya hi tad rūpaṁ maṇḍalasya sutejasā |
BRP006.004.2/ gātreṣu paridagdhaṁ vai nātikāntam ivābhavat || 4 ||
BRP006.005.1/ na khalv ayaṁ mṛto 'ṇḍasya iti snehād abhāṣata |
BRP006.005.2/ ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate || 5 ||
BRP006.006.1/ tejas tv abhyadhikaṁ tasya nityam eva vivasvataḥ |
BRP006.006.2/ yenātitāpayām āsa trīṁl lokān kaśyapātmajaḥ || 6 ||
BRP006.007.1/ trīṇy apatyāni bho viprāḥ sañjñāyāṁ tapatāṁ varaḥ |
BRP006.007.2/ ādityo janayām āsa kanyāṁ dvau ca prajāpatī || 7 ||
BRP006.008.1/ manur vaivasvataḥ pūrvaṁ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ |
BRP006.008.2/ yamaś ca yamunā caiva yamajau sambabhūvatuḥ || 8 ||
BRP006.009.1/ śyāmavarṇaṁ tu tad rūpaṁ sañjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ |
BRP006.009.2/ asahantī tu svāṁ chāyāṁ savarṇāṁ nirmame tataḥ || 9 ||
[Page 25 ]
BRP006.010.1/ māyāmayī tu sā sañjñā tasyāṁ chāyāsamutthitām |
BRP006.010.2/ prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā sañjñāṁ dvijottamāḥ || 10 ||
BRP006.011.1/ uvāca kiṁ mayā kāryaṁ kathayasva śucismite |
BRP006.011.2/ sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṁ varavarṇini || 11 ||

BRP006.012.0/ sañjñovāca:

BRP006.012.1/ ahaṁ yāsyāmi bhadraṁ te svam eva bhavanaṁ pituḥ |
BRP006.012.2/ tvayaiva bhavane mahyaṁ vastavyaṁ nirviśaṅkayā || 12 ||
BRP006.013.1/ imau ca bālakau mahyaṁ kanyā ceyaṁ sumadhyamā |
BRP006.013.2/ sambhāvyās te na cākhyeyam idaṁ bhagavate kvacit || 13 ||

BRP006.014.0/ savarṇovāca:

BRP006.014.1/ ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit |
BRP006.014.2/ ākhyāsyāmi namas tubhyaṁ gaccha devi yathāsukham || 14 ||

BRP006.015.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP006.015.1/ samādiśya savarṇāṁ tu tathety uktā tayā ca sā |
BRP006.015.2/ tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva tapasvinī || 15 ||
BRP006.016.1/ pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā |
BRP006.016.2/ bhartuḥ samīpaṁ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ || 16 ||
BRP006.017.1/ āgacchad vaḍavā bhūtvā ācchādya rūpam aninditā |
BRP006.017.2/ kurūn athottarān gatvā tṛṇāny atha cacāra ha || 17 ||
BRP006.018.1/ dvitīyāyāṁ tu sañjñāyāṁ sañjñeyam iti cintayan |
BRP006.018.2/ ādityo janayām āsa putram ātmasamaṁ tadā || 18 ||
BRP006.019.1/ pūrvajasya manor viprāḥ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ |
BRP006.019.2/ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate || 19 ||
BRP006.020.1/ dvitīyo yaḥ sutas tasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ |
BRP006.020.2/ sañjñā tu pārthivī viprāḥ svasya putrasya vai tadā || 20 ||
BRP006.021.1/ cakārābhyadhikaṁ snehaṁ na tathā pūrvajeṣu vai |
BRP006.021.2/ manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame || 21 ||
BRP006.022.1/ sa vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vānagha |
BRP006.022.2/ padā santarjayām āsa sañjñāṁ vaivasvato yamaḥ || 22 ||
BRP006.023.1/ taṁ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī tadā |
BRP006.023.2/ caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā || 23 ||
BRP006.024.1/ yamas tu tat pituḥ sarvaṁ prāñjaliḥ pratyavedayat |
BRP006.024.2/ bhṛśaṁ śāpabhayodvignaḥ sañjñāvākyair viśaṅkitaḥ || 24 ||
BRP006.025.1/ śāpo 'yaṁ vinivarteta provāca pitaraṁ dvijāḥ |
BRP006.025.2/ mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṁ suteṣu vai || 25 ||
BRP006.026.1/ seyam asmān apāsyeha vivasvan sambubhūṣati |
BRP006.026.2/ tasyāṁ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ || 26 ||
BRP006.027.1/ bālyād vā yadi vā laulyān mohāt tat kṣantum arhasi |
BRP006.027.2/ śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṁ vara |
BRP006.027.3/ tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate || 27 ||
[Page 26 ]

BRP006.028.0/ vivasvān uvāca:

BRP006.028.1/ asaṁśayaṁ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam |
BRP006.028.2/ yena tvām āviśat krodho dharmajñaṁ satyavādinam || 28 ||
BRP006.029.1/ na śakyam etan mithyā tu kartuṁ mātṛvacas tava |
BRP006.029.2/ kṛmayo māṁsam ādāya yāsyanty avanim eva ca || 29 ||
BRP006.030.1/ kṛtam evaṁ vacas tathyaṁ mātus tava bhaviṣyati |
BRP006.030.2/ śāpasya parihāreṇa tvaṁ ca trāto bhaviṣyasi || 30 ||
BRP006.031.1/ ādityaś cābravīt sañjñāṁ kimarthaṁ tanayeṣu vai |
BRP006.031.2/ tulyeṣv abhyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā || 31 ||
BRP006.032.1/ sā tat pariharantī tu nācacakṣe vivasvate |
BRP006.032.2/ sa cātmānaṁ samādhāya yogāt tathyam apaśyata || 32 ||
BRP006.033.1/ tāṁ śaptukāmo bhagavān nāśapan munisattamāḥ |
BRP006.033.2/ mūrdhajeṣu nijagrāha sa tu tāṁ munisattamāḥ || 33 ||
BRP006.034.1/ tataḥ sarvaṁ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvate |
BRP006.034.2/ vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt || 34 ||
BRP006.035.1/ dṛṣṭvā tu taṁ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum |
BRP006.035.2/ nirdagdhukāmaṁ roṣeṇa sāntvayām āsa vai tadā || 35 ||

BRP006.036.0/ tvaṣṭovāca:

BRP006.036.1/ tavātitejasāviṣṭam idaṁ rūpaṁ na śobhate |
BRP006.036.2/ asahantī ca sañjñā sā vane carati śāḍvale || 36 ||
BRP006.037.1/ draṣṭā hi tāṁ bhavān adya svāṁ bhāryāṁ śubhacāriṇīm |
BRP006.037.2/ ślāghyāṁ yogabalopetāṁ yogam āsthāya gopate || 37 ||
BRP006.038.1/ anukūlaṁ tu te deva yadi syān mama sammatam |
BRP006.038.2/ rūpaṁ nirvartayāmy adya tava kāntam arindama || 38 ||
BRP006.039.1/ tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ |
BRP006.039.2/ bhramim āropya tat tejaḥ śātayām āsa bho dvijāḥ || 39 ||
BRP006.040.1/ tato nirbhāsitaṁ rūpaṁ tejasā saṁhatena vai |
BRP006.040.2/ kāntāt kāntataraṁ draṣṭum adhikaṁ śuśubhe tadā || 40 ||
BRP006.041.1/ dadarśa yogam āsthāya svāṁ bhāryāṁ vaḍavāṁ tataḥ |
BRP006.041.2/ adhṛṣyāṁ sarvabhūtānāṁ tejasā niyamena ca || 41 ||
BRP006.042.1/ vaḍavāvapuṣā viprāś carantīm akutobhayām |
BRP006.042.2/ so 'śvarūpeṇa bhagavāṁs tāṁ mukhe samabhāvayat || 42 ||
BRP006.043.1/ maithunāya viceṣṭantīṁ parapuṁso 'vaśaṅkayā |
BRP006.043.2/ sā tan niravamac chukraṁ nāsikābhyāṁ vivasvataḥ || 43 ||
BRP006.044.1/ devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṁ varau |
BRP006.044.2/ nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti || 44 ||
BRP006.045.1/ mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ |
BRP006.045.2/ tāṁ tu rūpeṇa kāntena darśayām āsa bhāskaraḥ || 45 ||
BRP006.046.1/ sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṁ tutoṣa munisattamāḥ |
BRP006.046.2/ yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṁ pīḍitamānasaḥ || 46 ||
[Page 27 ]
BRP006.047.1/ dharmeṇa rañjayām āsa dharmarāja imāḥ prajāḥ |
BRP006.047.2/ sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ || 47 ||
BRP006.048.1/ pitṝṇām ādhipatyaṁ ca lokapālatvam eva ca |
BRP006.048.2/ manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇiḥ sa tapodhanāḥ || 48 ||
BRP006.049.1/ bhāvyaḥ samāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare |
BRP006.049.2/ merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta || 49 ||
BRP006.050.1/ bhrātā śanaiścaras tasya grahatvaṁ sa tu labdhavān |
BRP006.050.2/ tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat || 50 ||
BRP006.051.1/ tad apratihataṁ yuddhe dānavāntacikīrṣayā |
BRP006.051.2/ yavīyasī tu sāpy āsīd yamī kanyā yaśasvinī || 51 ||
BRP006.052.1/ abhavac ca saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī |
BRP006.052.2/ manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate || 52 ||
BRP006.053.1/ dvitīyo yaḥ sutas tasya manor bhrātā śanaiścaraḥ |
BRP006.053.2/ grahatvaṁ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitaḥ || 53 ||
BRP006.054.1/ ya idaṁ janma devānāṁ śṛṇuyān narasattamaḥ |
BRP006.054.2/ āpadaṁ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ || 54 ||

7. Chapter 7 :: The solar dynasty

[Note: [ SS 17-20]

BRP007.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP007.001.1/ manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ |
BRP007.001.2/ ikṣvākuś caiva nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca || 1 ||
BRP007.002.1/ nariṣyantaś ca ṣaṣṭho vai prāṁśū riṣṭaś ca saptamaḥ |
BRP007.002.2/ karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite munisattamāḥ || 2 ||
BRP007.003.1/ akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṁ prajāpatiḥ |
BRP007.003.2/ mitrāvaruṇayor viprāḥ pūrvam eva mahāmatiḥ || 3 ||
BRP007.004.1/ anutpanneṣu bahuṣu putreṣv eteṣu bho dvijāḥ |
BRP007.004.2/ tasyāṁ ca vartamānāyām iṣṭyāṁ ca dvijasattamāḥ || 4 ||
BRP007.005.1/ mitrāvaruṇayor aṁśe manur āhutim āvahat |
BRP007.005.2/ tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā || 5 ||
BRP007.006.1/ divyasaṁhananā caiva ilā jajña iti śrutiḥ |
BRP007.006.2/ tām ilety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā || 6 ||
BRP007.007.1/ anugacchasva māṁ bhadre tam ilā pratyuvāca ha |
BRP007.007.2/ dharmayuktam idaṁ vākyaṁ putrakāmaṁ prajāpatim || 7 ||

BRP007.008.0/ ilovāca:

BRP007.008.1/ mitrāvaruṇayor aṁśe jātāsmi vadatāṁ vara |
BRP007.008.2/ tayoḥ sakāśaṁ yāsyāmi na māṁ dharmahatāṁ kuru || 8 ||
BRP007.009.1/ saivam uktvā manuṁ devaṁ mitrāvaruṇayor ilā |
BRP007.009.2/ gatvāntikaṁ varārohā prāñjalir vākyam abravīt || 9 ||
[Page 28 ]

BRP007.010.0/ ilovāca:

BRP007.010.1/ aṁśe 'smi yuvayor jātā devau kiṁ karavāṇi vām |
BRP007.010.2/ manunā cāham uktā vāai anugacchasva mām iti || 10 ||
BRP007.011.1/ tau tathāvādinīṁ sādhvīm ilāṁ dharmaparāyaṇām |
BRP007.011.2/ mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatus tāṁ dvijottamāḥ || 11 ||

BRP007.012.0/ mitrāvaruṇāv ūcatuḥ:

BRP007.012.1/ anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca |
BRP007.012.2/ satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini || 12 ||
BRP007.013.1/ āvayos tvaṁ mahābhāge khyātiṁ kanyeti yāsyasi || 13 ||
BRP007.014.1/ manor vaṁśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi |
BRP007.014.2/ sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane || 14 ||
BRP007.015.1/ jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṁśavivardhanaḥ |
BRP007.015.2/ nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikāt || 15 ||
BRP007.016.1/ budhenāntaram āsādya maithunāyopamantritā |
BRP007.016.2/ somaputrād budhād viprās tasyāṁ jajñe purūravāḥ || 16 ||
BRP007.017.1/ janayitvā tataḥ sā tam ilā sudyumnatāṁ gatā |
BRP007.017.2/ sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 17 ||
BRP007.018.1/ utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bho dvijāḥ |
BRP007.018.2/ utkalasyotkalā viprā vinatāśvasya paścimāḥ || 18 ||
BRP007.019.1/ dik pūrvā muniśārdūlā gayasya tu gayā smṛtā |
BRP007.019.2/ praviṣṭe tu manau viprā divākaram arindamam || 19 ||
BRP007.020.1/ daśadhā tat punaḥ kṣatram akarot pṛthivīm imām |
BRP007.020.2/ ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān || 20 ||
BRP007.021.1/ kanyābhāvāt tu sudyumno naitad rājyam avāptavān |
BRP007.021.2/ vasiṣṭhavacanāt tv āsīt pratiṣṭhāne mahātmanaḥ || 21 ||
BRP007.022.1/ pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya dvijottamāḥ |
BRP007.022.2/ tat purūravase prādād rājyaṁ prāpya mahāyaśāḥ || 22 ||
BRP007.023.1/ mānaveyo muniśreṣṭhāḥ strīpuṁsor lakṣaṇair yutaḥ |
BRP007.023.2/ dhṛtavāṁs tām ilety evaṁ sudyumneti ca viśrutaḥ || 23 ||
BRP007.024.1/ nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bho dvijāḥ |
BRP007.024.2/ ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattamaḥ || 24 ||
BRP007.025.1/ dhṛṣṭasya dhārṣṭakaṁ kṣatraṁ raṇadṛptaṁ babhūva ha |
BRP007.025.2/ karūṣasya ca kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 25 ||
BRP007.026.1/ nābhāgadhṛṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṁ gatāḥ |
BRP007.026.2/ prāṁśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti smṛtaḥ || 26 ||
[Page 29 ]
BRP007.027.1/ nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo yamaḥ |
BRP007.027.2/ śaryāter mithunaṁ tv āsīd ānarto nāma viśrutaḥ || 27 ||
BRP007.028.1/ putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha |
BRP007.028.2/ ānartasya tu dāyādo raivo nāma mahādyutiḥ || 28 ||
BRP007.029.1/ ānartaviṣayaś caiva purī cāsya kuśasthalī |
BRP007.029.2/ raivasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ || 29 ||
BRP007.030.1/ jyeṣṭhaḥ putraḥ sa tasyāsīd rājyaṁ prāpya kuśasthalīm |
BRP007.030.2/ sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṁ brahmaṇo 'ntike || 30 ||
BRP007.031.1/ muhūrtabhūtaṁ devasya tasthau bahuyugaṁ dvijāḥ |
BRP007.031.2/ ājagāma sa caivātha svāṁ purīṁ yādavair vṛtām || 31 ||
BRP007.032.1/ kṛtāṁ dvāravatīṁ nāma bahudvārāṁ manoramām |
BRP007.032.2/ bhojavṛṣṇyandhakair guptāṁ vasudevapurogamaiḥ || 32 ||
BRP007.033.1/ tatraiva raivato jñātvā yathātattvaṁ dvijottamāḥ |
BRP007.033.2/ kanyāṁ tāṁ baladevāya subhadrāṁ nāma revatīm || 33 ||
BRP007.034.1/ dattvā jagāma śikharaṁ meros tapasi saṁsthitaḥ |
BRP007.034.2/ reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī || 34 ||

BRP007.035.0/ munaya ūcuḥ:

BRP007.035.1/ kathaṁ bahuyuge kāle samatīte mahāmate |
BRP007.035.2/ na jarā revatīṁ prāptā raivataṁ ca kakudminam || 35 ||
BRP007.036.1/ meruṁ gatasya vā tasya śaryāteḥ santatiḥ katham |
BRP007.036.2/ sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāma tattvataḥ || 36 ||

BRP007.037.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP007.037.1/ na jarā kṣutpipāsā vā na mṛtyur munisattamāḥ |
BRP007.037.2/ ṛtucakraṁ prabhavati brahmaloke sadānaghāḥ |
BRP007.037.3/ kakudminaḥ svarlokaṁ tu raivatasya gatasya ha || 37 ||
BRP007.038.1/ hṛtā puṇyajanair viprā rākṣasaiḥ sā kuśasthalī |
BRP007.038.2/ tasya bhrātṛśataṁ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ || 38 ||
BRP007.039.1/ tad vadhyamānaṁ rakṣobhir diśaḥ prākrāmad acyutāḥ |
BRP007.039.2/ vidrutasya ca viprendrās tasya bhrātṛśatasya vai || 39 ||
BRP007.040.1/ anvavāyas tu sumahāṁs tatra tatra dvijottamāḥ |
BRP007.040.2/ teṣāṁ hy ete muniśreṣṭhāḥ śaryātā iti viśrutāḥ || 40 ||
BRP007.041.1/ kṣatriyā guṇasampannā dikṣu sarvāsu viśrutāḥ |
BRP007.041.2/ śarvaśaḥ sarvagahanaṁ praviṣṭās te mahaujasaḥ || 41 ||
BRP007.042.1/ nābhāgariṣṭaputrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṁ gatau |
BRP007.042.2/ karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 42 ||
BRP007.043.1/ pṛṣadhro hiṁsayitvā tu guror gāṁ dvijasattamāḥ |
BRP007.043.2/ śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ || 43 ||
BRP007.044.1/ vaivasvatasya tanayā muner vai munisattamāḥ |
BRP007.044.2/ kṣuvatas tu manor viprā ikṣvākur abhavat sutaḥ || 44 ||
[Page 30 ]
BRP007.045.1/ tasya putraśataṁ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam |
BRP007.045.2/ teṣāṁ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām || 45 ||
BRP007.046.1/ prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ |
BRP007.046.2/ śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṁ smṛtāḥ || 46 ||
BRP007.047.1/ uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahābalāḥ |
BRP007.047.2/ catvāriṁśad daśāṣṭau ca dakṣiṇasyāṁ tathā diśi || 47 ||
BRP007.048.1/ vaśātipramukhāś cānye rakṣitāro dvijottamāḥ |
BRP007.048.2/ ikṣvākus tu vikukṣiṁ vāai aṣṭakāyām athādiśat || 48 ||
BRP007.049.1/ māṁsam ānaya śrāddhārthaṁ mṛgān hatvā mahābala |
BRP007.049.2/ śrāddhakarmaṇi coddiṣṭo akṛte śrāddhakarmaṇi || 49 ||
BRP007.050.1/ bhakṣayitvā śaśaṁ viprāḥ śaśādo mṛgayāṁ gataḥ |
BRP007.050.2/ ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ || 50 ||
BRP007.051.1/ ikṣvākau saṁsthite viprāḥ śaśādas tu nṛpo 'bhavat |
BRP007.051.2/ śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān || 51 ||
BRP007.052.1/ anenās tu kakutsthasya pṛthuś cānenasaḥ smṛtaḥ |
BRP007.052.2/ viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata || 52 ||
BRP007.053.1/ ārdras tu yuvanāśvas tu śrāvastas tatsuto dvijāḥ |
BRP007.053.2/ jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā || 53 ||
BRP007.054.1/ śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ |
BRP007.054.2/ kuvalāśvaḥ sutas tasya rājā paramadhārmikaḥ || 54 ||
BRP007.055.1/ yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ || 55 ||

BRP007.056.0/ munaya ūcuḥ:

BRP007.056.1/ dhundhor vadhaṁ mahāprājña śrotum icchāma tattvataḥ |
BRP007.056.2/ yadvadhāt kuvalāśvo 'sau dhundhumāratvam āgataḥ || 56 ||

BRP007.057.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP007.057.1/ kuvalāśvasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām |
BRP007.057.2/ sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ || 57 ||
BRP007.058.1/ babhūvur dhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
BRP007.058.2/ kuvalāśvaṁ pitā rājye bṛhadaśvo nyayojayat || 58 ||
BRP007.059.1/ putrasaṅkrāmitaśrīs tu vanaṁ rājā viveśa ha |
BRP007.059.2/ tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṁ pratyavārayat || 59 ||

BRP007.060.0/ uttaṅka uvāca:

BRP007.060.1/ bhavatā rakṣaṇaṁ kāryaṁ tac ca kartuṁ tvam arhasi |
BRP007.060.2/ nirudvignas tapaś cartuṁ nahi śaknomi pārthiva || 60 ||
BRP007.061.1/ mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu |
BRP007.061.2/ samudro vālukāpūrṇa uddālaka iti smṛtaḥ || 61 ||
BRP007.062.1/ devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ |
BRP007.062.2/ antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān || 62 ||
[Page 31 ]
BRP007.063.1/ rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma mahāsuraḥ |
BRP007.063.2/ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam || 63 ||
BRP007.064.1/ saṁvatsarasya paryante sa niśvāsaṁ vimuñcati |
BRP007.064.2/ yadā tadā mahī tatra calati sma narādhipa || 64 ||
BRP007.065.1/ tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat |
BRP007.065.2/ ādityapatham āvṛtya saptāhaṁ bhūmikampanam || 65 ||
BRP007.066.1/ savisphuliṅgaṁ sāṅgāraṁ sadhūmam atidāruṇam |
BRP007.066.2/ tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṁ sva āśrame || 66 ||
BRP007.067.1/ taṁ māraya mahākāyaṁ lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP007.067.2/ lokāḥ svasthā bhavanty adya tasmin vinihate tvayā || 67 ||
BRP007.068.1/ tvaṁ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate |
BRP007.068.2/ viṣṇunā ca varo datto mahyaṁ pūrvayuge nṛpa || 68 ||
BRP007.069.1/ yas taṁ mahāsuraṁ raudraṁ haniṣyati mahābalam |
BRP007.069.2/ tasya tvaṁ varadānena tejaś cākhyāpayiṣyasi || 69 ||
BRP007.070.1/ nahi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate |
BRP007.070.2/ nirdagdhuṁ pṛthivīpāla ciraṁ yugaśatair api || 70 ||
BRP007.071.1/ vīryaṁ ca sumahat tasya devair api durāsadam |
BRP007.071.2/ sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā |
BRP007.071.3/ kuvalāśvaṁ sutaṁ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe || 71 ||

BRP007.072.0/ bṛhadaśva uvāca:

BRP007.072.1/ bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṁ tu tanayo mama |
BRP007.072.2/ bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṁśayaḥ || 72 ||
BRP007.073.1/ sa taṁ vyādiśya tanayaṁ rājarṣir dhundhumāraṇe |
BRP007.073.2/ jagāma parvatāyaiva nṛpatiḥ saṁśitavrataḥ || 73 ||

BRP007.074.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP007.074.1/ kuvalāśvas tu putrāṇāṁ śatena saha bho dvijāḥ |
BRP007.074.2/ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe || 74 ||
BRP007.075.1/ tam āviśat tadā viṣṇus tejasā bhagavān prabhuḥ |
BRP007.075.2/ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṁ hitakāmyayā || 75 ||
BRP007.076.1/ tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt |
BRP007.076.2/ eṣa śrīmān avadhyo 'dya dhundhumāro bhaviṣyati || 76 ||
BRP007.077.1/ divyair gandhaiś ca mālyaiś ca taṁ devāḥ samavākiran |
BRP007.077.2/ devadundubhayaś caiva praṇedur dvijasattamāḥ || 77 ||
BRP007.078.1/ sa gatvā jayatāṁ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān |
BRP007.078.2/ samudraṁ khānayām āsa vālukāntaram avyayam || 78 ||
BRP007.079.1/ tasya putraiḥ khanadbhiś ca vālukāntarhitas tadā |
BRP007.079.2/ dhundhur āsādito viprā diśam āvṛtya paścimām || 79 ||
BRP007.080.1/ mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva |
BRP007.080.2/ vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye || 80 ||
BRP007.081.1/ saumasya muniśārdūlā varormikalilo mahān |
BRP007.081.2/ tasya putraśataṁ dagdhaṁ tribhir ūnaṁ tu rakṣasā || 81 ||
[Page 32 ]
BRP007.082.1/ tataḥ sa rājā dyutimān rākṣasaṁ taṁ mahābalam |
BRP007.082.2/ āsasāda mahātejā dhundhuṁ dhundhuvināśanaḥ || 82 ||
BRP007.083.1/ tasya vārimayaṁ vegam āpīya sa narādhipaḥ |
BRP007.083.2/ yogī yogena vahniṁ ca śamayām āsa vāriṇā || 83 ||
BRP007.084.1/ nihatya taṁ mahākāyaṁ balenodakarākṣasam |
BRP007.084.2/ uttaṅkaṁ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ || 84 ||
BRP007.085.1/ uttaṅkas tu varaṁ prādāt tasmai rājñe mahātmane |
BRP007.085.2/ dadau tasyākṣayaṁ vittaṁ śatrubhiś cāparājitam || 85 ||
BRP007.086.1/ dharme ratiṁ ca satataṁ svarge vāsaṁ tathākṣayam |
BRP007.086.2/ putrāṇāṁ cākṣayāṁl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ || 86 ||
BRP007.087.1/ tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate |
BRP007.087.2/ candrāśvakapilāśvau tu kanīyāṁsau kumārakau || 87 ||
BRP007.088.1/ dhaundhumārer dṛḍhāśvasya haryaśvaś cātmajaḥ smṛtaḥ |
BRP007.088.2/ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā || 88 ||
BRP007.089.1/ saṁhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ |
BRP007.089.2/ akṛśāśvakṛśāśvau tu saṁhatāśvasutau dvijāḥ || 89 ||
BRP007.090.1/ tasya haimavatī kanyā satāṁ matā dṛṣadvatī |
BRP007.090.2/ vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāsyāḥ prasenajit || 90 ||
BRP007.091.1/ lebhe prasenajid bhāryāṁ gaurīṁ nāma pativratām |
BRP007.091.2/ abhiśastā tu sā bhartrā nadī vai bāhudābhavat || 91 ||
BRP007.092.1/ tasya putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ |
BRP007.092.2/ māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī sutaḥ || 92 ||
BRP007.093.1/ tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat |
BRP007.093.2/ sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi || 93 ||
BRP007.094.1/ pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya vai |
BRP007.094.2/ tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau dvijāḥ || 94 ||
BRP007.095.1/ purukutsaṁ ca dharmajñaṁ mucukundaṁ ca pārthivam |
BRP007.095.2/ purukutsasutas tv āsīt trasadasyur mahīpatiḥ || 95 ||
BRP007.096.1/ narmadāyām athotpannaḥ sambhūtas tasya cātmajaḥ |
BRP007.096.2/ sambhūtasya tu dāyādas |
BRP007.096.3/ tridhanvā ripumardanaḥ || 96 ||
BRP007.097.1/ rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṁs trayyāruṇaḥ prabhuḥ |
BRP007.097.2/ tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ || 97 ||
BRP007.098.1/ parigrahaṇamantrāṇāṁ vighnaṁ cakre sudurmatiḥ |
BRP007.098.2/ yena bhāryā kṛtodvāhā hṛtā caiva parasya ha || 98 ||
BRP007.099.1/ bālyāt kāmāc ca mohāc ca sāhasāc cāpalena ca |
BRP007.099.2/ jahāra kanyāṁ kāmārtaḥ kasyacit puravāsinaḥ || 99 ||
BRP007.100.1/ adharmaśaṅkunā tena taṁ sa trayyāruṇo 'tyajat |
BRP007.100.2/ apadhvaṁseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ || 100 ||
[Page 33 ]
BRP007.101.1/ so 'bravīt pitaraṁ tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ |
BRP007.101.2/ pitā ca tam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya || 101 ||
BRP007.102.1/ nāhaṁ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṁsana |
BRP007.102.2/ ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ || 102 ||
BRP007.103.1/ na ca taṁ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |
BRP007.103.2/ sa tu satyavrato viprāḥ śvapākāvasathāntike || 103 ||
BRP007.104.1/ pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṁ yayau |
BRP007.104.2/ tatas tasmiṁs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 104 ||
BRP007.105.1/ samā dvādaśa bho viprās tenādharmeṇa vai tadā |
BRP007.105.2/ dārāṁs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ || 105 ||
BRP007.106.1/ sannyasya sāgarānte tu cakāra vipulaṁ tapaḥ |
BRP007.106.2/ tasya patnī gale baddhvā madhyamaṁ putram aurasam || 106 ||
BRP007.107.1/ śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai |
BRP007.107.2/ taṁ ca baddhaṁ gale dṛṣṭvā vikrayārthaṁ nṛpātmajaḥ || 107 ||
BRP007.108.1/ maharṣiputraṁ dharmātmā mokṣayām āsa bho dvijāḥ |
BRP007.108.2/ satyavrato mahābāhur bharaṇaṁ tasya cākarot || 108 ||
BRP007.109.1/ viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca |
BRP007.109.2/ so 'bhavad gālavo nāma gale bandhān mahātapāḥ |
BRP007.109.3/ maharṣiḥ kauśiko dhīmāṁs tena vīreṇa mokṣitaḥ || 109 ||

8. Chapter 8 :: The solar dynasty (cont.)

[Note: [ SS 20-23]

BRP008.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP008.001.1/ satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā |
BRP008.001.2/ viśvāmitrakalatraṁ tu babhāra vinaye sthitaḥ || 1 ||
BRP008.002.1/ hatvā mṛgān varāhāṁś ca mahiṣāṁś ca vanecarān |
BRP008.002.2/ viśvāmitrāśramābhyāśe māṁsaṁ vṛkṣe babandha ca || 2 ||
BRP008.003.1/ upāṁśuvratam āsthāya dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm |
BRP008.003.2/ pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe || 3 ||
BRP008.004.1/ ayodhyāṁ caiva rājyaṁ ca tathaivāntaḥpuraṁ muniḥ |
BRP008.004.2/ yājyopādhyāyasaṁyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata || 4 ||
BRP008.005.1/ satyavratas tu bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt |
BRP008.005.2/ vasiṣṭhe 'bhyadhikaṁ manyuṁ dhārayām āsa nityaśaḥ || 5 ||
BRP008.006.1/ pitrā hi taṁ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṁ priyaṁ sutam |
BRP008.006.2/ nivārayām āsa munir bahunā kāraṇena na || 6 ||
BRP008.007.1/ pāṇigrahaṇamantrāṇāṁ niṣṭhā syāt saptame pade |
BRP008.007.2/ na ca satyavratas tasmād dhatavān saptame pade || 7 ||
BRP008.008.1/ jānan dharmaṁ vasiṣṭhas tu na māṁ trātīti bho dvijāḥ |
BRP008.008.2/ satyavratas tadā roṣaṁ vasiṣṭhe manasākarot || 8 ||
[Page 34 ]
BRP008.009.1/ guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṁs tathā |
BRP008.009.2/ na ca satyavratas tasya tam upāṁśum abudhyata || 9 ||
BRP008.010.1/ tasminn aparitoṣaś ca pitur āsīn mahātmanaḥ |
BRP008.010.2/ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 10 ||
BRP008.011.1/ tena tv idānīṁ vihitāṁ dīkṣāṁ tāṁ durvahāṁ bhuvi |
BRP008.011.2/ kulasya niṣkṛtir viprāḥ kṛtā sā vai bhaved iti || 11 ||
BRP008.012.1/ na taṁ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṁ nyavārayat |
BRP008.012.2/ abhiṣekṣyāmy ahaṁ putram asyety evammatir muniḥ || 12 ||
BRP008.013.1/ sa tu dvādaśa varṣāṇi tāṁ dīkṣām avahad balī |
BRP008.013.2/ avidyamāne māṁse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 13 ||
BRP008.014.1/ sarvakāmadughāṁ dogdhrīṁ sa dadarśa nṛpātmajaḥ |
BRP008.014.2/ tāṁ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ || 14 ||
BRP008.015.1/ deśadharmagato rājā jaghāna munisattamāḥ |
BRP008.015.2/ tanmāṁsaṁ sa svayaṁ caiva viśvāmitrasya cātmajān || 15 ||
BRP008.016.1/ bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe || 16 ||

BRP008.017.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP008.017.1/ pātayeyam ahaṁ krūra tava śaṅkum asaṁśayam |
BRP008.017.2/ yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṁ vai kṛtau punaḥ || 17 ||
BRP008.018.1/ pituś cāparitoṣeṇa gurudogdhrīvadhena ca |
BRP008.018.2/ aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ || 18 ||
BRP008.019.1/ evaṁ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ |
BRP008.019.2/ triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ || 19 ||
BRP008.020.1/ viśvāmitrasya dārāṇām anena bharaṇaṁ kṛtam |
BRP008.020.2/ tena tasmai varaṁ prādān muniḥ prītas triśaṅkave || 20 ||
BRP008.021.1/ chandyamāno vareṇātha varaṁ vavre nṛpātmajaḥ |
BRP008.021.2/ saśarīro vraje svargam ity evaṁ yācito varaḥ || 21 ||
BRP008.022.1/ anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike |
BRP008.022.2/ pitrye rājye 'bhiṣicyātha yājayām āsa pārthivam || 22 ||
BRP008.023.1/ miṣatāṁ devatānāṁ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ |
BRP008.023.2/ divam āropayām āsa saśarīraṁ mahātapāḥ || 23 ||
BRP008.024.1/ tasya satyarathā nāma patnī kaikeyavaṁśajā |
BRP008.024.2/ kumāraṁ janayām āsa hariścandram akalmaṣam || 24 ||
BRP008.025.1/ sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ |
BRP008.025.2/ āhartā rājasūyasya samrāḍ iti ha viśrutaḥ || 25 ||
BRP008.026.1/ hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma pārthivaḥ |
BRP008.026.2/ harito rohitasyātha cañcur hārita ucyate || 26 ||
BRP008.027.1/ vijayaś ca muniśreṣṭhāś cañcuputro babhūva ha |
BRP008.027.2/ jetā sa sarvapṛthivīṁ vijayas tena sa smṛtaḥ || 27 ||
BRP008.028.1/ rurukas tanayas tasya rājā dharmārthakovidaḥ |
BRP008.028.2/ rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān || 28 ||
[Page 35 ]
BRP008.029.1/ haihayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṁ nṛpam |
BRP008.029.2/ tatpatnī garbham ādāya aurvasyāśramam āviśat || 29 ||
BRP008.030.1/ nāsatyo dhārmikaś caiva sa ha dharmayuge 'bhavat |
BRP008.030.2/ sagaras tu suto bāhor yajñe saha gareṇa vai || 30 ||
BRP008.031.1/ aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ |
BRP008.031.2/ āgneyam astraṁ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ || 31 ||
BRP008.032.1/ jigāya pṛthivīṁ hatvā tālajaṅghān sahaihayān |
BRP008.032.2/ śakānāṁ pahnavānāṁ ca dharmaṁ nirasad acyutaḥ |
BRP008.032.3/ kṣatriyāṇāṁ muniśreṣṭhāḥ pāradānāṁ ca dharmavit || 32 ||

BRP008.033.0/ munaya ūcuḥ:

BRP008.033.1/ kathaṁ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ |
BRP008.033.2/ kimarthaṁ ca śakādīnāṁ kṣatriyāṇāṁ mahaujasām || 33 ||
BRP008.034.1/ dharmān kulocitān rājā kruddho nirasad acyutaḥ |
BRP008.034.2/ etan naḥ sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmate || 34 ||

BRP008.035.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP008.035.1/ bāhor vyasaninaḥ pūrvaṁ hṛtaṁ rājyam abhūt kila |
BRP008.035.2/ haihayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṁ dvijottamāḥ || 35 ||
BRP008.036.1/ yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahnavās tathā |
BRP008.036.2/ ete hy api gaṇāḥ pañca haihayārthe parākraman || 36 ||
BRP008.037.1/ hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṁ yayau |
BRP008.037.2/ patnyā cānugato duḥkhī tatra prāṇān avāsṛjat || 37 ||
BRP008.038.1/ patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt |
BRP008.038.2/ sapatnyā ca garas tasyai dattaḥ pūrvaṁ kilānaghāḥ || 38 ||
BRP008.039.1/ sā tu bhartuś citāṁ kṛtvā vane tām abhyarohata |
BRP008.039.2/ aurvas tāṁ bhārgavo viprāḥ kāruṇyāt samavārayat || 39 ||
BRP008.040.1/ tasyāśrame ca garbhaḥ sa gareṇaiva sahācyutaḥ |
BRP008.040.2/ vyajāyata mahābāhuḥ sagaro nāma pārthivaḥ || 40 ||
BRP008.041.1/ aurvas tu jātakarmādīṁs tasya kṛtvā mahātmanaḥ |
BRP008.041.2/ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṁ pratyapādayat || 41 ||
BRP008.042.1/ āgneyaṁ tu mahābhāgā amarair api duḥsaham |
BRP008.042.2/ sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ || 42 ||
BRP008.043.1/ haihayān vijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva |
BRP008.043.2/ ājahāra ca lokeṣu kīrtiṁ kīrtimatāṁ varaḥ || 43 ||
BRP008.044.1/ tataḥ śakāṁś ca yavanān kāmbojān pāradāṁs tathā |
BRP008.044.2/ pahnavāṁś caiva niḥśeṣān kartuṁ vyavasito nṛpaḥ || 44 ||
BRP008.045.1/ te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā |
BRP008.045.2/ vasiṣṭhaṁ śaraṇaṁ gatvā praṇipetur manīṣiṇam || 45 ||
BRP008.046.1/ vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ |
BRP008.046.2/ sagaraṁ vārayām āsa teṣāṁ dattvābhayaṁ tadā || 46 ||
BRP008.047.1/ sagaraḥ svāṁ pratijñāṁ tu guror vākyaṁ niśamya ca |
BRP008.047.2/ dharmaṁ jaghāna teṣāṁ vai veṣān anyāṁś cakāra ha || 47 ||
[Page 36 ]
BRP008.048.1/ ardhaṁ śakānāṁ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat |
BRP008.048.2/ yavanānāṁ śiraḥ sarvaṁ kāmbojānāṁ tathaiva ca || 48 ||
BRP008.049.1/ pāradā muktakeśāś ca pahnavāñ śmaśrudhāriṇaḥ |
BRP008.049.2/ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā || 49 ||
BRP008.050.1/ śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca dvijottamāḥ |
BRP008.050.2/ koṇisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ || 50 ||
BRP008.051.1/ sarve te kṣatriyā viprā dharmas teṣāṁ nirākṛtaḥ |
BRP008.051.2/ vasiṣṭhavacanād rājñā sagareṇa mahātmanā || 51 ||
BRP008.052.1/ sa dharmavijayī rājā vijityemāṁ vasundharām |
BRP008.052.2/ aśvaṁ pracārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ || 52 ||
BRP008.053.1/ tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe |
BRP008.053.2/ velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṁ caiva praveśitaḥ || 53 ||
BRP008.054.1/ sa taṁ deśaṁ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ |
BRP008.054.2/ āsedus te tadā tatra khanyamāne mahārṇave || 54 ||
BRP008.055.1/ tam ādipuruṣaṁ devaṁ hariṁ kṛṣṇaṁ prajāpatim |
BRP008.055.2/ viṣṇuṁ kapilarūpeṇa svapantaṁ puruṣaṁ tadā || 55 ||
BRP008.056.1/ tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ |
BRP008.056.2/ dagdhāḥ sarve muniśreṣṭhāś catvāras tv avaśeṣitāḥ || 56 ||
BRP008.057.1/ barhiketuḥ suketuś ca tathā dharmaratho nṛpaḥ |
BRP008.057.2/ śūraḥ pañcanadaś caiva tasya vaṁśakarā nṛpāḥ || 57 ||
BRP008.058.1/ prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam |
BRP008.058.2/ akṣayaṁ vaṁśam ikṣvākoḥ kīrtiṁ cāpy anivartinīm || 58 ||
BRP008.059.1/ putraṁ samudraṁ ca vibhuḥ svarge vāsaṁ tathākṣayam |
BRP008.059.2/ samudraś cārgham ādāya vavande taṁ mahīpatim || 59 ||
BRP008.060.1/ sāgaratvaṁ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha |
BRP008.060.2/ taṁ cāśvamedhikaṁ so 'śvaṁ samudrād upalabdhavān || 60 ||
BRP008.061.1/ ājahārāśvamedhānāṁ śataṁ sa sumahātapāḥ |
BRP008.061.2/ putrāṇāṁ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam || 61 ||

BRP008.062.0/ munaya ūcuḥ:

BRP008.062.1/ sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṁ jātā mahābalāḥ |
BRP008.062.2/ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena sattama || 62 ||

BRP008.063.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP008.063.1/ dve bhārye sagarasyāstāṁ tapasā dagdhakilbiṣe |
BRP008.063.2/ jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ || 63 ||
BRP008.064.1/ kanīyasī tu mahatī patnī paramadharmiṇī |
BRP008.064.2/ ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi || 64 ||
BRP008.065.1/ aurvas tābhyāṁ varaṁ prādāt tad budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP008.065.2/ ṣaṣṭiṁ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā nitambinī || 65 ||
BRP008.066.1/ ekaṁ vaṁśadharaṁ tv ekā yatheṣṭaṁ varayatv iti |
BRP008.066.2/ tatraikā jagṛhe putrān ṣaṣṭisāhasrasammitān || 66 ||
[Page 37 ]
BRP008.067.1/ ekaṁ vaṁśadharaṁ tv ekā tathety āha tato muniḥ |
BRP008.067.2/ rājā pañcajano nāma babhūva sa mahādyutiḥ || 67 ||
BRP008.068.1/ itarā suṣuve tumbīṁ bījapūrṇām iti śrutiḥ |
BRP008.068.2/ tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasammitāḥ || 68 ||
BRP008.069.1/ sambabhūvur yathākālaṁ vavṛdhuś ca yathāsukham |
BRP008.069.2/ ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhe tataḥ || 69 ||
BRP008.070.1/ dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ |
BRP008.070.2/ tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam || 70 ||
BRP008.071.1/ kumārās te yathākālaṁ sagaraprītivardhanāḥ |
BRP008.071.2/ ṣaṣṭiputrasahasrāṇi tasyaivam abhavan dvijāḥ || 71 ||
BRP008.072.1/ garbhād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ |
BRP008.072.2/ teṣāṁ nārāyaṇaṁ tejaḥ praviṣṭānāṁ mahātmanām || 72 ||
BRP008.073.1/ ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha |
BRP008.073.2/ śūraḥ pañcajanasyāsīd aṁśumān nāma vīryavān || 73 ||
BRP008.074.1/ dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ |
BRP008.074.2/ yena svargād ihāgatya muhūrtaṁ prāpya jīvitam || 74 ||
BRP008.075.1/ trayo 'bhisandhitā lokā buddhyā satyena cānaghāḥ |
BRP008.075.2/ dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ || 75 ||
BRP008.076.1/ yaḥ sa gaṅgāṁ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ |
BRP008.076.2/ samudram ānayac caināṁ duhitṛtve 'py akalpayat || 76 ||
BRP008.077.1/ tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṁśacintakaiḥ |
BRP008.077.2/ bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ || 77 ||
BRP008.078.1/ nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ |
BRP008.078.2/ ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat || 78 ||
BRP008.079.1/ ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān |
BRP008.079.2/ ayutājitsutas tv āsīd ṛtuparṇo mahāyaśāḥ || 79 ||
BRP008.080.1/ divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī |
BRP008.080.2/ ṛtuparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahāyaśāḥ || 80 ||
BRP008.081.1/ sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat |
BRP008.081.2/ sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ || 81 ||
BRP008.082.1/ khyātaḥ kalmāṣapādo vai rājā mitrasaho 'bhavat |
BRP008.082.2/ kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ || 82 ||
BRP008.083.1/ anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ |
BRP008.083.2/ anaraṇyasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ || 83 ||
BRP008.084.1/ anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau |
BRP008.084.2/ anamitrasuto rājā vidvān duliduho 'bhavat || 84 ||
BRP008.085.1/ dilīpas tanayas tasya rāmasya prapitāmahaḥ |
BRP008.085.2/ dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnā suto 'bhavat || 85 ||
[Page 38 ]
BRP008.086.1/ ayodhyāyāṁ mahārājo yaḥ purāsīn mahābalaḥ |
BRP008.086.2/ ajas tu rāghavo jajñe tathā daśaratho 'py ajāt || 86 ||
BRP008.087.1/ rāmo daśarathāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ |
BRP008.087.2/ rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhisañjñitaḥ || 87 ||
BRP008.088.1/ atithis tu kuśāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ |
BRP008.088.2/ atithes tv abhavat putro niṣadho nāma vīryavān || 88 ||
BRP008.089.1/ niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya ca |
BRP008.089.2/ nabhasya puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ || 89 ||
BRP008.090.1/ kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān |
BRP008.090.2/ āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ || 90 ||
BRP008.091.1/ ahīnagos tu dāyādaḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ |
BRP008.091.2/ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tato jajñe śalo nṛpaḥ || 91 ||
BRP008.092.1/ ukyo nāma sa dharmātmā śalaputro babhūva ha |
BRP008.092.2/ vajranābhaḥ sutas tasya nalas tasya mahātmanaḥ || 92 ||
BRP008.093.1/ nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe munisattamāḥ |
BRP008.093.2/ vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ || 93 ||
BRP008.094.1/ ikṣvākuvaṁśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ |
BRP008.094.2/ ete vivasvato vaṁśe rājāno bhūritejasaḥ || 94 ||
BRP008.095.1/ paṭhan samyag imāṁ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ |
BRP008.095.2/ śrāddhadevasya devasya prajānāṁ puṣṭidasya ca |
BRP008.095.3/ prajāvān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ || 95 ||

9. Chapter 9 :: The origin of Soma, the abduction of Tārā, and the birth of Budha

[Note: [ SS 24-25]

BRP009.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP009.001.1/ pitā somasya bho viprā jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ |
BRP009.001.2/ brahmaṇo mānasāt pūrvaṁ prajāsargaṁ vidhitsataḥ || 1 ||
BRP009.002.1/ anuttaraṁ nāma tapo yena taptaṁ hi tat purā |
BRP009.002.2/ trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam || 2 ||
BRP009.003.1/ ūrdhvam ācakrame tasya retaḥ somatvam īyivat |
BRP009.003.2/ netrābhyāṁ vāri susrāva daśadhā dyotayan diśaḥ || 3 ||
BRP009.004.1/ taṁ garbhaṁ vidhinādiṣṭā daśa devyo dadhus tataḥ |
BRP009.004.2/ sametya dhārayām āsur na ca tāḥ samaśaknuvan || 4 ||
BRP009.005.1/ yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ |
BRP009.005.2/ tatas tābhiḥ sa tyaktas tu nipapāta vasundharām || 5 ||
BRP009.006.1/ patitaṁ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ |
BRP009.006.2/ ratham āropayām āsa lokānāṁ hitakāmyayā || 6 ||
BRP009.007.1/ tasmin nipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmani |
BRP009.007.2/ tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrās tathānye munisattamāḥ || 7 ||
[Page 39 ]
BRP009.008.1/ tasya saṁstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ |
BRP009.008.2/ āpyāyanāya lokānāṁ bhāvayām āsa sarvataḥ || 8 ||
BRP009.009.1/ sa tena rathamukhyena sāgarāntāṁ vasundharām |
BRP009.009.2/ triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām || 9 ||
BRP009.010.1/ tasya yac caritaṁ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata |
BRP009.010.2/ oṣadhyas tāḥ samudbhūtā yābhiḥ sandhāryate jagat || 10 ||
BRP009.011.1/ sa labdhatejā bhagavān saṁstavaiś ca svakarmabhiḥ |
BRP009.011.2/ tapas tepe mahābhāgaḥ padmānāṁ darśanāya saḥ || 11 ||
BRP009.012.1/ tatas tasmai dadau rājyaṁ brahmā brahmavidāṁ varaḥ |
BRP009.012.2/ bījauṣadhīnāṁ viprāṇām apāṁ ca munisattamāḥ || 12 ||
BRP009.013.1/ sa tat prāpya mahārājyaṁ somaḥ saumyavatāṁ varaḥ |
BRP009.013.2/ samājahre rājasūyaṁ sahasraśatadakṣiṇam || 13 ||
BRP009.014.1/ dakṣiṇām adadāt somas trīṁl lokān iti naḥ śrutam |
BRP009.014.2/ tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bho dvijāḥ || 14 ||
BRP009.015.1/ hiraṇyagarbho brahmātrir bhṛguś ca ṛtvijo 'bhavat |
BRP009.015.2/ sadasyo 'bhūd dharis tatra munibhir bahubhir vṛtaḥ || 15 ||
BRP009.016.1/ taṁ sinīś ca kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ |
BRP009.016.2/ kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire || 16 ||
BRP009.017.1/ prāpyāvabhṛtham apy agryaṁ sarvadevarṣipūjitaḥ |
BRP009.017.2/ virarājādhirājendro daśadhā bhāsayan diśaḥ || 17 ||
BRP009.018.1/ tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryam ṛṣisatkṛtam |
BRP009.018.2/ vibabhrāma matis tātāvinayād anayāhṛtā || 18 ||
BRP009.019.1/ bṛhaspateḥ sa vai bhāryām aiśvaryamadamohitaḥ |
BRP009.019.2/ jahāra tarasā somo vimatyāṅgirasaḥ sutam || 19 ||
BRP009.020.1/ sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhir muhuḥ |
BRP009.020.2/ naiva vyasarjayat tārāṁ tasmāai aṅgirase tadā || 20 ||
BRP009.021.1/ uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā |
BRP009.021.2/ rudraś ca pārṣṇiṁ jagrāha gṛhītvājagavaṁ dhanuḥ || 21 ||
BRP009.022.1/ tena brahmaśiro nāma paramāstraṁ mahātmanā |
BRP009.022.2/ uddiśya devān utsṛṣṭaṁ yenaiṣāṁ nāśitaṁ yaśaḥ || 22 ||
BRP009.023.1/ tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṁ tārakāmayam |
BRP009.023.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca lokakṣayakaraṁ mahat || 23 ||
BRP009.024.1/ tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye dvijāḥ |
BRP009.024.2/ brahmāṇaṁ śaraṇaṁ jagmur ādidevaṁ sanātanam || 24 ||
BRP009.025.1/ tadā nivāryośanasaṁ taṁ vai rudraṁ ca śaṅkaram |
BRP009.025.2/ dadāv aṅgirase tārāṁ svayam eva pitāmahaḥ || 25 ||
BRP009.026.1/ tām antaḥprasavāṁ dṛṣṭvā kruddhaḥ prāha bṛhaspatiḥ |
BRP009.026.2/ madīyāyāṁ na te yonau garbho dhāryaḥ kathañcana || 26 ||
[Page 40 ]
BRP009.027.1/ iṣīkāstambam āsādya garbhaṁ sā cotsasarja ha |
BRP009.027.2/ jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ || 27 ||
BRP009.028.1/ tataḥ saṁśayam āpannās tārām ūcuḥ surottamāḥ |
BRP009.028.2/ satyaṁ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ || 28 ||
BRP009.029.1/ pṛcchyamānā yadā devair nāha sā vibudhān kila |
BRP009.029.2/ tadā tāṁ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ || 29 ||
BRP009.030.1/ taṁ nivārya tato brahmā tārāṁ papraccha saṁśayam |
BRP009.030.2/ yad atra tathyaṁ tad brūhi tāre kasya sutas tv ayam || 30 ||
BRP009.031.1/ uvāca prāñjaliḥ sā taṁ somasyeti pitāmaham |
BRP009.031.2/ tadā taṁ mūrdhni cāghrāya somo rājā sutaṁ prati || 31 ||
BRP009.032.1/ budha ity akaron nāma tasya bālasya dhīmataḥ |
BRP009.032.2/ pratikūlaṁ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ || 32 ||
BRP009.033.1/ utpādayām āsa tadā putraṁ vairājaputrikam |
BRP009.033.2/ tasyāpatyaṁ mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ || 33 ||
BRP009.034.1/ urvaśyāṁ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ |
BRP009.034.2/ etat somasya vo janma kīrtitaṁ kīrtivardhanam || 34 ||
BRP009.035.1/ vaṁśam asya muniśreṣṭhāḥ kīrtyamānaṁ nibodhata |
BRP009.035.2/ dhanyam āyuṣyam ārogyaṁ puṇyaṁ saṅkalpasādhanam || 35 ||
BRP009.036.1/ somasya janma śrutvaiva pāpebhyo vipramucyate || 36 ||

10. Chapter 10 :: The lunar dynasty: Amāvasu branch

[Note: [ SS 25-27]

BRP010.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP010.001.1/ budhasya tu muniśreṣṭhā vidvān putraḥ purūravāḥ |
BRP010.001.2/ tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 1 ||
BRP010.002.1/ brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durdamaḥ |
BRP010.002.2/ āhartā cāgnihotrasya yajñānāṁ ca mahīpatiḥ || 2 ||
BRP010.003.1/ satyavādī puṇyamatiḥ samyaksaṁvṛtamaithunaḥ |
BRP010.003.2/ atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā || 3 ||
BRP010.004.1/ taṁ brahmavādinaṁ śāntaṁ dharmajñaṁ satyavādinam |
BRP010.004.2/ urvaśī varayām āsa hitvā mānaṁ yaśasvinī || 4 ||
BRP010.005.1/ tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca |
BRP010.005.2/ ṣaṭ pañca sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bho dvijāḥ || 5 ||
BRP010.006.1/ vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe |
BRP010.006.2/ alakāyāṁ viśālāyāṁ nandane ca vanottame || 6 ||
BRP010.007.1/ uttarān sa kurūn prāpya manoramaphaladrumān |
BRP010.007.2/ gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare || 7 ||
[Page 41 ]
BRP010.008.1/ eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca |
BRP010.008.2/ urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā || 8 ||
BRP010.009.1/ deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute |
BRP010.009.2/ rājyaṁ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ || 9 ||
BRP010.010.1/ evamprabhāvo rājāsīd ailas tu narasattamaḥ |
BRP010.010.2/ uttare jāhnavītīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ || 10 ||

BRP010.011.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP010.011.1/ ailaputrā babhūvus te sapta devasutopamāḥ |
BRP010.011.2/ gandharvaloke viditā āyur dhīmān amāvasuḥ || 11 ||
BRP010.012.1/ viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ |
BRP010.012.2/ dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca bahvāyuś corvaśīsutāḥ || 12 ||
BRP010.013.1/ amāvasos tu dāyādo bhīmo rājātha rājarāṭ |
BRP010.013.2/ śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsīt kāñcanaprabhaḥ || 13 ||
BRP010.014.1/ vidvāṁs tu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūn mahābalaḥ |
BRP010.014.2/ suhotrasyābhavaj jahnuḥ keśinyā garbhasambhavaḥ || 14 ||
BRP010.015.1/ ājahre yo mahat sattraṁ sarpamedhaṁ mahāmakham |
BRP010.015.2/ patilobhena yaṁ gaṅgā patitvena sasāra ha || 15 ||
BRP010.016.1/ necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā tadā sadaḥ |
BRP010.016.2/ sa tayā plāvitaṁ dṛṣṭvā yajñavāṭaṁ samantataḥ || 16 ||
BRP010.017.1/ sauhotrir aśapad gaṅgāṁ kruddho rājā dvijottamāḥ |
BRP010.017.2/ eṣa te viphalaṁ yatnaṁ pibann ambhaḥ karomy aham || 17 ||
BRP010.018.1/ asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi |
BRP010.018.2/ jahnurājarṣiṇā pītāṁ gaṅgāṁ dṛṣṭvā maharṣayaḥ || 18 ||
BRP010.019.1/ upaninyur mahābhāgāṁ duhitṛtvena jāhnavīm |
BRP010.019.2/ yuvanāśvasya putrīṁ tu kāverīṁ jahnur āvahat || 19 ||
BRP010.020.1/ yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirgatā |
BRP010.020.2/ kāverīṁ saritāṁ śreṣṭhāṁ jahnor bhāryām aninditām || 20 ||
BRP010.021.1/ jahnus tu dayitaṁ putraṁ sunadyaṁ nāma dhārmikam |
BRP010.021.2/ kāveryāṁ janayām āsa ajakas tasya cātmajaḥ || 21 ||
BRP010.022.1/ ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ |
BRP010.022.2/ babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśas tasyātmajo 'bhavat || 22 ||
BRP010.023.1/ kuśaputrā babhūvur hi catvāro devavarcasaḥ |
BRP010.023.2/ kuśikaḥ kuśanābhaś ca kuśāmbo mūrtimāṁs tathā || 23 ||
BRP010.024.1/ ballavaiḥ saha saṁvṛddho rājā vanacaraḥ sadā |
BRP010.024.2/ kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṁ prabhuḥ || 24 ||
[Page 42 ]
BRP010.025.1/ labheyam iti taṁ śakras trāsād abhyetya jajñivān |
BRP010.025.2/ pūrṇe varṣasahasre vai tataḥ śakro hy apaśyata || 25 ||
BRP010.026.1/ atyugratapasaṁ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ |
BRP010.026.2/ samarthaḥ putrajanane svayam evāsya śāśvataḥ || 26 ||
BRP010.027.1/ putrārthaṁ kalpayām āsa devendraḥ surasattamaḥ |
BRP010.027.2/ sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam || 27 ||
BRP010.028.1/ paurā yasyābhavad bhāryā gādhis tasyām ajāyata |
BRP010.028.2/ gādheḥ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā || 28 ||
BRP010.029.1/ tāṁ gādhiḥ kāvyaputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ |
BRP010.029.2/ tasyāḥ prītaḥ sa vai bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ || 29 ||
BRP010.030.1/ putrārthaṁ sādhayām āsa caruṁ gādhes tathaiva ca |
BRP010.030.2/ uvācāhūya tāṁ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā || 30 ||
BRP010.031.1/ upayojyaś carur ayaṁ tvayā mātrā svayaṁ śubhe |
BRP010.031.2/ tasyāṁ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ || 31 ||
BRP010.032.1/ ajeyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ |
BRP010.032.2/ tavāpi putraṁ kalyāṇi dhṛtimantaṁ tapodhanam || 32 ||
BRP010.033.1/ śamātmakaṁ dvijaśreṣṭhaṁ carur eṣa vidhāsyati |
BRP010.033.2/ evam uktvā tu tāṁ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ || 33 ||
BRP010.034.1/ tapasy abhirato nityam araṇyaṁ praviveśa ha |
BRP010.034.2/ gādhiḥ sadāras tu tadā ṛcīkāśramam abhyagāt || 34 ||
BRP010.035.1/ tīrthayātrāprasaṅgena sutāṁ draṣṭuṁ nareśvaraḥ |
BRP010.035.2/ carudvayaṁ gṛhītvā sā ṛṣeḥ satyavatī tadā || 35 ||
BRP010.036.1/ carum ādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat |
BRP010.036.2/ mātā tu tasyā daivena duhitre svaṁ caruṁ dadau || 36 ||
BRP010.037.1/ tasyāś carum athājñānād ātmasaṁsthaṁ cakāra ha |
BRP010.037.2/ atha satyavatī sarvaṁ kṣatriyāntakaraṁ tadā || 37 ||
BRP010.038.1/ dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā |
BRP010.038.2/ tām ṛcīkas tato dṛṣṭvā yogenābhyupasṛtya ca || 38 ||
BRP010.039.1/ tato 'bravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṁ bhāryāṁ varavarṇinīm |
BRP010.039.2/ mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā || 39 ||
BRP010.040.1/ janayiṣyati hi putras te krūrakarmātidāruṇaḥ |
BRP010.040.2/ bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtas tapodhanaḥ || 40 ||
BRP010.041.1/ viśvaṁ hi brahma tapasā mayā tasmin samarpitam |
BRP010.041.2/ evam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā || 41 ||
BRP010.042.1/ prasādayām āsa patiṁ putro me nedṛśo bhavet |
BRP010.042.2/ brāhmaṇāpasadas tvatta ity ukto munir abravīt || 42 ||

BRP010.043.0/ ṛcīka uvāca:

BRP010.043.1/ naiṣa saṅkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstv iti |
BRP010.043.2/ ugrakarmā bhavet putraḥ pitur mātuś ca kāraṇāt || 43 ||
[Page 43 ]
BRP010.044.1/ punaḥ satyavatī vākyam evam uktvābravīd idam |
BRP010.044.2/ icchaṁl lokān api mune sṛjethāḥ kiṁ punaḥ sutam || 44 ||
BRP010.045.1/ śamātmakam ṛjuṁ tvaṁ me putraṁ dātum ihārhasi |
BRP010.045.2/ kāmam evaṁvidhaḥ pautro mama syāt tava ca prabho || 45 ||
BRP010.046.1/ yady anyathā na śakyaṁ vai kartum etad dvijottama |
BRP010.046.2/ tataḥ prasādam akarot sa tasyās tapaso balāt || 46 ||
BRP010.047.1/ putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini |
BRP010.047.2/ tvayā yathoktaṁ vacanaṁ tathā bhadre bhaviṣyati || 47 ||
BRP010.048.1/ tataḥ satyavatī putraṁ janayām āsa bhārgavam |
BRP010.048.2/ tapasy abhirataṁ dāntaṁ jamadagniṁ samātmakam || 48 ||
BRP010.049.1/ bhṛgor jagatyāṁ vaṁśe 'smiñ |
BRP010.049.2/ jamadagnir ajāyata |
BRP010.049.3/ sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā || 49 ||
BRP010.050.1/ kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṁ mahānadī |
BRP010.050.2/ ikṣvākuvaṁśaprabhavo reṇur nāma narādhipaḥ || 50 ||
BRP010.051.1/ tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā |
BRP010.051.2/ reṇukāyāṁ tu kāmalyāṁ tapovidyāsamanvitaḥ || 51 ||
BRP010.052.1/ ārcīko janayām āsa jāmadagnyaṁ sudāruṇam |
BRP010.052.2/ sarvavidyāntagaṁ śreṣṭhaṁ dhanurvedasya pāragam || 52 ||
BRP010.053.1/ rāmaṁ kṣatriyahantāraṁ pradīptam iva pāvakam |
BRP010.053.2/ aurvasyaivam ṛcīkasya satyavatyāṁ mahāyaśāḥ || 53 ||
BRP010.054.1/ jamadagnis tapovīryāj jajñe brahmavidāṁ varaḥ |
BRP010.054.2/ madhyamaś ca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ || 54 ||
BRP010.055.1/ viśvāmitraṁ tu dāyādaṁ gādhiḥ kuśikanandanaḥ |
BRP010.055.2/ janayām āsa putraṁ tu tapovidyāśamātmakam || 55 ||
BRP010.056.1/ prāpya brahmarṣisamatāṁ yo 'yaṁ brahmarṣitāṁ gataḥ |
BRP010.056.2/ viśvāmitras tu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ || 56 ||
BRP010.057.1/ jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṁśavardhanaḥ |
BRP010.057.2/ viśvāmitrasya ca sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ || 57 ||
BRP010.058.1/ prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṁ nāmāny ataḥparam |
BRP010.058.2/ devarātaḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ || 58 ||
BRP010.059.1/ śālāvatyāṁ hiraṇyākṣo reṇur jajñe 'tha reṇukaḥ |
BRP010.059.2/ sāṅkṛtir gālavaś caiva mudgalaś caiva viśrutaḥ || 59 ||
BRP010.060.1/ madhucchando jayaś caiva devalaś ca tathāṣṭakaḥ |
BRP010.060.2/ kacchapo hāritaś caiva viśvāmitrasya te sutāḥ || 60 ||
BRP010.061.1/ teṣāṁ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṁ mahātmanām |
BRP010.061.2/ pāṇino babhravaś caiva dhyānajapyās tathaiva ca || 61 ||
BRP010.062.1/ pārthivā devarātāś ca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ |
BRP010.062.2/ lohitā yamadūtāś ca tathā kārūṣakāḥ smṛtāḥ || 62 ||
[Page 44 ]
BRP010.063.1/ pauravasya muniśreṣṭhā brahmarṣeḥ kauśikasya ca |
BRP010.063.2/ sambandho 'py asya vaṁśe 'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ || 63 ||
BRP010.064.1/ viśvāmitrātmajānāṁ tu śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ |
BRP010.064.2/ bhārgavaḥ kauśikatvaṁ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ || 64 ||
BRP010.065.1/ viśvāmitrasya putras tu śunaḥśepho 'bhavat kila |
BRP010.065.2/ haridaśvasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ || 65 ||
BRP010.066.1/ devair dattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ |
BRP010.066.2/ devair dattaḥ sa vai yasmād devarātas tato 'bhavat || 66 ||
BRP010.067.1/ devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ |
BRP010.067.2/ dṛṣadvatīsutaś cāpi vaiśvāmitras tathāṣṭakaḥ || 67 ||
BRP010.068.1/ aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā |
BRP010.068.2/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi vaṁśam āyor mahātmanaḥ || 68 ||

11. Chapter 11 :: The lunar dynasty (cont.): Branch of Āyu's younger sons

[Note: [ SS 27-29]

BRP011.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP011.001.1/ āyoḥ putrāś ca te pañca sarve vīrā mahārathāḥ |
BRP011.001.2/ svarbhānutanayāyāṁ ca prabhāyāṁ jajñire nṛpāḥ || 1 ||
BRP011.002.1/ nahuṣaḥ prathamaṁ jajñe vṛddhaśarmā tataḥ param |
BRP011.002.2/ rambho rajir anenāś ca triṣu lokeṣu viśrutāḥ || 2 ||
BRP011.003.1/ rajiḥ putraśatānīha janayām āsa pañca vai |
BRP011.003.2/ rājeyam iti vikhyātaṁ kṣatram indrabhayāvaham || 3 ||
BRP011.004.1/ yatra daivāsure yuddhe samutpanne sudāruṇe |
BRP011.004.2/ devāś caivāsurāś caiva pitāmaham athābruvan || 4 ||

BRP011.005.0/ devāsurā ūcuḥ:

BRP011.005.1/ āvayor bhagavan yuddhe ko vijetā bhaviṣyati |
BRP011.005.2/ brūhi naḥ sarvabhūteśa śrotum icchāma tattvataḥ || 5 ||

BRP011.006.0/ brahmovāca:

BRP011.006.1/ yeṣām arthāya saṅgrāme rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ |
BRP011.006.2/ yotsyate te vijeṣyanti trīṁl lokān nātra saṁśayaḥ || 6 ||
BRP011.007.1/ yato rajir dhṛtis tatra śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ |
BRP011.007.2/ yato dhṛtiś ca śrīś caiva dharmas tatra jayas tathā || 7 ||
BRP011.008.1/ te devā dānavāḥ prītā devenoktā rajiṁ tadā |
BRP011.008.2/ abhyayur jayam icchanto vṛṇvānās taṁ nararṣabham || 8 ||
[Page 45 ]
BRP011.009.1/ sa hi svarbhānudauhitraḥ prabhāyāṁ samapadyata |
BRP011.009.2/ rājā paramatejasvī somavaṁśavivardhanaḥ || 9 ||
BRP011.010.1/ te hṛṣṭamanasaḥ sarve rajiṁ vai devadānavāḥ |
BRP011.010.2/ ūcur asmajjayāya tvaṁ gṛhāṇa varakārmukam || 10 ||
BRP011.011.1/ athovāca rajis tatra tayor vai devadaityayoḥ |
BRP011.011.2/ arthajñaḥ svārtham uddiśya yaśaḥ svaṁ ca prakāśayan || 11 ||

BRP011.012.0/ rajir uvāca:

BRP011.012.1/ yadi daityagaṇān sarvāñ jitvā vīryeṇa vāsavaḥ |
BRP011.012.2/ indro bhavāmi dharmeṇa tato yotsyāmi saṁyuge || 12 ||
BRP011.013.1/ devāḥ prathamato viprāḥ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ |
BRP011.013.2/ evaṁ yatheṣṭaṁ nṛpate kāmaḥ sampadyatāṁ tava || 13 ||
BRP011.014.1/ śrutvā suragaṇānāṁ tu vākyaṁ rājā rajis tadā |
BRP011.014.2/ papracchāsuramukhyāṁs tu yathā devān apṛcchata || 14 ||
BRP011.015.1/ dānavā darpasampūrṇāḥ svārtham evāvagamya ha |
BRP011.015.2/ pratyūcus taṁ nṛpavaraṁ sābhimānam idaṁ vacaḥ || 15 ||

BRP011.016.0/ dānavā ūcuḥ:

BRP011.016.1/ asmākam indraḥ prahrādo yasyārthe vijayāmahe |
BRP011.016.2/ asmiṁs tu samare rājaṁs tiṣṭha tvaṁ rājasattama || 16 ||
BRP011.017.1/ sa tatheti bruvann eva devair apy aticoditaḥ |
BRP011.017.2/ bhaviṣyasīndro jitvainaṁ devair uktas tu pārthivaḥ || 17 ||
BRP011.018.1/ jaghāna dānavān sarvān ye 'vadhyā vajrapāṇinaḥ |
BRP011.018.2/ sa vipranaṣṭāṁ devānāṁ paramaśrīḥ śriyaṁ vaśī || 18 ||
BRP011.019.1/ nihatya dānavān sarvān ājahāra rajiḥ prabhuḥ |
BRP011.019.2/ tato rajiṁ mahāvīryaṁ devaiḥ saha śatakratuḥ || 19 ||
BRP011.020.1/ rajiputro 'ham ity uktvā punar evābravīd vacaḥ |
BRP011.020.2/ indro 'si tāta devānāṁ sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ || 20 ||
BRP011.021.1/ yasyāham indraḥ putras te khyātiṁ yāsyāmi karmabhiḥ |
BRP011.021.2/ sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitas tena māyayā || 21 ||
BRP011.022.1/ tathaivety abravīd rājā prīyamāṇaḥ śatakratum |
BRP011.022.2/ tasmiṁs tu devaiḥ sadṛśo divaṁ prāpte mahīpatau || 22 ||
BRP011.023.1/ dāyādyam indrād ājahrū rājyaṁ tattanayā rajeḥ |
BRP011.023.2/ pañca putraśatāny asya tad vai sthānaṁ śatakratoḥ || 23 ||
BRP011.024.1/ samākrāmanta bahudhā svargalokaṁ triviṣṭapam |
BRP011.024.2/ te yadā tu svasammūḍhā rāgonmattā vidharmiṇaḥ || 24 ||
BRP011.025.1/ brahmadviṣaś ca saṁvṛttā hatavīryaparākramāḥ |
BRP011.025.2/ tato lebhe svam aiśvaryam indraḥ sthānaṁ tathottamam || 25 ||
BRP011.026.1/ hatvā rajisutān sarvān kāmakrodhaparāyaṇān |
BRP011.026.2/ ya idaṁ cyāvanaṁ sthānāt pratiṣṭhānaṁ śatakratoḥ |
BRP011.026.3/ śṛṇuyād dhārayed vāpi na sa daurgatyam āpnuyāt || 26 ||

BRP011.027.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP011.027.1/ rambho 'napatyas tv āsīc ca vaṁśaṁ vakṣyāmy anenasaḥ |
BRP011.027.2/ anenasaḥ suto rājā pratikṣatro mahāyaśāḥ || 27 ||
[Page 46 ]
BRP011.028.1/ pratikṣatrasutaś cāsīt sañjayo nāma viśrutaḥ |
BRP011.028.2/ sañjayasya jayaḥ putro vijayas tasya cātmajaḥ || 28 ||
BRP011.029.1/ vijayasya kṛtiḥ putras tasya haryatvataḥ sutaḥ |
BRP011.029.2/ haryatvatasuto rājā sahadevaḥ pratāpavān || 29 ||
BRP011.030.1/ sahadevasya dharmātmā nadīna iti viśrutaḥ |
BRP011.030.2/ nadīnasya jayatseno jayatsenasya saṅkṛtiḥ || 30 ||
BRP011.031.1/ saṅkṛter api dharmātmā kṣatravṛddho mahāyaśāḥ |
BRP011.031.2/ anenasaḥ samākhyātāḥ kṣatravṛddhasya cāparaḥ || 31 ||
BRP011.032.1/ kṣatravṛddhātmajas tatra sunahotro mahāyaśāḥ |
BRP011.032.2/ sunahotrasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 32 ||
BRP011.033.1/ kāśaḥ śalaś ca dvāv etau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ |
BRP011.033.2/ putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakaḥ || 33 ||
BRP011.034.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva vaiśyāḥ śūdrās tathaiva ca |
BRP011.034.2/ śalātmaja ārṣṭiseṇas tanayas tasya kāśyapaḥ || 34 ||
BRP011.035.1/ kāśasya kāśipo rājā putro dīrghatapās tathā |
BRP011.035.2/ dhanus tu dīrghatapaso vidvān dhanvantaris tataḥ || 35 ||
BRP011.036.1/ tapaso 'nte sumahato jāto vṛddhasya dhīmataḥ |
BRP011.036.2/ punar dhanvantarir devo mānuṣeṣv iha janmani || 36 ||
BRP011.037.1/ tasya gehe samutpanno devo dhanvantaris tadā |
BRP011.037.2/ kāśirājo mahārājaḥ sarvarogapraṇāśanaḥ || 37 ||
BRP011.038.1/ āyurvedaṁ bharadvājāt prāpyeha sa bhiṣakkriyaḥ |
BRP011.038.2/ tam aṣṭadhā punar vyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat || 38 ||
BRP011.039.1/ dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ |
BRP011.039.2/ atha ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ || 39 ||
BRP011.040.1/ putro bhīmarathasyāpi divodāsaḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.040.2/ divodāsas tu dharmātmā vārāṇasyadhipo 'bhavat || 40 ||
BRP011.041.1/ etasminn eva kāle tu purīṁ vārāṇasīṁ dvijāḥ |
BRP011.041.2/ śūnyāṁ niveśayām āsa kṣemako nāma rākṣasaḥ || 41 ||
BRP011.042.1/ śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā |
BRP011.042.2/ śūnyā varṣasahasraṁ vai bhavitrī tu na saṁśayaḥ || 42 ||
BRP011.043.1/ tasyāṁ hi śaptamātrāyāṁ divodāsaḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.043.2/ viṣayānte purīṁ ramyāṁ gomatyāṁ sannyaveśayat || 43 ||
BRP011.044.1/ bhadraśreṇyasya pūrvaṁ tu purī vārāṇasī abhūt |
BRP011.044.2/ bhadraśreṇyasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām || 44 ||
BRP011.045.1/ hatvā niveśayām āsa divodāso narādhipaḥ |
BRP011.045.2/ bhadraśreṇyasya tad rājyaṁ hṛtaṁ yena balīyasā || 45 ||
BRP011.046.1/ bhadraśreṇyasya putras tu durdamo nāma viśrutaḥ |
BRP011.046.2/ divodāsena bāleti ghṛṇayā sa visarjitaḥ || 46 ||
[Page 47 ]
BRP011.047.1/ haihayasya tu dāyādyaṁ hṛtavān vai mahīpatiḥ |
BRP011.047.2/ ājahre pitṛdāyādyaṁ divodāsahṛtaṁ balāt || 47 ||
BRP011.048.1/ bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā |
BRP011.048.2/ vairasyānto mahābhāgāḥ kṛtaś cātmīyatejasā || 48 ||
BRP011.049.1/ divodāsād dṛṣadvatyāṁ vīro jajñe pratardanaḥ |
BRP011.049.2/ tena bālena putreṇa prahṛtaṁ tu punar balam || 49 ||
BRP011.050.1/ pratardanasya putrau dvau vatsabhargau suviśrutau |
BRP011.050.2/ vatsaputro hy alarkas tu sannatis tasya cātmajaḥ || 50 ||
BRP011.051.1/ alarkas tasya putras tu brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
BRP011.051.2/ alarkaṁ prati rājarṣiṁ śloko gītaḥ purātanaiḥ || 51 ||
BRP011.052.1/ ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi ṣaṣṭir varṣaśatāni ca |
BRP011.052.2/ yuvā rūpeṇa sampannaḥ prāg āsīc ca kulodvahaḥ || 52 ||
BRP011.053.1/ lopāmudrāprasādena paramāyur avāptavān |
BRP011.053.2/ tasyāsīt sumahad rājyaṁ rūpayauvanaśālinaḥ || 53 ||
BRP011.054.1/ śāpasyānte mahābāhur hatvā kṣemakarākṣasam |
BRP011.054.2/ ramyāṁ niveśayām āsa purīṁ vārāṇasīṁ punaḥ || 54 ||
BRP011.055.1/ sannater api dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ |
BRP011.055.2/ sunīthasya tu dāyādaḥ kṣemo nāma mahāyaśāḥ || 55 ||
BRP011.056.1/ kṣemasya ketumān putraḥ suketus tasya cātmajaḥ |
BRP011.056.2/ suketos tanayaś cāpi dharmaketur iti smṛtaḥ || 56 ||
BRP011.057.1/ dharmaketos tu dāyādaḥ satyaketur mahārathaḥ |
BRP011.057.2/ satyaketusutaś cāpi vibhur nāma prajeśvaraḥ || 57 ||
BRP011.058.1/ ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāraś ca tatsutaḥ |
BRP011.058.2/ sukumārasya putras tu dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ || 58 ||
BRP011.059.1/ dhṛṣṭaketos tu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ |
BRP011.059.2/ veṇuhotrasutaś cāpi bhārgo nāma prajeśvaraḥ || 59 ||
BRP011.060.1/ vatsasya vatsabhūmis tu bhārgabhūmis tu bhārgajaḥ |
BRP011.060.2/ ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṁśe 'tha bhārgava || 60 ||
BRP011.061.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayaḥ putrāḥ sahasraśaḥ |
BRP011.061.2/ ity ete kāśyapāḥ proktā nahuṣasya nibodhata || 61 ||

12. Chapter 12 :: The lunar dynasty (cont.): Story of Yayāti

[Note: [ SS 29-31]

BRP012.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP012.001.1/ utpannāḥ pitṛkanyāyāṁ virajāyāṁ mahaujasaḥ |
BRP012.001.2/ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ || 1 ||
BRP012.002.1/ yatir yayātiḥ saṁyātir |
BRP012.002.2/ āyātiḥ pārśvako 'bhavat |
BRP012.002.3/ yatir jyeṣṭhas tu teṣāṁ vai yayātis tu tataḥ param || 2 ||
[Page 48 ]
BRP012.003.1/ kakutsthakanyāṁ gāṁ nāma lebhe paramadhārmikaḥ |
BRP012.003.2/ yatis tu mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ || 3 ||
BRP012.004.1/ teṣāṁ yayātiḥ pañcānāṁ vijitya vasudhām imām |
BRP012.004.2/ devayānīm uśanasaḥ sutāṁ bhāryām avāpa saḥ || 4 ||
BRP012.005.1/ śarmiṣṭhām āsurīṁ caiva tanayāṁ vṛṣaparvaṇaḥ |
BRP012.005.2/ yaduṁ ca turvasuṁ caiva devayānī vyajāyata || 5 ||
BRP012.006.1/ druhyaṁ cānuṁ ca puruṁ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
BRP012.006.2/ tasmai śakro dadau prīto rathaṁ paramabhāsvaram || 6 ||
BRP012.007.1/ aṅgadaṁ kāñcanaṁ divyaṁ divyaiḥ paramavājibhiḥ |
BRP012.007.2/ yuktaṁ manojavaiḥ śubhrair yena kāryaṁ samudvahan || 7 ||
BRP012.008.1/ sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm |
BRP012.008.2/ yayātir yudhi durdharṣas tathā devān sadānavān || 8 ||
BRP012.009.1/ sarathaḥ kauravāṇāṁ tu sarveṣām abhavat tadā |
BRP012.009.2/ saṁvartavasunāmnas tu kauravāj janamejayāt || 9 ||
BRP012.010.1/ kuroḥ putrasya rājendrarājñaḥ pārīkṣitasya ha |
BRP012.010.2/ jagāma sa ratho nāśaṁ śāpād gargasya dhīmataḥ || 10 ||
BRP012.011.1/ gargasya hi sutaṁ bālaṁ sa rājā janamejayaḥ |
BRP012.011.2/ kālena hiṁsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ || 11 ||
BRP012.012.1/ sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ |
BRP012.012.2/ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit || 12 ||
BRP012.013.1/ tataḥ sa duḥkhasantapto nālabhat saṁvidaṁ kvacit |
BRP012.013.2/ viprendraṁ śaunakaṁ rājā śaraṇaṁ pratyapadyata || 13 ||
BRP012.014.1/ yājayām āsa ca jñānī śaunako janamejayam |
BRP012.014.2/ aśvamedhena rājānaṁ pāvanārthaṁ dvijottamāḥ || 14 ||
BRP012.015.1/ sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ca |
BRP012.015.2/ sa ca divyaratho rājño vaśaś cedipates tadā || 15 ||
BRP012.016.1/ dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ |
BRP012.016.2/ bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṁ nṛpam || 16 ||
BRP012.017.1/ tato hatvā jarāsandhaṁ bhīmas taṁ ratham uttamam |
BRP012.017.2/ pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ || 17 ||
BRP012.018.1/ saptadvīpāṁ yayātis tu jitvā pṛthvīṁ sasāgarām |
BRP012.018.2/ vibhajya pañcadhā rājyaṁ putrāṇāṁ nāhuṣas tadā || 18 ||
BRP012.019.1/ yayātir diśi pūrvasyāṁ yaduṁ jyeṣṭhaṁ nyayojayat |
BRP012.019.2/ madhye puruṁ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ || 19 ||
BRP012.020.1/ diśi dakṣiṇapūrvasyāṁ turvasuṁ matimān nṛpaḥ |
BRP012.020.2/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā || 20 ||
BRP012.021.1/ yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate |
BRP012.021.2/ prajās teṣāṁ purastāt tu vakṣyāmi munisattamāḥ || 21 ||
BRP012.022.1/ dhanur nyasya pṛṣatkāṁś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ |
BRP012.022.2/ jarāvān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu || 22 ||
[Page 49 ]
BRP012.023.1/ nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṁ cacāra pṛthivīpatiḥ |
BRP012.023.2/ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ || 23 ||
BRP012.024.1/ evaṁ vibhajya pṛthivīṁ yayātir yadum abravīt |
BRP012.024.2/ jarāṁ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai || 24 ||
BRP012.025.1/ taruṇas tava rūpeṇa careyaṁ pṛthivīm imām |
BRP012.025.2/ jarāṁ tvayi samādhāya taṁ yaduḥ pratyuvāca ha || 25 ||

BRP012.026.0/ yadur uvāca:

BRP012.026.1/ anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā |
BRP012.026.2/ anapākṛtya tāṁ rājan na grahīṣyāmi te jarām || 26 ||
BRP012.027.1/ jarāyāṁ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ |
BRP012.027.2/ tasmāj jarāṁ na te rājan grahītum aham utsahe || 27 ||
BRP012.028.1/ santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa |
BRP012.028.2/ pratigrahītuṁ dharmajña putram anyaṁ vṛṇīṣva vai || 28 ||
BRP012.029.1/ sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ |
BRP012.029.2/ uvāca vadatāṁ śreṣṭho yayātir garhayan sutam || 29 ||

BRP012.030.0/ yayātir uvāca:

BRP012.030.1/ ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate |
BRP012.030.2/ mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṁ tava deśikaḥ || 30 ||
BRP012.031.1/ evam uktvā yaduṁ viprāḥ śaśāpainaṁ sa manyumān |
BRP012.031.2/ arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti na saṁśayaḥ || 31 ||
BRP012.032.1/ druhyaṁ ca turvasuṁ caivāpy anuṁ ca dvijasattamāḥ |
BRP012.032.2/ evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api || 32 ||
BRP012.033.1/ śaśāpa tān atikruddho yayātir aparājitaḥ |
BRP012.033.2/ yathāvat kathitaṁ sarvaṁ mayāsya dvijasattamāḥ || 33 ||
BRP012.034.1/ evaṁ śaptvā sutān sarvāṁś caturaḥ purupūrvajān |
BRP012.034.2/ tad eva vacanaṁ rājā purum apy āha bho dvijāḥ || 34 ||
BRP012.035.1/ taruṇas tava rūpeṇa careyaṁ pṛthivīm imām |
BRP012.035.2/ jarāṁ tvayi samādhāya tvaṁ puro yadi manyase || 35 ||
BRP012.036.1/ sa jarāṁ pratijagrāha pituḥ puruḥ pratāpavān |
BRP012.036.2/ yayātir api rūpeṇa puroḥ paryacaran mahīm || 36 ||
BRP012.037.1/ sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṁ nṛpatisattamaḥ |
BRP012.037.2/ viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ || 37 ||
BRP012.038.1/ yadā ca tṛptaḥ kāmeṣu bhogeṣu ca narādhipaḥ |
BRP012.038.2/ tadā puroḥ sakāśād vai svāṁ jarāṁ pratyapadyata || 38 ||
BRP012.039.1/ yatra gāthā muniśreṣṭhā gītāḥ kila yayātinā |
BRP012.039.2/ yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat || 39 ||
BRP012.040.1/ na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati |
BRP012.040.2/ haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate || 40 ||
BRP012.041.1/ yat pṛthivyāṁ vrīhiyavaṁ hiraṇyaṁ paśavaḥ striyaḥ |
BRP012.041.2/ nālam ekasya tat sarvam iti kṛtvā na muhyati || 41 ||
[Page 50 ]
BRP012.042.1/ yadā bhāvaṁ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
BRP012.042.2/ karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā || 42 ||
BRP012.043.1/ yadā tebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati |
BRP012.043.2/ yadā necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tadā || 43 ||
BRP012.044.1/ yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ |
BRP012.044.2/ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṁ tṛṣṇāṁ tyajataḥ sukham || 44 ||
BRP012.045.1/ jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
BRP012.045.2/ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryati || 45 ||
BRP012.046.1/ yac ca kāmasukhaṁ loke yac ca divyaṁ mahat sukham |
BRP012.046.2/ tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhanti ṣoḍaśīṁ kalām || 46 ||
BRP012.047.1/ evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam |
BRP012.047.2/ kālena mahatā cāyaṁ cacāra vipulaṁ tapaḥ || 47 ||
BRP012.048.1/ bhṛgutuṅge gatiṁ prāpa tapaso 'nte mahāyaśāḥ |
BRP012.048.2/ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān || 48 ||
BRP012.049.1/ tasya vaṁśe muniśreṣṭhāḥ pañca rājarṣisattamāḥ |
BRP012.049.2/ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ || 49 ||
BRP012.050.1/ yados tu vaṁśaṁ vakṣyāmi śṛṇudhvaṁ rājasatkṛtam |
BRP012.050.2/ yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ || 50 ||
BRP012.051.1/ susthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṁś ca bhaven naraḥ |
BRP012.051.2/ yayāticaritaṁ nityam idaṁ śṛṇvan dvijottamāḥ || 51 ||

13. Chapter 13 :: The lunar dynasty (cont.): The branches of Yayāti's sons

[Note: [ SS 31-38]

BRP013.001.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:

BRP013.001.1/ puror vaṁśaṁ vayaṁ sūta śrotum icchāma tattvataḥ |
BRP013.001.2/ druhyasyānor yadoś caiva turvasoś ca pṛthak pṛthak || 1 ||

BRP013.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP013.002.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ puror vaṁśaṁ mahātmanaḥ |
BRP013.002.2/ vistareṇānupūrvyā ca prathamaṁ vadato mama || 2 ||
BRP013.003.1/ puroḥ putraḥ suvīro 'bhūn manasyus tasya cātmajaḥ |
BRP013.003.2/ rājā cābhayado nāma manasyor abhavat sutaḥ || 3 ||
BRP013.004.1/ tathaivābhayadasyāsīt sudhanvā nāma pārthivaḥ |
BRP013.004.2/ sudhanvanaḥ subāhuś ca raudrāśvas tasya cātmajaḥ || 4 ||
BRP013.005.1/ raudrāśvasya daśārṇeyuḥ kṛkaṇeyus tathaiva ca |
BRP013.005.2/ kakṣeyusthaṇḍileyuś ca sannateyus tathaiva ca || 5 ||
BRP013.006.1/ ṛceyuś ca jaleyuś ca sthaleyuś ca mahābalaḥ |
BRP013.006.2/ dhaneyuś ca vaneyuś ca putrakāś ca daśa striyaḥ || 6 ||
BRP013.007.1/ bhadrā śūdrā ca madrā ca śaladā maladā tathā |
BRP013.007.2/ khaladā ca tato viprā naladā surasāpi ca || 7 ||
[Page 51 ]
BRP013.008.1/ tathā gocapalā ca strīratnakūṭā ca tā daśa |
BRP013.008.2/ ṛṣir jāto 'trivaṁśe ca tāsāṁ bhartā prabhākaraḥ || 8 ||
BRP013.009.1/ bhadrāyāṁ janayām āsa sutaṁ somaṁ yaśasvinam |
BRP013.009.2/ svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm || 9 ||
BRP013.010.1/ tamobhibhūte loke ca prabhā yena pravartitā |
BRP013.010.2/ svasti te 'stv iti coktvā vai patamāno divākaraḥ || 10 ||
BRP013.011.1/ vacanāt tasya viprarṣer na papāta divo mahīm |
BRP013.011.2/ atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaś cakāra mahātapāḥ || 11 ||
BRP013.012.1/ yajñeṣv atrer balaṁ caiva devair yasya pratiṣṭhitam |
BRP013.012.2/ sa tāsu janayām āsa putrikāsv ātmakāmajān || 12 ||
BRP013.013.1/ daśa putrān mahāsattvāṁs tapasy ugre ratāṁs tathā |
BRP013.013.2/ te tu gotrakarā viprā ṛṣayo vedapāragāḥ || 13 ||
BRP013.014.1/ svastyātreyā iti khyātāḥ kiñca tridhanavarjitāḥ |
BRP013.014.2/ kakṣeyos tanayās tv āsaṁs traya eva mahārathāḥ || 14 ||
BRP013.015.1/ sabhānaraś cākṣuṣaś ca paramanyus tathaiva ca |
BRP013.015.2/ sabhānarasya putras tu vidvān kālānalo nṛpaḥ || 15 ||
BRP013.016.1/ kālānalasya dharmajñaḥ sṛñjayo nāma vai sutaḥ |
BRP013.016.2/ sṛñjayasyābhavat putro vīro rājā purañjayaḥ || 16 ||
BRP013.017.1/ janamejayo muniśreṣṭhāḥ purañjayasuto 'bhavat |
BRP013.017.2/ janamejayasya rājarṣer mahāśālo 'bhavat sutaḥ || 17 ||
BRP013.018.1/ deveṣu sa parijñātaḥ pratiṣṭhitayaśā bhuvi |
BRP013.018.2/ mahāmanā nāma suto mahāśālasya viśrutaḥ || 18 ||
BRP013.019.1/ jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ pūjitaḥ sumahāmanāḥ |
BRP013.019.2/ mahāmanās tu putrau dvau janayām āsa bho dvijāḥ || 19 ||
BRP013.020.1/ uśīnaraṁ ca dharmajñaṁ titikṣuṁ ca mahābalam |
BRP013.020.2/ uśīnarasya patnyas tu pañca rājarṣivaṁśajāḥ || 20 ||
BRP013.021.1/ nṛgā kṛmir navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī |
BRP013.021.2/ uśīnarasya putrās tu pañca tāsu kulodvahāḥ || 21 ||
BRP013.022.1/ tapasā caiva mahatā jātā vṛddhasya cātmajāḥ |
BRP013.022.2/ nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ kṛmyāṁ kṛmir ajāyata || 22 ||
BRP013.023.1/ navāyās tu navaḥ putro darvāyāḥ suvrato 'bhavat |
BRP013.023.2/ dṛṣadvatyās tu sañjajñe śibir auśīnaro nṛpaḥ || 23 ||
BRP013.024.1/ śibes tu śibayo viprā yaudheyās tu nṛgasya ha |
BRP013.024.2/ navasya navarāṣṭraṁ tu kṛmes tu kṛmilā purī || 24 ||
BRP013.025.1/ suvratasya tathāmbaṣṭhāḥ śibiputrān nibodhata |
BRP013.025.2/ śibes tu śibayaḥ putrāś catvāro lokaviśrutāḥ || 25 ||
BRP013.026.1/ vṛṣadarbhaḥ suvīraś ca kekayo madrakas tathā |
BRP013.026.2/ teṣāṁ janapadāḥ sphītā kekayā madrakās tathā || 26 ||
BRP013.027.1/ vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca titikṣos tu prajās tv imāḥ |
BRP013.027.2/ titikṣur abhavad rājā pūrvasyāṁ diśi bho dvijāḥ || 27 ||
[Page 52 ]
BRP013.028.1/ uṣadratho mahāvīryaḥ phenas tasya suto 'bhavat |
BRP013.028.2/ phenasya sutapā jajñe tataḥ sutapaso baliḥ || 28 ||
BRP013.029.1/ jāto mānuṣayonau tu sa rājā kāñcaneṣudhiḥ |
BRP013.029.2/ mahāyogī sa tu balir babhūva nṛpatiḥ purā || 29 ||
BRP013.030.1/ putrān utpādayām āsa pañca vaṁśakarān bhuvi |
BRP013.030.2/ aṅgaḥ prathamato jajñe vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca || 30 ||
BRP013.031.1/ puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā bāleyaṁ kṣatram ucyate |
BRP013.031.2/ bāleyā brāhmaṇāś caiva tasya vaṁśakarā bhuvi || 31 ||
BRP013.032.1/ baleś ca brahmaṇā datto varaḥ prītena bho dvijāḥ |
BRP013.032.2/ mahāyogitvam āyuś ca kalpasya parimāṇataḥ || 32 ||
BRP013.033.1/ bale cāpratimatvaṁ vai dharmatattvārthadarśanam |
BRP013.033.2/ saṅgrāme cāpy ajeyatvaṁ dharme caiva pradhānatām || 33 ||
BRP013.034.1/ trailokyadarśanaṁ cāpi prādhānyaṁ prasave tathā |
BRP013.034.2/ caturo niyatān varṇāṁs tvaṁ ca sthāpayiteti ca || 34 ||
BRP013.035.1/ ity ukto vibhunā rājā baliḥ śāntiṁ parāṁ yayau |
BRP013.035.2/ kālena mahatā viprāḥ svaṁ ca sthānam upāgamat || 35 ||
BRP013.036.1/ teṣāṁ janapadāḥ pañca aṅgā vaṅgāḥ sasuhmakāḥ |
BRP013.036.2/ kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva prajās tv aṅgasya sāmpratam || 36 ||
BRP013.037.1/ aṅgaputro mahān āsīd rājendro dadhivāhanaḥ |
BRP013.037.2/ dadhivāhanaputras tu rājā diviratho 'bhavat || 37 ||
BRP013.038.1/ putro divirathasyāsīc chakratulyaparākramaḥ |
BRP013.038.2/ vidvān dharmaratho nāma tasya citrarathaḥ sutaḥ || 38 ||
BRP013.039.1/ tena dharmarathenātha tadā kālañjare girau |
BRP013.039.2/ yajatā saha śakreṇa somaḥ pīto mahātmanā || 39 ||
BRP013.040.1/ atha citrarathasyāpi putro daśaratho 'bhavat |
BRP013.040.2/ lomapāda iti khyāto yasya śāntā sutābhavat || 40 ||
BRP013.041.1/ tasya dāśarathir vīraś caturaṅgo mahāyaśāḥ |
BRP013.041.2/ ṛṣyaśṛṅgaprasādena jajñe vaṁśavivardhanaḥ || 41 ||
BRP013.042.1/ caturaṅgasya putras tu pṛthulākṣa iti smṛtaḥ |
BRP013.042.2/ pṛthulākṣasuto rājā campo nāma mahāyaśāḥ || 42 ||
BRP013.043.1/ campasya tu purī campā yā māliny abhavat purā |
BRP013.043.2/ pūrṇabhadraprasādena haryaṅgo 'sya suto 'bhavat || 43 ||
BRP013.044.1/ tato vaibhāṇḍakis tasya vāraṇaṁ śakravāraṇam |
BRP013.044.2/ avatārayām āsa mahīṁ mantrair vāhanam uttamam || 44 ||
BRP013.045.1/ haryaṅgasya sutas tatra rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ |
BRP013.045.2/ putro bhadrarathasyāsīd bṛhatkarmā prajeśvaraḥ || 45 ||
BRP013.046.1/ bṛhaddarbhaḥ sutas tasya yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ |
BRP013.046.2/ bṛhanmanās tu rājendro janayām āsa vai sutam || 46 ||
[Page 53 ]
BRP013.047.1/ nāmnā jayadrathaṁ nāma yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ |
BRP013.047.2/ āsīd dṛḍharathasyāpi viśvajij janamejayī || 47 ||
BRP013.048.1/ dāyādas tasya vaikarṇo vikarṇas tasya cātmajaḥ |
BRP013.048.2/ tasya putraśataṁ tv āsīd aṅgānāṁ kulavardhanam || 48 ||
BRP013.049.1/ ete 'ṅgavaṁśajāḥ sarve rājānaḥ kīrtitā mayā |
BRP013.049.2/ satyavratā mahātmānaḥ prajāvanto mahārathāḥ || 49 ||
BRP013.050.1/ ṛceyos tu muniśreṣṭhā raudrāśvatanayasya vai |
BRP013.050.2/ śṛṇudhvaṁ sampravakṣyāmi vaṁśaṁ rājñas tu bho dvijāḥ || 50 ||
BRP013.051.1/ ṛceyos tanayo rājā matināro mahīpatiḥ |
BRP013.051.2/ matinārasutās tv āsaṁs trayaḥ paramadhārmikāḥ || 51 ||
BRP013.052.1/ vasurodhaḥ pratirathaḥ subāhuś caiva dhārmikaḥ |
BRP013.052.2/ sarve vedavidaś caiva brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 52 ||
BRP013.053.1/ ilā nāma tu yasyāsīt kanyā vai munisattamāḥ |
BRP013.053.2/ brahmavādiny adhistrī sā taṁsus tām abhyagacchata || 53 ||
BRP013.054.1/ taṁsoḥ suto 'tha rājarṣir dharmanetraḥ pratāpavān |
BRP013.054.2/ brahmavādī parākrāntas tasya bhāryopadānavī || 54 ||
BRP013.055.1/ upadānavī tataḥ putrāṁś caturo 'janayac chubān |
BRP013.055.2/ duṣyantam atha suṣmantaṁ pravīram anaghaṁ tathā || 55 ||
BRP013.056.1/ duṣyantasya tu dāyādo bharato nāma vīryavān |
BRP013.056.2/ sa sarvadamano nāma nāgāyutabalo mahān || 56 ||
BRP013.057.1/ cakravartī suto jajñe duṣyantasya mahātmanaḥ |
BRP013.057.2/ śakuntalāyāṁ bharato yasya nāmnā tu bhāratāḥ || 57 ||
BRP013.058.1/ bharatasya vinaṣṭeṣu tanayeṣu mahīpateḥ |
BRP013.058.2/ mātṝṇāṁ tu prakopeṇa mayā tat kathitaṁ purā || 58 ||
BRP013.059.1/ bṛhaspater aṅgirasaḥ putro vipro mahāmuniḥ |
BRP013.059.2/ ayājayad bharadvājo mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ || 59 ||
BRP013.060.1/ pūrvaṁ tu vitathe tasya kṛte vai putrajanmani |
BRP013.060.2/ tato 'tha vitatho nāma bharadvājāt suto 'bhavat || 60 ||
BRP013.061.1/ tato 'tha vitathe jāte bharatas tu divaṁ yayau |
BRP013.061.2/ vitathaṁ cābhiṣicyātha bharadvājo vanaṁ yayau || 61 ||
BRP013.062.1/ sa cāpi vitathaḥ putrāñ janayām āsa pañca vai |
BRP013.062.2/ suhotraṁ ca suhotāraṁ gayaṁ gargaṁ tathaiva ca || 62 ||
BRP013.063.1/ kapilaṁ ca mahātmānaṁ suhotrasya sutadvayam |
BRP013.063.2/ kāśikaṁ ca mahāsatyaṁ tathā gṛtsamatiṁ nṛpam || 63 ||
BRP013.064.1/ tathā gṛtsamateḥ putrā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ |
BRP013.064.2/ kāśikasya tu kāśeyaḥ putro dīrghatapās tathā || 64 ||
BRP013.065.1/ babhūva dīrghatapaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ |
BRP013.065.2/ dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ || 65 ||
BRP013.066.1/ tathā ketumataḥ putro vidvān bhīmarathaḥ smṛtaḥ |
BRP013.066.2/ putro bhīmarathasyāpi vārāṇasyadhipo 'bhavat || 66 ||
[Page 54 ]
BRP013.067.1/ divodāsa iti khyātaḥ sarvakṣatrapraṇāśanaḥ |
BRP013.067.2/ divodāsasya putras tu vīro rājā pratardanaḥ || 67 ||
BRP013.068.1/ pratardanasya putrau dvau vatso bhārgava eva ca |
BRP013.068.2/ alarko rājaputras tu rājā sanmatimān bhuvi || 68 ||
BRP013.069.1/ haihayasya tu dāyādyaṁ hṛtavān vai mahīpatiḥ |
BRP013.069.2/ ājahre pitṛdāyādyaṁ divodāsahṛtaṁ balāt || 69 ||
BRP013.070.1/ bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā |
BRP013.070.2/ divodāsena bāleti ghṛṇayāsau visarjitaḥ || 70 ||
BRP013.071.1/ aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suto bhīmarathasya vai |
BRP013.071.2/ tena putreṇa bālasya prahṛtaṁ tasya bho dvijāḥ || 71 ||
BRP013.072.1/ vairasyāntaṁ muniśreṣṭhāḥ kṣatriyeṇa vidhitsatā |
BRP013.072.2/ alarkaḥ kāśirājas tu brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ || 72 ||
BRP013.073.1/ ṣaṣṭiṁ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṁ varṣaśatāni ca |
BRP013.073.2/ yuvā rūpeṇa sampanna āsīt kāśikulodvahaḥ || 73 ||
BRP013.074.1/ lopāmudrāprasādena paramāyur avāpa saḥ |
BRP013.074.2/ vayaso 'nte muniśreṣṭhā hatvā kṣemakarākṣasam || 74 ||
BRP013.075.1/ ramyāṁ niveśayām āsa purīṁ vārāṇasīṁ nṛpaḥ |
BRP013.075.2/ alarkasya tu dāyādaḥ kṣemako nāma pārthivaḥ || 75 ||
BRP013.076.1/ kṣemakasya tu putro vai varṣaketus tato 'bhavat |
BRP013.076.2/ varṣaketoś ca dāyādo vibhur nāma prajeśvaraḥ || 76 ||
BRP013.077.1/ ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāras tato 'bhavat |
BRP013.077.2/ sukumārasya putras tu satyaketur mahārathaḥ || 77 ||
BRP013.078.1/ suto 'bhavan mahātejā rājā paramadhārmikaḥ |
BRP013.078.2/ vatsasya vatsabhūmis tu bhargabhūmis tu bhārgavāt || 78 ||
BRP013.079.1/ ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṁśe 'tha bhārgave |
BRP013.079.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca munisattamāḥ || 79 ||
BRP013.080.1/ ājamīḍho 'paro vaṁśaḥ śrūyatāṁ dvijasattamāḥ |
BRP013.080.2/ suhotrasya bṛhat putro bṛhatas tanayās trayaḥ || 80 ||
BRP013.081.1/ ajamīḍho dvimīḍhaś ca purumīḍhaś ca vīryavān |
BRP013.081.2/ ajamīḍhasya patnyas tu tisro vai yaśasānvitāḥ || 81 ||
BRP013.082.1/ nīlī ca keśinī caiva dhūminī ca varāṅganāḥ |
BRP013.082.2/ ajamīḍhasya keśinyāṁ jajñe jahnuḥ pratāpavān || 82 ||
BRP013.083.1/ ājahre yo mahāsattraṁ sarvamedhamakhaṁ vibhum |
BRP013.083.2/ patilobhena yaṁ gaṅgā vinīteva sasāra ha || 83 ||
BRP013.084.1/ necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā ca tat sadaḥ |
BRP013.084.2/ tat tayā plāvitaṁ dṛṣṭvā yajñavāṭaṁ samantataḥ || 84 ||
BRP013.085.1/ jahnur apy abravīd gaṅgāṁ kruddho viprās tadā nṛpaḥ |
BRP013.085.2/ eṣa te triṣu lokeṣu saṅkṣipyāpaḥ pibāmy aham |
BRP013.085.3/ asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi || 85 ||
[Page 55 ]
BRP013.086.1/ tataḥ pītāṁ mahātmāno dṛṣṭvā gaṅgāṁ maharṣayaḥ |
BRP013.086.2/ upaninyur mahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm || 86 ||
BRP013.087.1/ yuvanāśvasya putrīṁ tu kāverīṁ jahnur āvahat |
BRP013.087.2/ gaṅgāśāpena dehārdhaṁ yasyāḥ paścān nadīkṛtam || 87 ||
BRP013.088.1/ jahnos tu dayitaḥ putro ajako nāma vīryavān |
BRP013.088.2/ ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ || 88 ||
BRP013.089.1/ babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśikas tasya cātmajaḥ |
BRP013.089.2/ pahnavaiḥ saha saṁvṛddho rājā vanacaraiḥ saha || 89 ||
BRP013.090.1/ kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṁ vibhum |
BRP013.090.2/ labheyam iti taṁ śakras trāsād abhyetya jajñivān || 90 ||
BRP013.091.1/ sa gādhir abhavad rājā maghavā kauśikaḥ svayam |
BRP013.091.2/ viśvāmitras tu gādheyo viśvāmitrāt tathāṣṭakaḥ || 91 ||
BRP013.092.1/ aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā |
BRP013.092.2/ ājamīḍho 'paro vaṁśaḥ śrūyatāṁ munisattamāḥ || 92 ||
BRP013.093.1/ ajamīḍhāt tu nīlyāṁ vai suśāntir udapadyata |
BRP013.093.2/ purujātiḥ suśānteś ca bāhyāśvaḥ purujātitaḥ || 93 ||
BRP013.094.1/ bāhyāśvatanayāḥ pañca sphītā janapadāvṛtāḥ |
BRP013.094.2/ mudgalaḥ sṛñjayaś caiva rājā bṛhadiṣus tadā || 94 ||
BRP013.095.1/ yavīnaraś ca vikrāntaḥ kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ |
BRP013.095.2/ pañcaite rakṣaṇāyālaṁ deśānām iti viśrutāḥ || 95 ||
BRP013.096.1/ pañcānāṁ te tu pañcālāḥ sphītā janapadāvṛtāḥ |
BRP013.096.2/ alaṁ saṁrakṣaṇe teṣāṁ pañcālā iti viśrutāḥ || 96 ||
[Page 56 ]
BRP013.097.1/ mudgalasya tu dāyādo maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ |
BRP013.097.2/ indrasenā yato garbhaṁ vadhnyaṁ ca pratyapadyata || 97 ||
BRP013.098.1/ āsīt pañcajanaḥ putraḥ sṛñjayasya mahātmanaḥ |
BRP013.098.2/ sutaḥ pañcajanasyāpi somadatto mahīpatiḥ || 98 ||
BRP013.099.1/ somadattasya dāyādaḥ sahadevo mahāyaśāḥ |
BRP013.099.2/ sahadevasutaś cāpi somako nāma viśrutaḥ || 99 ||
BRP013.100.1/ ajamīḍhasuto jātaḥ kṣīṇe vaṁśe tu somakaḥ |
BRP013.100.2/ somakasya suto jantur yasya putraśataṁ babhau || 100 ||
BRP013.101.1/ teṣāṁ yavīyān pṛṣato drupadasya pitā prabhuḥ |
BRP013.101.2/ ājamīḍhāḥ smṛtāś caite mahātmānas tu somakāḥ || 101 ||
BRP013.102.1/ mahiṣī tv ajamīḍhasya dhūminī putragṛddhinī |
BRP013.102.2/ pativratā mahābhāgā kulajā munisattamāḥ || 102 ||
BRP013.103.1/ sā ca putrārthinī devī vratacaryāsamanvitā |
BRP013.103.2/ tato varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram || 103 ||
BRP013.104.1/ hutvāgniṁ vidhivat sā tu pavitrā mitabhojanā |
BRP013.104.2/ agnihotrakuśeṣv eva suṣvāpa munisattamāḥ || 104 ||
BRP013.105.1/ dhūminyā sa tayā devyā tv ajamīḍhaḥ samīyivān |
BRP013.105.2/ ṛkṣaṁ sañjanayām āsa dhūmravarṇaṁ sudarśanam || 105 ||
BRP013.106.1/ ṛkṣāt saṁvaraṇo jajñe kuruḥ saṁvaraṇāt tathā |
BRP013.106.2/ yaḥ prayāgād atikramya kurukṣetraṁ cakāra ha || 106 ||
BRP013.107.1/ puṇyaṁ ca ramaṇīyaṁ ca puṇyakṛdbhir niṣevitam |
BRP013.107.2/ tasyānvavāyaḥ sumahān yasya nāmnātha kauravāḥ || 107 ||
BRP013.108.1/ kuroś ca putrāś catvāraḥ sudhanvā sudhanus tathā |
BRP013.108.2/ parīkṣic ca mahābāhuḥ pravaraś cārimejayaḥ || 108 ||
BRP013.109.1/ parīkṣitas tu dāyādo dhārmiko janamejayaḥ |
BRP013.109.2/ śrutaseno 'grasenaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ || 109 ||
[Page 57 ]
BRP013.110.1/ ete sarve mahābhāgā vikrāntā balaśālinaḥ |
BRP013.110.2/ janamejayasya putras tu suratho matimāṁs tathā || 110 ||
BRP013.111.1/ surathasya tu vikrāntaḥ putro jajñe vidūrathaḥ |
BRP013.111.2/ vidūrathasya dāyāda ṛkṣa eva mahārathaḥ || 111 ||
BRP013.112.1/ dvitīyas tu bharadvājān nāmnā tenaiva viśrutaḥ |
BRP013.112.2/ dvāv ṛkṣau somavaṁśe 'smin dvāv eva ca parīkṣitau || 112 ||
BRP013.113.1/ bhīmasenās trayo viprā dvau cāpi janamejayau |
BRP013.113.2/ ṛkṣasya tu dvitīyasya bhīmaseno 'bhavat sutaḥ || 113 ||
BRP013.114.1/ pratīpo bhīmasenāt tu pratīpasya tu śāntanuḥ |
BRP013.114.2/ devāpir bāhlikaś caiva traya eva mahārathāḥ || 114 ||
BRP013.115.1/ śāntanos tv abhavad bhīṣmas tasmin vaṁśe dvijottamāḥ |
BRP013.115.2/ bāhlikasya tu rājarṣer vaṁśaṁ śṛṇuta bho dvijāḥ || 115 ||
BRP013.116.1/ bāhlikasya sutaś caiva somadatto mahāyaśāḥ |
BRP013.116.2/ jajñire somadattāt tu bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ || 116 ||
BRP013.117.1/ upādhyāyas tu devānāṁ devāpir abhavan muniḥ |
BRP013.117.2/ cyavanaputraḥ kṛtaka iṣṭa āsīn mahātmanaḥ || 117 ||
BRP013.118.1/ śāntanus tv abhavad rājā kauravāṇāṁ dhurandharaḥ |
BRP013.118.2/ śāntanoḥ sampravakṣyāmi vaṁśaṁ trailokyaviśrutam || 118 ||
BRP013.119.1/ gāṅgaṁ devavrataṁ nāma putraṁ so 'janayat prabhuḥ |
BRP013.119.2/ sa tu bhīṣma iti khyātaḥ pāṇḍavānāṁ pitāmahaḥ || 119 ||
BRP013.120.1/ kālī vicitravīryaṁ tu janayām āsa bho dvijāḥ |
BRP013.120.2/ śāntanor dayitaṁ putraṁ dharmātmānam akalmaṣam || 120 ||
BRP013.121.1/ kṛṣṇadvaipāyanāc caiva kṣetre vaicitravīryake |
BRP013.121.2/ dhṛtarāṣṭraṁ ca pāṇḍuṁ ca viduraṁ cāpy ajījanat || 121 ||
BRP013.122.1/ dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṁ putrān utpādayac chatam |
BRP013.122.2/ teṣāṁ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām api sa prabhuḥ || 122 ||
[Page 58 ]
BRP013.123.1/ pāṇḍor dhanañjayaḥ putraḥ saubhadras tasya cātmajaḥ |
BRP013.123.2/ abhimanyoḥ parīkṣit tu pitā pārīkṣitasya ha || 123 ||
BRP013.124.1/ pārīkṣitasya kāśyāyāṁ dvau putrau sambabhūvatuḥ |
BRP013.124.2/ candrāpīḍas tu nṛpatiḥ sūryāpīḍaś ca mokṣavit || 124 ||
BRP013.125.1/ candrāpīḍasya putrāṇāṁ śatam uttamadhanvinām |
BRP013.125.2/ jānamejayam ity evaṁ kṣātraṁ bhuvi pariśrutam || 125 ||
BRP013.126.1/ teṣāṁ jyeṣṭhas tu tatrāsīt pure vāraṇasāhvaye |
BRP013.126.2/ satyakarṇo mahābāhur yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 126 ||
BRP013.127.1/ satyakarṇasya dāyādaḥ śvetakarṇaḥ pratāpavān |
BRP013.127.2/ aputraḥ sa tu dharmātmā praviveśa tapovanam || 127 ||
BRP013.128.1/ tasmād vanagatā garbhaṁ yādavī pratyapadyata |
BRP013.128.2/ sucāror duhitā subhrūr mālinī grāhamālinī || 128 ||
BRP013.129.1/ sambhūte sa ca garbhe ca śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ |
BRP013.129.2/ anvagacchat kṛtaṁ pūrvaṁ mahāprasthānam acyutam || 129 ||
BRP013.130.1/ sā tu dṛṣṭvā priyaṁ taṁ tu mālinī pṛṣṭhato 'nvagāt |
BRP013.130.2/ sucāror duhitā sādhvī vane rājīvalocanā || 130 ||
BRP013.131.1/ pathi sā suṣuve bālā sukumāraṁ kumārakam |
BRP013.131.2/ tam apāsyātha tatraiva rājānaṁ sānvagacchata || 131 ||
BRP013.132.1/ pativratā mahābhāgā draupadīva purā satī |
BRP013.132.2/ kumāraḥ sukumāro 'sau giripṛṣṭhe ruroda ha || 132 ||
BRP013.133.1/ dayārthaṁ tasya meghās tu prādurāsan mahātmanaḥ |
BRP013.133.2/ śraviṣṭhāyās tu putrau dvau paippalādiś ca kauśikaḥ || 133 ||
BRP013.134.1/ dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya tau prākṣālayatāṁ jale |
BRP013.134.2/ nighṛṣṭau tasya pārśvau tu śilāyāṁ rudhiraplutau || 134 ||
BRP013.135.1/ ajaśyāmaḥ sa pārśvābhyāṁ ghṛṣṭābhyāṁ susamāhitaḥ |
BRP013.135.2/ ajaśyāmau tu tatpārśvau devena sambabhūvatuḥ || 135 ||
BRP013.136.1/ athājapārśva iti vai cakrāte nāma tasya tau |
BRP013.136.2/ sa tu remakaśālāyāṁ dvijābhyām abhivardhitaḥ || 136 ||
BRP013.137.1/ remakasya tu bhāryā tam udvahat putrakāraṇāt |
BRP013.137.2/ rematyāḥ sa tu putro 'bhūd brāhmaṇau sacivau tu tau || 137 ||
BRP013.138.1/ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca yugapattulyajīvinaḥ |
BRP013.138.2/ sa eṣa pauravo vaṁśaḥ pāṇḍavānāṁ mahātmanām || 138 ||
BRP013.139.1/ śloko 'pi cātra gīto 'yaṁ nāhuṣeṇa yayātinā |
BRP013.139.2/ jarāsaṅkramaṇe pūrvaṁ tadā prītena dhīmatā || 139 ||
BRP013.140.1/ acandrārkagrahā bhūmir bhaved iyam asaṁśayam |
BRP013.140.2/ apauravā mahī naiva bhaviṣyati kadācana || 140 ||
[Page 59 ]
BRP013.141.1/ eṣa vaḥ pauravo vaṁśo vikhyātaḥ kathito mayā |
BRP013.141.2/ turvasos tu pravakṣyāmi druhyoś cānor yados tathā || 141 ||
BRP013.142.1/ turvasos tu suto vahnir gobhānus tasya cātmajaḥ |
BRP013.142.2/ gobhānos tu suto rājā aiśānur aparājitaḥ || 142 ||
BRP013.143.1/ karandhamas tu aiśānor maruttas tasya cātmajaḥ |
BRP013.143.2/ anyas tv āvikṣito rājā maruttaḥ kathito mayā || 143 ||
BRP013.144.1/ anapatyo 'bhavad rājā yajvā vipuladakṣiṇaḥ |
BRP013.144.2/ duhitā saṁyatā nāma tasyāsīt pṛthivīpateḥ || 144 ||
BRP013.145.1/ dakṣiṇārthaṁ tu sā dattā saṁvartāya mahātmane |
BRP013.145.2/ duṣyantaṁ pauravaṁ cāpi lebhe putram akalmaṣam || 145 ||
BRP013.146.1/ evaṁ yayātiśāpena jarāsaṅkramaṇe tadā |
BRP013.146.2/ pauravaṁ turvasor vaṁśaṁ praviveśa dvijottamāḥ || 146 ||
BRP013.147.1/ duṣyantasya tu dāyādaḥ karūromaḥ prajeśvaraḥ |
BRP013.147.2/ karūromād athāhrīdaś catvāras tasya cātmajāḥ || 147 ||
BRP013.148.1/ pāṇḍyaś ca keralaś caiva kālaś colaś ca pārthivaḥ |
BRP013.148.2/ druhyoś ca tanayo rājan babhrusetuś ca pārthivaḥ || 148 ||
BRP013.149.1/ aṅgārasetus tatputro marutāṁ patir ucyate |
BRP013.149.2/ yauvanāśvena samare kṛcchreṇa nihato balī || 149 ||
BRP013.150.1/ yuddhaṁ sumahad apy āsīn māsān paricarad daśa |
BRP013.150.2/ aṅgārasetor dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ || 150 ||
BRP013.151.1/ khyāyate yasya nāmnā vai gāndhāraviṣayo mahān |
BRP013.151.2/ gāndhāradeśajāś caiva turagā vājināṁ varāḥ || 151 ||
BRP013.152.1/ anos tu putro dharmo 'bhūd dyūtas tasyātmajo 'bhavat |
BRP013.152.2/ dyūtād vanaduho jajñe pracetās tasya cātmajaḥ || 152 ||
BRP013.153.1/ pracetasaḥ sucetās tu kīrtitās tv anavo mayā |
BRP013.153.2/ babhūvus tu yadoḥ putrāḥ pañca devasutopamāḥ || 153 ||
BRP013.154.1/ sahasrādaḥ payodaś ca kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā |
BRP013.154.2/ sahasrādasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ || 154 ||
BRP013.155.1/ haihayaś ca hayaś caiva rājā veṇuhayas tathā |
BRP013.155.2/ haihayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ || 155 ||
BRP013.156.1/ dharmanetrasya kārtas tu sāhañjas tasya cātmajaḥ |
BRP013.156.2/ sāhañjanī nāma purī tena rājñā niveśitā || 156 ||
BRP013.157.1/ āsīn mahiṣmataḥ putro bhadraśreṇyaḥ pratāpavān |
BRP013.157.2/ bhadraśreṇyasya dāyādo durdamo nāma viśrutaḥ || 157 ||
BRP013.158.1/ durdamasya suto dhīmān kanako nāma nāmataḥ |
BRP013.158.2/ kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ || 158 ||
[Page 60 ]
BRP013.159.1/ kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca kṛtadhanvā tathaiva ca |
BRP013.159.2/ kṛtāgnis tu caturtho 'bhūt kṛtavīryād athārjunaḥ || 159 ||
BRP013.160.1/ yo 'sau bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro 'bhavat |
BRP013.160.2/ jigāya pṛthivīm eko rathenādityavarcasā || 160 ||
BRP013.161.1/ sa hi varṣāyutaṁ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
BRP013.161.2/ dattam ārādhayām āsa kārtavīryo 'trisambhavam || 161 ||
BRP013.162.1/ tasmai datto varān prādāc caturo bhūritejasaḥ |
BRP013.162.2/ pūrvaṁ bāhusahasraṁ tu prārthitaṁ sumahad varam || 162 ||
BRP013.163.1/ adharme 'dhīyamānasya sadbhis tatra nivāraṇam |
BRP013.163.2/ ugreṇa pṛthivīṁ jitvā dharmeṇaivānurañjanam || 163 ||
BRP013.164.1/ saṅgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ |
BRP013.164.2/ saṅgrāme vartamānasya vadhaṁ cābhyadhikād raṇe || 164 ||
BRP013.165.1/ tasya bāhusahasraṁ tu yudhyataḥ kila bho dvijāḥ |
BRP013.165.2/ yogād yogīśvarasyeva prādurbhavati māyayā || 165 ||
BRP013.166.1/ teneyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
BRP013.166.2/ sasamudrā sanagarā ugreṇa vidhinā jitā || 166 ||
BRP013.167.1/ tena saptasu dvīpeṣu sapta yajñaśatāni ca |
BRP013.167.2/ prāptāni vidhinā rājñā śrūyante munisattamāḥ || 167 ||
BRP013.168.1/ sarve yajñā muniśreṣṭhāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ |
BRP013.168.2/ sarve kāñcanayūpāś ca sarve kāñcanavedayaḥ || 168 ||
BRP013.169.1/ sarve devair muniśreṣṭhā vimānasthair alaṅkṛtaiḥ |
BRP013.169.2/ gandharvair apsarobhiś ca nityam evopaśobhitāḥ || 169 ||
BRP013.170.1/ yasya yajñe jagau gāthāṁ gandharvo nāradas tathā |
BRP013.170.2/ varīdāsātmajo vidvān mahimnā tasya vismitaḥ || 170 ||

BRP013.171.0/ nārada uvāca:

BRP013.171.1/ na nūnaṁ kārtavīryasya gatiṁ yāsyanti pārthivāḥ |
BRP013.171.2/ yajñair dānais tapobhiś ca vikrameṇa śrutena ca || 171 ||
BRP013.172.1/ sa hi saptasu dvīpeṣu carmī khaḍgī śarāsanī |
BRP013.172.2/ rathī dvīpān anucaran yogī sandṛśyate nṛbhiḥ || 172 ||
BRP013.173.1/ anaṣṭadravyatā caiva na śoko na ca vibhramaḥ |
BRP013.173.2/ prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || 173 ||
BRP013.174.1/ sa sarvaratnabhāk samrāṭ cakravartī babhūva ha |
BRP013.174.2/ sa eva paśupālo 'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva ca || 174 ||
BRP013.175.1/ saiva vṛṣṭyā parjanyo yogitvād arjuno 'bhavat |
BRP013.175.2/ sa vai bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā || 175 ||
BRP013.176.1/ bhāti raśmisahasreṇa śaradīva ca bhāskaraḥ |
BRP013.176.2/ sa hi nāgān manuṣyeṣu māhiṣmatyāṁ mahādyutiḥ || 176 ||
BRP013.177.1/ karkoṭakasutāñ jitvā puryāṁ tasyāṁ nyaveśayat |
BRP013.177.2/ sa vai vegaṁ samudrasya prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ || 177 ||
[Page 61 ]
BRP013.178.1/ krīḍann iva bhujodbhinnaṁ pratisrotaś cakāra ha |
BRP013.178.2/ luṇṭhitā krīḍatā tena nadī tadgrāmamālinī || 178 ||
BRP013.179.1/ caladūrmisahasreṇa śaṅkitābhyeti narmadā |
BRP013.179.2/ tasya bāhusahasreṇa kṣipyamāṇe mahodadhau || 179 ||
BRP013.180.1/ bhayān nilīnā niśceṣṭhāḥ pātālasthā mahīsurāḥ |
BRP013.180.2/ cūrṇīkṛtamahāvīciṁ calanmīnamahātimim || 180 ||
BRP013.181.1/ mārutāviddhaphenaugham āvartakṣobhasaṅkulam |
BRP013.181.2/ prāvartayat tadā rājā sahasreṇa ca bāhunā || 181 ||
BRP013.182.1/ devāsurasamākṣiptaḥ kṣīrodam iva mandaraḥ |
BRP013.182.2/ mandarakṣobhacakitā amṛtotpādaśaṅkitāḥ || 182 ||
BRP013.183.1/ sahasotpatitā bhītā bhīmaṁ dṛṣṭvā nṛpottamam |
BRP013.183.2/ natā niścalamūrdhāno babhūvus te mahoragāḥ || 183 ||
BRP013.184.1/ sāyāhne kadalīkhaṇḍāḥ kampitā iva vāyunā |
BRP013.184.2/ sa vai baddhvā dhanur jyābhir utsiktaṁ pañcabhiḥ śaraiḥ || 184 ||
BRP013.185.1/ laṅkeśaṁ mohayitvā tu sabalaṁ rāvaṇaṁ balāt |
BRP013.185.2/ nirjitya vaśam ānīya māhiṣmatyāṁ babandha tam || 185 ||
BRP013.186.1/ śrutvā tu baddhaṁ paulastyaṁ rāvaṇaṁ tv arjunena ca |
BRP013.186.2/ tato gatvā pulastyas tam arjunaṁ dadṛśe svayam || 186 ||
BRP013.187.1/ mumoca rakṣaḥ paulastyaṁ pulastyenābhiyācitaḥ |
BRP013.187.2/ yasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ || 187 ||
BRP013.188.1/ yugānte toyadasyeva sphuṭato hy aśaner iva |
BRP013.188.2/ aho bata mṛdhe vīryaṁ bhārgavasya yad acchinat || 188 ||
BRP013.189.1/ rājño bāhusahasrasya haimaṁ tālavanaṁ yathā |
BRP013.189.2/ tṛṣitena kadācit sa bhikṣitaś citrabhānunā || 189 ||
BRP013.190.1/ sa bhikṣām adadād vīraḥ sapta dvīpān vibhāvasoḥ |
BRP013.190.2/ purāṇi grāmaghoṣāṁś ca viṣayāṁś caiva sarvaśaḥ || 190 ||
BRP013.191.1/ jajvāla tasya sarvāṇi citrabhānur didhṛkṣayā |
BRP013.191.2/ sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahātmanaḥ || 191 ||
BRP013.192.1/ dadāha kārtavīryasya śailāṁś caiṣa vanāni ca |
BRP013.192.2/ sa śūnyam āśramaṁ ramyaṁ varuṇasyātmajasya vai || 192 ||
BRP013.193.1/ dadāha balavadbhītaś citrabhānuḥ sa haihayaḥ |
BRP013.193.2/ yaṁ lebhe varuṇaḥ putraṁ purā bhāsvantam uttamam || 193 ||
BRP013.194.1/ vasiṣṭhaṁ nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta |
BRP013.194.2/ yatrāpavas tu taṁ krodhāc chaptavān arjunaṁ vibhuḥ || 194 ||
BRP013.195.1/ yasmān na varjitam idaṁ vanaṁ te mama haihaya |
BRP013.195.2/ tasmāt te duṣkaraṁ karma kṛtam anyo haniṣyati || 195 ||
BRP013.196.1/ rāmo nāma mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān |
BRP013.196.2/ chittvā bāhusahasraṁ te pramathya tarasā balī || 196 ||
[Page 62 ]
BRP013.197.1/ tapasvī brāhmaṇas tvāṁ tu haniṣyati sa bhārgavaḥ |
BRP013.197.2/ anaṣṭadravyatā yasya babhūvāmitrakarṣiṇaḥ || 197 ||
BRP013.198.1/ pratāpena narendrasya prajā dharmeṇa rakṣataḥ |
BRP013.198.2/ prāptas tato 'sya mṛtyur vai tasya śāpān mahāmuneḥ || 198 ||
BRP013.199.1/ varas tathaiva bho viprāḥ svayam eva vṛtaḥ purā |
BRP013.199.2/ tasya putraśataṁ tv āsīt pañca śeṣā mahātmanaḥ || 199 ||
BRP013.200.1/ kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ |
BRP013.200.2/ śūrasenaś ca śūraś ca vṛṣaṇo madhupadhvajaḥ || 200 ||
BRP013.201.1/ jayadhvajaś ca nāmnāsīd āvantyo nṛpatir mahān |
BRP013.201.2/ kārtavīryasya tanayā vīryavanto mahābalāḥ || 201 ||
BRP013.202.1/ jayadhvajasya putras tu tālajaṅgho mahābalaḥ |
BRP013.202.2/ tasya putraśataṁ khyātās tālajaṅghā iti smṛtāḥ || 202 ||
BRP013.203.1/ teṣāṁ kule muniśreṣṭhā haihayānāṁ mahātmanām |
BRP013.203.2/ vītihotrāḥ sujātāś ca bhojāś cāvantayaḥ smṛtāḥ || 203 ||
BRP013.204.1/ tauṇḍikerāś ca vikhyātās tālajaṅghās tathaiva ca |
BRP013.204.2/ bharatāś ca sujātāś ca bahutvān nānukīrtitāḥ || 204 ||
BRP013.205.1/ vṛṣaprabhṛtayo viprā yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ |
BRP013.205.2/ vṛṣo vaṁśadharas tatra tasya putro 'bhavan madhuḥ || 205 ||
BRP013.206.1/ madhoḥ putraśataṁ tv āsīd vṛṣaṇas tasya vaṁśakṛt |
BRP013.206.2/ vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ || 206 ||
BRP013.207.1/ yādavā yadunāmnā te nirucyante ca haihayāḥ |
BRP013.207.2/ na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṁ prati labhec ca saḥ || 207 ||
BRP013.208.1/ kārtavīryasya yo janma kathayed iha nityaśaḥ |
BRP013.208.2/ ete yayātiputrāṇāṁ pañca vaṁśā dvijottamāḥ || 208 ||
BRP013.209.1/ kīrtitā lokavīrāṇāṁ ye lokān dhārayanti vai |
BRP013.209.2/ bhūtānīva muniśreṣṭhāḥ pañca sthāvarajaṅgamān || 209 ||
BRP013.210.1/ śrutvā pañca visargāṁs tu rājā dharmārthakovidaḥ |
BRP013.210.2/ vaśī bhavati pañcānām ātmajānāṁ tatheśvaraḥ || 210 ||
BRP013.211.1/ labhet pañca varāṁś caiva durlabhān iha laukikān |
BRP013.211.2/ āyuḥ kīrtiṁ tathā putrān aiśvaryaṁ bhūtim eva ca || 211 ||
BRP013.212.1/ dhāraṇāc chravaṇāc caiva pañcavargasya bho dvijāḥ |
BRP013.212.2/ kroṣṭor vaṁśaṁ muniśreṣṭhāḥ śṛṇudhvaṁ gadato mama || 212 ||
BRP013.213.1/ yador vaṁśadharasyātha yajvinaḥ puṇyakarmiṇaḥ |
BRP013.213.2/ kroṣṭor vaṁśaṁ hi śrutvaiva sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP013.213.3/ yasyānvavāyajo viṣṇur harir vṛṣṇikulodvahaḥ || 213 ||

14. Chapter 14 :: The lunar dynasty (cont.): Genealogy of Kṛṣṇa

[Page 63 ] [Note: [ SS 38-41]

BRP014.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP014.001.1/ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ |
BRP014.001.2/ gāndhārī janayām āsa anamitraṁ mahābalam || 1 ||
BRP014.002.1/ mādrī yudhājitaṁ putraṁ tato 'nyaṁ devamīḍhuṣam |
BRP014.002.2/ teṣāṁ vaṁśas tridhā bhūto vṛṣṇīnāṁ kulavardhanaḥ || 2 ||
BRP014.003.1/ mādryāḥ putrau tu jajñāte śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau |
BRP014.003.2/ jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā || 3 ||
BRP014.004.1/ śvaphalkas tu muniśreṣṭhā dharmātmā yatra vartate |
BRP014.004.2/ nāsti vyādhibhayaṁ tatra nāvarṣas tapam eva ca || 4 ||
BRP014.005.1/ kadācit kāśirājasya viṣaye munisattamāḥ |
BRP014.005.2/ trīṇi varṣāṇi pūrṇāni nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 5 ||
BRP014.006.1/ sa tatra cānayām āsa śvaphalkaṁ paramārcitam |
BRP014.006.2/ śvaphalkaparivartena vavarṣa harivāhanaḥ || 6 ||
BRP014.007.1/ śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṁ bhāryām avindata |
BRP014.007.2/ gāndinīṁ nāma gāṁ sā ca dadau viprāya nityaśaḥ || 7 ||
BRP014.008.1/ dātā yajvā ca vīraś ca śrutavān atithipriyaḥ |
BRP014.008.2/ akrūraḥ suṣuve tasmāc chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ || 8 ||
BRP014.009.1/ upamadgus tathā madgur meduraś cārimejayaḥ |
BRP014.009.2/ avikṣitas tathākṣepaḥ śatrughnaś cārimardanaḥ || 9 ||
BRP014.010.1/ dharmadhṛg yatidharmā ca dharmokṣāndhakarus tathā |
BRP014.010.2/ āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 10 ||
BRP014.011.1/ akrūreṇograsenāyāṁ sugātryāṁ dvijasattamāḥ |
BRP014.011.2/ prasenaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau || 11 ||
BRP014.012.1/ citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca |
BRP014.012.2/ aśvagrīvo 'śvabāhuś ca svapārśvakagaveṣaṇau || 12 ||
BRP014.013.1/ ariṣṭanemir aśvaś ca sudharmā dharmabhṛt tathā |
BRP014.013.2/ subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 13 ||
BRP014.014.1/ asiknyāṁ janayām āsa śūraṁ vai devamīḍhuṣam |
BRP014.014.2/ mahiṣyāṁ jajñire śūrā bhojyāyāṁ puruṣā daśa || 14 ||
BRP014.015.1/ vasudevo mahābāhuḥ pūrvam ānakadundubhiḥ |
BRP014.015.2/ jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi || 15 ||
BRP014.016.1/ ānakānāṁ ca saṁhrādaḥ sumahān abhavad divi |
BRP014.016.2/ papāta puṣpavarṣaś ca śūrasya janane mahān || 16 ||
BRP014.017.1/ manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi |
BRP014.017.2/ yasyāsīt puruṣāgryasya kāntiś candramaso yathā || 17 ||
[Page 64 ]
BRP014.018.1/ devabhāgas tato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ |
BRP014.018.2/ anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsavān atha gṛñjamaḥ || 18 ||
BRP014.019.1/ śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ |
BRP014.019.2/ pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravā || 19 ||
BRP014.020.1/ rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ |
BRP014.020.2/ śrutaśravāyāṁ caidyas tu śiśupālo 'bhavan nṛpaḥ || 20 ||
BRP014.021.1/ hiraṇyakaśipur yo 'sau daityarājo 'bhavat purā |
BRP014.021.2/ pṛthukīrtyāṁ tu sañjajñe tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ || 21 ||
BRP014.022.1/ karūṣādhipatir vīro dantavakro mahābalaḥ |
BRP014.022.2/ pṛthāṁ duhitaraṁ cakre kuntis tāṁ pāṇḍur āvahat || 22 ||
BRP014.023.1/ yasyāṁ sa dharmavid rājā dharmo jajñe yudhiṣṭhiraḥ |
BRP014.023.2/ bhīmasenas tathā vātād indrāc caiva dhanañjayaḥ || 23 ||
BRP014.024.1/ loke pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP014.024.2/ anamitrāc chanir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt || 24 ||
BRP014.025.1/ śaineyaḥ satyakas tasmād yuyudhānaś ca sātyakiḥ |
BRP014.025.2/ uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat || 25 ||
BRP014.026.1/ paṇḍitānāṁ paraṁ prāhur devaśravasam uttamam |
BRP014.026.2/ aśmakyaṁ prāptavān putram anādhṛṣṭir yaśasvinam || 26 ||
BRP014.027.1/ nivṛttaśatruṁ śatrughnaṁ śrutadevā tv ajāyata |
BRP014.027.2/ śrutadevātmajās te tu naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ || 27 ||
BRP014.028.1/ ekalavyo muniśreṣṭhā niṣādaiḥ parivardhitaḥ |
BRP014.028.2/ vatsavate tv aputrāya vasudevaḥ pratāpavān |
BRP014.028.3/ adbhir dadau sutaṁ vīraṁ śauriḥ kauśikam aurasam || 28 ||
BRP014.029.1/ gaṇḍūṣāya hy aputrāya viṣvakseno dadau sutān |
BRP014.029.2/ cārudeṣṇaṁ sudeṣṇaṁ ca pañcālaṁ kṛtalakṣaṇam || 29 ||
BRP014.030.1/ asaṅgrāmeṇa yo vīro nāvartata kadācana |
BRP014.030.2/ raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān dvijasattamāḥ || 30 ||
BRP014.031.1/ vāyasānāṁ sahasrāṇi yaṁ yāntaṁ pṛṣṭhato 'nvayuḥ |
BRP014.031.2/ cārūn adyopabhokṣyāmaś cārudeṣṇahatān iti || 31 ||
BRP014.032.1/ tantrijas tantripālaś ca sutau kanavakasya tau |
BRP014.032.2/ vīruś cāśvahanuś caiva vīrau tāv atha gṛñjimau || 32 ||
BRP014.033.1/ śyāmaputraḥ śamīkas tu śamīko rājyam āvahat |
BRP014.033.2/ jugupsamāno bhojatvād rājasūyam avāpa saḥ || 33 ||
BRP014.034.1/ ajātaśatruḥ śatrūṇāṁ jajñe tasya vināśanaḥ |
BRP014.034.2/ vasudevasutān vīrān kīrtayiṣyāmy ataḥ param || 34 ||
[Page 65 ]
BRP014.035.1/ vṛṣṇes trividham evaṁ tu bahuśākhaṁ mahaujasam |
BRP014.035.2/ dhārayan vipulaṁ vaṁśaṁ nānarthair iha yujyate || 35 ||
BRP014.036.1/ yāḥ patnyo vasudevasya caturdaśa varāṅganāḥ |
BRP014.036.2/ pauravī rohiṇī nāma madirāditathāvarā || 36 ||
BRP014.037.1/ vaiśākhī ca tathā bhadrā sunāmnī caiva pañcamī |
BRP014.037.2/ sahadevā śāntidevā śrīdevī devarakṣitā || 37 ||
BRP014.038.1/ vṛkadevy upadevī ca devakī caiva saptamī |
BRP014.038.2/ sutanur vaḍavā caiva dve ete paricārike || 38 ||
BRP014.039.1/ pauravī rohiṇī nāma bāhlikasyātmajābhavat |
BRP014.039.2/ jyeṣṭhā patnī muniśreṣṭhā dayitānakadundubheḥ || 39 ||
BRP014.040.1/ lebhe jyeṣṭhaṁ sutaṁ rāmaṁ śaraṇyaṁ śaṭham eva ca |
BRP014.040.2/ durdamaṁ damanaṁ śubhraṁ piṇḍārakam uśīnaram || 40 ||
BRP014.041.1/ citrā nāma kumārī ca rohiṇītanayā nava |
BRP014.041.2/ citrā subhadreti punar vikhyātā munisattamāḥ || 41 ||
BRP014.042.1/ vasudevāc ca devakyāṁ jajñe śaurir mahāyaśāḥ |
BRP014.042.2/ rāmāc ca niśaṭho jajñe revatyāṁ dayitaḥ sutaḥ || 42 ||
BRP014.043.1/ subhadrāyāṁ rathī pārthād abhimanyur ajāyata |
BRP014.043.2/ akrūrāt kāśikanyāyāṁ satyaketur ajāyata || 43 ||
BRP014.044.1/ vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu |
BRP014.044.2/ ye putrā jajñire śūrāḥ samastāṁs tān nibodhata || 44 ||
BRP014.045.1/ bhojaś ca vijayaś caiva śāntidevāsutāv ubhau |
BRP014.045.2/ vṛkadevaḥ sunāmāyāṁ gadaś cāstāṁ sutāv ubhau || 45 ||
BRP014.046.1/ agāvahaṁ mahātmānaṁ vṛkadevī vyajāyata |
BRP014.046.2/ kanyā trigartarājasya bhāryā vai śiśirāyaṇeḥ || 46 ||
BRP014.047.1/ jijñāsāṁ pauruṣe cakre na caskande ca pauruṣam |
BRP014.047.2/ kṛṣṇāyasasamaprakhyo varṣe dvādaśame tathā || 47 ||
BRP014.048.1/ mithyābhiśasto gārgyas tu manyunātisamīritaḥ |
BRP014.048.2/ ghoṣakanyām upādāya maithunāyopacakrame || 48 ||
BRP014.049.1/ gopālī cāpsarās tasya gopastrīveṣadhāriṇī |
BRP014.049.2/ dhārayām āsa gārgyasya garbhaṁ durdharam acyutam || 49 ||
BRP014.050.1/ mānuṣyāṁ gargabhāryāyāṁ niyogāc chūlapāṇinaḥ |
BRP014.050.2/ sa kālayavano nāma jajñe rājā mahābalaḥ || 50 ||
BRP014.051.1/ vṛttapūrvārdhakāyas tu siṁhasaṁhanano yuvā |
BRP014.051.2/ aputrasya sa rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ || 51 ||
[Page 66 ]
BRP014.052.1/ yavanasya muniśreṣṭhāḥ sa kālayavano 'bhavat |
BRP014.052.2/ āyudhyamāno nṛpatiḥ paryapṛcchad dvijottamam || 52 ||
BRP014.053.1/ vṛṣṇyandhakakulaṁ tasya nārado 'kathayad vibhuḥ |
BRP014.053.2/ akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurām abhyayāt tadā || 53 ||
BRP014.054.1/ dūtaṁ sampreṣayām āsa vṛṣṇyandhakaniveśanam |
BRP014.054.2/ tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṁ puraskṛtya mahāmatim || 54 ||
BRP014.055.1/ sametā mantrayām āsur yavanasya bhayāt tadā |
BRP014.055.2/ kṛtvā viniścayaṁ sarve palāyanam arocayan || 55 ||
BRP014.056.1/ vihāya mathurāṁ ramyāṁ mānayantaḥ pinākinam |
BRP014.056.2/ kuśasthalīṁ dvāravatīṁ niveśayitum īpsavaḥ || 56 ||
BRP014.059.1/ iti kṛṣṇasya janmedaṁ yaḥ śucir niyatendriyaḥ |
BRP014.059.2/ parvasu śrāvayed vidvān anṛṇaḥ sa sukhī bhavet || 59 ||

15. Chapter 15 :: Genealogy of the Bhojas and the Kukuras

[Note: [ SS 41-43]

BRP015.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP015.001.1/ kroṣṭor athābhavat putro vṛjinīvān mahāyaśāḥ |
BRP015.001.2/ vārjinīvatam icchanti svāhiṁ svāhākṛtāṁ varam || 1 ||
BRP015.002.1/ svāhiputro 'bhavad rājā uṣadgur vadatāṁ varaḥ |
BRP015.002.2/ mahākratubhir īje yo vividhair bhūridakṣiṇaiḥ || 2 ||
BRP015.003.1/ tataḥ prasūtim icchan vai uṣadguḥ so 'gryam ātmajam |
BRP015.003.2/ jajñe citrarathas tasya putraḥ karmabhir anvitaḥ || 3 ||
BRP015.004.1/ āsīc caitrarathir vīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ |
BRP015.004.2/ śaśabinduḥ paraṁ vṛttaṁ rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ || 4 ||
BRP015.005.1/ pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā rājāsīc chāśibindavaḥ |
BRP015.005.2/ śaṁsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasam antaram || 5 ||
BRP015.006.1/ antarasya suyajñas tu suyajñatanayo 'bhavat |
BRP015.006.2/ uṣato yajñam akhilaṁ svadharme ca kṛtādaraḥ || 6 ||
BRP015.007.1/ śineyur abhavat putra uṣataḥ śatrutāpanaḥ |
BRP015.007.2/ marutas tasya tanayo rājarṣir abhavan nṛpaḥ || 7 ||
BRP015.008.1/ maruto 'labhata jyeṣṭhaṁ sutaṁ kambalabarhiṣam |
BRP015.008.2/ cacāra vipulaṁ dharmam amarṣāt pratyabhāg api || 8 ||
BRP015.009.1/ sa satprasūtim icchan vai sutaṁ kambalabarhiṣaḥ |
BRP015.009.2/ babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ || 9 ||
BRP015.010.1/ nihatya rukmakavacaḥ śataṁ kavacināṁ raṇe |
BRP015.010.2/ dhanvināṁ niśitair bāṇair avāpa śriyam uttamām || 10 ||
BRP015.011.1/ jajñe ca rukmakavacāt parajit paravīrahā |
BRP015.011.2/ jajñire pañca putrās tu mahāvīryāḥ parājitāḥ || 11 ||
[Page 67 ]
BRP015.012.1/ rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca jyāmaghaḥ pālito hariḥ |
BRP015.012.2/ pālitaṁ ca hariṁ caiva videhebhyaḥ pitā dadau || 12 ||
BRP015.013.1/ rukmeṣur abhavad rājā pṛthurukmasya saṁśrayāt |
BRP015.013.2/ tābhyāṁ pravrājito rājā jyāmagho 'vasad āśrame || 13 ||
BRP015.014.1/ praśāntaś ca tadā rājā brāhmaṇaiś cāvabodhitaḥ |
BRP015.014.2/ jagāma dhanur ādāya deśam anyaṁ dhvajī rathī || 14 ||
BRP015.015.1/ narmadākūlam ekākīm ekalāṁ mṛttikāvatīm |
BRP015.015.2/ ṛkṣavantaṁ giriṁ jitvā śuktimatyām uvāsa saḥ || 15 ||
BRP015.016.1/ jyāmaghasyābhavad bhāryā śaibyā balavatī satī |
BRP015.016.2/ aputro 'pi sa rājā vai nānyāṁ bhāryām avindata || 16 ||
BRP015.017.1/ tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyām avāpa saḥ |
BRP015.017.2/ bhāryām uvāca santrastaḥ snuṣeti sa janeśvaraḥ || 17 ||
BRP015.018.1/ etac chrutvābravīd devī kasya deva snuṣeti vai |
BRP015.018.2/ abravīt tad upaśrutya jyāmagho rājasattamaḥ || 18 ||

BRP015.019.0/ rājovāca:

BRP015.019.1/ yas te janiṣyate putras tasya bhāryopapāditā || 19 ||

BRP015.020.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP015.020.1/ ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata |
BRP015.020.2/ putraṁ vidarbhaṁ subhāgā śaibyā pariṇatā satī || 20 ||
BRP015.021.1/ rājaputryāṁ tu vidvāṁsau snuṣāyāṁ krathakaiśikau |
BRP015.021.2/ paścād vidarbho 'janayac chūrau raṇaviśāradau || 21 ||
BRP015.022.1/ bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntis tasyātmajo 'bhavat |
BRP015.022.2/ kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān || 22 ||
BRP015.023.1/ dhṛṣṭasya jajñire śūrās trayaḥ paramadhārmikāḥ |
BRP015.023.2/ āvantaś ca daśārhaś ca balī viṣaharaś ca saḥ || 23 ||
BRP015.024.1/ daśārhasya suto vyomā vyomno jīmūta ucyate |
BRP015.024.2/ jīmūtaputro vikṛtis tasya bhīmarathaḥ smṛtaḥ || 24 ||
BRP015.025.1/ atha bhīmarathasyāsīt putro navarathas tathā |
BRP015.025.2/ tasya cāsīd daśarathaḥ śakunis tasya cātmajaḥ || 25 ||
BRP015.026.1/ tasmāt karambhaḥ kārambhir devarāto 'bhavan nṛpaḥ |
BRP015.026.2/ devakṣatro 'bhavat tasya vṛddhakṣatro mahāyaśāḥ || 26 ||
BRP015.027.1/ devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ |
BRP015.027.2/ madhūnāṁ vaṁśakṛd rājā madhur madhuravāg api || 27 ||
BRP015.028.1/ madhor jajñe 'tha vaidarbhyāṁ purudvān puruṣottamaḥ |
BRP015.028.2/ aikṣvākī cābhavad bhāryā madhos tasyāṁ vyajāyata || 28 ||
[Page 68 ]
BRP015.029.1/ satvān sarvaguṇopetaḥ sātvatā kīrtivardhanaḥ |
BRP015.029.2/ imāṁ visṛṣṭiṁ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ |
BRP015.029.3/ yujyate paramaprītyā prajāvāṁś ca bhavet sadā || 29 ||

BRP015.030.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP015.030.1/ satvataḥ sattvasampannān kauśalyā suṣuve sutān |
BRP015.030.2/ bhāginaṁ bhajamānaṁ ca divyaṁ devāvṛdhaṁ nṛpam || 30 ||
BRP015.031.1/ andhakaṁ ca mahābāhuṁ vṛṣṇiṁ ca yadunandanam |
BRP015.031.2/ teṣāṁ visargāś catvāro vistareṇeha kīrtitāḥ || 31 ||
BRP015.032.1/ bhajamānasya sṛñjayyau bāhyakāthopabāhyakā |
BRP015.032.2/ āstāṁ bhārye tayos tasmāj jajñire bahavaḥ sutāḥ || 32 ||
BRP015.033.1/ krimiś ca kramaṇaś caiva dhṛṣṭaḥ śūraḥ purañjayaḥ |
BRP015.033.2/ ete bāhyakasṛñjayyāṁ bhajamānād vijajñire || 33 ||
BRP015.034.1/ āyutājit sahasrājic chatājit tv atha dāsakaḥ |
BRP015.034.2/ upabāhyakasṛñjayyāṁ bhajamānād vijajñire || 34 ||
BRP015.035.1/ yajvā devāvṛdho rājā cacāra vipulaṁ tapaḥ |
BRP015.035.2/ putraḥ sarvaguṇopeto mama syād iti niścitaḥ || 35 ||
BRP015.036.1/ saṁyujyamānas tapasā parṇāśāyā jalaṁ spṛśan |
BRP015.036.2/ sadopaspṛśatas tasya cakāra priyam āpagā || 36 ||
BRP015.037.1/ cintayābhiparītā sā na jagāmaiva niścayam |
BRP015.037.2/ kalyāṇatvān narapates tasya sā nimnagottamā || 37 ||
BRP015.038.1/ nādhyagacchat tu tāṁ nārīṁ yasyām evaṁvidhaḥ sutaḥ |
BRP015.038.2/ bhavet tasmāt svayaṁ gatvā bhavāmy asya sahānugā || 38 ||
BRP015.039.1/ atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṁ vapuḥ |
BRP015.039.2/ varayām āsa nṛpatiṁ tām iyeṣa ca sa prabhuḥ || 39 ||
BRP015.040.1/ tasyām ādhatta garbhaṁ sa tejasvinam udāradhīḥ |
BRP015.040.2/ atha sā daśame māsi suṣuve saritāṁ varā || 40 ||
BRP015.041.1/ putraṁ sarvaguṇopetaṁ babhruṁ devāvṛdhaṁ dvijāḥ |
BRP015.041.2/ atra vaṁśe purāṇajñā gāyantīti pariśrutam || 41 ||
BRP015.042.1/ guṇān devāvṛdhasyāpi kīrtayanto mahātmanaḥ |
BRP015.042.2/ yathaivāgre tathā dūrāt paśyāmas tāvad antikāt || 42 ||
BRP015.043.1/ babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṁ devair devāvṛdhaḥ samaḥ |
BRP015.043.2/ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ sahasrāṇi ca sapta ca || 43 ||
BRP015.044.1/ ete 'mṛtatvaṁ prāptā vai babhror devāvṛdhād api |
BRP015.044.2/ yajvā dānapatir dhīmān brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ || 44 ||
[Page 69 ]
BRP015.045.1/ tasyānvavāyaḥ sumahān bhojā ye sārtikāvatāḥ |
BRP015.045.2/ andhakāt kāśyaduhitā caturo 'labhatātmajān || 45 ||
BRP015.046.1/ kukuraṁ bhajamānaṁ ca sasakaṁ balabarhiṣam |
BRP015.046.2/ kukurasya suto vṛṣṭir vṛṣṭes tu tanayas tathā || 46 ||
BRP015.047.1/ kapotaromā tasyātha tiliris tanayo 'bhavat |
BRP015.047.2/ jajñe punar vasus tasmād abhijic ca punar vasoḥ || 47 ||
BRP015.048.1/ tathā vai putramithunaṁ babhūvābhijitaḥ kila |
BRP015.048.2/ āhukaḥ śrāhukaś caiva khyātau khyātimatāṁ varau || 48 ||
BRP015.049.1/ imāṁ codāharanty atra gāthāṁ prati tam āhukam |
BRP015.049.2/ śvetena parivāreṇa kiśorapratimo mahān || 49 ||
BRP015.050.1/ aśītivarmaṇā yukta āhukaḥ prathamaṁ vrajet |
BRP015.050.2/ nāputravān nāśatado nāsahasraśatāyuṣaḥ || 50 ||
BRP015.051.1/ nāśuddhakarmā nāyajvā yo bhojam abhito vrajet |
BRP015.051.2/ pūrvasyāṁ diśi nāgānāṁ bhojasya prayayuḥ kila || 51 ||
BRP015.052.1/ somāt saṅgānukarṣāṇāṁ dhvajināṁ savarūthinām |
BRP015.052.2/ rathānāṁ meghaghoṣāṇāṁ sahasrāṇi daśaiva tu || 52 ||
BRP015.053.1/ raupyakāñcanakakṣāṇāṁ sahasrāṇy ekaviṁśatiḥ |
BRP015.053.2/ tāvaty eva sahasrāṇi uttarasyāṁ tathā diśi || 53 ||
BRP015.054.1/ ābhūmipālā bhojās tu santi jyākiṅkiṇīkinaḥ |
BRP015.054.2/ āhuḥ kiṁ cāpy avantibhyaḥ svasāraṁ dadur andhakāḥ || 54 ||
BRP015.055.1/ āhukasya tu kāśyāyāṁ dvau putrau sambabhūvatuḥ |
BRP015.055.2/ devakaś cograsenaś ca devagarbhasamāv ubhau || 55 ||
BRP015.056.1/ devakasyābhavan putrāś catvāras tridaśopamāḥ |
BRP015.056.2/ devavān upadevaś ca sandevo devarakṣitaḥ || 56 ||
BRP015.057.1/ kumāryaḥ sapta cāsyātha vasudevāya tā dadau |
BRP015.057.2/ devakī śāntidevā ca sudevā devarakṣitā || 57 ||
BRP015.058.1/ vṛkadevy upadevī ca sunāmnī caiva saptamī |
BRP015.058.2/ navograsenasya sutās teṣāṁ kaṁsas tu pūrvajaḥ || 58 ||
BRP015.059.1/ nyagrodhaś ca sunāmā ca tathā kaṅkaḥ subhūṣaṇaḥ |
BRP015.059.2/ rāṣṭrapālo 'tha sutanur anāvṛṣṭis tu puṣṭimān || 59 ||
BRP015.060.1/ teṣāṁ svasāraḥ pañcāsan kaṁsā kaṁsavatī tathā |
BRP015.060.2/ sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā || 60 ||
BRP015.061.1/ ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ |
BRP015.061.2/ kukurāṇām imaṁ vaṁśaṁ dhārayann amitaujasām || 61 ||
BRP015.062.1/ ātmano vipulaṁ vaṁśaṁ prajāvān āpnuyān naraḥ || 62 ||

16. Chapter 16 :: Genealogy of Vṛṣṇyandhakas; story of the Syamantaka-jewel

[Page 70 ] [Note: [ SS 43-45]

BRP016.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP016.001.1/ bhajamānasya putro 'tha rathamukhyo vidūrathaḥ |
BRP016.001.2/ rājādhidevaḥ śūras tu vidūrathasuto 'bhavat || 1 ||
BRP016.002.1/ rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ |
BRP016.002.2/ dattātidattau balinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ || 2 ||
BRP016.003.1/ śamī ca daṇḍaśarmā ca dantaśatruś ca śatrujit |
BRP016.003.2/ śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau sambabhūvatuḥ || 3 ||
BRP016.004.1/ śamiputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ |
BRP016.004.2/ svayambhojaḥ svayambhojād bhadikaḥ sambabhūva ha || 4 ||
BRP016.005.1/ tasya putrā babhūvur hi sarve bhīmaparākramāḥ |
BRP016.005.2/ kṛtavarmāgrajas teṣāṁ śatadhanvā tu madhyamaḥ || 5 ||
BRP016.006.1/ devāntaś ca narāntaś ca bhiṣagvaitaraṇaś ca yaḥ |
BRP016.006.2/ sudāntaś cātidāntaś ca nikāśyaḥ kāmadambhakaḥ || 6 ||
BRP016.007.1/ devāntasyābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ |
BRP016.007.2/ asamaujāḥ sutas tasya nāsamaujāś ca tāv ubhau || 7 ||
BRP016.008.1/ ajātaputrāya sutān pradadāv asamaujase |
BRP016.008.2/ sudaṁṣṭraś ca sucāruś ca kṛṣṇa ity andhakāḥ smṛtāḥ || 8 ||
BRP016.009.1/ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭubhārye babhūvatuḥ |
BRP016.009.2/ gāndhārī janayām āsa anamitraṁ mahābalam || 9 ||
BRP016.010.1/ mādrī yudhājitaṁ putraṁ tato vai devamīdhuṣam |
BRP016.010.2/ anamitram amitrāṇāṁ jetāram aparājitam || 10 ||
BRP016.011.1/ anamitrasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ |
BRP016.011.2/ prasenaś cātha satrājic chatrusenājitāv ubhau || 11 ||
BRP016.012.1/ praseno dvāravatyāṁ tu nivasan yo mahāmaṇim |
BRP016.012.2/ divyaṁ syamantakaṁ nāma sa sūryād upalabdhavān || 12 ||
BRP016.013.1/ tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat |
BRP016.013.2/ sa kadācin niśāpāye rathena rathināṁ varaḥ || 13 ||
BRP016.014.1/ toyakūlam apaḥ spraṣṭum upasthātuṁ yayau ravim |
BRP016.014.2/ tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṁ vivasvān agrataḥ sthitaḥ || 14 ||
BRP016.015.1/ vispaṣṭamūrtir bhagavāṁs tejomaṇḍalavān vibhuḥ |
BRP016.015.2/ atha rājā vivasvantam uvāca sthitam agrataḥ || 15 ||
BRP016.016.1/ yathaiva vyomni paśyāmi sadā tvāṁ jyotiṣāṁ pate |
BRP016.016.2/ tejomaṇḍalinaṁ devaṁ tathaiva purataḥ sthitam || 16 ||
BRP016.017.1/ ko viśeṣo 'sti me tvattaḥ sakhyenopagatasya vai |
BRP016.017.2/ etac chrutvā tu bhagavān maṇiratnaṁ syamantakam || 17 ||
[Page 71 ]
BRP016.018.1/ svakaṇṭhād avamucyātha ekānte nyastavān vibhuḥ |
BRP016.018.2/ tato vigrahavantaṁ taṁ dadarśa nṛpatis tadā || 18 ||
BRP016.019.1/ prītimān atha taṁ dṛṣṭvā muhūrtaṁ kṛtavān kathām |
BRP016.019.2/ tam abhiprasthitaṁ bhūyo vivasvantaṁ sa satrajit || 19 ||
BRP016.020.1/ lokān bhāsayase sarvān yena tvaṁ satataṁ prabho |
BRP016.020.2/ tad etan maṇiratnaṁ me bhagavan dātum arhasi || 20 ||
BRP016.021.1/ tataḥ syamantakamaṇiṁ dattavān bhāskaras tadā |
BRP016.021.2/ sa tam ābadhya nagarīṁ praviveśa mahīpatiḥ || 21 ||
BRP016.022.1/ taṁ janāḥ paryadhāvanta sūryo 'yaṁ gacchatīti ha |
BRP016.022.2/ svāṁ purīṁ sa visiṣmāya rājā tv antaḥpuraṁ tathā || 22 ||
BRP016.023.1/ taṁ prasenajitaṁ divyaṁ maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP016.023.2/ dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājid uttamam || 23 ||
BRP016.024.1/ sa maṇiḥ syandate rukmaṁ vṛṣṇyandhakaniveśane |
BRP016.024.2/ kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṁ hy abhūt || 24 ||
BRP016.025.1/ lipsāṁ cakre prasenasya maṇiratne syamantake |
BRP016.025.2/ govindo na ca taṁ lebhe śakto 'pi na jahāra saḥ || 25 ||
BRP016.026.1/ kadācin mṛgayāṁ yātaḥ prasenas tena bhūṣitaḥ |
BRP016.026.2/ syamantakakṛte siṁhād vadhaṁ prāpa vanecarāt || 26 ||
BRP016.027.1/ atha siṁhaṁ pradhāvantam ṛkṣarājo mahābalaḥ |
BRP016.027.2/ nihatya maṇiratnaṁ tad ādāya prāviśad guhām || 27 ||
BRP016.028.1/ tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṁ prasenavadhakāraṇāt |
BRP016.028.2/ prārthanāṁ tāṁ maṇer baddhvā sarva eva śaśaṅkire || 28 ||
BRP016.029.1/ sa śaṅkyamāno dharmātmā akārī tasya karmaṇaḥ |
BRP016.029.2/ āhariṣye maṇim iti pratijñāya vanaṁ yayau || 29 ||
BRP016.030.1/ yatra praseno mṛgayāṁ vyacarat tatra cāpy atha |
BRP016.030.2/ prasenasya padaṁ gṛhya puruṣair āptakāribhiḥ || 30 ||
BRP016.031.1/ ṛkṣavantaṁ girivaraṁ vindhyaṁ ca girim uttamam |
BRP016.031.2/ anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ || 31 ||
BRP016.032.1/ sāśvaṁ hataṁ prasenaṁ tu nāvindata ca tanmaṇim |
BRP016.032.2/ atha siṁhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ || 32 ||
BRP016.033.1/ ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ padair ṛkṣas tu sūcitaḥ |
BRP016.033.2/ padais tair anviyāyātha guhām ṛkṣasya mādhavaḥ || 33 ||
BRP016.034.1/ sa hi ṛkṣabile vāṇīṁ śuśrāva pramaderitām |
BRP016.034.2/ dhātryā kumāram ādāya sutaṁ jāmbavato dvijāḥ || 34 ||
BRP016.035.1/ krīḍayantyā ca maṇinā mā rodīr ity atheritām || 35 ||

BRP016.036.0/ dhātry uvāca:

BRP016.036.1/ siṁhaḥ prasenam avadhīt siṁho jāmbavatā hataḥ |
BRP016.036.2/ sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ || 36 ||
[Page 72 ]
BRP016.037.1/ vyaktitas tasya śabdasya tūrṇam eva bilaṁ yayau |
BRP016.037.2/ praviśya tatra bhagavāṁs tad ṛkṣabilam añjasā || 37 ||
BRP016.038.1/ sthāpayitvā biladvāre yadūṁl lāṅgalinā saha |
BRP016.038.2/ śārṅgadhanvā bilasthaṁ tu jāmbavantaṁ dadarśa saḥ || 38 ||
BRP016.039.1/ yuyudhe vāsudevas tu bile jāmbavatā saha |
BRP016.039.2/ bāhubhyām eva govindo divasān ekaviṁśatim || 39 ||
BRP016.040.1/ praviṣṭe 'tha bile kṛṣṇe baladevapuraḥsarāḥ |
BRP016.040.2/ purīṁ dvāravatīm etya hataṁ kṛṣṇaṁ nyavedayan || 40 ||
BRP016.041.1/ vāsudevo 'pi nirjitya jāmbavantaṁ mahābalam |
BRP016.041.2/ lebhe jāmbavatīṁ kanyām ṛkṣarājasya sammatām || 41 ||
BRP016.042.1/ maṇiṁ syamantakaṁ caiva jagrāhātmaviśuddhaye |
BRP016.042.2/ anunīyarkṣarājaṁ tu niryayau ca tato bilāt || 42 ||
BRP016.043.1/ upāyād dvārakāṁ kṛṣṇaḥ sa vinītaiḥ puraḥsaraiḥ |
BRP016.043.2/ evaṁ sa maṇim āhṛtya viśodhyātmānam acyutaḥ || 43 ||
BRP016.044.1/ dadau satrājite taṁ vai sarvasātvatasaṁsadi |
BRP016.044.2/ evaṁ mithyābhiśastena kṛṣṇenāmitraghātinā || 44 ||
BRP016.045.1/ ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam |
BRP016.045.2/ satrājito daśa tv āsan bhāryās tāsāṁ śataṁ sutāḥ || 45 ||
BRP016.046.1/ khyātimantas trayas teṣāṁ bhagaṅkāras tu pūrvajaḥ |
BRP016.046.2/ vīro vātapatiś caiva vasumedhas tathaiva ca || 46 ||
BRP016.047.1/ kumāryaś cāpi tisro vai dikṣu khyātā dvijottamāḥ |
BRP016.047.2/ satyabhāmottamā tāsāṁ vratinī ca dṛḍhavratā || 47 ||
BRP016.048.1/ tathā prasvāpinī caiva bhāryāṁ kṛṣṇāya tāṁ dadau |
BRP016.048.2/ sabhākṣo bhaṅgakāris tu nāveyaś ca narottamau || 48 ||
BRP016.049.1/ jajñāte guṇasampannau viśrutau rūpasampadā |
BRP016.049.2/ mādryāḥ putro 'tha jajñe 'tha vṛṣṇiputro yudhājitaḥ || 49 ||
BRP016.050.1/ jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā |
BRP016.050.2/ śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṁ bhāryām avindata || 50 ||
BRP016.051.1/ gāndinīṁ nāma tasyāś ca gāḥ sadā pradadau pitā |
BRP016.051.2/ tasyāṁ jajñe mahābāhuḥ śrutavān atithipriyaḥ || 51 ||
BRP016.052.1/ akrūro 'tha mahābhāgo jajñe vipuladakṣiṇaḥ |
BRP016.052.2/ upamadgus tathā madgur mudaraś cārimardanaḥ || 52 ||
BRP016.053.1/ ārikṣepas tathopekṣaḥ śatruhā cārimejayaḥ |
BRP016.053.2/ dharmabhṛc cāpi dharmā ca gṛdhrabhojāndhakas tathā || 53 ||
BRP016.054.1/ āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā |
BRP016.054.2/ viśrutāśvasya mahiṣī kanyā cāsya vasundharā || 54 ||
[Page 73 ]
BRP016.055.1/ rūpayauvanasampannā sarvasattvamanoharā |
BRP016.055.2/ akrūreṇograsenāyāṁ sutau vai kulanandanau || 55 ||
BRP016.056.1/ vasudevaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau |
BRP016.056.2/ citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca || 56 ||
BRP016.057.1/ aśvagrīvo 'śvabāhuś ca supārśvakagaveṣaṇau |
BRP016.057.2/ ariṣṭanemiś ca sutā dharmo dharmabhṛd eva ca || 57 ||
BRP016.058.1/ subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau |
BRP016.058.2/ imāṁ mithyābhiśastiṁ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām || 58 ||
BRP016.059.1/ veda mithyābhiśāpās taṁ na spṛśanti kadācana || 59 ||

17. Chapter 17 :: Story of the Syamantaka-jewel (part 2)

[Note: [ SS 45-46]

BRP017.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP017.001.1/ yat tu satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP017.001.2/ dadāv ahārayad babhrur bhojena śatadhanvanā || 1 ||
BRP017.002.1/ sadā hi prārthayām āsa satyabhāmām aninditām |
BRP017.002.2/ akrūro 'ntaram anviṣyan maṇiṁ caiva syamantakam || 2 ||
BRP017.003.1/ satrājitaṁ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ |
BRP017.003.2/ rātrau taṁ maṇim ādāya tato 'krūrāya dattavān || 3 ||
BRP017.004.1/ akrūras tu tadā viprā ratnam ādāya cottamam |
BRP017.004.2/ samayaṁ kārayāṁ cakre nāvedyo 'haṁ tvayety uta || 4 ||
BRP017.005.1/ vayam abhyutprapatsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṁ pradharṣitam |
BRP017.005.2/ mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhaty asaṁśayam || 5 ||
BRP017.006.1/ hate pitari duḥkhārtā satyabhāmā manasvinī |
BRP017.006.2/ prayayau ratham āruhya nagaraṁ vāraṇāvatam || 6 ||
BRP017.007.1/ satyabhāmā tu tad vṛttaṁ bhojasya śatadhanvanaḥ |
BRP017.007.2/ bhartur nivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇy avartayat || 7 ||
BRP017.008.1/ pāṇḍavānāṁ ca dagdhānāṁ hariḥ kṛtvodakakriyām |
BRP017.008.2/ kulyārthe cāpi pāṇḍūnāṁ nyayojayata sātyakim || 8 ||
BRP017.009.1/ tatas tvaritam āgamya dvārakāṁ madhusūdanaḥ |
BRP017.009.2/ pūrvajaṁ halinaṁ śrīmān idaṁ vacanam abravīt || 9 ||

BRP017.010.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:

BRP017.010.1/ hataḥ prasenaḥ siṁhena satrājic chatadhanvanā |
BRP017.010.2/ syamantakas tu madnāmī tasya prabhur ahaṁ vibho || 10 ||
BRP017.011.1/ tad āroha rathaṁ śīghraṁ bhojaṁ hatvā mahāratham |
BRP017.011.2/ syamantako mahābāho asmākaṁ sa bhaviṣyati || 11 ||

BRP017.012.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP017.012.1/ tataḥ pravavṛte yuddhaṁ tumulaṁ bhojakṛṣṇayoḥ |
BRP017.012.2/ śatadhanvā tato 'krūraṁ sarvatodiśam aikṣata || 12 ||
BRP017.013.1/ saṁrabdhau tāv ubhau tatra dṛṣṭvā bhojajanārdanau |
BRP017.013.2/ śakto 'pi śāpād dhārdikyam akrūro nānvapadyata || 13 ||
[Page 74 ]
BRP017.014.1/ apayāne tato buddhiṁ bhojaś cakre bhayārditaḥ |
BRP017.014.2/ yojanānāṁ śataṁ sāgraṁ hṛdayā pratyapadyata || 14 ||
BRP017.015.1/ vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī |
BRP017.015.2/ bhojasya vaḍavā viprā yayā kṛṣṇam ayodhayat || 15 ||
BRP017.016.1/ kṣīṇāṁ javena hṛdayām adhvanaḥ śatayojane |
BRP017.016.2/ dṛṣṭvā rathasya svāṁ vṛddhiṁ śatadhanvānam ardayat || 16 ||
BRP017.017.1/ tatas tasyā hatāyās tu śramāt khedāc ca bho dvijāḥ |
BRP017.017.2/ kham utpetur atha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmam athābravīt || 17 ||

BRP017.018.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:

BRP017.018.1/ tiṣṭheha tvaṁ mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā |
BRP017.018.2/ padbhyāṁ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṁ syamantakam || 18 ||
BRP017.019.1/ padbhyām eva tato gatvā śatadhanvānam acyutaḥ |
BRP017.019.2/ mithilām abhito viprā jaghāna paramāstravit || 19 ||
BRP017.020.1/ syamantakaṁ ca nāpaśyad dhatvā bhojaṁ mahābalam |
BRP017.020.2/ nivṛttaṁ cābravīt kṛṣṇaṁ maṇiṁ dehīti lāṅgalī || 20 ||
BRP017.021.1/ nāstīti kṛṣṇaś covāca tato rāmo ruṣānvitaḥ |
BRP017.021.2/ dhikśabdapūrvam asakṛt pratyuvāca janārdanam || 21 ||

BRP017.022.0/ balarāma uvāca:

BRP017.022.1/ bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa svasti te 'stu vrajāmy aham |
BRP017.022.2/ kṛtyaṁ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ || 22 ||
BRP017.023.1/ praviveśa tato rāmo mithilām arimardanaḥ |
BRP017.023.2/ sarvakāmair upahṛtair mithilenābhipūjitaḥ || 23 ||
BRP017.024.1/ etasminn eva kāle tu babhrur matimatāṁ varaḥ |
BRP017.024.2/ nānārūpān kratūn sarvān ājahāra nirargalān || 24 ||
BRP017.025.1/ dīkṣāmayaṁ sa kavacaṁ rakṣārthaṁ praviveśa ha |
BRP017.025.2/ syamantakakṛte prājño gāndīputro mahāyaśāḥ || 25 ||
BRP017.026.1/ atha ratnāni cānyāni dhanāni vividhāni ca |
BRP017.026.2/ ṣaṣṭiṁ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣv eva nyayojayat || 26 ||
BRP017.027.1/ akrūrayajñā iti te khyātās tasya mahātmanaḥ |
BRP017.027.2/ bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ || 27 ||
BRP017.028.1/ atha duryodhano rājā gatvā sa mithilāṁ prabhuḥ |
BRP017.028.2/ gadāśikṣāṁ tato divyāṁ baladevād avāptavān || 28 ||
BRP017.029.1/ samprasādya tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |
BRP017.029.2/ ānīto dvārakām eva kṛṣṇena ca mahātmanā || 29 ||
BRP017.030.1/ akrūraś cāndhakaiḥ sārdham āyātaḥ puruṣarṣabhaḥ |
BRP017.030.2/ hatvā satrājitaṁ suptaṁ sahabandhuṁ mahābalaḥ || 30 ||
BRP017.031.1/ jñātibhedabhayāt kṛṣṇas tam upekṣitavāṁs tadā |
BRP017.031.2/ apayāte tadākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 31 ||
BRP017.032.1/ anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram abhavad bahudhā kṛśam |
BRP017.032.2/ tataḥ prasādayām āsur akrūraṁ kukurāndhakāḥ || 32 ||
BRP017.033.1/ punar dvāravatīṁ prāpte tasmin dānapatau tataḥ |
BRP017.033.2/ pravavarṣa sahasrākṣaḥ kakṣe jalanidhes tadā || 33 ||
[Page 75 ]
BRP017.034.1/ kanyāṁ ca vāsudevāya svasāraṁ śīlasammatām |
BRP017.034.2/ akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṁ munisattamāḥ || 34 ||
BRP017.035.1/ atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṁ maṇim |
BRP017.035.2/ sabhāmadhyagataḥ prāha tam akrūraṁ janārdanaḥ || 35 ||

BRP017.036.0/ śrīkṛṣṇa uvāca:

BRP017.036.1/ yat tad ratnaṁ maṇivaraṁ tava hastagataṁ vibho |
BRP017.036.2/ tat prayaccha ca mānārha mayi mānāryakaṁ kṛthāḥ || 36 ||
BRP017.037.1/ ṣaṣṭivarṣagate kāle yo roṣo 'bhūn mamānagha |
BRP017.037.2/ sa saṁrūḍho 'sakṛt prāptas tataḥ kālātyayo mahān || 37 ||
BRP017.038.1/ sa tataḥ kṛṣṇavacanāt sarvasātvatasaṁsadi |
BRP017.038.2/ pradadau taṁ maṇiṁ babhrur akleśena mahāmatiḥ || 38 ||
BRP017.039.1/ tatas tam ārjavāt prāptaṁ babhror hastād arindamaḥ |
BRP017.039.2/ dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas taṁ maṇiṁ babhrave punaḥ || 39 ||
BRP017.040.1/ sa kṛṣṇahastāt samprāptaṁ maṇiratnaṁ syamantakam |
BRP017.040.2/ ābadhya gāndinīputro virarājāṁśumān iva || 40 ||

18. Chapter 18 :: Description of Jambūdvīpa

[Note: [ SS 46-50]

BRP018.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP018.001.1/ aho sumahad ākhyānaṁ bhavatā parikīrtitam |
BRP018.001.2/ bhāratānāṁ ca sarveṣāṁ pārthivānāṁ tathaiva ca || 1 ||
BRP018.002.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām |
BRP018.002.2/ daityānām atha siddhānāṁ guhyakānāṁ tathaiva ca || 2 ||
BRP018.003.1/ atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ |
BRP018.003.2/ vividhāś ca kathā divyā janma cāgryam anuttamam || 3 ||
BRP018.004.1/ sṛṣṭiḥ prajāpateḥ samyak tvayā proktā mahāmate |
BRP018.004.2/ prajāpatīnāṁ sarveṣāṁ guhyakāpsarasāṁ tathā || 4 ||
BRP018.005.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ sarvam utpannaṁ vividhaṁ jagat |
BRP018.005.2/ tvayā proktaṁ mahābhāga śrutaṁ caitan manoharam || 5 ||
BRP018.006.1/ kathitaṁ puṇyaphaladaṁ purāṇaṁ ślakṣṇayā girā |
BRP018.006.2/ manaḥkarṇasukhaṁ samyak prīṇāty amṛtasammitam || 6 ||
BRP018.007.1/ idānīṁ śrotum icchāmaḥ sakalaṁ maṇḍalaṁ bhuvaḥ |
BRP018.007.2/ vaktum arhasi sarvajña paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 7 ||
BRP018.008.1/ yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ |
BRP018.008.2/ vanāni saritaḥ puṇyadevādīnāṁ mahāmate || 8 ||
BRP018.009.1/ yatpramāṇam idaṁ sarvaṁ yadādhāraṁ yadātmakam |
BRP018.009.2/ saṁsthānam asya jagato yathāvad vaktum arhasi || 9 ||

BRP018.010.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP018.010.1/ munayaḥ śrūyatām etat saṅkṣepād vadato mama |
BRP018.010.2/ nāsya varṣaśatenāpi vaktuṁ śakyo 'tivistaraḥ || 10 ||
[Page 76 ]
BRP018.011.1/ jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvijāḥ |
BRP018.011.2/ kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ || 11 ||
BRP018.012.1/ ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ |
BRP018.012.2/ lavaṇekṣusurāsarpir dadhidugdhajalaiḥ samam || 12 ||
BRP018.013.1/ jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṁ madhyasaṁsthitaḥ |
BRP018.013.2/ tasyāpi madhye viprendrā meruḥ kanakaparvataḥ || 13 ||
BRP018.014.1/ caturaśītisāhasrair yojanais tasya cocchrayaḥ |
BRP018.014.2/ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṁśan mūrdhni vistṛtaḥ || 14 ||
BRP018.015.1/ mūle ṣoḍaśasāhasrair vistāras tasya sarvataḥ |
BRP018.015.2/ bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṁsthitaḥ || 15 ||
BRP018.016.1/ himavān hemakūṭaś ca niṣadhas tasya dakṣiṇe |
BRP018.016.2/ nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ || 16 ||
BRP018.017.1/ lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnās tathāpare |
BRP018.017.2/ sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te || 17 ||
BRP018.018.1/ bhārataṁ prathamaṁ varṣaṁ tataḥ kimpuruṣaṁ smṛtam |
BRP018.018.2/ harivarṣaṁ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvijāḥ || 18 ||
BRP018.019.1/ ramyakaṁ cottaraṁ varṣaṁ tasyaiva tu hiraṇmayam |
BRP018.019.2/ uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṁ tathā || 19 ||
BRP018.020.1/ navasāhasram ekaikam eteṣāṁ dvijasattamāḥ |
BRP018.020.2/ ilāvṛtaṁ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ || 20 ||
BRP018.021.1/ meroś caturdiśaṁ tatra navasāhasravistṛtam |
BRP018.021.2/ ilāvṛtaṁ mahābhāgāś catvāraś cātra parvatāḥ || 21 ||
BRP018.022.1/ viṣkambhā vitatā meror yojanāyutavistṛtāḥ |
BRP018.022.2/ pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ || 22 ||
BRP018.023.1/ vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare sthitaḥ |
BRP018.023.2/ kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca || 23 ||
BRP018.024.1/ ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ |
BRP018.024.2/ jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur dvijottamāḥ || 24 ||
BRP018.025.1/ mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai |
BRP018.025.2/ patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ || 25 ||
BRP018.026.1/ rasena teṣāṁ vikhyātā tatra jambūnadīti vai |
BRP018.026.2/ sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ || 26 ||
BRP018.027.1/ na khedo na ca daurgandhyaṁ na jarā nendriyakṣayaḥ |
BRP018.027.2/ tatpānasvasthamanasāṁ janānāṁ tatra jāyate || 27 ||
BRP018.028.1/ tīramṛt tadrasaṁ prāpya sukhavāyuviśoṣitā |
BRP018.028.2/ jāmbūnadākhyaṁ bhavati suvarṇaṁ siddhabhūṣaṇam || 28 ||
BRP018.029.1/ bhadrāśvaṁ pūrvato meroḥ ketumālaṁ ca paścime |
BRP018.029.2/ varṣe dve tu muniśreṣṭhās tayor madhye tv ilāvṛtam || 29 ||
[Page 77 ]
BRP018.030.1/ vanaṁ caitrarathaṁ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam |
BRP018.030.2/ vaibhrājaṁ paścime tadvad uttare nandanaṁ smṛtam || 30 ||
BRP018.031.1/ aruṇodaṁ mahābhadram asitodaṁ samānasam |
BRP018.031.2/ sarāṁsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā || 31 ||
BRP018.032.1/ śāntavāṁś cakrakuñjaś ca kurarī mālyavāṁs tathā |
BRP018.032.2/ vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ || 32 ||
BRP018.033.1/ trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṅgo rucakas tathā |
BRP018.033.2/ niṣadhādayo dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ || 33 ||
BRP018.034.1/ śikhivāsaḥ savaidūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ |
BRP018.034.2/ jānudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ || 34 ||
BRP018.035.1/ meror anantarās te ca jaṭharādiṣv avasthitāḥ |
BRP018.035.2/ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṁso nāgas tathāparāḥ || 35 ||
BRP018.036.1/ kālañjarādyāś ca tathā uttare kesarācalāḥ |
BRP018.036.2/ caturdaśa sahasrāṇi yojanānāṁ mahāpurī || 36 ||
BRP018.037.1/ meror upari viprendrā brahmaṇaḥ kathitā divi |
BRP018.037.2/ tasyāṁ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca || 37 ||
BRP018.038.1/ indrādilokapālānāṁ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ |
BRP018.038.2/ viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayantīndumaṇḍalam || 38 ||
BRP018.039.1/ samantād brahmaṇaḥ puryāṁ gaṅgā patati vai divi |
BRP018.039.2/ sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratyapadyata || 39 ||
BRP018.040.1/ sītā cālakanandā ca cakṣur badhrā ca vai kramāt |
BRP018.040.2/ pūrveṇa sītā śailāc ca śailaṁ yānty antarikṣagā || 40 ||
BRP018.041.1/ tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam |
BRP018.041.2/ tathaivālakanandā ca dakṣiṇenaitya bhāratam || 41 ||
BRP018.042.1/ prayāti sāgaraṁ bhūtvā saptabhedā dvijottamāḥ |
BRP018.042.2/ cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṁs tataḥ || 42 ||
BRP018.043.1/ paścimaṁ ketumālākhyaṁ varṣam anveti sārṇavam |
BRP018.043.2/ bhadrā tathottaragirīn uttarāṁś ca tathā kurūn || 43 ||
BRP018.044.1/ atītyottaram ambhodhiṁ samabhyeti dvijottamāḥ |
BRP018.044.2/ ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau || 44 ||
BRP018.045.1/ tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṁsthitaḥ |
BRP018.045.2/ bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā || 45 ||
BRP018.046.1/ pattrāṇi lokaśailasya maryādāśailabāhyataḥ |
BRP018.046.2/ jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau || 46 ||
BRP018.047.1/ tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau |
BRP018.047.2/ gandhamādanakailāsau pūrvapaścāt tu tāv ubhau || 47 ||
BRP018.048.1/ aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau |
BRP018.048.2/ niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau || 48 ||
[Page 78 ]
BRP018.049.1/ tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau |
BRP018.049.2/ meroḥ paścimadigbhāge yathā pūrvau tathā sthitau || 49 ||
BRP018.050.1/ triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau |
BRP018.050.2/ pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau || 50 ||
BRP018.051.1/ ity ete hi mayā proktā maryādāparvatā dvijāḥ |
BRP018.051.2/ jaṭharāvasthitā meror yeṣāṁ dvau dvau caturdiśam || 51 ||
BRP018.052.1/ meroś caturdiśaṁ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ |
BRP018.052.2/ śītāntādyā dvijās teṣām atīva hi manoharāḥ || 52 ||
BRP018.053.1/ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ |
BRP018.053.2/ suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca || 53 ||
BRP018.054.1/ lakṣmīviṣṇvagnisūryendradevānāṁ munisattamāḥ |
BRP018.054.2/ tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni narakinnaraiḥ || 54 ||
BRP018.055.1/ gandharvayakṣarakṣāṁsi tathā daiteyadānavāḥ |
BRP018.055.2/ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam || 55 ||
BRP018.056.1/ bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā dvijāḥ |
BRP018.056.2/ naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api || 56 ||
BRP018.057.1/ bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvijāḥ |
BRP018.057.2/ vārāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk || 57 ||
BRP018.058.1/ matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste sanātanaḥ |
BRP018.058.2/ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ || 58 ||
BRP018.059.1/ sarvasyādhārabhūto 'sau dvijā āste 'khilātmakaḥ |
BRP018.059.2/ yāni kimpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau dvijottamāḥ || 59 ||
BRP018.060.1/ na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam |
BRP018.060.2/ susthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ || 60 ||
BRP018.061.1/ daśadvādaśavarṣāṇāṁ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ |
BRP018.061.2/ naiteṣu bhaumāny anyāni kṣutpipāsādi no dvijāḥ || 61 ||
BRP018.062.1/ kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā |
BRP018.062.2/ sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ |
BRP018.062.3/ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottamāḥ || 62 ||

19. Chapter 19 :: Description of Bhāratavarṣa

[Note: [ SS 50-52]

BRP019.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP019.001.1/ uttareṇa samudrasya himādreś caiva dakṣiṇe |
BRP019.001.2/ varṣaṁ tad bhārataṁ nāma bhāratī yatra santatiḥ || 1 ||
BRP019.002.1/ navayojanasāhasro vistāraś ca dvijottamāḥ |
BRP019.002.2/ karmabhūmir iyaṁ svargam apavargaṁ ca pṛcchatām || 2 ||
[Page 79 ]
BRP019.003.1/ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ |
BRP019.003.2/ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ || 3 ||
BRP019.004.1/ ataḥ samprāpyate svargo muktim asmāt prayāti vai |
BRP019.004.2/ tiryaktvaṁ narakaṁ cāpi yānty ataḥ puruṣā dvijāḥ || 4 ||
BRP019.005.1/ itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṁ cānte ca gacchati |
BRP019.005.2/ na khalv anyatra martyānāṁ karma bhūmau vidhīyate || 5 ||
BRP019.006.1/ bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya |
BRP019.006.2/ indradvīpaḥ kasetumāṁs tāmraparṇo gabhastimān || 6 ||
BRP019.007.1/ nāgadvīpas tathā saumyo gandharvas tv atha vāruṇaḥ |
BRP019.007.2/ ayaṁ tu navamas teṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ || 7 ||
BRP019.008.1/ yojanānāṁ sahasraṁ ca dvīpo 'yaṁ dakṣiṇottarāt |
BRP019.008.2/ pūrve kirātās tiṣṭhanti paścime yavanāḥ sthitāḥ || 8 ||
BRP019.009.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ |
BRP019.009.2/ ijyāyuddhavaṇijyādyavṛttimanto vyavasthitāḥ || 9 ||
BRP019.010.1/ śatadrucandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ |
BRP019.010.2/ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune || 10 ||
BRP019.011.1/ narmadāsuramādyāś ca nadyo vindhyaviniḥsṛtāḥ |
BRP019.011.2/ tāpīpayoṣṇīnirvindhyākāverīpramukhā nadīḥ || 11 ||
BRP019.012.1/ ṛkṣapādodbhavā hy etāḥ śrutāḥ pāpaṁ haranti yāḥ |
BRP019.012.2/ godāvarībhīmarathīkṛṣṇaveṇyādikās tathā || 12 ||
BRP019.013.1/ sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ |
BRP019.013.2/ kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ || 13 ||
BRP019.014.1/ trisāndhyarṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP019.014.2/ ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasambhavāḥ || 14 ||
BRP019.015.1/ āsāṁ nadyupanadyaś ca santy anyās tu sahasraśaḥ |
BRP019.015.2/ tāsv ime kurupañcālamadhyadeśādayo janāḥ || 15 ||
BRP019.016.1/ pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ |
BRP019.016.2/ pauṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ || 16 ||
BRP019.017.1/ tathā parāntyāḥ saurāṣṭrāḥ śūdrābhīrās tathārbudāḥ |
BRP019.017.2/ mārukā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ || 17 ||
BRP019.018.1/ sauvīrāḥ saindhavāpannāḥ śālvāḥ śākalavāsinaḥ |
BRP019.018.2/ madrārāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā || 18 ||
BRP019.019.1/ āsāṁ pibanti salilaṁ vasanti saritāṁ sadā |
BRP019.019.2/ samopetā mahābhāga hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ || 19 ||
BRP019.020.1/ vasanti bhārate varṣe yugāny atra mahāmune |
BRP019.020.2/ kṛtaṁ tretā dvāparaṁ ca kaliś cānyatra na kvacit || 20 ||
BRP019.021.1/ tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ |
BRP019.021.2/ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt || 21 ||
BRP019.022.1/ puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate |
BRP019.022.2/ yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā || 22 ||
[Page 80 ]
BRP019.023.1/ atrāpi bhārataṁ śreṣṭhaṁ jambūdvīpe mahāmune |
BRP019.023.2/ yato hi karmabhūr eṣā yato 'nyā bhogabhūmayaḥ || 23 ||
BRP019.024.1/ atra janmasahasrāṇāṁ sahasrair api sattama |
BRP019.024.2/ kadācil labhate jantur mānuṣyaṁ puṇyasañcayan || 24 ||
BRP019.025.1/ gāyanti devāḥ kila gītakāni |
BRP019.025.2/ dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge |
BRP019.025.3/ svargāpavargāspadahetubhūte |
BRP019.025.4/ bhavanti bhūyaḥ puruṣā manuṣyāḥ || 25 ||
BRP019.026.1/ karmāṇy asaṅkalpitatatphalāni |
BRP019.026.2/ sannyasya viṣṇau paramātmarūpe |
BRP019.026.3/ avāpya tāṁ karmamahīm anante |
BRP019.026.4/ tasmiṁl layaṁ ye tv amalāḥ prayānti || 26 ||
BRP019.027.1/ jānīma no tatkūvayaṁ vilīne |
BRP019.027.2/ svargaprade karmaṇi dehabandham |
BRP019.027.3/ prāpsyanti dhanyāḥ khalu te manuṣyā |
BRP019.027.4/ ye bhāratenendriyaviprahīnāḥ || 27 ||
BRP019.028.1/ navavarṣaṁ ca bho viprā jambūdvīpam idaṁ mayā |
BRP019.028.2/ lakṣayojanavistāraṁ saṅkṣepāt kathitaṁ dvijāḥ || 28 ||
BRP019.029.1/ jambūdvīpaṁ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ |
BRP019.029.2/ bho dvijā valayākāraḥ sthitaḥ kṣīrodadhir bahiḥ || 29 ||

20. Chapter 20 :: Description of the six outer continents

[Note: [ SS 52-56]

BRP020.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP020.001.1/ kṣārodena yathā dvīpo jambūsañjño 'bhiveṣṭitaḥ |
BRP020.001.2/ saṁveṣṭya kṣāram udadhiṁ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ || 1 ||
BRP020.002.1/ jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasammitaḥ |
BRP020.002.2/ sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe 'py udāhṛtaḥ || 2 ||
BRP020.003.1/ sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai |
BRP020.003.2/ śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram || 3 ||
BRP020.004.1/ sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca |
BRP020.004.2/ dhruvaś ca saptamas teṣāṁ plakṣadvīpeśvarā hi te || 4 ||
BRP020.005.1/ pūrvaṁ śāntabhayaṁ varṣaṁ śiśiraṁ sukhadaṁ tathā |
BRP020.005.2/ ānandaṁ ca śivaṁ caiva kṣemakaṁ dhruvam eva ca || 5 ||
BRP020.006.1/ maryādākārakās teṣāṁ tathānye varṣaparvatāḥ |
BRP020.006.2/ saptaiva teṣāṁ nāmāni śṛṇudhvaṁ munisattamāḥ || 6 ||
BRP020.007.1/ gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā |
BRP020.007.2/ somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ || 7 ||
BRP020.008.1/ varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ |
BRP020.008.2/ vasanti devagandharvasahitāḥ sahitaṁ prajāḥ || 8 ||
[Page 81 ]
BRP020.009.1/ teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ |
BRP020.009.2/ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṁ hi tat || 9 ||
BRP020.010.1/ teṣāṁ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṁ tu samudragāḥ |
BRP020.010.2/ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṁ haranti yāḥ || 10 ||
BRP020.011.1/ anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ |
BRP020.011.2/ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ || 11 ||
BRP020.012.1/ ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ |
BRP020.012.2/ kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ || 12 ||
BRP020.013.1/ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te |
BRP020.013.2/ avasarpiṇī nadī teṣāṁ na caivotsarpiṇī dvijāḥ || 13 ||
BRP020.014.1/ na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu |
BRP020.014.2/ tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ || 14 ||
BRP020.015.1/ plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai |
BRP020.015.2/ pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ || 15 ||
BRP020.016.1/ dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ |
BRP020.016.2/ varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ || 16 ||
BRP020.017.1/ āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye |
BRP020.017.2/ viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ || 17 ||
BRP020.018.1/ jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ |
BRP020.018.2/ plakṣas tannāmasañjño 'yaṁ plakṣadvīpo dvijottamāḥ || 18 ||
BRP020.019.1/ ijyate tatra bhagavāṁs tair varṇair āryakādibhiḥ |
BRP020.019.2/ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ || 19 ||
BRP020.020.1/ plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ |
BRP020.020.2/ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā || 20 ||
BRP020.021.1/ ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ |
BRP020.021.2/ saṅkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṁ taṁ nibodhata || 21 ||
BRP020.022.1/ śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṁs tatsutā dvijāḥ |
BRP020.022.2/ teṣāṁ tu nāma sañjñāni saptavarṣāṇi tāni vai || 22 ||
BRP020.023.1/ śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā |
BRP020.023.2/ vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ || 23 ||
BRP020.024.1/ śālmanaś ca samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ |
BRP020.024.2/ vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṁvṛtaḥ sthitaḥ || 24 ||
BRP020.025.1/ tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ |
BRP020.025.2/ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ || 25 ||
BRP020.026.1/ kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ |
BRP020.026.2/ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ || 26 ||
[Page 82 ]
BRP020.027.1/ kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā |
BRP020.027.2/ kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ || 27 ||
BRP020.028.1/ śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī |
BRP020.028.2/ nivṛttiḥ saptamī tāsāṁ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ || 28 ||
BRP020.029.1/ śvetaṁ ca lohitaṁ caiva jīmūtaṁ haritaṁ tathā |
BRP020.029.2/ vaidyutaṁ mānasaṁ caiva suprabhaṁ nāma saptamam || 29 ||
BRP020.030.1/ saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca |
BRP020.030.2/ varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ || 30 ||
BRP020.031.1/ kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak |
BRP020.031.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam || 31 ||
BRP020.032.1/ bhagavantaṁ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam |
BRP020.032.2/ vāyubhūtaṁ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṁsthitam || 32 ||
BRP020.033.1/ devānām atra sānnidhyam atīva sumanohare |
BRP020.033.2/ śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ || 33 ||
BRP020.034.1/ eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ |
BRP020.034.2/ vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ || 34 ||
BRP020.035.1/ surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ |
BRP020.035.2/ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ || 35 ||
BRP020.036.1/ jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṁ tasya putrakān |
BRP020.036.2/ udbhido veṇumāṁś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ || 36 ||
BRP020.037.1/ prabhākaro 'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ |
BRP020.037.2/ tasyāṁ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ || 37 ||
BRP020.038.1/ tathaiva devagandharvā yakṣakimpuruṣādayaḥ |
BRP020.038.2/ varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ || 38 ||
BRP020.039.1/ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ |
BRP020.039.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ || 39 ||
BRP020.040.1/ yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te |
BRP020.040.2/ tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṁ janārdanam || 40 ||
BRP020.041.1/ yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam |
BRP020.041.2/ vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṁs tathā || 41 ||
BRP020.042.1/ kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ |
BRP020.042.2/ varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ || 42 ||
BRP020.043.1/ nadyaś ca sapta tāsāṁ tu vakṣye nāmāny anukramāt |
BRP020.043.2/ dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sammatis tathā || 43 ||
BRP020.044.1/ vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ |
BRP020.044.2/ anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ || 44 ||
[Page 83 ]
BRP020.045.1/ kuśadvīpe kuśastambaḥ sañjñayā tasya tat smṛtam |
BRP020.045.2/ tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ || 45 ||
BRP020.046.1/ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṁvṛtaḥ |
BRP020.046.2/ krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṁ cāparo mahān || 46 ||
BRP020.047.1/ kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ |
BRP020.047.2/ krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ || 47 ||
BRP020.048.1/ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṁ cakre mahāmanāḥ |
BRP020.048.2/ kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ || 48 ||
BRP020.049.1/ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ |
BRP020.049.2/ tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ || 49 ||
BRP020.050.1/ varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṁ nāmāni bho dvijāḥ |
BRP020.050.2/ krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ || 50 ||
BRP020.051.1/ devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān |
BRP020.051.2/ dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam || 51 ||
BRP020.052.1/ dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā |
BRP020.052.2/ varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca || 52 ||
BRP020.053.1/ nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ |
BRP020.053.2/ puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ || 53 ||
BRP020.054.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ |
BRP020.054.2/ tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā || 54 ||
BRP020.055.1/ sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ |
BRP020.055.2/ gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrir manojavā || 55 ||
BRP020.056.1/ khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ |
BRP020.056.2/ tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ || 56 ||
BRP020.057.1/ dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasannidhau |
BRP020.057.2/ krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu || 57 ||
BRP020.058.1/ āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ |
BRP020.058.2/ dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṁvṛtaḥ || 58 ||
BRP020.059.1/ krauñcadvīpasya vistāradviguṇena dvijottamāḥ |
BRP020.059.2/ śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ || 59 ||
BRP020.060.1/ saptaiva tanayās teṣāṁ dadau varṣāṇi sapta saḥ |
BRP020.060.2/ jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ || 60 ||
BRP020.061.1/ kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ |
BRP020.061.2/ tatsañjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt || 61 ||
BRP020.062.1/ tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ |
BRP020.062.2/ pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ || 62 ||
[Page 84 ]
BRP020.063.1/ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ |
BRP020.063.2/ āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ || 63 ||
BRP020.064.1/ śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ |
BRP020.064.2/ yatpattravātasaṁsparśād āhlādo jāyate paraḥ || 64 ||
BRP020.065.1/ tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ |
BRP020.065.2/ nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ || 65 ||
BRP020.066.1/ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ |
BRP020.066.2/ sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā || 66 ||
BRP020.067.1/ ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā |
BRP020.067.2/ anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ || 67 ||
BRP020.068.1/ mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP020.068.2/ tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ || 68 ||
BRP020.069.1/ varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ |
BRP020.069.2/ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm || 69 ||
BRP020.070.1/ dharmahānir na teṣv asti na saṁharṣo na śuk tathā |
BRP020.070.2/ maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu || 70 ||
BRP020.071.1/ magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā |
BRP020.071.2/ magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te || 71 ||
BRP020.072.1/ vaiśyās tu mānasās teṣāṁ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ |
BRP020.072.2/ śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ || 72 ||
BRP020.073.1/ yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ |
BRP020.073.2/ śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ || 73 ||
BRP020.074.1/ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ |
BRP020.074.2/ kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ || 74 ||
BRP020.075.1/ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ |
BRP020.075.2/ puṣkare savanasyāpi mahāvīto 'bhavat sutaḥ || 75 ||
BRP020.076.1/ dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasañjñite |
BRP020.076.2/ mahāvītaṁ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasañjñitam || 76 ||
BRP020.077.1/ ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ |
BRP020.077.2/ mānasottarasañjño vai madhyato valayākṛtiḥ || 77 ||
BRP020.078.1/ yojanānāṁ sahasrāṇi ūrdhvaṁ pañcāśad ucchritaḥ |
BRP020.078.2/ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ || 78 ||
BRP020.079.1/ puṣkaradvīpavalayaṁ madhyena vibhajann iva |
BRP020.079.2/ sthito 'sau tena vicchinnaṁ jātaṁ varṣadvayaṁ hi tat || 79 ||
BRP020.080.1/ valayākāram ekaikaṁ tayor madhye mahāgiriḥ |
BRP020.080.2/ daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ || 80 ||
BRP020.081.1/ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ |
BRP020.081.2/ adhamottamau na teṣv āstāṁ na vadhyavadhakau dvijāḥ || 81 ||
BRP020.082.1/ nerṣyāsūyā bhayaṁ roṣo doṣo lobhādikaṁ na ca |
BRP020.082.2/ mahāvītaṁ bahir varṣaṁ dhātakīkhaṇḍam antataḥ || 82 ||
[Page 85 ]
BRP020.083.1/ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam |
BRP020.083.2/ satyānṛte na tatrāstāṁ dvīpe puṣkarasañjñite || 83 ||
BRP020.084.1/ na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite |
BRP020.084.2/ tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ || 84 ||
BRP020.085.1/ varṇāśramācārahīnaṁ dharmāharaṇavarjitam |
BRP020.085.2/ trayīvārttādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṁ ca tat || 85 ||
BRP020.086.1/ varṣadvayaṁ tato viprā bhaumasvargo 'yam uttamaḥ |
BRP020.086.2/ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ || 86 ||
BRP020.087.1/ puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ |
BRP020.087.2/ nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam || 87 ||
BRP020.088.1/ tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ |
BRP020.088.2/ svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ || 88 ||
BRP020.089.1/ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā |
BRP020.089.2/ evaṁ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ || 89 ||
BRP020.090.1/ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau |
BRP020.090.2/ payāṁsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai || 90 ||
BRP020.091.1/ nyūnātiriktatā teṣāṁ kadācin naiva jāyate |
BRP020.091.2/ sthālīstham agnisaṁyogād udreki salilaṁ yathā || 91 ||
BRP020.092.1/ tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ |
BRP020.092.2/ anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca || 92 ||
BRP020.093.1/ udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
BRP020.093.2/ daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṁ śatāni ca || 93 ||
BRP020.094.1/ apāṁ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṁ dvijottamāḥ |
BRP020.094.2/ bhojanaṁ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam || 94 ||
BRP020.095.1/ bhuñjanti ṣaḍrasaṁ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi |
BRP020.095.2/ svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṁsthitiḥ || 95 ||
BRP020.096.1/ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā |
BRP020.096.2/ lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ || 96 ||
BRP020.097.1/ ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ |
BRP020.097.2/ tatas tamaḥ samāvṛtya taṁ śailaṁ sarvataḥ sthitam || 97 ||
BRP020.098.1/ tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam |
BRP020.098.2/ pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ || 98 ||
BRP020.099.1/ sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā |
BRP020.099.2/ seyaṁ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā |
BRP020.099.3/ ādhārabhūtā jagatāṁ sarveṣāṁ sā dvijottamāḥ || 99 ||

21. Chapter 21 :: Description of the nether worlds

[Page 86 ] [Note: [ SS 56-57]

BRP021.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP021.001.1/ vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā munisattamāḥ |
BRP021.001.2/ saptatis tu sahasrāṇi taducchrāyo 'pi kathyate || 1 ||
BRP021.002.1/ daśasāhasram ekaikaṁ pātālaṁ munisattamāḥ |
BRP021.002.2/ atalaṁ vitalaṁ caiva nitalaṁ sutalaṁ tathā || 2 ||
BRP021.003.1/ talātalaṁ rasātalaṁ pātālaṁ cāpi saptamam |
BRP021.003.2/ kṛṣṇā śuklāruṇā pītā śarkarā śailakāñcanī || 3 ||
BRP021.004.1/ bhūmayo yatra viprendrā varaprāsādaśobhitāḥ |
BRP021.004.2/ teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śataśaḥ sthitāḥ || 4 ||
BRP021.005.1/ nāgānāṁ ca mahāṅgānāṁ jñātayaś ca dvijottamāḥ |
BRP021.005.2/ svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ || 5 ||
BRP021.006.1/ prāha svargasadomadhye pātālebhyo gato divam |
BRP021.006.2/ āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ || 6 ||
BRP021.007.1/ nāgābharaṇabhūṣāś ca pātālaṁ kena tatsamam |
BRP021.007.2/ daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite || 7 ||
BRP021.008.1/ pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate |
BRP021.008.2/ divārkaraśmayo yatra prabhās tanvanti nātapam || 8 ||
BRP021.009.1/ śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam |
BRP021.009.2/ bhakṣyabhojyamahāpānamadamattaiś ca bhogibhiḥ || 9 ||
BRP021.010.1/ yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ |
BRP021.010.2/ vanāni nadyo ramyāṇi sarāṁsi kamalākarāḥ || 10 ||
BRP021.011.1/ puṁskokilādilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca |
BRP021.011.2/ bhūṣaṇāny atiramyāṇi gandhādyaṁ cānulepanam || 11 ||
BRP021.012.1/ vīṇāveṇumṛdaṅgānāṁ niḥsvanāś ca sadā dvijāḥ |
BRP021.012.2/ etāny anyāni ramyāṇi bhāgyabhogyāni dānavaiḥ || 12 ||
BRP021.013.1/ daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ |
BRP021.013.2/ pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ || 13 ||
BRP021.014.1/ śeṣākhyā yadguṇān vaktuṁ na śaktā daityadānavāḥ |
BRP021.014.2/ yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ || 14 ||
BRP021.015.1/ sahasraśirasā vyaktaḥ svastikāmalabhūṣaṇaḥ |
BRP021.015.2/ phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ || 15 ||
BRP021.016.1/ sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān |
BRP021.016.2/ madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ || 16 ||
BRP021.017.1/ kirīṭī sragdharo bhāti sāgniśveta ivācalaḥ |
BRP021.017.2/ nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ || 17 ||
BRP021.018.1/ sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivottamaḥ |
BRP021.018.2/ lāṅgalāsaktahastāgro bibhran muśalam uttamam || 18 ||
[Page 87 ]
BRP021.019.1/ upāsyate svayaṁ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā |
BRP021.019.2/ kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ || 19 ||
BRP021.020.1/ saṅkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam |
BRP021.020.2/ sa bibhracchikharībhūtam aśeṣaṁ kṣitimaṇḍalam || 20 ||
BRP021.021.1/ āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ |
BRP021.021.2/ tasya vīryaṁ prabhāvaś ca svarūpaṁ rūpam eva ca || 21 ||
BRP021.022.1/ nahi varṇayituṁ śakyaṁ jñātuṁ vā tridaśair api |
BRP021.022.2/ yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā || 22 ||
BRP021.023.1/ āste kusumamāleva kas tadvīryaṁ vadiṣyati |
BRP021.023.2/ yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ || 23 ||
BRP021.024.1/ tadā calati bhūr eṣā sādritoyādhikānanā |
BRP021.024.2/ gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kinnaroragavāraṇāḥ || 24 ||
BRP021.025.1/ nāntaṁ guṇānāṁ gacchanti tato 'nanto 'yam avyayaḥ |
BRP021.025.2/ yasya nāgavadhūhastair lāpitaṁ haricandanam || 25 ||
BRP021.026.1/ muhuḥ śvāsānilāyastaṁ yāti dikpaṭavāsatām |
BRP021.026.2/ yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṁṣi tattvataḥ || 26 ||
BRP021.027.1/ jñātavān sakalaṁ caiva nimittapaṭhitaṁ phalam |
BRP021.027.2/ teneyaṁ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī |
BRP021.027.3/ bibharti sakalāṁl lokān sadevāsuramānuṣān || 27 ||

22. Chapter 22 :: Description of hells

[Note: [ SS 57-59]

BRP022.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP022.001.1/ tataś cānantaraṁ viprā narakā rauravādayaḥ |
BRP022.001.2/ pāpino yeṣu pātyante tāñ śṛṇudhvaṁ dvijottamāḥ || 1 ||
BRP022.002.1/ rauravaḥ śaukaro rodhas tāno viśasanas tathā |
BRP022.002.2/ mahājvālas taptakuḍyo mahālobho vimohanaḥ || 2 ||
BRP022.003.1/ rudhirāndho vasātaptaḥ kṛmīśaḥ kṛmibhojanaḥ |
BRP022.003.2/ asipattravanaṁ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ || 3 ||
BRP022.004.1/ tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ |
BRP022.004.2/ sadaṁśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca || 4 ||
BRP022.005.1/ śvabhojano 'thāpratiṣṭhomaāvīciś ca tathāparaḥ |
BRP022.005.2/ ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ || 5 ||
BRP022.006.1/ yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgniviṣadarśinaḥ |
BRP022.006.2/ patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāś ca ye || 6 ||
BRP022.007.1/ kūṭasākṣī tathā samyak pakṣapātena yo vadet |
BRP022.007.2/ yaś cānyad anṛtaṁ vakti sa naro yāti rauravam || 7 ||
[Page 88 ]
BRP022.008.1/ bhrūṇahā purahantā ca goghnaś ca munisattamāḥ |
BRP022.008.2/ yānti te rauravaṁ ghoraṁ yaś cocchvāsanirodhakaḥ || 8 ||
BRP022.009.1/ surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca śūkare |
BRP022.009.2/ prayāti narake yaś ca taiḥ saṁsargam upaiti vai || 9 ||
BRP022.010.1/ rājanyavaiśyahā caiva tathaiva gurutalpagaḥ |
BRP022.010.2/ taptakumbhe svasṛgāmī hanti rājabhaṭaṁ ca yaḥ || 10 ||
BRP022.011.1/ mādhvīvikrayakṛn vadhyapālaḥ kesaravikrayī |
BRP022.011.2/ taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṁ parityajet || 11 ||
BRP022.012.1/ sutāṁ snuṣāṁ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate |
BRP022.012.2/ avamantā gurūṇāṁ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ || 12 ||
BRP022.013.1/ vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ |
BRP022.013.2/ agamyagāmī yaś ca syāt te yānti śabalaṁ dvijāḥ || 13 ||
BRP022.014.1/ cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā |
BRP022.014.2/ devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ || 14 ||
BRP022.015.1/ sa yāti kṛmibhakṣye vai kṛmīśe tu duriṣṭikṛt |
BRP022.015.2/ pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ || 15 ||
BRP022.016.1/ lālābhakṣye sa yāty ugre śarakartā ca vedhake |
BRP022.016.2/ karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ || 16 ||
BRP022.017.1/ prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe |
BRP022.017.2/ asatpratigrahītā ca narake yāty adhomukhe || 17 ||
BRP022.018.1/ ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ |
BRP022.018.2/ kṛmipūye naraś caiko yāti miṣṭānnabhuk sadā || 18 ||
BRP022.019.1/ lākṣāmāṁsarasānāṁ ca tilānāṁ lavaṇasya ca |
BRP022.019.2/ vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṁ dvijāḥ || 19 ||
BRP022.020.1/ mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṅgamān |
BRP022.020.2/ poṣayan narakaṁ yāti tam eva dvijasattamāḥ || 20 ||
BRP022.021.1/ raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā |
BRP022.021.2/ sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ || 21 ||
BRP022.022.1/ agāradāhī mitraghnaḥ śakunigrāmayājakaḥ |
BRP022.022.2/ rudhirāndhe patanty ete somaṁ vikrīṇate ca ye || 22 ||
BRP022.023.1/ madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṁ naraḥ |
BRP022.023.2/ retaḥpānādikartāro maryādābhedinaś ca ye || 23 ||
BRP022.024.1/ te kṛcchre yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye |
BRP022.024.2/ asipattravanaṁ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ || 24 ||
BRP022.025.1/ aurabhrikā mṛgavyādhā vahnijvāle patanti vai |
BRP022.025.2/ yānti tatraiva te viprā yaś cāpākeṣu vahnidaḥ || 25 ||
[Page 89 ]
BRP022.026.1/ vratopalopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ |
BRP022.026.2/ sandaṁśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api || 26 ||
BRP022.027.1/ divā svapneṣu syandante ye narā brahmacāriṇaḥ |
BRP022.027.2/ putrair adhyāpitā ye tu te patanti śvabhojane || 27 ||
BRP022.028.1/ ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP022.028.2/ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ || 28 ||
BRP022.029.1/ tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ |
BRP022.029.2/ bhujyante jātipuruṣair narakāntaragocaraiḥ || 29 ||
BRP022.030.1/ varṇāśramaviruddhaṁ ca karma kurvanti ye narāḥ |
BRP022.030.2/ karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te || 30 ||
BRP022.031.1/ adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ |
BRP022.031.2/ devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān || 31 ||
BRP022.032.1/ sthāvarāḥ kṛmayo 'jvāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ |
BRP022.032.2/ dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam || 32 ||
BRP022.033.1/ sahasrabhāgaḥ prathamād dvitīyo 'nukramāt tathā |
BRP022.033.2/ sarve hy ete mahābhāgā yāvan muktisamāśrayāḥ || 33 ||
BRP022.034.1/ yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ |
BRP022.034.2/ pāpakṛd yāti narakaṁ prāyaścittaparāṅmukhaḥ || 34 ||
BRP022.035.1/ pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā |
BRP022.035.2/ tathā tathaiva saṁsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ || 35 ||
BRP022.036.1/ pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ |
BRP022.036.2/ prāyaścittāni viprendrā jaguḥ svāyambhuvādayaḥ || 36 ||
BRP022.037.1/ prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai |
BRP022.037.2/ yāni teṣām aśeṣāṇāṁ kṛṣṇānusmaraṇaṁ param || 37 ||
BRP022.038.1/ kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṁsaḥ prajāyate |
BRP022.038.2/ prāyaścittaṁ tu tasyaikaṁ harisaṁsmaraṇaṁ param || 38 ||
BRP022.039.1/ prātar niśi tathā sandhyāmadhyāhnādiṣu saṁsmaran |
BRP022.039.2/ nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayān naraḥ || 39 ||
BRP022.040.1/ viṣṇusaṁsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasañcayaḥ |
BRP022.040.2/ muktiṁ prayāti bho viprā viṣṇos tasyānukīrtanāt || 40 ||
BRP022.041.1/ vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu |
BRP022.041.2/ tasyāntarāyo viprendrā devendratvādikaṁ phalam || 41 ||
BRP022.042.1/ kva nākapṛṣṭhagamanaṁ punarāvṛttilakṣaṇam |
BRP022.042.2/ kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam || 42 ||
BRP022.043.1/ tasmād aharniśaṁ viṣṇuṁ saṁsmaran puruṣo dvijaḥ |
BRP022.043.2/ na yāti narakaṁ śuddhaḥ saṅkṣīṇākhilapātakaḥ || 43 ||
BRP022.044.1/ manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ |
BRP022.044.2/ narakasvargasañjñe vai pāpapuṇye dvijottamāḥ || 44 ||
[Page 90 ]
BRP022.045.1/ vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodayāya ca |
BRP022.045.2/ kopāya ca yatas tasmād vastu duḥkhātmakaṁ kutaḥ || 45 ||
BRP022.046.1/ tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate |
BRP022.046.2/ tad eva kopālayataḥ prasādāya ca jāyate || 46 ||
BRP022.047.1/ tasmād duḥkhātmakaṁ nāsti na ca kiñcit sukhātmakam |
BRP022.047.2/ manasaḥ pariṇāmo 'yaṁ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ || 47 ||
BRP022.048.1/ jñānam eva paraṁ brahmājñānaṁ bandhāya ceṣyate |
BRP022.048.2/ jñānātmakam idaṁ viśvaṁ na jñānād vidyate param || 48 ||
BRP022.049.1/ vidyāvidye hi bho viprā jñānam evāvadhāryatām |
BRP022.049.2/ evam etad mayākhyātaṁ bhavatāṁ maṇḍalaṁ bhuvaḥ || 49 ||
BRP022.050.1/ pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvijāḥ |
BRP022.050.2/ samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ |
BRP022.050.3/ saṅkṣepāt sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchatha || 50 ||

23. Chapter 23 :: Description of the heavenly worlds; Viṣṇu and his Śakti

[Note: [ SS 59-61]

BRP023.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP023.001.1/ kathitaṁ bhavatā sarvam asmākaṁ sakalaṁ tathā |
BRP023.001.2/ bhuvarlokādikāṁl lokāñ śrotum icchāmahe vayam || 1 ||
BRP023.002.1/ tathaiva grahasaṁsthānaṁ pramāṇāni yathā tathā |
BRP023.002.2/ samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa || 2 ||

BRP023.003.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP023.003.1/ ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate |
BRP023.003.2/ sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā || 3 ||
BRP023.004.1/ yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā |
BRP023.004.2/ nabhas tāvatpramāṇaṁ hi vistāraparimaṇḍalam || 4 ||
BRP023.005.1/ bhūmer yojanalakṣe tu sauraṁ viprās tu maṇḍalam |
BRP023.005.2/ lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṁ śaśinaḥ sthitam || 5 ||
BRP023.006.1/ pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṁ niśākarāt |
BRP023.006.2/ nakṣatramaṇḍalaṁ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate || 6 ||
BRP023.007.1/ dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt |
BRP023.007.2/ tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ || 7 ||
BRP023.008.1/ aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ |
BRP023.008.2/ lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ || 8 ||
BRP023.009.1/ saurir bṛhaspater ūrdhvaṁ dvilakṣe samavasthitaḥ |
BRP023.009.2/ saptarṣimaṇḍalaṁ tasmāl lakṣam ekaṁ dvijottamāḥ || 9 ||
BRP023.010.1/ ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṁ śatād ūrdhvaṁ vyavasthitaḥ |
BRP023.010.2/ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ || 10 ||
[Page 91 ]
BRP023.011.1/ trailokyam etat kathitaṁ saṅkṣepeṇa dvijottamāḥ |
BRP023.011.2/ ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā || 11 ||
BRP023.012.1/ dhruvād ūrdhvaṁ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ |
BRP023.012.2/ ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate || 12 ||
BRP023.013.1/ dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ |
BRP023.013.2/ sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ || 13 ||
BRP023.014.1/ caturguṇottaraṁ cordhvaṁ janalokāt tapaḥ smṛtam |
BRP023.014.2/ vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ || 14 ||
BRP023.015.1/ ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate |
BRP023.015.2/ apunarmārakaṁ yatra siddhādimunisevitam || 15 ||
BRP023.016.1/ pādagamyaṁ tu yat kiñcid vastv asti pṛthivīmayam |
BRP023.016.2/ sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro 'sya mayoditaḥ || 16 ||
BRP023.017.1/ bhūmisūryāntaraṁ yat tu siddhādimunisevitam |
BRP023.017.2/ bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattamāḥ || 17 ||
BRP023.018.1/ dhruvasūryāntaraṁ yat tu niyutāni caturdaśa |
BRP023.018.2/ svarlokaḥ so 'pi kathito lokasaṁsthānacintakaiḥ || 18 ||
BRP023.019.1/ trailokyam etat kṛtakaṁ vipraiś ca paripaṭhyate |
BRP023.019.2/ janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṁ trayam || 19 ||
BRP023.020.1/ kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ |
BRP023.020.2/ śūnyo bhavati kalpānte yo 'ntaṁ na ca vinaśyati || 20 ||
BRP023.021.1/ ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ |
BRP023.021.2/ pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ || 21 ||
BRP023.022.1/ etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā |
BRP023.022.2/ kapitthasya yathā bījaṁ sarvato vai samāvṛtam || 22 ||
BRP023.023.1/ daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṁ ca tad vṛtam |
BRP023.023.2/ sa cāmbuparivāro 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ || 23 ||
BRP023.024.1/ vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ |
BRP023.024.2/ ākāśo 'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ || 24 ||
BRP023.025.1/ daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai |
BRP023.025.2/ mahāntaṁ ca samāvṛtya pradhānaṁ samavasthitam || 25 ||
BRP023.026.1/ anantasya na tasyāntaḥ saṅkhyānaṁ cāpi vidyate |
BRP023.026.2/ tad anantam asaṅkhyātaṁ pramāṇenāpi vai yataḥ || 26 ||
BRP023.027.1/ hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ |
BRP023.027.2/ aṇḍānāṁ tu sahasrāṇāṁ sahasrāṇy ayutāni ca || 27 ||
BRP023.028.1/ īdṛśānāṁ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca |
BRP023.028.2/ dāruṇy agnir yathā tailaṁ tile tadvat pumān iha || 28 ||
[Page 92 ]
BRP023.029.1/ pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ |
BRP023.029.2/ pradhānaṁ ca pumāṁś caiva sarvabhūtānubhūtayā || 29 ||
BRP023.030.1/ viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṁśrayadharmiṇau |
BRP023.030.2/ tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṁ saṁśrayasya ca || 30 ||
BRP023.031.1/ kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ |
BRP023.031.2/ yathā śaityaṁ jale vāto bibharti kaṇikāgatam || 31 ||
BRP023.032.1/ jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam |
BRP023.032.2/ yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṁyutaḥ || 32 ||
BRP023.033.1/ ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ |
BRP023.033.2/ prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ || 33 ||
BRP023.034.1/ te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā dvijāḥ |
BRP023.034.2/ evam avyākṛtāt pūrvaṁ jāyante mahadādayaḥ || 34 ||
BRP023.035.1/ viśeṣāntās tatas tebhyaḥ sambhavanti surādayaḥ |
BRP023.035.2/ tebhyaś ca putrās teṣāṁ tu putrāṇāṁ parame sutāḥ || 35 ||
BRP023.036.1/ bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ |
BRP023.036.2/ bhūtānāṁ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā || 36 ||
BRP023.037.1/ sannidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṁ taroḥ |
BRP023.037.2/ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ || 37 ||
BRP023.038.1/ vrīhibīje yathā mūlaṁ nālaṁ pattrāṅkurau tathā |
BRP023.038.2/ kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṁ kṣīraṁ tadvac ca taṇḍulaḥ || 38 ||
BRP023.039.1/ tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ |
BRP023.039.2/ prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ || 39 ||
BRP023.040.1/ tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ |
BRP023.040.2/ viṣṇuśaktiṁ samāsādya praroham upayānti vai || 40 ||
BRP023.041.1/ sa ca viṣṇuḥ paraṁ brahma yataḥ sarvam idaṁ jagat |
BRP023.041.2/ jagac ca yo yatra cedaṁ yasmin vilayam eṣyati || 41 ||
BRP023.042.1/ tad brahma paramaṁ dhāma sadasat paramaṁ padam |
BRP023.042.2/ yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram || 42 ||
BRP023.043.1/ sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ |
BRP023.043.2/ tasminn eva layaṁ sarvaṁ yāti tatra ca tiṣṭhati || 43 ||
BRP023.044.1/ kartā kriyāṇāṁ sa ca ijyate kratuḥ |
BRP023.044.2/ sa eva tatkarmaphalaṁ ca tasya yat |
BRP023.044.3/ yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato |
BRP023.044.4/ harer na kiñcid vyatiriktam asti tat || 44 ||

24. Chapter 24 :: Nārāyaṇa as Śiśumāra and the cycle of water

[Page 93 ] [Note: [ SS 61-62]

BRP024.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP024.001.1/ tārāmayaṁ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ |
BRP024.001.2/ divi rūpaṁ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ || 1 ||
BRP024.002.1/ saeṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān |
BRP024.002.2/ bhramantam anu taṁ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat || 2 ||
BRP024.003.1/ sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha |
BRP024.003.2/ vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai || 3 ||
BRP024.004.1/ śiśumārākṛti proktaṁ yad rūpaṁ jyotiṣāṁ divi |
BRP024.004.2/ nārāyaṇaḥ paraṁ dhāma tasyādhāraḥ svayaṁ hṛdi || 4 ||
BRP024.005.1/ uttānapādatanayas tam ārādhya prajāpatim |
BRP024.005.2/ sa tārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ || 5 ||
BRP024.006.1/ ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ |
BRP024.006.2/ dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ || 6 ||
BRP024.007.1/ tad ādhāraṁ jagac cedaṁ sadevāsuramānuṣam |
BRP024.007.2/ yena viprā vidhānena tan me śṛṇuta sāmpratam || 7 ||
BRP024.008.1/ vivasvān aṣṭabhir māsair grasaty apo rasātmikāḥ |
BRP024.008.2/ varṣaty ambu tataś cānnam annādam akhilaṁ jagat || 8 ||
BRP024.009.1/ vivasvān aṁśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam |
BRP024.009.2/ somaṁ puṣyaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi || 9 ||
BRP024.010.1/ jalair vikṣipyate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu |
BRP024.010.2/ na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ || 10 ||
BRP024.011.1/ abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ |
BRP024.011.2/ saṁskāraṁ kālajanitaṁ viprāś cāsādya nirmalāḥ || 11 ||
BRP024.012.1/ saritsamudrā bhaumās tu tathāpaḥ prāṇisambhavāḥ |
BRP024.012.2/ catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā dvijāḥ || 12 ||
BRP024.013.1/ ākāśagaṅgāsalilaṁ tathāhṛtya gabhastimān |
BRP024.013.2/ anabhragatam evorvyāṁ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ || 13 ||
BRP024.014.1/ tasya saṁsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottamāḥ |
BRP024.014.2/ na yāti narakaṁ martyo divyaṁ snānaṁ hi tat smṛtam || 14 ||
BRP024.015.1/ dṛṣṭasūryaṁ hi tad vāri pataty abhrair vinā divaḥ |
BRP024.015.2/ ākāśagaṅgāsalilaṁ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ || 15 ||
BRP024.016.1/ kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ |
BRP024.016.2/ dṛṣṭvārkaṁ patitaṁ jñeyaṁ tad gāṅgaṁ diggajohnitam || 16 ||
BRP024.017.1/ yugmarkṣeṣu tu yat toyaṁ pataty arkodgitaṁ divaḥ |
BRP024.017.2/ tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate || 17 ||
BRP024.018.1/ ubhayaṁ puṇyam atyarthaṁ nṛṇāṁ pāpaharaṁ dvijāḥ |
BRP024.018.2/ ākāśagaṅgāsalilaṁ divyaṁ snānaṁ dvijottamāḥ || 18 ||
[Page 94 ]
BRP024.019.1/ yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṁ vāri tat prāṇināṁ dvijāḥ |
BRP024.019.2/ puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṁ hi tat || 19 ||
BRP024.020.1/ tena vṛddhiṁ parāṁ nītaḥ sakalaś cauṣadhīgaṇaḥ |
BRP024.020.2/ sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṁ tu prajāyate || 20 ||
BRP024.021.1/ tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ |
BRP024.021.2/ kurvate 'harahaś caiva devān āpyāyayanti te || 21 ||
BRP024.022.1/ evaṁ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ |
BRP024.022.2/ sarvadevanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye || 22 ||
BRP024.023.1/ vṛṣṭyā dhṛtam idaṁ sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP024.023.2/ sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattamāḥ || 23 ||
BRP024.024.1/ ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottamāḥ |
BRP024.024.2/ dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ || 24 ||
BRP024.025.1/ hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṁsthitaḥ |
BRP024.025.2/ vibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ || 25 ||
BRP024.026.1/ evaṁ mayā muniśreṣṭhā brahmāṇḍaṁ samudāhṛtam |
BRP024.026.2/ bhūsamudrādibhir yuktaṁ kim anyac chrotum icchatha || 26 ||

25. Chapter 25 :: Places of pilgrimage

[Note: [ SS 62-65]

BRP025.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP025.001.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP025.001.2/ vaktum arhasi dharmajña śrotuṁ no vartate manaḥ || 1 ||

BRP025.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP025.002.1/ yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṁyatam |
BRP025.002.2/ vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute || 2 ||
BRP025.003.1/ mano viśuddhaṁ puruṣasya tīrthaṁ |
BRP025.003.2/ vācāṁ tathā cendriyanigrahaś ca |
BRP025.003.3/ etāni tīrthāni śarīrajāni |
BRP025.003.4/ svargasya mārgaṁ pratibodhayanti || 3 ||
BRP025.004.1/ cittam antargataṁ duṣṭaṁ tīrthasnānair na śudhyati |
BRP025.004.2/ śataśo 'pi jalair dhautaṁ surābhāṇḍam ivāśuci || 4 ||
BRP025.005.1/ na tīrthāni na dānāni na vratāni na cāśramāḥ |
BRP025.005.2/ duṣṭāśayaṁ dambharuciṁ punanti vyutthitendriyam || 5 ||
BRP025.006.1/ indriyāṇi vaśe kṛtvā yatra yatra vasen naraḥ |
BRP025.006.2/ tatra tatra kurukṣetraṁ prayāgaṁ puṣkaraṁ tathā || 6 ||
BRP025.007.1/ tasmāc chṛṇudhvaṁ vakṣyāmi tīrthāny āyatanāni ca |
BRP025.007.2/ saṅkṣepeṇa muniśreṣṭhāḥ pṛthivyāṁ yāni kāni vai || 7 ||
[Page 95 ]
BRP025.008.1/ vistareṇa na śakyante vaktuṁ varṣaśatair api |
BRP025.008.2/ prathamaṁ puṣkaraṁ tīrthaṁ naimiṣāraṇyam eva ca || 8 ||
BRP025.009.1/ prayāgaṁ ca pravakṣyāmi dharmāraṇyaṁ dvijottamāḥ |
BRP025.009.2/ dhenukaṁ campakāraṇyaṁ saindhavāraṇyam eva ca || 9 ||
BRP025.010.1/ puṇyaṁ ca magadhāraṇyaṁ daṇḍakāraṇyam eva ca |
BRP025.010.2/ gayā prabhāsaṁ śrītīrthaṁ divyaṁ kanakhalaṁ tathā || 10 ||
BRP025.011.1/ bhṛgutuṅgaṁ hiraṇyākṣaṁ bhīmāraṇyaṁ kuśasthalīm |
BRP025.011.2/ lohākulaṁ sakedāraṁ mandarāraṇyam eva ca || 11 ||
BRP025.012.1/ mahābalaṁ koṭitīrthaṁ sarvapāpaharaṁ tathā |
BRP025.012.2/ rūpatīrthaṁ śūkaravaṁ cakratīrthaṁ mahāphalam || 12 ||
BRP025.013.1/ yogatīrthaṁ somatīrthaṁ tīrthaṁ sāhoṭakaṁ tathā |
BRP025.013.2/ tīrthaṁ kokāmukhaṁ puṇyaṁ badarīśailam eva ca || 13 ||
BRP025.014.1/ somatīrthaṁ tuṅgakūṭaṁ tīrthaṁ skandāśramaṁ tathā |
BRP025.014.2/ koṭitīrthaṁ cāgnipadaṁ tīrthaṁ pañcaśikhaṁ tathā || 14 ||
BRP025.015.1/ dharmodbhavaṁ koṭitīrthaṁ tīrthaṁ bādhapramocanam |
BRP025.015.2/ gaṅgādvāraṁ pañcakūṭaṁ madhyakesaram eva ca || 15 ||
BRP025.016.1/ cakraprabhaṁ mataṅgaṁ ca kruśadaṇḍaṁ ca viśrutam |
BRP025.016.2/ daṁṣṭrākuṇḍaṁ viṣṇutīrthaṁ sārvakāmikam eva ca || 16 ||
BRP025.017.1/ tīrthaṁ matsyatilaṁ caiva badarī suprabhaṁ tathā |
BRP025.017.2/ brahmakuṇḍaṁ vahnikuṇḍaṁ tīrthaṁ satyapadaṁ tathā || 17 ||
BRP025.018.1/ catuḥsrotaś catuḥśṛṅgaṁ śailaṁ dvādaśadhārakam |
BRP025.018.2/ mānasaṁ sthūlaśṛṅgaṁ ca sthūladaṇḍaṁ tathorvaśī || 18 ||
BRP025.019.1/ lokapālaṁ manuvaraṁ somāhvaśailam eva ca |
BRP025.019.2/ sadāprabhaṁ merukuṇḍaṁ tīrthaṁ somābhiṣecanam || 19 ||
BRP025.020.1/ mahāsrotaṁ koṭarakaṁ pañcadhāraṁ tridhārakam |
BRP025.020.2/ saptadhāraikadhāraṁ ca tīrthaṁ cāmarakaṇṭakam || 20 ||
BRP025.021.1/ śālagrāmaṁ cakratīrthaṁ koṭidrumam anuttamam |
BRP025.021.2/ bilvaprabhaṁ devahradaṁ tīrthaṁ viṣṇuhradaṁ tathā || 21 ||
BRP025.022.1/ śaṅkhaprabhaṁ devakuṇḍaṁ tīrthaṁ vajrāyudhaṁ tathā |
BRP025.022.2/ agniprabhaṁ ca punnāgaṁ devaprabham anuttamam || 22 ||
BRP025.023.1/ vidyādharaṁ sagāndharvaṁ śrītīrthaṁ brahmaṇo hradam |
BRP025.023.2/ sātīrthaṁ lokapālākhyaṁ maṇipuragiriṁ tathā || 23 ||
[Page 96 ]
BRP025.024.1/ tīrthaṁ pañcahradaṁ caiva puṇyaṁ piṇḍārakaṁ tathā |
BRP025.024.2/ malavyaṁ goprabhāvaṁ ca govaraṁ vaṭamūlakam || 24 ||
BRP025.025.1/ snānadaṇḍaṁ prayāgaṁ ca guhyaṁ viṣṇupadaṁ tathā |
BRP025.025.2/ kanyāśramaṁ vāyukuṇḍaṁ jambūmārgaṁ tathottamam || 25 ||
BRP025.026.1/ gabhastitīrthaṁ ca tathā yayātipatanaṁ śuci |
BRP025.026.2/ koṭitīrthaṁ bhadravaṭaṁ mahākālavanaṁ tathā || 26 ||
BRP025.027.1/ narmadātīrtham aparaṁ tīrthavajraṁ tathārbudam |
BRP025.027.2/ piṅgutīrthaṁ savāsiṣṭhaṁ tīrthaṁ ca pṛthasaṅgamam || 27 ||
BRP025.028.1/ tīrthaṁ daurvāsikaṁ nāma tathā piñjarakaṁ śubham |
BRP025.028.2/ ṛṣitīrthaṁ brahmatuṅgaṁ vasutīrthaṁ kumārikam || 28 ||
BRP025.029.1/ śakratīrthaṁ pañcanadaṁ reṇukātīrtham eva ca |
BRP025.029.2/ paitāmahaṁ ca vimalaṁ rudrapādaṁ tathottamam || 29 ||
BRP025.030.1/ maṇimattaṁ ca kāmākhyaṁ kṛṣṇatīrthaṁ kuśāvilam |
BRP025.030.2/ yajanaṁ yājanaṁ caiva tathaiva brahmavālukam || 30 ||
BRP025.031.1/ puṣpanyāsaṁ puṇḍarīkaṁ maṇipūraṁ tathottaram |
BRP025.031.2/ dīrghasattraṁ hayapadaṁ tīrthaṁ cānaśanaṁ tathā || 31 ||
BRP025.032.1/ gaṅgodbhedaṁ śivodbhedaṁ narmadodbhedam eva ca |
BRP025.032.2/ vastrāpadaṁ dāruvalaṁ chāyārohaṇam eva ca || 32 ||
BRP025.033.1/ siddheśvaraṁ mitravalaṁ kālikāśramam eva ca |
BRP025.033.2/ vaṭāvaṭaṁ bhadravaṭaṁ kauśāmbī ca divākaram || 33 ||
BRP025.034.1/ dvīpaṁ sārasvataṁ caiva vijayaṁ kāmadaṁ tathā |
BRP025.034.2/ rudrakoṭiṁ sumanasaṁ tīrthaṁ sadrāvanāmitam || 34 ||
BRP025.035.1/ syamantapañcakaṁ tīrthaṁ brahmatīrthaṁ sudarśanam |
BRP025.035.2/ satataṁ pṛthivīsarvaṁ pāriplavapṛthūdakau || 35 ||
BRP025.036.1/ daśāśvamedhikaṁ tīrthaṁ sarpijaṁ viṣayāntikam |
BRP025.036.2/ koṭitīrthaṁ pañcanadaṁ vārāhaṁ yakṣiṇīhradam || 36 ||
BRP025.037.1/ puṇḍarīkaṁ somatīrthaṁ muñjavaṭaṁ tathottamam |
BRP025.037.2/ badarīvanam āsīnaṁ ratnamūlakam eva ca || 37 ||
BRP025.038.1/ lokadvāraṁ pañcatīrthaṁ kapilātīrtham eva ca |
BRP025.038.2/ sūryatīrthaṁ śaṅkhinī ca gavāṁ bhavanam eva ca || 38 ||
BRP025.039.1/ tīrthaṁ ca yakṣarājasya brahmāvartaṁ sutīrthakam |
BRP025.039.2/ kāmeśvaraṁ mātritīrthaṁ tīrthaṁ śītavanaṁ tathā || 39 ||
[Page 97 ]
BRP025.040.1/ snānalomāpahaṁ caiva māsasaṁsarakaṁ tathā |
BRP025.040.2/ daśāśvamedhaṁ kedāraṁ brahmodumbaram eva ca || 40 ||
BRP025.041.1/ saptarṣikuṇḍaṁ ca tathā tīrthaṁ devyāḥ sujambukam |
BRP025.041.2/ īṭāspadaṁ koṭikūṭaṁ kindānaṁ kiñjapaṁ tathā || 41 ||
BRP025.042.1/ kāraṇḍavaṁ cāvedhyaṁ ca triviṣṭapam athāparam |
BRP025.042.2/ pāṇiṣātaṁ miśrakaṁ ca madhūvaṭamanojavau || 42 ||
BRP025.043.1/ kauśikī devatīrthaṁ ca tīrthaṁ ca ṛṇamocanam |
BRP025.043.2/ divyaṁ ca nṛgadhūmākhyaṁ tīrthaṁ viṣṇupadaṁ tathā || 43 ||
BRP025.044.1/ amarāṇāṁ hradaṁ puṇyaṁ koṭitīrthaṁ tathāparam |
BRP025.044.2/ śrīkuñjaṁ śālitīrthaṁ ca naimiṣeyaṁ ca viśrutam || 44 ||
BRP025.045.1/ brahmasthānaṁ somatīrthaṁ kanyātīrthaṁ tathaiva ca |
BRP025.045.2/ brahmatīrthaṁ manastīrthaṁ tīrthaṁ vai kārupāvanam || 45 ||
BRP025.046.1/ saugandhikavanaṁ caiva maṇitīrthaṁ sarasvatī |
BRP025.046.2/ īśānatīrthaṁ pravaraṁ pāvanaṁ pāñcayajñikam || 46 ||
BRP025.047.1/ triśūladhāraṁ māhendraṁ devasthānaṁ kṛtālayam |
BRP025.047.2/ śākambharī devatīrthaṁ suvarṇākhyaṁ kilaṁ hradam || 47 ||
BRP025.048.1/ kṣīraśravaṁ virūpākṣaṁ bhṛgutīrthaṁ kuśodbhavam |
BRP025.048.2/ brahmatīrthaṁ brahmayoniṁ nīlaparvatam eva ca || 48 ||
BRP025.049.1/ kubjāmbakaṁ bhadravaṭaṁ vasiṣṭhapadam eva ca |
BRP025.049.2/ svargadvāraṁ prajādvāraṁ kālikāśramam eva ca || 49 ||
BRP025.050.1/ rudrāvartaṁ sugandhāśvaṁ kapilāvanam eva ca |
BRP025.050.2/ bhadrakarṇahradaṁ caiva śaṅkukarṇahradaṁ tathā || 50 ||
BRP025.051.1/ saptasārasvataṁ caiva tīrtham auśanasaṁ tathā |
BRP025.051.2/ kapālamocanaṁ caiva avakīrṇaṁ ca kāmyakam || 51 ||
BRP025.052.1/ catuḥsāmudrikaṁ caiva śatakiṁ ca sahasrikam |
BRP025.052.2/ reṇukaṁ pañcavaṭakaṁ vimocanam athaujasam || 52 ||
BRP025.053.1/ sthāṇutīrthaṁ kuros tīrthaṁ svargadvāraṁ kuśadhvajam |
BRP025.053.2/ viśveśvaraṁ mānavakaṁ kūpaṁ nārāyaṇāśrayam || 53 ||
BRP025.054.1/ gaṅgāhradaṁ vaṭaṁ caiva badarīpāṭanaṁ tathā |
BRP025.054.2/ indramārgam ekarātraṁ kṣīrakāvāsam eva ca || 54 ||
BRP025.055.1/ somatīrthaṁ dadhīcaṁ ca śrutatīrthaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP025.055.2/ koṭitīrthasthalīṁ caiva bhadrakālīhradaṁ tathā || 55 ||
BRP025.056.1/ arundhatīvanaṁ caiva brahmāvartaṁ tathottamam |
BRP025.056.2/ aśvavedī kubjāvanaṁ yamunāprabhavaṁ tathā || 56 ||
[Page 98 ]
BRP025.057.1/ vīraṁ pramokṣaṁ sindhūttham ṛṣa kulyā sakṛttikam |
BRP025.057.2/ urvīsaṅkramaṇaṁ caiva māyāvidyodbhavaṁ tathā || 57 ||
BRP025.058.1/ mahāśramo vaitasikārūpaṁ sundarikāśramam |
BRP025.058.2/ bāhutīrthaṁ cārunadīṁ vimalāśokam eva ca || 58 ||
BRP025.059.1/ tīrthaṁ pañcanadaṁ caiva mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
BRP025.059.2/ somatīrthaṁ sitodaṁ ca tīrthaṁ matsyodarīṁ tathā || 59 ||
BRP025.060.1/ sūryaprabhaṁ sūryatīrtham aśokavanam eva ca |
BRP025.060.2/ aruṇāspadaṁ kāmadaṁ ca śukratīrthaṁ savālukam || 60 ||
BRP025.061.1/ piśācamocanaṁ caiva subhadrāhradam eva ca |
BRP025.061.2/ kuṇḍaṁ vimaladaṇḍasya tīrthaṁ caṇḍeśvarasya ca || 61 ||
BRP025.062.1/ jyeṣṭhasthānahradaṁ caiva puṇyaṁ brahmasaraṁ tathā |
BRP025.062.2/ jaigīṣavyaguhā caiva harikeśavanaṁ tathā || 62 ||
BRP025.063.1/ ajāmukhasaraṁ caiva ghaṇṭākarṇahradaṁ tathā |
BRP025.063.2/ puṇḍarīkahradaṁ caiva vāpī karkoṭakasya ca || 63 ||
BRP025.064.1/ suvarṇasyodapānaṁ ca śvetatīrthahradaṁ tathā |
BRP025.064.2/ kuṇḍaṁ ghargharikāyāś ca śyāmakūpaṁ ca candrikā || 64 ||
BRP025.065.1/ śmaśānastambhakūpaṁ ca vināyakahradaṁ tathā |
BRP025.065.2/ kūpaṁ sindhūdbhavaṁ caiva puṇyaṁ brahmasaraṁ tathā || 65 ||
BRP025.066.1/ rudrāvāsaṁ tathā tīrthaṁ nāgatīrthaṁ pulomakam |
BRP025.066.2/ bhaktahradaṁ kṣīrasaraḥ pretādhāraṁ kumārakam || 66 ||
BRP025.067.1/ brahmāvartaṁ kuśāvartaṁ dadhikarṇodapānakam |
BRP025.067.2/ śṛṅgatīrthaṁ mahātīrthaṁ tīrthaśreṣṭhā mahānadī || 67 ||
BRP025.068.1/ divyaṁ brahmasaraṁ puṇyaṁ gayāśīrṣākṣayaṁ vaṭam |
BRP025.068.2/ dakṣiṇaṁ cottaraṁ caiva gomayaṁ rūpaśītikam || 68 ||
BRP025.069.1/ kapilāhradaṁ gṛdhravaṭaṁ sāvitrīhradam eva ca |
BRP025.069.2/ prabhāsanaṁ sītavanaṁ yonidvāraṁ ca dhenukam || 69 ||
BRP025.070.1/ dhanyakaṁ kokilākhyaṁ ca mataṅgahradam eva ca |
BRP025.070.2/ pitṛkūpaṁ rudratīrthaṁ śakratīrthaṁ sumālinam || 70 ||
BRP025.071.1/ brahmasthānaṁ saptakuṇḍaṁ maṇiratnahradaṁ tathā |
[Page 99 ]
BRP025.071.2/ kauśikyaṁ bharataṁ caiva tīrthaṁ jyeṣṭhālikā tathā || 71 ||
BRP025.072.1/ viśveśvaraṁ kalpasaraḥ kanyāsaṁvetyam eva ca |
BRP025.072.2/ niścīvā prabhavaś caiva vasiṣṭhāśramam eva ca || 72 ||
BRP025.073.1/ devakūṭaṁ ca kūpaṁ ca vasiṣṭhāśramam eva ca |
BRP025.073.2/ vīrāśramaṁ brahmasaro brahmavīrāvakāpilī || 73 ||
BRP025.074.1/ kumāradhārā śrīdhārā gaurīśikharam eva ca |
BRP025.074.2/ śunaḥ kuṇḍo 'tha tīrthaṁ ca nanditīrthaṁ tathaiva ca || 74 ||
BRP025.075.1/ kumāravāsaṁ śrīvāsam aurvīśītārtham eva ca |
BRP025.075.2/ kumbhakarṇahradaṁ caiva kauśikīhradam eva ca || 75 ||
BRP025.076.1/ dharmatīrthaṁ kāmatīrthaṁ tīrtham uddālakaṁ tathā |
BRP025.076.2/ sandhyātīrthaṁ kāratoyaṁ kapilaṁ lohitārṇavam || 76 ||
BRP025.077.1/ śoṇodbhavaṁ vaṁśagulmam ṛṣabhaṁ kalatīrthakam |
BRP025.077.2/ puṇyāvatīhradaṁ tīrthaṁ tīrthaṁ badarikāśramam || 77 ||
BRP025.078.1/ rāmatīrthaṁ pitṛvanaṁ virajātīrtham eva ca |
BRP025.078.2/ mārkaṇḍeyavanaṁ caiva kṛṣṇatīrthaṁ tathā vaṭam || 78 ||
BRP025.079.1/ rohiṇīkūpapravaram indradyumnasaraṁ ca yat |
BRP025.079.2/ sānugartaṁ samāhendraṁ śrītīrthaṁ śrīnadaṁ tathā || 79 ||
BRP025.080.1/ iṣutīrthaṁ vārṣabhaṁ ca kāverīhradam eva ca |
BRP025.080.2/ kanyātīrthaṁ ca gokarṇaṁ gāyatrīsthānam eva ca || 80 ||
BRP025.081.1/ badarīhradam anyac ca madhyasthānaṁ vikarṇakam |
BRP025.081.2/ jātīhradaṁ devakūpaṁ kuśapravaṇam eva ca || 81 ||
BRP025.082.1/ sarvadevavrataṁ caiva kanyāśramahradaṁ tathā |
BRP025.082.2/ tathānyad vālakhilyānāṁ sapūrvāṇāṁ tathāparam || 82 ||
BRP025.083.1/ tathānyac ca maharṣīṇām akhaṇḍitahradaṁ tathā |
BRP025.083.2/ tīrtheṣv eteṣu vidhivat samyak śraddhāsamanvitaḥ || 83 ||
[Page 100 ]
BRP025.084.1/ snānaṁ karoti yo martyaḥ sopavāso jitendriyaḥ |
BRP025.084.2/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya ca kramāt || 84 ||
BRP025.085.1/ abhyarcya devatās tatra sthitvā ca rajanītrayam |
BRP025.085.2/ pṛthak pṛthak phalaṁ teṣu pratitīrtheṣu bho dvijāḥ || 85 ||
BRP025.086.1/ prāpnoti hayamedhasya naro nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP025.086.2/ yas tv idaṁ śṛṇuyān nityaṁ tīrthamāhātmyam uttamam |
BRP025.086.3/ paṭhec ca śrāvayed vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate || 86 ||

26. Chapter 26 :: The dialogical setting for Brahman's narration

[Note: [ SS 66]

BRP026.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP026.001.1/ pṛthivyām uttamāṁ bhūmiṁ dharmakāmārthamokṣadām |
BRP026.001.2/ tīrthānām uttamaṁ tīrthaṁ brūhi no vadatāṁ vara || 1 ||

BRP026.002.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP026.002.1/ imaṁ praśnaṁ mama guruṁ papracchur munayaḥ purā |
BRP026.002.2/ tam ahaṁ sampravakṣyāmi yat pṛcchadhvaṁ dvijottamāḥ || 2 ||
BRP026.003.1/ svāśrame sumahāpuṇye nānāpuṣpopaśobhite |
BRP026.003.2/ nānādrumalatākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute || 3 ||
BRP026.004.1/ punnāgaiḥ karṇikāraiś ca saralair devadārubhiḥ |
BRP026.004.2/ śālais tālais tamālaiś ca panasair dhavakhādiraiḥ || 4 ||
BRP026.005.1/ pāṭalāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sacampakaiḥ |
BRP026.005.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣair nānāpuṣpopaśobhitaiḥ || 5 ||
BRP026.006.1/ kurukṣetre samāsīnaṁ vyāsaṁ matimatāṁ varam |
BRP026.006.2/ mahābhāratakartāraṁ sarvaśāstraviśāradam || 6 ||
BRP026.007.1/ adhyātmaniṣṭhaṁ sarvajñaṁ sarvabhūtahite ratam |
BRP026.007.2/ purāṇāgamavaktāraṁ vedavedāṅgapāragam || 7 ||
BRP026.008.1/ parāśarasutaṁ śāntaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP026.008.2/ draṣṭum abhyāyayuḥ prītyā munayaḥ saṁśitavratāḥ || 8 ||
BRP026.009.1/ kaśyapo jamadagniś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ |
BRP026.009.2/ vasiṣṭho jaiminir dhaumyo mārkaṇḍeyo 'tha vālmikiḥ || 9 ||
BRP026.010.1/ viśvāmitraḥ śatānando vātsyo gārgyo 'tha āsuriḥ |
BRP026.010.2/ sumantur bhārgavo nāma kaṇvo medhātithir guruḥ || 10 ||
BRP026.011.1/ māṇḍavyaś cyavano dhūmro hy asito devalas tathā |
BRP026.011.2/ maudgalyas tṛṇayajñaś ca pippalādo 'kṛtavraṇaḥ || 11 ||
BRP026.012.1/ saṁvartaḥ kauśiko raibhyo maitreyo haritas tathā |
BRP026.012.2/ śāṇḍilyaś ca vibhāṇḍaś ca durvāsā lomaśas tathā || 12 ||
BRP026.013.1/ nāradaḥ parvataś caiva vaiśampāyanagālavau |
BRP026.013.2/ bhāskariḥ pūraṇaḥ sūtaḥ pulastyaḥ kapilas tathā || 13 ||
[Page 101 ]
BRP026.014.1/ ulūkaḥ pulaho vāyur devasthānaś caturbhujaḥ |
BRP026.014.2/ sanatkumāraḥ pailaś ca kṛṣṇaḥ kṛṣṇānubhautikaḥ || 14 ||
BRP026.015.1/ etair munivaraiś cānyair vṛtaḥ satyavatīsutaḥ |
BRP026.015.2/ rarāja sa muniḥ śrīmān nakṣatrair iva candramāḥ || 15 ||
BRP026.016.1/ tān āgatān munīn sarvān pūjayām āsa vedavit |
BRP026.016.2/ te 'pi taṁ pratipūjyaiva kathāṁ cakruḥ parasparam || 16 ||
BRP026.017.1/ kathānte te muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṁ satyavatīsutam |
BRP026.017.2/ papracchuḥ saṁśayaṁ sarve tapovananivāsinaḥ || 17 ||

BRP026.018.0/ munaya ūcuḥ:

BRP026.018.1/ mune vedāṁś ca śāstrāṇi purāṇāgamabhāratam |
BRP026.018.2/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca sarvaṁ jānāsi vāṅmayam || 18 ||
BRP026.019.1/ kaṣṭe 'smin duḥkhabahule niḥsāre bhavasāgare |
BRP026.019.2/ rāgagrāhākule raudre viṣayodakasamplave || 19 ||
BRP026.020.1/ indriyāvartakalile dṛṣṭormiśatasaṅkule |
BRP026.020.2/ mohapaṅkāvile durge lobhagambhīradustare || 20 ||
BRP026.021.1/ nimajjaj jagad ālokya nirālambam acetanam |
BRP026.021.2/ pṛcchāmas tvāṁ mahābhāgaṁ brūhi no munisattama || 21 ||
BRP026.022.1/ śreyaḥ kim atra saṁsāre bhairave lomaharṣaṇe |
BRP026.022.2/ upadeśapradānena lokān uddhartum arhasi || 22 ||
BRP026.023.1/ durlabhaṁ paramaṁ kṣetraṁ vaktum arhasi mokṣadam |
BRP026.023.2/ pṛthivyāṁ karmabhūmiṁ ca śrotum icchāmahe vayam || 23 ||
BRP026.024.1/ kṛtvā kila naraḥ samyak karma bhūmau yathoditam |
BRP026.024.2/ prāpnoti paramāṁ siddhiṁ narakaṁ ca vikarmataḥ || 24 ||
BRP026.025.1/ mokṣakṣetre tathā mokṣaṁ prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ |
BRP026.025.2/ tasmād brūhi mahāprājña yat pṛṣṭo 'si dvijottama || 25 ||
BRP026.026.1/ śrutvā tu vacanaṁ teṣāṁ munīnāṁ bhāvitātmanām |
BRP026.026.2/ vyāsaḥ provāca bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit || 26 ||

BRP026.027.0/ vyāsa uvāca:

BRP026.027.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve vakṣyāmi yadi pṛcchatha |
BRP026.027.2/ yaḥ saṁvādo 'bhavat pūrvam ṛṣīṇāṁ brahmaṇā saha || 27 ||
BRP026.028.1/ merupṛṣṭhe tu vistīrṇe nānāratnavibhūṣite |
BRP026.028.2/ nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite || 28 ||
BRP026.029.1/ nānāpakṣirute ramye nānāprasavanākule |
BRP026.029.2/ nānāsattvasamākīrṇe nānāścaryasamanvite || 29 ||
BRP026.030.1/ nānāvarṇaśilākīrṇe nānādhātuvibhūṣite |
BRP026.030.2/ nānāmunijanākīrṇe nānāśramasamanvite || 30 ||
BRP026.031.1/ tatrāsīnaṁ jagannāthaṁ jagadyoniṁ caturmukham |
BRP026.031.2/ jagatpatiṁ jagadvandyaṁ jagadādhāram īśvaram || 31 ||
[Page 102 ]
BRP026.032.1/ devadānavagandharvair yakṣavidyādharoragaiḥ |
BRP026.032.2/ munisiddhāpsarobhiś ca vṛtam anyair divālayaiḥ || 32 ||
BRP026.033.1/ kecit stuvanti taṁ devaṁ kecid gāyanti cāgrataḥ |
BRP026.033.2/ kecid vādyāni vādyante kecin nṛtyanti cāpare || 33 ||
BRP026.034.1/ evaṁ pramudite kāle sarvabhūtasamāgame |
BRP026.034.2/ nānākusumagandhāḍhye dakṣiṇānilasevite || 34 ||
BRP026.035.1/ bhṛgvādyās taṁ tadā devaṁ praṇipatya pitāmaham |
BRP026.035.2/ imam artham ṛṣivarāḥ papracchuḥ pitaraṁ dvijāḥ || 35 ||

BRP026.036.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP026.036.1/ bhagavañ śrotum icchāmaḥ karmabhūmiṁ mahītale |
BRP026.036.2/ vaktum arhasi deveśa mokṣakṣetraṁ ca durlabham || 36 ||

BRP026.037.0/ vyāsa uvāca:

BRP026.037.1/ teṣāṁ vacanam ākarṇya prāha brahmā sureśvaraḥ |
BRP026.037.2/ papracchus te yathā praśnaṁ tat sarvaṁ munisattamāḥ || 37 ||

27. Chapter 27 :: Description of Bhāratavarṣa

[Note: [ SS 66-69]

BRP027.001.0/ brahmovāca:

BRP027.001.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve yad vo vakṣyāmi sāmpratam |
BRP027.001.2/ purāṇaṁ vedasambaddhaṁ bhuktimuktipradaṁ śubham || 1 ||
BRP027.002.1/ pṛthivyāṁ bhārataṁ varṣaṁ karmabhūmir udāhṛtā |
BRP027.002.2/ karmaṇaḥ phalabhūmiś ca svargaṁ ca narakaṁ tathā || 2 ||
BRP027.003.1/ tasmin varṣe naraḥ pāpaṁ kṛtvā dharmaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP027.003.2/ avaśyaṁ phalam āpnoti aśubhasya śubhasya ca || 3 ||
BRP027.004.1/ brāhmaṇādyāḥ svakaṁ karma kṛtvā samyak susaṁyatāḥ |
BRP027.004.2/ prāpnuvanti parāṁ siddhiṁ tasmin varṣe na saṁśayaḥ || 4 ||
BRP027.005.1/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca dvijasattamāḥ |
BRP027.005.2/ prāpnoti puruṣaḥ sarvaṁ tasmin varṣe susaṁyataḥ || 5 ||
BRP027.006.1/ indrādyāś ca surāḥ sarve tasmin varṣe dvijottamāḥ |
BRP027.006.2/ kṛtvā suśobhanaṁ karma devatvaṁ pratipedire || 6 ||
BRP027.007.1/ anye 'pi lebhire mokṣaṁ puruṣāḥ saṁyatendriyāḥ |
BRP027.007.2/ tasmin varṣe budhāḥ śāntā vītarāgā vimatsarāḥ || 7 ||
BRP027.008.1/ ye cāpi svarge tiṣṭhanti vimānena gatajvarāḥ |
BRP027.008.2/ te 'pi kṛtvā śubhaṁ karma tasmin varṣe divaṁ gatāḥ || 8 ||
BRP027.009.1/ nivāsaṁ bhārate varṣa ākāṅkṣanti sadā surāḥ |
BRP027.009.2/ svargāpavargaphalade tat paśyāmaḥ kadā vayam || 9 ||
[Page 103 ]

BRP027.010.0/ munaya ūcuḥ:

BRP027.010.1/ yad etad bhavatā proktaṁ karma nānyatra puṇyadam |
BRP027.010.2/ pāpāya vā suraśreṣṭha varjayitvā ca bhāratam || 10 ||
BRP027.011.1/ tataḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyamaṁ tac ca gamyate |
BRP027.011.2/ na khalv anyatra martyānāṁ bhūmau karma vidhīyate || 11 ||
BRP027.012.1/ tasmād vistarato brahmann asmākaṁ bhārataṁ vada |
BRP027.012.2/ yadi te 'sti dayāsmāsu yathāvasthitir eva ca || 12 ||
BRP027.013.1/ tasmād varṣam idaṁ nātha ye vāsmin varṣaparvatāḥ |
BRP027.013.2/ bhedāś ca tasya varṣasya brūhi sarvān aśeṣataḥ || 13 ||

BRP027.014.0/ brahmovāca:

BRP027.014.1/ śṛṇudhvaṁ bhārataṁ varṣaṁ navabhedena bho dvijāḥ |
BRP027.014.2/ samudrāntaritā jñeyās te samāś ca parasparam || 14 ||
BRP027.015.1/ indradvīpaḥ kaśeruś ca tāmravarṇo gabhastimān |
BRP027.015.2/ nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvo vāruṇas tathā || 15 ||
BRP027.016.1/ ayaṁ tu navamas teṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ |
BRP027.016.2/ yojanānāṁ sahasraṁ vai dvīpo 'yaṁ dakṣiṇottaraḥ || 16 ||
BRP027.017.1/ pūrve kirātā yasyāsan paścime yavanās tathā |
BRP027.017.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānte sthitā dvijāḥ || 17 ||
BRP027.018.1/ ijyāyuddhavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ |
BRP027.018.2/ teṣāṁ saṁvyavahāraś ca ebhiḥ karmabhir iṣyate || 18 ||
BRP027.019.1/ svargāpavargahetuś ca puṇyaṁ pāpaṁ ca vai tathā |
BRP027.019.2/ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ || 19 ||
BRP027.020.1/ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaivātra kulācalāḥ |
BRP027.020.2/ teṣāṁ sahasraśaś cānye bhūdharā ye samīpagāḥ || 20 ||
BRP027.021.1/ vistārocchrayiṇo ramyā vipulāś citrasānavaḥ |
BRP027.021.2/ kolāhalaḥ sa vaibhrājo mandaro dardalācalaḥ || 21 ||
BRP027.022.1/ vātandhayo vaidyutaś ca mainākaḥ surasas tathā |
BRP027.022.2/ tuṅgaprastho nāgagirir godhanaḥ pāṇḍarācalaḥ || 22 ||
BRP027.023.1/ puṣpagirir vaijayanto raivato 'rbuda eva ca |
BRP027.023.2/ ṛṣyamūkaḥ sa gomanthaḥ kṛtaśailaḥ kṛtācalaḥ || 23 ||
BRP027.024.1/ śrīpārvataś cakoraś ca śataśo 'nye ca parvatāḥ |
BRP027.024.2/ tair vimiśrā janapadā mlecchādyāś caiva bhāgaśaḥ || 24 ||
BRP027.025.1/ taiḥ pīyante saricchreṣṭhās tā budhyadhvaṁ dvijottamāḥ |
BRP027.025.2/ gaṅgā sarasvatī sindhuś candrabhāgā tathāparā || 25 ||
BRP027.026.1/ yamunā śatadrur vipāśā vitastairāvatī kuhūḥ |
BRP027.026.2/ gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī || 26 ||
[Page 104 ]
BRP027.027.1/ vipāśā devikā cakṣur niṣṭhīvā gaṇḍakī tathā |
BRP027.027.2/ kauśikī cāpagā caiva himavatpādaniḥsṛtāḥ || 27 ||
BRP027.028.1/ devasmṛtir devavatī vātaghnī sindhur eva ca |
BRP027.028.2/ veṇyā tu candanā caiva sadānīrā mahī tathā || 28 ||
BRP027.029.1/ carmaṇvatī vṛṣī caiva vidiśā vedavaty api |
BRP027.029.2/ siprā hy avantī ca tathā pāriyātrānugāḥ smṛtāḥ || 29 ||
BRP027.030.1/ śoṇā mahānadī caiva narmadā surathā kriyā |
BRP027.030.2/ mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā || 30 ||
BRP027.031.1/ citrotpalā vetravatī karamodā piśācikā |
BRP027.031.2/ tathānyātilaghuśroṇī vipāpmā śaivalā nadī || 31 ||
BRP027.032.1/ sadherujā śaktimatī śakunī tridivā kramuḥ |
BRP027.032.2/ ṛkṣapādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī || 32 ||
BRP027.033.1/ siprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī caiva saridvarā |
BRP027.033.2/ veṇā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī || 33 ||
BRP027.034.1/ toyā caiva mahāgaurī durgā cāntaḥśilā tathā |
BRP027.034.2/ vindhyapādaprasūtās tā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ || 34 ||
BRP027.035.1/ godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇā tathāpagā |
BRP027.035.2/ tuṅgabhadrā suprayogā tathānyā pāpanāśinī || 35 ||
BRP027.036.1/ sahyapādaviniṣkrāntā ity etāḥ saritāṁ varāḥ |
BRP027.036.2/ kṛtamālā tāmraparṇī puṣyajā pratyalāvatī || 36 ||
BRP027.037.1/ malayādrisamudbhūtāḥ puṇyāḥ śītajalās tv imāḥ |
BRP027.037.2/ pitṛsomarṣikulyā ca vañjulā tridivā ca yā || 37 ||
BRP027.038.1/ lāṅgulinī vaṁśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP027.038.2/ suvikālā kumārī ca manūgā mandagāminī || 38 ||
BRP027.039.1/ kṣayāpalāsinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ |
BRP027.039.2/ sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ || 39 ||
BRP027.040.1/ viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāḥ pāpaharāḥ smṛtāḥ |
BRP027.040.2/ anyāḥ sahasraśaḥ proktāḥ kṣudranadyo dvijottamāḥ || 40 ||
BRP027.041.1/ prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāś ca yāḥ |
BRP027.041.2/ matsyā mukuṭakulyāś ca kuntalāḥ kāśikośalāḥ || 41 ||
BRP027.042.1/ andhrakāś ca kaliṅgāś ca śamakāś ca vṛkaiḥ saha |
BRP027.042.2/ madhyadeśā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ || 42 ||
BRP027.043.1/ sahyasya cottare yas tu yatra godāvarī nadī |
BRP027.043.2/ pṛthivyām api kṛtsnāyāṁ sa pradeśo manoramaḥ || 43 ||
[Page 105 ]
BRP027.044.1/ govardhanapuraṁ ramyaṁ bhārgavasya mahātmanaḥ |
BRP027.044.2/ vāhīkarāṭadhānāś ca sutīrāḥ kālatoyadāḥ || 44 ||
BRP027.045.1/ aparāntāś ca śūdrāś ca vāhlikāś ca sakeralāḥ |
BRP027.045.2/ gāndhārā yavanāś caiva sindhusauvīramadrakāḥ || 45 ||
BRP027.046.1/ śatadruhāḥ kaliṅgāś ca pāradā hārabhūṣikāḥ |
BRP027.046.2/ māṭharāś caiva kanakāḥ kaikeyā dambhamālikāḥ || 46 ||
BRP027.047.1/ kṣatriyopamadeśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca |
BRP027.047.2/ kāmbojāś caiva viprendrā barbarāś ca salaukikāḥ || 47 ||
BRP027.048.1/ vīrāś caiva tuṣārāś ca pahlavādhāyatā narāḥ |
BRP027.048.2/ ātreyāś ca bharadvājāḥ puṣkalāś ca daśerakāḥ || 48 ||
BRP027.049.1/ lampakāḥ śunaśokāś ca kulikā jāṅgalaiḥ saha |
BRP027.049.2/ auṣadhyaś calacandrā ca kirātānāṁ ca jātayaḥ || 49 ||
BRP027.050.1/ tomarā haṁsamārgāś ca kāśmīrāḥ karuṇās tathā |
BRP027.050.2/ śūlikāḥ kuhakāś caiva māgadhāś ca tathaiva ca || 50 ||
BRP027.051.1/ ete deśā udīcyās tu prācyān deśān nibodhata |
BRP027.051.2/ andhā vāmaṅkurākāś ca vallakāś ca makhāntakāḥ || 51 ||
BRP027.052.1/ tathāpare 'ṅgā vaṅgāś ca maladā mālavartikāḥ |
BRP027.052.2/ bhadratuṅgāḥ pratijayā bhāryāṅgāś cāpamardakāḥ || 52 ||
BRP027.053.1/ prāgjyotiṣāś ca madrāś ca videhās tāmraliptakāḥ |
BRP027.053.2/ mallā magadhakā nandāḥ prācyā janapadās tathā || 53 ||
BRP027.054.1/ athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ |
BRP027.054.2/ pūrṇāś ca kevalāś caiva golāṅgūlās tathaiva ca || 54 ||
BRP027.055.1/ ṛṣikā muṣikāś caiva kumārā rāmaṭhāḥ śakāḥ |
BRP027.055.2/ mahārāṣṭrā māhiṣakāḥ kaliṅgāś caiva sarvaśaḥ || 55 ||
BRP027.056.1/ ābhīrāḥ saha vaiśikyā aṭavyāḥ saravāś ca ye |
BRP027.056.2/ pulindāś caiva mauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha || 56 ||
BRP027.057.1/ paulikā maulikāś caiva aśmakā bhojavardhanāḥ |
BRP027.057.2/ kaulikāḥ kuntalāś caiva dambhakā nīlakālakāḥ || 57 ||
BRP027.058.1/ dākṣiṇātyās tv amī deśā aparāntān nibodhata |
BRP027.058.2/ śūrpārakāḥ kālidhanā lolās tālakaṭaiḥ saha || 58 ||
BRP027.059.1/ ity ete hy aparāntāś ca śṛṇudhvaṁ vindhyavāsinaḥ |
BRP027.059.2/ malajāḥ karkaśāś caiva melakāś colakaiḥ saha || 59 ||
[Page 106 ]
BRP027.060.1/ uttamārṇā daśārṇāś ca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha |
BRP027.060.2/ toṣalāḥ kośalāś caiva traipurā vaidiśās tathā || 60 ||
BRP027.061.1/ tumburās tu carāś caiva yavanāḥ pavanaiḥ saha |
BRP027.061.2/ abhayā ruṇḍikerāś ca carcarā hotradhartayaḥ || 61 ||
BRP027.062.1/ ete janapadāḥ sarve tatra vindhyanivāsinaḥ |
BRP027.062.2/ ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaś ca ye || 62 ||
BRP027.063.1/ nīhārās tuṣamārgāś ca kuravas tuṅgaṇāḥ khasāḥ |
BRP027.063.2/ karṇaprāvaraṇāś caiva ūrṇā darghāḥ sakuntakāḥ || 63 ||
BRP027.064.1/ citramārgā mālavāś ca kirātās tomaraiḥ saha |
BRP027.064.2/ kṛtatretādikaś cātra caturyugakṛto vidhiḥ || 64 ||
BRP027.065.1/ evaṁ tu bhārataṁ varṣaṁ navasaṁsthānasaṁsthitam |
BRP027.065.2/ dakṣiṇe parato yasya pūrve caiva mahodadhiḥ || 65 ||
BRP027.066.1/ himavān uttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ |
BRP027.066.2/ tad etad bhārataṁ varṣaṁ sarvabījaṁ dvijottamāḥ || 66 ||
BRP027.067.1/ brahmatvam amareśatvaṁ devatvaṁ marutāṁ tathā |
BRP027.067.2/ mṛgayakṣāpsaroyoniṁ tadvat sarpasarīsṛpāḥ || 67 ||
BRP027.068.1/ sthāvarāṇāṁ ca sarveṣāṁ mito viprāḥ śubhāśubhaiḥ |
BRP027.068.2/ prayānti karmabhūr viprā nānyā lokeṣu vidyate || 68 ||
BRP027.069.1/ devānām api bho viprāḥ sadaivaiṣa manorathaḥ |
BRP027.069.2/ api mānuṣyam āpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau || 69 ||
BRP027.070.1/ manuṣyaḥ kurute yat tu tan na śakyaṁ surāsuraiḥ |
BRP027.070.2/ tatkarmanigaḍagrastais tatkarmakṣapaṇonmukhaiḥ || 70 ||
BRP027.071.1/ na bhāratasamaṁ varṣaṁ pṛthivyām asti bho dvijāḥ |
BRP027.071.2/ yatra viprādayo varṇāḥ prāpnuvanty abhivāñchitam || 71 ||
BRP027.072.1/ dhanyās te bhārate varṣe jāyante ye narottamāḥ |
BRP027.072.2/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ prāpnuvanti mahāphalam || 72 ||
BRP027.073.1/ prāpyate yatra tapasaḥ phalaṁ paramadurlabham |
BRP027.073.2/ sarvadānaphalaṁ caiva sarvayajñaphalaṁ tathā || 73 ||
BRP027.074.1/ tīrthayātrāphalaṁ caiva gurusevāphalaṁ tathā |
BRP027.074.2/ devatārādhanaphalaṁ svādhyāyasya phalaṁ dvijāḥ || 74 ||
BRP027.075.1/ yatra devāḥ sadā hṛṣṭā janma vāñchanti śobhanam |
BRP027.075.2/ nānāvrataphalaṁ caiva nānāśāstraphalaṁ tathā || 75 ||
BRP027.076.1/ ahiṁsādiphalaṁ samyak phalaṁ sarvābhivāñchitam |
BRP027.076.2/ brahmacaryaphalaṁ caiva gārhasthyena ca yat phalam || 76 ||
BRP027.077.1/ yat phalaṁ vanavāsena sannyāsena ca yat phalam |
BRP027.077.2/ iṣṭāpūrtaphalaṁ caiva tathānyac chubhakarmaṇām || 77 ||
BRP027.078.1/ prāpyate bhārate varṣe na cānyatra dvijottamāḥ |
BRP027.078.2/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ bhāratasyākhilān dvijāḥ || 78 ||
[Page 107 ]
BRP027.079.1/ evaṁ samyaṅ mayā proktaṁ bhārataṁ varṣam uttamam |
BRP027.079.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ dhanyaṁ buddhivivardhanam || 79 ||
BRP027.080.1/ ya idaṁ śṛṇuyān nityaṁ paṭhed vā niyatendriyaḥ |
BRP027.080.2/ sarvapāpair vinirmukto viṣṇulokaṁ sa gacchati || 80 ||

28. Chapter 28 :: Description of Oṇḍradeśa; on worship of the sun and of Rāmeśvara

[Note: [ SS 69-71]

BRP028.001.0/ brahmovāca:

BRP028.001.1/ tatrāste bhārate varṣe dakṣiṇodadhisaṁsthitaḥ |
BRP028.001.2/ oṇḍradeśa iti khyātaḥ svargamokṣapradāyakaḥ || 1 ||
BRP028.002.1/ samudrād uttaraṁ tāvad yāvad virajamaṇḍalam |
BRP028.002.2/ deśo 'sau puṇyaśīlānāṁ guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ || 2 ||
BRP028.003.1/ tatra deśaprasūtā ye brāhmaṇāḥ saṁyatendriyāḥ |
BRP028.003.2/ tapaḥsvādhyāyaniratā vandyāḥ pūjyāś ca te sadā || 3 ||
BRP028.004.1/ śrāddhe dāne vivāhe ca yajñe vācāryakarmaṇi |
BRP028.004.2/ praśastāḥ sarvakāryeṣu tatradeśodbhavā dvijāḥ || 4 ||
BRP028.005.1/ ṣaṭkarmaniratās tatra brāhmaṇā vedapāragāḥ |
BRP028.005.2/ itihāsavidaś caiva purāṇārthaviśāradāḥ || 5 ||
BRP028.006.1/ sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno vītamatsarāḥ |
BRP028.006.2/ agnihotraratāḥ kecit kecit smārtāgnitatparāḥ || 6 ||
BRP028.007.1/ putradāradhanair yuktā dātāraḥ satyavādinaḥ |
BRP028.007.2/ nivasanty utkale puṇye yajñotsavavibhūṣite || 7 ||
BRP028.008.1/ itare 'pi trayo varṇāḥ kṣatriyādyāḥ susaṁyatāḥ |
BRP028.008.2/ svakarmaniratāḥ śāntās tatra tiṣṭhanti dhārmikāḥ || 8 ||
BRP028.009.1/ koṇāditya iti khyātas tasmin deśe vyavasthitaḥ |
BRP028.009.2/ yaṁ dṛṣṭvā bhāskaraṁ martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 9 ||

BRP028.010.0/ munaya ūcuḥ:

BRP028.010.1/ śrotum icchāma tad brūhi kṣetraṁ sūryasya sāmpratam |
BRP028.010.2/ tasmin deśe suraśreṣṭha yatrāste sa divākaraḥ || 10 ||

BRP028.011.0/ brahmovāca:

BRP028.011.1/ lavaṇasyodadhes tīre pavitre sumanohare |
BRP028.011.2/ sarvatra vālukākīrṇe deśe sarvaguṇānvite || 11 ||
BRP028.012.1/ campakāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sapāṭalaiḥ |
BRP028.012.2/ punnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakulair nāgakesaraiḥ || 12 ||
BRP028.013.1/ tagarair dhavabāṇaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP028.013.2/ mālatīkundapuṣpaiś ca tathānyair mallikādibhiḥ || 13 ||
BRP028.014.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca sarvartukusumojjvalaiḥ |
BRP028.014.2/ kadambair lakucaiḥ śālaiḥ panasair devadārubhiḥ || 14 ||
[Page 108 ]
BRP028.015.1/ saralair mucukundaiś ca candanaiś ca sitetaraiḥ |
BRP028.015.2/ aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca āmrair āmrātakais tathā || 15 ||
BRP028.016.1/ tālaiḥ pūgaphalaiś caiva nārikeraiḥ kapitthakaiḥ |
BRP028.016.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam || 16 ||
BRP028.017.1/ kṣetraṁ tatra raveḥ puṇyam āste jagati viśrutam |
BRP028.017.2/ samantād yojanaṁ sāgraṁ bhuktimuktiphalapradam || 17 ||
BRP028.018.1/ āste tatra svayaṁ devaḥ sahasrāṁśur divākaraḥ |
BRP028.018.2/ koṇāditya iti khyāto bhuktimuktiphalapradaḥ || 18 ||
BRP028.019.1/ māghe māsi site pakṣe saptamyāṁ saṁyatendriyaḥ |
BRP028.019.2/ kṛtopavāso yatretya snātvā tu makarālaye || 19 ||
BRP028.020.1/ kṛtaśauco viśuddhātmā smaran devaṁ divākaram |
BRP028.020.2/ sāgare vidhivat snātvā śarvaryante samāhitaḥ || 20 ||
BRP028.021.1/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya ca dvijāḥ |
BRP028.021.2/ uttīrya vāsasī dhaute paridhāya sunirmale || 21 ||
BRP028.022.1/ ācamya prayato bhūtvā tīre tasya mahodadheḥ |
BRP028.022.2/ upaviśyodaye kāle prāṅmukhaḥ savitus tadā || 22 ||
BRP028.023.1/ vilikhya padmaṁ medhāvī raktacandanavāriṇā |
BRP028.023.2/ aṣṭapattraṁ kesarāḍhyaṁ vartulaṁ cordhvakarṇikam || 23 ||
BRP028.024.1/ tilataṇḍulatoyaṁ ca raktacandanasaṁyutam |
BRP028.024.2/ raktapuṣpaṁ sadarbhaṁ ca prakṣipet tāmrabhājane || 24 ||
BRP028.025.1/ tāmrābhāve 'rkapattrasya puṭe kṛtvā tilādikam |
BRP028.025.2/ pidhāya tan muniśreṣṭhāḥ pātraṁ pātreṇa vinyaset || 25 ||
BRP028.026.1/ karanyāsāṅgavinyāsaṁ kṛtvāṅgair hṛdayādibhiḥ |
BRP028.026.2/ ātmānaṁ bhāskaraṁ dhyātvā samyak śraddhāsamanvitaḥ || 26 ||
BRP028.027.1/ madhye cāgnidale dhīmān nairṛte śvasane dale |
BRP028.027.2/ kāmārigocare caiva punar madhye ca pūjayet || 27 ||
BRP028.028.1/ prabhūtaṁ vimalaṁ sāram ārādhyaṁ paramaṁ sukham |
BRP028.028.2/ sampūjya padmam āvāhya gaganāt tatra bhāskaram || 28 ||
BRP028.029.1/ karṇikopari saṁsthāpya tato mudrāṁ pradarśayet |
BRP028.029.2/ kṛtvā snānādikaṁ sarvaṁ dhyātvā taṁ susamāhitaḥ || 29 ||
BRP028.030.1/ sitapadmopari raviṁ tejobimbe vyavasthitam |
BRP028.030.2/ piṅgākṣaṁ dvibhujaṁ raktaṁ padmapattrāruṇāmbaram || 30 ||
BRP028.031.1/ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ sarvābharaṇabhūṣitam |
BRP028.031.2/ surūpaṁ varadaṁ śāntaṁ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam || 31 ||
BRP028.032.1/ udyantaṁ bhāskaraṁ dṛṣṭvā sāndrasindūrasannibham |
BRP028.032.2/ tatas tat pātram ādāya jānubhyāṁ dharaṇīṁ gataḥ || 32 ||
[Page 109 ]
BRP028.033.1/ kṛtvā śirasi tat pātram ekacittas tu vāgyataḥ |
BRP028.033.2/ tryakṣareṇa tu mantreṇa sūryāyārghyaṁ nivedayet || 33 ||
BRP028.034.1/ adīkṣitas tu tasyaiva nāmnaivārghaṁ prayacchati |
BRP028.034.2/ śraddhayā bhāvayuktena bhaktigrāhyo ravir yataḥ || 34 ||
BRP028.035.1/ agninirṛtivāyvīśamadhyapūrvādidikṣu ca |
BRP028.035.2/ hṛc chiraś ca śikhāvarmanetrāṇy astraṁ ca pūjayet || 35 ||
BRP028.036.1/ dattvārghyaṁ gandhadhūpaṁ ca dīpaṁ naivedyam eva ca |
BRP028.036.2/ japtvā stutvā namas kṛtvā mudrāṁ baddhvā visarjayet || 36 ||
BRP028.037.1/ ye vārghyaṁ samprayacchanti sūryāya niyatendriyāḥ |
BRP028.037.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca saṁyatāḥ || 37 ||
BRP028.038.1/ bhaktibhāvena satataṁ viśuddhenāntarātmanā |
BRP028.038.2/ te bhuktvābhimatān kāmān prāpnuvanti parāṁ gatim || 38 ||
BRP028.039.1/ trailokyadīpakaṁ devaṁ bhāskaraṁ gaganecaram |
BRP028.039.2/ ye saṁśrayanti manujās te syuḥ sukhasya bhājanam || 39 ||
BRP028.040.1/ yāvan na dīyate cārghyaṁ bhāskarāya yathoditam |
BRP028.040.2/ tāvan na pūjayed viṣṇuṁ śaṅkaraṁ vā sureśvaram || 40 ||
BRP028.041.1/ tasmāt prayatnam āsthāya dadyād arghyaṁ dine dine |
BRP028.041.2/ ādityāya śucir bhūtvā puṣpair gandhair manoramaiḥ || 41 ||
BRP028.042.1/ evaṁ dadāti yaś cārghyaṁ saptamyāṁ susamāhitaḥ |
BRP028.042.2/ ādityāya śuciḥ snātaḥ sa labhed īpsitaṁ phalam || 42 ||
BRP028.043.1/ rogād vimucyate rogī vittārthī labhate dhanam |
BRP028.043.2/ vidyāṁ prāpnoti vidyārthī sutārthī putravān bhavet || 43 ||
BRP028.044.1/ yaṁ yaṁ kāmam abhidhyāyan sūryāyārghyaṁ prayacchati |
BRP028.044.2/ tasya tasya phalaṁ samyak prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ || 44 ||
BRP028.045.1/ snātvā vai sāgare dattvā sūryāyārghyaṁ praṇamya ca |
BRP028.045.2/ naro vā yadi vā nārī sarvakāmaphalaṁ labhet || 45 ||
BRP028.046.1/ tataḥ sūryālayaṁ gacchet puṣpam ādāya vāgyataḥ |
BRP028.046.2/ praviśya pūjayed bhānuṁ kṛtvā tu triḥ pradakṣiṇam || 46 ||
BRP028.047.1/ pūjayet parayā bhaktyā koṇārkaṁ munisattamāḥ |
BRP028.047.2/ gandhaiḥ puṣpais tathā dīpair dhūpair naivedyakair api || 47 ||
[Page 110 ]
BRP028.048.1/ daṇḍavat praṇipātaiś ca jayaśabdais tathā stavaiḥ |
BRP028.048.2/ evaṁ sampūjya taṁ devaṁ sahasrāṁśuṁ jagatpatim || 48 ||
BRP028.049.1/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ |
BRP028.049.2/ sarvapāpavinirmukto yuvā divyavapur naraḥ || 49 ||
BRP028.050.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya bho dvijāḥ |
BRP028.050.2/ vimānenārkavarṇena kāmagena suvarcasā || 50 ||
BRP028.051.1/ upagīyamāno gandharvaiḥ sūryalokaṁ sa gacchati |
BRP028.051.2/ bhuktvā tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 51 ||
BRP028.052.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare yogināṁ kule |
BRP028.052.2/ caturvedo bhaved vipraḥ svadharmanirataḥ śuciḥ || 52 ||
BRP028.053.1/ yogaṁ vivasvataḥ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP028.053.2/ caitre māsi site pakṣe yātrāṁ damanabhañjikām || 53 ||
BRP028.054.1/ yaḥ karoti naras tatra pūrvoktaṁ sa phalaṁ labhet |
BRP028.054.2/ śayanotthāpane bhānoḥ saṅkrāntyāṁ viṣuvāyane || 54 ||
BRP028.055.1/ vāre raves tithau caiva parvakāle 'thavā dvijāḥ |
BRP028.055.2/ ye tatra yātrāṁ kurvanti śraddhayā saṁyatendriyāḥ || 55 ||
BRP028.056.1/ vimānenārkavarṇena sūryalokaṁ vrajanti te |
BRP028.056.2/ āste tatra mahādevas tīre nadanadīpateḥ || 56 ||
BRP028.057.1/ rāmeśvara iti khyātaḥ sarvakāmaphalapradaḥ |
BRP028.057.2/ ye taṁ paśyanti kāmāriṁ snātvā samyaṅ mahodadhau || 57 ||
BRP028.058.1/ gandhaiḥ puṣpais tathā dhūpair dīpair naivedyakair varaiḥ |
BRP028.058.2/ praṇipātais tathā stotrair gītair vādyair manoharaiḥ || 58 ||
BRP028.059.1/ rājasūyaphalaṁ samyag vājimedhaphalaṁ tathā |
BRP028.059.2/ prāpnuvanti mahātmānaḥ saṁsiddhiṁ paramāṁ tathā || 59 ||
BRP028.060.1/ kāmagena vimānena kiṅkiṇījālamālinā |
BRP028.060.2/ upagīyamānā gandharvaiḥ śivalokaṁ vrajanti te || 60 ||
BRP028.061.1/ āhūtasamplavaṁ yāvad bhuktvā bhogān manoramān |
BRP028.061.2/ puṇyakṣayād ihāgatya cāturvedā bhavanti te || 61 ||
BRP028.062.1/ śāṅkaraṁ yogam āsthāya tato mokṣaṁ vrajanti te |
BRP028.062.2/ yas tatra savituḥ kṣetre prāṇāṁs tyajati mānavaḥ || 62 ||
BRP028.063.1/ sa sūryalokam āsthāya devavan modate divi |
BRP028.063.2/ punar mānuṣatāṁ prāpya rājā bhavati dhārmikaḥ || 63 ||
BRP028.064.1/ yogaṁ raveḥ samāsādya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP028.064.2/ evaṁ mayā muniśreṣṭhāḥ proktaṁ kṣetraṁ sudurlabham || 64 ||
BRP028.065.1/ koṇārkasyodadhes tīre bhuktimuktiphalapradaḥ || 65 ||

29. Chapter 29 :: On worship of the sun

[Page 111 ] [Note: [ SS 71-73]

BRP029.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP029.001.1/ śruto 'smābhiḥ suraśreṣṭha bhavatā yad udāhṛtam |
BRP029.001.2/ bhāskarasya paraṁ kṣetraṁ bhuktimuktiphalapradam || 1 ||
BRP029.002.1/ na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvantaḥ sukhadāṁ kathām |
BRP029.002.2/ tava vaktrodbhavāṁ puṇyām ādityasyāghanāśinīm || 2 ||
BRP029.003.1/ ataḥ paraṁ suraśreṣṭha brūhi no vadatāṁ vara |
BRP029.003.2/ devapūjāphalaṁ yac ca yac ca dānaphalaṁ prabho || 3 ||
BRP029.004.1/ praṇipāte namaskāre tathā caiva pradakṣiṇe |
BRP029.004.2/ dīpadhūpapradāne ca sammārjanavidhau ca yat || 4 ||
BRP029.005.1/ upavāse ca yat puṇyaṁ yat puṇyaṁ naktabhojane |
BRP029.005.2/ arghaś ca kīdṛśaḥ proktaḥ kutra vā sampradīyate || 5 ||
BRP029.006.1/ kathaṁ ca kriyate bhaktiḥ kathaṁ devaḥ prasīdati |
BRP029.006.2/ etat sarvaṁ suraśreṣṭha śrotum icchāmahe vayam || 6 ||

BRP029.007.0/ brahmovāca:

BRP029.007.1/ arghyaṁ pūjādikaṁ sarvaṁ bhāskarasya dvijottamāḥ |
BRP029.007.2/ bhaktiṁ śraddhāṁ samādhiṁ ca kathyamānaṁ nibodhata || 7 ||
BRP029.008.1/ manasā bhāvanā bhaktir iṣṭā śraddhā ca kīrtyate |
BRP029.008.2/ dhyānaṁ samādhir ity uktaṁ śṛṇudhvaṁ susamāhitāḥ || 8 ||
BRP029.009.1/ tatkathāṁ śrāvayed yas tu tadbhaktān pūjayīta vā |
BRP029.009.2/ agniśuśrūṣakaś caiva sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ || 9 ||
BRP029.010.1/ taccittas tanmanāś caiva devapūjārataḥ sadā |
BRP029.010.2/ tatkarmakṛd bhaved yas tu sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ || 10 ||
BRP029.011.1/ devārthe kriyamāṇāni yaḥ karmāṇy anumanyate |
BRP029.011.2/ kīrtanād vā paro viprāḥ sa vai bhaktataro naraḥ || 11 ||
BRP029.012.1/ nābhyasūyeta tadbhaktān na nindyāc cānyadevatām |
BRP029.012.2/ ādityavratacārī ca sa vai bhaktataro naraḥ || 12 ||
BRP029.013.1/ gacchaṁs tiṣṭhan svapañ jighrann unmiṣan nimiṣann api |
BRP029.013.2/ yaḥ smared bhāskaraṁ nityaṁ sa vai bhaktataro naraḥ || 13 ||
BRP029.014.1/ evaṁvidhā tv iyaṁ bhaktiḥ sadā kāryā vijānatā |
BRP029.014.2/ bhaktyā samādhinā caiva stavena manasā tathā || 14 ||
BRP029.015.1/ kriyate niyamo yas tu dānaṁ viprāya dīyate |
BRP029.015.2/ pratigṛhṇanti taṁ devā manuṣyāḥ pitaras tathā || 15 ||
BRP029.016.1/ pattraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyaṁ yad bhaktyā samupāhṛtam |
BRP029.016.2/ pratigṛhṇanti tad devā nāstikān varjayanti ca || 16 ||
[Page 112 ]
BRP029.017.1/ bhāvaśuddhiḥ prayoktavyā niyamācārasaṁyutā |
BRP029.017.2/ bhāvaśuddhyā kriyate yat tat sarvaṁ saphalaṁ bhavet || 17 ||
BRP029.018.1/ stutijapyopahāreṇa pūjayāpi vivasvataḥ |
BRP029.018.2/ upavāsena bhaktyā vai sarvapāpaiḥ pramucyate || 18 ||
BRP029.019.1/ praṇidhāya śiro bhūmyāṁ namaskāraṁ karoti yaḥ |
BRP029.019.2/ tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ || 19 ||
BRP029.020.1/ bhaktiyukto naro yo 'sau raveḥ kuryāt pradakṣiṇām |
BRP029.020.2/ pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā || 20 ||
BRP029.021.1/ sūryaṁ manasi yaḥ kṛtvā kuryād vyomapradakṣiṇām |
BRP029.021.2/ pradakṣiṇīkṛtās tena sarve devā bhavanti hi || 21 ||
BRP029.022.1/ ekāhāro naro bhūtvā ṣaṣṭhyāṁ yo 'rcayate ravim |
BRP029.022.2/ niyamavratacārī ca bhaved bhaktisamanvitaḥ || 22 ||
BRP029.023.1/ saptamyāṁ vā mahābhāgāḥ so 'śvamedhaphalaṁ labhet |
BRP029.023.2/ ahorātropavāsena pūjayed yas tu bhāskaram || 23 ||
BRP029.024.1/ saptamyām athavā ṣaṣṭhyāṁ sa yāti paramāṁ gatim |
BRP029.024.2/ kṛṣṇapakṣasya saptamyāṁ sopavāso jitendriyaḥ || 24 ||
BRP029.025.1/ sarvaratnopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram |
BRP029.025.2/ padmaprabheṇa yānena sūryalokaṁ sa gacchati || 25 ||
BRP029.026.1/ śuklapakṣasya saptamyām upavāsaparo naraḥ |
BRP029.026.2/ sarvaśuklopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram || 26 ||
BRP029.027.1/ sarvapāpavinirmuktaḥ sūryalokaṁ sa gacchati |
BRP029.027.2/ arkasampuṭasaṁyuktam udakaṁ prasṛtaṁ pibet || 27 ||
BRP029.028.1/ kramavṛddhyā caturviṁśam ekaikaṁ kṣapayet punaḥ |
BRP029.028.2/ dvābhyāṁ saṁvatsarābhyāṁ tu samāptaniyamo bhavet || 28 ||
BRP029.029.1/ sarvakāmapradā hy eṣā praśastā hy arkasaptamī |
BRP029.029.2/ śuklapakṣasya saptamyāṁ yadādityadinaṁ bhavet || 29 ||
BRP029.030.1/ saptamī vijayā nāma tatra dattaṁ mahat phalam |
BRP029.030.2/ snānaṁ dānaṁ tapo homa upavāsas tathaiva ca || 30 ||
BRP029.031.1/ sarvaṁ vijayasaptamyāṁ mahāpātakanāśanam |
BRP029.031.2/ ye cādityadine prāpte śrāddhaṁ kurvanti mānavāḥ || 31 ||
BRP029.032.1/ yajanti ca mahāśvetaṁ te labhante yathepsitam |
BRP029.032.2/ yeṣāṁ dharmyāḥ kriyāḥ sarvāḥ sadaivoddiśya bhāskaram || 32 ||
BRP029.033.1/ na kule jāyate teṣāṁ daridro vyādhito 'pi vā |
BRP029.033.2/ śvetayā raktayā vāpi pītamṛttikayāpi vā || 33 ||
BRP029.034.1/ upalepanakartā tu cintitaṁ labhate phalam |
BRP029.034.2/ citrabhānuṁ vicitrais tu kusumaiś ca sugandhibhiḥ || 34 ||
BRP029.035.1/ pūjayet sopavāso yaḥ sa kāmān īpsitāṁl labhet |
BRP029.035.2/ ghṛtena dīpaṁ prajvālya tilatailena vā punaḥ || 35 ||
[Page 113 ]
BRP029.036.1/ ādityaṁ pūjayed yas tu cakṣuṣā na sa hīyate |
BRP029.036.2/ dīpadātā naro nityaṁ jñānadīpena dīpyate || 36 ||
BRP029.037.1/ tilāḥ pavitraṁ tailaṁ vā tilagodānam uttamam |
BRP029.037.2/ agnikārye ca dīpe ca mahāpātakanāśanam || 37 ||
BRP029.038.1/ dīpaṁ dadāti yo nityaṁ devatāyataneṣu ca |
BRP029.038.2/ catuṣpatheṣu rathyāsu rūpavān subhago bhavet || 38 ||
BRP029.039.1/ havirbhiḥ prathamaḥ kalpo dvitīyaś cauṣadhīrasaiḥ |
BRP029.039.2/ vasāmedosthiniryāsair na tu deyaḥ kathañcana || 39 ||
BRP029.040.1/ bhaved ūrdhvagatir dīpo na kadācid adhogatiḥ |
BRP029.040.2/ dātā dīpyati cāpy evaṁ na tiryaggatim āpnuyāt || 40 ||
BRP029.041.1/ jvalamānaṁ sadā dīpaṁ na haren nāpi nāśayet |
BRP029.041.2/ dīpahartā naro bandhaṁ nāśaṁ krodhaṁ tamo vrajet || 41 ||
BRP029.042.1/ dīpadātā svargaloke dīpamāleva rājate |
BRP029.042.2/ yaḥ samālabhate nityaṁ kuṅkumāgurucandanaiḥ || 42 ||
BRP029.043.1/ sampadyate naraḥ pretya dhanena yaśasā śriyā |
BRP029.043.2/ raktacandanasammiśrai raktapuṣpaiḥ śucir naraḥ || 43 ||
BRP029.044.1/ udaye 'rghyaṁ sadā dattvā siddhiṁ saṁvatsarāl labhet |
BRP029.044.2/ udayāt parivarteta yāvad astamane sthitaḥ || 44 ||
BRP029.045.1/ japann abhimukhaḥ kiñcin mantraṁ stotram athāpi vā |
BRP029.045.2/ ādityavratam etat tu mahāpātakanāśanam || 45 ||
BRP029.046.1/ arghyeṇa sahitaṁ caiva sarve sāṅgaṁ pradāpayet |
BRP029.046.2/ udaye śraddhayā yuktaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 46 ||
BRP029.047.1/ suvarṇadhenuanaḍvāhavasudhāvastrasaṁyutam |
BRP029.047.2/ arghyapradātā labhate saptajanmānugaṁ phalam || 47 ||
BRP029.048.1/ agnau toye 'ntarikṣe ca śucau bhūmyāṁ tathaiva ca |
BRP029.048.2/ pratimāyāṁ tathā piṇḍyāṁ deyam arghyaṁ prayatnataḥ || 48 ||
BRP029.049.1/ nāpasavyaṁ na savyaṁ ca dadyād abhimukhaḥ sadā |
BRP029.049.2/ saghṛtaṁ guggulaṁ vāpi raver bhaktisamanvitaḥ || 49 ||
BRP029.050.1/ tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ |
BRP029.050.2/ śrīvāsaṁ caturasraṁ ca devadāruṁ tathaiva ca || 50 ||
BRP029.051.1/ karpūrāgarudhūpāni dattvā vai svargagāminaḥ |
BRP029.051.2/ ayane tūttare sūryam athavā dakṣiṇāyane || 51 ||
BRP029.052.1/ pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP029.052.2/ viṣuveṣūparāgeṣu ṣaḍaśītimukheṣu ca || 52 ||
[Page 114 ]
BRP029.053.1/ pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP029.053.2/ evaṁ velāsu sarvāsu sarvakālaṁ ca mānavaḥ || 53 ||
BRP029.054.1/ bhaktyā pūjayate yo 'rkaṁ so 'rkaloke mahīyate |
BRP029.054.2/ kṛsaraiḥ pāyasaiḥ pūpaiḥ phalamūlaghṛtaudanaiḥ || 54 ||
BRP029.055.1/ baliṁ kṛtvā tu sūryāya sarvān kāmān avāpnuyāt |
BRP029.055.2/ ghṛtena tarpaṇaṁ kṛtvā sarvasiddho bhaven naraḥ || 55 ||
BRP029.056.1/ kṣīreṇa tarpaṇaṁ kṛtvā manas tāpair na yujyate |
BRP029.056.2/ dadhnā tu tarpaṇaṁ kṛtvā kāryasiddhiṁ labhen naraḥ || 56 ||
BRP029.057.1/ snānārtham āhared yas tu jalaṁ bhānoḥ samāhitaḥ |
BRP029.057.2/ tīrtheṣu śucitāpannaḥ sa yāti paramāṁ gatim || 57 ||
BRP029.058.1/ chattraṁ dhvajaṁ vitānaṁ vā patākāṁ cāmarāṇi ca |
BRP029.058.2/ śraddhayā bhānave dattvā gatim iṣṭām avāpnuyāt || 58 ||
BRP029.059.1/ yad yad dravyaṁ naro bhaktyā ādityāya prayacchati |
BRP029.059.2/ tat tasya śatasāhasram utpādayati bhāskaraḥ || 59 ||
BRP029.060.1/ mānasaṁ vācikaṁ vāpi kāyajaṁ yac ca duṣkṛtam |
BRP029.060.2/ sarvaṁ sūryaprasādena tad aśeṣaṁ vyapohati || 60 ||
BRP029.061.1/ ekāhenāpi yad bhānoḥ pūjāyāḥ prāpyate phalam |
BRP029.061.2/ yathoktadakṣiṇair viprair na tat kratuśatair api || 61 ||

30. Chapter 30 :: The sun as highest deity; his twelve-fold shape; Mitra's instruction to Nārada

[Note: [ SS 73-76]

BRP030.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP030.001.1/ aho devasya māhātmyaṁ śrutam evaṁ jagatpate |
BRP030.001.2/ bhāskarasya suraśreṣṭha vadatas teṣu durlabham || 1 ||
BRP030.002.1/ bhūyaḥ prabrūhi deveśa yat pṛcchāmo jagatpate |
BRP030.002.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 2 ||
BRP030.003.1/ gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ |
BRP030.003.2/ ya icchen mokṣam āsthātuṁ devatāṁ kāṁ yajeta saḥ || 3 ||
BRP030.004.1/ kuto hy asyākṣayaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṁ param |
BRP030.004.2/ svargataś caiva kiṁ kuryād yena na cyavate punaḥ || 4 ||
BRP030.005.1/ devānāṁ cātra ko devaḥ pitṝṇāṁ caiva kaḥ pitā |
BRP030.005.2/ yasmāt parataraṁ nāsti tan me brūhi sureśvara || 5 ||
BRP030.006.1/ kutaḥ sṛṣṭam idaṁ viśvaṁ sarvaṁ sthāvarajaṅgamam |
BRP030.006.2/ pralaye ca kam abhyeti tad bhavān vaktum arhati || 6 ||

BRP030.007.0/ brahmovāca:

BRP030.007.1/ udyann evaiṣa kurute jagad vitimiraṁ karaiḥ |
BRP030.007.2/ nātaḥ parataro devaḥ kaścid anyo dvijottamāḥ || 7 ||
[Page 115 ]
BRP030.008.1/ anādinidhano hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ |
BRP030.008.2/ tāpayaty eṣa trīṁl lokān bhavan raśmibhir ulbaṇaḥ || 8 ||
BRP030.009.1/ sarvadevamayo hy eṣa tapatāṁ tapano varaḥ |
BRP030.009.2/ sarvasya jagato nāthaḥ sarvasākṣī jagatpatiḥ || 9 ||
BRP030.010.1/ saṅkṣipaty eṣa bhūtāni tathā visṛjate punaḥ |
BRP030.010.2/ eṣa bhāti tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ || 10 ||
BRP030.011.1/ eṣa dhātā vidhātā ca bhūtādir bhūtabhāvanaḥ |
BRP030.011.2/ na hy eṣa kṣayam āyāti nityam akṣayamaṇḍalaḥ || 11 ||
BRP030.012.1/ pitṝṇāṁ ca pitā hy eṣa devatānāṁ hi devatā |
BRP030.012.2/ dhruvaṁ sthānaṁ smṛtaṁ hy etad yasmān na cyavate punaḥ || 12 ||
BRP030.013.1/ sargakāle jagat kṛtsnam ādityāt samprasūyate |
BRP030.013.2/ pralaye ca tam abhyeti bhāskaraṁ dīptatejasam || 13 ||
BRP030.014.1/ yoginaś cāpy asaṅkhyātās tyaktvā gṛhakalevaram |
BRP030.014.2/ vāyur bhūtvā viśanty asmiṁs tejorāśau divākare || 14 ||
BRP030.015.1/ asya raśmisahasrāṇi śākhā iva vihaṅgamāḥ |
BRP030.015.2/ vasanty āśritya munayaḥ saṁsiddhā daivataiḥ saha || 15 ||
BRP030.016.1/ gṛhasthā janakādyāś ca rājāno yogadharmiṇaḥ |
BRP030.016.2/ vālakhilyādayaś caiva ṛṣayo brahmavādinaḥ || 16 ||
BRP030.017.1/ vānaprasthāś ca ye cānye vyāsādyā bhikṣavas tathā |
BRP030.017.2/ yogam āsthāya sarve te praviṣṭāḥ sūryamaṇḍalam || 17 ||
BRP030.018.1/ śuko vyāsasutaḥ śrīmān yogadharmam avāpya saḥ |
BRP030.018.2/ ādityakiraṇān gatvā hy apunarbhāvam āsthitaḥ || 18 ||
BRP030.019.1/ śabdamātraśrutimukhā brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
BRP030.019.2/ pratyakṣo 'yaṁ paro devaḥ sūryas timiranāśanaḥ || 19 ||
BRP030.020.1/ tasmād anyatra bhaktir hi na kāryā śubham icchatā |
BRP030.020.2/ yasmād dṛṣṭer agamyās te devā viṣṇupurogamāḥ || 20 ||
BRP030.021.1/ ato bhavadbhiḥ satatam abhyarcyo bhagavān raviḥ |
BRP030.021.2/ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ || 21 ||
BRP030.022.1/ anādyo lokanātho 'sau raśmimālī jagatpatiḥ |
BRP030.022.2/ mitratve ca sthito yasmāt tapas tepe dvijottamāḥ || 22 ||
BRP030.023.1/ anādinidhano brahmā nityaś cākṣaya eva ca |
BRP030.023.2/ sṛṣṭvā sasāgarān dvīpān bhuvanāni caturdaśa || 23 ||
BRP030.024.1/ lokānāṁ sa hitārthāya sthitaś candrasarittaṭe |
BRP030.024.2/ sṛṣṭvā prajāpatīn sarvān sṛṣṭvā ca vividhāḥ prajāḥ || 24 ||
BRP030.025.1/ tataḥ śatasahasrāṁśur avyaktaś ca punaḥ svayam |
BRP030.025.2/ kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityam upapadyate || 25 ||
[Page 116 ]
BRP030.026.1/ indro dhātātha parjanyas tvaṣṭā pūṣāryamā bhagaḥ |
BRP030.026.2/ vivasvān viṣṇur aṁśaś ca varuṇo mitra eva ca || 26 ||
BRP030.027.1/ ābhir dvādaśabhis tena sūryeṇa paramātmanā |
BRP030.027.2/ kṛtsnaṁ jagad idaṁ vyāptaṁ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ || 27 ||
BRP030.028.1/ tasya yā prathamā mūrtir ādityasyendrasañjñitā |
BRP030.028.2/ sthitā sā devarājatve devānāṁ ripunāśinī || 28 ||
BRP030.029.1/ dvitīyā tasya yā mūrtir nāmnā dhāteti kīrtitā |
BRP030.029.2/ sthitā prajāpatitvena vividhāḥ sṛjate prajāḥ || 29 ||
BRP030.030.1/ tṛtīyārkasya yā mūrtiḥ parjanya iti viśrutā |
BRP030.030.2/ megheṣv eva sthitā sā tu varṣate ca gabhastibhiḥ || 30 ||
BRP030.031.1/ caturthī tasya yā mūrtir nāmnā tvaṣṭeti viśrutā |
BRP030.031.2/ sthitā vanaspatau sā tu oṣadhīṣu ca sarvataḥ || 31 ||
BRP030.032.1/ pañcamī tasya yā mūrtir nāmnā pūṣeti viśrutā |
BRP030.032.2/ anne vyavasthitā sā tu prajāṁ puṣṇāti nityaśaḥ || 32 ||
BRP030.033.1/ mūrtiḥ ṣaṣṭhī raver yā tu aryamā iti viśrutā |
BRP030.033.2/ vāyoḥ saṁsaraṇā sā tu deveṣv eva samāśritā || 33 ||
BRP030.034.1/ bhānor yā saptamī mūrtir nāmnā bhageti viśrutā |
BRP030.034.2/ bhūyiṣv avasthitā sā tu śarīreṣu ca dehinām || 34 ||
BRP030.035.1/ mūrtir yā tv aṣṭamī tasya vivasvān iti viśrutā |
BRP030.035.2/ agnau pratiṣṭhitā sā tu pacaty annaṁ śarīriṇām || 35 ||
BRP030.036.1/ navamī citrabhānor yā mūrtir viṣṇuś ca nāmataḥ |
BRP030.036.2/ prādurbhavati sā nityaṁ devānām arisūdanī || 36 ||
BRP030.037.1/ daśamī tasya yā mūrtir aṁśumān iti viśrutā |
BRP030.037.2/ vāyau pratiṣṭhitā sā tu prahlādayati vai prajāḥ || 37 ||
BRP030.038.1/ mūrtis tv ekādaśī bhānor nāmnā varuṇasañjñitā |
BRP030.038.2/ jaleṣv avasthitā sā tu prajāṁ puṣṇāti nityaśaḥ || 38 ||
BRP030.039.1/ mūrtir yā dvādaśī bhānor nāmnā mitreti sañjñitā |
BRP030.039.2/ lokānāṁ sā hitārthāya sthitā candrasarittaṭe || 39 ||
BRP030.040.1/ vāyubhakṣas tapas tepe sthitvā maitreṇa cakṣuṣā |
BRP030.040.2/ anugṛhṇan sadā bhaktān varair nānāvidhais tu saḥ || 40 ||
BRP030.041.1/ evaṁ sā jagatāṁ mūrtir hitā vihitā purā |
BRP030.041.2/ tatra mitraḥ sthito yasmāt tasmān mitraṁ paraṁ smṛtam || 41 ||
[Page 117 ]
BRP030.042.1/ ābhir dvādaśabhis tena savitrā paramātmanā |
BRP030.042.2/ kṛtsnaṁ jagad idaṁ vyāptaṁ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ || 42 ||
BRP030.043.1/ tasmād dhyeyo namasyaś ca dvādaśasthāsu mūrtiṣu |
BRP030.043.2/ bhaktimadbhir narair nityaṁ tadgatenāntarātmanā || 43 ||
BRP030.044.1/ ity evaṁ dvādaśādityān namaskṛtvā tu mānavaḥ |
BRP030.044.2/ nityaṁ śrutvā paṭhitvā ca sūryaloke mahīyate || 44 ||

BRP030.045.0/ munaya ūcuḥ:

BRP030.045.1/ yadi tāvad ayaṁ sūryaś cādidevaḥ sanātanaḥ |
BRP030.045.2/ tataḥ kasmāt tapas tepe varepsuḥ prākṛto yathā || 45 ||

BRP030.046.0/ brahmovāca:

BRP030.046.1/ etad vaḥ sampravakṣyāmi paraṁ guhyaṁ vibhāvasoḥ |
BRP030.046.2/ pṛṣṭaṁ mitreṇa yat pūrvaṁ nāradāya mahātmane || 46 ||
BRP030.047.1/ prāṅ mayoktās tu yuṣmabhyaṁ raver dvādaśa mūrtayaḥ |
BRP030.047.2/ mitraś ca varuṇaś cobhau tāsāṁ tapasi saṁsthitau || 47 ||
BRP030.048.1/ abbhakṣo varuṇas tāsāṁ tasthau paścimasāgare |
BRP030.048.2/ mitro mitravane cāsmin vāyubhakṣo 'bhavat tadā || 48 ||
BRP030.049.1/ atha merugireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanāt |
BRP030.049.2/ nāradas tu mahāyogī sarvāṁl lokāṁś caran vaśī || 49 ||
BRP030.050.1/ ājagāmātha tatraiva yatra mitro 'carat tapaḥ |
BRP030.050.2/ taṁ dṛṣṭvā tu tapasyantaṁ tasya kautūhalaṁ hy abhūt || 50 ||
BRP030.051.1/ yo 'kṣayaś cāvyayaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ |
BRP030.051.2/ dhṛtam ekātmakaṁ yena trailokyaṁ sumahātmanā || 51 ||
BRP030.052.1/ yaḥ pitā sarvadevānāṁ parāṇām api yaḥ paraḥ |
BRP030.052.2/ ayajad devatāḥ kās tu pitṝn vā kān asau yajet |
BRP030.052.3/ iti sañcintya manasā taṁ devaṁ nārado 'bravīt || 52 ||

BRP030.053.0/ nārada uvāca:

BRP030.053.1/ vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase |
BRP030.053.2/ tvam ajaḥ śāśvato dhātā tvaṁ nidhānam anuttamam || 53 ||
BRP030.054.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavac caiva tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam |
BRP030.054.2/ catvāraś cāśramā deva gṛhasthādyās tathaiva hi || 54 ||
BRP030.055.1/ yajanti tvām aharahas tvāṁ mūrtitvaṁ samāśritam |
BRP030.055.2/ pitā mātā ca sarvasya daivataṁ tvaṁ hi śāśvatam || 55 ||
BRP030.056.1/ yajase pitaraṁ kaṁ tvaṁ devaṁ vāpi na vidmahe || 56 ||

BRP030.057.0/ mitra uvāca:

BRP030.057.1/ avācyam etad vaktavyaṁ paraṁ guhyaṁ sanātanam |
BRP030.057.2/ tvayi bhaktimati brahman pravakṣyāmi yathātatham || 57 ||
BRP030.058.1/ yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṁ dhruvam |
BRP030.058.2/ indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtair vivarjitam || 58 ||
[Page 118 ]
BRP030.059.1/ sa hy antarātmā bhūtānāṁ kṣetrajñaś caiva kathyate |
BRP030.059.2/ triguṇād vyatirikto 'sau puruṣaś caiva kalpitaḥ || 59 ||
BRP030.060.1/ hiraṇyagarbho bhagavān saiva buddhir iti smṛtaḥ |
BRP030.060.2/ mahān iti ca yogeṣu pradhānam iti kathyate || 60 ||
BRP030.061.1/ sāṅkhye ca kathyate yoge nāmabhir bahudhātmakaḥ |
BRP030.061.2/ sa ca trirūpo viśvātmā śarvo 'kṣara iti smṛtaḥ || 61 ||
BRP030.062.1/ dhṛtam ekātmakaṁ tena trailokyam idam ātmanā |
BRP030.062.2/ aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau || 62 ||
BRP030.063.1/ vasann api śarīreṣu na sa lipyeta karmabhiḥ |
BRP030.063.2/ mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṁsthitāḥ || 63 ||
BRP030.064.1/ sarveṣāṁ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacit kvacit |
BRP030.064.2/ saguṇo nirguṇo viśvo jñānagamyo hy asau smṛtaḥ || 64 ||
BRP030.065.1/ sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
BRP030.065.2/ sarvataḥśrutimāṁl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati || 65 ||
BRP030.066.1/ viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ |
BRP030.066.2/ ekaś carati vai kṣetre svairacārī yathāsukham || 66 ||
BRP030.067.1/ kṣetrāṇīha śarīrāṇi teṣāṁ caiva yathāsukham |
BRP030.067.2/ tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate || 67 ||
BRP030.068.1/ avyakte ca pure śete puruṣas tena cocyate |
BRP030.068.2/ viśvaṁ bahuvidhaṁ jñeyaṁ sa ca sarvatra ucyate || 68 ||
BRP030.069.1/ tasmāt sa bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ |
BRP030.069.2/ tasyaikasya mahattvaṁ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ || 69 ||
BRP030.070.1/ mahāpuruṣaśabdaṁ hi bibharty ekaḥ sanātanaḥ |
BRP030.070.2/ sa tu vidhikriyāyattaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā || 70 ||
BRP030.071.1/ śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā |
BRP030.071.2/ koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā || 71 ||
BRP030.072.1/ ākāśāt patitaṁ toyaṁ yāti svādvantaraṁ yathā |
BRP030.072.2/ bhūme rasaviśeṣeṇa tathā guṇarasāt tu saḥ || 72 ||
BRP030.073.1/ eka eva yathā vāyur deheṣv eva hi pañcadhā |
BRP030.073.2/ ekatvaṁ ca pṛthaktvaṁ ca tathā tasya na saṁśayaḥ || 73 ||
BRP030.074.1/ sthānāntaraviśeṣāc ca yathāgnir labhate parām |
BRP030.074.2/ sañjñāṁ tathā mune so 'yaṁ brahmādiṣu tathāpnuyāt || 74 ||
BRP030.075.1/ yathā dīpasahasrāṇi dīpa ekaḥ prasūyate |
BRP030.075.2/ tathā rūpasahasrāṇi sa ekaḥ samprasūyate || 75 ||
BRP030.076.1/ yadā sa budhyaty ātmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ |
BRP030.076.2/ ekatvapralaye cāsya bahutvaṁ ca pravartate || 76 ||
BRP030.077.1/ nityaṁ hi nāsti jagati bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam |
BRP030.077.2/ akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca sa ucyate || 77 ||
[Page 119 ]
BRP030.078.1/ tasmād avyaktam utpannaṁ triguṇaṁ dvijasattamāḥ |
BRP030.078.2/ avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir ucyate || 78 ||
BRP030.079.1/ tāṁ yoniṁ brahmaṇo viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ |
BRP030.079.2/ loke ca pūjyate yo 'sau daive pitrye ca karmaṇi || 79 ||
BRP030.080.1/ nāsti tasmāt paro hy anyaḥ pitā devo 'pi vā dvijāḥ |
BRP030.080.2/ ātmanā sa tu vijñeyas tatas taṁ pūjayāmy aham || 80 ||
BRP030.081.1/ svargeṣv api hi ye kecit taṁ namasyanti dehinaḥ |
BRP030.081.2/ tena gacchanti devarṣe tenoddiṣṭaphalāṁ gatim || 81 ||
BRP030.082.1/ taṁ devāḥ svāśramasthāś ca nānāmūrtisamāśritāḥ |
BRP030.082.2/ bhaktyā sampūjayanty ādyaṁ gatiś caiṣāṁ dadāti saḥ || 82 ||
BRP030.083.1/ sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate |
BRP030.083.2/ evaṁ matvā yathājñānaṁ pūjayāmi divākaram || 83 ||
BRP030.084.1/ ye ca tadbhāvitā loka ekatattvaṁ samāśritāḥ |
BRP030.084.2/ etad apy adhikaṁ teṣāṁ yad ekaṁ praviśanty uta || 84 ||
BRP030.085.1/ iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ |
BRP030.085.2/ asmadbhaktyāpi devarṣe tvayāpi paramaṁ smṛtam || 85 ||
BRP030.086.1/ surair vā munibhir vāpi purāṇair varadaṁ smṛtam |
BRP030.086.2/ sarve ca paramātmānaṁ pūjayanti divākaram || 86 ||

BRP030.087.0/ brahmovāca:

BRP030.087.1/ evam etat purākhyātaṁ nāradāya tu bhānunā |
BRP030.087.2/ mayāpi ca samākhyātā kathā bhānor dvijottamāḥ || 87 ||
BRP030.088.1/ idam ākhyānam ākhyeyaṁ mayākhyātaṁ dvijottamāḥ |
BRP030.088.2/ na hy anādityabhaktāya idaṁ deyaṁ kadācana || 88 ||
BRP030.089.1/ yaś caitac chrāvayen nityaṁ yaś caiva śṛṇuyān naraḥ |
BRP030.089.2/ sa sahasrārciṣaṁ devaṁ praviśen nātra saṁśayaḥ || 89 ||
BRP030.090.1/ mucyetārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām |
BRP030.090.2/ jijñāsur labhate jñānaṁ gatim iṣṭāṁ tathaiva ca || 90 ||
BRP030.091.1/ kṣaṇena labhate 'dhvānam idaṁ yaḥ paṭhate mune |
BRP030.091.2/ yo yaṁ kāmayate kāmaṁ sa taṁ prāpnoty asaṁśayam || 91 ||
BRP030.092.1/ tasmād bhavadbhiḥ satataṁ smartavyo bhagavān raviḥ |
BRP030.092.2/ sa ca dhātā vidhātā ca sarvasya jagataḥ prabhuḥ || 92 ||

31. Chapter 31 :: Various aspects of the sun; the 12 Ādityas; the 21 names of the sun

[Page 120 ] [Note: [ SS 76-77]

BRP031.001.0/ brahmovāca:

BRP031.001.1/ ādityamūlam akhilaṁ trailokyaṁ munisattamāḥ |
BRP031.001.2/ bhavaty asmāj jagat sarvaṁ sadevāsuramānuṣam || 1 ||
BRP031.002.1/ rudropendramahendrāṇāṁ viprendratridivaukasām |
BRP031.002.2/ mahādyutimatāṁ caiva tejo 'yaṁ sārvalaukikam || 2 ||
BRP031.003.1/ sarvātmā sarvalokeśo devadevaḥ prajāpatiḥ |
BRP031.003.2/ sūrya eva trilokasya mūlaṁ paramadaivatam || 3 ||
BRP031.004.1/ agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate |
BRP031.004.2/ ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṁ tataḥ prajāḥ || 4 ||
BRP031.005.1/ sūryāt prasūyate sarvaṁ tatra caiva pralīyate |
BRP031.005.2/ bhāvābhāvau hi lokānām ādityān niḥsṛtau purā || 5 ||
BRP031.006.1/ etat tu dhyānināṁ dhyānaṁ mokṣaś cāpy eṣa mokṣiṇām |
BRP031.006.2/ tatra gacchanti nirvāṇaṁ jāyante 'smāt punaḥ punaḥ || 6 ||
BRP031.007.1/ kṣaṇā muhūrtā divasā niśā pakṣāś ca nityaśaḥ |
BRP031.007.2/ māsāḥ saṁvatsarāś caiva ṛtavaś ca yugāni ca || 7 ||
BRP031.008.1/ athādityād ṛte hy eṣāṁ kālasaṅkhyā na vidyate |
BRP031.008.2/ kālād ṛte na niyamo nāgnau viharaṇakriyā || 8 ||
BRP031.009.1/ ṛtūnām avibhāgaś tataḥ puṣpaphalaṁ kutaḥ |
BRP031.009.2/ kuto vai sasyaniṣpattis tṛṇauṣadhigaṇaḥ kutaḥ || 9 ||
BRP031.010.1/ abhāvo vyavahārāṇāṁ jantūnāṁ divi ceha ca |
BRP031.010.2/ jagatprabhāvād viśate bhāskarād vāritaskarāt || 10 ||
BRP031.011.1/ nāvṛṣṭyā tapate sūryo nāvṛṣṭyā pariśuṣyati |
BRP031.011.2/ nāvṛṣṭyā paridhiṁ dhatte vāriṇā dīpyate raviḥ || 11 ||
BRP031.012.1/ vasante kapilaḥ sūryo grīṣme kāñcanasannibhaḥ |
BRP031.012.2/ śveto varṣāsu varṇena pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ || 12 ||
BRP031.013.1/ hemante tāmravarṇābhaḥ śiśire lohito raviḥ |
BRP031.013.2/ iti varṇāḥ samākhyātāḥ sūryasya ṛtusambhavāḥ || 13 ||
BRP031.014.1/ ṛtusvabhāvavarṇaiś ca sūryaḥ kṣemasubhikṣakṛt |
BRP031.014.2/ athādityasya nāmāni sāmānyāni dvijottamāḥ || 14 ||
BRP031.015.1/ dvādaśaiva pṛthaktvena tāni vakṣyāmy aśeṣataḥ |
BRP031.015.2/ ādityaḥ savitā sūryo mihiro 'rkaḥ prabhākaraḥ || 15 ||
BRP031.016.1/ mārtaṇḍo bhāskaro bhānuś citrabhānur divākaraḥ |
BRP031.016.2/ ravir dvādaśabhis teṣāṁ jñeyaḥ sāmānyanāmabhiḥ || 16 ||
BRP031.017.1/ viṣṇur dhātā bhagaḥ pūṣā mitrendrau varuṇo 'ryamā |
BRP031.017.2/ vivasvān aṁśumāṁs tvaṣṭā parjanyo dvādaśaḥ smṛtaḥ || 17 ||
BRP031.018.1/ ity ete dvādaśādityāḥ pṛthaktvena vyavasthitāḥ |
BRP031.018.2/ uttiṣṭhanti sadā hy ete māsair dvādaśabhiḥ kramāt || 18 ||
BRP031.019.1/ viṣṇus tapati caitre tu vaiśākhe cāryamā tathā |
BRP031.019.2/ vivasvāñ jyeṣṭhamāse tu āṣāḍhe cāṁśumān smṛtaḥ || 19 ||
[Page 121 ]
BRP031.020.1/ parjanyaḥ śrāvaṇe māsi varuṇaḥ prauṣṭhasañjñake |
BRP031.020.2/ indra āśvayuje māsi dhātā tapati kārttike || 20 ||
BRP031.021.1/ mārgaśīrṣe tathā mitraḥ pauṣe pūṣā divākaraḥ |
BRP031.021.2/ māghe bhagas tu vijñeyas tvaṣṭā tapati phālgune || 21 ||
BRP031.022.1/ śatair dvādaśabhir viṣṇū raśmibhir dīpyate sadā |
BRP031.022.2/ dīpyate gosahasreṇa śataiś ca tribhir aryamā || 22 ||
BRP031.023.1/ dviḥsaptakair vivasvāṁs tu aṁśumān pañcabhis tribhiḥ |
BRP031.023.2/ vivasvān iva parjanyo varuṇaś cāryamā tathā || 23 ||
BRP031.024.1/ mitravad bhagavāṁs tvaṣṭā sahasreṇa śatena ca |
BRP031.024.2/ indras tu dviguṇaiḥ ṣaḍbhir dhātaikādaśabhiḥ śataiḥ || 24 ||
BRP031.025.1/ sahasreṇa tu mitro vai pūṣā tu navabhiḥ śataiḥ |
BRP031.025.2/ uttaropakrame 'rkasya vardhante raśmayas tathā || 25 ||
BRP031.026.1/ dakṣiṇopakrame bhūyo hrasante sūryaraśmayaḥ |
BRP031.026.2/ evaṁ raśmisahasraṁ tu sūryalokād anugraham || 26 ||
BRP031.027.1/ evaṁ nāmnāṁ caturviṁśad eka eṣāṁ prakīrtitaḥ |
BRP031.027.2/ vistareṇa sahasraṁ tu punar anyat prakīrtitam || 27 ||

BRP031.028.0/ munaya ūcuḥ:

BRP031.028.1/ ye tannāmasahasreṇa stuvanty arkaṁ prajāpate |
BRP031.028.2/ teṣāṁ bhavati kiṁ puṇyaṁ gatiś ca parameśvara || 28 ||

BRP031.029.0/ brahmovāca:

BRP031.029.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ sārabhūtaṁ sanātanam |
BRP031.029.2/ alaṁ nāmasahasreṇa paṭhann evaṁ stavaṁ śubham || 29 ||
BRP031.030.1/ yāni nāmāni guhyāni pavitrāṇi śubhāni ca |
BRP031.030.2/ tāni vaḥ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṁ bhāskarasya vai || 30 ||
BRP031.031.1/ vikartano vivasvāṁś ca mārtaṇḍo bhāskaro raviḥ |
BRP031.031.2/ lokaprakāśakaḥ śrīmāṁl lokacakṣur maheśvaraḥ || 31 ||
BRP031.032.1/ lokasākṣī trilokeśaḥ kartā hartā tamisrahā |
BRP031.032.2/ tapanas tāpanaś caiva śuciḥ saptāśvavāhanaḥ || 32 ||
BRP031.033.1/ gabhastihasto brahmā ca sarvadevanamaskṛtaḥ |
BRP031.033.2/ ekaviṁśati ity eṣa stava iṣṭaḥ sadā raveḥ || 33 ||
BRP031.034.1/ śarīrārogyadaś caiva dhanavṛddhiyaśaskaraḥ |
BRP031.034.2/ stavarāja iti khyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 34 ||
BRP031.035.1/ ya etena dvijaśreṣṭhā dvisandhye 'stamanodaye |
BRP031.035.2/ stauti sūryaṁ śucir bhūtvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 35 ||
BRP031.036.1/ mānasaṁ vācikaṁ vāpi dehajaṁ karmajaṁ tathā |
BRP031.036.2/ ekajapyena tat sarvaṁ naśyaty arkasya sannidhau || 36 ||
BRP031.037.1/ ekajapyaś ca homaś ca sandhyopāsanam eva ca |
BRP031.037.2/ dhūpamantrārghyamantraś ca balimantras tathaiva ca || 37 ||
[Page 122 ]
BRP031.038.1/ annapradāne dāne ca praṇipāte pradakṣiṇe |
BRP031.038.2/ pūjito 'yaṁ mahāmantraḥ sarvapāpaharaḥ śubhaḥ || 38 ||
BRP031.039.1/ tasmād yūyaṁ prayatnena stavenānena vai dvijāḥ |
BRP031.039.2/ stuvīdhvaṁ varadaṁ devaṁ sarvakāmaphalapradam || 39 ||

32. Chapter 32 :: The birth of Vivasvat; story of Sañjñā and Mārtaṇḍa

[Note: [ SS 77-80]

BRP032.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP032.001.1/ nirguṇaḥ śāśvato devas tvayā prokto divākaraḥ |
BRP032.001.2/ punar dvādaśadhā jātaḥ śruto 'smābhis tvayoditaḥ || 1 ||
BRP032.002.1/ sa kathaṁ tejaso raśmiḥ striyā garbhe mahādyutiḥ |
BRP032.002.2/ sambhūto bhāskaro jātas tatra naḥ saṁśayo mahān || 2 ||

BRP032.003.0/ brahmovāca:

BRP032.003.1/ dakṣasya hi sutāḥ śreṣṭhā babhūvuḥ ṣaṣṭiḥ śobhanāḥ |
BRP032.003.2/ aditir ditir danuś caiva vinatādyās tathaiva ca || 3 ||
BRP032.004.1/ dakṣas tāḥ pradadau kanyāḥ kaśyapāya trayodaśa |
BRP032.004.2/ aditir janayām āsa devāṁs tribhuvaneśvarān || 4 ||
BRP032.005.1/ daityān ditir danuś cogrān dānavān baladarpitān |
BRP032.005.2/ vinatādyās tathā cānyāḥ suṣuvuḥ sthānujaṅgamān || 5 ||
BRP032.006.1/ tasyātha putradauhitraiḥ pautradauhitrakādibhiḥ |
BRP032.006.2/ vyāptam etaj jagat sarvaṁ teṣāṁ tāsāṁ ca vai mune || 6 ||
BRP032.007.1/ teṣāṁ kaśyapaputrāṇāṁ pradhānā devatāgaṇāḥ |
BRP032.007.2/ sāttvikā rājasāś cānye tāmasāś ca gaṇāḥ smṛtāḥ || 7 ||
BRP032.008.1/ devān yajñabhujaś cakre tathā tribhuvaneśvarān |
BRP032.008.2/ sraṣṭā brahmavidāṁ śreṣṭhaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ || 8 ||
BRP032.009.1/ tān abādhanta sahitāḥ sāpatnyād daityadānavāḥ |
BRP032.009.2/ tato nirākṛtān putrān daiteyair dānavais tathā || 9 ||
BRP032.010.1/ hataṁ tribhuvanaṁ dṛṣṭvā aditir munisattamāḥ |
BRP032.010.2/ ācchinad yajñabhāgāṁś ca kṣudhā sampīḍitān bhṛśam || 10 ||
BRP032.011.1/ ārādhanāya savituḥ paraṁ yatnaṁ pracakrame |
BRP032.011.2/ ekāgrā niyatāhārā paraṁ niyamam āsthitā |
BRP032.011.3/ tuṣṭāva tejasāṁ rāśiṁ gaganasthaṁ divākaram || 11 ||

BRP032.012.0/ aditir uvāca:

BRP032.012.1/ namas tubhyaṁ paraṁ sūkṣmaṁ supuṇyaṁ bibhrate 'tulam |
BRP032.012.2/ dhāma dhāmavatām īśaṁ dhāmādhāraṁ ca śāśvatam || 12 ||
[Page 123 ]
BRP032.013.1/ jagatām upakārāya tvām ahaṁ staumi gopate |
BRP032.013.2/ ādadānasya yad rūpaṁ tīvraṁ tasmai namāmy aham || 13 ||
BRP032.014.1/ grahītum aṣṭamāsena kālenāmbumayaṁ rasam |
BRP032.014.2/ bibhratas tava yad rūpam atitīvraṁ natāsmi tat || 14 ||
BRP032.015.1/ sametam agnisomābhyāṁ namas tasmai guṇātmane |
BRP032.015.2/ yad rūpam ṛgyajuḥsāmnām aikyena tapate tava || 15 ||
BRP032.016.1/ viśvam etat trayīsañjñaṁ namas tasmai vibhāvaso |
BRP032.016.2/ yat tu tasmāt paraṁ rūpam om ity uktvābhisaṁhitam |
BRP032.016.3/ asthūlaṁ sthūlam amalaṁ namas tasmai sanātana || 16 ||

BRP032.017.0/ brahmovāca:

BRP032.017.1/ evaṁ sā niyatā devī cakre stotram aharniśam |
BRP032.017.2/ nirāhārā vivasvantam ārirādhayiṣur dvijāḥ || 17 ||
BRP032.018.1/ tataḥ kālena mahatā bhagavāṁs tapano dvijāḥ |
BRP032.018.2/ pratyakṣatām agāt tasyā dākṣāyaṇyā dvijottamāḥ || 18 ||
BRP032.019.1/ sā dadarśa mahākūṭaṁ tejaso 'mbarasaṁvṛtam |
BRP032.019.2/ bhūmau ca saṁsthitaṁ bhāsvajjvālābhir atidurdṛśam |
BRP032.019.3/ taṁ dṛṣṭvā ca tato devī sādhvasaṁ paramaṁ gatā || 19 ||

BRP032.021.0/ aditir uvāca:

BRP032.021.1/ jagadādya prasīdeti na tvāṁ paśyāmi gopate |
BRP032.021.2/ prasādaṁ kuru paśyeyaṁ yad rūpaṁ te divākara |
BRP032.021.3/ bhaktānukampaka vibho tvadbhaktān pāhi me sutān || 21 ||

BRP032.022.0/ brahmovāca:

BRP032.022.1/ tataḥ sa tejasas tasmād āvirbhūto vibhāvasuḥ |
BRP032.022.2/ adṛśyata tadādityas taptatāmropamaḥ prabhuḥ || 22 ||
BRP032.023.1/ tatas tāṁ praṇatāṁ devīṁ tasyāsandarśane dvijāḥ |
BRP032.023.2/ prāha bhāsvān vṛṇuṣvaikaṁ varaṁ matto yam icchasi || 23 ||
BRP032.024.1/ praṇatā śirasā sā tu jānupīḍitamedinī |
BRP032.024.2/ pratyuvāca vivasvantaṁ varadaṁ samupasthitam || 24 ||

BRP032.025.0/ aditir uvāca:

BRP032.025.1/ deva prasīda putrāṇāṁ hṛtaṁ tribhuvanaṁ mama |
BRP032.025.2/ yajñabhāgāś ca daiteyair dānavaiś ca balādhikaiḥ || 25 ||
BRP032.026.1/ tannimittaṁ prasādaṁ tvaṁ kuruṣva mama gopate |
BRP032.026.2/ aṁśena teṣāṁ bhrātṛtvaṁ gatvā tān nāśaye ripūn || 26 ||
BRP032.027.1/ yathā me tanayā bhūyo yajñabhāgabhujaḥ prabho |
BRP032.027.2/ bhaveyur adhipāś caiva trailokyasya divākara || 27 ||
BRP032.028.1/ tathānukalpaṁ putrāṇāṁ suprasanno rave mama |
BRP032.028.2/ kuru prasannārtihara kāryaṁ kartā ucyate || 28 ||

BRP032.029.0/ brahmovāca:

BRP032.029.1/ tatas tām āha bhagavān bhāskaro vāritaskaraḥ |
BRP032.029.2/ praṇatām aditiṁ viprāḥ prasādasumukho vibhuḥ || 29 ||
[Page 124 ]

BRP032.030.0/ sūrya uvāca:

BRP032.030.1/ sahasrāṁśena te garbhaḥ sambhūyāham aśeṣataḥ |
BRP032.030.2/ tvatputraśatrūn dakṣo 'haṁ nāśayāmy āśu nirvṛtaḥ || 30 ||

BRP032.031.0/ brahmovāca:

BRP032.031.1/ ity uktvā bhagavān bhāsvān antardhānam upāgataḥ |
BRP032.031.2/ nivṛttā sāpi tapasaḥ samprāptākhilavāñchitā || 31 ||
BRP032.032.1/ tato raśmisahasrāt tu suṣumnākhyo raveḥ karaḥ |
BRP032.032.2/ tataḥ saṁvatsarasyānte tatkāmapūraṇāya saḥ || 32 ||
BRP032.033.1/ nivāsaṁ savitā cakre devamātus tadodare |
BRP032.033.2/ kṛcchracāndrāyaṇādīṁś ca sā cakre susamāhitā || 33 ||
BRP032.034.1/ śucinā dhārayāmy enaṁ divyaṁ garbham iti dvijāḥ |
BRP032.034.2/ tatas tāṁ kaśyapaḥ prāha kiñcitkopaplutākṣaram || 34 ||

BRP032.035.0/ kaśyapa uvāca:

BRP032.035.1/ kiṁ mārayasi garbhāṇḍam iti nityopavāsinī |

BRP032.035.1a/ brahmovāca:

BRP032.035.2/ sā ca taṁ prāha garbhāṇḍam etat paśyeti kopanā |
BRP032.035.3/ na māritaṁ vipakṣāṇāṁ mṛtyur eva bhaviṣyati || 35 ||
BRP032.036.1/ ity uktvā taṁ tadā garbham utsasarja surāraṇiḥ |
BRP032.036.2/ jājvalyamānaṁ tejobhiḥ patyur vacanakopitā || 36 ||
BRP032.037.1/ taṁ dṛṣṭvā kaśyapo garbham udyadbhāskaravarcasam |
BRP032.037.2/ tuṣṭāva praṇato bhūtvā vāgbhir ādyābhir ādarāt || 37 ||
BRP032.038.1/ saṁstūyamānaḥ sa tadā garbhāṇḍāt prakaṭo 'bhavat |
BRP032.038.2/ padmapattrasavarṇābhas tejasā vyāptadiṅmukhaḥ || 38 ||
BRP032.039.1/ athāntarikṣād ābhāṣya kaśyapaṁ munisattamam |
BRP032.039.2/ satoyameghagambhīrā vāg uvācāśarīriṇī || 39 ||

BRP032.040.0/ vāg uvāca:

BRP032.040.1/ māritantepataḥ proktam etad aṇḍaṁ tvayāditeḥ |
BRP032.040.2/ tasmān mune sutas te 'yaṁ mārtaṇḍākhyo bhaviṣyati || 40 ||
BRP032.041.1/ haniṣyaty asurāṁś cāyaṁ yajñabhāgaharān arīn |
BRP032.041.2/ devā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam || 41 ||
BRP032.042.1/ praharṣam atulaṁ yātā dānavāś ca hataujasaḥ |
BRP032.042.2/ tato yuddhāya daiteyān ājuhāva śatakratuḥ || 42 ||
BRP032.043.1/ saha devair mudā yukto dānavāś ca tam abhyayuḥ |
BRP032.043.2/ teṣāṁ yuddham abhūd ghoraṁ devānām asuraiḥ saha || 43 ||
BRP032.044.1/ śastrāstravṛṣṭisandīptasamastabhuvanāntaram |
BRP032.044.2/ tasmin yuddhe bhagavatā mārtaṇḍena nirīkṣitāḥ || 44 ||
BRP032.045.1/ tejasā dahyamānās te bhasmībhūtā mahāsurāḥ |
BRP032.045.2/ tataḥ praharṣam atulaṁ prāptāḥ sarve divaukasaḥ || 45 ||
BRP032.046.1/ tuṣṭuvus tejasāṁ yoniṁ mārtaṇḍam aditiṁ tathā |
BRP032.046.2/ svādhikārāṁs tataḥ prāptā yajñabhāgāṁś ca pūrvavat || 46 ||
[Page 125 ]
BRP032.047.1/ bhagavān api mārtaṇḍaḥ svādhikāram athākarot |
BRP032.047.2/ kadambapuṣpavad bhāsvān adhaś cordhvaṁ ca raśmibhiḥ |
BRP032.047.3/ vṛto 'gnipiṇḍasadṛśo dadhre nātisphuṭaṁ vapuḥ || 47 ||

BRP032.048.0/ munaya ūcuḥ:

BRP032.048.1/ kathaṁ kāntataraṁ paścād rūpaṁ saṁlabdhavān raviḥ |
BRP032.048.2/ kadambagolakākāraṁ tan me brūhi jagatpate || 48 ||

BRP032.049.0/ brahmovāca:

BRP032.049.1/ tvaṣṭā tasmai dadau kanyāṁ sañjñāṁ nāma vivasvate |
BRP032.049.2/ prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmā prajāpatiḥ || 49 ||
BRP032.050.1/ trīṇy apatyāny asau tasyāṁ janayām āsa gopatiḥ |
BRP032.050.2/ dvau putrau sumahābhāgau kanyāṁ ca yamunāṁ tathā || 50 ||
BRP032.051.1/ yat tejo 'bhyadhikaṁ tasya mārtaṇḍasya vivasvataḥ |
BRP032.051.2/ tenātitāpayām āsa trīṁl lokān sacarācarān || 51 ||
BRP032.052.1/ tad rūpaṁ golakākāraṁ dṛṣṭvā sañjñā vivasvataḥ |
BRP032.052.2/ asahantī mahat tejaḥ svāṁ chāyāṁ vākyam abravīt || 52 ||

BRP032.053.0/ sañjñovāca:

BRP032.053.1/ ahaṁ yāsyāmi bhadraṁ te svam eva bhavanaṁ pituḥ |
BRP032.053.2/ nirvikāraṁ tvayātraiva stheyaṁ macchāsanāc chubhe || 53 ||
BRP032.054.1/ imau ca bālakau mahyaṁ kanyā ca varavarṇinī |
BRP032.054.2/ sambhāvyā naiva cākhyeyam idaṁ bhagavate tvayā || 54 ||

BRP032.055.0/ chāyovāca:

BRP032.055.1/ ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit |
BRP032.055.2/ ākhyāsyāmi mataṁ tubhyaṁ gamyatāṁ yatra vāñchitam || 55 ||
BRP032.056.1/ ity uktā vrīḍitā sañjñā jagāma pitṛmandiram |
BRP032.056.2/ vatsarāṇāṁ sahasraṁ tu vasamānā pitur gṛhe || 56 ||
BRP032.057.1/ bhartuḥ samīpaṁ yāhīti pitroktā sā punaḥ punaḥ |
BRP032.057.2/ āgacchad vaḍavā bhūtvā kurūn athottarāṁs tataḥ || 57 ||
BRP032.058.1/ tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā dvijottamāḥ |
BRP032.058.2/ pituḥ samīpaṁ yātāyāṁ sañjñāyāṁ vākyatatparā || 58 ||
BRP032.059.1/ tadrūpadhāriṇī chāyā bhāskaraṁ samupasthitā |
BRP032.059.2/ tasyāṁ ca bhagavān sūryaḥ sañjñeyam iti cintayan || 59 ||
BRP032.060.1/ tathaiva janayām āsa dvau putrau kanyakāṁ tathā |
BRP032.060.2/ sañjñā tu pārthivī teṣām ātmajānāṁ tathākarot || 60 ||
BRP032.061.1/ snehaṁ na pūrvajātānāṁ tathā kṛtavatī tu sā |
BRP032.061.2/ manus tat kṣāntavāṁs tasyā yamas tasyā na cakṣame || 61 ||
BRP032.062.1/ bahudhā pīḍyamānas tu pituḥ patyā suduḥkhitaḥ |
BRP032.062.2/ sa vai kopāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt |
BRP032.062.3/ padā santarjayām āsa na tu dehe nyapātayat || 62 ||

BRP032.063.0/ chāyovāca:

BRP032.063.1/ padā tarjayase yasmāt pitur bhāryāṁ garīyasīm |
BRP032.063.2/ tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṁśayaḥ || 63 ||
[Page 126 ]

BRP032.064.0/ brahmovāca:

BRP032.064.1/ yamas tu tena śāpena bhṛśaṁ pīḍitamānasaḥ |
BRP032.064.2/ manunā saha dharmātmā pitre sarvaṁ nyavedayat || 64 ||

BRP032.065.0/ yama uvāca:

BRP032.065.1/ snehena tulyam asmāsu mātā deva na vartate |
BRP032.065.2/ visṛjya jyāyasaṁ bhaktyā kanīyāṁsaṁ bubhūṣati || 65 ||
BRP032.066.1/ tasyāṁ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ |
BRP032.066.2/ bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhasi || 66 ||
BRP032.067.1/ śapto 'haṁ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ |
BRP032.067.2/ tato manye na jananīm imāṁ vai tapatāṁ vara || 67 ||
BRP032.068.1/ tava prasādāc caraṇo bhagavan na pated yathā |
BRP032.068.2/ mātṛśāpād ayaṁ me 'dya tathā cintaya gopate || 68 ||

BRP032.069.0/ ravir uvāca:

BRP032.069.1/ asaṁśayaṁ mahat putra bhaviṣyaty atra kāraṇam |
BRP032.069.2/ yena tvām āviśat krodho dharmajñaṁ dharmaśīlinam || 69 ||
BRP032.070.1/ sarveṣām eva śāpānāṁ pratighāto hi vidyate |
BRP032.070.2/ na tu mātrābhiśaptānāṁ kvacic chāpanivartanam || 70 ||
BRP032.071.1/ na śakyam etan mithyā tu kartuṁ mātur vacas tava |
BRP032.071.2/ kiñcit te 'haṁ vidhāsyāmi putrasnehād anugraham || 71 ||
BRP032.072.1/ kṛmayo māṁsam ādāya prayāsyanti mahītalam |
BRP032.072.2/ kṛtaṁ tasyā vacaḥ satyaṁ tvaṁ ca trāto bhaviṣyasi || 72 ||

BRP032.073.0/ brahmovāca:

BRP032.073.1/ ādityas tv abravīc chāyāṁ kimarthaṁ tanayeṣu vai |
BRP032.073.2/ tulyeṣv apy adhikaḥ sneha ekaṁ prati kṛtas tvayā || 73 ||
BRP032.074.1/ nūnaṁ naiṣāṁ tvaṁ jananī sañjñā kāpi tvam āgatā |
BRP032.074.2/ nirguṇeṣv apy apatyeṣu mātā śāpaṁ na dāsyati || 74 ||
BRP032.075.1/ sā tatpariharantī ca śāpād bhītā tadā raveḥ |
BRP032.075.2/ kathayām āsa vṛttāntaṁ sa śrutvā śvaśuraṁ yayau || 75 ||
BRP032.076.1/ sa cāpi taṁ yathānyāyam arcayitvā tadā ravim |
BRP032.076.2/ nirdagdhukāmaṁ roṣeṇa sāntvayānas tam abravīt || 76 ||

BRP032.077.0/ viśvakarmovāca:

BRP032.077.1/ tavātitejasā vyāptam idaṁ rūpaṁ suduḥsaham |
BRP032.077.2/ asahantī tu tat sañjñā vane carati vai tapaḥ || 77 ||
BRP032.078.1/ drakṣyate tāṁ bhavān adya svāṁ bhāryāṁ śubhacāriṇīm |
BRP032.078.2/ rūpārthaṁ bhavato 'raṇye carantīṁ sumahat tapaḥ || 78 ||
BRP032.079.1/ śrutaṁ me brahmaṇo vākyaṁ tava tejovarodhane |
BRP032.079.2/ rūpaṁ nirvartayāmy adya tava kāntaṁ divaspate || 79 ||

BRP032.080.0/ brahmovāca:

BRP032.080.1/ tatas tatheti taṁ prāha tvaṣṭāraṁ bhagavān raviḥ |
BRP032.080.2/ tato vivasvato rūpaṁ prāg āsīt parimaṇḍalam || 80 ||
[Page 127 ]
BRP032.081.1/ viśvakarmā tv anujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā |
BRP032.081.2/ bhramim āropya tattejaḥśātanāyopacakrame || 81 ||
BRP032.082.1/ bhramatāśeṣajagatāṁ nābhibhūtena bhāsvatā |
BRP032.082.2/ samudrādrivanopetā tv āruroha mahī nabhaḥ || 82 ||
BRP032.083.1/ gaganaṁ cākhilaṁ viprāḥ sacandragrahatārakam |
BRP032.083.2/ adhogataṁ mahābhāgā babhūvākṣiptam ākulam || 83 ||
BRP032.084.1/ vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuś ca tathārṇavāḥ |
BRP032.084.2/ vyabhidyanta mahāśailāḥ śīrṇasānunibandhanāḥ || 84 ||
BRP032.085.1/ dhruvādhārāṇy aśeṣāṇi dhiṣṇyāni munisattamāḥ |
BRP032.085.2/ truṭyadraśminibandhīni bandhanāni adho yayuḥ || 85 ||
BRP032.086.1/ vegabhramaṇasampātavāyukṣiptāḥ sahasraśaḥ |
BRP032.086.2/ vyaśīryanta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ || 86 ||
BRP032.087.1/ bhāsvadbhramaṇavibhrāntabhūmyākāśarasātalam |
BRP032.087.2/ jagad ākulam atyarthaṁ tadāsīn munisattamāḥ || 87 ||
BRP032.088.1/ trailokyam ākulaṁ vīkṣya bhramamāṇaṁ surarṣayaḥ |
BRP032.088.2/ devāś ca brahmaṇā sārdhaṁ bhāsvantam abhituṣṭuvuḥ || 88 ||
BRP032.089.1/ ādidevo 'si devānāṁ jātas tvaṁ bhūtaye bhuvaḥ |
BRP032.089.2/ sargasthityantakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi || 89 ||
BRP032.090.1/ svasti te 'stu jagannātha gharmavarṣadivākara |
BRP032.090.2/ indrādayas tadā devā likhyamānam athāstuvan || 90 ||
BRP032.091.1/ jaya deva jagatsvāmiñ jayāśeṣajagatpate |
BRP032.091.2/ ṛṣayaś ca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ || 91 ||
BRP032.092.1/ tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ svasti svastītivādinaḥ |
BRP032.092.2/ vedoktibhir athāgryābhir vālakhilyāś ca tuṣṭuvuḥ || 92 ||
BRP032.093.1/ agnir ādyāś ca bhāsvantaṁ likhyamānaṁ mudā yutāḥ |
BRP032.093.2/ tvaṁ nātha mokṣiṇāṁ mokṣo dhyeyas tvaṁ dhyānināṁ paraḥ || 93 ||
BRP032.094.1/ tvaṁ gatiḥ sarvabhūtānāṁ karmakāṇḍavivartinām |
BRP032.094.2/ sampūjyas tvaṁ tu deveśa śaṁ no 'stu jagatāṁ pate || 94 ||
BRP032.095.1/ śaṁ no 'stu dvipade nityaṁ śaṁ naś cāstu catuṣpade |
BRP032.095.2/ tato vidyādharagaṇā yakṣarākṣasapannagāḥ || 95 ||
BRP032.096.1/ kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhiḥ praṇatā ravim |
BRP032.096.2/ ūcus te vividhā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ || 96 ||
BRP032.097.1/ sahyaṁ bhavatu tejas te bhūtānāṁ bhūtabhāvana |
BRP032.097.2/ tato hāhāhūhūś caiva nāradas tumburus tathā || 97 ||
BRP032.098.1/ upagāyitum ārabdhā gāndharvakuśalā ravim |
BRP032.098.2/ ṣaḍjamadhyamagāndhāragānatrayaviśāradāḥ || 98 ||
BRP032.099.1/ mūrchanābhiś ca tālaiś ca samprayogaiḥ sukhapradam |
BRP032.099.2/ viśvācī ca ghṛtācī ca urvaśy atha tilottamāḥ || 99 ||
BRP032.100.1/ menakā sahajanyā ca rambhā cāpsarasāṁ varā |
BRP032.100.2/ nanṛtur jagatām īśe likhyamāne vibhāvasau || 100 ||
[Page 128 ]
BRP032.101.1/ bhāvahāvavilāsādyān kurvatyo 'bhinayān bahūn |
BRP032.101.2/ prāvādyanta tatas tatra vīṇā veṇvādijharjharāḥ || 101 ||
BRP032.102.1/ paṇavāḥ puṣkarāś caiva mṛdaṅgāḥ paṭahānakāḥ |
BRP032.102.2/ devadundubhayaḥ śaṅkhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 102 ||
BRP032.103.1/ gāyadbhiś caiva nṛtyadbhir gandharvair apsarogaṇaiḥ |
BRP032.103.2/ tūryavāditraghoṣaiś ca sarvaṁ kolāhalīkṛtam || 103 ||
BRP032.104.1/ tataḥ kṛtāñjalipuṭā bhaktinamrātmamūrtayaḥ |
BRP032.104.2/ likhyamānaṁ sahasrāṁśuṁ praṇemuḥ sarvadevatāḥ || 104 ||
BRP032.105.1/ tataḥ kolāhale tasmin sarvadevasamāgame |
BRP032.105.2/ tejasaḥ śātanaṁ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ || 105 ||
BRP032.106.1/ ājānulikhitaś cāsau nipuṇaṁ viśvakarmaṇā |
BRP032.106.2/ nābhyanandat tu likhanaṁ tatas tenāvatāritaḥ || 106 ||
BRP032.107.1/ na tu nirbhartsitaṁ rūpaṁ tejaso hananena tu |
BRP032.107.2/ kāntāt kāntataraṁ rūpam adhikaṁ śuśubhe tataḥ || 107 ||
BRP032.108.1/ iti himajalagharmakālahetor |
BRP032.108.2/ harakamalāsanaviṣṇusaṁstutasya |
BRP032.108.3/ tadupari likhanaṁ niśamya bhānor |
BRP032.108.4/ vrajati divākaralokam āyuṣo 'nte || 108 ||
BRP032.109.1/ evaṁ janma raveḥ pūrvaṁ babhūva munisattamāḥ |
BRP032.109.2/ rūpaṁ ca paramaṁ tasya mayā samparikīrtitam || 109 ||

33. Chapter 33 :: On the origin of the sun; the 108 names of the sun

[Note: [ SS 80-81]

BRP033.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP033.001.1/ bhūyo 'pi kathayāsmākaṁ kathāṁ sūryasamāśritām |
BRP033.001.2/ na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvantas tāṁ kathāṁ śubhām || 1 ||
BRP033.002.1/ yo 'yaṁ dīpto mahātejā vahnirāśisamaprabhaḥ |
BRP033.002.2/ etad veditum icchāmaḥ prabhāvo 'sya kutaḥ prabho || 2 ||

BRP033.003.0/ brahmovāca:

BRP033.003.1/ tamobhūteṣu lokeṣu naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP033.003.2/ prakṛter guṇahetus tu pūrvaṁ buddhir ajāyata || 3 ||
BRP033.004.1/ ahaṅkāras tato jāto mahābhūtapravartakaḥ |
BRP033.004.2/ vāyvagnir āpaḥ khaṁ bhūmis tatas tv aṇḍam ajāyata || 4 ||
BRP033.005.1/ tasminn aṇḍe tv ime lokāḥ sapta caiva pratiṣṭhitāḥ |
BRP033.005.2/ pṛthivī saptabhir dvīpaiḥ samudraiś caiva saptabhiḥ || 5 ||
BRP033.006.1/ tatraivāvasthito hy āsīd ahaṁ viṣṇur maheśvaraḥ |
BRP033.006.2/ vimūḍhās tāmasāḥ sarve pradhyāyanti tam īśvaram || 6 ||
BRP033.007.1/ tato vai sumahātejāḥ prādurbhūtas tamonudaḥ |
BRP033.007.2/ dhyānayogena cāsmābhir vijñātaḥ savitā tadā || 7 ||
[Page 129 ]
BRP033.008.1/ jñātvā ca paramātmānaṁ sarva eva pṛthak pṛthak |
BRP033.008.2/ divyābhiḥ stutibhir devaḥ stuto 'smābhis tadeśvaraḥ || 8 ||
BRP033.009.1/ ādidevo 'si devānām aiśvaryāc ca tvam īśvaraḥ |
BRP033.009.2/ ādikartāsi bhūtānāṁ devadevo divākaraḥ || 9 ||
BRP033.010.1/ jīvanaḥ sarvabhūtānāṁ devagandharvarakṣasām |
BRP033.010.2/ munikinnarasiddhānāṁ tathaivoragapakṣiṇām || 10 ||
BRP033.011.1/ tvaṁ brahmā tvaṁ mahādevas tvaṁ viṣṇus tvaṁ prajāpatiḥ |
BRP033.011.2/ vāyur indraś ca somaś ca vivasvān varuṇas tathā || 11 ||
BRP033.012.1/ tvaṁ kālaḥ sṛṣṭikartā ca hartā bhartā tathā prabhuḥ |
BRP033.012.2/ saritaḥ sāgarāḥ śailā vidyudindradhanūṁṣi ca || 12 ||
BRP033.013.1/ pralayaḥ prabhavaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ |
BRP033.013.2/ īśvarāt parato vidyā vidyāyāḥ parataḥ śivaḥ || 13 ||
BRP033.014.1/ śivāt parataro devas tvam eva parameśvaraḥ |
BRP033.014.2/ sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ || 14 ||
BRP033.015.1/ sahasrāṁśuḥ sahasrāsyaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ |
BRP033.015.2/ bhūtādir bhūr bhuvaḥ svaś ca mahaḥ satyaṁ tapo janaḥ || 15 ||
BRP033.016.1/ pradīptaṁ dīpanaṁ divyaṁ sarvalokaprakāśakam |
BRP033.016.2/ durnirīkṣaṁ surendrāṇāṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 16 ||
BRP033.017.1/ surasiddhagaṇair juṣṭaṁ bhṛgvatripulahādibhiḥ |
BRP033.017.2/ stutaṁ paramam avyaktaṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 17 ||
BRP033.018.1/ vedyaṁ vedavidāṁ nityaṁ sarvajñānasamanvitam |
BRP033.018.2/ sarvadevātidevasya yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 18 ||
BRP033.019.1/ viśvakṛd viśvabhūtaṁ ca vaiśvānarasurārcitam |
BRP033.019.2/ viśvasthitam acintyaṁ ca yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 19 ||
BRP033.020.1/ paraṁ yajñāt paraṁ vedāt paraṁ lokāt paraṁ divaḥ |
BRP033.020.2/ paramātmety abhikhyātaṁ yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 20 ||
BRP033.021.1/ avijñeyam anālakṣyam adhyānagatam avyayam |
BRP033.021.2/ anādinidhanaṁ caiva yad rūpaṁ tasya te namaḥ || 21 ||
BRP033.022.1/ namo namaḥ kāraṇakāraṇāya |
BRP033.022.2/ namo namaḥ pāpavimocanāya |
BRP033.022.3/ namo namas te ditijārdanāya |
BRP033.022.4/ namo namo rogavimocanāya || 22 ||
BRP033.023.1/ namo namaḥ sarvavarapradāya |
BRP033.023.2/ namo namaḥ sarvasukhapradāya |
BRP033.023.3/ namo namaḥ sarvadhanapradāya |
BRP033.023.4/ namo namaḥ sarvamatipradāya || 23 ||
BRP033.024.1/ stutaḥ sa bhagavān evaṁ taijasaṁ rūpam āsthitaḥ |
BRP033.024.2/ uvāca vācā kalyāṇyā ko varo vaḥ pradīyatām || 24 ||

BRP033.025.0/ devā ūcuḥ:

BRP033.025.1/ tavātitaijasaṁ rūpaṁ na kaścit soḍhum utsahet |
BRP033.025.2/ sahanīyaṁ tad bhavatu hitāya jagataḥ prabho || 25 ||
[Page 130 ]
BRP033.026.1/ evam astv iti so 'py uktvā bhagavān ādikṛt prabhuḥ |
BRP033.026.2/ lokānāṁ kāryasiddhyarthaṁ gharmavarṣahimapradaḥ || 26 ||
BRP033.027.1/ tataḥ sāṅkhyāś ca yogāś ca ye cānye mokṣakāṅkṣiṇaḥ |
BRP033.027.2/ dhyāyanti dhyāyino devaṁ hṛdayasthaṁ divākaram || 27 ||
BRP033.028.1/ sarvalakṣaṇahīno 'pi yukto vā sarvapātakaiḥ |
BRP033.028.2/ sarvaṁ ca tarate pāpaṁ devam arkaṁ samāśritaḥ || 28 ||
BRP033.029.1/ agnihotraṁ ca vedāś ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ |
BRP033.029.2/ bhānor bhaktinamaskārakalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 29 ||
BRP033.030.1/ tīrthānāṁ paramaṁ tīrthaṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam |
BRP033.030.2/ pavitraṁ ca pavitrāṇāṁ prapadyante divākaram || 30 ||
BRP033.031.1/ śakrādyaiḥ saṁstutaṁ devaṁ ye namasyanti bhāskaram |
BRP033.031.2/ sarvakilbiṣanirmuktāḥ sūryalokaṁ vrajanti te || 31 ||

BRP033.032.0/ munaya ūcuḥ:

BRP033.032.1/ cirāt prabhṛti no brahmañ śrotum icchā pravartate |
BRP033.032.2/ nāmnām aṣṭaśataṁ brūhi yat tvayoktaṁ purā raveḥ || 32 ||

BRP033.033.0/ brahmovāca:

BRP033.033.1/ aṣṭottaraśataṁ nāmnāṁ śṛṇudhvaṁ gadato mama |
BRP033.033.2/ bhāskarasya paraṁ guhyaṁ svargamokṣapradaṁ dvijāḥ || 33 ||
BRP033.034.1/ oṁ sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |
BRP033.034.2/ gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ || 34 ||
BRP033.035.1/ pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṁ vāyuś ca parāyaṇam |
BRP033.035.2/ somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca || 35 ||
BRP033.036.1/ indro vivasvān dīptāṁśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |
BRP033.036.2/ brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ || 36 ||
BRP033.037.1/ vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṁ patiḥ |
BRP033.037.2/ dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ || 37 ||
BRP033.038.1/ kṛtaṁ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ |
BRP033.038.2/ kalākāṣṭhāmuhūrtāś ca kṣapā yāmās tathā kṣaṇāḥ || 38 ||
BRP033.039.1/ saṁvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |
BRP033.039.2/ puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ || 39 ||
BRP033.040.1/ kālādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |
BRP033.040.2/ varuṇaḥ sāgaro 'ṁśaś ca jīmūto jivano 'rihā || 40 ||
BRP033.041.1/ bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
BRP033.041.2/ sraṣṭā saṁvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ || 41 ||
BRP033.042.1/ anantaḥ kapilo bhānuḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ |
BRP033.042.2/ jayo viśālo varadaḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ || 42 ||
BRP033.043.1/ manaḥ suparṇo bhūtādiḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ |
BRP033.043.2/ dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ || 43 ||
[Page 131 ]
BRP033.044.1/ dvādaśātmā ravir dakṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |
BRP033.044.2/ svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ triviṣṭapam || 44 ||
BRP033.045.1/ dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |
BRP033.045.2/ carācarātmā sūkṣmātmā maitreyaḥ karuṇānvitaḥ || 45 ||
BRP033.046.1/ etad vai kīrtanīyasya sūryasyāmitatejasaḥ |
BRP033.046.2/ nāmnām aṣṭaśataṁ ramyaṁ mayā proktaṁ dvijottamāḥ || 46 ||
BRP033.047.1/ suragaṇapitṛyakṣasevitaṁ hy |
BRP033.047.2/ asuraniśākarasiddhavanditam |
BRP033.047.3/ varakanakahutāśanaprabhaṁ |
BRP033.047.4/ praṇipatito 'smi hitāya bhāskaram || 47 ||
BRP033.048.1/ sūryodaye yaḥ susamāhitaḥ paṭhet |
BRP033.048.2/ sa putradārān dhanaratnasañcayān |
BRP033.048.3/ labheta jātismaratāṁ naraḥ sa tu |
BRP033.048.4/ smṛtiṁ ca medhāṁ ca sa vindate parām || 48 ||
BRP033.049.1/ imaṁ stavaṁ devavarasya yo naraḥ |
BRP033.049.2/ prakīrtayec chuddhamanāḥ samāhitaḥ |
BRP033.049.3/ vimucyate śokadavāgnisāgarāl |
BRP033.049.4/ labheta kāmān manasā yathepsitān || 49 ||

34. Chapter 34 :: Story of Satī; the birth of Umā

[Note: [ SS 81-83]

BRP034.001.0/ brahmovāca:

BRP034.001.1/ yo 'sau sarvagato devas tripurāris trilocanaḥ |
BRP034.001.2/ umāpriyakaro rudraś candrārdhakṛtaśekharaḥ || 1 ||
BRP034.002.1/ vidrāvya vibudhān sarvān siddhavidyādharān ṛṣīn |
BRP034.002.2/ gandharvayakṣanāgāṁś ca tathānyāṁś ca samāgatān || 2 ||
BRP034.003.1/ jaghāna pūrvaṁ dakṣasya yajato dharaṇītale |
BRP034.003.2/ yajñaṁ samṛddhaṁ ratnāḍhyaṁ sarvasambhārasambhṛtam || 3 ||
BRP034.004.1/ yasya pratāpasantrastāḥ śakrādyās tridivaukasaḥ |
BRP034.004.2/ śāntiṁ na lebhire viprāḥ kailāsaṁ śaraṇaṁ gatāḥ || 4 ||
BRP034.005.1/ sa āste tatra varadaḥ śūlapāṇir vṛṣadhvajaḥ |
BRP034.005.2/ pinākapāṇir bhagavān dakṣayajñavināśanaḥ || 5 ||
BRP034.006.1/ mahādevo 'kale deśe kṛttivāsā vṛṣadhvajaḥ |
BRP034.006.2/ ekāmrake muniśreṣṭhāḥ sarvakāmaprado haraḥ || 6 ||

BRP034.007.0/ munaya ūcuḥ:

BRP034.007.1/ kimarthaṁ sa bhavo devaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
BRP034.007.2/ jaghāna yajñaṁ dakṣasya devaiḥ sarvair alaṅkṛtam || 7 ||
BRP034.008.1/ na hy alpaṁ kāraṇaṁ tatra prabho manyāmahe vayam |
BRP034.008.2/ śrotum icchāmahe brūhi paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 8 ||
[Page 132 ]

BRP034.009.0/ brahmovāca:

BRP034.009.1/ dakṣasyāsann aṣṭa kanyā yāś caivaṁ patisaṅgatāḥ |
BRP034.009.2/ svebhyo gṛhebhyaś cānīya tāḥ pitābhyarcayad gṛhe || 9 ||
BRP034.010.1/ tatas tv abhyarcitā viprā nyavasaṁs tāḥ pitur gṛhe |
BRP034.010.2/ tāsāṁ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryambakasya vai || 10 ||
BRP034.011.1/ nājuhāvātmajāṁ tāṁ vai dakṣo rudram abhidviṣan |
BRP034.011.2/ akarot sannatiṁ dakṣe na ca kāñcin maheśvaraḥ || 11 ||
BRP034.012.1/ jāmātā śvaśure tasmin svabhāvāt tejasi sthitaḥ |
BRP034.012.2/ tato jñātvā satī sarvās tās tu prāptāḥ pitur gṛham || 12 ||
BRP034.013.1/ jagāma sāpy anāhūtā satī tu svapitur gṛham |
BRP034.013.2/ tābhyo hīnāṁ pitā cakre satyāḥ pūjām asammatām |
BRP034.013.3/ tato 'bravīt sā pitaraṁ devī krodhasamākulā || 13 ||

BRP034.014.0/ saty uvāca:

BRP034.014.1/ yavīyasībhyaḥ śreṣṭhāhaṁ kiṁ na pūjasi māṁ prabho |
BRP034.014.2/ asatkṛtām avasthāṁ yaḥ kṛtavān asi garhitām |
BRP034.014.3/ ahaṁ jyeṣṭhā variṣṭhā ca māṁ tvaṁ satkartum arhasi || 14 ||

BRP034.015.0/ brahmovāca:

BRP034.015.1/ evam ukto 'bravīd enāṁ dakṣaḥ saṁraktalocanaḥ || 15 ||

BRP034.016.0/ dakṣa uvāca:

BRP034.016.1/ tvattaḥ śreṣṭhā variṣṭhāś ca pūjyā bālāḥ sutā mama |
BRP034.016.2/ tāsāṁ ye caiva bhartāras te me bahumatāḥ sati || 16 ||
BRP034.017.1/ brahmiṣṭhāś ca vratasthāś ca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ |
BRP034.017.2/ guṇaiś caivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryambakāt sati || 17 ||
BRP034.018.1/ vasiṣṭho 'triḥ pulastyaś ca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
BRP034.018.2/ bhṛgur marīciś ca tathā śreṣṭhā jāmātaro mama || 18 ||
BRP034.019.1/ taiś cāpi spardhate śarvaḥ sarve te caiva taṁ prati |
BRP034.019.2/ tena tvāṁ na bubhūṣāmi pratikūlo hi me bhavaḥ || 19 ||
BRP034.020.1/ ity uktavāṁs tadā dakṣaḥ sampramūḍhena cetasā |
BRP034.020.2/ śāpārtham ātmanaś caiva yenoktā vai maharṣayaḥ |
BRP034.020.3/ tathoktā pitaraṁ sā vai kruddhā devī tam abravīt || 20 ||

BRP034.021.0/ saty uvāca:

BRP034.021.1/ vāṅmanaḥkarmabhir yasmād aduṣṭāṁ māṁ vigarhasi |
BRP034.021.2/ tasmāt tyajāmy ahaṁ deham imaṁ tāta tavātmajam || 21 ||

BRP034.022.0/ brahmovāca:

BRP034.022.1/ tatas tenāpamānena satī duḥkhād amarṣitā |
BRP034.022.2/ abravīd vacanaṁ devī namaskṛtya svayambhuve || 22 ||

BRP034.023.0/ saty uvāca:

BRP034.023.1/ yenāham apadehā vai punar dehena bhāsvatā |
BRP034.023.2/ tatrāpy aham asammūḍhā sambhūtā dhārmikī punaḥ |
BRP034.023.3/ gaccheyaṁ dharmapatnītvaṁ tryambakasyaiva dhīmataḥ || 23 ||
[Page 133 ]

BRP034.024.0/ brahmovāca:

BRP034.024.1/ tatraivātha samāsīnā ruṣṭātmānaṁ samādadhe |
BRP034.024.2/ dhārayām āsa cāgneyīṁ dhāraṇām ātmanātmani || 24 ||
BRP034.025.1/ tataḥ svātmānam utthāpya vāyunā samudīritaḥ |
BRP034.025.2/ sarvāṅgebhyo viniḥsṛtya vahnir bhasma cakāra tām || 25 ||
BRP034.026.1/ tad upaśrutya nidhanaṁ satyā devyāḥ sa śūladhṛk |
BRP034.026.2/ saṁvādaṁ ca tayor buddhvā yāthātathyena śaṅkaraḥ |
BRP034.026.3/ dakṣasya ca vināśāya cukopa bhagavān prabhuḥ || 26 ||

BRP034.027.0/ śrīśaṅkara uvāca:

BRP034.027.1/ yasmād avamatā dakṣa sahasaivāgatā satī |
BRP034.027.2/ praśastāś cetarāḥ sarvās tvatsutā bhartṛbhiḥ saha || 27 ||
BRP034.028.1/ tasmād vaivasvate prāpte punar ete maharṣayaḥ |
BRP034.028.2/ utpatsyanti dvitīye vai tava yajñe hy ayonijāḥ || 28 ||
BRP034.029.1/ hute vai brahmaṇaḥ sattre cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP034.029.2/ abhivyāhṛtya saptarṣīn dakṣaṁ so 'bhyaśapat punaḥ || 29 ||
BRP034.030.1/ bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasyāntare manoḥ |
BRP034.030.2/ prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasaḥ || 30 ||
BRP034.031.1/ dakṣa ity eva nāmnā tvaṁ māriṣāyāṁ janiṣyasi |
BRP034.031.2/ kanyāyāṁ śākhināṁ caiva prāpte vai cākṣuṣāntare || 31 ||
BRP034.032.1/ ahaṁ tatrāpi te vighnam ācariṣyāmi durmate |
BRP034.032.2/ dharmakāmārthayukteṣu karmasv iha punaḥ punaḥ || 32 ||
BRP034.033.1/ tato vai vyāhṛto dakṣo rudraṁ so 'bhyaśapat punaḥ || 33 ||

BRP034.034.0/ dakṣa uvāca:

BRP034.034.1/ yasmāt tvaṁ matkṛte krūra ṛṣīn vyāhṛtavān asi |
BRP034.034.2/ tasmāt sārdhaṁ surair yajñe na tvāṁ yakṣyanti vai dvijāḥ || 34 ||
BRP034.035.1/ kṛtvāhutiṁ tava krūra apaḥ spṛśanti karmasu |
BRP034.035.2/ ihaiva vatsyase loke divaṁ hitvāyugakṣayāt |
BRP034.035.3/ tato devais tu te sārdhaṁ na tu pūjā bhaviṣyati || 35 ||

BRP034.036.0/ rudra uvāca:

BRP034.036.1/ cāturvarṇyaṁ tu devānāṁ te cāpy ekatra bhuñjate |
BRP034.036.2/ na bhokṣye sahitas tais tu tato bhokṣyāmy ahaṁ pṛthak || 36 ||
BRP034.037.1/ sarveṣāṁ caiva lokānām ādir bhūrloka ucyate |
BRP034.037.2/ tam ahaṁ dhārayāmy ekaḥ svecchayā na tavājñayā || 37 ||
BRP034.038.1/ tasmin dhṛte sarvalokāḥ sarve tiṣṭhanti śāśvatāḥ |
BRP034.038.2/ tasmād ahaṁ vasāmīha satataṁ na tavājñayā || 38 ||

BRP034.039.0/ brahmovāca:

BRP034.039.1/ tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā |
BRP034.039.2/ svāyambhuvīṁ tanuṁ tyaktvā utpanno mānuṣeṣv iha || 39 ||
BRP034.040.1/ yadā gṛhapatir dakṣo yajñānām īśvaraḥ prabhuḥ |
BRP034.040.2/ samasteneha yajñena so 'yajad daivataiḥ saha || 40 ||
[Page 134 ]
BRP034.041.1/ atha devī satī yat te prāpte vaivasvate 'ntare |
BRP034.041.2/ menāyāṁ tām umāṁ devīṁ janayām āsa śailarāṭ || 41 ||
BRP034.042.1/ sā tu devī satī pūrvam āsīt paścād umābhavat |
BRP034.042.2/ sahavratā bhavasyaiṣā naitayā mucyate bhavaḥ || 42 ||
BRP034.043.1/ yāvad icchati saṁsthānaṁ prabhur manvantareṣv iha |
BRP034.043.2/ mārīcaṁ kaśyapaṁ devī yathāditir anuvratā || 43 ||
BRP034.044.1/ sārdhaṁ nārāyaṇaṁ śrīs tu maghavantaṁ śacī yathā |
BRP034.044.2/ viṣṇuṁ kīrtir uṣā sūryaṁ vasiṣṭhaṁ cāpy arundhatī || 44 ||
BRP034.045.1/ naitāṁs tu vijahaty etā bhartṝn devyaḥ kathañcana |
BRP034.045.2/ evaṁ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare || 45 ||
BRP034.046.1/ prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasām |
BRP034.046.2/ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṁ punar nṛpa || 46 ||
BRP034.047.1/ jajñe rudrābhiśāpena dvitīyam iti naḥ śrutam |
BRP034.047.2/ bhṛgvādayas tu te sarve jajñire vai maharṣayaḥ || 47 ||
BRP034.048.1/ ādye tretāyuge pūrvaṁ manor vaivasvatasya ha |
BRP034.048.2/ devasya mahato yajñe vāruṇīṁ bibhratas tanum || 48 ||
BRP034.049.1/ ity eṣo 'nuśayo hy āsīt tayor jātyantare gataḥ |
BRP034.049.2/ prajāpateś ca dakṣasya tryambakasya ca dhīmataḥ || 49 ||
BRP034.050.1/ tasmān nānuśayaḥ kāryo vareṣv iha kadācana |
BRP034.050.2/ jātyantaragatasyāpi bhāvitasya śubhāśubhaiḥ |
BRP034.050.3/ jantor na bhūtaye khyātis tan na kāryaṁ vijānatā || 50 ||

BRP034.051.0/ munaya ūcuḥ:

BRP034.051.1/ kathaṁ roṣeṇa sā pūrvaṁ dakṣasya duhitā satī |
BRP034.051.2/ tyaktvā dehaṁ punar jātā girirājagṛhe prabho || 51 ||
BRP034.052.1/ dehāntare kathaṁ tasyāḥ pūrvadeho babhūva ha |
BRP034.052.2/ bhavena saha saṁyogaḥ saṁvādaś ca tayoḥ katham || 52 ||
BRP034.053.1/ svayaṁvaraḥ kathaṁ vṛttas tasmin mahati janmani |
BRP034.053.2/ vivāhaś ca jagannātha sarvāścaryasamanvitaḥ || 53 ||
BRP034.054.1/ tat sarvaṁ vistarād brahman vaktum arhasi sāmpratam |
BRP034.054.2/ śrotum icchāmahe puṇyāṁ kathāṁ cātimanoharām || 54 ||

BRP034.055.0/ brahmovāca:

BRP034.055.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP034.055.2/ umāśaṅkarayoḥ puṇyāṁ sarvakāmaphalapradām || 55 ||
BRP034.056.1/ kadācit svagṛhāt prāptaṁ kaśyapaṁ dvipadāṁ varam |
BRP034.056.2/ apṛcchad dhimavān vṛttaṁ loke khyātikaraṁ hitam || 56 ||
BRP034.057.1/ kenākṣayāś ca lokāḥ syuḥ khyātiś ca paramā mune |
BRP034.057.2/ tathaiva cārcanīyatvaṁ satsu tat kathayasva me || 57 ||
[Page 135 ]

BRP034.058.0/ kaśyapa uvāca:

BRP034.058.1/ apatyena mahābāho sarvam etad avāpyate |
BRP034.058.2/ mamākhyātir apatyena brahmaṇā ṛṣibhiḥ saha || 58 ||
BRP034.059.1/ kiṁ na paśyasi śailendra yato māṁ paripṛcchasi |
BRP034.059.2/ vartayiṣyāmi yac cāpi yathādṛṣṭaṁ purācala || 59 ||
BRP034.060.1/ vārāṇasīm ahaṁ gacchann apaśyaṁ saṁsthitaṁ divi |
BRP034.060.2/ vimānaṁ sunavaṁ divyam anaupamyaṁ mahardhimat || 60 ||
BRP034.061.1/ tasyādhastād ārtanādaṁ gartasthāne śṛṇomy aham |
BRP034.061.2/ tam ahaṁ tapasā jñātvā tatraivāntarhitaḥ sthitaḥ || 61 ||
BRP034.062.1/ athāgāt tatra śailendra vipro niyamavāñ śuciḥ |
BRP034.062.2/ tīrthābhiṣekapūtātmā pare tapasi saṁsthitaḥ || 62 ||
BRP034.063.1/ atha sa vrajamānas tu vyāghreṇābhīṣito dvijaḥ |
BRP034.063.2/ viveśa taṁ tadā deśaṁ sa garto yatra bhūdhara || 63 ||
BRP034.064.1/ gartāyāṁ vīraṇastambe lambamānāṁs tadā munīn |
BRP034.064.2/ apaśyad ārto duḥkhārtāṁs tān apṛcchac ca sa dvijaḥ || 64 ||

BRP034.065.0/ dvija uvāca:

BRP034.065.1/ ke yūyaṁ vīraṇastambe lambamānā hy adhomukhāḥ |
BRP034.065.2/ duḥkhitāḥ kena mokṣaś ca yuṣmākaṁ bhavitānaghāḥ || 65 ||

BRP034.066.0/ pitara ūcuḥ:

BRP034.066.1/ vayaṁ te kṛtapuṇyasya pitaraḥ sapitāmahāḥ |
BRP034.066.2/ prapitāmahāś ca kliśyāmas tava duṣṭena karmaṇā || 66 ||
BRP034.067.1/ narako 'yaṁ mahābhāga gartarūpeṇa saṁsthitaḥ |
BRP034.067.2/ tvaṁ cāpi vīraṇastambas tvayi lambāmahe vayam || 67 ||
BRP034.068.1/ yāvat tvaṁ jīvase vipra tāvad eva vayaṁ sthitāḥ |
BRP034.068.2/ mṛte tvayi gamiṣyāmo narakaṁ pāpacetasaḥ || 68 ||
BRP034.069.1/ yadi tvaṁ dārasaṁyogaṁ kṛtvāpatyaṁ guṇottaram |
BRP034.069.2/ utpādayasi tenāsmān mucyema vayam enasaḥ || 69 ||
BRP034.070.1/ nānyena tapasā putra tīrthānāṁ ca phalena ca |
BRP034.070.2/ etat kuru mahābuddhe tārayasva pitṝn bhayāt || 70 ||

BRP034.071.0/ kaśyapa uvāca:

BRP034.071.1/ sa tatheti pratijñāya ārādhya vṛṣabhadhvajam |
BRP034.071.2/ pitṝn gartāt samuddhṛtya gaṇapān pracakāra ha || 71 ||
BRP034.072.1/ svayaṁ rudrasya dayitaḥ suveśo nāma nāmataḥ |
BRP034.072.2/ sammato balavāṁś caiva rudrasya gaṇapo 'bhavat || 72 ||
BRP034.073.1/ tasmāt kṛtvā tapo ghoram apatyaṁ guṇavad bhṛśam |
BRP034.073.2/ utpādayasva śailendra sutāṁ tvaṁ varavarṇinīm || 73 ||

BRP034.074.0/ brahmovāca:

BRP034.074.1/ sa evam uktvā ṛṣiṇā śailendro niyamasthitaḥ |
BRP034.074.2/ tapaś cakārāpy atulaṁ yena tuṣṭir abhūn mama || 74 ||
BRP034.075.1/ tadā tam utpapātāhaṁ varado 'smīti cābravam |
BRP034.075.2/ brūhi tuṣṭo 'smi śailendra tapasānena suvrata || 75 ||
[Page 136 ]

BRP034.076.0/ himavān uvāca:

BRP034.076.1/ bhagavan putram icchāmi guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtam |
BRP034.076.2/ evaṁ varaṁ prayacchasva yadi tuṣṭo 'si me prabho || 76 ||

BRP034.077.0/ brahmovāca:

BRP034.077.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ |
BRP034.077.2/ tadā tasmai varaṁ cāhaṁ dattavān manasepsitam || 77 ||
BRP034.078.1/ kanyā bhavitrī śailendra tapasānena suvrata |
BRP034.078.2/ yasyāḥ prabhāvāt sarvatra kīrtim āpsyasi śobhanām || 78 ||
BRP034.079.1/ arcitaḥ sarvadevānāṁ tīrthakoṭisamāvṛtaḥ |
BRP034.079.2/ pāvanaś caiva puṇyena devānām api sarvataḥ || 79 ||
BRP034.080.1/ jyeṣṭhā ca sā bhavitrī te anye cātra tataḥ śubhe || 80 ||
BRP034.081.1/ so 'pi kālena śailendro menāyām udapādayat |
BRP034.081.2/ aparṇām ekaparṇāṁ ca tathā caivaikapāṭalām || 81 ||
BRP034.082.1/ nyagrodham ekaparṇaṁ tu pāṭalaṁ caikapāṭalām |
BRP034.082.2/ aśitvā tv ekaparṇāṁ tu aniketas tapo 'carat || 82 ||
BRP034.083.1/ śataṁ varṣasahasrāṇāṁ duścaraṁ devadānavaiḥ |
BRP034.083.2/ āhāram ekaparṇaṁ tu ekaparṇā samācarat || 83 ||
BRP034.084.1/ pāṭalena tathaikena vidadhe caikapāṭalā |
BRP034.084.2/ pūrṇe varṣasahasre tu āhāraṁ tāḥ pracakratuḥ || 84 ||
BRP034.085.1/ aparṇā tu nirāhārā tāṁ mātā pratyabhāṣata |
BRP034.085.2/ niṣedhayantī co meti mātṛsnehena duḥkhitā || 85 ||
BRP034.086.1/ sā tathoktā tayā mātrā devī duścaracāriṇī |
BRP034.086.2/ tenaiva nāmnā lokeṣu vikhyātā surapūjitā || 86 ||
BRP034.087.1/ etat tu trikumārīkaṁ jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP034.087.2/ etāsāṁ tapasāṁ vṛttaṁ yāvad bhūmir dhariṣyati || 87 ||
BRP034.088.1/ tapaḥśarīrās tāḥ sarvās tisro yogaṁ samāśritāḥ |
BRP034.088.2/ sarvāś caiva mahābhāgās tathā ca sthirayauvanāḥ || 88 ||
BRP034.089.1/ tā lokamātaraś caiva brahmacāriṇya eva ca |
BRP034.089.2/ anugṛhṇanti lokāṁś ca tapasā svena sarvadā || 89 ||
BRP034.090.1/ umā tāsāṁ variṣṭhā ca jyeṣṭhā ca varavarṇinī |
BRP034.090.2/ mahāyogabalopetā mahādevam upasthitā || 90 ||
BRP034.091.1/ dattakaś cośanā tasya putraḥ sa bhṛgunandanaḥ |
BRP034.091.2/ āsīt tasyaikaparṇā tu devalaṁ suṣuve sutam || 91 ||
BRP034.092.1/ yā tu tāsāṁ kumārīṇāṁ tṛtīyā hy ekapāṭalā |
BRP034.092.2/ putraṁ sā tam alarkasya jaigīṣavyam upasthitā || 92 ||
[Page 137 ]
BRP034.093.1/ tasyāś ca śaṅkhalikhitau smṛtau putrāv ayonijau |
BRP034.093.2/ umā tu yā mayā tubhyaṁ kīrtitā varavarṇinī || 93 ||
BRP034.094.1/ atha tasyās tapoyogāt trailokyam akhilaṁ tadā |
BRP034.094.2/ pradhūpitam ihālakṣya vacas tām aham abravam || 94 ||
BRP034.095.1/ devi kiṁ tapasā lokāṁs tāpayiṣyasi śobhane |
BRP034.095.2/ tvayā sṛṣṭam idaṁ sarvaṁ mā kṛtvā tad vināśaya || 95 ||
BRP034.096.1/ tvaṁ hi dhārayase lokān imān sarvān svatejasā |
BRP034.096.2/ brūhi kiṁ te jaganmātaḥ prārthitaṁ sampratīha naḥ || 96 ||

BRP034.097.0/ devy uvāca:

BRP034.097.1/ yadarthaṁ tapaso hy asya caraṇaṁ me pitāmaha |
BRP034.097.2/ tvam eva tad vijānīṣe tataḥ pṛcchasi kiṁ punaḥ || 97 ||

BRP034.098.0/ brahmovāca:

BRP034.098.1/ tatas tām abravaṁ cāhaṁ yadarthaṁ tapyase śubhe |
BRP034.098.2/ sa tvāṁ svayam upāgamya ihaiva varayiṣyati || 98 ||
BRP034.099.1/ śarva eva patiḥ śreṣṭhaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |
BRP034.099.2/ vayaṁ sadaiva yasyeme vaśyā vai kiṅkarāḥ śubhe || 99 ||
BRP034.100.1/ sa devadevaḥ parameśvaraḥ svayaṁ |
BRP034.100.2/ svayambhur āyāsyati devi te 'ntikam |
BRP034.100.3/ udārarūpo vikṛtādirūpaḥ |
BRP034.100.4/ samānarūpo 'pi na yasya kasyacit || 100 ||
BRP034.101.1/ maheśvaraḥ parvatalokavāsī |
BRP034.101.2/ carācareśaḥ prathamo 'prameyaḥ |
BRP034.101.3/ vinendunā hīndrasamānavarcasā |
BRP034.101.4/ vibhīṣaṇaṁ rūpam ivāsthito yaḥ || 101 ||

35. Chapter 35 :: Umā and Rudra: her devotion to Rudra; Śiva as a child and the crocodile

[Note: [ SS 84-85]

BRP035.001.0/ brahmovāca:

BRP035.001.1/ tatas tām abruvan devās tadā gatvā tu sundarīm |
BRP035.001.2/ devi śīghreṇa kālena dhūrjaṭir nīlalohitaḥ || 1 ||
BRP035.002.1/ sa bhartā tava deveśo bhavitā mā tapaḥ kṛthāḥ |
BRP035.002.2/ tataḥ pradakṣiṇīkṛtya devā viprā gireḥ sutām || 2 ||
BRP035.003.1/ jagmuś cādarśanaṁ tasyāḥ sā cāpi virarāma ha |
BRP035.003.2/ sā devī sūktam ity evam uktvā svasyāśrame śubhe || 3 ||
BRP035.004.1/ dvāri jātam aśokaṁ ca samupāśritya cāsthitā |
BRP035.004.2/ athāgāc candratilakas tridaśārtiharo haraḥ || 4 ||
BRP035.005.1/ vikṛtaṁ rūpam āsthāya hrasvo bāhuka eva ca |
BRP035.005.2/ vibhagnanāsiko bhūtvā kubjaḥ keśāntapiṅgalaḥ || 5 ||
BRP035.006.1/ uvāca vikṛtāsyaś ca devi tvāṁ varayāmy aham |
BRP035.006.2/ athomā yogasaṁsiddhā jñātvā śaṅkaram āgatam || 6 ||
[Page 138 ]
BRP035.007.1/ antarbhāvaviśuddhātmā kṛpānuṣṭhānalipsayā |
BRP035.007.2/ tam uvācārghapādyābhyāṁ madhuparkeṇa caiva ha || 7 ||
BRP035.008.1/ sampūjya sumanobhis taṁ brāhmaṇaṁ brāhmaṇapriyā || 8 ||

BRP035.009.0/ devy uvāca:

BRP035.009.1/ bhagavan na svatantrāhaṁ pitā me tv agraṇīr gṛhe |
BRP035.009.2/ sa prabhur mama dāne vai kanyāhaṁ dvijapuṅgava || 9 ||
BRP035.010.1/ gatvā yācasva pitaraṁ mama śailendram avyayam |
BRP035.010.2/ sa ced dadāti māṁ vipra tubhyaṁ tad ucitaṁ mama || 10 ||

BRP035.011.0/ brahmovāca:

BRP035.011.1/ tataḥ sa bhagavān devas tathaiva vikṛtaḥ prabhuḥ |
BRP035.011.2/ uvāca śailarājānaṁ sutāṁ me yaccha śailarāṭ || 11 ||
BRP035.012.1/ sa taṁ vikṛtarūpeṇa jñātvā rudram athāvyayam |
BRP035.012.2/ bhītaḥ śāpāc ca vimanā idaṁ vacanam abravīt || 12 ||

BRP035.013.0/ śailendra uvāca:

BRP035.013.1/ bhagavan nāvamanye 'haṁ brāhmaṇān bhuvi devatāḥ |
BRP035.013.2/ manīṣitaṁ tu yat pūrvaṁ tac chṛṇuṣva mahāmate || 13 ||
BRP035.014.1/ svayaṁvaro me duhitur bhavitā viprapūjitaḥ |
BRP035.014.2/ varayed yaṁ svayaṁ tatra sa bhartāsyā bhaviṣyati || 14 ||
BRP035.015.1/ tac chrutvā śailavacanaṁ bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP035.015.2/ devyāḥ samīpam āgatya idam āha mahāmanāḥ || 15 ||

BRP035.016.0/ śiva uvāca:

BRP035.016.1/ devi pitrā tv anujñātaḥ svayaṁvara iti śrutiḥ |
BRP035.016.2/ tatra tvaṁ varayitrī yaṁ sa te bhartā bhaved iti || 16 ||
BRP035.017.1/ tad āpṛcchya gamiṣyāmi durlabhāṁ tvāṁ varānane |
BRP035.017.2/ rūpavantaṁ samutsṛjya vṛṇoṣy asadṛśaṁ katham || 17 ||

BRP035.018.0/ brahmovāca:

BRP035.018.1/ tenoktā sā tadā tatra bhāvayantī tadīritam |
BRP035.018.2/ bhāvaṁ ca rudranihitaṁ prasādaṁ manasas tathā || 18 ||
BRP035.019.1/ samprāpyovāca deveśaṁ mā te 'bhūd buddhir anyathā |
BRP035.019.2/ ahaṁ tvāṁ varayiṣyāmi nādbhutaṁ tu kathañcana || 19 ||
BRP035.020.1/ athavā te 'sti sandeho mayi vipra kathañcana |
BRP035.020.2/ ihaiva tvāṁ mahābhāga varayāmi manogatam || 20 ||

BRP035.021.0/ brahmovāca:

BRP035.021.1/ gṛhītvā stabakaṁ sā tu hastābhyāṁ tatra saṁsthitā |
BRP035.021.2/ skandhe śambhoḥ samādhāya devī prāha vṛto 'si me || 21 ||
BRP035.022.1/ tataḥ sa bhagavān devas tayā devyā vṛtas tadā |
BRP035.022.2/ uvāca tam aśokaṁ vai vācā sañjīvayann iva || 22 ||

BRP035.023.0/ śiva uvāca:

BRP035.023.1/ yasmāt tava supuṇyena stabakena vṛto 'smy aham |
BRP035.023.2/ tasmāt tvaṁ jarayā tyaktas tv amaraḥ sambhaviṣyasi || 23 ||
[Page 139 ]
BRP035.024.1/ kāmarūpī kāmapuṣpaḥ kāmado dayito mama |
BRP035.024.2/ sarvābharaṇapuṣpāḍhyaḥ sarvapuṣpaphalopagaḥ || 24 ||
BRP035.025.1/ sarvānnabhakṣakaś caiva amṛtasvāda eva ca |
BRP035.025.2/ sarvagandhaś ca devānāṁ bhaviṣyasi dṛḍhapriyaḥ || 25 ||
BRP035.026.1/ nirbhayaḥ sarvalokeṣu bhaviṣyasi sunirvṛtaḥ |
BRP035.026.2/ āśramaṁ vedam atyarthaṁ citrakūṭeti viśrutam || 26 ||
BRP035.027.1/ yo hi yāsyati puṇyārthī so 'śvamedham avāpsyati |
BRP035.027.2/ yas tu tatra mṛtaś cāpi brahmalokaṁ sa gacchati || 27 ||
BRP035.028.1/ yaś cātra niyamair yuktaḥ prāṇān samyak parityajet |
BRP035.028.2/ sa devyās tapasā yukto mahāgaṇapatir bhavet || 28 ||

BRP035.029.0/ brahmovāca:

BRP035.029.1/ evam uktvā tadā deva āpṛcchya himavatsutām |
BRP035.029.2/ antardadhe jagatsraṣṭā sarvabhūtapa īśvaraḥ || 29 ||
BRP035.030.1/ sāpi devī gate tasmin bhagavaty amitātmani |
BRP035.030.2/ tata evonmukhī bhūtvā śilāyāṁ sambabhūva ha || 30 ||
BRP035.031.1/ unmukhī sā bhave tasmin maheśe jagatāṁ prabhau |
BRP035.031.2/ niśeva candrarahitā na babhau vimanās tadā || 31 ||
BRP035.032.1/ atha śuśrāva śabdaṁ ca bālasyārtasya śailajā |
BRP035.032.2/ sarasy udakasampūrṇe samīpe cāśramasya ca || 32 ||
BRP035.033.1/ sa kṛtvā bālarūpaṁ tu devadevaḥ svayaṁ śivaḥ |
BRP035.033.2/ krīḍāhetoḥ saromadhye grāhagrasto 'bhavat tadā || 33 ||
BRP035.034.1/ yogamāyāṁ samāsthāya prapañcodbhavakāraṇam |
BRP035.034.2/ tad rūpaṁ saraso madhye kṛtvaivaṁ samabhāṣata || 34 ||

BRP035.035.0/ bāla uvāca:

BRP035.035.1/ trātu māṁ kaścid ity āha grāheṇa hṛtacetasam |
BRP035.035.2/ dhik kaṣṭaṁ bāla evāham aprāptārthamanorathaḥ || 35 ||
BRP035.036.1/ prayāmi nidhanaṁ vaktre grāhasyāsya durātmanaḥ |
BRP035.036.2/ śocāmi na svakaṁ dehaṁ grāhagrastaḥ suduḥkhitaḥ || 36 ||
BRP035.037.1/ yathā śocāmi pitaraṁ mātaraṁ ca tapasvinīm |
BRP035.037.2/ grāhagṛhītaṁ māṁ śrutvā prāptaṁ nidhanam utsukau || 37 ||
BRP035.038.1/ priyaputrāv ekaputrau prāṇān nūnaṁ tyajiṣyataḥ |
BRP035.038.2/ aho bata sukaṣṭaṁ vai yo 'haṁ bālo 'kṛtāśramaḥ |
BRP035.038.3/ antargrāheṇa grastas tu yāsyāmi nidhanaṁ kila || 38 ||

BRP035.039.0/ brahmovāca:

BRP035.039.1/ śrutvā tu devī taṁ nādaṁ viprasyārtasya śobhanā |
BRP035.039.2/ utthāya prasthitā tatra yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ || 39 ||
[Page 140 ]
BRP035.040.1/ sāpaśyad induvadanā bālakaṁ cārurūpiṇam |
BRP035.040.2/ grāhasya mukham āpannaṁ vepamānam avasthitam || 40 ||
BRP035.041.1/ so 'pi grāhavaraḥ śrīmān dṛṣṭvā devīm upāgatām |
BRP035.041.2/ taṁ gṛhītvā drutaṁ yāto madhyaṁ sarasa eva hi || 41 ||
BRP035.042.1/ sa kṛṣyamāṇas tejasvī nādam ārtaṁ tadākarot |
BRP035.042.2/ athāha devī duḥkhārtā bālaṁ dṛṣṭvā grahāvṛtam || 42 ||

BRP035.043.0/ pārvaty uvāca:

BRP035.043.1/ grāharāja mahāsattva bālakaṁ hy ekaputrakam |
BRP035.043.2/ vimuñcemaṁ mahādaṁṣṭra kṣipraṁ bhīmaparākrama || 43 ||

BRP035.044.0/ grāha uvāca:

BRP035.044.1/ yo devi divase ṣaṣṭhe prathamaṁ samupaiti mām |
BRP035.044.2/ sa āhāro mama purā vihito lokakartṛbhiḥ || 44 ||
BRP035.045.1/ so 'yaṁ mama mahābhāge ṣaṣṭhe 'hani girīndraje |
BRP035.045.2/ brahmaṇā prerito nūnaṁ nainaṁ mokṣye kathañcana || 45 ||

BRP035.046.0/ devy uvāca:

BRP035.046.1/ yan mayā himavacchṛṅge caritaṁ tapa uttamam |
BRP035.046.2/ tena bālam imaṁ muñca grāharāja namo 'stu te || 46 ||

BRP035.047.0/ grāha uvāca:

BRP035.047.1/ mā vyayas tapaso devi bhṛśaṁ bāle śubhānane |
BRP035.047.2/ yad bravīmi kuru śreṣṭhe tathā mokṣam avāpsyati || 47 ||

BRP035.048.0/ devy uvāca:

BRP035.048.1/ grāhādhipa vadasvāśu yat satām avigarhitam |
BRP035.048.2/ tat kṛtaṁ nātra sandeho yato me brāhmaṇāḥ priyāḥ || 48 ||

BRP035.049.0/ grāha uvāca:

BRP035.049.1/ yat kṛtaṁ vai tapaḥ kiñcid bhavatyā svalpam uttamam |
BRP035.049.2/ tat sarvaṁ me prayacchāśu tato mokṣam avāpsyati || 49 ||

BRP035.050.0/ devy uvāca:

BRP035.050.1/ janmaprabhṛti yat puṇyaṁ mahāgrāha kṛtaṁ mayā |
BRP035.050.2/ tat te sarvaṁ mayā dattaṁ bālaṁ muñca mahāgraha || 50 ||

BRP035.051.0/ brahmovāca:

BRP035.051.1/ prajajvāla tato grāhas tapasā tena bhūṣitaḥ |
BRP035.051.2/ āditya iva madhyāhne durnirīkṣas tadābhavat |
BRP035.051.3/ uvāca caivaṁ tuṣṭātmā devīṁ lokasya dhāriṇīm || 51 ||

BRP035.052.0/ grāha uvāca:

BRP035.052.1/ devi kiṁ kṛtyam etat te suniścitya mahāvrate |
BRP035.052.2/ tapaso 'py arjanaṁ duḥkhaṁ tasya tyāgo na śasyate || 52 ||
BRP035.053.1/ gṛhāṇa tapa eva tvaṁ bālaṁ cemaṁ sumadhyame |
BRP035.053.2/ tuṣṭo 'smi te viprabhaktyā varaṁ tasmād dadāmi te |
BRP035.053.3/ sā tv evam uktā grāheṇa uvācedaṁ mahāvratā || 53 ||

BRP035.054.0/ devy uvāca:

BRP035.054.1/ dehenāpi mayā grāha rakṣyo vipraḥ prayatnataḥ |
BRP035.054.2/ tapaḥ punar mayā prāpyaṁ na prāpyo brāhmaṇaḥ punaḥ || 54 ||
[Page 141 ]
BRP035.055.1/ suniścitya mahāgrāha kṛtaṁ bālasya mokṣaṇam |
BRP035.055.2/ na viprebhyas tapaḥ śreṣṭhaṁ śreṣṭhā me brāhmaṇā matāḥ || 55 ||
BRP035.056.1/ dattvā cāhaṁ na gṛhṇāmi grāhendra vihitaṁ hi te |
BRP035.056.2/ nahi kaścin naro grāha pradattaṁ punar āharet || 56 ||
BRP035.057.1/ dattam etan mayā tubhyaṁ nādadāni hi tat punaḥ |
BRP035.057.2/ tvayy eva ramatām etad bālaś cāyaṁ vimucyatām || 57 ||

BRP035.058.0/ brahmovāca:

BRP035.058.1/ tathoktas tāṁ praśasyātha muktvā bālaṁ namasya ca |
BRP035.058.2/ devīm ādityāvabhāsas tatraivāntaradhīyata || 58 ||
BRP035.059.1/ bālo 'pi sarasas tīre mukto grāheṇa vai tadā |
BRP035.059.2/ svapnalabdha ivārthaughas tatraivāntaradhīyata || 59 ||
BRP035.060.1/ tapaso 'pacayaṁ matvā devī himagirīndrajā |
BRP035.060.2/ bhūya eva tapaḥ kartum ārebhe niyamasthitā || 60 ||
BRP035.061.1/ kartukāmāṁ tapo bhūyo jñātvā tāṁ śaṅkaraḥ svayam |
BRP035.061.2/ provāca vacanaṁ viprā mā kṛthās tapa ity uta || 61 ||
BRP035.062.1/ mahyam etat tapo devi tvayā dattaṁ mahāvrate |
BRP035.062.2/ tat tenaivākṣayaṁ tubhyaṁ bhaviṣyati sahasradhā || 62 ||
BRP035.063.1/ iti labdhvā varaṁ devī tapaso 'kṣayam uttamam |
BRP035.063.2/ svayaṁvaram udīkṣantī tasthau prītā mudā yutā || 63 ||
BRP035.064.1/ idaṁ paṭhed yo hi naraḥ sadaiva |
BRP035.064.2/ bālānubhāvācaraṇaṁ hi śambhoḥ |
BRP035.064.3/ sa dehabhedaṁ samavāpya pūto |
BRP035.064.4/ bhaved gaṇeśas tu kumāratulyaḥ || 64 ||

36. Chapter 36 :: Umā's self-choice; the wedding of Śiva and Umā

[Note: [ SS 85-87]

BRP036.001.0/ brahmovāca:

BRP036.001.1/ vistṛte himavatpṛṣṭhe vimānaśatasaṅkule |
BRP036.001.2/ abhavat sa tu kālena śailaputryāḥ svayaṁvaraḥ || 1 ||
BRP036.002.1/ atha parvatarājo 'sau himavān dhyānakovidaḥ |
BRP036.002.2/ duhitur devadevena jñātvā tad abhimantritam || 2 ||
BRP036.003.1/ jānann api mahāśailaḥ samayārakṣaṇepsayā |
BRP036.003.2/ svayaṁvaraṁ tato devyāḥ sarvalokeṣv aghoṣayat || 3 ||
BRP036.004.1/ devadānavasiddhānāṁ sarvalokanivāsinām |
BRP036.004.2/ vṛṇuyāt parameśānaṁ samakṣaṁ yadi me sutā || 4 ||
BRP036.005.1/ tad eva sukṛtaṁ ślāghyaṁ mamābhyudayasammatam |
BRP036.005.2/ iti sañcintya śailendraḥ kṛtvā hṛdi maheśvaram || 5 ||
BRP036.006.1/ ābrahmakeṣu deveṣu devyāḥ śailendrasattamaḥ |
BRP036.006.2/ kṛtvā ratnākulaṁ deśaṁ svayaṁvaram acīkarat || 6 ||
[Page 142 ]
BRP036.007.1/ athaivam āghoṣitamātra eva |
BRP036.007.2/ svayaṁvare tatra nagendraputryāḥ |
BRP036.007.3/ devādayaḥ sarvajagannivāsāḥ |
BRP036.007.4/ samāyayus tatra gṛhītaveśāḥ || 7 ||
BRP036.008.1/ praphullapadmāsanasanniviṣṭaḥ |
BRP036.008.2/ siddhair vṛto yogibhir aprameyaiḥ |
BRP036.008.3/ vijñāpitas tena mahīdhrarājñā |
BRP036.008.4/ āgatas tadāhaṁ tridivair upetaḥ || 8 ||
BRP036.009.1/ akṣṇāṁ sahasraṁ surarāṭ sa bibhrad |
BRP036.009.2/ divyāṅgahārasragudārarūpaḥ |
BRP036.009.3/ airāvataṁ sarvagajendramukhyaṁ |
BRP036.009.4/ sravanmadāsārakṛtapravāham || 9 ||
BRP036.010.1/ āruhya sarvāmararāṭ sa vajraṁ |
BRP036.010.2/ bibhrat samāgāt purataḥ surāṇām |
BRP036.010.3/ tejaḥprabhāvādhikatulyarūpī |
BRP036.010.4/ prodbhāsayan sarvadiśo vivasvān || 10 ||
BRP036.011.1/ haimaṁ vimānaṁ savalatpatākam |
BRP036.011.2/ ārūḍha āgāt tvaritaṁ javena |
BRP036.011.3/ maṇipradīptojjvalakuṇḍalaś ca |
BRP036.011.4/ vahnyarkatejaḥpratime vimāne || 11 ||
BRP036.012.1/ samabhyagāt kaśyapasūnur eka |
BRP036.012.2/ ādityamadhyād bhaganāmadhārī |
BRP036.012.3/ pīnāṅgayaṣṭiḥ sukṛtāṅgahāra BRP036.012.4/ tejobalājñāsadṛśaprabhāvaḥ || 12 ||
BRP036.013.1/ daṇḍaṁ samāgṛhya kṛtānta āgād |
BRP036.013.2/ āruhya bhīmaṁ mahiṣaṁ javena |
BRP036.013.3/ mahāmahīdhrocchrayapīnagātraḥ |
BRP036.013.4/ svarṇādiratnāñcitacāruveśaḥ || 13 ||
BRP036.014.1/ samīraṇaḥ sarvajagadvibhartā |
BRP036.014.2/ vimānam āruhya samabhyagād dhi |
BRP036.014.3/ santāpayan sarvasurāsureśāṁs |
BRP036.014.4/ tejodhikas tejasi sanniviṣṭaḥ || 14 ||
BRP036.015.1/ vahniḥ samabhyetya surendramadhye |
BRP036.015.2/ jvalan pratasthau varaveśadhārī |
BRP036.015.3/ nānāmaṇiprajvalitāṅgayaṣṭir |
BRP036.015.4/ jagadvaraṁ divyavimānam agryam || 15 ||
BRP036.016.1/ āruhya sarvadraviṇādhipeśaḥ |
BRP036.016.2/ sa rājarājas tvarito 'bhyagāc ca |
BRP036.016.3/ āpyāyayan sarvasurāsureśān |
BRP036.016.4/ kāntyā ca veśena ca cārurūpaḥ || 16 ||
BRP036.017.1/ jvalan mahāratnavicitrarūpaṁ |
BRP036.017.2/ vimānam āruhya śaśī samāyāt |
[Page 143 ]
BRP036.017.3/ śyāmāṅgayaṣṭiḥ suvicitraveśaḥ |
BRP036.017.4/ sarvāṅga ābaddhasugandhimālyaḥ || 17 ||
BRP036.018.1/ tārkṣyaṁ samāruhya mahīdhrakalpaṁ |
BRP036.018.2/ gadādharo 'sau tvaritaḥ sametaḥ |
BRP036.018.3/ athāśvinau cāpi bhiṣagvarau dvāv |
BRP036.018.4/ ekaṁ vimānaṁ tvarayādhiruhya || 18 ||
BRP036.019.1/ manoharau prajvalacāruveśau |
BRP036.019.2/ ājagmatur devavarau suvīrau |
BRP036.019.3/ sahasranāgaḥ sphuradagnivarṇaṁ |
BRP036.019.4/ bibhrat tadānīṁ jvalanārkatejāḥ || 19 ||
BRP036.020.1/ sārdhaṁ sa nāgair aparair mahātmā |
BRP036.020.2/ vimānam āruhya samabhyagāc ca |
BRP036.020.3/ diteḥ sutānāṁ ca mahāsurāṇāṁ |
BRP036.020.4/ vahnyarkaśakrānilatulyabhāsām || 20 ||
BRP036.021.1/ varānurūpaṁ pravidhāya veśaṁ |
BRP036.021.2/ vṛndaṁ samāgāt purataḥ surāṇām |
BRP036.021.3/ gandharvarājaḥ sa ca cārurūpī |
BRP036.021.4/ divyāṅgado divyavimānacārī || 21 ||
BRP036.022.1/ gandharvasaṅghaiḥ sahito 'psarobhiḥ |
BRP036.022.2/ śakrājñayā tatra samājagāma |
BRP036.022.3/ anye ca devās tridivāt tadānīṁ |
BRP036.022.4/ pṛthak pṛthak cārugṛhītaveśāḥ || 22 ||
BRP036.023.1/ ājagmur āruhya vimānapṛṣṭhaṁ |
BRP036.023.2/ gandharvayakṣoragakinnarāś ca |
BRP036.023.3/ śacīpatis tatra surendramadhye |
BRP036.023.4/ rarāja rājādhikalakṣyamūrtiḥ || 23 ||
BRP036.024.1/ ājñābalaiśvaryakṛtapramodaḥ |
BRP036.024.2/ svayaṁvaraṁ taṁ samalañcakāra |
BRP036.024.3/ hetus trilokasya jagatprasūter |
BRP036.024.4/ mātā ca teṣāṁ sasurāsurāṇām || 24 ||
BRP036.025.1/ patnī ca śambhoḥ puruṣasya dhīmato |
BRP036.025.2/ gītā purāṇe prakṛtiḥ parā yā |
BRP036.025.3/ dakṣasya kopād dhimavadgṛhaṁ sā |
BRP036.025.4/ kāryārthamāyāt tridivaukasāṁ hi || 25 ||
BRP036.026.1/ vimānapṛṣṭhe maṇihemajuṣṭe |
BRP036.026.2/ sthitā valaccāmaravījitāṅgī |
BRP036.026.3/ sarvartupuṣpāṁ susugandhamālāṁ |
BRP036.026.4/ pragṛhya devī prasabhaṁ pratasthe || 26 ||

BRP036.027.0/ brahmovāca:

BRP036.027.1/ mālāṁ pragṛhya devyāṁ tu sthitāyāṁ devasaṁsadi |
BRP036.027.2/ śakrādyair āgatair devaiḥ svayaṁvara upāgate || 27 ||
[Page 144 ]
BRP036.028.1/ devyā jijñāsayā śambhur bhūtvā pañcaśikhaḥ śiśuḥ |
BRP036.028.2/ utsaṅgatalasaṁsupto babhūva sahasā vibhuḥ || 28 ||
BRP036.029.1/ tato dadarśa taṁ devī śiśuṁ pañcaśikhaṁ sthitam |
BRP036.029.2/ jñātvā taṁ samavadhyānāj jagṛhe prītisaṁyutā || 29 ||
BRP036.030.1/ atha sā śuddhasaṅkalpā kāṅkṣitaṁ prāpya satpatim |
BRP036.030.2/ nivṛttā ca tadā tasthau kṛtvā sā hṛdi taṁ vibhum || 30 ||
BRP036.031.1/ tato dṛṣṭvā śiśuṁ devā devyā utsaṅgavartinam |
BRP036.031.2/ ko 'yam atreti sammantrya cukruśur bhṛśamohitāḥ || 31 ||
BRP036.032.1/ vajram āhārayat tasya bāhum utkṣipya vṛtrahā |
BRP036.032.2/ sa bāhur utthitas tasya tathaiva samatiṣṭhata || 32 ||
BRP036.033.1/ stambhitaḥ śiśurūpeṇa devadevena śambhunā |
BRP036.033.2/ vajraṁ kṣeptuṁ na śaśāka vṛtrahā calituṁ na ca || 33 ||
BRP036.034.1/ bhago nāma tato deva ādityaḥ kāśyapo balī |
BRP036.034.2/ utkṣipya āyudhaṁ dīptaṁ chettum icchan vimohitaḥ || 34 ||
BRP036.035.1/ tasyāpi bhagavān bāhuṁ tathaivāstambhayat tadā |
BRP036.035.2/ balaṁ tejaś ca yogaś ca tathaivāstambhayad vibhuḥ || 35 ||
BRP036.036.1/ śiraḥ prakampayan viṣṇuḥ śaṅkaraṁ samavaikṣata |
BRP036.036.2/ atha teṣu sthiteṣv evaṁ manyumatsu sureṣu ca || 36 ||
BRP036.037.1/ ahaṁ paramasaṁvigno dhyānam āsthāya sādaram |
BRP036.037.2/ buddhavān devadeveśam umotsaṅge samāsthitam || 37 ||
BRP036.038.1/ jñātvāhaṁ parameśānaṁ śīghram utthāya sādaram |
BRP036.038.2/ vavande caraṇaṁ śambhoḥ stutavāṁs tam ahaṁ dvijāḥ || 38 ||
BRP036.039.1/ purāṇaiḥ sāmasaṅgītaiḥ puṇyākhyair guhyanāmabhiḥ |
BRP036.039.2/ ajas tvam ajaro devaḥ sraṣṭā vibhuḥ parāparam || 39 ||
BRP036.040.1/ pradhānaṁ puruṣo yas tvaṁ brahma dhyeyaṁ tad akṣaram |
BRP036.040.2/ amṛtaṁ paramātmā ca īśvaraḥ kāraṇaṁ mahat || 40 ||
BRP036.041.1/ brahmasṛk prakṛteḥ sraṣṭā sarvakṛt prakṛteḥ paraḥ |
BRP036.041.2/ iyaṁ ca prakṛtir devī sadā te sṛṣṭikāraṇam || 41 ||
BRP036.042.1/ patnīrūpaṁ samāsthāya jagatkāraṇam āgatā |
BRP036.042.2/ namas tubhyaṁ mahādeva devyā vai sahitāya ca || 42 ||
BRP036.043.1/ prasādāt tava deveśa niyogāc ca mayā prajāḥ |
BRP036.043.2/ devādyās tu imāḥ sṛṣṭā mūḍhās tvadyogamāyayā || 43 ||
BRP036.044.1/ kuru prasādam eteṣāṁ yathāpūrvaṁ bhavantv ime |
BRP036.044.2/ tata evam ahaṁ viprā vijñāpya parameśvaram || 44 ||
BRP036.045.1/ stambhitān sarvadevāṁs tān idaṁ cāhaṁ tadoktavān |
BRP036.045.2/ mūḍhāś ca devatāḥ sarvā nainaṁ budhyata śaṅkaram || 45 ||
BRP036.046.1/ gacchadhvaṁ śaraṇaṁ śīghram enam eva maheśvaram |
BRP036.046.2/ sārdhaṁ mayaiva deveśaṁ paramātmānam avyayam || 46 ||
[Page 145 ]
BRP036.047.1/ tatas te stambhitāḥ sarve tathaiva tridivaukasaḥ |
BRP036.047.2/ praṇemur manasā śarvaṁ bhāvaśuddhena cetasā || 47 ||
BRP036.048.1/ atha teṣāṁ prasanno 'bhūd devadevo maheśvaraḥ |
BRP036.048.2/ yathāpūrvaṁ cakārāśu devatānāṁ tanūs tadā || 48 ||
BRP036.049.1/ tata evaṁ pravṛtte tu sarvadevanivāraṇe |
BRP036.049.2/ vapuś cakāra deveśas tryakṣaṁ paramam adbhutam || 49 ||
BRP036.050.1/ tejasā tasya te dhvastāś cakṣuḥ sarve nyamīlayan |
BRP036.050.2/ tebhyaḥ sa paramaṁ cakṣuḥ svavapurdṛṣṭiśaktimat || 50 ||
BRP036.051.1/ prādāt paramadeveśam apaśyaṁs te tadā vibhum |
BRP036.051.2/ te dṛṣṭvā parameśānaṁ tṛtīyekṣaṇadhāriṇam || 51 ||
BRP036.052.1/ śakrādyā menire devāḥ sarva eva sureśvarāḥ |
BRP036.052.2/ tasya devī tadā hṛṣṭā samakṣaṁ tridivaukasām || 52 ||
BRP036.053.1/ pādayoḥ sthāpayām āsa sraṅmālām amitadyutiḥ |
BRP036.053.2/ sādhu sādhv iti te hocuḥ sarve devāḥ punar vibhum || 53 ||
BRP036.054.1/ saha devyā namaś cakruḥ śirobhir bhūtalāśritaiḥ |
BRP036.054.2/ athāsminn antare viprās tam ahaṁ daivataiḥ saha || 54 ||
BRP036.055.1/ himavantaṁ mahāśailam uktavāṁś ca mahādyutim |
BRP036.055.2/ ślāghyaḥ pūjyaś ca vandyaś ca sarveṣāṁ tvaṁ mahān asi || 55 ||
BRP036.056.1/ śarveṇa saha sambandho yasya te 'bhyudayo mahān |
BRP036.056.2/ kriyatāṁ cārur udvāhaḥ kimarthaṁ sthīyate param |
BRP036.056.3/ tataḥ praṇamya himavāṁs tadā māṁ pratyabhāṣata || 56 ||

BRP036.057.0/ himavān uvāca:

BRP036.057.1/ tvam eva kāraṇaṁ deva yasya sarvodaye mama |
BRP036.057.2/ prasādaḥ sahasotpanno hetuś cāpi tvam eva hi |
BRP036.057.3/ udvāhas tu yadā yādṛk tad vidhatsva pitāmaha || 57 ||

BRP036.058.0/ brahmovāca:

BRP036.058.1/ tata evaṁ vacaḥ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ |
BRP036.058.2/ udvāhaḥ kriyatāṁ deva ity ahaṁ coktavān vibhum || 58 ||
BRP036.059.1/ mām āha śaṅkaro devo yatheṣṭam iti lokapaḥ |
BRP036.059.2/ tatkṣaṇāc ca tato viprā asmābhir nirmitaṁ puram || 59 ||
BRP036.060.1/ udvāhārthaṁ maheśasya nānāratnopaśobhitam |
BRP036.060.2/ ratnāni maṇayaś citrā hemamauktikam eva ca || 60 ||
BRP036.061.1/ mūrtimanta upāgamya alañcakruḥ purottamam |
BRP036.061.2/ citrā mārakatī bhūmiḥ suvarṇastambhaśobhitā || 61 ||
BRP036.062.1/ bhāsvatsphaṭikabhittiś ca muktāhārapralambitā |
BRP036.062.2/ tasmin dvāri pure ramya udvāhārthaṁ vinirmitā || 62 ||
BRP036.063.1/ śuśubhe devadevasya maheśasya mahātmanaḥ |
BRP036.063.2/ somādityau samaṁ tatra tāpayantau mahāmaṇī || 63 ||
BRP036.064.1/ saurabheyaṁ manoramyaṁ gandham ādāya mārutaḥ |
BRP036.064.2/ pravavau sukhasaṁsparśo bhavabhaktiṁ pradarśayan || 64 ||
[Page 146 ]
BRP036.065.1/ samudrās tatra catvāraḥ śakrādyāś ca surottamāḥ |
BRP036.065.2/ devanadyo mahānadyaḥ siddhā munaya eva ca || 65 ||
BRP036.066.1/ gandharvāpsarasaḥ sarve nāgā yakṣāḥ sarākṣasāḥ |
BRP036.066.2/ audakāḥ khecarāś cānye kinnarā devacāraṇāḥ || 66 ||
BRP036.067.1/ tumburur nārado hāhā hūhūś caiva tu sāmagāḥ |
BRP036.067.2/ ramyāṇy ādāya vādyāni tatrājagmus tadā puram || 67 ||
BRP036.068.1/ ṛṣayas tu kathās tatra vedagītās tapodhanāḥ |
BRP036.068.2/ puṇyān vaivāhikān mantrāñ jepuḥ saṁhṛṣṭamānasāḥ || 68 ||
BRP036.069.1/ jagato mātaraḥ sarvā devakanyāś ca kṛtsnaśaḥ |
BRP036.069.2/ gāyanti harṣitāḥ sarvā udvāhe parameṣṭhinaḥ || 69 ||
BRP036.070.1/ ṛtavaḥ ṣaṭ samaṁ tatra nānāgandhasukhāvahāḥ |
BRP036.070.2/ udvāhaḥ śaṅkarasyeti mūrtimanta upasthitāḥ || 70 ||
BRP036.071.1/ nīlajīmūtasaṅkāśair mantradhvanipraharṣibhiḥ |
BRP036.071.2/ kekāyamānaiḥ śikhibhir nṛtyamānaiś ca sarvaśaḥ || 71 ||
BRP036.072.1/ vilolapiṅgalaspaṣṭavidyullekhāvihāsitā |
BRP036.072.2/ kumudāpīḍaśuklābhir balākābhiś ca śobhitā || 72 ||
BRP036.073.1/ pratyagrasañjātaśilīndhrakandalī BRP036.073.2/ latādrumādyudgatapallavā śubhā |
BRP036.073.3/ śubhāmbudhārāpraṇayaprabodhitair |
BRP036.073.4/ mahālasair bhekagaṇaiś ca nāditā || 73 ||
BRP036.074.1/ priyeṣu mānoddhatamānasānāṁ |
BRP036.074.2/ manasvinīnām api kāminīnām |
BRP036.074.3/ mayūrakekābhirutaiḥ kṣaṇena |
BRP036.074.4/ manoharair mānavibhaṅgahetubhiḥ || 74 ||
BRP036.075.1/ tathā vivarṇojjvalacārumūrtinā |
BRP036.075.2/ śaśāṅkalekhākuṭilena sarvataḥ |
BRP036.075.3/ payodasaṅghātasamīpavartinā |
BRP036.075.4/ mahendracāpena bhṛśaṁ virājitā || 75 ||
BRP036.076.1/ vicitrapuṣpāmbubhavaiḥ sugandhibhir |
BRP036.076.2/ ghanāmbusamparkatayā suśītalaiḥ |
BRP036.076.3/ vikampayantī pavanair manoharaiḥ |
BRP036.076.4/ surāṅganānām alakāvalīḥ śubhāḥ || 76 ||
BRP036.077.1/ garjatpayodasthagitendubimbā |
BRP036.077.2/ navāmbusiktodakacārudūrvā |
BRP036.077.3/ nirīkṣitā sādaram utsukābhir |
BRP036.077.4/ niśvāsadhūmraṁ pathikāṅganābhiḥ || 77 ||
BRP036.078.1/ haṁsanūpuraśabdāḍhyā samunnatapayodharā |
BRP036.078.2/ caladvidyullatāhārā spaṣṭapadmavilocanā || 78 ||
[Page 147 ]
BRP036.079.1/ asitajaladadhīradhvānavitrastahaṁsā |
BRP036.079.2/ vimalasaliladhārotpātanamrotpalāgrā |
BRP036.079.3/ surabhikusumareṇukḷptasarvāṅgaśobhā |
BRP036.079.4/ giriduhitṛvivāhe prāvṛḍ āvirbabhūva || 79 ||
BRP036.080.1/ meghakañcukanirmuktā padmakośodbhavastanī |
BRP036.080.2/ haṁsanūpuranihrādā sarvasasyadigantarā || 80 ||
BRP036.081.1/ vistīrṇapulinaśroṇī kūjatsārasamekhalā |
BRP036.081.2/ praphullendīvaraśyāmavilocanamanoharā || 81 ||
BRP036.082.1/ pakvabimbādharapuṭā kundadantaprahāsinī |
BRP036.082.2/ navaśyāmalatāśyāmaromarājipuraskṛtā || 82 ||
BRP036.083.1/ candrāṁśuhāravargeṇa kaṇṭhorasthalagāminā |
BRP036.083.2/ prahlādayantī cetāṁsi sarveṣāṁ tridivaukasām || 83 ||
BRP036.084.1/ samadālikulodgītamadhurasvarabhāṣiṇī |
BRP036.084.2/ calatkumudasaṅghātacārukuṇḍalaśobhinī || 84 ||
BRP036.085.1/ raktāśokapraśākhotthapallavāṅgulidhāriṇī |
BRP036.085.2/ tatpuṣpasañcayamayair vāsobhiḥ samalaṅkṛtā || 85 ||
BRP036.086.1/ raktotpalāgracaraṇā jātīpuṣpanakhāvalī |
BRP036.086.2/ kadalīstambhavāmorūḥ śaśāṅkavadanā tathā || 86 ||
BRP036.087.1/ sarvalakṣaṇasampannā sarvālaṅkārabhūṣitā |
BRP036.087.2/ premṇā spṛśati kānteva sānurāgā manoramā || 87 ||
BRP036.088.1/ nirmuktāsitameghakañcukapaṭā pūrṇendubimbānanā |
BRP036.088.2/ nīlāmbhojavilocanā ravikaraprodbhinnapadmastanī |
BRP036.088.3/ nānāpuṣparajaḥsugandhipavanaprahrādanī cetasāṁ |
BRP036.088.4/ tatrāsīt kalahaṁsanūpuraravā devyā vivāhe śarat || 88 ||
BRP036.089.1/ atyarthaśītalāmbhobhiḥ plāvayantau diśaḥ sadā |
BRP036.089.2/ ṛtū hemantaśiśirau ājagmatur atidyutī || 89 ||
BRP036.090.1/ tābhyām ṛtubhyāṁ samprāpto himavān sa nagottamaḥ |
BRP036.090.2/ prāleyacūrṇavarṣibhyāṁ kṣipraṁ raupyaharo babhau || 90 ||
BRP036.091.1/ tena prāleyavarṣeṇa ghanenaiva himālayaḥ |
BRP036.091.2/ agādhena tadā reje kṣīroda iva sāgaraḥ || 91 ||
BRP036.092.1/ ṛtupāryayasamprāpto babhūva sa mahāgiriḥ |
BRP036.092.2/ sādhūpacārāt sahasā kṛtārtha iva durjanaḥ || 92 ||
BRP036.093.1/ prāleyapaṭalacchannaiḥ śṛṅgais tu śuśubhe nagaḥ |
BRP036.093.2/ chattrair iva mahābhāgaiḥ pāṇḍaraiḥ pṛthivīpatiḥ || 93 ||
BRP036.094.1/ manobhavodrekakarāḥ surāṇāṁ |
BRP036.094.2/ surāṅganānāṁ ca muhuḥ samīrāḥ |
BRP036.094.3/ svacchāmbupūrṇāś ca tathā nalinyaḥ |
BRP036.094.4/ padmotpalānāṁ kusumair upetāḥ || 94 ||
[Page 148 ]
BRP036.095.1/ vivāhe gurukanyāyā vasantaḥ samagād ṛtuḥ || 95 ||
BRP036.096.1/ īṣatsamudbhinnapayodharāgrā |
BRP036.096.2/ nāryo yathā ramyatarā babhūvuḥ |
BRP036.096.3/ nātyuṣṇaśītāni payaḥsarāṁsi |
BRP036.096.4/ kiñjalkacūrṇaiḥ kapilīkṛtāni |
BRP036.096.5/ cakrāhvayugmair upanāditāni |
BRP036.096.6/ yayuḥ prahṛṣṭāḥ suradantimukhyāḥ || 96 ||
BRP036.097.1/ priyaṅgūś cūtataravaś cūtāṁś cāpi priyaṅgavaḥ |
BRP036.097.2/ tarjayanta ivānyonyaṁ mañjarībhiś cakāśire || 97 ||
BRP036.098.1/ himaśṛṅgeṣu śukleṣu tilakāḥ kusumotkarāḥ |
BRP036.098.2/ śuśubhuḥ kāryam uddiśya vṛddhā iva samāgatāḥ || 98 ||
BRP036.099.1/ phullāśokalatās tatra rejire śālasaṁśritāḥ |
BRP036.099.2/ kāminya iva kāntānāṁ kaṇṭhālambitabāhavaḥ || 99 ||
BRP036.100.1/ tasminn ṛtau śubhrakadambanīpās |
BRP036.100.2/ tālāḥ stamālāḥ saralāḥ kapitthāḥ || 100 ||
BRP036.101.1/ aśokasarjārjunakovidārāḥ |
BRP036.101.2/ punnāganāgeśvarakarṇikārāḥ |
BRP036.101.3/ lavaṅgatālāgurusaptaparṇā |
BRP036.101.4/ nyagrodhaśobhāñjananārikelāḥ || 101 ||
BRP036.102.1/ vṛkṣās tathānye phalapuṣpavanto |
BRP036.102.2/ dṛśyā babhūvuḥ sumanoharāṅgāḥ |
BRP036.102.3/ jalāśayāś caiva suvarṇatoyāś |
BRP036.102.4/ cakrāṅgakāraṇḍavahaṁsajuṣṭāḥ || 102 ||
BRP036.103.1/ koyaṣṭidātyūhabalākayuktā |
BRP036.103.2/ dṛśyās tu padmotpalamīnapūrṇāḥ |
BRP036.103.3/ khagāś ca nānāvidhabhūṣitāṅgā |
BRP036.103.4/ dṛśyās tu vṛkṣeṣu sucitrapakṣāḥ || 103 ||
BRP036.104.1/ krīḍāsu yuktān atha tarjayantaḥ |
BRP036.104.2/ kurvanti śabdaṁ madaneritāṅgāḥ |
BRP036.104.3/ tasmin girāv adrisutāvivāhe |
BRP036.104.4/ vavuś ca vātāḥ sukhaśītalāṅgāḥ || 104 ||
BRP036.105.1/ puṣpāṇi śubhrāṇy api pātayantaḥ |
BRP036.105.2/ śanair nagebhyo malayādrijātāḥ |
BRP036.105.3/ tathaiva sarve ṛtavaś ca puṇyāś |
BRP036.105.4/ cakāśire 'nyonyavimiśritāṅgāḥ || 105 ||
BRP036.106.1/ yeṣāṁ suliṅgāni ca kīrtitāni |
BRP036.106.2/ te tatra āsan sumanojñarūpāḥ || 106 ||
BRP036.107.1/ samadālikulodgītaśilākusumasañcayaiḥ |
BRP036.107.2/ parasparaṁ hi mālatyo bhāvayantyo virejire || 107 ||
[Page 149 ]
BRP036.108.1/ nīlāni nīlāmburuhaiḥ payāṁsi |
BRP036.108.2/ gaurāṇi gauraiś ca mṛṇāladaṇḍaiḥ |
BRP036.108.3/ raktaiś ca raktāni bhṛśaṁ kṛtāni |
BRP036.108.4/ mattadvirephāvalijuṣṭapattraiḥ || 108 ||
BRP036.109.1/ haimāni vistīrṇajaleṣu keṣucin |
BRP036.109.2/ nirantaraṁ cārutarāṇi keṣucit |
BRP036.109.3/ vaidūryanālāni saraḥsu keṣucit |
BRP036.109.4/ prajajñire padmavanāni sarvataḥ || 109 ||
BRP036.110.1/ vāpyas tatrābhavan ramyāḥ kamalotpalapuṣpitāḥ |
BRP036.110.2/ nānāvihaṅgasañjuṣṭā haimasopānapaṅktayaḥ || 110 ||
BRP036.111.1/ śṛṅgāṇi tasya tu gireḥ karṇikāraiḥ supuṣpitaiḥ |
BRP036.111.2/ samucchritāny aviralair hemānīva babhur dvijāḥ || 111 ||
BRP036.112.1/ īṣadvibhinnakusumaiḥ pāṭalaiś cāpi pāṭalāḥ |
BRP036.112.2/ sambabhūvur diśaḥ sarvāḥ pavanākampimūrtibhiḥ || 112 ||
BRP036.113.1/ kṛṣṇārjunā daśaguṇā nīlāśokamahīruhāḥ |
BRP036.113.2/ girau vavṛdhire phullāḥ spardhayantaḥ parasparam || 113 ||
BRP036.114.1/ cārurāvavijuṣṭāni kiṁśukānāṁ vanāni ca |
BRP036.114.2/ parvatasya nitambeṣu sarveṣu ca virejire || 114 ||
BRP036.115.1/ tamālagulmais tasyāsīc chobhā himavatas tadā |
BRP036.115.2/ nīlajīmūtasaṅghātair nilīnair iva sandhiṣu || 115 ||
BRP036.116.1/ nikāmapuṣpaiḥ suviśālaśākhaiḥ |
BRP036.116.2/ samucchritaiś candanacampakaiś ca |
BRP036.116.3/ pramattapuṁskokilasampralāpair |
BRP036.116.4/ himācalo 'tīva tadā rarāja || 116 ||
BRP036.117.1/ śrutvā śabdaṁ mṛdumadakalaṁ sarvataḥ kokilānāṁ |
BRP036.117.2/ cañcatpakṣāḥ samadhurataraṁ nīlakaṇṭhā vineduḥ |
BRP036.117.3/ teṣāṁ śabdair upacitabalaḥ puṣpacāpeṣuhastaḥ |
BRP036.117.4/ sajjībhūtas tridaśavanitā veddhum aṅgeṣv anaṅgaḥ || 117 ||
BRP036.118.1/ paṭuḥ sūryātapaś cāpi prāyaśo 'lpajalāśayaḥ |
BRP036.118.2/ devīvivāhasamaye grīṣma āgād dhimācalam || 118 ||
BRP036.119.1/ sa cāpi tarubhis tatra bahubhiḥ kusumotkaraiḥ |
BRP036.119.2/ śobhayām āsa śṛṅgāṇi prāleyādreḥ samantataḥ || 119 ||
BRP036.120.1/ tathāpi ca girau tatra vāyavaḥ sumanoharāḥ |
BRP036.120.2/ vavuḥ pāṭalavistīrṇakadambārjunagandhinaḥ || 120 ||
BRP036.121.1/ vāpyaḥ praphullapadmaughakesarāruṇamūrtayaḥ |
BRP036.121.2/ abhavaṁs taṭasaṅghuṣṭaphalahaṁsakadambakāḥ || 121 ||
BRP036.122.1/ tathā kurabakāś cāpi kusumāpāṇḍumūrtayaḥ |
BRP036.122.2/ sarveṣu nagaśṛṅgeṣu bhramarāvalisevitāḥ || 122 ||
[Page 150 ]
BRP036.123.1/ bakulāś ca nitambeṣu viśāleṣu mahībhṛtaḥ |
BRP036.123.2/ utsasarja manojñāni kusumāni samantataḥ || 123 ||
BRP036.124.1/ iti kusumavicitrasarvavṛkṣā |
BRP036.124.2/ vividhavihaṅgamanādaramyadeśāḥ |
BRP036.124.3/ himagiritanayāvivāhabhūtyai |
BRP036.124.4/ ṣaḍ upayayur ṛtavo munipravīrāḥ || 124 ||
BRP036.125.1/ tata evaṁ pravṛtte tu sarvabhūtasamāgame |
BRP036.125.2/ nānāvādyasamākīrṇe ahaṁ tatra dvijātayaḥ || 125 ||
BRP036.126.1/ śailaputrīm alaṅkṛtya yogyābharaṇasampadā |
BRP036.126.2/ puraṁ praveśitavāṁs tāṁ svayam ādāya bho dvijāḥ || 126 ||
BRP036.127.1/ tatas tu punar eveśam ahaṁ caivoktavān vibhum |
BRP036.127.2/ havir juhomi vahnau te upādhyāyapade sthitaḥ || 127 ||
BRP036.128.1/ dadāsi mahyaṁ yady ājñāṁ kartavyo 'yaṁ kriyāvidhiḥ |
BRP036.128.2/ mām āha śaṅkaraś caivaṁ devadevo jagatpatiḥ || 128 ||

BRP036.129.0/ śiva uvāca:

BRP036.129.1/ yad uddiṣṭaṁ sureśāna tat kuruṣva yathepsitam |
BRP036.129.2/ kartāsmi vacanaṁ sarvaṁ brahmaṁs tava jagadvibho || 129 ||

BRP036.130.0/ brahmovāca:

BRP036.130.1/ tataś cāhaṁ prahṛṣṭātmā kuśān ādāya satvaram |
BRP036.130.2/ hastaṁ devasya devyāś ca yogabandhena yuktavān || 130 ||
BRP036.131.1/ jvalanaś ca svayaṁ tatra kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ |
BRP036.131.2/ śrutigītair mahāmantrair mūrtimadbhir upasthitaiḥ || 131 ||
BRP036.132.1/ yathoktavidhinā hutvā sarpis tad amṛtaṁ haviḥ |
BRP036.132.2/ tatas taṁ jvalanaṁ sarvaṁ kārayitvā pradakṣiṇam || 132 ||
BRP036.133.1/ muktvā hastasamāyogaṁ sahitaḥ sarvadaivataiḥ |
BRP036.133.2/ putraiś ca mānasaiḥ siddhaiḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 133 ||
BRP036.134.1/ vṛtta udvāhakāle tu praṇamya ca vṛṣadhvajam |
BRP036.134.2/ yogenaiva tayor viprās tad umāparameśayoḥ || 134 ||
BRP036.135.1/ udvāhaḥ sa paro vṛtto yaṁ devā na viduḥ kvacit |
BRP036.135.2/ iti vaḥ sarvam ākhyātaṁ svayaṁvaram idaṁ śubham |
BRP036.135.3/ udvāhaś caiva devasya śṛṇudhvaṁ paramādbhutam || 135 ||

37. Chapter 37 :: Praise of Śiva by the gods

[Page 151 ] [Note: [ SS 87-88]

BRP037.001.0/ brahmovāca:

BRP037.001.1/ atha vṛtte vivāhe tu bhavasyāmitatejasaḥ |
BRP037.001.2/ praharṣam atulaṁ gatvā devāḥ śakrapurogamāḥ |
BRP037.001.3/ tuṣṭuvur vāgbhir ādyābhiḥ praṇemus te maheśvaram || 1 ||

BRP037.002.0/ devā ūcuḥ:

BRP037.002.1/ namaḥ parvataliṅgāya parvateśāya vai namaḥ |
BRP037.002.2/ namaḥ pavanavegāya virūpāyājitāya ca |
BRP037.002.3/ namaḥ kleśavināśāya dātre ca śubhasampadām || 2 ||
BRP037.003.1/ namo nīlaśikhaṇḍāya ambikāpataye namaḥ |
BRP037.003.2/ namaḥ pavanarūpāya śatarūpāya vai namaḥ || 3 ||
BRP037.004.1/ namo bhairavarūpāya virūpanayanāya ca |
BRP037.004.2/ namaḥ sahasranetrāya sahasracaraṇāya ca || 4 ||
BRP037.005.1/ namo devavayasyāya vedāṅgāya namo namaḥ |
BRP037.005.2/ viṣṭambhanāya śakrasya bāhvor vedāṅkurāya ca || 5 ||
BRP037.006.1/ carācarādhipataye śamanāya namo namaḥ |
BRP037.006.2/ salilāśayaliṅgāya yugāntāya namo namaḥ || 6 ||
BRP037.007.1/ namaḥ kapālamālāya kapālasūtradhāriṇe |
BRP037.007.2/ namaḥ kapālahastāya daṇḍine gadine namaḥ || 7 ||
BRP037.008.1/ namas trailokyanāthāya paśulokaratāya ca |
BRP037.008.2/ namaḥ khaṭvāṅgahastāya pramathārtiharāya ca || 8 ||
BRP037.009.1/ namo yajñaśirohantre kṛṣṇakeśāpahāriṇe |
BRP037.009.2/ bhaganetranipātāya pūṣṇo dantaharāya ca || 9 ||
BRP037.010.1/ namaḥ pinākaśūlāsikhaḍgamudgaradhāriṇe |
BRP037.010.2/ namo 'stu kālakālāya tṛtīyanayanāya ca || 10 ||
BRP037.011.1/ antakāntakṛte caiva namaḥ parvatavāsine |
BRP037.011.2/ suvarṇaretase caiva namaḥ kuṇḍaladhāriṇe || 11 ||
BRP037.012.1/ daityānāṁ yoganāśāya yogināṁ gurave namaḥ |
BRP037.012.2/ śaśāṅkādityanetrāya lalāṭanayanāya ca || 12 ||
BRP037.013.1/ namaḥ śmaśānarataye śmaśānavaradāya ca |
BRP037.013.2/ namo daivatanāthāya tryambakāya namo namaḥ || 13 ||
BRP037.014.1/ gṛhasthasādhave nityaṁ jaṭile brahmacāriṇe |
BRP037.014.2/ namo muṇḍārdhamuṇḍāya paśūnāṁ pataye namaḥ || 14 ||
BRP037.015.1/ salile tapyamānāya yogaiśvaryapradāya ca |
BRP037.015.2/ namaḥ śāntāya dāntāya pralayotpattikāriṇe || 15 ||
BRP037.016.1/ namo 'nugrahakartre ca sthitikartre namo namaḥ |
BRP037.016.2/ namo rudrāya vasava ādityāyāśvine namaḥ || 16 ||
[Page 152 ]
BRP037.017.1/ namaḥ pitre 'tha sāṅkhyāya viśvedevāya vai namaḥ |
BRP037.017.2/ namaḥ śarvāya ugrāya śivāya varadāya ca || 17 ||
BRP037.018.1/ namo bhīmāya senānye paśūnāṁ pataye namaḥ |
BRP037.018.2/ śucaye vairihānāya sadyojātāya vai namaḥ || 18 ||
BRP037.019.1/ mahādevāya citrāya vicitrāya ca vai namaḥ |
BRP037.019.2/ pradhānāyāprameyāya kāryāya kāraṇāya ca || 19 ||
BRP037.020.1/ puruṣāya namas te 'stu puruṣecchākarāya ca |
BRP037.020.2/ namaḥ puruṣasaṁyogapradhānaguṇakāriṇe || 20 ||
BRP037.021.1/ pravartakāya prakṛteḥ puruṣasya ca sarvaśaḥ |
BRP037.021.2/ kṛtākṛtasya satkartre phalasaṁyogadāya ca || 21 ||
BRP037.022.1/ kālajñāya ca sarveṣāṁ namo niyamakāriṇe |
BRP037.022.2/ namo vaiṣamyakartre ca guṇānāṁ vṛttidāya ca || 22 ||
BRP037.023.1/ namas te devadeveśa namas te bhūtabhāvana |
BRP037.023.2/ śiva saumyamukho draṣṭuṁ bhava saumyo hi naḥ prabho || 23 ||

BRP037.024.0/ brahmovāca:

BRP037.024.1/ evaṁ sa bhagavān devo jagatpatir umāpatiḥ |
BRP037.024.2/ stūyamānaḥ suraiḥ sarvair amarān idam abravīt || 24 ||

BRP037.025.0/ śrīśaṅkara uvāca:

BRP037.025.1/ draṣṭuṁ sukhaś ca saumyaś ca devānām asmi bhoḥ surāḥ |
BRP037.025.2/ varaṁ varayata kṣipraṁ dātāsmi tam asaṁśayam || 25 ||

BRP037.026.0/ brahmovāca:

BRP037.026.1/ tatas te praṇatāḥ sarve surā ūcus trilocanam || 26 ||

BRP037.027.0/ devā ūcuḥ:

BRP037.027.1/ tavaiva bhagavan haste vara eṣo 'vatiṣṭhatām |
BRP037.027.2/ yadā kāryaṁ tadā nas tvaṁ dāsyase varam īpsitam || 27 ||

BRP037.028.0/ brahmovāca:

BRP037.028.1/ evam astv iti tān uktvā visṛjya ca surān haraḥ |
BRP037.028.2/ lokāṁś ca pramathaiḥ sārdhaṁ viveśa bhavanaṁ svakam || 28 ||
BRP037.029.1/ yas tu harotsavam adbhutam enaṁ |
BRP037.029.2/ gāyati daivataviprasamakṣam |
BRP037.029.3/ so 'pratirūpagaṇeśasamāno |
BRP037.029.4/ dehaviparyayam etya sukhī syāt || 29 ||

BRP037.030.0/ brahmovāca:

BRP037.030.1/ vipravaryāḥ stavaṁ hīmaṁ śṛṇuyād vā paṭhec ca yaḥ |
BRP037.030.2/ sa sarvalokago devaiḥ pūjyate 'mararāḍ iva || 30 ||

38. Chapter 38 :: Story of how Kāma was burnt by Śiva; Menā's reproach of Śiva

[Page 153 ] [Note: [ SS 88-89]

BRP038.001.0/ brahmovāca:

BRP038.001.1/ praviṣṭe bhavanaṁ deve sūpaviṣṭe varāsane |
BRP038.001.2/ sa vakro manmathaḥ krūro devaṁ veddhumanā bhavat || 1 ||
BRP038.002.1/ tam anācārasaṁyuktaṁ durātmānaṁ kulādhamam |
BRP038.002.2/ lokān sarvān pīḍayantaṁ sarvāṅgāvaraṇātmakam || 2 ||
BRP038.003.1/ ṛṣīṇāṁ vighnakartāraṁ niyamānāṁ vrataiḥ saha |
BRP038.003.2/ cakrāhvayasya rūpeṇa ratyā saha samāgatam || 3 ||
BRP038.004.1/ athātatāyinaṁ viprā veddhukāmaṁ sureśvaraḥ |
BRP038.004.2/ nayanena tṛtīyena sāvajñaṁ samavaikṣata || 4 ||
BRP038.005.1/ tato 'sya netrajo vahnir jvālāmālāsahasravān |
BRP038.005.2/ sahasā ratibhartāram adahat saparicchadam || 5 ||
BRP038.006.1/ sa dahyamānaḥ karuṇam ārto 'krośata visvaram |
BRP038.006.2/ prasādayaṁś ca taṁ devaṁ papāta dharaṇītale || 6 ||
BRP038.007.1/ atha so 'gniparītāṅgo manmatho lokatāpanaḥ |
BRP038.007.2/ papāta sahasā mūrchāṁ kṣaṇena samapadyata || 7 ||
BRP038.008.1/ patnī tu karuṇaṁ tasya vilalāpa suduḥkhitā |
BRP038.008.2/ devīṁ devaṁ ca duḥkhārtā ayācat karuṇāvatī || 8 ||
BRP038.009.1/ tasyāś ca karuṇāṁ jñātvā devau tau karuṇātmakau |
BRP038.009.2/ ūcatus tāṁ samālokya samāśvāsya ca duḥkhitām || 9 ||

BRP038.010.0/ umāmaheśvarāv ūcatuḥ:

BRP038.010.1/ dagdha eva dhruvaṁ bhadre nāsyotpattir iheṣyate |
BRP038.010.2/ aśarīro 'pi te bhadre kāryaṁ sarvaṁ kariṣyati || 10 ||
BRP038.011.1/ yadā tu viṣṇur bhagavān vasudevasutaḥ śubhe |
BRP038.011.2/ tadā tasya suto yaś ca patis te sambhaviṣyati || 11 ||

BRP038.012.0/ brahmovāca:

BRP038.012.1/ tataḥ sā tu varaṁ labdhvā kāmapatnī śubhānanā |
BRP038.012.2/ jagāmeṣṭaṁ tadā deśaṁ prītiyuktā gataklamā || 12 ||
BRP038.013.1/ dagdhvā kāmaṁ tato viprāḥ sa tu devo vṛṣadhvajaḥ |
BRP038.013.2/ reme tatromayā sārdhaṁ prahṛṣṭas tu himācale || 13 ||
BRP038.014.1/ kandareṣu ca ramyeṣu padminīṣu guhāsu ca |
BRP038.014.2/ nirjhareṣu ca ramyeṣu karṇikāravaneṣu ca || 14 ||
BRP038.015.1/ nadītīreṣu kānteṣu kinnarācariteṣu ca |
BRP038.015.2/ śṛṅgeṣu śailarājasya taḍāgeṣu saraḥsu ca || 15 ||
BRP038.016.1/ vanarājiṣu ramyāsu nānāpakṣiruteṣu ca |
BRP038.016.2/ tīrtheṣu puṇyatoyeṣu munīnām āśrameṣu ca || 16 ||
BRP038.017.1/ eteṣu puṇyeṣu manohareṣu |
BRP038.017.2/ deśeṣu vidyādharabhūṣiteṣu |
BRP038.017.3/ gandharvayakṣāmaraseviteṣu |
BRP038.017.4/ reme sa devyā sahitas trinetraḥ || 17 ||
[Page 154 ]
BRP038.018.1/ devaiḥ sahendrair muniyakṣasiddhair |
BRP038.018.2/ gandharvavidyādharadaityamukhyaiḥ |
BRP038.018.3/ anyaiś ca sarvair vividhair vṛto 'sau |
BRP038.018.4/ tasmin nage harṣam avāpa śambhuḥ || 18 ||
BRP038.019.1/ nṛtyanti tatrāpsarasaḥ sureśā |
BRP038.019.2/ gāyanti gandharvagaṇāḥ prahṛṣṭāḥ |
BRP038.019.3/ divyāni vādyāny atha vādayanti |
BRP038.019.4/ kecid drutaṁ devavaraṁ stuvanti || 19 ||
BRP038.020.1/ evaṁ sa devaḥ svagaṇair upeto |
BRP038.020.2/ mahābalaiḥ śakrayamāgnitulyaiḥ |
BRP038.020.3/ devyāḥ priyārthaṁ bhaganetrahantā |
BRP038.020.4/ giriṁ na tatyāja tadā mahātmā || 20 ||

BRP038.021.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP038.021.1/ devyāḥ samaṁ tu bhagavāṁs tiṣṭhaṁs tatra sa kāmahā |
BRP038.021.2/ akarot kiṁ mahādeva etad icchāma veditum || 21 ||

BRP038.022.0/ brahmovāca:

BRP038.022.1/ bhagavān himavacchṛṅge sa hi devyāḥ priyecchayā |
BRP038.022.2/ gaṇeśair vividhākārair hāsaṁ sañjanayan muhuḥ || 22 ||
BRP038.023.1/ devīṁ bālendutilako ramayaṁś ca rarāma ca |
BRP038.023.2/ mahānubhāvaiḥ sarvajñaiḥ kāmarūpadharaiḥ śubhaiḥ || 23 ||
BRP038.024.1/ atha devy āsasādaikā mātaraṁ parameśvarī |
BRP038.024.2/ āsīnāṁ kāñcane śubhra āsane paramādbhute || 24 ||
BRP038.025.1/ atha dṛṣṭvā satīṁ devīm āgatāṁ surarūpiṇīm |
BRP038.025.2/ āsanena mahārheṇa 'sampādayad aninditām |
BRP038.025.3/ āsīnāṁ tām athovāca menā himavataḥ priyā || 25 ||

BRP038.026.0/ menovāca:

BRP038.026.1/ cirasyāgamanaṁ te 'dya vada putri śubhekṣaṇe |
BRP038.026.2/ daridrā krīḍanais tvaṁ hi bhartrā krīḍasi saṅgatā || 26 ||
BRP038.027.1/ ye daridrā bhavanti sma tathaiva ca nirāśrayāḥ |
BRP038.027.2/ ume ta evaṁ krīḍanti yathā tava patiḥ śubhe || 27 ||

BRP038.028.0/ brahmovāca:

BRP038.028.1/ saivam uktātha mātrā tu nātihṛṣṭamanā bhavat |
BRP038.028.2/ mahatyā kṣamayā yuktā na kiñcit tām uvāca ha |
BRP038.028.3/ visṛṣṭā ca tadā mātrā gatvā devam uvāca ha || 28 ||

BRP038.029.0/ pārvaty uvāca:

BRP038.029.1/ bhagavan devadeveśa neha vatsyāmi bhūdhare |
BRP038.029.2/ anyaṁ kuru mamāvāsaṁ bhuvaneṣu mahādyute || 29 ||

BRP038.030.0/ deva uvāca:

BRP038.030.1/ sadā tvam ucyamānā vai mayā vāsārtham īśvari |
BRP038.030.2/ anyaṁ na rocitavatī vāsaṁ vai devi karhicit || 30 ||
[Page 155 ]
BRP038.031.1/ idānīṁ svayam eva tvaṁ vāsam anyatra śobhane |
BRP038.031.2/ kasmān mṛgayase devi brūhi tan me śucismite || 31 ||

BRP038.032.0/ devy uvāca:

BRP038.032.1/ gṛhaṁ gatāsmi deveśa pitur adya mahātmanaḥ |
BRP038.032.2/ dṛṣṭvā ca tatra me mātā vijane lokabhāvane || 32 ||
BRP038.033.1/ āsanādibhir abhyarcya sā mām evam abhāṣata |
BRP038.033.2/ ume tava sadā bhartā daridraḥ krīḍanaiḥ śubhe || 33 ||
BRP038.034.1/ krīḍate nahi devānāṁ krīḍā bhavati tādṛśī |
BRP038.034.2/ yat kila tvaṁ mahādeva gaṇaiś ca vividhais tathā |
BRP038.034.3/ ramase tad aniṣṭaṁ hi mama mātur vṛṣadhvaja || 34 ||

BRP038.035.0/ brahmovāca:

BRP038.035.1/ tato devaḥ prahasyāha devīṁ hāsayituṁ prabhuḥ || 35 ||

BRP038.036.0/ deva uvāca:

BRP038.036.1/ evam eva na sandehaḥ kasmān manyur abhūt tava |
BRP038.036.2/ kṛttivāsā hy avāsāś ca śmaśānanilayaś ca ha || 36 ||
BRP038.037.1/ aniketo hy araṇyeṣu parvatānāṁ guhāsu ca |
BRP038.037.2/ vicarāmi gaṇair nagnair vṛto 'mbhojavilocane || 37 ||
BRP038.038.1/ mā krudho devi mātre tvaṁ tathyaṁ mātāvadat tava |
BRP038.038.2/ nahi mātṛsamo bandhur jantūnām asti bhūtale || 38 ||

BRP038.039.0/ devy uvāca:

BRP038.039.1/ na me 'sti bandhubhiḥ kiñcit kṛtyaṁ suravareśvara |
BRP038.039.2/ tathā kuru mahādeva yathāhaṁ sukham āpnuyām || 39 ||

BRP038.040.0/ brahmovāca:

BRP038.040.1/ śrutvā sa devyā vacanaṁ sureśas |
BRP038.040.2/ tasyāḥ priyārthe svagiriṁ vihāya |
BRP038.040.3/ jagāma meruṁ surasiddhasevitaṁ |
BRP038.040.4/ bhāryāsahāyaḥ svagaṇaiś ca yuktaḥ || 40 ||

39. Chapter 39 :: Destruction of Dakṣa's sacrifice by Śiva

[Note: [ SS 89-91]

BRP039.001.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP039.001.1/ prācetasasya dakṣasya kathaṁ vaivasvate 'ntare |
BRP039.001.2/ vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ || 1 ||
BRP039.002.1/ devyā manyukṛtaṁ buddhvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ |
BRP039.002.2/ kathaṁ vināśito yajño dakṣasyāmitatejasaḥ |
BRP039.002.3/ mahādevena roṣād vai tan naḥ prabrūhi vistarāt || 2 ||

BRP039.003.0/ brahmovāca:

BRP039.003.1/ varṇayiṣyāmi vo viprā mahādevena vai yathā |
BRP039.003.2/ krodhād vidhvaṁsito yajño devyāḥ priyacikīrṣayā || 3 ||
[Page 156 ]
BRP039.004.1/ purā meror dvijaśreṣṭhāḥ śṛṅgaṁ trailokyapūjitam |
BRP039.004.2/ jyotiḥsthalaṁ nāma citraṁ sarvaratnavibhūṣitam || 4 ||
BRP039.005.1/ aprameyam anādhṛṣyaṁ sarvalokanamaskṛtam |
BRP039.005.2/ tatra devo giritaṭe sarvadhātuvicitrite || 5 ||
BRP039.006.1/ paryaṅka iva vistīrṇa upaviṣṭo babhūva ha |
BRP039.006.2/ śailarājasutā cāsya nityaṁ pārśvasthitābhavat || 6 ||
BRP039.007.1/ ādityāś ca mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ |
BRP039.007.2/ tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṁ varau || 7 ||
BRP039.008.1/ tathā vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ parivāritaḥ |
BRP039.008.2/ yakṣāṇām īśvaraḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ || 8 ||
BRP039.009.1/ upāsate mahātmānam uśanā ca mahāmuniḥ |
BRP039.009.2/ sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ || 9 ||
BRP039.010.1/ aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pi ca |
BRP039.010.2/ viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau || 10 ||
BRP039.011.1/ apsarogaṇasaṅghāś ca samājagmur anekaśaḥ |
BRP039.011.2/ vavau sukhaśivo vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ || 11 ||
BRP039.012.1/ sarvartukusumopetaḥ puṣpavanto 'bhavan drumāḥ |
BRP039.012.2/ tathā vidyādharāḥ sādhyāḥ siddhāś caiva tapodhanāḥ || 12 ||
BRP039.013.1/ mahādevaṁ paśupatiṁ paryupāsata tatra vai |
BRP039.013.2/ bhūtāni ca tathānyāni nānārūpadharāṇy atha || 13 ||
BRP039.014.1/ rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ |
BRP039.014.2/ bahurūpadharā dhṛṣṭā nānāpraharaṇāyudhāḥ || 14 ||
BRP039.015.1/ devasyānucarās tatra tasthur vaiśvānaropamāḥ |
BRP039.015.2/ nandīśvaraś ca bhagavān devasyānumate sthitaḥ || 15 ||
BRP039.016.1/ pragṛhya jvalitaṁ śūlaṁ dīpyamānaṁ svatejasā |
BRP039.016.2/ gaṅgā ca saritāṁ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā || 16 ||
BRP039.017.1/ paryupāsata taṁ devaṁ rūpiṇī dvijasattamāḥ |
BRP039.017.2/ evaṁ sa bhagavāṁs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ || 17 ||
BRP039.018.1/ devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata |
BRP039.018.2/ kasyacit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ || 18 ||
BRP039.019.1/ pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'bhyapadyata |
BRP039.019.2/ tatas tasya makhe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ || 19 ||
BRP039.020.1/ svargasthānād athāgamya dakṣam āpedire tathā |
BRP039.020.2/ te vimānair mahātmāno jvaladbhir jvalanaprabhāḥ || 20 ||
BRP039.021.1/ devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ |
BRP039.021.2/ gandharvāpsarasākīrṇaṁ nānādrumalatāvṛtam || 21 ||
BRP039.022.1/ ṛṣisiddhaiḥ parivṛtaṁ dakṣaṁ dharmabhṛtāṁ varam |
BRP039.022.2/ pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ || 22 ||
BRP039.023.1/ sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim |
BRP039.023.2/ ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ sarve marudgaṇāḥ || 23 ||
[Page 157 ]
BRP039.024.1/ viṣṇunā sahitāḥ sarva āgatā yajñabhāginaḥ |
BRP039.024.2/ ūṣmapā dhūmapāś caiva ājyapāḥ somapās tathā || 24 ||
BRP039.025.1/ aśvinau marutaś caiva nānādevagaṇaiḥ saha |
BRP039.025.2/ ete cānye ca bahavo bhūtagrāmās tathaiva ca || 25 ||
BRP039.026.1/ jarāyujāṇḍajāś caiva tathaiva svedajodbhidaḥ |
BRP039.026.2/ āgatāḥ sattriṇaḥ sarve devāḥ strībhiḥ saharṣibhiḥ || 26 ||
BRP039.027.1/ virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ |
BRP039.027.2/ tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt || 27 ||

BRP039.028.0/ dadhīcir uvāca:

BRP039.028.1/ apūjyapūjane caiva pūjyānāṁ cāpy apūjane |
BRP039.028.2/ naraḥ pāpam avāpnoti mahad vai nātra saṁśayaḥ || 28 ||

BRP039.029.0/ brahmovāca:

BRP039.029.1/ evam uktvā tu viprarṣiḥ punar dakṣam abhāṣata || 29 ||

BRP039.030.0/ dadhīcir uvāca:

BRP039.030.1/ pūjyaṁ ca paśubhartāraṁ kasmān nārcayase prabhum || 30 ||

BRP039.031.0/ dakṣa uvāca:

BRP039.031.1/ santi me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ |
BRP039.031.2/ ekādaśasthānagatā nānyaṁ vidmo maheśvaram || 31 ||

BRP039.032.0/ dadhīcir uvāca:

BRP039.032.1/ sarveṣām ekamantro 'yaṁ mameśo na nimantritaḥ |
BRP039.032.2/ yathāhaṁ śaṅkarād ūrdhvaṁ nānyaṁ paśyāmi daivatam |
BRP039.032.3/ tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṁ na bhaviṣyati || 32 ||

BRP039.033.0/ dakṣa uvāca:

BRP039.033.1.0/ dakṣa uvāca: viṣṇoś ca bhāgā vividhāḥ pradattās |
BRP039.033.2/ tathā ca rudrebhya uta pradattāḥ |
BRP039.033.3/ anye 'pi devā nijabhāgayuktā |
BRP039.033.4/ dadāmi bhāgaṁ na tu śaṅkarāya || 33 ||
[Page 158 ]

BRP039.034.0/ brahmovāca:

BRP039.034.1/ gatās tu devatā jñātvā śailarājasutā tadā |
BRP039.034.2/ uvāca vacanaṁ śarvaṁ devaṁ paśupatiṁ patim || 34 ||

BRP039.035.0/ umovāca:

BRP039.035.1/ bhagavan kutra yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ |
BRP039.035.2/ brūhi tattvena tattvajña saṁśayo me mahān ayam || 35 ||

BRP039.036.0/ maheśvara uvāca:

BRP039.036.1/ dakṣo nāma mahābhāge prajānāṁ patir uttamaḥ |
BRP039.036.2/ hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ || 36 ||

BRP039.037.0/ devy uvāca:

BRP039.037.1/ yajñam etaṁ mahābhāga kimarthaṁ nānugacchasi |
BRP039.037.2/ kena vā pratiṣedhena gamanaṁ te na vidyate || 37 ||

BRP039.038.0/ maheśvara uvāca:

BRP039.038.1/ surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam |
BRP039.038.2/ yajñeṣu mama sarveṣu na bhāga upakalpitaḥ || 38 ||
BRP039.039.1/ pūrvāgatena gantavyaṁ mārgeṇa varavarṇini |
BRP039.039.2/ na me surāḥ prayacchanti bhāgaṁ yajñasya dharmataḥ || 39 ||

BRP039.040.0/ umovāca:

BRP039.040.1/ bhagavan sarvadeveṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ |
BRP039.040.2/ ajeyaś cāpy adhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā || 40 ||
BRP039.041.1/ anena tu mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ |
BRP039.041.2/ atīva duḥkham āpannā vepathuś ca mahān ayam || 41 ||
BRP039.042.1/ kiṁ nāma dānaṁ niyamaṁ tapo vā |
BRP039.042.2/ kuryām ahaṁ yena patir mamādya |
BRP039.042.3/ labheta bhāgaṁ bhagavān acintyo |
BRP039.042.4/ yajñasya cendrādyamarair vicitram || 42 ||

BRP039.043.0/ brahmovāca:

BRP039.043.1/ evaṁ bruvāṇāṁ bhagavān vicintya |
BRP039.043.2/ patnīṁ prahṛṣṭaḥ kṣubhitām uvāca |

BRP039.043.0/ maheśvara uvāca:

BRP039.043.3/ na vetsi māṁ devi kṛśodarāṅgi |
BRP039.043.4/ kiṁ nāma yuktaṁ vacanaṁ tavedam || 43 ||
BRP039.044.1/ ahaṁ vijānāmi viśālanetre |
BRP039.044.2/ dhyānena sarve ca vidanti santaḥ |
BRP039.044.3/ tavādya mohena sahendradevā |
BRP039.044.4/ lokatrayaṁ sarvam atho vinaṣṭam || 44 ||
BRP039.045.1/ mām adhvareśaṁ nitarāṁ stuvanti |
BRP039.045.2/ rathantaraṁ sāma gāyanti mahyam |
BRP039.045.3/ māṁ brāhmaṇā brahmamantrair yajanti |
BRP039.045.4/ mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam || 45 ||
[Page 159 ]

BRP039.046.0/ devy uvāca:

BRP039.046.1/ vikatthase prākṛtavat sarvastrījanasaṁsadi |
BRP039.046.2/ stauṣi garvāyase cāpi svam ātmānaṁ na saṁśayaḥ || 46 ||

BRP039.047.0/ bhagavān uvāca:

BRP039.047.1/ nātmānaṁ staumi deveśi yathā tvam anugacchasi |
BRP039.047.2/ saṁsrakṣyāmi varārohe bhāgārthe varavarṇini || 47 ||

BRP039.048.0/ brahmovāca:

BRP039.048.1/ ity uktvā bhagavān patnīm umāṁ prāṇair api priyām |
BRP039.048.2/ so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṁ krodhāgnisambhavam || 48 ||
BRP039.049.1/ tam uvāca makhaṁ gaccha dakṣasya tvaṁ maheśvaraḥ |
BRP039.049.2/ nāśayāśu kratuṁ tasya dakṣasya madanujñayā || 49 ||

BRP039.050.0/ brahmovāca:

BRP039.050.1/ tato rudraprayuktena siṁhaveṣeṇa līlayā |
BRP039.050.2/ devyā manyukṛtaṁ jñātvā hato dakṣasya sa kratuḥ || 50 ||
BRP039.051.1/ manyunā ca mahābhīmā bhadrakālī maheśvarī |
BRP039.051.2/ ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṁ sahānugā || 51 ||
BRP039.052.1/ sa eṣa bhagavān krodhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ |
BRP039.052.2/ vīrabhadreti vikhyāto devyā manyupramārjakaḥ || 52 ||
BRP039.053.1/ so 'sṛjad romakūpebhya ātmanaiva gaṇeśvarān |
BRP039.053.2/ rudrānugān gaṇān raudrān rudravīryaparākramān || 53 ||
BRP039.054.1/ rudrasyānucarāḥ sarve sarve rudraparākramāḥ |
BRP039.054.2/ te nipetus tatas tūrṇaṁ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 54 ||
BRP039.055.1/ tataḥ kilakilāśabda ākāśaṁ pūrayann iva |
BRP039.055.2/ samabhūt sumahān viprāḥ sarvarudragaṇaiḥ kṛtaḥ || 55 ||
BRP039.056.1/ tena śabdena mahatā trastāḥ sarve divaukasaḥ |
BRP039.056.2/ parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasundharā || 56 ||
BRP039.057.1/ marutaś ca vavuḥ krūrāś cukṣubhe varuṇālayaḥ |
BRP039.057.2/ agnayo vai na dīpyante na cādīpyata bhāskaraḥ || 57 ||
BRP039.058.1/ grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na tārakāḥ |
BRP039.058.2/ ṛṣayo na prabhāsante na devā na ca dānavāḥ || 58 ||
BRP039.059.1/ evaṁ hi timirībhūte nirdahanti gaṇeśvarāḥ |
BRP039.059.2/ prabhañjanty apare yūpān ghorān utpāṭayanti ca || 59 ||
BRP039.060.1/ praṇadanti tathā cānye vikurvanti tathā pare |
BRP039.060.2/ tvaritaṁ vai pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ || 60 ||
BRP039.061.1/ cūrṇyante yajñapātrāṇi yajñasyāyatanāni ca |
BRP039.061.2/ śīryamāṇāny adṛśyanta tārā iva nabhastalāt || 61 ||
[Page 160 ]
BRP039.062.1/ divyānnapānabhakṣyāṇāṁ rāśayaḥ parvatopamāḥ |
BRP039.062.2/ kṣīranadyas tathā cānyā ghṛtapāyasakardamāḥ || 62 ||
BRP039.063.1/ madhumaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ |
BRP039.063.2/ ṣaḍrasān nivahanty anyā guḍakulyā manoramāḥ || 63 ||
BRP039.064.1/ uccāvacāni māṁsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
BRP039.064.2/ yāni kāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca || 64 ||
BRP039.065.1/ bhuñjanti vividhair vaktrair vilumpanti kṣipanti ca |
BRP039.065.2/ rudrakopā mahākopāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ || 65 ||
BRP039.066.1/ bhakṣayanto 'tha śailābhā bhīṣayantaś ca sarvataḥ |
BRP039.066.2/ krīḍanti vividhākārāś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ || 66 ||
BRP039.067.1/ evaṁ gaṇāś ca tair yukto vīrabhadraḥ pratāpavān |
BRP039.067.2/ rudrakopaprayuktaś ca sarvadevaiḥ surakṣitam || 67 ||
BRP039.068.1/ taṁ yajñam adahac chīghraṁ bhadrakālyāḥ samīpataḥ |
BRP039.068.2/ cakrur anye tathā nādān sarvabhūtabhayaṅkarān || 68 ||
BRP039.069.1/ chittvā śiro 'nye yajñasya vyanadanta bhayaṅkaram |
BRP039.069.2/ tataḥ śakrādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ |
BRP039.069.3/ ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā kathyatāṁ ko bhavān iti || 69 ||

BRP039.070.0/ vīrabhadra uvāca:

BRP039.070.1/ nāhaṁ devo na daityo vā na ca bhoktum ihāgataḥ |
BRP039.070.2/ naiva draṣṭuṁ ca devendrā na ca kautūhalānvitāḥ || 70 ||
BRP039.071.1/ dakṣayajñavināśārthaṁ samprāpto 'haṁ surottamāḥ |
BRP039.071.2/ vīrabhadreti vikhyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ || 71 ||
BRP039.072.1/ bhadrakālī ca vikhyātā devyāḥ krodhād vinirgatā |
BRP039.072.2/ preṣitā devadevena yajñāntikam upāgatā || 72 ||
BRP039.073.1/ śaraṇaṁ gaccha rājendra devadevam umāpatim |
BRP039.073.2/ varaṁ krodho 'pi devasya na varaḥ paricārakaiḥ || 73 ||

BRP039.074.0/ brahmovāca:

BRP039.074.1/ nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhais tatas tataḥ |
BRP039.074.2/ utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛdhnubhiḥ || 74 ||
BRP039.075.1/ pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivārutavināditaiḥ |
BRP039.075.2/ sa tasya yajño nṛpater bādhyamānas tadā gaṇaiḥ || 75 ||
BRP039.076.1/ āsthāya mṛgarūpaṁ vai kham evābhyapatat tadā |
BRP039.076.2/ taṁ tu yajñaṁ tathārūpaṁ gacchantam upalabhya saḥ || 76 ||
BRP039.077.1/ dhanur ādāya bāṇaṁ ca tadartham agamat prabhuḥ |
BRP039.077.2/ tatas tasya gaṇeśasya krodhād amitatejasaḥ || 77 ||
BRP039.078.1/ lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha |
BRP039.078.2/ tasmin patitamātre ca svedabindau tadā bhuvi || 78 ||
BRP039.079.1/ prādurbhūto mahān agnir jvalatkālānalopamaḥ |
BRP039.079.2/ tatrodapadyata tadā puruṣo dvijasattamāḥ || 79 ||
BRP039.080.1/ hrasvo 'timātro raktākṣo haricchmaśrur vibhīṣaṇaḥ |
BRP039.080.2/ ūrdhvakeśo 'tiromāṅgaḥ śoṇakarṇas tathaiva ca || 80 ||
[Page 161 ]
BRP039.081.1/ karālakṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca |
BRP039.081.2/ taṁ yajñaṁ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ || 81 ||
BRP039.082.1/ devāś ca pradrutāḥ sarve gatā bhītā diśo daśa |
BRP039.082.2/ tena tasmin vicaratā vikrameṇa tadā tu vai || 82 ||
BRP039.083.1/ pṛthivī vyacalat sarvā saptadvīpā samantataḥ |
BRP039.083.2/ mahābhūte pravṛtte tu devalokabhayaṅkare || 83 ||
BRP039.084.1/ tadā cāhaṁ mahādevam abravaṁ pratipūjayan |
BRP039.084.2/ bhavate 'pi surāḥ sarve bhāgaṁ dāsyanti vai prabho || 84 ||
BRP039.085.1/ kriyatāṁ pratisaṁhāraḥ sarvadeveśvara tvayā |
BRP039.085.2/ imāś ca devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca sahasraśaḥ || 85 ||
BRP039.086.1/ tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire |
BRP039.086.2/ yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedajas te surarṣabha || 86 ||
BRP039.087.1/ jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati |
BRP039.087.2/ ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho || 87 ||
BRP039.088.1/ samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam |
BRP039.088.2/ ity uktaḥ sa mayā devo bhāge cāpi prakalpite || 88 ||
BRP039.089.1/ bhagavān māṁ tathety āha devadevaḥ pinākadhṛk |
BRP039.089.2/ parāṁ ca prītim agamat sa svayaṁ ca pinākadhṛk || 89 ||
BRP039.090.1/ dakṣo 'pi manasā devaṁ bhavaṁ śaraṇam anvagāt |
BRP039.090.2/ prāṇāpānau samārudhya cakṣuḥsthāne prayatnataḥ || 90 ||
BRP039.091.1/ vidhārya sarvato dṛṣṭiṁ bahudṛṣṭir amitrajit |
BRP039.091.2/ smitaṁ kṛtvābravīd vākyaṁ brūhi kiṁ karavāṇi te || 91 ||
BRP039.092.1/ śrāvite ca mahākhyāne devānāṁ pitṛbhiḥ saha |
BRP039.092.2/ tam uvācāñjaliṁ kṛtvā dakṣo devaṁ prajāpatiḥ |
BRP039.092.3/ bhītaḥ śaṅkitacittas tu sabāṣpavadanekṣaṇaḥ || 92 ||

BRP039.093.0/ dakṣa uvāca:

BRP039.093.1/ yadi prasanno bhagavān yadi vāhaṁ tava priyaḥ |
BRP039.093.2/ yadi cāham anugrāhyo yadi deyo varo mama || 93 ||
BRP039.094.1/ yad bhakṣyaṁ bhakṣitaṁ pītaṁ trāsitaṁ yac ca nāśitam |
BRP039.094.2/ cūrṇīkṛtāpaviddhaṁ ca yajñasambhāram īdṛśam || 94 ||
BRP039.095.1/ dīrghakālena mahatā prayatnena ca sañcitam |
BRP039.095.2/ na ca mithyā bhaven mahyaṁ tvatprasādān maheśvara || 95 ||

BRP039.096.0/ brahmovāca:

BRP039.096.1/ tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ |
BRP039.096.2/ dharmādhyakṣaṁ mahādevaṁ tryambakaṁ ca prajāpatiḥ || 96 ||
BRP039.097.1/ jānubhyām avanīṁ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam |
BRP039.097.2/ nāmnāṁ cāṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam || 97 ||

40. Chapter 40 :: Dakṣa's hymn of the thousand names of Śiva; the distribution of fever

[Page 162 ] [Note: [ SS 91-93]

BRP040.001.0/ brahmovāca:

BRP040.001.1/ evaṁ dṛṣṭvā tadā dakṣaḥ śambhor vīryaṁ dvijottamāḥ |
BRP040.001.2/ prāñjaliḥ praṇato bhūtvā saṁstotum upacakrame || 1 ||

BRP040.002.0/ dakṣa uvāca:

BRP040.002.1/ namas te devadeveśa namas te 'ndhakasūdana |
BRP040.002.2/ devendra tvaṁ balaśreṣṭha devadānavapūjita || 2 ||
BRP040.003.1/ sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipapriya |
BRP040.003.2/ sarvataḥpāṇipādas tvaṁ sarvatokṣiśiromukhaḥ || 3 ||
BRP040.004.1/ sarvataḥśrutimāṁl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi |
BRP040.004.2/ śaṅkukarṇo mahākarṇaḥ kumbhakarṇo 'rṇavālayaḥ || 4 ||
BRP040.005.1/ gajendrakarṇo gokarṇaḥ śatakarṇo namo 'stu te |
BRP040.005.2/ śatodaraḥ śatāvartaḥ śatajihvaḥ sanātanaḥ || 5 ||
BRP040.006.1/ gāyanti tvāṁ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ |
BRP040.006.2/ devadānavagoptā ca brahmā ca tvaṁ śatakratuḥ || 6 ||
BRP040.007.1/ mūrtimāṁs tvaṁ mahāmūrtiḥ samudraḥ sarasāṁ nidhiḥ |
BRP040.007.2/ tvayi sarvā devatā hi gāvo goṣṭha ivāsate || 7 ||
BRP040.008.1/ tvattaḥ śarīre paśyāmi somam agnijaleśvaram |
BRP040.008.2/ ādityam atha viṣṇuṁ ca brahmāṇaṁ sabṛhaspatim || 8 ||
BRP040.009.1/ kriyā karaṇakārye ca kartā kāraṇam eva ca |
BRP040.009.2/ asac ca sadasac caiva tathaiva prabhavāvyayau || 9 ||
BRP040.010.1/ namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca |
BRP040.010.2/ paśūnāṁ pataye caiva namo 'stv andhakaghātine || 10 ||
BRP040.011.1/ trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavaradhāriṇe |
BRP040.011.2/ tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ || 11 ||
BRP040.012.1/ namaś caṇḍāya muṇḍāya viśvacaṇḍadharāya ca |
BRP040.012.2/ daṇḍine śaṅkukarṇāya daṇḍidaṇḍāya vai namaḥ || 12 ||
BRP040.013.1/ namo 'rdhadaṇḍikeśāya śuṣkāya vikṛtāya ca |
BRP040.013.2/ vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ || 13 ||
BRP040.014.1/ namo 'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca |
BRP040.014.2/ sūryāya sūryapataye sūryadhvajapatākine || 14 ||
BRP040.015.1/ namaḥ pramathanāśāya vṛṣaskandhāya vai namaḥ |
BRP040.015.2/ namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca || 15 ||
BRP040.016.1/ hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ |
BRP040.016.2/ śatrughātāya caṇḍāya parṇasaṅghaśayāya ca || 16 ||
BRP040.017.1/ namaḥ stutāya stutaye stūyamānāya vai namaḥ |
BRP040.017.2/ sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane || 17 ||
BRP040.018.1/ namo homāya mantrāya śukladhvajapatākine |
BRP040.018.2/ namo 'namyāya namyāya namaḥ kilakilāya ca || 18 ||
[Page 163 ]
BRP040.019.1/ namas tvāṁ śayamānāya śayitāyotthitāya ca |
BRP040.019.2/ sthitāya dhāvamānāya kubjāya kuṭilāya ca || 19 ||
BRP040.020.1/ namo nartanaśīlāya mukhavāditrakāriṇe |
BRP040.020.2/ bādhāpahāya lubdhāya gītavāditrakāriṇe || 20 ||
BRP040.021.1/ namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca |
BRP040.021.2/ ugrāya ca namo nityaṁ namaś ca daśabāhave || 21 ||
BRP040.022.1/ namaḥ kapālahastāya sitabhasmapriyāya ca |
BRP040.022.2/ vibhīṣaṇāya bhīmāya bhīṣmavratadharāya ca || 22 ||
BRP040.023.1/ nānāvikṛtavaktrāya khaḍgajihvogradaṁṣṭriṇe |
BRP040.023.2/ pakṣamāsalavārdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca || 23 ||
BRP040.024.1/ aghoraghorarūpāya ghorāghoratarāya ca |
BRP040.024.2/ namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca || 24 ||
BRP040.025.1/ namo buddhāya śuddhāya saṁvibhāgapriyāya ca |
BRP040.025.2/ pavanāya pataṅgāya namaḥ sāṅkhyaparāya ca || 25 ||
BRP040.026.1/ namaś caṇḍaikaghaṇṭāya ghaṇṭājalpāya ghaṇṭine |
BRP040.026.2/ sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca || 26 ||
BRP040.027.1/ prāṇadaṇḍāya nityāya namas te lohitāya ca |
BRP040.027.2/ hūṁhūṅkārāya rudrāya bhagākārapriyāya ca || 27 ||
BRP040.028.1/ namo 'pāravate nityaṁ girivṛkṣapriyāya ca |
BRP040.028.2/ namo yajñādhipataye bhūtāya prasutāya ca || 28 ||
BRP040.029.1/ yajñavāhāya dāntāya tapyāya ca bhagāya ca |
BRP040.029.2/ namas taṭāya taṭyāya taṭinīpataye namaḥ || 29 ||
BRP040.030.1/ annadāyānnapataye namas tv annabhujāya ca |
BRP040.030.2/ namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca || 30 ||
BRP040.031.1/ sahasroddhataśūlāya sahasranayanāya ca |
BRP040.031.2/ namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca || 31 ||
BRP040.032.1/ namo bālārkarūpāya bālakrīḍanakāya ca |
BRP040.032.2/ namaḥ śuddhāya buddhāya kṣobhaṇāya kṣayāya ca || 32 ||
BRP040.033.1/ taraṅgāṅkitakeśāya muktakeśāya vai namaḥ |
BRP040.033.2/ namaḥ ṣaṭkarmaniṣṭhāya trikarmaniyatāya ca || 33 ||
BRP040.034.1/ varṇāśramāṇāṁ vidhivat pṛthagdharmapravartine |
BRP040.034.2/ namaḥ śreṣṭhāya jyeṣṭhāya namaḥ kalakalāya ca || 34 ||
BRP040.035.1/ śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca |
BRP040.035.2/ dharmakāmārthamokṣāya krathāya krathanāya ca || 35 ||
BRP040.036.1/ sāṅkhyāya sāṅkhyamukhyāya yogādhipataye namaḥ |
BRP040.036.2/ namo rathyādhirathyāya catuṣpathapathāya ca || 36 ||
[Page 164 ]
BRP040.037.1/ kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine |
BRP040.037.2/ īśāna rudrasaṅghāta harikeśa namo 'stu te || 37 ||
BRP040.038.1/ tryambakāyāmbikānātha vyaktāvyakta namo 'stu te |
BRP040.038.2/ kālakāmadakāmaghna duṣṭodvṛttaniṣūdana || 38 ||
BRP040.039.1/ sarvagarhita sarvaghna sadyojāta namo 'stu te |
BRP040.039.2/ unmādana śatāvartagaṅgātoyārdramūrdhaja || 39 ||
BRP040.040.1/ candrārdhasaṁyugāvarta meghāvarta namo 'stu te |
BRP040.040.2/ namo 'nnadānakartre ca annadaprabhave namaḥ || 40 ||
BRP040.041.1/ annabhoktre ca goptre ca tvam eva pralayānala |
BRP040.041.2/ jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhijja eva ca || 41 ||
BRP040.042.1/ tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ |
BRP040.042.2/ carācarasya sraṣṭā tvaṁ pratihartā tvam eva ca || 42 ||
BRP040.043.1/ tvam eva brahmā viśveśa apsu brahma vadanti te |
BRP040.043.2/ sarvasya paramā yoniḥ sudhāṁśo jyotiṣāṁ nidhiḥ || 43 ||
BRP040.044.1/ ṛksāmāni tathauṅkāram āhus tvāṁ brahmavādinaḥ |
BRP040.044.2/ hāyi hāyi hare hāyi huvāhāveti vāsakṛt || 44 ||
BRP040.045.1/ gāyanti tvāṁ suraśreṣṭhāḥ sāmagā brahmavādinaḥ |
BRP040.045.2/ yajurmaya ṛṅmayaś ca sāmātharvayutas tathā || 45 ||
BRP040.046.1/ paṭhyase brahmavidbhis tvaṁ kalpopaniṣadāṁ gaṇaiḥ |
BRP040.046.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāśramāś ca ye || 46 ||
BRP040.047.1/ tvam evāśramasaṅghāś ca vidyut stanitam eva ca |
BRP040.047.2/ saṁvatsaras tvam ṛtavo māsā māsārdham eva ca || 47 ||
BRP040.048.1/ kalā kāṣṭhā nimeṣāś ca nakṣatrāṇi yugāni ca |
BRP040.048.2/ vṛṣāṇāṁ kakudaṁ tvaṁ hi girīṇāṁ śikharāṇi ca || 48 ||
BRP040.049.1/ siṁho mṛgāṇāṁ patayas takṣakānantabhoginām |
BRP040.049.2/ kṣīrodo hy udadhīnāṁ ca mantrāṇāṁ praṇavas tathā || 49 ||
BRP040.050.1/ vajraṁ praharaṇānāṁ ca vratānāṁ satyam eva ca |
BRP040.050.2/ tvam evecchā ca dveṣaś ca rāgo mohaḥ śamaḥ kṣamā || 50 ||
BRP040.051.1/ vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau |
BRP040.051.2/ tvaṁ gadī tvaṁ śarī cāpī khaṭvāṅgī mudgarī tathā || 51 ||
BRP040.052.1/ chettā bhettā prahartā ca netā mantāsi no mataḥ |
BRP040.052.2/ daśalakṣaṇasaṁyukto dharmo 'rthaḥ kāma eva ca || 52 ||
BRP040.053.1/ induḥ samudraḥ saritaḥ palvalāni sarāṁsi ca |
BRP040.053.2/ latāvallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ || 53 ||
BRP040.054.1/ dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ |
BRP040.054.2/ ādiś cāntaś ca madhyaś ca gāyatry oṅkāra eva ca || 54 ||
BRP040.055.1/ harito lohitaḥ kṛṣṇo nīlaḥ pītas tathā kṣaṇaḥ |
BRP040.055.2/ kadruś ca kapilo babhruḥ kapoto macchakas tathā || 55 ||
[Page 165 ]
BRP040.056.1/ suvarṇaretā vikhyātaḥ suvarṇaś cāpy atho mataḥ |
BRP040.056.2/ suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca || 56 ||
BRP040.057.1/ tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado 'nalaḥ |
BRP040.057.2/ utphullaś citrabhānuś ca svarbhānur bhānur eva ca || 57 ||
BRP040.058.1/ hotraṁ hotā ca homyaṁ ca hutaṁ caiva tathā prabhuḥ |
BRP040.058.2/ trisauparṇas tathā brahman yajuṣāṁ śatarudriyam || 58 ||
BRP040.059.1/ pavitraṁ ca pavitrāṇāṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam |
BRP040.059.2/ prāṇaś ca tvaṁ rajaś ca tvaṁ tamaḥ sattvayutas tathā || 59 ||
BRP040.060.1/ prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca |
BRP040.060.2/ unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣuttṛṅjṛmbhā tathaiva ca || 60 ||
BRP040.061.1/ lohitāṅgaś ca daṁṣṭrī ca mahāvaktro mahodaraḥ |
BRP040.061.2/ śuciromā haricchmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ || 61 ||
BRP040.062.1/ gītavāditranṛtyāṅgo gītavādanakapriyaḥ |
BRP040.062.2/ matsyo jālo jalo 'jayyo jalavyālaḥ kuṭīcaraḥ || 62 ||
BRP040.063.1/ vikālaś ca sukālaś ca duṣkālaḥ kālanāśanaḥ |
BRP040.063.2/ mṛtyuś caivākṣayo 'ntaś ca kṣamāmāyākarotkaraḥ || 63 ||
BRP040.064.1/ saṁvarto vartakaś caiva saṁvartakabalāhakau |
BRP040.064.2/ ghaṇṭākī ghaṇṭakī ghaṇṭī cūḍālo lavaṇodadhiḥ || 64 ||
BRP040.065.1/ brahmā kālāgnivaktraś ca daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk |
BRP040.065.2/ caturyugaś caturvedaś caturhotraś catuṣpathaḥ || 65 ||
BRP040.066.1/ cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca ha |
BRP040.066.2/ kṣarākṣaraḥ priyo dhūrto gaṇair gaṇyo gaṇādhipaḥ || 66 ||
BRP040.067.1/ raktamālyāmbaradharo girīśo girijāpriyaḥ |
BRP040.067.2/ śilpīśaḥ śilpinaḥ śreṣṭhaḥ sarvaśilpipravartakaḥ || 67 ||
BRP040.068.1/ bhaganetrāntakaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ |
BRP040.068.2/ svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāra namo 'stu te || 68 ||
BRP040.069.1/ gūḍhavrataś ca gūḍhaś ca gūḍhavrataniṣevitaḥ |
BRP040.069.2/ taraṇas tāraṇaś caiva sarvabhūteṣu tāraṇaḥ || 69 ||
BRP040.070.1/ dhātā vidhātā sandhātā nidhātā dhāraṇo dharaḥ |
BRP040.070.2/ tapo brahma ca satyaṁ ca brahmacaryaṁ tathārjavam || 70 ||
BRP040.071.1/ bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ |
BRP040.071.2/ bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva bhūto hy agnir maheśvaraḥ || 71 ||
BRP040.072.1/ brahmāvartaḥ surāvartaḥ kāmāvarta namo 'stu te |
BRP040.072.2/ kāmabimbavinirhantā karṇikārasrajapriyaḥ || 72 ||
BRP040.073.1/ gonetā gopracāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ |
BRP040.073.2/ trailokyagoptā govindo goptā gogarga eva ca || 73 ||
BRP040.074.1/ akhaṇḍacandrābhimukhaḥ sumukho durmukho 'mukhaḥ |
BRP040.074.2/ caturmukho bahumukho raṇeṣv abhimukhaḥ sadā || 74 ||
[Page 166 ]
BRP040.075.1/ hiraṇyagarbhaḥ śakunir dhanado 'rthapatir virāṭ |
BRP040.075.2/ adharmahā mahādakṣo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ || 75 ||
BRP040.076.1/ tiṣṭhan sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaś ca suniścalaḥ |
BRP040.076.2/ durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ || 76 ||
BRP040.077.1/ durdharo durvaśo nityo durdarpo vijayo jayaḥ |
BRP040.077.2/ śaśaḥ śaśāṅkanayanaśītoṣṇaḥ kṣut tṛṣā jarā || 77 ||
BRP040.078.1/ ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhipaś ca yaḥ |
BRP040.078.2/ sahyo yajñamṛgavyādho vyādhīnām ākaro 'karaḥ || 78 ||
BRP040.079.1/ śikhaṇḍī puṇḍarīkaś ca puṇḍarīkāvalokanaḥ |
BRP040.079.2/ daṇḍadhṛk cakradaṇḍaś ca raudrabhāgavināśanaḥ || 79 ||
BRP040.080.1/ viṣapo 'mṛtapaś caiva surāpaḥ kṣīrasomapaḥ |
BRP040.080.2/ madhupaś cāpapaś caiva sarvapaś ca balābalaḥ || 80 ||
BRP040.081.1/ vṛṣāṅgarāmbho vṛṣabhas tathā vṛṣabhalocanaḥ |
BRP040.081.2/ vṛṣabhaś caiva vikhyāto lokānāṁ lokasaṁskṛtaḥ || 81 ||
BRP040.082.1/ candrādityau cakṣuṣī te hṛdayaṁ ca pitāmahaḥ |
BRP040.082.2/ agniṣṭomas tathā deho dharmakarmaprasādhitaḥ || 82 ||
BRP040.083.1/ na brahmā na ca govindaḥ purāṇarṣayo na ca |
BRP040.083.2/ māhātmyaṁ vedituṁ śaktā yāthātathyena te śiva || 83 ||
BRP040.084.1/ śivā yā mūrtayaḥ sūkṣmās te mahyaṁ yāntu darśanam |
BRP040.084.2/ tābhir māṁ sarvato rakṣa pitā putram ivaurasam || 84 ||
BRP040.085.1/ rakṣa māṁ rakṣaṇīyo 'haṁ tavānagha namo 'stu te |
BRP040.085.2/ bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṁ sadā tvayi || 85 ||
BRP040.086.1/ yaḥ sahasrāṇy anekāni puṁsām āvṛtya durdṛśām |
BRP040.086.2/ tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptāstu nityaśaḥ || 86 ||
BRP040.087.1/ yaṁ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ |
BRP040.087.2/ jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ || 87 ||
BRP040.088.1/ sambhakṣya sarvabhūtāni yugānte samupasthite |
BRP040.088.2/ yaḥ śete jalamadhyasthas taṁ prapadye 'mbuśāyinam || 88 ||
BRP040.089.1/ praviśya vadanaṁ rāhor yaḥ somaṁ pibate niśi |
BRP040.089.2/ grasaty arkaṁ ca svarbhānur bhūtvā somāgnir eva ca || 89 ||
BRP040.090.1/ aṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām |
BRP040.090.2/ rakṣantu te ca māṁ nityaṁ nityaṁ cāpyāyayantu mām || 90 ||
BRP040.091.1/ yenāpy utpāditā garbhā apo bhāgagatāś ca ye |
BRP040.091.2/ teṣāṁ svāhā svadhā caiva āpnuvanti svadanti ca || 91 ||
BRP040.092.1/ yena rohanti dehasthāḥ prāṇino rodayanti ca |
BRP040.092.2/ harṣayanti na kṛṣyanti namas tebhyas tu nityaśaḥ || 92 ||
BRP040.093.1/ ye samudre nadīdurge parvateṣu guhāsu ca |
BRP040.093.2/ vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca || 93 ||
[Page 167 ]
BRP040.094.1/ catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu sabhāsu ca |
BRP040.094.2/ hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca || 94 ||
BRP040.095.1/ yeṣu pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca |
BRP040.095.2/ indrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu || 95 ||
BRP040.096.1/ rasātalagatā ye ca ye ca tasmāt paraṁ gatāḥ |
BRP040.096.2/ namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyas tu sarvaśaḥ || 96 ||
BRP040.097.1/ sarvas tvaṁ sarvago devaḥ sarvabhūtapatir bhavaḥ |
BRP040.097.2/ sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṁ na nimantritaḥ || 97 ||
BRP040.098.1/ tvam eva cejyase deva yajñair vividhadakṣiṇaiḥ |
BRP040.098.2/ tvam eva kartā sarvasya tena tvaṁ na nimantritaḥ || 98 ||
BRP040.099.1/ athavā māyayā deva mohitaḥ sūkṣmayā tava |
BRP040.099.2/ tasmāt tu kāraṇād vāpi tvaṁ mayā na nimantritaḥ || 99 ||
BRP040.100.1/ prasīda mama deveśa tvam eva śaraṇaṁ mama |
BRP040.100.2/ tvaṁ gatis tvaṁ pratiṣṭhā ca na cānyo 'stīti me matiḥ || 100 ||

BRP040.101.0/ brahmovāca:

BRP040.101.1/ stutvaivaṁ sa mahādevaṁ virarāma mahāmatiḥ |
BRP040.101.2/ bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata || 101 ||

BRP040.102.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP040.102.1/ parituṣṭo 'smi te dakṣa stavenānena suvrata |
BRP040.102.2/ bahunā tu kim uktena matsamīpaṁ gamiṣyasi || 102 ||

BRP040.103.0/ brahmovāca:

BRP040.103.1/ tathaivam abravīd vākyaṁ trailokyādhipatir bhavaḥ |
BRP040.103.2/ kṛtvāśvāsakaraṁ vākyaṁ sarvajño vākyasaṁhitam || 103 ||

BRP040.104.0/ śrīśiva uvāca:

BRP040.104.1/ dakṣa duḥkhaṁ na kartavyaṁ yajñavidhvaṁsanaṁ prati |
BRP040.104.2/ ahaṁ yajñahanas tubhyaṁ dṛṣṭam etat purānagha || 104 ||
BRP040.105.1/ bhūyaś ca tvaṁ varam imaṁ matto gṛhṇīṣva suvrata |
BRP040.105.2/ prasannasumukho bhūtvā mamaikāgramanāḥ śṛṇu || 105 ||
BRP040.106.1/ aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya vai |
BRP040.106.2/ prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi || 106 ||
BRP040.107.1/ vedān ṣaḍaṅgān budhyasva sāṅkhyayogāṁś ca kṛtsnaśaḥ |
BRP040.107.2/ tapaś ca vipulaṁ taptvā duścaraṁ devadānavaiḥ || 107 ||
BRP040.108.1/ abdair dvādaśabhir yuktaṁ gūḍham aprajñaninditam |
BRP040.108.2/ varṇāśramakṛtair dharmair vinītaṁ na kvacit kvacit || 108 ||
BRP040.109.1/ samāgataṁ vyavasitaṁ paśupāśavimokṣaṇam |
BRP040.109.2/ sarveṣām āśramāṇāṁ ca mayā pāśupataṁ vratam || 109 ||
BRP040.110.1/ utpāditaṁ dakṣa śubhaṁ sarvapāpavimocanam |
BRP040.110.2/ asya cīrṇasya yat samyak phalaṁ bhavati puṣkalam |
BRP040.110.3/ tac cāstu sumahābhāga mānasas tyajyatāṁ jvaraḥ || 110 ||

BRP040.111.0/ brahmovāca:

BRP040.111.1/ evam uktvā tu deveśaḥ sapatnīkaḥ sahānugaḥ |
BRP040.111.2/ adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ || 111 ||
[Page 168 ]
BRP040.112.1/ avāpya ca tathā bhāgaṁ yathoktaṁ comayā bhavaḥ |
BRP040.112.2/ jvaraṁ ca sarvadharmajño bahudhā vyabhajat tadā || 112 ||
BRP040.113.1/ śāntyarthaṁ sarvabhūtānāṁ śṛṇudhvam atha vai dvijāḥ |
BRP040.113.2/ śikhābhitāpo nāgānāṁ parvatānāṁ śilājatu || 113 ||
BRP040.114.1/ apāṁ tu nīlikāṁ vidyān nirmoko bhujageṣu ca |
BRP040.114.2/ khorakaḥ saurabheyāṇām ūkharaḥ pṛthivītale || 114 ||
BRP040.115.1/ śunām api ca dharmajñā dṛṣṭipratyavarodhanam |
BRP040.115.2/ randhrāgatam athāśvānāṁ śikhodbhedaś ca barhiṇām || 115 ||
BRP040.116.1/ netrarāgaḥ kokilānāṁ dveṣaḥ prokto mahātmanām |
BRP040.116.2/ janānām api bhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam || 116 ||
BRP040.117.1/ śukānām api sarveṣāṁ hikkikā procyate jvaraḥ |
BRP040.117.2/ śārdūleṣv atha vai viprāḥ śramo jvara ihocyate || 117 ||
BRP040.118.1/ mānuṣeṣu ca sarvajñā jvaro nāmaiṣa kīrtitaḥ |
BRP040.118.2/ maraṇe janmani tathā madhye cāpi niveśitaḥ || 118 ||
BRP040.119.1/ etan māheśvaraṁ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ |
BRP040.119.2/ namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ || 119 ||
BRP040.120.1/ imāṁ jvarotpattim adīnamānasaḥ |
BRP040.120.2/ paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ |
BRP040.120.3/ vimuktarogaḥ sa naro mudāyuto |
BRP040.120.4/ labheta kāmāṁś ca yathāmanīṣitān || 120 ||
BRP040.121.1/ dakṣaproktaṁ stavaṁ cāpi kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā |
BRP040.121.2/ nāśubhaṁ prāpnuyāt kiñcid dīrgham āyur avāpnuyāt || 121 ||
BRP040.122.1/ yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavān bhavaḥ |
BRP040.122.2/ tathā stavo variṣṭho 'yaṁ stavānāṁ dakṣanirmitaḥ || 122 ||
BRP040.123.1/ yaśaḥsvargasuraiśvaryavittādijayakāṅkṣibhiḥ |
BRP040.123.2/ stotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ || 123 ||
BRP040.124.1/ vyādhito duḥkhito dīno naro grasto bhayādibhiḥ |
BRP040.124.2/ rājakāryaniyukto vā mucyate mahato bhayāt || 124 ||
BRP040.125.1/ anenaiva ca dehena gaṇānāṁ ca maheśvarāt |
BRP040.125.2/ iha loke sukhaṁ prāpya gaṇarāḍ upajāyate || 125 ||
BRP040.126.1/ na yakṣā na piśācā vā na nāgā na vināyakāḥ |
BRP040.126.2/ kuryur vighnaṁ gṛhe tasya yatra saṁstūyate bhavaḥ || 126 ||
BRP040.127.1/ śṛṇuyād vā idaṁ nārī bhaktyātha bhavabhāvitā |
BRP040.127.2/ pitṛpakṣe bhartṛpakṣe pūjyā bhavati caiva ha || 127 ||
BRP040.128.1/ śṛṇuyād vā idaṁ sarvaṁ kīrtayed vāpy abhīkṣṇaśaḥ |
BRP040.128.2/ tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṁ gacchanty avighnataḥ || 128 ||
BRP040.129.1/ manasā cintitaṁ yac ca yac ca vācāpy udāhṛtam |
BRP040.129.2/ sarvaṁ sampadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt || 129 ||
BRP040.130.1/ devasya saguhasyātha devyā nandīśvarasya ca |
BRP040.130.2/ baliṁ vibhajataḥ kṛtvā damena niyamena ca || 130 ||
[Page 169 ]
BRP040.131.1/ tataḥ prayukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam |
BRP040.131.2/ īpsitāṁl labhate 'py arthān kāmān bhogāṁś ca mānavaḥ || 131 ||
BRP040.132.1/ mṛtaś ca svargam āpnoti strīsahasrasamāvṛtaḥ |
BRP040.132.2/ sarvakāmasuyukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ || 132 ||
BRP040.133.1/ paṭhan dakṣakṛtaṁ stotraṁ sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP040.133.2/ mṛtaś ca gaṇasāyujyaṁ pūjyamānaḥ surāsuraiḥ || 133 ||
BRP040.134.1/ vṛṣeṇa viniyuktena vimānena virājate |
BRP040.134.2/ ābhūtasamplavasthāyī rudrasyānucaro bhavet || 134 ||
BRP040.135.1/ ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ |
BRP040.135.2/ naitad vedayate kaścin naitac chrāvyaṁ ca kasyacit || 135 ||
BRP040.136.1/ śrutvemaṁ paramaṁ guhyaṁ ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
BRP040.136.2/ vaiśyāḥ striyaś ca śūdrāś ca rudralokam avāpnuyuḥ || 136 ||
BRP040.137.1/ śrāvayed yaś ca viprebhyaḥ sadā parvasu parvasu |
BRP040.137.2/ rudralokam avāpnoti dvijo vai nātra saṁśayaḥ || 137 ||

41. Chapter 41 :: Description of Ekāmraka; worship of Śiva

[Note: [ SS 93-94]

BRP041.001.0/ lomaharṣaṇa uvāca:

BRP041.001.1/ śrutvaivaṁ vai muniśreṣṭhāḥ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP041.001.2/ rudrakrodhodbhavāṁ puṇyāṁ vyāsasya vadato dvijāḥ || 1 ||
BRP041.002.1/ pārvatyāś ca tathā roṣaṁ krodhaṁ śambhoś ca duḥsaham |
BRP041.002.2/ utpattiṁ vīrabhadrasya bhadrakālyāś ca sambhavam || 2 ||
BRP041.003.1/ dakṣayajñavināśaṁ ca vīryaṁ śambhos tathādbhutam |
BRP041.003.2/ punaḥ prasādaṁ devasya dakṣasya sumahātmanaḥ || 3 ||
BRP041.004.1/ yajñabhāgaṁ ca rudrasya dakṣasya ca phalaṁ kratoḥ |
BRP041.004.2/ hṛṣṭā babhūvuḥ samprītā vismitāś ca punaḥ punaḥ || 4 ||
BRP041.005.1/ papracchuś ca punar vyāsaṁ kathāśeṣaṁ tathā dvijāḥ |
BRP041.005.2/ pṛṣṭaḥ provāca tān vyāsaḥ kṣetram ekāmrakaṁ punaḥ || 5 ||

BRP041.006.0/ vyāsa uvāca:

BRP041.006.1/ brahmaproktāṁ kathāṁ puṇyāṁ śrutvā tu ṛṣipuṅgavāḥ |
BRP041.006.2/ praśaśaṁsus tadā hṛṣṭā romāñcitatanūruhāḥ || 6 ||

BRP041.007.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP041.007.1/ aho devasya māhātmyaṁ tvayā śambhoḥ prakīrtitam |
BRP041.007.2/ dakṣasya ca suraśreṣṭha yajñavidhvaṁsanaṁ tathā || 7 ||
BRP041.008.1/ ekāmrakaṁ kṣetravaraṁ vaktum arhasi sāmpratam |
BRP041.008.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 8 ||

BRP041.009.0/ vyāsa uvāca:

BRP041.009.1/ teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā lokanāthaś caturmukhaḥ |
BRP041.009.2/ provāca śambhos tat kṣetraṁ bhūtale duṣkṛtacchadam || 9 ||
[Page 170 ]

BRP041.010.0/ brahmovāca:

BRP041.010.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP041.010.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 10 ||
BRP041.011.1/ liṅgakoṭisamāyuktaṁ vārāṇasīsamaṁ śubham |
BRP041.011.2/ ekāmraketi vikhyātaṁ tīrthāṣṭakasamanvitam || 11 ||
BRP041.012.1/ ekāmravṛkṣas tatrāsīt purā kalpe dvijottamāḥ |
BRP041.012.2/ nāmnā tasyaiva tat kṣetram ekāmrakam iti śrutam || 12 ||
BRP041.013.1/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṁ naranārīsamanvitam |
BRP041.013.2/ vidvāṁsagaṇa bhūyiṣṭhaṁ dhanadhānyādisaṁyutam || 13 ||
BRP041.014.1/ gṛhagopurasambādhaṁ trikacādvārabhūṣitam |
BRP041.014.2/ nānāvaṇiksamākīrṇaṁ nānāratnopaśobhitam || 14 ||
BRP041.015.1/ purāṭṭālakasaṁyuktaṁ rathibhiḥ samalaṅkṛtam |
BRP041.015.2/ rājahaṁsanibhaiḥ śubhraiḥ prāsādair upaśobhitam || 15 ||
BRP041.016.1/ mārgagadvārasaṁyuktaṁ sitaprākāraśobhitam |
BRP041.016.2/ rakṣitaṁ śastrasaṅghaiś ca parikhābhir alaṅkṛtam || 16 ||
BRP041.017.1/ sitaraktais tathā pītaiḥ kṛṣṇaśyāmaiś ca varṇakaiḥ |
BRP041.017.2/ samīraṇoddhatābhiś ca patākābhir alaṅkṛtam || 17 ||
BRP041.018.1/ nityotsavapramuditaṁ nānāvāditranisvanaiḥ |
BRP041.018.2/ vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca kṣepaṇībhir alaṅkṛtam || 18 ||
BRP041.019.1/ devatāyatanair divyaiḥ prākārodyānamaṇḍitaiḥ |
BRP041.019.2/ pūjāvicitraracitaiḥ sarvatra samalaṅkṛtam || 19 ||
BRP041.020.1/ striyaḥ pramuditās tatra dṛśyante tanumadhyamāḥ |
BRP041.020.2/ hārair alaṅkṛtagrīvāḥ padmapattrāyatekṣaṇāḥ || 20 ||
BRP041.021.1/ pīnonnatakucāḥ śyāmāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
BRP041.021.2/ sthirālakāḥ sukapolāḥ kāñcīnūpuranāditāḥ || 21 ||
BRP041.022.1/ sukeśyaś cārujaghanāḥ karṇāntāyatalocanāḥ |
BRP041.022.2/ sarvalakṣaṇasampannāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 22 ||
BRP041.023.1/ divyavastradharāḥ śubhrāḥ kāścit kāñcanasannibhāḥ |
BRP041.023.2/ haṁsavāraṇagāminyaḥ kucabhārāvanāmitāḥ || 23 ||
BRP041.024.1/ divyagandhānuliptāṅgāḥ karṇābharaṇabhūṣitāḥ |
BRP041.024.2/ madālasāś ca suśroṇyo nityaṁ prahasitānanāḥ || 24 ||
BRP041.025.1/ īṣadvispaṣṭadaśanā bimbauṣṭhā madhurasvarāḥ |
BRP041.025.2/ tāmbūlarañjitamukhā vidagdhāḥ priyadarśanāḥ || 25 ||
BRP041.026.1/ subhagāḥ priyavādinyo nityaṁ yauvanagarvitāḥ |
BRP041.026.2/ divyavastradharāḥ sarvāḥ sadā cāritramaṇḍitāḥ || 26 ||
BRP041.027.1/ krīḍanti tāḥ sadā tatra striyaś cāpsarasopamāḥ |
BRP041.027.2/ sve sve gṛhe pramuditā divā rātrau varānanāḥ || 27 ||
BRP041.028.1/ puruṣās tatra dṛśyante rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP041.028.2/ sarvalakṣaṇasampannāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 28 ||
[Page 171 ]
BRP041.029.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca munisattamāḥ |
BRP041.029.2/ svadharmaniratās tatra nivasanti sudhārmikāḥ || 29 ||
BRP041.030.1/ anyāś ca tatra tiṣṭhanti vāramukhyāḥ sulocanāḥ |
BRP041.030.2/ ghṛtācīmenakātulyās tathā samatilottamāḥ || 30 ||
BRP041.031.1/ urvaśīsadṛśāś caiva vipracittinibhās tathā |
BRP041.031.2/ viśvācīsahajanyābhāḥ pramlocāsadṛśās tathā || 31 ||
BRP041.032.1/ sarvās tāḥ priyavādinyaḥ sarvā vihasitānanāḥ |
BRP041.032.2/ kalākauśalasaṁyuktāḥ sarvās tā guṇasaṁyutāḥ || 32 ||
BRP041.033.1/ evaṁ paṇyastriyas tatra nṛtyagītaviśāradāḥ |
BRP041.033.2/ nivasanti muniśreṣṭhāḥ sarvastrīguṇagarvitāḥ || 33 ||
BRP041.034.1/ prekṣaṇālāpakuśalāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ |
BRP041.034.2/ na rūpahīnā durvṛttā na paradrohakārikāḥ || 34 ||
BRP041.035.1/ yāsāṁ kaṭākṣapātena mohaṁ gacchanti mānavāḥ |
BRP041.035.2/ na tatra nirdhanāḥ santi na mūrkhā na paradviṣaḥ || 35 ||
BRP041.036.1/ na rogiṇo na malinā na kadaryā na māyinaḥ |
BRP041.036.2/ na rūpahīnā durvṛttā na paradrohakāriṇaḥ || 36 ||
BRP041.037.1/ tiṣṭhanti mānavās tatra kṣetre jagati viśrute |
BRP041.037.2/ sarvatra sukhasañcāraṁ sarvasattvasukhāvaham || 37 ||
BRP041.038.1/ nānājanasamākīrṇaṁ sarvasasyasamanvitam |
BRP041.038.2/ karṇikāraiś ca panasaiś campakair nāgakesaraiḥ || 38 ||
BRP041.039.1/ pāṭalāśokabakulaiḥ kapitthair bahulair dhavaiḥ |
BRP041.039.2/ cūtanimbakadambaiś ca tathānyaiḥ puṣpajātibhiḥ || 39 ||
BRP041.040.1/ nīpakair dhavakhadirair latābhiś ca virājitam |
BRP041.040.2/ śālais tālais tamālaiś ca nārikelaiḥ śubhāñjanaiḥ || 40 ||
BRP041.041.1/ arjunaiḥ samaparṇaiś ca kovidāraiḥ sapippalaiḥ |
BRP041.041.2/ lakucaiḥ saralair lodhrair hintālair devadārubhiḥ || 41 ||
BRP041.042.1/ palāśair mucukundaiś ca pārijātaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP041.042.2/ kadalīvanakhaṇḍaiś ca jambūpūgaphalais tathā || 42 ||
BRP041.043.1/ ketakīkaravīraiś ca atimuktaiś ca kiṁśukaiḥ |
BRP041.043.2/ mandārakundapuṣpaiś ca tathānyaiḥ puṣpajātibhiḥ || 43 ||
BRP041.044.1/ nānāpakṣirutaiḥ sevyair udyānair nandanopamaiḥ |
BRP041.044.2/ phalabhārānatair vṛkṣaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ || 44 ||
BRP041.045.1/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājaiś ca kokilaiḥ |
BRP041.045.2/ kalaviṅkair mayūraiś ca priyaputraiḥ śukais tathā || 45 ||
BRP041.046.1/ jīvañjīvakahārītaiś cātakair vanaveṣṭitaiḥ |
BRP041.046.2/ nānāpakṣigaṇaiś cānyaiḥ kūjadbhir madhurasvaraiḥ || 46 ||
BRP041.047.1/ dīrghikābhis taḍāgaiś ca puṣkariṇībhiś ca vāpibhiḥ |
BRP041.047.2/ nānājalāśayaiś cānyaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ || 47 ||
BRP041.048.1/ kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ |
BRP041.048.2/ kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ || 48 ||
[Page 172 ]
BRP041.049.1/ kāraṇḍavaiḥ plavair haṁsais tathānyair jalacāribhiḥ |
BRP041.049.2/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpair nānāvidhair varaiḥ || 49 ||
BRP041.050.1/ nānājalāśayaiḥ puṇyaiḥ śobhitaṁ tat samantataḥ |
BRP041.050.2/ āste tatra svayaṁ devaḥ kṛttivāsā vṛṣadhvajaḥ || 50 ||
BRP041.051.1/ hitāya sarvalokasya bhuktimuktipradaḥ śivaḥ |
BRP041.051.2/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca || 51 ||
BRP041.052.1/ puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaḥ kūpāś ca sāgarāḥ |
BRP041.052.2/ tebhyaḥ pūrvaṁ samāhṛtya jalabindūn pṛthak pṛthak || 52 ||
BRP041.053.1/ sarvalokahitārthāya rudraḥ sarvasuraiḥ saha |
BRP041.053.2/ tīrthaṁ bindusaro nāma tasmin kṣetre dvijottamāḥ || 53 ||
BRP041.054.1/ cakāra ṛṣibhiḥ sārdhaṁ tena bindusaraḥ smṛtam |
BRP041.054.2/ aṣṭamyāṁ bahule pakṣe mārgaśīrṣe dvijottamāḥ || 54 ||
BRP041.055.1/ yas tatra yātrāṁ kurute viṣuve vijitendriyaḥ |
BRP041.055.2/ vidhivad bindusarasi snātvā śraddhāsamanvitaḥ || 55 ||
BRP041.056.1/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn santarpya vāgyataḥ |
BRP041.056.2/ tilodakena vidhinā nāmagotravidhānavit || 56 ||
BRP041.057.1/ snātvaivaṁ vidhivat tatra so 'śvamedhaphalaṁ labhet |
BRP041.057.2/ grahoparāge viṣuve saṅkrāntyām ayane tathā || 57 ||
BRP041.058.1/ yugādiṣu ṣaḍaśītyāṁ tathānyatra śubhe tithau |
BRP041.058.2/ ye tatra dānaṁ viprebhyaḥ prayacchanti dhanādikam || 58 ||
BRP041.059.1/ anyatīrthāc chataguṇaṁ phalaṁ te prāpnuvanti vai |
BRP041.059.2/ piṇḍaṁ ye samprayacchanti pitṛbhyaḥ sarasas taṭe || 59 ||
BRP041.060.1/ pitṝṇām akṣayāṁ tṛptiṁ te kurvanti na saṁśayaḥ |
BRP041.060.2/ tataḥ śambhor gṛhaṁ gatvā vāgyataḥ saṁyatendriyaḥ || 60 ||
BRP041.061.1/ praviśya pūjayec charvaṁ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP041.061.2/ ghṛtakṣīrādibhiḥ snānaṁ kārayitvā bhavaṁ śuciḥ || 61 ||
BRP041.062.1/ candanena sugandhena vilipya kuṅkumena ca |
BRP041.062.2/ tataḥ sampūjayed devaṁ candramaulim umāpatim || 62 ||
BRP041.063.1/ puṣpair nānāvidhair medhyair bilvārkakamalādibhiḥ |
BRP041.063.2/ āgamoktena mantreṇa vedoktena ca śaṅkaram || 63 ||
BRP041.064.1/ adīkṣitas tu nāmnaiva mūlamantreṇa cārcayet |
BRP041.064.2/ evaṁ sampūjya taṁ devaṁ gandhapuṣpānurāgibhiḥ || 64 ||
BRP041.065.1/ dhūpadīpaiś ca naivedyair upahārais tathā stavaiḥ |
BRP041.065.2/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca gītair vādyair manoharaiḥ || 65 ||
BRP041.066.1/ nṛtyajapyanamaskārair jayaśabdaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP041.066.2/ evaṁ sampūjya vidhivad devadevam umāpatim || 66 ||
BRP041.067.1/ sarvapāpavinirmukto rūpayauvanagarvitaḥ |
BRP041.067.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya divyābharaṇabhūṣitāḥ || 67 ||
[Page 173 ]
BRP041.068.1/ sauvarṇena vimānena kiṅkiṇījālamālinā |
BRP041.068.2/ upagīyamāno gandharvair apsarobhir alaṅkṛtaḥ || 68 ||
BRP041.069.1/ uddyotayan diśaḥ sarvāḥ śivalokaṁ sa gacchati |
BRP041.069.2/ bhuktvā tatra sukhaṁ viprā manasaḥ prītidāyakam || 69 ||
BRP041.070.1/ tallokavāsibhiḥ sārdhaṁ yāvad ābhūtasamplavam |
BRP041.070.2/ tatas tasmād ihāyātaḥ pṛthivyāṁ puṇyasaṅkṣaye || 70 ||
BRP041.071.1/ jāyate yogināṁ gehe caturvedī dvijottamāḥ |
BRP041.071.2/ yogaṁ pāśupataṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 71 ||
BRP041.072.1/ śayanotthāpane caiva saṅkrāntyām ayane tathā |
BRP041.072.2/ aśokākhyāṁ tathāṣṭamyāṁ pavitrāropaṇe tathā || 72 ||
BRP041.073.1/ ye ca paśyanti taṁ devaṁ kṛttivāsasam uttamam |
BRP041.073.2/ vimānenārkavarṇena śivalokaṁ vrajanti te || 73 ||
BRP041.074.1/ sarvakāle 'pi taṁ devaṁ ye paśyanti sumedhasaḥ |
BRP041.074.2/ te 'pi pāpavinirmuktāḥ śivalokaṁ vrajanti vai || 74 ||
BRP041.075.1/ devasya paścime pūrve dakṣiṇe cottare tathā |
BRP041.075.2/ yojanadvitayaṁ sārdhaṁ kṣetraṁ tad bhuktimuktidam || 75 ||
BRP041.076.1/ tasmin kṣetravare liṅgaṁ bhāskareśvarasañjñitam |
BRP041.076.2/ paśyanti ye tu taṁ devaṁ snātvā kuṇḍe maheśvaram || 76 ||
BRP041.077.1/ ādityenārcitaṁ pūrvaṁ devadevaṁ trilocanam |
BRP041.077.2/ sarvapāpavinirmuktā vimānavaram āsthitāḥ || 77 ||
BRP041.078.1/ upagīyamānā gandharvaiḥ śivalokaṁ vrajanti te |
BRP041.078.2/ tiṣṭhanti tatra muditāḥ kalpam ekaṁ dvijottamāḥ || 78 ||
BRP041.079.1/ bhuktvā tu vipulān bhogāñ śivaloke manoramān |
BRP041.079.2/ puṇyakṣayād ihāyātā jāyante pravare kule || 79 ||
BRP041.080.1/ athavā yogināṁ gehe vedavedāṅgapāragāḥ |
BRP041.080.2/ utpadyante dvijavarāḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 80 ||
BRP041.081.1/ mokṣaśāstrārthakuśalāḥ sarvatra samabuddhayaḥ |
BRP041.081.2/ yogaṁ śambhor varaṁ prāpya tato mokṣaṁ vrajanti te || 81 ||
BRP041.082.1/ tasmin kṣetravare puṇye liṅgaṁ yad dṛśyate dvijāḥ |
BRP041.082.2/ pūjyāpūjyaṁ ca sarvatra vane rathyāntare 'pi vā || 82 ||
BRP041.083.1/ catuṣpathe śmaśāne vā yatra kutra ca tiṣṭhati |
BRP041.083.2/ dṛṣṭvā tal liṅgam avyagraḥ śraddhayā susamāhitaḥ || 83 ||
BRP041.084.1/ snāpayitvā tu taṁ bhaktyā gandhaiḥ puṣpair manoharaiḥ |
BRP041.084.2/ dhūpair dīpaiḥ sanaivedyair namaskārais tathā stavaiḥ || 84 ||
BRP041.085.1/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca nṛtyagītādibhis tathā |
BRP041.085.2/ sampūjyaivaṁ vidhānena śivalokaṁ vrajen naraḥ || 85 ||
BRP041.086.1/ nārī vā dvijaśārdūlāḥ sampūjya śraddhayānvitā |
BRP041.086.2/ pūrvoktaṁ phalam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 86 ||
[Page 174 ]
BRP041.087.1/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ samagrān munisattamāḥ |
BRP041.087.2/ tasya kṣetravarasyātha ṛte devān maheśvarāt || 87 ||
BRP041.088.1/ tasmin kṣetrottame gatvā śraddhayāśraddhayāpi vā |
BRP041.088.2/ mādhavādiṣu māseṣu naro vā yadi vāṅganā || 88 ||
BRP041.089.1/ yasmin yasmiṁs tithau viprāḥ snātvā bindusarombhasi |
BRP041.089.2/ paśyed devaṁ virūpākṣaṁ devīṁ ca varadāṁ śivām || 89 ||
BRP041.090.1/ gaṇaṁ caṇḍaṁ kārttikeyaṁ gaṇeśaṁ vṛṣabhaṁ tathā |
BRP041.090.2/ kalpadrumaṁ ca sāvitrīṁ śivalokaṁ sa gacchati || 90 ||
BRP041.091.1/ snātvā ca kāpile tīrthe vidhivat pāpanāśane |
BRP041.091.2/ prāpnoty abhimatān kāmāñ śivalokaṁ sa gacchati || 91 ||
BRP041.092.1/ yaḥ stambhyaṁ tatra vidhivat karoti niyatendriyaḥ |
BRP041.092.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya śivalokaṁ sa gacchati || 92 ||
BRP041.093.1/ ekāmrake śivakṣetre vārāṇasīsame śubhe |
BRP041.093.2/ snānaṁ karoti yas tatra mokṣaṁ sa labhate dhruvam || 93 ||

42. Chapter 42 :: Description of Viraja; description of Utkala

[Note: [ SS 94-95]

BRP042.001.0/ brahmovāca:

BRP042.001.1/ viraje virajā mātā brahmāṇī sampratiṣṭhitā |
BRP042.001.2/ yasyāḥ sandarśanān martyaḥ punāty āsaptamaṁ kulam || 1 ||
BRP042.002.1/ sakṛd dṛṣṭvā tu tāṁ devīṁ bhaktyāpūjya praṇamya ca |
BRP042.002.2/ naraḥ svavaṁśam uddhṛtya mama lokaṁ sa gacchati || 2 ||
BRP042.003.1/ anyāś ca tatra tiṣṭhanti viraje lokamātaraḥ |
BRP042.003.2/ sarvapāpaharā devyo varadā bhaktivatsalāḥ || 3 ||
BRP042.004.1/ āste vaitaraṇī tatra sarvapāpaharā nadī |
BRP042.004.2/ yasyāṁ snātvā naraśreṣṭhaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 4 ||
BRP042.005.1/ āste svayambhūs tatraiva kroḍarūpī hariḥ svayam |
BRP042.005.2/ dṛṣṭvā praṇamya taṁ bhaktyā paraṁ viṣṇuṁ vrajanti te || 5 ||
BRP042.006.1/ kāpile gograhe some tīrthe cālābusañjñite |
BRP042.006.2/ mṛtyuñjaye kroḍatīrthe vāsuke siddhakeśvare || 6 ||
BRP042.007.1/ tīrtheṣv eteṣu matimān viraje saṁyatendriyaḥ |
BRP042.007.2/ gatvāṣṭatīrthaṁ vidhivat snātvā devān praṇamya ca || 7 ||
BRP042.008.1/ sarvapāpavinirmukto vimānavaram āsthitaḥ |
BRP042.008.2/ upagīyamāno gandharvair mama loke mahīyate || 8 ||
BRP042.009.1/ viraje yo mama kṣetre piṇḍadānaṁ karoti vai |
BRP042.009.2/ sa karoty akṣayāṁ tṛptiṁ pitṝṇāṁ nātra saṁśayaḥ || 9 ||
BRP042.010.1/ mama kṣetre muniśreṣṭhā viraje ye kalevaram |
BRP042.010.2/ parityajanti puruṣās te mokṣaṁ prāpnuvanti vai || 10 ||
[Page 175 ]
BRP042.011.1/ snātvā yaḥ sāgare martyo dṛṣṭvā ca kapilaṁ harim |
BRP042.011.2/ paśyed devīṁ ca vārāhīṁ sa yāti tridaśālayam || 11 ||
BRP042.012.1/ santi cānyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP042.012.2/ tatkāle tu muniśreṣṭhā veditavyāni tāni vai || 12 ||
BRP042.013.1/ samudrasyottare tīre tasmin deśe dvijottamāḥ |
BRP042.013.2/ āste guhyaṁ paraṁ kṣetraṁ muktidaṁ pāpanāśanam || 13 ||
BRP042.014.1/ sarvatra vālukākīrṇaṁ pavitraṁ sarvakāmadam |
BRP042.014.2/ daśayojanavistīrṇaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 14 ||
BRP042.015.1/ aśokārjunapunnāgair bakulaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP042.015.2/ panasair nārikelaiś ca śālais tālaiḥ kapitthakaiḥ || 15 ||
BRP042.016.1/ campakaiḥ karṇikāraiś ca cūtabilvaiḥ sapāṭalaiḥ |
BRP042.016.2/ kadambaiḥ kovidāraiś ca lakucair nāgakesaraiḥ || 16 ||
BRP042.017.1/ prācīnāmalakair lodhrair nāraṅgair dhavakhādiraiḥ |
BRP042.017.2/ sarjabhūrjāśvakarṇaiś ca tamālair devadārubhiḥ || 17 ||
BRP042.018.1/ mandāraiḥ pārijātaiś ca nyagrodhāgurucandanaiḥ |
BRP042.018.2/ kharjūrāmrātakaiḥ siddhair mucukundaiḥ sakiṁśukaiḥ || 18 ||
BRP042.019.1/ aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca madhudhāraśubhāñjanaiḥ |
BRP042.019.2/ śiṁśapāmalakair nīpair nimbatinduvibhītakaiḥ || 19 ||
BRP042.020.1/ sarvartuphalagandhāḍhyaiḥ sarvartukusumojjvalaiḥ |
BRP042.020.2/ manohlādakaraiḥ śubhrair nānāvihaganāditaiḥ || 20 ||
BRP042.021.1/ śrotraramyaiḥ sumadhurair balanirmadaneritaiḥ |
BRP042.021.2/ manasaḥ prītijanakaiḥ śabdaiḥ khagamukheritaiḥ || 21 ||
BRP042.022.1/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ |
BRP042.022.2/ kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ || 22 ||
BRP042.023.1/ priyaputraiś cātakaiś ca tathānyair madhurasvaraiḥ |
BRP042.023.2/ śrotraramyaiḥ priyakaraiḥ kūjadbhiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 23 ||
BRP042.024.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP042.024.2/ mālatīkundabāṇaiś ca karavīraiḥ sitetaraiḥ || 24 ||
BRP042.025.1/ jambīrakaruṇāṅkolair dāḍimair bījapūrakaiḥ |
BRP042.025.2/ mātuluṅgaiḥ pūgaphalair hintālaiḥ kadalīvanaiḥ || 25 ||
BRP042.026.1/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ puṣpaiś cānyair manoharaiḥ |
BRP042.026.2/ latāvitānagulmaiś ca vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 26 ||
BRP042.027.1/ dīrghikābhis taḍāgaiś ca puṣkariṇībhiś ca vāpibhiḥ |
BRP042.027.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ || 27 ||
BRP042.028.1/ sarāṁsi ca manojñāni prasannasalilāni ca |
BRP042.028.2/ kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ || 28 ||
BRP042.029.1/ kahlāraiḥ kamalaiś cāpi ācitāni samantataḥ |
BRP042.029.2/ kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ || 29 ||
BRP042.030.1/ kāraṇḍavaiḥ plavair haṁsaiḥ kūrmair matsyaiś ca madgubhiḥ |
BRP042.030.2/ dātyūhasārasākīrṇaiḥ koyaṣṭibakaśobhitaiḥ || 30 ||
[Page 176 ]
BRP042.031.1/ etaiś cānyaiś ca kūjadbhiḥ samantāj jalacāribhiḥ |
BRP042.031.2/ khagair jalacaraiś cānyaiḥ kusumaiś ca jalodbhavaiḥ || 31 ||
BRP042.032.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpaiḥ sthalajalodbhavaiḥ |
BRP042.032.2/ brahmacārigṛhasthaiś ca vānaprasthaiś ca bhikṣubhiḥ || 32 ||
BRP042.033.1/ svadharmaniratair varṇais tathānyaiḥ samalaṅkṛtam |
BRP042.033.2/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṁ naranārīsamākulam || 33 ||
BRP042.034.1/ aśeṣavidyānilayaṁ sarvadharmaguṇākaram |
BRP042.034.2/ evaṁ sarvaguṇopetaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 34 ||
BRP042.035.1/ āste tatra muniśreṣṭhā vikhyātaḥ puruṣottamaḥ |
BRP042.035.2/ yāvad utkalamaryādā dik krameṇa prakīrtitā || 35 ||
BRP042.036.1/ tāvat kṛṣṇaprasādena deśaḥ puṇyatamo hi saḥ |
BRP042.036.2/ yatra tiṣṭhati viśvātmā deśe sa puruṣottamaḥ || 36 ||
BRP042.037.1/ jagadvyāpī jagannāthas tatra sarvaṁ pratiṣṭhitam |
BRP042.037.2/ ahaṁ rudraś ca śakraś ca devāś cāgnipurogamāḥ || 37 ||
BRP042.038.1/ nivasāmo muniśreṣṭhās tasmin deśe sadā vayam |
BRP042.038.2/ gandharvāpsarasaḥ sarvāḥ pitaro devamānuṣāḥ || 38 ||
BRP042.039.1/ yakṣā vidyādharāḥ siddhā munayaḥ saṁśitavratāḥ |
BRP042.039.2/ ṛṣayo vālakhilyāś ca kaśyapādyāḥ prajeśvarāḥ || 39 ||
BRP042.040.1/ suparṇāḥ kinnarā nāgās tathānye svargavāsinaḥ |
BRP042.040.2/ sāṅgāś ca caturo vedāḥ śāstrāṇi vividhāni ca || 40 ||
BRP042.041.1/ itihāsapurāṇāni yajñāś ca varadakṣiṇāḥ |
BRP042.041.2/ nadyaś ca vividhāḥ puṇyās tīrthāny āyatanāni ca || 41 ||
BRP042.042.1/ sāgarāś ca tathā śailās tasmin deśe vyavasthitāḥ |
BRP042.042.2/ evaṁ puṇyatame deśe devarṣipitṛsevite || 42 ||
BRP042.043.1/ sarvopabhogasahite vāsaḥ kasya na rocate |
BRP042.043.2/ śreṣṭhatvaṁ kasya deśasya kiṁ cānyad adhikaṁ tataḥ || 43 ||
BRP042.044.1/ āste yatra svayaṁ devo muktidaḥ puruṣottamaḥ |
BRP042.044.2/ dhanyās te vibudhaprakhyā ye vasanty utkale narāḥ || 44 ||
BRP042.045.1/ tīrtharājajale snātvā paśyanti puruṣottamam |
BRP042.045.2/ svarge vasanti te martyā na te yānti yamālaye || 45 ||
BRP042.046.1/ ye vasanty utkale kṣetre puṇye śrīpuruṣottame |
BRP042.046.2/ saphalaṁ jīvitaṁ teṣām utkalānāṁ sumedhasām || 46 ||
BRP042.047.1/ ye paśyanti suraśreṣṭhaṁ prasannāyatalocanam |
BRP042.047.2/ cārubhrūkeśamukuṭaṁ cārukarṇāvataṁsakam || 47 ||
BRP042.048.1/ cārusmitaṁ cārudantaṁ cārukuṇḍalamaṇḍitam |
BRP042.048.2/ sunāsaṁ sukapolaṁ ca sulalāṭaṁ sulakṣaṇam || 48 ||
BRP042.049.1/ trailokyānandajananaṁ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam || 49 ||

43. Chapter 43 :: Story of Indradyumna

[Page 177 ] [Note: [ SS 95-97]

BRP043.001.0/ brahmovāca:

BRP043.001.1/ purā kṛtayuge viprāḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP043.001.2/ babhūva nṛpatiḥ śrīmān indradyumna iti śrutaḥ || 1 ||
BRP043.002.1/ satyavādī śucir dakṣaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP043.002.2/ rūpavān subhagaḥ śūro dātā bhoktā priyaṁvadaḥ || 2 ||
BRP043.003.1/ yaṣṭā samastayajñānāṁ brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
BRP043.003.2/ dhanurvede ca vede ca śāstre ca nipuṇaḥ kṛtī || 3 ||
BRP043.004.1/ vallabho naranārīṇāṁ paurṇamāsyāṁ yathā śaśī |
BRP043.004.2/ āditya iva duṣprekṣyaḥ śatrusaṅghabhayaṅkaraḥ || 4 ||
BRP043.005.1/ vaiṣṇavaḥ sattvasampanno jitakrodho jitendriyaḥ |
BRP043.005.2/ adhyetā yogasāṅkhyānāṁ mumukṣur dharmatatparaḥ || 5 ||
BRP043.006.1/ evaṁ sa pālayan pṛthvīṁ rājā sarvaguṇākaraḥ |
BRP043.006.2/ tasya buddhiḥ samutpannā harer ārādhanaṁ prati || 6 ||
BRP043.007.1/ katham ārādhayiṣyāmi devadevaṁ janārdanam |
BRP043.007.2/ kasmin kṣetre 'thavā tīrthe nadītīre tathāśrame || 7 ||
BRP043.008.1/ evaṁ cintāparaḥ so 'tha nirīkṣya manasā mahīm |
BRP043.008.2/ ālokya sarvatīrthāni kṣetrāṇy atha purāṇy api || 8 ||
BRP043.009.1/ tāni sarvāṇi santyajya jagāmāyatanaṁ punaḥ |
BRP043.009.2/ vikhyātaṁ paramaṁ kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam || 9 ||
BRP043.010.1/ sa gatvā tat kṣetravaraṁ samṛddhabalavāhanaḥ |
BRP043.010.2/ ayajac cāśvamedhena vidhivad bhūridakṣiṇaḥ || 10 ||
BRP043.011.1/ kārayitvā mahotsedhaṁ prāsādaṁ caiva viśrutam |
BRP043.011.2/ tatra saṅkarṣaṇaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ sthāpya vīryavān || 11 ||
BRP043.012.1/ pañcatīrthaṁ ca vidhivat kṛtvā tatra mahīpatiḥ |
BRP043.012.2/ snānaṁ dānaṁ tapo homaṁ devatāprekṣaṇaṁ tathā || 12 ||
BRP043.013.1/ bhaktyā cārādhya vidhivat pratyahaṁ puruṣottamam |
BRP043.013.2/ prasādād devadevasya tato mokṣam avāptavān || 13 ||
BRP043.014.1/ mārkaṇḍeyaṁ ca kṛṣṇaṁ ca dṛṣṭvā rāmaṁ ca bho dvijāḥ |
BRP043.014.2/ sāgare cendradyumnākhye snātvā mokṣaṁ labhed dhruvam || 14 ||

BRP043.015.0/ munaya ūcuḥ:

BRP043.015.1/ kasmāt sa nṛpatiḥ pūrvam indradyumno jagatpatiḥ |
BRP043.015.2/ jagāma paramaṁ kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam || 15 ||
BRP043.016.1/ gatvā tatra suraśreṣṭha kathaṁ sa nṛpasattamaḥ |
BRP043.016.2/ vājimedhena vidhivad iṣṭavān puruṣottamam || 16 ||
BRP043.017.1/ kathaṁ sa sarvaphalade kṣetre paramadurlabhe |
BRP043.017.2/ prāsādaṁ kārayām āsa ceṣṭaṁ trailokyaviśrutam || 17 ||
BRP043.018.1/ kathaṁ sa kṛṣṇaṁ rāmaṁ ca subhadrāṁ ca prajāpate |
BRP043.018.2/ nirmame rājaśārdūlaḥ kṣetraṁ rakṣitavān katham || 18 ||
[Page 178 ]
BRP043.019.1/ kathaṁ tatra mahīpālaḥ prāsāde bhuvanottame |
BRP043.019.2/ sthāpayām āsa matimān kṛṣṇādīṁs tridaśārcitān || 19 ||
BRP043.020.1/ etat sarvaṁ suraśreṣṭha vistareṇa yathātatham |
BRP043.020.2/ vaktum arhasy aśeṣeṇa caritaṁ tasya dhīmataḥ || 20 ||
BRP043.021.1/ na tṛptim adhigacchāmas tava vākyāmṛtena vai |
BRP043.021.2/ śrotum icchāmahe brahman paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 21 ||

BRP043.022.0/ brahmovāca:

BRP043.022.1/ sādhu sādhu dvijaśreṣṭhā yat pṛcchadhvaṁ purātanam |
BRP043.022.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ bhuktimuktipradaṁ śubham || 22 ||
BRP043.023.1/ vakṣyāmi tasya caritaṁ yathāvṛttaṁ kṛte yuge |
BRP043.023.2/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ prayatāḥ saṁyatendriyāḥ || 23 ||
BRP043.024.1/ avantī nāma nagarī mālave bhuvi viśrutā |
BRP043.024.2/ babhūva tasya nṛpateḥ pṛthivī kakudopamā || 24 ||
BRP043.025.1/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā dṛḍhaprākāratoraṇā |
BRP043.025.2/ dṛḍhayantrārgaladvārā parikhābhir alaṅkṛtā || 25 ||
BRP043.026.1/ nānāvaṇiksamākīrṇā nānābhāṇḍasuvikriyā |
BRP043.026.2/ rathyāpaṇavatī ramyā |
BRP043.026.3/ suvibhaktacatuṣpathā || 26 ||
BRP043.027.1/ gṛhagopurasambādhā vīthībhiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.027.2/ rājahaṁsanibhaiḥ śubhraiś citragrīvair manoharaiḥ || 27 ||
BRP043.028.1/ anekaśatasāhasraiḥ prāsādaiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.028.2/ yajñotsavapramuditā gītavāditranisvanā || 28 ||
BRP043.029.1/ nānāvarṇapatākābhir dhvajaiś ca samalaṅkṛtā |
BRP043.029.2/ hastyaśvarathasaṅkīrṇā padātigaṇasaṅkulā || 29 ||
BRP043.030.1/ nānāyodhasamākīrṇā nānājanapadair yutā |
BRP043.030.2/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś caiva dvijātibhiḥ || 30 ||
BRP043.031.1/ samṛddhā sā muniśreṣṭhā vidvadbhiḥ samalaṅkṛtā |
BRP043.031.2/ na tatra malināḥ santi na mūrkhā nāpi nirdhanāḥ || 31 ||
BRP043.032.1/ na rogiṇo na hīnāṅgā na dyūtavyasanānvitāḥ |
BRP043.032.2/ sadā hṛṣṭāḥ sumanaso dṛśyante puruṣāḥ striyaḥ || 32 ||
BRP043.033.1/ krīḍanti sma divā rātrau hṛṣṭās tatra pṛthak pṛthak |
BRP043.033.2/ suveṣāḥ puruṣās tatra dṛśyante mṛṣṭakuṇḍalāḥ || 33 ||
BRP043.034.1/ surūpāḥ suguṇāś caiva divyālaṅkārabhūṣitāḥ |
BRP043.034.2/ kāmadevapratīkāśāḥ sarvalakṣaṇalakṣitāḥ || 34 ||
BRP043.035.1/ sukeśāḥ sukapolāś ca sumukhāḥ śmaśrudhāriṇaḥ |
BRP043.035.2/ jñātāraḥ sarvaśāstrāṇāṁ bhettāraḥ śatruvāhinīm || 35 ||
BRP043.036.1/ dātāraḥ sarvaratnānāṁ bhoktāraḥ sarvasampadām |
BRP043.036.2/ striyas tatra muniśreṣṭhā dṛśyante sumanoharāḥ || 36 ||
BRP043.037.1/ haṁsavāraṇagāminyaḥ praphullāmbhojalocanāḥ |
BRP043.037.2/ sumadhyamāḥ sujaghanāḥ pīnonnatapayodharāḥ || 37 ||
[Page 179 ]
BRP043.038.1/ sukeśāś cāruvadanāḥ sukapolāḥ sthirālakāḥ |
BRP043.038.2/ hāvabhāvānatagrīvāḥ karṇābharaṇabhūṣitāḥ || 38 ||
BRP043.039.1/ bimbauṣṭhyo rañjitamukhās tāmbūlena virājitāḥ |
BRP043.039.2/ suvarṇābharaṇopetāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ || 39 ||
BRP043.040.1/ śyāmāvadātāḥ suśroṇyaḥ kāñcīnūpuranāditāḥ |
BRP043.040.2/ divyamālyāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ || 40 ||
BRP043.041.1/ vidagdhāḥ subhagāḥ kāntāś cārvaṅgyaḥ priyadarśanāḥ |
BRP043.041.2/ rūpalāvaṇyasaṁyuktāḥ sarvāḥ prahasitānanāḥ || 41 ||
BRP043.042.1/ krīḍantyaś ca madonmattāḥ ca |
BRP043.042.2/ gītavādyakathālāpai ramayantyaś ca tāḥ striyaḥ || 42 ||
BRP043.043.1/ vāramukhyāś ca dṛśyante nṛtyagītaviśāradāḥ |
BRP043.043.2/ prekṣaṇālāpakuśalāḥ sarvayoṣidguṇānvitāḥ || 43 ||
BRP043.044.1/ anyāś ca tatra dṛśyante guṇācāryāḥ kulastriyaḥ |
BRP043.044.2/ pativratāś ca subhagā guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtāḥ || 44 ||
BRP043.045.1/ vanaiś copavanaiḥ puṇyair udyānaiś ca manoramaiḥ |
BRP043.045.2/ devatāyatanair divyair nānākusumaśobhitaiḥ || 45 ||
BRP043.046.1/ śālais tālais tamālaiś ca bakulair nāgakesaraiḥ |
BRP043.046.2/ pippalaiḥ karṇikāraiś ca candanāgurucampakaiḥ || 46 ||
BRP043.047.1/ punnāgair nārikeraiś ca panasaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP043.047.2/ nāraṅgair lakucair lodhraiḥ saptaparṇaiḥ śubhāñjanaiḥ || 47 ||
BRP043.048.1/ cūtabilvakadambaiś ca śiṁśapair dhavakhādiraiḥ |
BRP043.048.2/ pāṭalāśokatagaraiḥ karavīraiḥ sitetaraiḥ || 48 ||
BRP043.049.1/ pītārjunakabhallātaiḥ siddhair āmrātakais tathā |
BRP043.049.2/ nyagrodhāśvatthakāśmaryaiḥ palāśair devadārubhiḥ || 49 ||
BRP043.050.1/ mandāraiḥ pārijātaiś ca tintiḍīkavibhītakaiḥ |
BRP043.050.2/ prācīnāmalakaiḥ plakṣair jambūśirīṣapādapaiḥ || 50 ||
BRP043.051.1/ kāleyaiḥ kāñcanāraiś ca madhujambīratindukaiḥ |
BRP043.051.2/ kharjūrāgastyabakulaiḥ śākhoṭakaharītakaiḥ || 51 ||
BRP043.052.1/ kaṅkolair mucukundaiś ca hintālair bījapūrakaiḥ |
BRP043.052.2/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ || 52 ||
BRP043.053.1/ mallikākundabāṇaiś ca kadalīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ |
BRP043.053.2/ mātuluṅgaiḥ pūgaphalaiḥ karuṇaiḥ sindhuvārakaiḥ || 53 ||
BRP043.054.1/ bahuvāraiḥ kovidārair badaraiḥ sakarañjakaiḥ |
BRP043.054.2/ anyaiś ca vividhaiḥ puṣpavṛkṣaiś cānyair manoharaiḥ || 54 ||
BRP043.055.1/ latāgulmair vitānaiś ca udyānair nandanopamaiḥ |
BRP043.055.2/ sadā kusumagandhāḍhyaiḥ sadā phalabharānataiḥ || 55 ||
BRP043.056.1/ nānāpakṣirutai ramyair nānāmṛgagaṇāvṛtaiḥ |
BRP043.056.2/ cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgāraiḥ priyaputrakaiḥ || 56 ||
BRP043.057.1/ kalaviṅkair mayūraiś ca śukaiḥ kokilakais tathā |
BRP043.057.2/ kapotaiḥ khañjarīṭaiś ca śyenaiḥ pārāvatais tathā || 57 ||
[Page 180 ]
BRP043.058.1/ khagaiś cānyair bahuvidhaiḥ śrotraramyair manoramaiḥ |
BRP043.058.2/ saritaḥ puṣkariṇyaś ca sarāṁsi subahūni ca || 58 ||
BRP043.059.1/ anyair jalāśayaiḥ puṇyaiḥ kumudotpalamaṇḍitaiḥ |
BRP043.059.2/ padmaiḥ sitetaraiḥ śubhraiḥ kahlāraiś ca sugandhibhiḥ || 59 ||
BRP043.060.1/ anyair bahuvidhaiḥ puṣpair jalajaiḥ sumanoharaiḥ |
BRP043.060.2/ gandhāmodakarair divyaiḥ sarvartukusumojjvalaiḥ || 60 ||
BRP043.061.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiś cakravākopaśobhitaiḥ |
BRP043.061.2/ sārasaiś ca balākaiś ca kūrmair matsyaiḥ sanakrakaiḥ || 61 ||
BRP043.062.1/ jalapādaiḥ kadambaiś ca plavaiś ca jalakukkuṭaiḥ |
BRP043.062.2/ khagair jalacaraiś cānyair nānāravavibhūṣitaiḥ || 62 ||
BRP043.063.1/ nānāvarṇaiḥ sadā hṛṣṭair añcitāni samantataḥ |
BRP043.063.2/ evaṁ nānāvidhaiḥ puṣpair vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 63 ||
BRP043.064.1/ vividhaiḥ pādapaiḥ puṇyair udyānair vividhais tathā |
BRP043.064.2/ jalasthalacaraiś caiva vihagaiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 64 ||
BRP043.065.1/ devatāyatanair divyaiḥ śobhitā sā mahāpurī |
BRP043.065.2/ tatrāste bhagavān devas tripurāris trilocanaḥ || 65 ||
BRP043.066.1/ mahākāleti vikhyātaḥ sarvakāmapradaḥ śivaḥ |
BRP043.066.2/ śivakuṇḍe naraḥ snātvā vidhivat pāpanāśane || 66 ||
BRP043.067.1/ devān pitṝn ṛṣīṁś caiva santarpya vidhivad budhaḥ |
BRP043.067.2/ gatvā śivālayaṁ paścāt kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam || 67 ||
BRP043.068.1/ praviśya saṁyato bhūtvā dhautavāsā jitendriyaḥ |
BRP043.068.2/ snānaiḥ puṣpais tathā gandhair dhūpair dīpaiś ca bhaktitaḥ || 68 ||
BRP043.069.1/ naivedyair upahāraiś ca gītavādyaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP043.069.2/ daṇḍavatpraṇipātaiś ca nṛtyaiḥ stotraiś ca śaṅkaram || 69 ||
BRP043.070.1/ sampūjya vidhivad bhaktyā mahākālaṁ sakṛc chivam |
BRP043.070.2/ aśvamedhasahasrasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 70 ||
BRP043.071.1/ pāpaiḥ sarvair vinirmukto vimānaiḥ sārvakāmikaiḥ |
BRP043.071.2/ āruhya tridivaṁ yāti yatra śambhor niketanam || 71 ||
BRP043.072.1/ divyarūpadharaḥ śrīmān divyālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP043.072.2/ bhuṅkte tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 72 ||
BRP043.073.1/ śivaloke muniśreṣṭhā jarāmaraṇavarjitaḥ |
BRP043.073.2/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare brāhmaṇe kule || 73 ||
BRP043.074.1/ caturvedī bhaved vipraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP043.074.2/ yogaṁ pāśupataṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 74 ||
BRP043.075.1/ āste tatra nadī puṇyā śiprā nāmeti viśrutā |
BRP043.075.2/ tasyāṁ snātas tu vidhivat santarpya pitṛdevatāḥ || 75 ||
BRP043.076.1/ sarvapāpavinirmukto vimānavaram āsthitaḥ |
BRP043.076.2/ bhuṅkte bahuvidhān bhogān svargaloke narottamaḥ || 76 ||
BRP043.077.1/ āste tatraiva bhagavān devadevo janārdanaḥ |
BRP043.077.2/ govindasvāmināmāsau bhuktimuktiprado hariḥ || 77 ||
BRP043.078.1/ taṁ dṛṣṭvā muktim āpnoti trisaptakulasaṁyutaḥ |
BRP043.078.2/ vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā || 78 ||
[Page 181 ]
BRP043.079.1/ sarvakāmasamṛddhena kāmagenāsthireṇa ca |
BRP043.079.2/ upagīyamāno gandharvair viṣṇuloke mahīyate || 79 ||
BRP043.080.1/ bhuṅkte ca vividhān kāmān nirātaṅko gatajvaraḥ |
BRP043.080.2/ ābhūtasamplavaṁ yāvat surūpaḥ subhagaḥ sukhī || 80 ||
BRP043.081.1/ kālenāgatya matimān brāhmaṇaḥ syān mahītale |
BRP043.081.2/ pravare yogināṁ gehe vedaśāstrārthatattvavit || 81 ||
BRP043.082.1/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP043.082.2/ vikramasvāmināmānaṁ viṣṇuṁ tatraiva bho dvijāḥ || 82 ||
BRP043.083.1/ dṛṣṭvā naro vā nārī vā phalaṁ pūrvoditaṁ labhet |
BRP043.083.2/ anye 'pi tatra tiṣṭhanti devāḥ śakrapurogamāḥ || 83 ||
BRP043.084.1/ mātaraś ca muniśreṣṭhāḥ sarvakāmaphalapradāḥ |
BRP043.084.2/ dṛṣṭvā tān vidhivad bhaktyā sampūjya praṇipatya ca || 84 ||
BRP043.085.1/ sarvapāpavinirmukto naro yāti triviṣṭapam |
BRP043.085.2/ evaṁ sā nagarī ramyā rājasiṁhena pālitā || 85 ||
BRP043.086.1/ nityotsavapramuditā yathendrasyāmarāvatī |
BRP043.086.2/ purāṣṭādaśasaṁyuktā suvistīrṇacatuṣpathā || 86 ||
BRP043.087.1/ dhanurjyāghoṣaninadā siddhasaṅgamabhūṣitā |
BRP043.087.2/ vidyāvadgaṇabhūyiṣṭhā vedanirghoṣanāditā || 87 ||
BRP043.088.1/ itihāsapurāṇāni śāstrāṇi vividhāni ca |
BRP043.088.2/ kāvyālāpakathāś caiva śrūyante 'harniśaṁ dvijāḥ || 88 ||
BRP043.089.1/ evaṁ mayā guṇāḍhyā sā taduyinī?? samudāhṛtā |
BRP043.089.2/ yasyāṁ rājābhavat pūrvam indradyumno mahāmatiḥ || 89 ||

44. Chapter 44 :: Story of Indradyumna (cont.): The journey to the southern ocean

[Note: [ SS 97-98]

BRP044.001.0/ brahmovāca:

BRP044.001.1/ tasyāṁ sa nṛpatiḥ pūrvaṁ kurvan rājyam anuttamam |
BRP044.001.2/ pālayām āsa matimān prajāḥ putrān ivaurasān || 1 ||
BRP044.002.1/ satyavādī mahāprājñaḥ śūraḥ sarvaguṇākaraḥ |
BRP044.002.2/ matimān dharmasampannaḥ sarvaśastrabhṛtāṁ varaḥ || 2 ||
BRP044.003.1/ satyavāñ śīlavān dāntaḥ śrīmān parapurañjayaḥ |
BRP044.003.2/ āditya iva tejobhī rūpair āśvinayor iva || 3 ||
BRP044.004.1/ vardhamānasurāścaryaḥ śakratulyaparākramaḥ |
BRP044.004.2/ śāradendur ivābhāti lakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 4 ||
BRP044.005.1/ āhartā sarvayajñānāṁ hayamedhādikṛt tathā |
BRP044.005.2/ dānair yajñais tapobhiś ca tattulyo nāsti bhūpatiḥ || 5 ||
BRP044.006.1/ suvarṇamaṇimuktānāṁ gajāśvānāṁ ca bhūpatiḥ |
BRP044.006.2/ pradadau vipramukhyebhyo yāge yāge mahādhanam || 6 ||
BRP044.007.1/ hastyaśvarathamukhyānāṁ kambalājinavāsasām |
BRP044.007.2/ ratnānāṁ dhanadhānyānām antas tasya na vidyate || 7 ||
[Page 182 ]
BRP044.008.1/ evaṁ sarvadhanair yukto guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP044.008.2/ sarvakāmasamṛddhātmā kurvan rājyam akaṇṭakam || 8 ||
BRP044.009.1/ tasyeyaṁ matir utpannā sarvayogeśvaraṁ harim |
BRP044.009.2/ katham ārādhayiṣyāmi bhuktimuktipradaṁ prabhum || 9 ||
BRP044.010.1/ vicārya sarvaśāstrāṇi tantrāṇy āgamavistaram |
BRP044.010.2/ itihāsapurāṇāni vedāṅgāni ca sarvaśaḥ || 10 ||
BRP044.011.1/ dharmaśāstrāṇi sarvāṇi niyamān ṛṣibhāṣitān |
BRP044.011.2/ vedāṅgāni ca śāstrāṇi vidyāsthānāni yāni ca || 11 ||
BRP044.012.1/ guruṁ saṁsevya yatnena brāhmaṇān vedapāragān |
BRP044.012.2/ ādhāya paramāṁ kāṣṭhāṁ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā || 12 ||
BRP044.013.1/ samprāpya paramaṁ tattvaṁ vāsudevākhyam avyayam |
BRP044.013.2/ bhrāntijñānād atītas tu mumukṣuḥ saṁyatendriyaḥ || 13 ||
BRP044.014.1/ katham ārādhayiṣyāmi devadevaṁ sanātanam |
BRP044.014.2/ pītavastraṁ caturbāhuṁ śaṅkhacakragadādharam || 14 ||
BRP044.015.1/ vanamālāvṛtoraskaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP044.015.2/ śrīvatsoraḥsamāyuktaṁ mukuṭāṅgadaśobhitam || 15 ||
BRP044.016.1/ svapurāt sa tu niṣkrānta ujjayinyāḥ prajāpatiḥ |
BRP044.016.2/ balena mahatā yuktaḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ || 16 ||
BRP044.017.1/ anujagmus tu taṁ sarve rathinaḥ śastrapāṇayaḥ |
BRP044.017.2/ rathair vimānasaṅkāśaiḥ patākādhvajasevitaiḥ || 17 ||
BRP044.018.1/ sādinaś ca tathā sarve prāsatomarapāṇayaḥ |
BRP044.018.2/ aśvaiḥ pavanasaṅkāśair anujagmus tu taṁ nṛpam || 18 ||
BRP044.019.1/ himavatsambhavair mattair vāraṇaiḥ parvatopamaiḥ |
BRP044.019.2/ īṣādantaiḥ sadā mattaiḥ pracaṇḍaiḥ ṣaṣṭihāyanaiḥ || 19 ||
BRP044.020.1/ hemakakṣaiḥ sapatākair ghaṇṭāravavibhūṣitaiḥ |
BRP044.020.2/ anujagmuś ca taṁ sarve gajayuddhaviśāradāḥ || 20 ||
BRP044.021.1/ asaṅkhyeyāś ca pādātā dhanuṣprāsāsipāṇayaḥ |
BRP044.021.2/ divyamālyāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ || 21 ||
BRP044.022.1/ anujagmuś ca taṁ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
BRP044.022.2/ sarvāstrakuśalāḥ śūrāḥ sadā saṅgrāmalālasāḥ || 22 ||
BRP044.023.1/ antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvāḥ svalaṅkṛtāḥ |
BRP044.023.2/ bimbauṣṭhacārudaśanāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 23 ||
BRP044.024.1/ divyavastradharāḥ sarvā divyamālyavibhūṣitāḥ |
BRP044.024.2/ divyagandhānuliptāṅgāḥ śaraccandranibhānanāḥ || 24 ||
BRP044.025.1/ sumadhyamāś cāruveṣāś cārukarṇālakāñcitāḥ |
BRP044.025.2/ tāmbūlarañjitamukhā rakṣibhiś ca surakṣitāḥ || 25 ||
BRP044.026.1/ yānair uccāvacaiḥ śubhrair maṇikāñcanabhūṣitaiḥ |
BRP044.026.2/ upagīyamānās tāḥ sarvā gāyanaiḥ stutipāṭhakaiḥ || 26 ||
BRP044.027.1/ veṣṭitāḥ śastrahastaiś ca padmapattrāyatekṣaṇāḥ |
BRP044.027.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā anujagmuś ca taṁ nṛpam || 27 ||
[Page 183 ]
BRP044.028.1/ vaṇiggrāmagaṇāḥ sarve nānāpuranivāsinaḥ |
BRP044.028.2/ dhanai ratnaiḥ suvarṇaiś ca sadārāḥ saparicchadāḥ || 28 ||
BRP044.029.1/ astravikrayakāś caiva tāmbūlapaṇyajīvinaḥ |
BRP044.029.2/ tṛṇavikrayakāś caiva kāṣṭhavikrayakārakāḥ || 29 ||
BRP044.030.1/ raṅgopajīvinaḥ sarve māṁsavikrayiṇas tathā |
BRP044.030.2/ tailavikrayakāś caiva vastravikrayakās tathā || 30 ||
BRP044.031.1/ phalavikrayiṇaś caiva pattravikrayiṇas tathā |
BRP044.031.2/ tathā javasahārāś ca rajakāś ca sahasraśaḥ || 31 ||
BRP044.032.1/ gopālā nāpitāś caiva tathānye vastrasūcakāḥ |
BRP044.032.2/ meṣapālāś cājapālā mṛgapālāś ca haṁsakāḥ || 32 ||
BRP044.033.1/ dhānyavikrayiṇaś caiva saktuvikrayiṇaś ca ye |
BRP044.033.2/ guḍavikrayikāś caiva tathā lavaṇajīvinaḥ || 33 ||
BRP044.034.1/ gāyanā nartakāś caiva tathā maṅgalapāṭhakāḥ |
BRP044.034.2/ śailūṣāḥ kathakāś caiva purāṇārthaviśāradāḥ || 34 ||
BRP044.035.1/ kavayaḥ kāvyakartāro nānākāvyaviśāradāḥ |
BRP044.035.2/ viṣaghnā gāruḍāś caiva nānāratnaparīkṣakāḥ || 35 ||
BRP044.036.1/ vyokārās tāmrakārāś ca kāṁsyakārāś ca rūṭhakāḥ |
BRP044.036.2/ kauṣakārāś citrakārāḥ kundakārāś ca pāvakāḥ || 36 ||
BRP044.037.1/ daṇḍakārāś cāsikārāḥ surādhūtopajīvinaḥ |
BRP044.037.2/ mallā dūtāś ca kāyasthā ye cānye karmakāriṇaḥ || 37 ||
BRP044.038.1/ tantuvāyā rūpakārā vārtikās tailapāṭhakāḥ |
BRP044.038.2/ lāvajīvās taittirikā mṛgapakṣyupajīvinaḥ || 38 ||
BRP044.039.1/ gajavaidyāś ca vaidyāś ca naravaidyāś ca ye narāḥ |
BRP044.039.2/ vṛkṣavaidyāś ca govaidyā ye cānye chedadāhakāḥ || 39 ||
BRP044.040.1/ ete nāgarakāḥ sarve ye cānye nānukīrtitāḥ |
BRP044.040.2/ anujagmus tu rājānaṁ samastapuravāsinaḥ || 40 ||
[Page 184 ]
BRP044.041.1/ yathā vrajantaṁ pitaraṁ grāmāntaraṁ samutsukāḥ |
BRP044.041.2/ anuyānti yathā putrās tathā taṁ te 'pi nāgarāḥ || 41 ||
BRP044.042.1/ evaṁ sa nṛpatiḥ śrīmān vṛtaḥ sarvair mahājanaiḥ |
BRP044.042.2/ hastyaśvarathapādātair jagāma ca śanaiḥ śanaiḥ || 42 ||
BRP044.043.1/ evaṁ gatvā sa nṛpatir dakṣiṇasyodadhes taṭam |
BRP044.043.2/ sarvais tair dīrghakālena balair anugataḥ prabhuḥ || 43 ||
BRP044.044.1/ dadarśa sāgaraṁ ramyaṁ nṛtyantam iva ca sthitam |
BRP044.044.2/ anekaśatasāhasrair ūrmibhiś ca samākulam || 44 ||
BRP044.045.1/ nānāratnālayaṁ pūrṇaṁ nānāprāṇisamākulam |
BRP044.045.2/ vīcītaraṅgabahulaṁ mahāścaryasamanvitam || 45 ||
BRP044.046.1/ tīrtharājaṁ mahāśabdam apāraṁ subhayaṅkaram |
BRP044.046.2/ meghavṛndapratīkāśam agādhaṁ makarālayam || 46 ||
BRP044.047.1/ matsyaiḥ kūrmaiś ca śaṅkhaiś ca śuktikānakraśaṅkubhiḥ |
BRP044.047.2/ śiṁśumāraiḥ karkaṭaiś ca vṛtaṁ sarpair mahāviṣaiḥ || 47 ||
BRP044.048.1/ lavaṇodaṁ hareḥ sthānaṁ śayanasya nadīpatim |
BRP044.048.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ sarvavāñchāphalapradam || 48 ||
BRP044.049.1/ anekāvartagambhīraṁ dānavānāṁ samāśrayam |
BRP044.049.2/ amṛtasyāraṇiṁ divyaṁ devayonim apāṁ patim || 49 ||
BRP044.050.1/ viśiṣṭaṁ sarvabhūtānāṁ prāṇināṁ jīvadhāraṇam |
BRP044.050.2/ supavitraṁ pavitrāṇāṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam || 50 ||
BRP044.051.1/ tīrthānām uttamaṁ tīrtham avyayaṁ yādasāṁ patim |
BRP044.051.2/ candravṛddhikṣayasyeva yasya mānaṁ pratiṣṭhitam || 51 ||
BRP044.052.1/ abhedyaṁ sarvabhūtānāṁ devānām amṛtālayam |
BRP044.052.2/ utpattisthitisaṁhārahetubhūtaṁ sanātanam || 52 ||
BRP044.053.1/ upajīvyaṁ ca sarveṣāṁ puṇyaṁ nadanadīpatim |
BRP044.053.2/ dṛṣṭvā taṁ nṛpatiśreṣṭho vismayaṁ paramaṁ gataḥ || 53 ||
BRP044.054.1/ nivāsam akarot tatra velām asādya sāgarīm |
BRP044.054.2/ puṇye manohare deśe sarvabhūmiguṇair yute || 54 ||
BRP044.055.1/ vṛtaṁ śālaiḥ kadambaiś ca punnāgaiḥ saraladrumaiḥ |
BRP044.055.2/ panasair nārikelaiś ca bakulair nāgakesaraiḥ || 55 ||
BRP044.056.1/ tālaiḥ pippalaiḥ kharjūrair nāraṅgair bījapūrakaiḥ |
BRP044.056.2/ śālair āmrātakair lodhrair bakulair bahuvārakaiḥ || 56 ||
BRP044.057.1/ kapitthaiḥ karṇikāraiś ca pāṭalāśokacampakaiḥ |
BRP044.057.2/ dāḍimaiś ca tamālaiś ca pārijātais tathārjunaiḥ || 57 ||
BRP044.058.1/ prācīnāmalakair bilvaiḥ priyaṅguvaṭakhādiraiḥ |
BRP044.058.2/ iṅgudīsaptaparṇaiś ca aśvatthāgastyajambukaiḥ || 58 ||
BRP044.059.1/ madhukaiḥ karṇikāraiś ca bahuvāraiḥ satindukaiḥ |
BRP044.059.2/ palāśabadarair nīpaiḥ siddhanimbaśubhāñjanaiḥ || 59 ||
BRP044.060.1/ vārakaiḥ kovidāraiś ca bhallātāmalakais tathā |
BRP044.060.2/ iti hintālakāṅkolaiḥ karañjaiḥ savibhītakaiḥ || 60 ||
[Page 185 ]
BRP044.061.1/ sasarjamadhukāśmaryaiḥ śālmalīdevadārubhiḥ |
BRP044.061.2/ śākhoṭhakair nimbavaṭaiḥ kumbhīkauṣṭhaharītakaiḥ || 61 ||
BRP044.062.1/ guggulaiś candanair vṛkṣais tathaivāgurupāṭalaiḥ |
BRP044.062.2/ jambīrakaruṇair vṛkṣais tintiḍīraktacandanaiḥ || 62 ||
BRP044.063.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣais tathānyair bahupādapaiḥ |
BRP044.063.2/ kalpadrumair nityaphalaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ || 63 ||
BRP044.064.1/ nānāpakṣirutair divyair mattakokilanāditaiḥ |
BRP044.064.2/ mayūravarasaṅghuṣṭaiḥ śukasārikasaṅkulaiḥ || 64 ||
BRP044.065.1/ hārītair bhṛṅgarājaiś ca cātakair bahuputrakaiḥ |
BRP044.065.2/ jīvañjīvakakākolaiḥ kalaviṅkaiḥ kapotakaiḥ || 65 ||
BRP044.066.1/ khagair nānāvidhaiś cānyaiḥ śrotraramyair manoharaiḥ |
BRP044.066.2/ puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu kūjadbhiś cārvadhiṣṭhitaiḥ || 66 ||
BRP044.067.1/ ketakīvanakhaṇḍaiś ca sadā puṣpadharaiḥ sitaiḥ |
BRP044.067.2/ mallikākundakusumair yūthikātagarais tathā || 67 ||
BRP044.068.1/ kuṭajair bāṇapuṣpaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ |
BRP044.068.2/ mālatīkaravīraiś ca tathā kadalakāñcanaiḥ || 68 ||
BRP044.069.1/ anyair nānāvidhaiḥ puṣpaiḥ sugandhaiś cārudarśanaiḥ |
BRP044.069.2/ vanodyānopavanajair nānāvarṇaiḥ sugandhibhiḥ || 69 ||
BRP044.070.1/ vidyādharagaṇākīrṇaiḥ siddhacāraṇasevitaiḥ |
BRP044.070.2/ gandharvoragarakṣobhir bhūtāpsarasakinnaraiḥ || 70 ||
BRP044.071.1/ muniyakṣagaṇākīrṇair nānāsattvaniṣevitaiḥ |
BRP044.071.2/ mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ siṁhair varāhamahiṣākulaiḥ || 71 ||
BRP044.072.1/ tathānyaiḥ kṛṣṇasārādyair mṛgaiḥ sarvatra śobhitaiḥ |
BRP044.072.2/ śārdūlair dīptamātaṅgais tathānyair vanacāribhiḥ || 72 ||
BRP044.073.1/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣair udyānair nandanopamaiḥ |
BRP044.073.2/ latāgulmavitānaiś ca vividhaiś ca jalāśayaiḥ || 73 ||
BRP044.074.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ |
BRP044.074.2/ kādambaiś ca plavair haṁsaiś cakravākopaśobhitaiḥ || 74 ||
BRP044.075.1/ kamalaiḥ śatapattraiś ca kahlāraiḥ kumudotpalaiḥ |
BRP044.075.2/ khagair jalacaraiś cānyaiḥ puṣpair jalasamudbhavaiḥ || 75 ||
BRP044.076.1/ parvatair dīptaśikharaiś cārukandaramaṇḍitaiḥ |
BRP044.076.2/ nānāvṛkṣasamākīrṇair nānādhātuvibhūṣitaiḥ || 76 ||
BRP044.077.1/ sarvāścaryamayaiḥ śṛṅgaiḥ sarvabhūtālayaiḥ śubhaiḥ |
BRP044.077.2/ sarvauṣadhisamāyuktair vipulaiś citrasānubhiḥ || 77 ||
BRP044.078.1/ evaṁ sarvaiḥ samuditaiḥ śobhitaṁ sumanoharaiḥ |
BRP044.078.2/ dadarśa sa mahīpālaḥ sthānaṁ trailokyapūjitam || 78 ||
BRP044.079.1/ daśayojanavistīrṇaṁ pañcayojanam āyatam |
BRP044.079.2/ nānāścaryasamāyuktaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 79 ||

45. Chapter 45 :: Story of Indradyumna (cont.): The disappearance of Nīlamādhava

[Page 186 ] [Note: [ SS 98-101]

BRP045.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP045.001.1/ tasmin kṣetravare puṇye vaiṣṇave puruṣottame |
BRP045.001.2/ kiṁ tatra pratimā pūrvaṁ na sthitā vaiṣṇavī prabho || 1 ||
BRP045.002.1/ yenāsau nṛpatis tatra gatvā sabalavāhanaḥ |
BRP045.002.2/ sthāpayām āsa kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ bhadrāṁ śubhapradām || 2 ||
BRP045.003.1/ saṁśayo no mahān atra vismayaś ca jagatpate |
BRP045.003.2/ śrotum icchāmahe sarvaṁ brūhi tatkāraṇaṁ ca naḥ || 3 ||

BRP045.004.0/ brahmovāca:

BRP045.004.1/ śṛṇudhvaṁ pūrvasaṁvṛttāṁ kathāṁ pāpapraṇāśinīm |
BRP045.004.2/ pravakṣyāmi samāsena śriyā pṛṣṭaḥ purā hariḥ || 4 ||
BRP045.005.1/ sumeroḥ kāñcane śṛṅge sarvāścaryasamanvite |
BRP045.005.2/ siddhavidyādharair yakṣaiḥ kinnarair upaśobhite || 5 ||
BRP045.006.1/ devadānavagandharvair nāgair apsarasāṁ gaṇaiḥ |
BRP045.006.2/ munibhir guhyakaiḥ siddhaiḥ sauparṇaiḥ samarudgaṇaiḥ || 6 ||
BRP045.007.1/ anyair devālayaiḥ sādhyaiḥ kaśyapādyaiḥ prajeśvaraiḥ |
BRP045.007.2/ vālakhilyādibhiś caiva śobhite sumanohare || 7 ||
BRP045.008.1/ karṇikāravanair divyaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ |
BRP045.008.2/ jātarūpapratīkāśair bhūṣite sūryasannibhaiḥ || 8 ||
BRP045.009.1/ anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ śālatālādibhir vanaiḥ |
BRP045.009.2/ punnāgāśokasaralanyagrodhāmrātakārjunaiḥ || 9 ||
BRP045.010.1/ pārijātāmrakhadiranīpabilvakadambakaiḥ |
BRP045.010.2/ dhavakhādirapālāśaśīrṣāmalakatindukaiḥ || 10 ||
BRP045.011.1/ nāriṅgakolabakulalodhradāḍimadārukaiḥ |
BRP045.011.2/ sarjaiś ca karṇais tagaraiḥ śiśibhūrjavanimbakaiḥ || 11 ||
BRP045.012.1/ anyaiś ca kāñcanaiś caiva phalabhāraiś ca nāmitaiḥ |
BRP045.012.2/ nānākusumagandhāḍhyair bhūṣite puṣpapādapaiḥ || 12 ||
BRP045.013.1/ mālatīyūthikāmallīkundabāṇakuruṇṭakaiḥ |
BRP045.013.2/ pāṭalāgastyakuṭajamandārakusumādibhiḥ || 13 ||
BRP045.014.1/ anyaiś ca vividhaiḥ puṣpair manasaḥ prītidāyakaiḥ |
BRP045.014.2/ nānāvihagasaṅghaiś ca kūjadbhir madhurasvaraiḥ || 14 ||
BRP045.015.1/ puṁskokilarutair divyair mattabarhiṇanāditaiḥ |
BRP045.015.2/ evaṁ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpair nānāvidhais tathā || 15 ||
BRP045.016.1/ khagair nānāvidhaiś caiva śobhite surasevite |
BRP045.016.2/ tatra sthitaṁ jagannāthaṁ jagatsraṣṭāram avyayam || 16 ||
BRP045.017.1/ sarvalokavidhātāraṁ vāsudevākhyam avyayam |
BRP045.017.2/ praṇamya śirasā devī lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP045.017.3/ papracchemaṁ mahāpraśnaṁ padmajā tam anuttamam || 17 ||

BRP045.018.0/ śrīr uvāca:

BRP045.018.1/ brūhi tvaṁ sarvalokeśa saṁśayaṁ me hṛdi sthitam |
BRP045.018.2/ martyaloke mahāścarye karmabhūmau sudurlabhe || 18 ||
[Page 187 ]
BRP045.019.1/ lobhamohagrahagraste kāmakrodhamahārṇave |
BRP045.019.2/ yena mucyeta deveśa asmāt saṁsārasāgarāt || 19 ||
BRP045.020.1/ ācakṣva sarvadeveśa praṇatāṁ yadi manyase |
BRP045.020.2/ tvadṛte nāsti loke 'smin vaktā saṁśayanirṇaye || 20 ||

BRP045.021.0/ brahmovāca:

BRP045.021.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasyā devadevo janārdanaḥ |
BRP045.021.2/ provāca parayā prītyā paraṁ sārāmṛtopamam || 21 ||

BRP045.022.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP045.022.1/ sukhopāsyaḥ susādhyaś ca 'bhirāmaś ca susatphalaḥ |
BRP045.022.2/ āste tīrthavare devi vikhyātaḥ puruṣottamaḥ || 22 ||
BRP045.023.1/ na tena sadṛśaḥ kaścit triṣu lokeṣu vidyate |
BRP045.023.2/ kīrtanād yasya deveśi mucyate sarvapātakaiḥ || 23 ||
BRP045.024.1/ na vijñāto 'maraiḥ sarvair na daityair na ca dānavaiḥ |
BRP045.024.2/ marīcyādyair munivarair gopitaṁ me varānane || 24 ||
BRP045.025.1/ tat te 'haṁ sampravakṣyāmi tīrtharājaṁ ca sāmpratam |
BRP045.025.2/ bhāvenaikena suśroṇi śṛṇuṣva varavarṇini || 25 ||
BRP045.026.1/ āsīt kalpe samutpanne naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP045.026.2/ pralīnā devagandharvadaityavidyādharoragāḥ || 26 ||
BRP045.027.1/ tamobhūtam idaṁ sarvaṁ na prājñāyata kiñcana |
BRP045.027.2/ tasmiñ jāgarti bhūtātmā paramātmā jagadguruḥ || 27 ||
BRP045.028.1/ śrīmāṁs trimūrtikṛd devo jagatkartā maheśvaraḥ |
BRP045.028.2/ vāsudeveti vikhyāto yogātmā harir īśvaraḥ || 28 ||
BRP045.029.1/ so 'sṛjad yoganidrānte nābhyambhoruhamadhyagam |
BRP045.029.2/ padmakeśarasaṅkāśaṁ brahmāṇaṁ bhūtam avyayam || 29 ||
BRP045.030.1/ tādṛgbhūtas tato brahmā sarvalokamaheśvaraḥ |
BRP045.030.2/ pañcabhūtasamāyuktaṁ sṛjate ca śanaiḥ śanaiḥ || 30 ||
BRP045.031.1/ mātrāyonīni bhūtāni sthūlasūkṣmāṇi yāni ca |
BRP045.031.2/ caturvidhāni sarvāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca || 31 ||
BRP045.032.1/ tataḥ prajāpatir brahmā cakre sarvaṁ carācaram |
BRP045.032.2/ sañcintya manasātmānaṁ sasarja vividhāḥ prajāḥ || 32 ||
BRP045.033.1/ marīcyādīn munīn sarvān devāsurapitṝn api |
BRP045.033.2/ yakṣavidyādharāṁś cānyān gaṅgādyāḥ saritas tathā || 33 ||
BRP045.034.1/ naravānarasiṁhāṁś ca vividhāṁś ca vihaṅgamān |
BRP045.034.2/ jarāyūn aṇḍajān devi svedajodbhedajāṁs tathā || 34 ||
BRP045.035.1/ brahma kṣatraṁ tathā vaiśyaṁ śūdraṁ caiva catuṣṭayam |
BRP045.035.2/ antyajātāṁś ca mlecchāṁś ca sasarja vividhān pṛthak || 35 ||
BRP045.036.1/ yat kiñcij jīvasañjñaṁ tu tṛṇagulmapipīlikam |
BRP045.036.2/ brahmā bhūtvā jagat sarvaṁ nirmame sa carācaram || 36 ||
[Page 188 ]
BRP045.037.1/ dakṣiṇāṅge tathātmānaṁ sañcintya puruṣaṁ svayam |
BRP045.037.2/ vāme caiva tu nārīṁ sa dvidhā bhūtam akalpayat || 37 ||
BRP045.038.1/ tataḥ prabhṛti loke 'smin prajā maithunasambhavāḥ |
BRP045.038.2/ adhamottamamadhyāś ca mama kṣetrāṇi yāni ca || 38 ||
BRP045.039.1/ evaṁ sañcintya devo 'sau purā salilayonijaḥ |
BRP045.039.2/ jagāma dhyānam āsthāya vāsudevātmikāṁ tanum || 39 ||
BRP045.040.1/ dhyānamātreṇa devena svayam eva janārdanaḥ |
BRP045.040.2/ tasmin kṣaṇe samutpannaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt || 40 ||
BRP045.041.1/ sahasraśīrṣā puruṣaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ |
BRP045.041.2/ saliladhvāntameghābhaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ || 41 ||
BRP045.042.1/ apaśyat sahasā taṁ tu brahmā lokapitāmahaḥ |
BRP045.042.2/ āsanair arghyapādyaiś ca akṣatair abhinandya ca || 42 ||
BRP045.043.1/ tuṣṭāva paramaiḥ stotrair viriñciḥ susamāhitaḥ |
BRP045.043.2/ tato 'ham uktavān devaṁ brahmāṇaṁ kamalodbhavam |
BRP045.043.3/ kāraṇaṁ vada māṁ tāta mama dhyānasya sāmpratam || 43 ||

BRP045.044.0/ brahmovāca:

BRP045.044.1/ jagaddhitāya deveśa martyalokaiś ca durlabham |
BRP045.044.2/ svargadvārasya mārgāṇi yajñadānavratāni ca || 44 ||
BRP045.045.1/ yogaḥ satyaṁ tapaḥ śraddhā tīrthāni vividhāni ca |
BRP045.045.2/ vihāya sarvam eteṣāṁ sukhaṁ tatsādhanaṁ vada || 45 ||
BRP045.046.1/ sthānaṁ jagatpate mahyām utkṛṣṭaṁ ca yad ucyate |
BRP045.046.2/ sarveṣām uttamaṁ sthānaṁ brūhi me puruṣottama || 46 ||
BRP045.047.1/ vidhātur vacanaṁ śrutvā tato 'haṁ proktavān priye |
BRP045.047.2/ śṛṇu brahman pravakṣyāmi nirmalaṁ bhuvi durlabham || 47 ||
BRP045.048.1/ uttamaṁ sarvakṣetrāṇāṁ dhanyaṁ saṁsāratāraṇam |
BRP045.048.2/ gobrāhmaṇahitaṁ puṇyaṁ cāturvarṇyasukhodayam || 48 ||
BRP045.049.1/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ kṣetraṁ paramadurlabham |
BRP045.049.2/ mahāpuṇyaṁ tu sarveṣāṁ siddhidaṁ vai pitāmahe || 49 ||
BRP045.050.1/ tasmād āsīt samutpannaṁ tīrtharājaṁ sanātanam |
BRP045.050.2/ vikhyātaṁ paramaṁ kṣetraṁ caturyuganiṣevitam || 50 ||
BRP045.051.1/ sarveṣām eva devānām ṛṣīṇāṁ brahmacāriṇām |
BRP045.051.2/ daityadānavasiddhānāṁ gandharvoragarakṣasām || 51 ||
BRP045.052.1/ nāgavidyādharāṇāṁ ca sthāvarasya carasya ca |
BRP045.052.2/ uttamaḥ puruṣo yasmāt tasmāt sa puruṣottamaḥ || 52 ||
BRP045.053.1/ dakṣiṇasyodadhes tīre nyagrodho yatra tiṣṭhati |
BRP045.053.2/ daśayojanavistīrṇaṁ kṣetraṁ paramadurlabham || 53 ||
BRP045.054.1/ yas tu kalpe samutpanne mahadulkānibarhaṇe |
BRP045.054.2/ vināśaṁ naivam abhyeti svayaṁ tatraivam āsthitaḥ || 54 ||
BRP045.055.1/ dṛṣṭamātre vaṭe tasmiṁś chāyām ākramya cāsakṛt |
BRP045.055.2/ brahmahatyāt pramucyeta pāpeṣv anyeṣu kā kathā || 55 ||
[Page 189 ]
BRP045.056.1/ pradakṣiṇā kṛtā yais tu namaskāraś ca jantubhiḥ |
BRP045.056.2/ sarve vidhūtapāpmānas te gatāḥ keśavālayam || 56 ||
BRP045.057.1/ nyagrodhasyottare kiñcid dakṣiṇe keśavasya tu |
BRP045.057.2/ prāsādas tatra tiṣṭhet tu padaṁ dharmamayaṁ hi tat || 57 ||
BRP045.058.1/ pratimāṁ tatra vai dṛṣṭvā svayaṁ devena nirmitām |
BRP045.058.2/ anāyāsena vai yānti bhuvanaṁ me tato narāḥ || 58 ||
BRP045.059.1/ gacchamānāṁs tu tān prekṣya ekadā dharmarāṭ priye |
BRP045.059.2/ madantikam anuprāpya praṇamya śirasābravīt || 59 ||

BRP045.060.0/ yama uvāca:

BRP045.060.1/ namas te bhagavan deva lokanātha jagatpate |
BRP045.060.2/ kṣīrodavāsinaṁ devaṁ śeṣabhogānuśāyinam || 60 ||
BRP045.061.1/ varaṁ vareṇyaṁ varadaṁ kartāram akṛtaṁ prabhum |
BRP045.061.2/ viśveśvaram ajaṁ viṣṇuṁ sarvajñam aparājitam || 61 ||
BRP045.062.1/ nīlotpaladalaśyāmaṁ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
BRP045.062.2/ sarvajñaṁ nirguṇaṁ śāntaṁ jagaddhātāram avyayam || 62 ||
BRP045.063.1/ sarvalokavidhātāraṁ sarvalokasukhāvaham |
BRP045.063.2/ purāṇaṁ puruṣaṁ vedyaṁ vyaktāvyaktaṁ sanātanam || 63 ||
BRP045.064.1/ parāvarāṇāṁ sraṣṭāraṁ lokanāthaṁ jagadgurum |
BRP045.064.2/ śrīvatsoraskasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam || 64 ||
BRP045.065.1/ pītavastraṁ caturbāhuṁ śaṅkhacakragadādharam |
BRP045.065.2/ hārakeyūrasaṁyuktaṁ mukuṭāṅgadadhāriṇam || 65 ||
BRP045.066.1/ sarvalakṣaṇasampūrṇaṁ sarvendriyavivarjitam |
BRP045.066.2/ kūṭastham acalaṁ sūkṣmaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam || 66 ||
BRP045.067.1/ bhāvābhāvavinirmuktaṁ vyāpinaṁ prakṛteḥ param |
BRP045.067.2/ namasyāmi jagannātham īśvaraṁ sukhadaṁ prabhum || 67 ||
BRP045.068.1/ ity evaṁ dharmarājas tu purā nyagrodhasannidhau |
BRP045.068.2/ stutvā nānāvidhaiḥ stotraiḥ praṇāmam akarot tadā || 68 ||
BRP045.069.1/ taṁ dṛṣṭvā tu mahābhāge praṇataṁ prāñjalisthitam |
BRP045.069.2/ stotrasya kāraṇaṁ devi pṛṣṭavān aham antakam || 69 ||
BRP045.070.1/ vaivasvata mahābāho sarvadevottamo hy asi |
BRP045.070.2/ kimarthaṁ stutavān māṁ tvaṁ saṅkṣepāt tad bravīhi me || 70 ||

BRP045.071.0/ dharmarāja uvāca:

BRP045.071.1/ asminn āyatane puṇye vikhyāte puruṣottame |
BRP045.071.2/ indranīlamayī śreṣṭhā pratimā sārvakāmikī || 71 ||
BRP045.072.1/ tāṁ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa bhāvenaikena śraddhayā |
BRP045.072.2/ śvetākhyaṁ bhavanaṁ yānti niṣkāmāś caiva mānavāḥ || 72 ||
BRP045.073.1/ ataḥ kartuṁ na śaknomi vyāpāram arisūdana |
BRP045.073.2/ prasīda sumahādeva saṁhara pratimāṁ vibho || 73 ||
BRP045.074.1/ śrutvā vaivasvatasyaitad vākyam etad uvāca ha |
BRP045.074.2/ yama tāṁ gopayiṣyāmi sikatābhiḥ samantataḥ || 74 ||
[Page 190 ]
BRP045.075.1/ tataḥ sā pratimā devi vallibhir gopitā mayā |
BRP045.075.2/ yathā tatra na paśyanti manujāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || 75 ||
BRP045.076.1/ pracchādya vallikair devi jātarūpaparicchadaiḥ |
BRP045.076.2/ yamaṁ prasthāpayām āsa svāṁ purīṁ dakṣiṇāṁ diśam || 76 ||

BRP045.077.0/ brahmovāca:

BRP045.077.1/ luptāyāṁ pratimāyāṁ tu indranīlasya bho dvijāḥ |
BRP045.077.2/ tasmin kṣetravare puṇye vikhyāte puruṣottame || 77 ||
BRP045.078.1/ yo bhūtas tatra vṛttānto devadevo janārdanaḥ |
BRP045.078.2/ taṁ sarvaṁ kathayām āsa sa tasyai bhagavān purā || 78 ||
BRP045.079.1/ indradyumnasya gamanaṁ kṣetrasandarśanaṁ tathā |
BRP045.079.2/ kṣetrasya varṇanaṁ caiva prāsādakaraṇaṁ tathā || 79 ||
BRP045.080.1/ hayamedhasya yajanaṁ svapnadarśanam eva ca |
BRP045.080.2/ lavaṇasyodadhes tīre kāṣṭhasya darśanaṁ tathā || 80 ||
BRP045.081.1/ darśanaṁ vāsudevasya śilpirājasya ca dvijāḥ |
BRP045.081.2/ nirmāṇaṁ pratimāyās tu yathāvarṇaṁ viśeṣataḥ || 81 ||
BRP045.082.1/ sthāpanaṁ caiva sarveṣāṁ prāsāde bhuvanottame |
BRP045.082.2/ yātrākāle ca viprendrāḥ kalpasaṅkīrtanaṁ tathā || 82 ||
BRP045.083.1/ mārkaṇḍeyasya caritaṁ sthāpanaṁ śaṅkarasya ca |
BRP045.083.2/ pañcatīrthasya māhātmyaṁ darśanaṁ śūlapāṇinaḥ || 83 ||
BRP045.084.1/ vaṭasya darśanaṁ caiva vyuṣṭiṁ tasya ca bho dvijāḥ |
BRP045.084.2/ darśanaṁ baladevasya kṛṣṇasya ca viśeṣataḥ || 84 ||
BRP045.085.1/ subhadrāyāś ca tatraiva māhātmyaṁ caiva sarvaśaḥ |
BRP045.085.2/ darśanaṁ narasiṁhasya vyuṣṭisaṅkīrtanaṁ tathā || 85 ||
BRP045.086.1/ anantavāsudevasya darśanaṁ guṇakīrtanam |
BRP045.086.2/ śvetamādhavamāhātmyaṁ svargadvārasya darśanam || 86 ||
BRP045.087.1/ udadher darśanaṁ caiva snānaṁ tarpaṇam eva ca |
BRP045.087.2/ samudrasnānamāhātmyam indradyumnasya ca dvijāḥ || 87 ||
BRP045.088.1/ pañcatīrthaphalaṁ caiva mahājyeṣṭhaṁ tathaiva ca |
BRP045.088.2/ sthānaṁ kṛṣṇasya halinaḥ parvayātrāphalaṁ tathā || 88 ||
BRP045.089.1/ varṇanaṁ viṣṇulokasya kṣetrasya ca punaḥ punaḥ |
BRP045.089.2/ pūrvaṁ kathitavān sarvaṁ tasyai sa puruṣottamaḥ || 89 ||

46. Chapter 46 :: Story of Indradyumna (cont.): Description of Puruṣottamakṣetra

[Note: [ SS 101]

BRP046.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP046.001.1/ śrotum icchāmahe deva kathāśeṣaṁ mahīpateḥ |
BRP046.001.2/ tasmin kṣetravare gatvā kiṁ cakāra narādhipaḥ || 1 ||

BRP046.002.0/ brahmovāca:

BRP046.002.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP046.002.2/ kṣetrasandarśanaṁ caiva kṛtyaṁ tasya ca bhūpateḥ || 2 ||
[Page 191 ]
BRP046.003.1/ gatvā tatra mahīpālaḥ kṣetre trailokyaviśrute |
BRP046.003.2/ dadarśa ramaṇīyāni sthānāni saritas tathā || 3 ||
BRP046.004.1/ nadī tatra mahāpuṇyā vindhyapādavinirgatā |
BRP046.004.2/ svittropaleti vikhyātā sarvapāpaharā śivā || 4 ||
BRP046.005.1/ gaṅgātulyā mahāsrotā dakṣiṇārṇavagāminī |
BRP046.005.2/ mahānadīti nāmnā sā puṇyatoyā saridvarā || 5 ||
BRP046.006.1/ dakṣiṇasyodadher garbhaṁ śobhitā |
BRP046.006.2/ ubhayos taṭayor yasyā grāmāś ca nagarāṇi ca || 6 ||
BRP046.007.1/ dṛśyante muniśārdūlāḥ susasyāḥ sumanoharāḥ |
BRP046.007.2/ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā vastrālaṅkārabhūṣitāḥ || 7 ||
BRP046.008.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrās tatra pṛthak pṛthak |
BRP046.008.2/ svadharmaniratāḥ śāntā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ || 8 ||
BRP046.009.1/ tāmbūlapūrṇavadanā mālādāmavibhūṣitāḥ |
BRP046.009.2/ vedapūrṇamukhā viprāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ || 9 ||
BRP046.010.1/ agnihotraratāḥ kecit kecid aupāsanakriyāḥ |
BRP046.010.2/ sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ || 10 ||
BRP046.011.1/ catvāre rājamārgeṣu vaneṣūpavaneṣu ca |
BRP046.011.2/ sabhāmaṇḍalaharmyeṣu devatāyataneṣu ca || 11 ||
BRP046.012.1/ itihāsapurāṇāni vedāḥ sāṅgāḥ sulakṣaṇāḥ |
BRP046.012.2/ kāvyaśāstrakathās tatra śrūyante ca mahājanaiḥ || 12 ||
BRP046.013.1/ striyas taddeśavāsinyo rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP046.013.2/ sampūrṇalakṣaṇopetā vistīrṇaśroṇimaṇḍalāḥ || 13 ||
BRP046.014.1/ saroruhamukhāḥ śyāmāḥ śaraccandranibhānanāḥ |
BRP046.014.2/ pīnonnatastanāḥ sarvāḥ samṛddhyā cārudarśanāḥ || 14 ||
BRP046.015.1/ sauvarṇavalayākrāntā divyair vastrair alaṅkṛtāḥ |
BRP046.015.2/ kadalīgarbhasaṅkāśāḥ padmakiñjalkasaprabhāḥ || 15 ||
BRP046.016.1/ bimbādharapuṭāḥ kāntāḥ karṇāntāyatalocanāḥ |
BRP046.016.2/ sumukhāś cārukeśāś ca hāvabhāvāvanāmitāḥ || 16 ||
BRP046.017.1/ kāścit padmapalāśākṣyaḥ kāścid indīvarekṣaṇāḥ |
BRP046.017.2/ vidyudvispaṣṭadaśanās tanvaṅgyaś ca tathāparāḥ || 17 ||
BRP046.018.1/ kuṭilālakasaṁyuktāḥ sīmantena virājitāḥ |
BRP046.018.2/ grīvābharaṇasaṁyuktā mālyadāmavibhūṣitāḥ || 18 ||
BRP046.019.1/ kuṇḍalai ratnasaṁyuktaiḥ karṇapūrair manoharaiḥ |
BRP046.019.2/ devayoṣitpratīkāśā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ || 19 ||
BRP046.020.1/ divyagītavarair dhanyaiḥ krīḍamānā varāṅganāḥ |
BRP046.020.2/ vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca paṇavaiś caiva gomukhaiḥ || 20 ||
BRP046.021.1/ śaṅkhadundubhinirghoṣair nānāvādyair manoharaiḥ |
BRP046.021.2/ krīḍantyas tāḥ sadā hṛṣṭā vilāsinyaḥ parasparam || 21 ||
BRP046.022.1/ evamādi tathānekagītavādyaviśāradāḥ |
BRP046.022.2/ divā rātrau samāyuktāḥ kāmonmattā varāṅganāḥ || 22 ||
BRP046.023.1/ bhikṣuvaikhānasaiḥ siddhaiḥ snātakair brahmacāribhiḥ |
BRP046.023.2/ mantrasiddhais tapaḥsiddhair yajñasiddhair niṣevitam || 23 ||
[Page 192 ]
BRP046.024.1/ ity evaṁ dadṛśe rājā kṣetraṁ paramaśobhanam |
BRP046.024.2/ atraivārādhayiṣyāmi bhagavantaṁ sanātanam || 24 ||
BRP046.025.1/ jagadguruṁ paraṁ devaṁ paraṁ pāraṁ paraṁ padam |
BRP046.025.2/ sarveśvareśvaraṁ viṣṇum anantam aparājitam || 25 ||
BRP046.026.1/ idaṁ tanmānasaṁ tīrthaṁ jñātaṁ me puruṣottamam |
BRP046.026.2/ kalpavṛkṣo mahākāyo nyagrodho yatra tiṣṭhati || 26 ||
BRP046.027.1/ pratimā cendranīlākhyā svayaṁ devena gopitā |
BRP046.027.2/ na cātra dṛśyate cānyā pratimā vaiṣṇavī śubhā || 27 ||
BRP046.028.1/ tathā yatnaṁ kariṣyāmi yathā devo jagatpatiḥ |
BRP046.028.2/ pratyakṣaṁ mama cābhyeti viṣṇuḥ satyaparākramaḥ || 28 ||
BRP046.029.1/ yajñair dānais tapobhiś ca homair dhyānais tathārcanaiḥ |
BRP046.029.2/ upavāsaiś ca vidhivac careyaṁ vratam uttamam || 29 ||
BRP046.030.1/ ananyamanasā caiva tanmanā nānyamānasaḥ |
BRP046.030.2/ viṣṇvāyatanavinyāse prārambhaṁ ca karomy aham || 30 ||

47. Chapter 47 :: Story of Indradyumna (cont.): Construction of temple; Indradyumna's horse-sacrifice

[Note: [ SS 102-103]

BRP047.001.0/ brahmovāca:

BRP047.001.1/ evaṁ sa pṛthivīpālaś cintayitvā dvijottamāḥ |
BRP047.001.2/ prāsādārthaṁ hares tatra prārambham akarot tadā || 1 ||
BRP047.002.1/ ānāyya gaṇakān sarvān ācāryāñ śāstrapāragān |
BRP047.002.2/ bhūmiṁ saṁśodhya yatnena rājā tu parayā mudā || 2 ||
BRP047.003.1/ brāhmaṇair jñānasampannair vedaśāstrārthapāragaiḥ |
BRP047.003.2/ amātyair mantribhiś caiva vāstuvidyāviśāradaiḥ || 3 ||
BRP047.004.1/ taiḥ sārdhaṁ sa samālocya sumuhūrte śubhe dine |
BRP047.004.2/ sucandratārāsaṁyoge grahānukūlyasaṁyute || 4 ||
BRP047.005.1/ jayamaṅgalaśabdaiś ca nānāvādyair manoharaiḥ |
BRP047.005.2/ vedādhyayananirghoṣair gītaiḥ sumadhurasvaraiḥ || 5 ||
BRP047.006.1/ puṣpalājākṣatair gandhaiḥ pūrṇakumbhaiḥ sadīpakaiḥ |
BRP047.006.2/ dadāv arghyaṁ tato rājā śraddhayā susamāhitaḥ || 6 ||
BRP047.007.1/ dattvaivam arghyaṁ vidhivad ānāyya sa mahīpatiḥ |
BRP047.007.2/ kaliṅgādhipatiṁ śūram utkalādhipatiṁ tathā |
BRP047.007.3/ kośalādhipatiṁ caiva tān uvāca tadā nṛpaḥ || 7 ||

BRP047.008.0/ rājovāca:

BRP047.008.1/ gacchadhvaṁ sahitāḥ sarve śilārthe susamāhitāḥ |
BRP047.008.2/ gṛhītvā śilpimukhyāṁś ca śilākarmaviśāradān || 8 ||
BRP047.009.1/ vindhyācalaṁ suvistīrṇaṁ bahukandaraśobhitam |
BRP047.009.2/ nirūpya sarvasānūni cchedayitvā śilāḥ śubhāḥ |
BRP047.009.3/ saṁvāhyantāṁ ca śakaṭair naukābhir mā vilambatha || 9 ||
[Page 193 ]

BRP047.010.0/ brahmovāca:

BRP047.010.1/ evaṁ gantuṁ samādiśya tān nṛpān sa mahīpatiḥ |
BRP047.010.2/ punar evābravīd vākyaṁ sāmātyān sapurohitān || 10 ||

BRP047.011.0/ rājovāca:

BRP047.011.1/ gacchantu dūtāḥ sarvatra mamājñāṁ pravadantu vai |
BRP047.011.2/ yatra tiṣṭhanti rājānaḥ pṛthivyāṁ tān suśīghragāḥ || 11 ||
BRP047.012.1/ hastyaśvarathapādātaiḥ sāmātyaiḥ sapurohitaiḥ |
BRP047.012.2/ gacchata sahitāḥ sarva indradyumnasya śāsanāt || 12 ||

BRP047.013.0/ brahmovāca:

BRP047.013.1/ evaṁ dūtāḥ samājñātā rājñā tena mahātmanā |
BRP047.013.2/ gatvā tadā nṛpān ūcur vacanaṁ tasya bhūpateḥ || 13 ||
BRP047.014.1/ śrutvā tu te tathā sarve dūtānāṁ vacanaṁ nṛpāḥ |
BRP047.014.2/ ājagmus tvaritāḥ sarve svasainyaiḥ parivāritāḥ || 14 ||
BRP047.015.1/ ye nṛpāḥ sarvadigbhāge ye ca dakṣiṇataḥ sthitāḥ |
BRP047.015.2/ paścimāyāṁ sthitā ye ca uttarāpathasaṁsthitāḥ || 15 ||
BRP047.016.1/ pratyantavāsino ye 'pi ye ca sannidhivāsinaḥ |
BRP047.016.2/ pārvatīyāś ca ye kecit tathā dvīpanivāsinaḥ || 16 ||
BRP047.017.1/ rathair nāgaiḥ padātaiś ca vājibhir dhanavistaraiḥ |
BRP047.017.2/ samprāptā bahuśo viprāḥ śrutvendradyumnaśāsanam || 17 ||
BRP047.018.1/ tān āgatān nṛpān dṛṣṭvā sāmātyān sapurohitān |
BRP047.018.2/ provāca rājā hṛṣṭātmā kāryam uddiśya sādaram || 18 ||

BRP047.019.0/ rājovāca:

BRP047.019.1/ śṛṇudhvaṁ nṛpaśārdūlā yathā kiñcid bravīmy aham |
BRP047.019.2/ asmin kṣetravare puṇye bhuktimuktiprade śive || 19 ||
BRP047.020.1/ hayamedhaṁ mahāyajñaṁ prāsādaṁ caiva vaiṣṇavam |
BRP047.020.2/ kathaṁ śaknomy ahaṁ kartum iti cintākulaṁ manaḥ || 20 ||
BRP047.021.1/ bhavadbhiḥ susahāyais tu sarvam etat karomy aham |
BRP047.021.2/ yadi yūyaṁ sahāyā me bhavadhvaṁ nṛpasattamāḥ || 21 ||

BRP047.022.0/ brahmovāca:

BRP047.022.1/ ity evaṁ vadamānasya rājarājasya dhīmataḥ |
BRP047.022.2/ sarve pramuditā hṛṣṭā bhūpās te tasya śāsanāt || 22 ||
BRP047.023.1/ vavṛṣur dhanaratnaiś ca suvarṇamaṇimauktikaiḥ |
BRP047.023.2/ kambalājinaratnaiś ca rāṅkavāstaraṇaiḥ śubhaiḥ || 23 ||
BRP047.024.1/ vajravaidūryamāṇikyaiḥ padmarāgendranīlakaiḥ |
BRP047.024.2/ gajair aśvair dhanaiś cānyai rathaiś caiva kareṇubhiḥ || 24 ||
BRP047.025.1/ asaṅkhyeyair bahuvidhair dravyair uccāvacais tathā |
BRP047.025.2/ śālivrīhiyavaiś caiva māṣamudgatilais tathā || 25 ||
BRP047.026.1/ siddhārthacaṇakaiś caiva godhūmair masurādibhiḥ |
BRP047.026.2/ śyāmākair madhukaiś caiva nīvāraiḥ sakulatthakaiḥ || 26 ||
BRP047.027.1/ anyaiś ca vividhair dhānyair grāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ |
BRP047.027.2/ bahudhānyasahasrāṇāṁ taṇḍulānāṁ ca rāśibhiḥ || 27 ||
[Page 194 ]
BRP047.028.1/ gavyasya haviṣaḥ kumbhaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
BRP047.028.2/ tathānyair vividhair dravyair bhakṣyabhojyānulepanaiḥ || 28 ||
BRP047.029.1/ rājānaḥ pūrayām āsur yat kiñcid dravyasambhavaiḥ |
BRP047.029.2/ tān dṛṣṭvā yajñasambhārān sarvasampatsamanvitān || 29 ||
BRP047.030.1/ yajñakarmavido viprān vedavedāṅgapāragān |
BRP047.030.2/ śāstreṣu nipuṇān dakṣān kuśalān sarvakarmasu || 30 ||
BRP047.031.1/ ṛṣīṁś caiva maharṣīṁś ca devarṣīṁś caiva tāpasān |
BRP047.031.2/ brahmacārigṛhasthāṁś ca vānaprasthān yatīṁs tathā || 31 ||
BRP047.032.1/ snātakān brāhmaṇāṁś cānyān agnihotre sadā sthitān |
BRP047.032.2/ ācāryopādhyāyavarān svādhyāyatapasānvitān || 32 ||
BRP047.033.1/ sadasyāñ śāstrakuśalāṁs tathānyān pāvakān bahūn |
BRP047.033.2/ dṛṣṭvā tān nṛpatiḥ śrīmān uvāca svaṁ purohitam || 33 ||

BRP047.034.0/ rājovāca:

BRP047.034.1/ tataḥ prayāntu vidvāṁso brāhmaṇā vedapāragāḥ |
BRP047.034.2/ vājimedhārthasiddhyarthaṁ deśaṁ paśyantu yajñiyam || 34 ||

BRP047.035.0/ brahmovāca:

BRP047.035.1/ ity uktaḥ sa tathā cakre vacanaṁ tasya bhūpateḥ |
BRP047.035.2/ hṛṣṭaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṁ tadā rājapurohitaḥ || 35 ||
BRP047.036.1/ tato yayau purodhāś ca prājñaḥ sthapatibhiḥ saha |
BRP047.036.2/ brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmaṇi || 36 ||
BRP047.037.1/ taṁ deśaṁ dhīvaragrāmaṁ sapratoliviṭaṅkinam |
BRP047.037.2/ kārayām āsa vipro 'sau yajñavāṭaṁ yathāvidhi || 37 ||
BRP047.038.1/ prāsādaśatasambādhaṁ maṇipravaraśobhitam |
BRP047.038.2/ indrasadmanibhaṁ ramyaṁ hemaratnavibhūṣitam || 38 ||
BRP047.039.1/ stambhān kanakacitrāṁś ca toraṇāni bṛhanti ca |
BRP047.039.2/ yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṁ ca kāñcanam || 39 ||
BRP047.040.1/ antaḥpurāṇi rājñāṁ ca nānādeśanivāsinām |
BRP047.040.2/ kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi || 40 ||
BRP047.041.1/ brāhmaṇānāṁ ca vaiśyānāṁ nānādeśasamīyuṣām |
BRP047.041.2/ kārayām āsa vidhivac chālās tatrāpy anekaśaḥ || 41 ||
BRP047.042.1/ priyārthaṁ tasya nṛpater āyayur nṛpasattamāḥ |
BRP047.042.2/ ratnāny anekāny ādāya striyaś cāyayur utsave || 42 ||
BRP047.043.1/ teṣāṁ nirviśatāṁ sveṣu śibireṣu mahātmanām |
BRP047.043.2/ nadataḥ sāgarasyeva divispṛg abhavad dhvaniḥ || 43 ||
BRP047.044.1/ teṣām abhyāgatānāṁ ca sa rājā munisattamāḥ |
BRP047.044.2/ vyādideśāyatanāni śayyāś cāpy upacārataḥ || 44 ||
BRP047.045.1/ bhojanāni vicitrāṇi śālīkṣuyavagorasaiḥ |
BRP047.045.2/ upetya nṛpatiśreṣṭho vyādideśa svayaṁ tadā || 45 ||
BRP047.046.1/ tathā tasmin mahāyajñe bahavo brahmavādinaḥ |
BRP047.046.2/ ye ca dvijātipravarās tatrāsan dvijasattamāḥ || 46 ||
[Page 195 ]
BRP047.047.1/ samājagmuḥ saśiṣyās tān pratijagrāha pārthivaḥ |
BRP047.047.2/ sarvāṁś ca tān anuyayau yāvad āvasathān iti || 47 ||
BRP047.048.1/ svayam eva mahātejā dambhaṁ tyaktvā nṛpottamaḥ |
BRP047.048.2/ tataḥ kṛtvā svaśilpaṁ ca śilpino 'nye ca ye tadā || 48 ||
BRP047.049.1/ kṛtsnaṁ yajñavidhiṁ rājñe tadā tasmai nyavedayan |
BRP047.049.2/ tataḥ śrutvā nṛpaśreṣṭhaḥ kṛtaṁ sarvam atandritaḥ |
BRP047.049.3/ hṛṣṭaromābhavad rājā saha mantribhir acyutaḥ || 49 ||

BRP047.050.0/ brahmovāca:

BRP047.050.1/ tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādibhiḥ |
BRP047.050.2/ hetuvādān bahūn āhuḥ parasparajigīṣavaḥ || 50 ||
BRP047.051.1/ devendrasyeva vihitaṁ rājasiṁhena bho dvijāḥ |
BRP047.051.2/ dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni ca || 51 ||
BRP047.052.1/ śayyāsanavikārāṁś ca subahūn ratnasañcayān |
BRP047.052.2/ ghaṭapātrīkaṭāhāni kalaśān vardhamānakān || 52 ||
BRP047.053.1/ nahi kaścid asauvarṇam apaśyad vasudhādhipaḥ |
BRP047.053.2/ yūpāṁś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān || 53 ||
BRP047.054.1/ upakṣiptān yathākālaṁ vidhivad bhūrivarcasaḥ |
BRP047.054.2/ sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ kecana dvijāḥ || 54 ||
BRP047.055.1/ sarvān eva samānītān apaśyaṁs tatra te nṛpāḥ |
BRP047.055.2/ gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhastriyo 'pi ca || 55 ||
BRP047.056.1/ audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṁsi ca |
BRP047.056.2/ jarāyujāṇḍajātāni svedajāny udbhidāni ca || 56 ||
BRP047.057.1/ parvatāny upadhānyāni bhūtāni dadṛśuś ca te |
BRP047.057.2/ evaṁ pramuditaṁ sarvaṁ paśuto dhanadhānyataḥ || 57 ||
BRP047.058.1/ yajñavāṭaṁ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṁ paramaṁ gatāḥ |
BRP047.058.2/ brāhmaṇānāṁ viśāṁ caiva bahumiṣṭānnam ṛddhimat || 58 ||
BRP047.059.1/ pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṁ tatra bhuñjatām |
BRP047.059.2/ dundubhir meghanirghoṣān muhurmuhur athākarot || 59 ||
BRP047.060.1/ vinanādāsakṛc cāpi divase divase gate |
BRP047.060.2/ evaṁ sa vavṛdhe yajñas tasya rājñas tu dhīmataḥ || 60 ||
BRP047.061.1/ annasya subahūn viprā utsargān nirgatopamān |
BRP047.061.2/ dadhikulyāś ca dadṛśuḥ payasaś ca hradāṁs tathā || 61 ||
BRP047.062.1/ jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadair yutaḥ |
BRP047.062.2/ dvijāś ca tatra dṛśyante rājñas tasya mahāmakhe || 62 ||
BRP047.063.1/ tatra yāni sahasrāṇi puruṣāṇāṁ tatas tataḥ |
BRP047.063.2/ gṛhītvā bhājanaṁ jagmur bahūni dvijasattamāḥ || 63 ||
BRP047.064.1/ śrāviṇaś cāpi te sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
BRP047.064.2/ paryaveṣayan dvijātīñ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 64 ||
BRP047.065.1/ vividhāny anupānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ |
BRP047.065.2/ te vai nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ saha || 65 ||
[Page 196 ]
BRP047.066.1/ samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān |
BRP047.066.2/ pūjāṁ cakre tadā teṣāṁ vidhivad bhūridakṣiṇaḥ || 66 ||
BRP047.067.1/ digdeśād āgatān rājño mahāsaṅgrāmaśālinaḥ |
BRP047.067.2/ naṭanartakakādīṁś ca gītastutiviśāradān || 67 ||
BRP047.068.1/ patnyo manoramās tasya pīnonnatapayodharāḥ |
BRP047.068.2/ indīvarapalāśākṣyaḥ śaraccandranibhānanāḥ || 68 ||
BRP047.069.1/ kulaśīlaguṇopetāḥ sahasraikaṁ śatādhikam |
BRP047.069.2/ evaṁ tadbhūpaparamapatnīgaṇasamanvitam || 69 ||
BRP047.070.1/ ratnamālākulaṁ divyaṁ patākādhvajasevitam |
BRP047.070.2/ ratnahārayutaṁ ramyaṁ candrakāntisamaprabham || 70 ||
BRP047.071.1/ kariṇaḥ parvatākārān madasiktān mahābalān |
BRP047.071.2/ śataśaḥ koṭisaṅghātair dantibhir dantabhūṣaṇaiḥ || 71 ||
BRP047.072.1/ vātavegajavair aśvaiḥ sindhujātaiḥ suśobhanaiḥ |
BRP047.072.2/ śvetāśvaiḥ śyāmakarṇaiś ca koṭyanekair javānvitaiḥ || 72 ||
BRP047.073.1/ sannaddhabaddhakakṣaiś ca nānāpraharaṇodyataiḥ |
BRP047.073.2/ asaṅkhyeyaiḥ padātaiś ca devaputropamais tathā || 73 ||
BRP047.074.1/ ity evaṁ dadṛśe rājā yajñasambhāravistaram |
BRP047.074.2/ mudaṁ lebhe tadā rājā saṁhṛṣṭo vākyam abravīt || 74 ||

BRP047.075.0/ rājovāca:

BRP047.075.1/ ānayadhvaṁ hayaśreṣṭhaṁ sarvalakṣaṇalakṣitam |
BRP047.075.2/ cārayadhvaṁ pṛthivyāṁ vai rājaputrāḥ susaṁyatāḥ || 75 ||
BRP047.076.1/ vidvadbhir dharmavidbhiś ca atra homo vidhīyatām |
BRP047.076.2/ kṛṣṇacchāgaṁ ca mahiṣaṁ kṛṣṇasāramṛgaṁ dvijān || 76 ||
BRP047.077.1/ anaḍvāhaṁ ca gāś caiva sarvāṁś ca paśupālakān |
BRP047.077.2/ iṣṭayaś ca pravartantāṁ prāsādaṁ vaiṣṇavaṁ tataḥ || 77 ||
BRP047.078.1/ sarvam etac ca viprebhyo dīyatāṁ manasepsitam |
BRP047.078.2/ striyaś ca ratnakoṭyaś ca grāmāś ca nagarāṇi ca || 78 ||
BRP047.079.1/ samyak samṛddhabhūmyaś ca viṣayāś caivam arthinām |
BRP047.079.2/ anyāni dravyajātāni manojñāni bahūni ca || 79 ||
BRP047.080.1/ sarveṣāṁ yācamānānāṁ nāsti hy etan na bhāṣayet |
BRP047.080.2/ tāvat pravartatāṁ yajño yāvad devaḥ purā tv iha |
BRP047.080.3/ pratyakṣaṁ mama cābhyeti yajñasyāsya samīpataḥ || 80 ||

BRP047.081.0/ brahmovāca:

BRP047.081.1/ evam uktvā tadā viprā rājasiṁho mahābhujaḥ |
BRP047.081.2/ dadau suvarṇasaṅghātaṁ koṭīnāṁ caiva bhūṣaṇam || 81 ||
BRP047.082.1/ kareṇuśatasāhasraṁ vājino niyutāni ca |
BRP047.082.2/ arbudaṁ caiva vṛṣabhaṁ svarṇaśṛṅgīś ca dhenukāḥ || 82 ||
BRP047.083.1/ surūpāḥ surabhīś caiva kāṁsyadohāḥ payasvinīḥ |
BRP047.083.2/ prāyacchat sa tu viprebhyo vedavidbhyo mudā yutaḥ || 83 ||
[Page 197 ]
BRP047.084.1/ vāsāṁsi ca mahārhāṇi rāṅkavāstaraṇāni ca |
BRP047.084.2/ suśuklāni ca śubhrāṇi pravālamaṇim uttamam || 84 ||
BRP047.085.1/ adadāt sa mahāyajñe ratnāni vividhāni ca || 85 ||
BRP047.086.1/ vajravaidūryamāṇikyamuktikādyāni yāni ca |
BRP047.086.2/ alaṅkāravatīḥ śubhrāḥ kanyā rājīvalocanāḥ || 86 ||
BRP047.087.1/ śatāni pañca viprebhyo rājā hṛṣṭaḥ pradattavān |
BRP047.087.2/ striyaḥ pīnapayobhārāḥ kañcukaiḥ svastanāvṛtāḥ || 87 ||
BRP047.088.1/ madhyahīnāś ca suśroṇyaḥ padmapattrāyatekṣaṇāḥ |
BRP047.088.2/ hāvabhāvānvitagrīvā bahvyo valayabhūṣitāḥ || 88 ||
BRP047.089.1/ pādanūpurasaṁyuktāḥ paṭṭadukūlavāsasaḥ |
BRP047.089.2/ ekaikaśo 'dadāt tasmin kāmyāś ca kāminīr bahūḥ || 89 ||
BRP047.090.1/ arthibhyo brāhmaṇādibhyo hayamedhe dvijottamāḥ |
BRP047.090.2/ bhakṣyaṁ bhojyaṁ ca sampūrṇaṁ nānāsambhārasaṁyutam || 90 ||
BRP047.091.1/ khaṇḍakādyāny anekāni svinnapakvāṁś ca piṣṭakān |
BRP047.091.2/ annāny anyāni medhyāṁś ca ghṛtapūrāṁś ca khāṇḍavān || 91 ||
BRP047.092.1/ madhurāṁs tarjitān pūpān annaṁ mṛṣṭaṁ supākikam |
BRP047.092.2/ prītyarthaṁ sarvasattvānāṁ dīyate 'nnaṁ punaḥ punaḥ || 92 ||
BRP047.093.1/ dattasya dīyamānasya dhanasyānto na vidyate |
BRP047.093.2/ evaṁ dṛṣṭvā mahāyajñaṁ devadaityāḥ savāraṇāḥ || 93 ||
BRP047.094.1/ gandharvāpsarasaḥ siddhā ṛṣayaś ca prajeśvarāḥ |
BRP047.094.2/ vismayaṁ paramaṁ yātā dṛṣṭvā kratuvaraṁ śubham || 94 ||
BRP047.095.1/ purodhā mantriṇo rājā hṛṣṭās tatraiva sarvaśaḥ |
BRP047.095.2/ na tatra malinaḥ kaścin na dīno na kṣudhānvitaḥ || 95 ||
BRP047.096.1/ na vopasargo na glānir nādhayo vyādhayas tathā |
BRP047.096.2/ nākālamaraṇaṁ tatra na daṁśo na grahā viṣam || 96 ||
BRP047.097.1/ hṛṣṭapuṣṭajanāḥ sarve tasmin rājño mahotsave |
BRP047.097.2/ ye ca tatra tapaḥsiddhā munayaś cirajīvinaḥ || 97 ||
BRP047.098.1/ na jātaṁ tādṛśaṁ yajñaṁ dhanadhānyasamanvitam |
BRP047.098.2/ evaṁ sa rājā vidhivad vājimedhaṁ dvijottamāḥ |
BRP047.098.3/ kratuṁ samāpayām āsa prāsādaṁ vaiṣṇavaṁ tathā || 98 ||

48. Chapter 48 :: Story of Indradyumna (cont.): Indradyumna's anxiety

[Page 198 ] [Note: [ SS 103]

BRP048.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP048.001.1/ brūhi no devadeveśa yat pṛcchāmaḥ purātanam |
BRP048.001.2/ yathā tāḥ pratimāḥ pūrvam indradyumnena nirmitāḥ || 1 ||
BRP048.002.1/ kena caiva prakāreṇa tuṣṭas tasmai sa mādhavaḥ |
BRP048.002.2/ tat sarvaṁ vada cāsmākaṁ paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 2 ||

BRP048.003.0/ brahmovāca:

BRP048.003.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ purāṇaṁ vedasammitam |
BRP048.003.2/ kathayāmi purā vṛttaṁ pratimānāṁ ca sambhavam || 3 ||
BRP048.004.1/ pravṛtte ca mahāyajñe prāsāde caiva nirmite |
BRP048.004.2/ cintā tasya babhūvātha pratimārtham aharniśam || 4 ||
BRP048.005.1/ na vedmi kena deveśaṁ sarveśaṁ lokapāvanam |
BRP048.005.2/ sargasthityantakartāraṁ paśyāmi puruṣottamam || 5 ||
BRP048.006.1/ cintāviṣṭas tv abhūd rājā śete rātrau divāpi na |
BRP048.006.2/ na bhuṅkte vividhān bhogān na ca snānaṁ prasādhanam || 6 ||
BRP048.007.1/ naiva vādyena gandhena gāyanair varṇakair api |
BRP048.007.2/ na gajair madayuktaiś ca na cānekair hayānvitaiḥ || 7 ||
BRP048.008.1/ nendranīlair mahānīlaiḥ padmarāgamayair na ca |
BRP048.008.2/ suvarṇarajatādyaiś ca vajrasphaṭikasaṁyutaiḥ || 8 ||
BRP048.009.1/ bahurāgārthakāmair vā na vanyair antarikṣagaiḥ |
BRP048.009.2/ babhūva tasya nṛpater manasas tuṣṭivardhanam || 9 ||
BRP048.010.1/ śailamṛddārujāteṣu praśastaṁ kiṁ mahītale |
BRP048.010.2/ viṣṇupratimāyogyaṁ ca sarvalakṣaṇalakṣitam || 10 ||
BRP048.011.1/ etair eva trayāṇāṁ tu dayitaṁ syāt surārcitam |
BRP048.011.2/ sthāpite prītim abhyeti iti cintāparo 'bhavat || 11 ||
BRP048.012.1/ pañcarātravidhānena sampūjya puruṣottamam |
BRP048.012.2/ cintāviṣṭo mahīpālaḥ saṁstotum upacakrame || 12 ||

49. Chapter 49 :: Story of Indradyumna (cont.): Hymn to Viṣṇu

[Note: [ SS 104-105]
BRP049.001.1/ vāsudeva namas te 'stu namas te mokṣakāraṇa |
BRP049.001.2/ trāhi māṁ sarvalokeśa janmasaṁsārasāgarāt || 1 ||
BRP049.002.1/ nirmalāmbarasaṅkāśa namas te puruṣottama |
BRP049.002.2/ saṅkarṣaṇa namas te 'stu trāhi māṁ dharaṇīdhara || 2 ||
BRP049.003.1/ namas te hemagarbhābha namas te makaradhvaja |
BRP049.003.2/ ratikānta namas te 'stu trāhi māṁ saṁvarāntaka || 3 ||
BRP049.004.1/ namas te 'ñjanasaṅkāśa namas te bhaktavatsala |
BRP049.004.2/ aniruddha namas te 'stu trāhi māṁ varado bhava || 4 ||
[Page 199 ]
BRP049.005.1/ namas te vibudhāvāsa namas te vibudhapriya |
BRP049.005.2/ nārāyaṇa namas te 'stu trāhi māṁ śaraṇāgatam || 5 ||
BRP049.006.1/ namas te balināṁ śreṣṭha namas te lāṅgalāyudha |
BRP049.006.2/ caturmukha jagaddhāma trāhi māṁ prapitāmaha || 6 ||
BRP049.007.1/ namas te nīlameghābha namas te tridaśārcita |
BRP049.007.2/ trāhi viṣṇo jagannātha magnaṁ māṁ bhavasāgare || 7 ||
BRP049.008.1/ pralayānalasaṅkāśa namas te ditijāntaka |
BRP049.008.2/ narasiṁha mahāvīrya trāhi māṁ dīptalocana || 8 ||
BRP049.009.1/ yathā rasātalād urvī tvayā daṁṣṭroddhṛtā purā |
BRP049.009.2/ tathā mahāvarāhas tvaṁ trāhi māṁ duḥkhasāgarāt || 9 ||
BRP049.010.1/ tavaitā mūrtayaḥ kṛṣṇa varadāḥ saṁstutā mayā |
BRP049.010.2/ taveme baladevādyāḥ pṛthagrūpeṇa saṁsthitāḥ || 10 ||
BRP049.011.1/ aṅgāni tava deveśa garutmādyās tathā prabho |
BRP049.011.2/ dikpālāḥ sāyudhāś caiva keśavādyās tathācyuta || 11 ||
BRP049.012.1/ ye cānye tava deveśa bhedāḥ proktā manīṣibhiḥ |
BRP049.012.2/ te 'pi sarve jagannātha prasannāyatalocana || 12 ||
BRP049.013.1/ mayārcitāḥ stutāḥ sarve tathā yūyaṁ namaskṛtāḥ |
BRP049.013.2/ prayacchata varaṁ mahyaṁ dharmakāmārthamokṣadam || 13 ||
BRP049.014.1/ bhedās te kīrtitā ye tu hare saṅkarṣaṇādayaḥ |
BRP049.014.2/ tava pūjārthasambhūtās tatas tvayi samāśritāḥ || 14 ||
BRP049.015.1/ na bhedas tava deveśa vidyate paramārthataḥ |
BRP049.015.2/ vividhaṁ tava yad rūpam uktaṁ tad upacārataḥ || 15 ||
BRP049.016.1/ advaitaṁ tvāṁ kathaṁ dvaitaṁ vaktuṁ śaknoti mānavaḥ |
BRP049.016.2/ ekas tvaṁ hi hare vyāpī citsvabhāvo nirañjanaḥ || 16 ||
BRP049.017.1/ paramaṁ tava yad rūpaṁ bhāvābhāvavivarjitam |
BRP049.017.2/ nirlepaṁ nirguṇaṁ śreṣṭhaṁ kūṭastham acalaṁ dhruvam || 17 ||
BRP049.018.1/ sarvopādhivinirmuktaṁ sattāmātravyavasthitam |
BRP049.018.2/ tad devāś ca na jānanti kathaṁ jānāmy ahaṁ prabho || 18 ||
BRP049.019.1/ aparaṁ tava yad rūpaṁ pītavastraṁ caturbhujam |
BRP049.019.2/ śaṅkhacakragadāpāṇimukuṭāṅgadadhāriṇam || 19 ||
BRP049.020.1/ śrīvatsoraskasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam |
BRP049.020.2/ tad arcayanti vibudhā ye cānye tava saṁśrayāḥ || 20 ||
[Page 200 ]
BRP049.021.1/ devadeva suraśreṣṭha bhaktānām abhayaprada |
BRP049.021.2/ trāhi māṁ padmapattrākṣa magnaṁ viṣayasāgare || 21 ||
BRP049.022.1/ nānyaṁ paśyāmi lokeśa yasyāhaṁ śaraṇaṁ vraje |
BRP049.022.2/ tvām ṛte kamalākānta prasīda madhusūdana || 22 ||
BRP049.023.1/ jarāvyādhiśatair yukto nānāduḥkhair nipīḍitaḥ |
BRP049.023.2/ harṣaśokānvito mūḍhaḥ karmapāśaiḥ suyantritaḥ || 23 ||
BRP049.024.1/ patito 'haṁ mahāraudre ghore saṁsārasāgare |
BRP049.024.2/ viṣamodakaduṣpāre rāgadveṣajhaṣākule || 24 ||
BRP049.025.1/ indriyāvartagambhīre tṛṣṇāśokormisaṅkule |
BRP049.025.2/ nirāśraye nirālambe niḥsāre 'tyantacañcale || 25 ||
BRP049.026.1/ māyayā mohitas tatra bhramāmi suciraṁ prabho |
BRP049.026.2/ nānājātisahasreṣu jāyamānaḥ punaḥ punaḥ || 26 ||
BRP049.027.1/ mayā janmāny anekāni sahasrāṇy ayutāni ca |
BRP049.027.2/ vividhāny anubhūtāni saṁsāre 'smiñ janārdana || 27 ||
BRP049.028.1/ vedāḥ sāṅgā mayādhītāḥ śāstrāṇi vividhāni ca |
BRP049.028.2/ itihāsapurāṇāni tathā śilpāny anekaśaḥ || 28 ||
BRP049.029.1/ asantoṣāś ca santoṣāḥ sañcayāpacayā vyayāḥ |
BRP049.029.2/ mayā prāptā jagannātha kṣayavṛddhyakṣayetarāḥ || 29 ||
BRP049.030.1/ bhāryārimitrabandhūnāṁ viyogāḥ saṅgamās tathā |
BRP049.030.2/ pitaro vividhā dṛṣṭā mātaraś ca tathā mayā || 30 ||
BRP049.031.1/ duḥkhāni cānubhūtāni yāni saukhyāny anekaśaḥ |
BRP049.031.2/ prāptāś ca bāndhavāḥ putrā bhrātaro jñātayas tathā || 31 ||
BRP049.032.1/ mayoṣitaṁ tathā strīṇāṁ koṣṭhe viṇmūtrapicchale |
BRP049.032.2/ garbhavāse mahāduḥkham anubhūtaṁ tathā prabho || 32 ||
BRP049.033.1/ duḥkhāni yāny anekāni bālyayauvanagocare |
BRP049.033.2/ vārdhake ca hṛṣīkeśa tāni prāptāni vai mayā || 33 ||
BRP049.034.1/ maraṇe yāni duḥkhāni yamamārge yamālaye |
BRP049.034.2/ mayā tāny anubhūtāni narake yātanās tathā || 34 ||
BRP049.035.1/ kṛmikīṭadrumāṇāṁ ca hastyaśvamṛgapakṣiṇām |
BRP049.035.2/ mahiṣoṣṭragavāṁ caiva tathānyeṣāṁ vanaukasām || 35 ||
BRP049.036.1/ dvijātīnāṁ ca sarveṣāṁ śūdrāṇāṁ caiva yoniṣu |
BRP049.036.2/ dhanināṁ kṣatriyāṇāṁ ca daridrāṇāṁ tapasvinām || 36 ||
BRP049.037.1/ nṛpāṇāṁ nṛpabhṛtyānāṁ tathānyeṣāṁ ca dehinām |
BRP049.037.2/ gṛheṣu teṣām utpanno deva cāhaṁ punaḥ punaḥ || 37 ||
BRP049.038.1/ gato 'smi dāsatāṁ nātha bhṛtyānāṁ bahuśo nṛṇām |
BRP049.038.2/ daridratvaṁ ceśvaratvaṁ svāmitvaṁ ca tathā gataḥ || 38 ||
BRP049.039.1/ hato mayā hatāś cānye ghātito ghātitās tathā |
BRP049.039.2/ dattaṁ mamānyair anyebhyo mayā dattam anekaśaḥ || 39 ||
BRP049.040.1/ pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛkalatrāṇāṁ kṛtena ca |
BRP049.040.2/ dhanināṁ śrotriyāṇāṁ ca daridrāṇāṁ tapasvinām || 40 ||
[Page 201 ]
BRP049.041.1/ uktaṁ dainyaṁ ca vividhaṁ tyaktvā lajjāṁ janārdana |
BRP049.041.2/ devatiryaṅmanuṣyeṣu sthāvareṣu careṣu ca || 41 ||
BRP049.042.1/ na vidyate tathā sthānaṁ yatrāhaṁ na gataḥ prabho |
BRP049.042.2/ kadā me narake vāsaḥ kadā svarge jagatpate || 42 ||
BRP049.043.1/ kadā manuṣyalokeṣu kadā tiryaggateṣu ca |
BRP049.043.2/ jalayantre yathā cakre ghaṭī rajjunibandhanā || 43 ||
BRP049.044.1/ yāti cordhvam adhaś caiva kadā madhye ca tiṣṭhati |
BRP049.044.2/ tathā cāhaṁ suraśreṣṭha karmarajjusamāvṛtaḥ || 44 ||
BRP049.045.1/ adhaś cordhvaṁ tathā madhye bhraman gacchāmi yogataḥ |
BRP049.045.2/ evaṁ saṁsāracakre 'smin bhairave romaharṣaṇe || 45 ||
BRP049.046.1/ bhramāmi suciraṁ kālaṁ nāntaṁ paśyāmi karhicit |
BRP049.046.2/ na jāne kiṁ karomy adya hare vyākulitendriyaḥ || 46 ||
BRP049.047.1/ śokatṛṣṇābhibhūto 'haṁ kāndiśīko vicetanaḥ |
BRP049.047.2/ idānīṁ tvām ahaṁ deva vihvalaḥ śaraṇaṁ gataḥ || 47 ||
BRP049.048.1/ trāhi māṁ duḥkhitaṁ kṛṣṇa magnaṁ saṁsārasāgare |
BRP049.048.2/ kṛpāṁ kuru jagannātha bhaktaṁ māṁ yadi manyase || 48 ||
BRP049.049.1/ tvadṛte nāsti me bandhur yo 'sau cintāṁ kariṣyati |
BRP049.049.2/ deva tvāṁ nātham āsādya na bhayaṁ me 'sti kutracit || 49 ||
BRP049.050.1/ jīvite maraṇe caiva yogakṣeme 'thavā prabho |
BRP049.050.2/ ye tu tvāṁ vidhivad deva nārcayanti narādhamāḥ || 50 ||
BRP049.051.1/ sugatis tu kathaṁ teṣāṁ bhavet saṁsārabandhanāt |
BRP049.051.2/ kiṁ teṣāṁ kulaśīlena vidyayā jīvitena ca || 51 ||
BRP049.052.1/ yeṣāṁ na jāyate bhaktir jagaddhātari keśave |
BRP049.052.2/ prakṛtiṁ tv āsurīṁ prāpya ye tvāṁ nindanti mohitāḥ || 52 ||
BRP049.053.1/ patanti narake ghore jāyamānāḥ punaḥ punaḥ |
BRP049.053.2/ na teṣāṁ niṣkṛtis tasmād vidyate narakārṇavāt || 53 ||
BRP049.054.1/ ye dūṣayanti durvṛttās tvāṁ deva puruṣādhamāḥ |
BRP049.054.2/ yatra yatra bhavej janma mama karmanibandhanāt || 54 ||
BRP049.055.1/ tatra tatra hare bhaktis tvayi cāstu dṛḍhā sadā |
BRP049.055.2/ ārādhya tvāṁ surā daityā narāś cānye 'pi saṁyatāḥ || 55 ||
BRP049.056.1/ avāpuḥ paramāṁ siddhiṁ kas tvāṁ deva na pūjayet |
BRP049.056.2/ na śaknuvanti brahmādyāḥ stotuṁ tvāṁ tridaśā hare || 56 ||
BRP049.057.1/ kathaṁ mānuṣabuddhyāhaṁ staumi tvāṁ prakṛteḥ param |
BRP049.057.2/ tathā cājñānabhāvena saṁstuto 'si mayā prabho || 57 ||
BRP049.058.1/ tat kṣamasvāparādhaṁ me yadi te 'sti dayā mayi |
BRP049.058.2/ kṛtāparādhe 'pi hare kṣamāṁ kurvanti sādhavaḥ || 58 ||
BRP049.059.1/ tasmāt prasīda deveśa bhaktasnehaṁ samāśritaḥ |
BRP049.059.2/ stuto 'si yan mayā deva bhaktibhāvena cetasā |
BRP049.059.3/ sāṅgaṁ bhavatu tat sarvaṁ vāsudeva namo 'stu te || 59 ||

BRP049.060.0/ brahmovāca:

BRP049.060.1/ itthaṁ stutas tadā tena prasanno garuḍadhvajaḥ |
BRP049.060.2/ dadau tasmai muniśreṣṭhāḥ sakalaṁ manasepsitam || 60 ||
[Page 202 ]
BRP049.061.1/ yaḥ sampūjya jagannāthaṁ pratyahaṁ stauti mānavaḥ |
BRP049.061.2/ stotreṇānena matimān sa mokṣaṁ labhate dhruvam || 61 ||
BRP049.062.1/ trisandhyaṁ yo japed vidvān idaṁ stotravaraṁ śuciḥ |
BRP049.062.2/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca labhate naraḥ || 62 ||
BRP049.063.1/ yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi śrāvayed vā samāhitaḥ |
BRP049.063.2/ sa lokaṁ śāśvataṁ viṣṇor yāti nirdhūtakalmaṣaḥ || 63 ||
BRP049.064.1/ dhanyaṁ pāpaharaṁ cedaṁ bhuktimuktipradaṁ śivam |
BRP049.064.2/ guhyaṁ sudurlabhaṁ puṇyaṁ na deyaṁ yasya kasyacit || 64 ||
BRP049.065.1/ na nāstikāya mūrkhāya na kṛtaghnāya mānine |
BRP049.065.2/ na duṣṭamataye dadyān nābhaktāya kadācana || 65 ||
BRP049.066.1/ dātavyaṁ bhaktiyuktāya guṇaśīlānvitāya ca |
BRP049.066.2/ viṣṇubhaktāya śāntāya śraddhānuṣṭhānaśāline || 66 ||
BRP049.067.1/ idaṁ samastāghavināśahetuḥ |
BRP049.067.2/ kāruṇyasañjñaṁ sukhamokṣadaṁ ca |
BRP049.067.3/ aśeṣavāñchāphaladaṁ variṣṭhaṁ |
BRP049.067.4/ stotraṁ mayoktaṁ puruṣottamasya || 67 ||
BRP049.068.1/ ye taṁ susūkṣmaṁ vimalā murāriṁ |
BRP049.068.2/ dhyāyanti nityaṁ puruṣaṁ purāṇam |
BRP049.068.3/ te muktibhājaḥ praviśanti viṣṇuṁ |
BRP049.068.4/ mantrair yathājyaṁ hutam adhvarāgnau || 68 ||
BRP049.069.1/ ekaḥ sa devo bhavaduḥkhahantā |
BRP049.069.2/ paraḥ pareṣāṁ na tato 'sti cānyat |
BRP049.069.3/ draṣṭā sa pātā sa tu nāśakartā |
BRP049.069.4/ viṣṇuḥ samastākhilasārabhūtaḥ || 69 ||
BRP049.070.1/ kiṁ vidyayā kiṁ svaguṇaiś ca teṣāṁ |
BRP049.070.2/ yajñaiś ca dānaiś ca tapobhir ugraiḥ |
BRP049.070.3/ yeṣāṁ na bhaktir bhavatīha kṛṣṇe |
BRP049.070.4/ jagadgurau mokṣasukhaprade ca || 70 ||
BRP049.071.1/ loke sa dhanyaḥ sa śuciḥ sa vidvān |
BRP049.071.2/ makhais tapobhiḥ sa guṇair variṣṭhaḥ |
BRP049.071.3/ jñātā sa dātā sa tu satyavaktā |
BRP049.071.4/ yasyāsti bhaktiḥ puruṣottamākhye || 71 ||

50. Chapter 50 :: Story of Indradyumna (cont.): Making of the images

[Note: [ SS 105-106]

BRP050.001.0/ brahmovāca:

BRP050.001.1/ stutvaivaṁ muniśārdūlāḥ praṇamya ca sanātanam |
BRP050.001.2/ vāsudevaṁ jagannāthaṁ sarvakāmaphalapradam || 1 ||
BRP050.002.1/ cintāviṣṭo mahīpālaḥ kuśān āstīrya bhūtale |
BRP050.002.2/ vastraṁ ca tanmanā bhūtvā suṣvāpa dharaṇītale || 2 ||
[Page 203 ]
BRP050.003.1/ kathaṁ pratyakṣam abhyeti devadevo janārdanaḥ |
BRP050.003.2/ mama cārtiharo devas tadāsāv iti cintayan || 3 ||
BRP050.004.1/ suptasya tasya nṛpater vāsudevo jagadguruḥ |
BRP050.004.2/ ātmānaṁ darśayām āsa śaṅkhacakragadābhṛtam || 4 ||
BRP050.005.1/ sa dadarśa tu saprema devadevaṁ jagadgurum |
BRP050.005.2/ śaṅkhacakradharaṁ devaṁ gadācakrograpāṇinam || 5 ||
BRP050.006.1/ śārṅgabāṇadharaṁ devaṁ jvalattejotimaṇḍalam |
BRP050.006.2/ yugāntādityavarṇābhaṁ nīlavaidūryasannibham || 6 ||
BRP050.007.1/ suparṇāṁse tam āsīnaṁ ṣoḍaśārdhabhujaṁ śubham |
BRP050.007.2/ sa cāsmai prābravīd dhīrāḥ sādhu rājan mahāmate || 7 ||
BRP050.008.1/ kratunānena divyena tathā bhaktyā ca śraddhayā |
BRP050.008.2/ tuṣṭo 'smi te mahīpāla vṛthā kim anuśocasi || 8 ||
BRP050.009.1/ yad atra pratimā rājañ jagatpūjyā sanātanī |
BRP050.009.2/ yathā sā prāpyate bhūpa tadupāyaṁ bravīmi te || 9 ||
BRP050.010.1/ gatāyām adya śarvaryāṁ nirmale bhāskarodite |
BRP050.010.2/ sāgarasya jalasyānte nānādrumavibhūṣite || 10 ||
BRP050.011.1/ jalaṁ tathaiva velāyāṁ dṛśyate tatra vai mahat |
BRP050.011.2/ lavaṇasyodadhe rājaṁs taraṅgaiḥ samabhiplutam || 11 ||
BRP050.012.1/ kūlānte hi mahāvṛkṣaḥ sthitaḥ sthalajaleṣu ca |
BRP050.012.2/ velābhir hanyamānaś ca na cāsau kampate drumaḥ || 12 ||
BRP050.013.1/ paraśum ādāya hastena ūrmer antas tato vraja |
BRP050.013.2/ ekākī viharan rājan sa tvaṁ paśyasi pādapam || 13 ||
BRP050.014.1/ īdṛk cihnaṁ samālokya chedaya tvam aśaṅkitaḥ |
BRP050.014.2/ chedyamānaṁ tu taṁ vṛkṣaṁ prātar adbhutadarśanam || 14 ||
BRP050.015.1/ dṛṣṭvā tenaiva sañcintya tato bhūpāla darśanāt |
BRP050.015.2/ kuru tāṁ pratimāṁ divyāṁ jahi cintāṁ vimohinīm || 15 ||

BRP050.016.0/ brahmovāca:

BRP050.016.1/ evam uktvā mahābhāgo jagāmādarśanaṁ hariḥ |
BRP050.016.2/ sa cāpi svapnam ālokya paraṁ vismayam āgataḥ || 16 ||
BRP050.017.1/ tāṁ niśāṁ sa samudvīkṣya sthitas tadgatamānasaḥ |
BRP050.017.2/ vyāharan vaiṣṇavān mantrān sūktaṁ caiva tadātmakam || 17 ||
BRP050.018.1/ pragatāyāṁ rajanyāṁ tu utthito nānyamānasaḥ |
BRP050.018.2/ sa snātvā sāgare samyag yathāvad vidhinā tataḥ || 18 ||
BRP050.019.1/ dattvā dānaṁ ca viprebhyo grāmāṁś ca nagarāṇi ca |
BRP050.019.2/ kṛtvā paurvāhṇikaṁ karma jagāma sa nṛpottamaḥ || 19 ||
BRP050.020.1/ na cāśvo na padātiś ca na gajo na ca sārathiḥ |
BRP050.020.2/ ekākī sa mahāvelāṁ praviveśa mahīpatiḥ || 20 ||
[Page 204 ]
BRP050.021.1/ taṁ dadarśa mahāvṛkṣaṁ tejasvantaṁ mahādrumam |
BRP050.021.2/ mahātigamahārohaṁ puṇyaṁ vipulam eva ca || 21 ||
BRP050.022.1/ mahotsedhaṁ mahākāyaṁ prasuptaṁ ca jalāntike |
BRP050.022.2/ sāndramāñjiṣṭhavarṇābhaṁ nāmajātivivarjitam || 22 ||
BRP050.023.1/ naranāthas tadā viprā drumaṁ dṛṣṭvā mudānvitaḥ |
BRP050.023.2/ paraśunā śātayām āsa niśitena dṛḍhena ca || 23 ||
BRP050.024.1/ dvaidhīkartumanās tatra babhūvendrasakhaḥ sa ca |
BRP050.024.2/ nirīkṣyamāṇe kāṣṭhe tu babhūvādbhutadarśanam || 24 ||
BRP050.025.1/ viśvakarmā ca viṣṇuś ca viprarūpadharāv ubhau |
BRP050.025.2/ ājagmatur mahābhāgau tadā tulyāgrajanmanau || 25 ||
BRP050.026.1/ jvalamānau svatejobhir divyasraganulepanau |
BRP050.026.2/ atha tau taṁ samāgamya nṛpam indrasakhaṁ tadā || 26 ||
BRP050.027.1/ tāv ūcatur mahārāja kim atra tvaṁ kariṣyasi |
BRP050.027.2/ kimarthaṁ ca mahābāho śātitaś ca vanaspatiḥ || 27 ||
BRP050.028.1/ asahāyo mahādurge nirjane gahane vane |
BRP050.028.2/ mahāsindhutaṭe caiva kathaṁ vai śātito drumaḥ || 28 ||

BRP050.029.0/ brahmovāca:

BRP050.029.1/ tayoḥ śrutvā vaco viprāḥ sa tu rājā mudānvitaḥ |
BRP050.029.2/ babhāṣe vacanaṁ tābhyāṁ mṛdulaṁ madhuraṁ tathā || 29 ||
BRP050.030.1/ dṛṣṭvā tau brāhmaṇau tatra candrasūryāv ivāgatau |
BRP050.030.2/ namaskṛtya jagannāthāv avāṅmukham avasthitaḥ || 30 ||

BRP050.031.0/ rājovāca:

BRP050.031.1/ devadevam anādyantam anantaṁ jagatāṁ patim |
BRP050.031.2/ ārādhayituṁ pratimāṁ karomīti matir mama || 31 ||
BRP050.032.1/ ahaṁ sa devadevena parameṇa mahātmanā |
BRP050.032.2/ svapnānte ca samuddiṣṭo bhavadbhyāṁ śrāvitaṁ mayā || 32 ||

BRP050.033.0/ brahmovāca:

BRP050.033.1/ rājñas tu vacanaṁ śrutvā devendrapratimasya ca |
BRP050.033.2/ prahasya tasmai viśveśas tuṣṭo vacanam abravīt || 33 ||

BRP050.034.0/ viṣṇur uvāca:

BRP050.034.1/ sādhu sādhu mahīpāla yad etan matam uttamam |
BRP050.034.2/ saṁsārasāgare ghore kadalīdalasannibhe || 34 ||
BRP050.035.1/ niḥsāre duḥkhabahule kāmakrodhasamākule |
BRP050.035.2/ indriyāvartakalile dustare romaharṣaṇe || 35 ||
BRP050.036.1/ nānāvyādhiśatāvarte jalabudbudasannibhe |
BRP050.036.2/ yatas te matir utpannā viṣṇor ārādhanāya vai || 36 ||
BRP050.037.1/ dhanyas tvaṁ nṛpaśārdūla guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP050.037.2/ saprajā pṛthivī dhanyā saśailavanakānanā || 37 ||
[Page 205 ]
BRP050.038.1/ sapuragrāmanagarā caturvarṇair alaṅkṛtā |
BRP050.038.2/ yatra tvaṁ nṛpaśārdūla prajāḥ pālayitā prabhuḥ || 38 ||
BRP050.039.1/ ehy ehi sumahābhāga drume 'smin sukhaśītale |
BRP050.039.2/ āvābhyāṁ saha tiṣṭha tvaṁ kathābhir dharmasaṁśritaḥ || 39 ||
BRP050.040.1/ ayaṁ mama sahāyas tu āgataḥ śilpināṁ varaḥ |
BRP050.040.2/ viśvakarmasamaḥ sākṣān nipuṇaḥ sarvakarmasu |
BRP050.040.3/ mayoddiṣṭāṁ tu pratimāṁ karoty eṣa taṭaṁ tyaja || 40 ||

BRP050.041.0/ brahmovāca:

BRP050.041.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasya tadā rājā dvijanmanaḥ |
BRP050.041.2/ sāgarasya taṭaṁ tyaktvā gatvā tasya samīpataḥ || 41 ||
BRP050.042.1/ tasthau sa nṛpatiśreṣṭho vṛkṣacchāye suśītale |
BRP050.042.2/ tatas tasmai sa viśvātmā dadāv ājñāṁ dvijākṛtiḥ || 42 ||
BRP050.043.1/ śilpimukhyāya viprendrāḥ kuruṣva pratimā iti |
BRP050.043.2/ kṛṣṇarūpaṁ paraṁ śāntaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 43 ||
BRP050.044.1/ śrīvatsakaustubhadharaṁ śaṅkhacakragadādharam |
BRP050.044.2/ gaurāṅgaṁ kṣīravarṇābhaṁ dvitīyaṁ svastikāṅkitam || 44 ||
BRP050.045.1/ lāṅgalāstradharaṁ devam anantākhyaṁ mahābalam |
BRP050.045.2/ devadānavagandharvayakṣavidyādharoragaiḥ || 45 ||
BRP050.046.1/ na vijñāto hi tasyāntas tenānanta iti smṛtaḥ |
BRP050.046.2/ bhaginīṁ vāsudevasya rukmavarṇāṁ suśobhanām || 46 ||
BRP050.047.1/ tṛtīyāṁ vai subhadrāṁ ca sarvalakṣaṇalakṣitām || 47 ||

BRP050.048.0/ brahmovāca:

BRP050.048.1/ śrutvaitad vacanaṁ tasya viśvakarmā sukarmakṛt |
BRP050.048.2/ tatkṣaṇāt kārayām āsa pratimāḥ śubhalakṣaṇāḥ || 48 ||
BRP050.049.1/ prathamaṁ śuklavarṇābhaṁ śāradendusamaprabham |
BRP050.049.2/ āraktākṣaṁ mahākāyaṁ sphaṭāvikaṭamastakam || 49 ||
BRP050.050.1/ nīlāmbaradharaṁ cograṁ balaṁ balamadoddhatam |
BRP050.050.2/ kuṇḍalaikadharaṁ divyaṁ gadāmuśaladhāriṇam || 50 ||
BRP050.051.1/ dvitīyaṁ puṇḍarīkākṣaṁ nīlajīmūtasannibham |
BRP050.051.2/ atasīpuṣpasaṅkāśaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 51 ||
BRP050.052.1/ pītavāsasam atyugraṁ śubhaṁ śrīvatsalakṣaṇam |
BRP050.052.2/ cakrapūrṇakaraṁ divyaṁ sarvapāpaharaṁ harim || 52 ||
BRP050.053.1/ tṛtīyāṁ svarṇavarṇābhāṁ padmapattrāyatekṣaṇām |
BRP050.053.2/ vicitravastrasañchannāṁ hārakeyūrabhūṣitām || 53 ||
BRP050.054.1/ vicitrābharaṇopetāṁ ratnahārāvalambitām |
BRP050.054.2/ pīnonnatakucāṁ ramyāṁ viśvakarmā vinirmame || 54 ||
BRP050.055.1/ sa tu rājādbhutaṁ dṛṣṭvā kṣaṇenaikena nirmitāḥ |
BRP050.055.2/ divyavastrayugacchannā nānāratnair alaṅkṛtāḥ || 55 ||
[Page 206 ]
BRP050.056.1/ sarvalakṣaṇasampannāḥ pratimāḥ sumanoharāḥ |
BRP050.056.2/ vismayaṁ paramaṁ gatvā idaṁ vacanam abravīt || 56 ||

BRP050.057.0/ indradyumna uvāca:

BRP050.057.1/ kiṁ devau samanuprāptau dvijarūpadharāv ubhau |
BRP050.057.2/ ubhau cādbhutakarmāṇau devavṛttāv amānuṣau || 57 ||
BRP050.058.1/ devau vā mānuṣau vāpi yakṣavidyādharau yuvām |
BRP050.058.2/ kiṁ nu brahmahṛṣīkeśau kiṁ vasū kim utāśvinau || 58 ||
BRP050.059.1/ na vedmi satyasadbhāvau māyārūpeṇa saṁsthitau |
BRP050.059.2/ yuvāṁ gato 'smi śaraṇam ātmā tu me prakāśyatām || 59 ||

51. Chapter 51 :: Story of Indradyumna (cont.): Boons granted by Viṣṇu

[Note: [ SS 106-107]

BRP051.001.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP051.001.1/ nāhaṁ devo na yakṣo vā na daityo na ca devarāṭ |
BRP051.001.2/ na brahmā na ca rudro 'haṁ viddhi māṁ puruṣottamam || 1 ||
BRP051.002.1/ artihā sarvalokānām anantabalapauruṣaḥ |
BRP051.002.2/ ārādhanīyo bhūtānām anto yasya na vidyate || 2 ||
BRP051.003.1/ paṭhyate sarvaśāstreṣu vedānteṣu nigadyate |
BRP051.003.2/ yam āhur jñānagamyeti vāsudeveti yoginaḥ || 3 ||
BRP051.004.1/ aham eva svayaṁ brahmā ahaṁ viṣṇuḥ śivo 'py aham |
BRP051.004.2/ indro 'haṁ devarājaś ca jagatsaṁyamano yamaḥ || 4 ||
BRP051.005.1/ pṛthivyādīni bhūtāni tretāgnir hutabhuṅ nṛpa |
BRP051.005.2/ varuṇo 'pāṁ patiś cāhaṁ dharitrī ca mahīdharaḥ || 5 ||
BRP051.006.1/ yat kiñcid vāṅmayaṁ loke jagat sthāvarajaṅgamam |
BRP051.006.2/ carācaraṁ ca yad viśvaṁ madanyan nāsti kiñcana || 6 ||
BRP051.007.1/ prīto 'haṁ te nṛpaśreṣṭha varaṁ varaya suvrata |
BRP051.007.2/ yad iṣṭaṁ tat prayacchāmi hṛdi yat te vyavasthitam || 7 ||
BRP051.008.1/ maddarśanam apuṇyānāṁ svapnānte 'pi na jāyate |
BRP051.008.2/ tvaṁ punar dṛḍhabhaktitvāt pratyakṣaṁ dṛṣṭavān asi || 8 ||

BRP051.009.0/ brahmovāca:

BRP051.009.1/ śrutvaivaṁ vāsudevasya vacanaṁ tasya bho dvijāḥ |
BRP051.009.2/ romāñcitatanur bhūtvā idaṁ stotraṁ jagau nṛpaḥ || 9 ||

BRP051.010.0/ rājovāca:

BRP051.010.1/ śriyaḥ kānta namas te 'stu śrīpate pītavāsase |
BRP051.010.2/ śrīda śrīśa śrīnivāsa namas te śrīniketana || 10 ||
BRP051.011.1/ ādyaṁ puruṣam īśānaṁ sarveśaṁ sarvatomukham |
BRP051.011.2/ niṣkalaṁ paramaṁ devaṁ praṇato 'smi sanātanam || 11 ||
BRP051.012.1/ śabdātītaṁ guṇātītaṁ bhāvābhāvavivarjitam |
BRP051.012.2/ nirlepaṁ nirguṇaṁ sūkṣmaṁ sarvajñaṁ sarvabhāvanam || 12 ||
[Page 207 ]
BRP051.013.1/ prāvṛṇmeghapratīkāśaṁ gobrāhmaṇahite ratam |
BRP051.013.2/ sarveṣām eva goptāraṁ vyāpinaṁ sarvabhāvinam || 13 ||
BRP051.014.1/ śaṅkhacakradharaṁ devaṁ gadāmuśaladhāriṇam |
BRP051.014.2/ namasye varadaṁ devaṁ nīlotpaladalacchavim || 14 ||
BRP051.015.1/ nāgaparyaṅkaśayanaṁ kṣīrodārṇavaśāyinam |
BRP051.015.2/ namasye 'haṁ hṛṣīkeśaṁ sarvapāpaharaṁ harim || 15 ||
BRP051.016.1/ punas tvāṁ devadeveśaṁ namasye varadaṁ vibhum |
BRP051.016.2/ sarvalokeśvaraṁ viṣṇuṁ mokṣakāraṇam avyayam || 16 ||

BRP051.017.0/ brahmovāca:

BRP051.017.1/ evaṁ stutvā tu taṁ devaṁ praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
BRP051.017.2/ uvāca praṇato bhūtvā nipatya dharaṇītale || 17 ||

BRP051.018.0/ rājovāca:

BRP051.018.1/ prīto 'si yadi me nātha vṛṇomi varam uttamam |
BRP051.018.2/ devāsurāḥ sagandharvā yakṣarakṣomahoragāḥ || 18 ||
BRP051.019.1/ siddhavidyādharāḥ sādhyāḥ kinnarā guhyakās tathā |
BRP051.019.2/ ṛṣayo ye mahābhāgā nānāśāstraviśāradāḥ || 19 ||
BRP051.020.1/ parivrāḍyogayuktāś ca vedatattvārthacintakāḥ |
BRP051.020.2/ mokṣamārgavido ye 'nye dhyāyanti paramaṁ padam || 20 ||
BRP051.021.1/ nirguṇaṁ nirmalaṁ śāntaṁ yat paśyanti manīṣinaḥ |
BRP051.021.2/ tat padaṁ gantum icchāmi tvatprasādāt sudurlabham || 21 ||

BRP051.022.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP051.022.1/ sarvaṁ bhavatu bhadraṁ te yatheṣṭaṁ sarvam āpnuhi |
BRP051.022.2/ bhaviṣyati yathākāmaṁ matprasādān na saṁśayaḥ || 22 ||
BRP051.023.1/ daśa varṣasahasrāṇi tathā nava śatāni ca |
BRP051.023.2/ avicchinnaṁ mahārājyaṁ kuru tvaṁ nṛpasattama || 23 ||
BRP051.024.1/ prayāsyasi padaṁ divyaṁ durlabhaṁ yat surāsuraiḥ |
BRP051.024.2/ pūrṇamanorathaṁ śāntaṁ guhyam avyaktam avyayam || 24 ||
BRP051.025.1/ parāt parataraṁ sūkṣmaṁ nirlepaṁ niṣkalaṁ dhruvam |
BRP051.025.2/ cintāśokavinirmuktaṁ kriyākāraṇavarjitam || 25 ||
BRP051.026.1/ tad ahaṁ darśayiṣyāmi jñeyākhyaṁ paramaṁ padam |
BRP051.026.2/ yaṁ prāpya paramānandaṁ prāpsyasi paramāṁ gatim || 26 ||
BRP051.027.1/ kīrtiś ca tava rājendra bhavaty atra mahītale |
BRP051.027.2/ yāvad ghanā nabho yāvad yāvac candrārkatārakam || 27 ||
BRP051.028.1/ yāvat samudrāḥ saptaiva yāvan mervādiparvatāḥ |
BRP051.028.2/ tiṣṭhanti divi devāś ca tāvat sarvatra cāvyayā || 28 ||
BRP051.029.1/ indradyumnasaro nāma tīrthaṁ yajñāṅgasambhavam |
BRP051.029.2/ yatra snātvā sakṛl lokaḥ śakralokam avāpnuyāt || 29 ||
BRP051.030.1/ dāpayiṣyati yaḥ piṇḍāṁs taṭe 'smin sarasaḥ śubhe |
BRP051.030.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya śakralokaṁ gamiṣyati || 30 ||
BRP051.031.1/ pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ |
BRP051.031.2/ vimānena vaset tatra yāvad indrāś caturdaśa || 31 ||
[Page 208 ]
BRP051.032.1/ saraso dakṣiṇe bhāge nairṛtyāṁ tu samāśrite |
BRP051.032.2/ nyagrodhas tiṣṭhate tatra tatsamīpe tu maṇḍapaḥ || 32 ||
BRP051.033.1/ ketakīvanasañchanno nānāpādapasaṅkulaḥ |
BRP051.033.2/ nārikelair asaṅkhyeyaiś campakair bakulāvṛtaiḥ || 33 ||
BRP051.034.1/ aśokaiḥ karṇikāraiś ca punnāgair nāgakesaraiḥ |
BRP051.034.2/ pāṭalāmrātasaralaiś candanair devadārubhiḥ || 34 ||
BRP051.035.1/ nyagrodhāśvatthakhadiraiḥ pārijātaiḥ sahārjunaiḥ |
BRP051.035.2/ hintālaiś caiva tālaiś ca śiṁśapair badarais tathā || 35 ||
BRP051.036.1/ karañjair lakucaiḥ plakṣaiḥ panasair bilvadhātukaiḥ |
BRP051.036.2/ anyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ śobhitaḥ samalaṅkṛtaḥ || 36 ||
BRP051.037.1/ āṣāḍhasya site pakṣe pañcamyāṁ pitṛdaivate |
BRP051.037.2/ ṛkṣe neṣyanti nas tatra nītvā sapta dināni vai || 37 ||
BRP051.038.1/ maṇḍape sthāpayiṣyanti suveśyābhiḥ suśobhanaiḥ |
BRP051.038.2/ krīḍāviśeṣabahulair nṛtyagītamanoharaiḥ || 38 ||
BRP051.039.1/ cāmaraiḥ svarṇadaṇḍaiś ca vyajanai ratnabhūṣaṇaiḥ |
BRP051.039.2/ vījayantas tathāsmabhyaṁ sthāpayiṣyanti maṅgalāḥ || 39 ||
BRP051.040.1/ brahmacārī yatiś caiva snātakāś ca dvijottamāḥ |
BRP051.040.2/ vānaprasthā gṛhasthāś ca siddhāś cānye ca brāhmaṇāḥ || 40 ||
BRP051.041.1/ nānāvarṇapadaiḥ stotrair ṛgyajuḥsāmanisvanaiḥ |
BRP051.041.2/ kariṣyanti stutiṁ rājan rāmakeśavayoḥ punaḥ || 41 ||
BRP051.042.1/ tataḥ stutvā ca dṛṣṭvā ca sampraṇamya ca bhaktitaḥ |
BRP051.042.2/ naro varṣāyutaṁ divyaṁ śrīmaddharipure vaset || 42 ||
BRP051.043.1/ pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ |
BRP051.043.2/ harer anucaras tatra krīḍate keśavena vai || 43 ||
BRP051.044.1/ vimānenārkavarṇena ratnahāreṇa bhrājatā |
BRP051.044.2/ sarvakāmair mahābhogais tiṣṭhate bhuvanottame || 44 ||
BRP051.045.1/ tapaḥkṣayādihāgatya manuṣyo brāhmaṇo bhavet |
BRP051.045.2/ koṭīdhanapatiḥ śrīmāṁś caturvedī bhaved dhruvam || 45 ||

BRP051.046.0/ brahmovāca:

BRP051.046.1/ evaṁ tasmai varaṁ dattvā kṛtvā ca samayaṁ hariḥ |
BRP051.046.2/ jagāmādarśanaṁ viprāḥ sahito viśvakarmaṇā || 46 ||
BRP051.047.1/ sa tu rājā tadā hṛṣṭo romāñcitatanūruhaḥ |
BRP051.047.2/ kṛtakṛtyam ivātmānaṁ mene sandarśanād dhareḥ || 47 ||
BRP051.048.1/ tataḥ kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca varapradām |
BRP051.048.2/ rathair vimānasaṅkāśair maṇikāñcanacitritaiḥ || 48 ||
BRP051.049.1/ saṁvāhya tās tadā rājā mahāmaṅgalaniḥsvanaiḥ |
BRP051.049.2/ ānayām āsa matimān sāmātyaḥ sapurohitaḥ || 49 ||
BRP051.050.1/ nānāvāditranirghoṣair nānāvedasvanaiḥ śubhaiḥ |
BRP051.050.2/ saṁsthāpya ca śubhe deśe pavitre sumanohare || 50 ||
BRP051.051.1/ tataḥ śubhatithau kāle nakṣatre śubhalakṣaṇe |
BRP051.051.2/ pratiṣṭhāṁ kārayām āsa sumuhūrte dvijaiḥ saha || 51 ||
[Page 209 ]
BRP051.052.1/ yathoktena vidhānena vidhidṛṣṭena karmaṇā |
BRP051.052.2/ ācāryānumatenaiva sarvaṁ kṛtvā mahīpatiḥ || 52 ||
BRP051.053.1/ ācāryāya tadā dattvā dakṣiṇāṁ vidhivat prabhuḥ |
BRP051.053.2/ ṛtvigbhyaś ca vidhānena tathānyebhyo dhanaṁ dadau || 53 ||
BRP051.054.1/ kṛtvā pratiṣṭhāṁ vidhivat prāsāde bhavanottame |
BRP051.054.2/ sthāpayām āsa tān sarvān vidhidṛṣṭena karmaṇā || 54 ||
BRP051.055.1/ tataḥ sampūjya vidhinā nānāpuṣpaiḥ sugandhibhiḥ |
BRP051.055.2/ suvarṇamaṇimuktādyair nānāvastraiḥ suśobhanaiḥ || 55 ||
BRP051.056.1/ ratnaiś ca vividhair divyair āsanair grāmapattanaiḥ |
BRP051.056.2/ dadau cānyān sa viṣayān purāṇi nagarāṇi ca || 56 ||
BRP051.057.1/ evaṁ bahuvidhaṁ dattvā rājyaṁ kṛtvā yathocitam |
BRP051.057.2/ iṣṭvā ca vividhair yajñair dattvā dānāny anekaśaḥ || 57 ||
BRP051.058.1/ kṛtakṛtyas tato rājā tyaktasarvaparigrahaḥ |
BRP051.058.2/ jagāma paramaṁ sthānaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || 58 ||
BRP051.059.1/ evaṁ mayā muniśreṣṭhāḥ kathito vo nṛpottamaḥ |
BRP051.059.2/ kṣetrasya caiva māhātmyaṁ kim anyac chrotum icchatha || 59 ||

BRP051.060.0/ viṣṇur uvāca:

BRP051.060.1/ śrutvaivaṁ vacanaṁ tasya brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
BRP051.060.2/ āścaryaṁ menire viprāḥ papracchuś ca punar mudā || 60 ||

BRP051.061.0/ munaya ūcuḥ:

BRP051.061.1/ kasmin kāle suraśreṣṭha gantavyaṁ puruṣottamam |
BRP051.061.2/ vidhinā kena kartavyaṁ pañcatīrtham iti prabho || 61 ||
BRP051.062.1/ ekaikasya ca tīrthasya snānadānasya yat phalam |
BRP051.062.2/ devatāprekṣaṇe caiva brūhi sarvaṁ pṛthak pṛthak || 62 ||

BRP051.063.0/ brahmovāca:

BRP051.063.1/ nirāhāraḥ kurukṣetre pādenaikena yas tapet |
BRP051.063.2/ jitendriyo jitakrodhaḥ saptasaṁvatsarāyutam || 63 ||
BRP051.064.1/ dṛṣṭvā sadā jyeṣṭhaśukladvādaśyāṁ puruṣottamam |
BRP051.064.2/ kṛtopavāsaḥ prāpnoti tato 'dhikataraṁ phalam || 64 ||
BRP051.065.1/ tasmāj jyeṣṭhe muniśreṣṭhāḥ prayatnena susaṁyataiḥ |
BRP051.065.2/ svargalokepsuviprādyair draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ || 65 ||
BRP051.066.1/ pañcatīrthaṁ tu vidhivat kṛtvā jyeṣṭhe narottamaḥ |
BRP051.066.2/ śuklapakṣasya dvādaśyāṁ paśyet taṁ puruṣottamam || 66 ||
BRP051.067.1/ ye paśyanty avyayaṁ devaṁ dvādaśyāṁ puruṣottamam |
BRP051.067.2/ te viṣṇulokam āsādya na cyavante kadācana || 67 ||
BRP051.068.1/ tasmāj jyeṣṭhe prayatnena gantavyaṁ bho dvijottamāḥ |
BRP051.068.2/ kṛtvā tasmin pañcatīrthaṁ draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ || 68 ||
BRP051.069.1/ sudūrastho 'pi yo bhaktyā kīrtayet puruṣottamam |
BRP051.069.2/ ahany ahani śuddhātmā so 'pi viṣṇupuraṁ vrajet || 69 ||
BRP051.070.1/ yātrāṁ karoti kṛṣṇasya śraddhayā yaḥ samāhitaḥ |
BRP051.070.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 70 ||
[Page 210 ]
BRP051.071.1/ cakraṁ dṛṣṭvā harer dūrāt prāsādopari saṁsthitam |
BRP051.071.2/ sahasā mucyate pāpān naro bhaktyā praṇamya tat || 71 ||

52. Chapter 52 :: Mārkaṇḍeya-episode: The end of the cosmic cycle

[Note: [ SS 107-108]

BRP052.001.0/ brahmovāca:

BRP052.001.1/ āsīt kalpe muniśreṣṭhāḥ sampravṛtte mahākṣaye |
BRP052.001.2/ naṣṭe 'rkacandre pavane naṣṭe sthāvarajaṅgame || 1 ||
BRP052.002.1/ udite pralayāditye pracaṇḍe ghanagarjite |
BRP052.002.2/ vidyudutpātasaṅghātaiḥ sambhagne taruparvate || 2 ||
BRP052.003.1/ loke ca saṁhṛte sarve mahadulkānibarhaṇe |
BRP052.003.2/ śuṣkeṣu sarvatoyeṣu saraḥsu ca saritsu ca || 3 ||
BRP052.004.1/ tataḥ saṁvartako vahnir vāyunā saha bho dvijāḥ |
BRP052.004.2/ lokaṁ tu prāviśat sarvam ādityair upaśobhitam || 4 ||
BRP052.005.1/ paścāt sa pṛthivīṁ bhittvā praviśya ca rasātalam |
BRP052.005.2/ devadānavayakṣāṇāṁ bhayaṁ janayate mahat || 5 ||
BRP052.006.1/ nirdahan nāgalokaṁ ca yac ca kiñcit kṣitāv iha |
BRP052.006.2/ adhastān muniśārdūlāḥ sarvaṁ nāśayate kṣaṇāt || 6 ||
BRP052.007.1/ tato yojanaviṁśānāṁ sahasrāṇi śatāni ca |
BRP052.007.2/ nirdahaty āśugo vāyuḥ sa ca saṁvartako 'nalaḥ || 7 ||
BRP052.008.1/ sadevāsuragandharvaṁ sayakṣoragarākṣasam |
BRP052.008.2/ tato dahati sandīptaḥ sarvam eva jagat prabhuḥ || 8 ||
BRP052.009.1/ pradīpto 'sau mahāraudraḥ kalpāgnir iti saṁśrutaḥ |
BRP052.009.2/ mahājvālo mahārciṣmān sampradīptamahāsvanaḥ || 9 ||
BRP052.010.1/ sūryakoṭipratīkāśo jvalann iva sa tejasā |
BRP052.010.2/ trailokyaṁ cādahat tūrṇaṁ sasurāsuramānuṣam || 10 ||
BRP052.011.1/ evaṁvidhe mahāghore mahāpralayadāruṇe |
BRP052.011.2/ ṛṣiḥ paramadharmātmā dhyānayogaparo 'bhavat || 11 ||
BRP052.012.1/ ekaḥ santiṣṭhate viprā mārkaṇḍeyeti viśrutaḥ |
BRP052.012.2/ mohapāśair nibaddho 'sau kṣuttṛṣṇākulitendriyāḥ || 12 ||
BRP052.013.1/ sa dṛṣṭvā taṁ mahāvahniṁ śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukaḥ |
BRP052.013.2/ tṛṣṇārtaḥ praskhalan viprās tadāsau bhayavihvalaḥ || 13 ||
BRP052.014.1/ babhrāma pṛthivīṁ sarvāṁ kāndiśīko vicetanaḥ |
BRP052.014.2/ trātāraṁ nādhigacchan vai itaś cetaś ca dhāvati || 14 ||
BRP052.015.1/ na lebhe ca tadā śarma yatra viśrāmyatā dvijāḥ |
BRP052.015.2/ karomi kiṁ na jānāmi yasyāhaṁ śaraṇaṁ vraje || 15 ||
BRP052.016.1/ kathaṁ paśyāmi taṁ devaṁ puruṣeśaṁ sanātanam |
BRP052.016.2/ iti sañcintayan devam ekāgreṇa sanātanam || 16 ||
BRP052.017.1/ prāptavāṁs tat padaṁ divyaṁ mahāpralayakāraṇam |
BRP052.017.2/ puruṣeśam iti khyātaṁ vaṭarājaṁ sanātanam || 17 ||
[Page 211 ]
BRP052.018.1/ tvarāyukto muniś cāsau nyagrodhasyāntikaṁ yayau |
BRP052.018.2/ āsādya taṁ muniśreṣṭhās tasya mūle samāviśat || 18 ||
BRP052.019.1/ na kālāgnibhayaṁ tatra na cāṅgārapravarṣaṇam |
BRP052.019.2/ na saṁvartāgamas tatra na ca vajrāśanis tathā || 19 ||

53. Chapter 53 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): The Flood and the child in the fig-tree

[Note: [ SS 108]

BRP053.001.0/ brahmovāca:

BRP053.001.1/ tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ |
BRP053.001.2/ samuttasthur mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ || 1 ||
BRP053.002.1/ kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ |
BRP053.002.2/ kecit kiñjalkasaṅkāśāḥ kecit pītāḥ payodharāḥ || 2 ||
BRP053.003.1/ kecid dharitasaṅkāśāḥ kākāṇḍasannibhās tathā |
BRP053.003.2/ kecit kamalapattrābhāḥ kecid dhiṅgulasannibhāḥ || 3 ||
BRP053.004.1/ kecit puravarākārāḥ kecid girivaropamāḥ |
BRP053.004.2/ kecid añjanasaṅkāśāḥ kecin marakataprabhāḥ || 4 ||
BRP053.005.1/ vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttasthur mahāghanāḥ |
BRP053.005.2/ ghorarūpā mahābhāgā ghorasvananināditāḥ || 5 ||
BRP053.006.1/ tato jaladharāḥ sarve samāvṛṇvan nabhastalam |
BRP053.006.2/ tair iyaṁ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā || 6 ||
BRP053.007.1/ āpūritā diśaḥ sarvāḥ salilaughapariplutāḥ |
BRP053.007.2/ tatas te jaladā ghorā vāriṇā munisattamāḥ || 7 ||
BRP053.008.1/ sarvataḥ plāvayām āsuś coditāḥ parameṣṭhinā |
BRP053.008.2/ varṣamāṇā mahātoyaṁ pūrayanto vasundharām || 8 ||
BRP053.009.1/ sughoram aśivaṁ raudraṁ nāśayanti sma pāvakam |
BRP053.009.2/ tato dvādaśa varṣāṇi payodāḥ samupaplave || 9 ||
BRP053.010.1/ dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā |
BRP053.010.2/ tataḥ samudrāḥ svāṁ velām atikrāmanti bho dvijāḥ || 10 ||
BRP053.011.1/ parvatāś ca vyaśīryanta mahī cāpsu nimajjati |
BRP053.011.2/ sarvataḥ sumahābhrāntās te payodā nabhastalam || 11 ||
BRP053.012.1/ saṁveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegasamāhatāḥ |
BRP053.012.2/ tatas taṁ mārutaṁ ghoraṁ sa viṣṇur munisattamāḥ || 12 ||
BRP053.013.1/ ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bho dvijāḥ |
BRP053.013.2/ tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame || 13 ||
BRP053.014.1/ naṣṭe devāsuranare yakṣarākṣasavarjite |
BRP053.014.2/ tato muniḥ sa viśrānto dhyātvā ca puruṣottamam || 14 ||
BRP053.015.1/ dadarśa cakṣur unmīlya jalapūrṇāṁ vasundharām |
BRP053.015.2/ nāpaśyat taṁ vaṭaṁ norvīṁ na digādi na bhāskaram || 15 ||
BRP053.016.1/ na candrārkāgnipavanaṁ na devāsurapannagam |
BRP053.016.2/ tasminn ekārṇave ghore tamobhūte nirāśraye || 16 ||
[Page 212 ]
BRP053.017.1/ nimajjan sa tadā viprāḥ santartum upacakrame |
BRP053.017.2/ babhrāmāsau muniś cārta itaś cetaś ca samplavan || 17 ||
BRP053.018.1/ nimamajja tadā viprās trātāraṁ nādhigacchati |
BRP053.018.2/ evaṁ taṁ vihvalaṁ dṛṣṭvā kṛpayā puruṣottamaḥ |
BRP053.018.3/ provāca muniśārdūlās tadā dhyānena toṣitaḥ || 18 ||

BRP053.019.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP053.019.1/ vatsa śrānto 'si bālas tvaṁ bhaktatra mama suvrata |
BRP053.019.2/ āgacchāgaccha śīghraṁ tvaṁ mārkaṇḍeya mamāntikam || 19 ||
BRP053.020.1/ mā tvayaiva ca bhetavyaṁ samprāpto 'si mamāgrataḥ |
BRP053.020.2/ mārkaṇḍeya mune dhīra bālas tvaṁ śramapīḍitaḥ || 20 ||

BRP053.021.0/ brahmovāca:

BRP053.021.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā muniḥ paramakopitaḥ |
BRP053.021.2/ uvāca sa tadā viprā vismitaś cābhavan muhuḥ || 21 ||

BRP053.022.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP053.022.1/ ko 'yaṁ nāmnā kīrtayati tapaḥ paribhavann iva |
BRP053.022.2/ bahuvarṣasahasrākhyaṁ dharṣayann iva me vapuḥ || 22 ||
BRP053.023.1/ na hy eṣa samudācāro deveṣv api samāhitaḥ |
BRP053.023.2/ māṁ brahmā sa ca deveśo dīrghāyur iti bhāṣate || 23 ||
BRP053.024.1/ kas tapo ghoraśiraso mamādya tyaktajīvitaḥ |
BRP053.024.2/ mārkaṇḍeyeti coktvā manmṛtyuṁ gantum ihecchati || 24 ||

BRP053.025.0/ brahmovāca:

BRP053.025.1/ evam uktvā tadā viprāś cintāviṣṭo 'bhavan muniḥ |
BRP053.025.2/ kiṁ svapno 'yaṁ mayā dṛṣṭaḥ kiṁ vā moho 'yam āgataḥ || 25 ||
BRP053.026.1/ itthaṁ cintayatas tasya utpannā duḥkhahā matiḥ |
BRP053.026.2/ vrajāmi śaraṇaṁ devaṁ bhaktyāhaṁ puruṣottamam || 26 ||
BRP053.027.1/ sa gatvā śaraṇaṁ devaṁ munis tadgatamānasaḥ |
BRP053.027.2/ dadarśa taṁ vaṭaṁ bhūyo viśālaṁ salilopari || 27 ||
BRP053.028.1/ śākhāyāṁ tasya sauvarṇaṁ vistīrṇāyāṁ mahādbhutam |
BRP053.028.2/ ruciraṁ divyaparyaṅkaṁ racitaṁ viśvakarmaṇā || 28 ||
BRP053.029.1/ vajravaidūryaracitaṁ maṇividrumaśobhitam |
BRP053.029.2/ padmarāgādibhir juṣṭaṁ ratnair anyair alaṅkṛtam || 29 ||
BRP053.030.1/ nānāstaraṇasaṁvītaṁ nānāratnopaśobhitam |
BRP053.030.2/ nānāścaryasamāyuktaṁ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam || 30 ||
BRP053.031.1/ tasyopari sthitaṁ devaṁ kṛṣṇaṁ bālavapurdharam |
BRP053.031.2/ sūryakoṭipratīkāśaṁ dīpyamānaṁ suvarcasam || 31 ||
BRP053.032.1/ caturbhujaṁ sundarāṅgaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP053.032.2/ śrīvatsavakṣasaṁ devaṁ śaṅkhacakragadādharam || 32 ||
BRP053.033.1/ vanamālāvṛtoraskaṁ divyakuṇḍaladhāriṇam |
BRP053.033.2/ hārabhārārpitagrīvaṁ divyaratnavibhūṣitam || 33 ||
[Page 213 ]
BRP053.034.1/ dṛṣṭvā tadā munir devaṁ vismayotphullalocanaḥ |
BRP053.034.2/ romāñcitatanur devaṁ praṇipatyedam abravīt || 34 ||

BRP053.035.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP053.035.1/ aho caikārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare |
BRP053.035.2/ katham eko hy ayaṁ bālas tiṣṭhaty atra sunirbhayaḥ || 35 ||

BRP053.036.0/ brahmovāca:

BRP053.036.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca jānann api mahāmuniḥ |
BRP053.036.2/ na bubodha tadā devaṁ māyayā tasya mohitaḥ |
BRP053.036.3/ yadā na bubudhe cainaṁ tadā khedād uvāca ha || 36 ||

BRP053.037.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP053.037.1/ vṛthā me tapaso vīryaṁ vṛthā jñānaṁ vṛthā kriyā |
BRP053.037.2/ vṛthā me jīvitaṁ dīrghaṁ vṛthā mānuṣyam eva ca || 37 ||
BRP053.038.1/ yo 'haṁ suptaṁ na jānāmi paryaṅke divyabālakam || 38 ||

BRP053.039.0/ brahmovāca:

BRP053.039.1/ evaṁ sañcintayan vipraḥ plavamāno vicetanaḥ |
BRP053.039.2/ trāṇārthaṁ vihvalaś cāsau nirvedaṁ gatavāṁs tadā || 39 ||
BRP053.040.1/ tato bālārkasaṅkāśaṁ svamahimnā vyavasthitam |
BRP053.040.2/ sarvatejomayaṁ viprā na śaśākābhivīkṣitum || 40 ||
BRP053.041.1/ dṛṣṭvā taṁ munim āyāntaṁ sa bālaḥ prahasann iva |
BRP053.041.2/ provāca muniśārdūlās tadā meghaughanisvanaḥ || 41 ||

BRP053.042.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP053.042.1/ vatsa jānāmi śrāntaṁ tvāṁ trāṇārthaṁ mām upasthitam |
BRP053.042.2/ śarīraṁ viśa me kṣipraṁ viśrāmas te mayoditaḥ || 42 ||

BRP053.043.0/ brahmovāca:

BRP053.043.1/ śrutvā sa vacanaṁ tasya kiñcin novāca mohitaḥ |
BRP053.043.2/ viveśa vadanaṁ tasya vivṛtaṁ cāvaśo muniḥ || 43 ||

54. Chapter 54 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's vision

[Note: [ SS 109]

BRP054.001.0/ brahmovāca:

BRP054.001.1/ sa praviśyodare tasya bālasya munisattamaḥ |
BRP054.001.2/ dadarśa pṛthivīṁ kṛtsnāṁ nānājanapadair vṛtām || 1 ||
BRP054.002.1/ lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalodadhīn |
BRP054.002.2/ dadarśa tān samudrāṁś ca jambu plakṣaṁ ca śālmalam || 2 ||
BRP054.003.1/ kuśaṁ krauñcaṁ ca śākaṁ ca puṣkaraṁ ca dadarśa saḥ |
BRP054.003.2/ bhāratādīni varṣāṇi tathā sarvāṁś ca parvatān || 3 ||
BRP054.004.1/ meruṁ ca sarvaratnāḍhyaṁ apaśyat kanakācalam |
BRP054.004.2/ nānāratnānvitaiḥ śṛṅgair bhūṣitaṁ bahukandaram || 4 ||
[Page 214 ]
BRP054.005.1/ nānāmunijanākīrṇaṁ nānāvṛkṣavanākulam |
BRP054.005.2/ nānāsattvasamāyuktaṁ nānāścaryasamanvitam || 5 ||
BRP054.006.1/ vyāghraiḥ siṁhair varāhaiś ca cāmarair mahiṣair gajaiḥ |
BRP054.006.2/ mṛgaiḥ śākhāmṛgaiś cānyair bhūṣitaṁ sumanoharam || 6 ||
BRP054.007.1/ śakrādyair vividhair devaiḥ siddhacāraṇapannagaiḥ |
BRP054.007.2/ muniyakṣāpsarobhiś ca vṛtaiś cānyaiḥ surālayaiḥ || 7 ||

BRP054.008.0/ brahmovāca:

BRP054.008.1/ evaṁ sumeruṁ śrīmantam apaśyan munisattamaḥ |
BRP054.008.2/ paryaṭan sa tadā vipras tasya bālasya codare || 8 ||
BRP054.009.1/ himavantaṁ hemakūṭaṁ niṣadhaṁ gandhamādanam |
BRP054.009.2/ śvetaṁ ca durdharaṁ nīlaṁ kailāsaṁ mandaraṁ girim || 9 ||
BRP054.010.1/ mahendraṁ malayaṁ vindhyaṁ pāriyātraṁ tathārbudam |
BRP054.010.2/ sahyaṁ ca śuktimantaṁ ca mainākaṁ vakraparvatam || 10 ||
BRP054.011.1/ etāś cānyāś ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ |
BRP054.011.2/ tatas tāṁs tu muniśreṣṭhāḥ so 'paśyad ratnabhūṣitān || 11 ||
BRP054.012.1/ kurukṣetraṁ ca pāñcālān matsyān madrān sakekayān |
BRP054.012.2/ bāhlīkān śūrasenāṁś ca kāśmīrāṁs taṅgaṇān khasān || 12 ||
BRP054.013.1/ pārvatīyān kirātāṁś ca karṇaprāvaraṇān marūn |
BRP054.013.2/ antyajān antyajātīṁś ca so 'paśyat tasya codare || 13 ||
BRP054.014.1/ mṛgāñ śākhāmṛgān siṁhān varāhān sṛmarāñ śaśān |
BRP054.014.2/ gajāṁś cānyāṁs tathā sattvān so 'paśyat tasya codare || 14 ||
BRP054.015.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni grāmāś ca nagarāṇi ca |
BRP054.015.2/ kṛṣigorakṣavāṇijyaṁ krayavikrayaṇaṁ tathā || 15 ||
BRP054.016.1/ śakrādīn vibudhāñ śreṣṭhāṁs tathānyāṁś ca divaukasaḥ |
BRP054.016.2/ gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṁś caiva sanātanān || 16 ||
BRP054.017.1/ daityadānavasaṅghāṁś ca nāgāṁś ca munisattamāḥ |
BRP054.017.2/ siṁhikātanayāṁś caiva ye cānye suraśatravaḥ || 17 ||
BRP054.018.1/ yat kiñcit tena loke 'smin dṛṣṭapūrvaṁ carācaram |
BRP054.018.2/ apaśyat sa tadā sarvaṁ tasya kukṣau dvijottamāḥ || 18 ||
BRP054.019.1/ athavā kiṁ bahūktena kīrtitena punaḥ punaḥ |
BRP054.019.2/ brahmādistambaparyantaṁ yat kiñcit sacarācaram || 19 ||
BRP054.020.1/ bhūrlokaṁ ca bhuvarlokaṁ svarlokaṁ ca dvijottamāḥ |
BRP054.020.2/ mahar janas tapaḥ satyam atalaṁ vitalaṁ tathā || 20 ||
BRP054.021.1/ pātālaṁ sutalaṁ caiva vitalaṁ ca rasātalam |
BRP054.021.2/ mahātalaṁ ca brahmāṇḍam apaśyat tasya codare || 21 ||
BRP054.022.1/ avyāhatā gatis tasya tadābhūd dvijasattamāḥ |
BRP054.022.2/ prasādāt tasya devasya smṛtilopaś ca nābhavat || 22 ||
BRP054.023.1/ bhramamāṇas tadā kukṣau kṛtsnaṁ jagad idaṁ dvijāḥ |
BRP054.023.2/ nāntaṁ jagāma dehasya tasya viṣṇoḥ kadācana || 23 ||
BRP054.024.1/ yadāsau nāgataś cāntaṁ tasya dehasya bho dvijāḥ |
BRP054.024.2/ tadā taṁ varadaṁ devaṁ śaraṇaṁ gatavān muniḥ || 24 ||
[Page 215 ]
BRP054.025.1/ tato 'sau sahasā viprā vāyuvegena niḥsṛtaḥ |
BRP054.025.2/ mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣasya saḥ || 25 ||

55. Chapter 55 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Mārkaṇḍeya's hymn to Viṣṇu

[Note: [ SS 109]

BRP055.001.0/ brahmovāca:

BRP055.001.1/ sa niṣkramyodarāt tasya bālasya munisattamāḥ |
BRP055.001.2/ punaś caikārṇavām urvīm apaśyaj janavarjitām || 1 ||
BRP055.002.1/ pūrvadṛṣṭaṁ ca taṁ devaṁ dadarśa śiśurūpiṇam |
BRP055.002.2/ śākhāyāṁ vaṭavṛkṣasya paryaṅkopari saṁsthitam || 2 ||
BRP055.003.1/ śrīvatsavakṣasaṁ devaṁ pītavastraṁ caturbhujam |
BRP055.003.2/ jagad ādāya tiṣṭhantaṁ padmapattrāyatekṣaṇam || 3 ||
BRP055.004.1/ so 'pi taṁ munim āyāntaṁ plavamānam acetanam |
BRP055.004.2/ dṛṣṭvā mukhād viniṣkrāntaṁ provāca prahasann iva || 4 ||

BRP055.005.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP055.005.1/ kaccit tvayoṣitaṁ vatsa viśrāntaṁ ca mamodare |
BRP055.005.2/ bhramamāṇaś ca kiṁ tatra āścaryaṁ dṛṣṭavān asi || 5 ||
BRP055.006.1/ bhakto 'si me muniśreṣṭha śrānto 'si ca mamāśritaḥ |
BRP055.006.2/ tena tvām upakārāya sambhāṣe paśya mām iha || 6 ||

BRP055.007.0/ brahmovāca:

BRP055.007.1/ śrutvā sa vacanaṁ tasya samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
BRP055.007.2/ dadarśa taṁ suduṣprekṣaṁ ratnair divyair alaṅkṛtam || 7 ||
BRP055.008.1/ prasannā nirmalā dṛṣṭir muhūrtāt tasya bho dvijāḥ |
BRP055.008.2/ prasādāt tasya devasya prādurbhūtā punar navā || 8 ||
BRP055.009.1/ raktāṅgulitalau pādau tatas tasya surārcitau |
BRP055.009.2/ praṇamya śirasā viprā harṣagadgadayā girā || 9 ||
BRP055.010.1/ kṛtāñjalis tadā hṛṣṭo vismitaś ca punaḥ punaḥ |
BRP055.010.2/ dṛṣṭvā taṁ paramātmānaṁ saṁstotum upacakrame || 10 ||

BRP055.011.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP055.011.1/ devadeva jagannātha māyābālavapurdhara |
BRP055.011.2/ trāhi māṁ cārupadmākṣa duḥkhitaṁ śaraṇāgatam || 11 ||
BRP055.012.1/ santapto 'smi suraśreṣṭha saṁvartākhyena vahninā |
BRP055.012.2/ aṅgāravarṣabhītaṁ ca trāhi māṁ puruṣottama || 12 ||
BRP055.013.1/ śoṣitaś ca pracaṇḍena vāyunā jagadāyunā |
BRP055.013.2/ vihvalo 'haṁ tathā śrāntas trāhi māṁ puruṣottama || 13 ||
BRP055.014.1/ tāpitaś ca taśāmātyaiḥ pralayāvartakādibhiḥ |
BRP055.014.2/ na śāntim adhigacchāmi trāhi māṁ puruṣottama || 14 ||
BRP055.015.1/ tṛṣitaś ca kṣudhāviṣṭo duḥkhitaś ca jagatpate |
BRP055.015.2/ trātāraṁ nātra paśyāmi trāhi māṁ puruṣottama || 15 ||
BRP055.016.1/ asminn ekārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare |
BRP055.016.2/ na cāntam adhigacchāmi trāhi māṁ puruṣottama || 16 ||
[Page 216 ]
BRP055.017.1/ tavodare ca deveśa mayā dṛṣṭaṁ carācaram |
BRP055.017.2/ vismito 'haṁ viṣaṇṇaś ca trāhi māṁ puruṣottama || 17 ||
BRP055.018.1/ saṁsāre 'smin nirālambe prasīda puruṣottama |
BRP055.018.2/ prasīda vibudhaśreṣṭha prasīda vibudhapriya || 18 ||
BRP055.019.1/ prasīda vibudhāṁ nātha prasīda vibudhālaya |
BRP055.019.2/ prasīda sarvalokeśa jagatkāraṇakāraṇa || 19 ||
BRP055.020.1/ prasīda sarvakṛd deva prasīda mama bhūdhara |
BRP055.020.2/ prasīda salilāvāsa prasīda madhusūdana || 20 ||
BRP055.021.1/ prasīda kamalākānta prasīda tridaśeśvara |
BRP055.021.2/ prasīda kaṁsakeśīghna prasīdāriṣṭanāśana || 21 ||
BRP055.022.1/ prasīda kṛṣṇa daityaghna prasīda danujāntaka |
BRP055.022.2/ prasīda mathurāvāsa prasīda yadunandana || 22 ||
BRP055.023.1/ prasīda śakrāvaraja prasīda varadāvyaya |
BRP055.023.2/ tvaṁ mahī tvaṁ jalaṁ deva tvam agnis tvaṁ samīraṇaḥ || 23 ||
BRP055.024.1/ tvaṁ nabhas tvaṁ manaś caiva tvam ahaṅkāra eva ca |
BRP055.024.2/ tvaṁ buddhiḥ prakṛtiś caiva sattvādyās tvaṁ jagatpate || 24 ||
BRP055.025.1/ puruṣas tvaṁ jagadvyāpī puruṣād api cottamaḥ |
BRP055.025.2/ tvam indriyāṇi sarvāṇi śabdādyā viṣayāḥ prabho || 25 ||
BRP055.026.1/ tvaṁ dikpālāś ca dharmāś ca vedā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ |
BRP055.026.2/ tvam indras tvaṁ śivo devas tvaṁ havis tvaṁ hutāśanaḥ || 26 ||
BRP055.027.1/ tvaṁ yamaḥ pitṛrāṭ deva tvaṁ rakṣodhipatiḥ svayam |
BRP055.027.2/ varuṇas tvam apāṁ nātha tvaṁ vāyus tvaṁ dhaneśvaraḥ || 27 ||
BRP055.028.1/ tvam īśānas tvam anantas tvaṁ gaṇeśaś ca ṣaṇmukhaḥ |
BRP055.028.2/ vasavas tvaṁ tathā rudrās tvam ādityāś ca khecarāḥ || 28 ||
BRP055.029.1/ dānavās tvaṁ tathā yakṣās tvaṁ daityāḥ samarudgaṇāḥ |
BRP055.029.2/ siddhāś cāpsaraso nāgā gandharvās tvaṁ sacāraṇāḥ || 29 ||
BRP055.030.1/ pitaro vālakhilyāś ca prajānāṁ patayo 'cyuta |
BRP055.030.2/ munayas tvam ṛṣigaṇās tvam aśvinau niśācarāḥ || 30 ||
BRP055.031.1/ anyāś ca jātayas tvaṁ hi yat kiñcij jīvasañjñitam |
BRP055.031.2/ kiṁ cātra bahunoktena brahmādistambagocaram || 31 ||
BRP055.032.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca tvaṁ jagat sacarācaram |
BRP055.032.2/ yat te rūpaṁ paraṁ deva kūṭastham acalaṁ dhruvam || 32 ||
BRP055.033.1/ brahmādyās tan na jānanti katham anye 'lpamedhasaḥ |
BRP055.033.2/ deva śuddhasvabhāvo 'si nityas tvaṁ prakṛteḥ paraḥ || 33 ||
BRP055.034.1/ avyaktaḥ śāśvato 'nantaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ |
BRP055.034.2/ tvam ākāśaḥ paraḥ śānto ajas tvaṁ vibhur avyayaḥ || 34 ||
BRP055.035.1/ evaṁ tvāṁ nirguṇaṁ stotuṁ kaḥ śaknoti nirañjanam |
BRP055.035.2/ stuto 'si yan mayā deva vikalenālpacetasā |
BRP055.035.3/ tat sarvaṁ devadeveśa kṣantum arhasi cāvyaya || 35 ||

56. Chapter 56 :: Mārkaṇḍeya-episode (cont.): Viṣṇu's teachings

[Page 217 ] [Note: [ SS 110-111]

BRP056.001.0/ brahmovāca:

BRP056.001.1/ itthaṁ stutas tadā tena mārkaṇḍeyena bho dvijāḥ |
BRP056.001.2/ prītaḥ provāca bhagavān meghagambhīrayā girā || 1 ||

BRP056.002.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP056.002.1/ brūhi kāmaṁ muniśreṣṭha yat te manasi vartate |
BRP056.002.2/ dadāmi sarvaṁ viprarṣe matto yad abhivāñchasi || 2 ||

BRP056.003.0/ brahmovāca:

BRP056.003.1/ śrutvā sa vacanaṁ viprāḥ śiśos tasya mahātmanaḥ |
BRP056.003.2/ uvāca paramaprīto munis tadgatamānasaḥ || 3 ||

BRP056.004.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP056.004.1/ jñātum icchāmi deva tvāṁ māyāṁ vai tava cottamām |
BRP056.004.2/ tvatprasādāc ca deveśa smṛtir na parihīyate || 4 ||
BRP056.005.1/ drutam antaḥ śarīreṇa satataṁ paryavartitam |
[Page 218 ]
BRP056.005.2/ icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṁ tvām aham avyayam || 5 ||
BRP056.006.1/ iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṁ bhavān avatiṣṭhate |
BRP056.006.2/ pītvā jagad idaṁ sarvam etad ākhyātum arhasi || 6 ||
BRP056.007.1/ kimarthaṁ ca jagat sarvaṁ śarīrasthaṁ tavānagha |
BRP056.007.2/ kiyantaṁ ca tvayā kālam iha stheyam arindama || 7 ||
BRP056.008.1/ jñātum icchāmi deveśa brūhi sarvam aśeṣataḥ |
BRP056.008.2/ tvattaḥ kamalapattrākṣa vistareṇa yathātatham |
BRP056.008.3/ mahad etad acintyaṁ ca yad ahaṁ dṛṣṭavān prabho || 8 ||

BRP056.009.0/ brahmovāca:

BRP056.009.1/ ity uktaḥ sa tadā tena devadevo mahādyutiḥ |
BRP056.009.2/ sāntvayan sa tadā vākyam uvāca vadatāṁ varaḥ || 9 ||
[Page 219 ]

BRP056.010.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP056.010.1/ kāmaṁ devāś ca māṁ vipra nahi jānanti tattvataḥ |
BRP056.010.2/ tava prītyā pravakṣyāmi yathedaṁ visṛjāmy aham || 10 ||
BRP056.011.1/ pitṛbhakto 'si viprarṣe mām eva śaraṇaṁ gataḥ |
BRP056.011.2/ tato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṁ ca te mahat || 11 ||
BRP056.012.1/ āpo nārā iti purā sañjñākarma kṛtaṁ mayā |
BRP056.012.2/ tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tās tv ayanaṁ sadā || 12 ||
BRP056.013.1/ ahaṁ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ |
BRP056.013.2/ vidhātā sarvabhūtānāṁ saṁhartā ca dvijottama || 13 ||
BRP056.014.1/ ahaṁ viṣṇur ahaṁ brahmā śakraś cāpi surādhipaḥ |
BRP056.014.2/ ahaṁ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā || 14 ||
BRP056.015.1/ ahaṁ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ |
BRP056.015.2/ ahaṁ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṁ dvijottama || 15 ||
BRP056.016.1/ agnir āsyaṁ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane |
BRP056.016.2/ dyaur mūrdhā khaṁ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasambhavāḥ || 16 ||
BRP056.017.1/ sadiśaṁ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ |
BRP056.017.2/ mayā kratuśatair iṣṭaṁ bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ || 17 ||
BRP056.018.1/ yajante vedaviduṣo māṁ devayajane sthitam |
BRP056.018.2/ pṛthivyāṁ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || 18 ||
BRP056.019.1/ yajante māṁ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ |
BRP056.019.2/ catuḥsamudraparyantāṁ merumandarabhūṣaṇām || 19 ||
BRP056.020.1/ śeṣo bhūtvāham eko hi dhārayāmi vasundharām |
BRP056.020.2/ vārāhaṁ rūpam āsthāya mameyaṁ jagatī purā || 20 ||
BRP056.021.1/ majjamānā jale vipra vīryeṇāsmi samuddhṛtā |
BRP056.021.2/ agniś ca vāḍavo vipra bhūtvāhaṁ dvijasattama || 21 ||
BRP056.022.1/ pibāmy apaḥ samāviṣṭas tāś caiva visṛjāmy aham |
BRP056.022.2/ brahma vaktraṁ bhujau kṣatram ūrū me saṁśritā viśaḥ || 22 ||
BRP056.023.1/ pādau śūdrā bhavantīme vikrameṇa krameṇa ca |
BRP056.023.2/ ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedas tv atharvaṇaḥ || 23 ||
BRP056.024.1/ mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca |
BRP056.024.2/ yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno bubhutsavaḥ || 24 ||
BRP056.025.1/ kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ |
BRP056.025.2/ sattvasthā nirahaṅkārā nityam adhyātmakovidāḥ || 25 ||
BRP056.026.1/ mām eva satataṁ viprāś cintayanta upāsate |
BRP056.026.2/ ahaṁ saṁvartako jyotir ahaṁ saṁvartako 'nalaḥ || 26 ||
BRP056.027.1/ ahaṁ saṁvartakaḥ sūryas tv ahaṁ saṁvartako 'nilaḥ |
BRP056.027.2/ tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale || 27 ||
BRP056.028.1/ mama vai romakūpāṇi viddhi tvaṁ dvijasattama |
BRP056.028.2/ ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśaḥ || 28 ||
BRP056.029.1/ vasanaṁ śayanaṁ caiva nilayaṁ caiva viddhi me |
BRP056.029.2/ kāmaḥ krodhaś ca harṣaś ca bhayaṁ mohas tathaiva ca || 29 ||
[Page 220 ]
BRP056.030.1/ mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama |
BRP056.030.2/ prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karma śobhanam || 30 ||
BRP056.031.1/ satyaṁ dānaṁ tapaś cogram ahiṁsāṁ sarvajantuṣu |
BRP056.031.2/ madvidhānena vihitā mama dehavicāriṇaḥ || 31 ||
BRP056.032.1/ mayābhibhūtavijñānāś ceṣṭayanti na kāmataḥ |
BRP056.032.2/ samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ || 32 ||
BRP056.033.1/ śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ |
BRP056.033.2/ prāptuṁ śakyo na caivāhaṁ narair duṣkṛtakarmabhiḥ || 33 ||
BRP056.034.1/ lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ |
BRP056.034.2/ tan māṁ mahāphalaṁ viddhi narāṇāṁ bhāvitātmanām || 34 ||
BRP056.035.1/ suduṣprāpaṁ vimūḍhānāṁ māṁ kuyoganiṣeviṇām |
BRP056.035.2/ yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati sattama || 35 ||
BRP056.036.1/ abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sṛjāmy aham |
BRP056.036.2/ daityā hiṁsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ || 36 ||
BRP056.037.1/ rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ |
BRP056.037.2/ tadāhaṁ samprasūyāmi gṛheṣu puṇyakarmaṇām || 37 ||
BRP056.038.1/ praviṣṭo mānuṣaṁ dehaṁ sarvaṁ praśamayāmy aham |
BRP056.038.2/ sṛṣṭvā devamanuṣyāṁś ca gandharvoragarākṣasān || 38 ||
BRP056.039.1/ sthāvarāṇi ca bhūtāni saṁharāmy ātmamāyayā |
BRP056.039.2/ karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham || 39 ||
BRP056.040.1/ āviśya mānuṣaṁ dehaṁ maryādābandhakāraṇāt |
BRP056.040.2/ śvetaḥ kṛtayuge dharmaḥ śyāmas tretāyuge mama || 40 ||
BRP056.041.1/ rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā |
BRP056.041.2/ trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanti ca || 41 ||
BRP056.042.1/ antakāle ca samprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ |
BRP056.042.2/ trailokyaṁ nāśayāmy ekaḥ sarvaṁ sthāvarajaṅgamam || 42 ||
BRP056.043.1/ ahaṁ tridharmā viśvātmā sarvalokasukhāvahaḥ |
BRP056.043.2/ abhinnaḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ || 43 ||
BRP056.044.1/ kālacakraṁ nayāmy eko brahmarūpaṁ mamaiva tat |
BRP056.044.2/ śamanaṁ sarvabhūtānāṁ sarvabhūtakṛtodyamam || 44 ||
BRP056.045.1/ evaṁ praṇihitaḥ samyaṅ mamātmā munisattama |
BRP056.045.2/ sarvabhūteṣu viprendra na ca māṁ vetti kaścana || 45 ||
BRP056.046.1/ sarvaloke ca māṁ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ |
BRP056.046.2/ yac ca kiñcit tvayā prāptaṁ mayi kleśātmakaṁ dvija || 46 ||
BRP056.047.1/ sukhodayāya tat sarvaṁ śreyase ca tavānagha |
BRP056.047.2/ yac ca kiñcit tvayā loke dṛṣṭaṁ sthāvarajaṅgamam || 47 ||
BRP056.048.1/ vihitaḥ sarva evāsau mayātmā bhūtabhāvanaḥ |
BRP056.048.2/ ahaṁ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ || 48 ||
BRP056.049.1/ yāvad yugānāṁ viprarṣe sahasraṁ parivartate |
BRP056.049.2/ tāvat svapimi viśvātmā sarvaviśvāni mohayan || 49 ||
[Page 221 ]
BRP056.050.1/ evaṁ sarvam ahaṁ kālam ihāse munisattama |
BRP056.050.2/ aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate || 50 ||
BRP056.051.1/ mayā ca datto viprendra varas te brahmarūpiṇā |
BRP056.051.2/ asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita || 51 ||
BRP056.052.1/ sarvam ekārṇavaṁ kṛtvā naṣṭe sthāvarajaṅgame |
BRP056.052.2/ nirgato 'si mayājñātas tatas te darśitaṁ jagat || 52 ||
BRP056.053.1/ abhyantaraṁ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama |
BRP056.053.2/ dṛṣṭvā lokaṁ samastaṁ hi vismito nāvabudhyase || 53 ||
BRP056.054.1/ tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṁ niḥsārito mayā |
BRP056.054.2/ ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo hi surāsuraiḥ || 54 ||
BRP056.055.1/ yāvat sa bhagavān brahmā na budhyeta mahātapāḥ |
BRP056.055.2/ tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham || 55 ||
BRP056.056.1/ tato vibuddhe tasmiṁs tu sarvalokapitāmahe |
BRP056.056.2/ eko bhūtāni srakṣyāmi śarīrāṇi dvijottama || 56 ||
BRP056.057.1/ ākāśaṁ pṛthivīṁ jyotir vāyuḥ salilam eva ca |
BRP056.057.2/ loke yac ca bhavet kiñcid iha sthāvarajaṅgamam || 57 ||

BRP056.058.0/ brahmovāca:

BRP056.058.1/ evam uktvā tadā viprāḥ punas taṁ prāha mādhavaḥ |
BRP056.058.2/ pūrṇe yugasahasre tu meghagambhīranisvanaḥ || 58 ||

BRP056.059.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP056.059.1/ mune brūhi yadarthaṁ māṁ stutavān paramārthataḥ |
BRP056.059.2/ varaṁ vṛṇīṣva yac chreṣṭhaṁ dadāmi nacirād aham || 59 ||
BRP056.060.1/ āyuṣmān asi devānāṁ madbhakto 'si dṛḍhavrataḥ |
BRP056.060.2/ tena tvam asi viprendra punar dīrghāyur āpnuhi || 60 ||

BRP056.061.0/ brahmovāca:

BRP056.061.1/ śrutvā vāṇīṁ śubhāṁ tasya vilokya sa tadā punaḥ |
BRP056.061.2/ mūrdhnā nipatya sahasā praṇamya punar abravīt || 61 ||

BRP056.062.0/ mārkaṇḍeya uvāca:

BRP056.062.1/ dṛṣṭaṁ paraṁ hi deveśa tava rūpaṁ dvijottama |
BRP056.062.2/ moho 'yaṁ vigataḥ satyaṁ tvayi dṛṣṭe tu me hare || 62 ||
BRP056.063.1/ evam evam ahaṁ nātha iccheyaṁ tvatprasādataḥ |
BRP056.063.2/ lokānāṁ ca hitārthāya nānābhāvapraśāntaye || 63 ||
BRP056.064.1/ śaivabhāgavatānāṁ ca vādārthapratiṣedhakam |
BRP056.064.2/ asmin kṣetravare puṇye nirmale puruṣottame || 64 ||
BRP056.065.1/ śivasyāyatanaṁ deva karomi paramaṁ mahat |
BRP056.065.2/ pratiṣṭheya tathā tatra tava sthāne ca śaṅkaram || 65 ||
BRP056.066.1/ tato jñāsyanti loke 'sminn ekamūrtī harīśvarau |
BRP056.066.2/ pratyuvāca jagannāthaḥ sa punas taṁ mahāmunim || 66 ||

BRP056.067.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP056.067.1/ yad etat paramaṁ devaṁ kāraṇaṁ bhuvaneśvaram |
BRP056.067.2/ liṅgam ārādhanārthāya nānābhāvapraśāntaye || 67 ||
[Page 222 ]
BRP056.068.1/ mamādiṣṭena viprendra kuru śīghraṁ śivālayam |
BRP056.068.2/ tatprabhāvāc chivaloke tiṣṭha tvaṁ ca tathākṣayam || 68 ||
BRP056.069.1/ śive saṁsthāpite vipra mama saṁsthāpanaṁ bhavet |
BRP056.069.2/ nāvayor antaraṁ kiñcid ekabhāvau dvidhā kṛtau || 69 ||
BRP056.070.1/ yo rudraḥ sa svayaṁ viṣṇur yo viṣṇuḥ sa maheśvaraḥ |
BRP056.070.2/ ubhayor antaraṁ nāsti pavanākāśayor iva || 70 ||
BRP056.071.1/ mohito nābhijānāti ya eva garuḍadhvajaḥ |
BRP056.071.2/ vṛṣadhvajaḥ sa eveti tripuraghnaṁ trilocanam || 71 ||
BRP056.072.1/ tava nāmāṅkitaṁ tasmāt kuru vipra śivālayam |
BRP056.072.2/ uttare devadevasya kuru tīrthaṁ suśobhanam || 72 ||
BRP056.073.1/ mārkaṇḍeyahrado nāma naralokeṣu viśrutaḥ |
BRP056.073.2/ bhaviṣyati dvijaśreṣṭha sarvapāpapraṇāśanaḥ || 73 ||

BRP056.074.0/ brahmovāca:

BRP056.074.1/ ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata |
BRP056.074.2/ mārkaṇḍeyaṁ muniśreṣṭhāḥ sarvavyāpī janārdanaḥ || 74 ||

57. Chapter 57 :: Pañcatīrtha-Māhātmya

[Note: [ SS 112-113]

BRP057.001.0/ brahmovāca:

BRP057.001.1/ ataḥ paraṁ pravakṣyāmi pañcatīrthavidhiṁ dvijāḥ |
BRP057.001.2/ yat phalaṁ snānadānena devatāprekṣaṇena ca || 1 ||
BRP057.002.1/ mārkaṇḍeyahradaṁ gatvā naraś codaṅmukhaḥ śuciḥ |
BRP057.002.2/ nimajjet tatra vārāṁs trīn imaṁ mantram udīrayet || 2 ||
BRP057.003.1/ saṁsārasāgare magnaṁ pāpagrastam acetanam |
BRP057.003.2/ trāhi māṁ bhaganetraghna tripurāre namo 'stu te || 3 ||
BRP057.004.1/ namaḥ śivāya śāntāya sarvapāpaharāya ca |
BRP057.004.2/ snānaṁ karomi deveśa mama naśyatu pātakam || 4 ||
BRP057.005.1/ nābhimātre jale snātvā vidhivad devatā ṛṣīn |
BRP057.005.2/ tilodakena matimān pitṝṁś cānyāṁś ca tarpayet || 5 ||
BRP057.006.1/ snātvā tathaiva cācamya tato gacchec chivālayam |
BRP057.006.2/ praviśya devatāgāraṁ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam || 6 ||
BRP057.007.1/ mūlamantreṇa sampūjya mārkaṇḍeyasya ceśvaram |
BRP057.007.2/ aghoreṇa ca bho viprāḥ praṇipatya prasādayet || 7 ||
BRP057.008.1/ trilocana namas te 'stu namas te śaśibhūṣaṇa |
BRP057.008.2/ trāhi māṁ tvaṁ virūpākṣa mahādeva namo 'stu te || 8 ||
BRP057.009.1/ mārkaṇḍeyahrade tv evaṁ snātvā dṛṣṭvā ca śaṅkaram |
BRP057.009.2/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 9 ||
BRP057.010.1/ pāpaiḥ sarvair vinirmuktaḥ śivalokaṁ sa gacchati |
BRP057.010.2/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 10 ||
[Page 223 ]
BRP057.011.1/ ihalokaṁ samāsādya bhaved vipro bahuśrutaḥ |
BRP057.011.2/ śāṅkaraṁ yogam āsādya tato mokṣam avāpnuyāt || 11 ||
BRP057.012.1/ kalpavṛkṣaṁ tato gatvā kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP057.012.2/ pūjayet parayā bhaktyā mantreṇānena taṁ vaṭam || 12 ||
BRP057.013.1/ oṁ namo vyaktarūpāya mahāpralayakāriṇe |
BRP057.013.2/ mahadrasopaviṣṭāya nyagrodhāya namo 'stu te || 13 ||
BRP057.014.1/ amaras tvaṁ sadā kalpe hareś cāyatanaṁ vaṭa |
BRP057.014.2/ nyagrodha hara me pāpaṁ kalpavṛkṣa namo 'stu te || 14 ||
BRP057.015.1/ bhaktyā pradakṣiṇaṁ kṛtvā natvā kalpavaṭaṁ naraḥ |
BRP057.015.2/ sahasā mucyate pāpāj jīrṇatvaca ivoragaḥ || 15 ||
BRP057.016.1/ chāyāṁ tasya samākramya kalpavṛkṣasya bho dvijāḥ |
BRP057.016.2/ brahmahatyāṁ naro jahyāt pāpeṣv anyeṣu kā kathā || 16 ||
BRP057.017.1/ dṛṣṭvā kṛṣṇāṅgasambhūtaṁ brahmatejomayaṁ param |
BRP057.017.2/ nyagrodhākṛtikaṁ viṣṇuṁ praṇipatya ca bho dvijāḥ || 17 ||
BRP057.018.1/ rājasūyāśvamedhābhyāṁ phalaṁ prāpnoti cādhikam |
BRP057.018.2/ tathā svavaṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 18 ||
BRP057.019.1/ vainateyaṁ namaskṛtya kṛṣṇasya purataḥ sthitam |
BRP057.019.2/ sarvapāpavinirmuktas tato viṣṇupuraṁ vrajet || 19 ||
BRP057.020.1/ dṛṣṭvā vaṭaṁ vainateyaṁ yaḥ paśyet puruṣottamam |
BRP057.020.2/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca sa yāti paramāṁ gatim || 20 ||
BRP057.021.1/ praviśyāyatanaṁ viṣṇoḥ kṛtvā taṁ triḥ pradakṣiṇam |
BRP057.021.2/ saṅkarṣaṇaṁ svamantreṇa bhaktyāpūjya prasādayet || 21 ||
BRP057.022.1/ namas te haladhṛg rāma namas te muśalāyudha |
BRP057.022.2/ namas te revatīkānta namas te bhaktavatsala || 22 ||
BRP057.023.1/ namas te balināṁ śreṣṭha namas te dharaṇīdhara |
BRP057.023.2/ pralambāre namas te 'stu trāhi māṁ kṛṣṇapūrvaja || 23 ||
BRP057.024.1/ evaṁ prasādya cānantam ajeyaṁ tridaśārcitam |
BRP057.024.2/ kailāsaśikharākāraṁ candrāt kāntatarānanam || 24 ||
BRP057.025.1/ nīlavastradharaṁ devaṁ phaṇāvikaṭamastakam |
BRP057.025.2/ mahābalaṁ haladharaṁ kuṇḍalaikavibhūṣitam || 25 ||
BRP057.026.1/ rauhiṇeyaṁ naro bhaktyā labhed abhimataṁ phalam |
BRP057.026.2/ sarvapāpair vinirmukto viṣṇulokaṁ sa gacchati || 26 ||
BRP057.027.1/ ābhūtasamplavaṁ yāvad bhuktvā tatra sukhaṁ naraḥ |
BRP057.027.2/ puṇyakṣayād ihāgatya pravare yogināṁ kule || 27 ||
BRP057.028.1/ brāhmaṇapravaro bhūtvā sarvaśāstrārthapāragaḥ |
BRP057.028.2/ jñānaṁ tatra samāsādya muktiṁ prāpnoti durlabhām || 28 ||
BRP057.029.1/ evam abhyarcya halinaṁ tataḥ kṛṣṇaṁ vicakṣaṇaḥ |
BRP057.029.2/ dvādaśākṣaramantreṇa pūjayet susamāhitaḥ || 29 ||
BRP057.030.1/ dviṣaṭkavarṇamantreṇa bhaktyā ye puruṣottamam |
BRP057.030.2/ pūjayanti sadā dhīrās te mokṣaṁ prāpnuvanti vai || 30 ||
BRP057.031.1/ na tāṁ gatiṁ surā yānti yogino naiva somapāḥ |
BRP057.031.2/ yāṁ gatiṁ yānti bho viprā dvādaśākṣaratatparāḥ || 31 ||
[Page 224 ]
BRP057.032.1/ tasmāt tenaiva mantreṇa bhaktyā kṛṣṇaṁ jagadgurum |
BRP057.032.2/ sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ praṇipatya prasādayet || 32 ||
BRP057.033.1/ jaya kṛṣṇa jagannātha jaya sarvāghanāśana |
BRP057.033.2/ jaya cāṇūrakeśighna jaya kaṁsaniṣūdana || 33 ||
BRP057.034.1/ jaya padmapalāśākṣa jaya cakragadādhara |
BRP057.034.2/ jaya nīlāmbudaśyāma jaya sarvasukhaprada || 34 ||
BRP057.035.1/ jaya deva jagatpūjya jaya saṁsāranāśana |
BRP057.035.2/ jaya lokapate nātha jaya vāñchāphalaprada || 35 ||
BRP057.036.1/ saṁsārasāgare ghore niḥsāre duḥkhaphenile |
BRP057.036.2/ krodhagrāhākule raudre viṣayodakasamplave || 36 ||
BRP057.037.1/ nānārogormikalile mohāvartasudustare |
BRP057.037.2/ nimagno 'haṁ suraśreṣṭha trāhi māṁ puruṣottama || 37 ||
BRP057.038.1/ evaṁ prasādya deveśaṁ varadaṁ bhaktavatsalam |
BRP057.038.2/ sarvapāpaharaṁ devaṁ sarvakāmaphalapradam || 38 ||
BRP057.039.1/ pīnāṁsaṁ dvibhujaṁ kṛṣṇaṁ padmapattrāyatekṣaṇam |
BRP057.039.2/ mahoraskaṁ mahābāhuṁ pītavastraṁ śubhānanam || 39 ||
BRP057.040.1/ śaṅkhacakragadāpāṇiṁ mukuṭāṅgadabhūṣaṇam |
BRP057.040.2/ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ vanamālāvibhūṣitam || 40 ||
BRP057.041.1/ dṛṣṭvā naro 'ñjaliṁ kṛtvā daṇḍavat praṇipatya ca |
BRP057.041.2/ aśvamedhasahasrāṇāṁ phalaṁ prāpnoti vai dvijāḥ || 41 ||
BRP057.042.1/ yat phalaṁ sarvatīrtheṣu snāne dāne prakīrtitam |
BRP057.042.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 42 ||
BRP057.043.1/ yat phalaṁ sarvaratnādyair iṣṭe bahusuvarṇake |
BRP057.043.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 43 ||
BRP057.044.1/ yat phalaṁ sarvavedeṣu sarvayajñeṣu yat phalam |
BRP057.044.2/ tat phalaṁ samavāpnoti naraḥ kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 44 ||
BRP057.045.1/ yat phalaṁ sarvadānena vratena niyamena ca |
BRP057.045.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 45 ||
BRP057.046.1/ tapobhir vividhair ugrair yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP057.046.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 46 ||
BRP057.047.1/ yat phalaṁ brahmacaryeṇa samyak cīrṇena tatkṛtam |
BRP057.047.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 47 ||
BRP057.048.1/ yat phalaṁ ca gṛhasthasya yathoktācāravartinaḥ |
BRP057.048.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 48 ||
BRP057.049.1/ yat phalaṁ vanavāsena vānaprasthasya kīrtitam |
BRP057.049.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 49 ||
BRP057.050.1/ sannyāsena yathoktena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP057.050.2/ naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 50 ||
BRP057.051.1/ kiṁ cātra bahunoktena māhātmye tasya bho dvijāḥ |
BRP057.051.2/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ naro bhaktyā mokṣaṁ prāpnoti durlabham || 51 ||
[Page 225 ]
BRP057.052.1/ pāpair vimuktaḥ śuddhātmā kalpakoṭisamudbhavaiḥ |
BRP057.052.2/ śriyā paramayā yuktaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 52 ||
BRP057.053.1/ sarvakāmasamṛddhena vimānena suvarcasā |
BRP057.053.2/ trisaptakulam uddhṛtya naro viṣṇupuraṁ vrajet || 53 ||
BRP057.054.1/ tatra kalpaśataṁ yāvad bhuktvā bhogān manoramān |
BRP057.054.2/ gandharvāpsarasaiḥ sārdhaṁ yathā viṣṇuś caturbhujaḥ || 54 ||
BRP057.055.1/ cyutas tasmād ihāyāto viprāṇāṁ pravare kule |
BRP057.055.2/ sarvajñaḥ sarvavedī ca jāyate gatamatsaraḥ || 55 ||
BRP057.056.1/ svadharmanirataḥ śānto dātā bhūtahite rataḥ |
BRP057.056.2/ āsādya vaiṣṇavaṁ jñānaṁ tato muktim avāpnuyāt || 56 ||
BRP057.057.1/ tataḥ sampūjya mantreṇa subhadrāṁ bhaktavatsalām |
BRP057.057.2/ prasādayet tato viprāḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ || 57 ||
BRP057.058.1/ namas te sarvage devi namas te śubhasaukhyade |
BRP057.058.2/ trāhi māṁ padmapattrākṣi kātyāyani namo 'stu te || 58 ||
BRP057.059.1/ evaṁ prasādya tāṁ devīṁ jagaddhātrīṁ jagaddhitām |
BRP057.059.2/ baladevasya bhaginīṁ subhadrāṁ varadāṁ śivām || 59 ||
BRP057.060.1/ kāmagena vimānena naro viṣṇupuraṁ vrajet |
BRP057.060.2/ ābhūtasamplavaṁ yāvat krīḍitvā tatra devavat || 60 ||
BRP057.061.1/ iha mānuṣatāṁ prāpto brāhmaṇo vedavid bhavet |
BRP057.061.2/ prāpya yogaṁ hares tatra mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 61 ||

58. Chapter 58 :: Narasiṁha-Māhātmya

[Note: [ SS 113-115]

BRP058.001.0/ brahmovāca:

BRP058.001.1/ evaṁ dṛṣṭvā balaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ praṇipatya ca |
BRP058.001.2/ dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 1 ||
BRP058.002.1/ niṣkramya devatāgārāt kṛtakṛtyo bhaven naraḥ |
BRP058.002.2/ praṇamyāyatanaṁ paścād vrajet tatra samāhitaḥ || 2 ||
BRP058.003.1/ indranīlamayo viṣṇur yatrāste vālukāvṛtaḥ |
BRP058.003.2/ antardhānagataṁ natvā tato viṣṇupuraṁ vrajet || 3 ||
BRP058.004.1/ sarvadevamayo yo 'sau hatavān asurottamam |
BRP058.004.2/ sa āste tatra bho viprāḥ siṁhārdhakṛtavigrahaḥ || 4 ||
BRP058.005.1/ bhaktyā dṛṣṭvā tu taṁ devaṁ praṇamya narakesarīm |
BRP058.005.2/ mucyate pātakair martyaḥ samastair nātra saṁśayaḥ || 5 ||
BRP058.006.1/ narasiṁhasya ye bhaktā bhavanti bhuvi mānavāḥ |
BRP058.006.2/ na teṣāṁ duṣkṛtaṁ kiñcit phalaṁ syād yad yad īpsitam || 6 ||
BRP058.007.1/ tasmāt sarvaprayatnena narasiṁhaṁ samāśrayet |
BRP058.007.2/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ phalaṁ yasmāt prayacchati || 7 ||

BRP058.008.0/ munaya ūcuḥ:

BRP058.008.1/ māhātmyaṁ narasiṁhasya sukhadaṁ bhuvi durlabham |
BRP058.008.2/ yathā kathayase deva tena no vismayo mahān || 8 ||
[Page 226 ]
BRP058.009.1/ prabhāvaṁ tasya devasya vistareṇa jagatpate |
BRP058.009.2/ śrotum icchāmahe brūhi paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 9 ||
BRP058.010.1/ yathā prasīded devo 'sau narasiṁho mahābalaḥ |
BRP058.010.2/ bhaktānām upakārāya brūhi deva namo 'stu te || 10 ||
BRP058.011.1/ prasādān narasiṁhasya yā bhavanty atra siddhayaḥ |
BRP058.011.2/ brūhi tāḥ kuru cāsmākaṁ prasādaṁ prapitāmaha || 11 ||

BRP058.012.0/ brahmovāca:

BRP058.012.1/ śṛṇudhvaṁ tasya bho viprāḥ prabhāvaṁ gadato mama |
BRP058.012.2/ ajitasyāprameyasya bhuktimuktipradasya ca || 12 ||
BRP058.013.1/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ samastāṁs tasya bho dvijāḥ |
BRP058.013.2/ siṁhārdhakṛtadehasya pravakṣyāmi samāsataḥ || 13 ||
BRP058.014.1/ yāḥ kāścit siddhayaś cātra śrūyante daivamānuṣāḥ |
BRP058.014.2/ prasādāt tasya tāḥ sarvāḥ sidhyanti nātra saṁśayaḥ || 14 ||
BRP058.015.1/ svarge martye ca pātāle dikṣu toye pure nage |
BRP058.015.2/ prasādāt tasya devasya bhavaty avyāhatā gatiḥ || 15 ||
BRP058.016.1/ asādhyaṁ tasya devasya nāsty atra sacarācare |
BRP058.016.2/ narasiṁhasya bho viprāḥ sadā bhaktānukampinaḥ || 16 ||
BRP058.017.1/ vidhānaṁ tasya vakṣyāmi bhaktānām upakārakam |
BRP058.017.2/ yena prasīdec caivāsau siṁhārdhakṛtavigrahaḥ || 17 ||
BRP058.018.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ kalparājaṁ sanātanam |
BRP058.018.2/ narasiṁhasya tattvaṁ ca yan na jñātaṁ surāsuraiḥ || 18 ||
BRP058.019.1/ śākayāvakamūlais tu phalapiṇyākasaktukaiḥ |
BRP058.019.2/ payobhakṣeṇa viprendrā vartayet sādhakottamaḥ || 19 ||
BRP058.020.1/ kośakaupīnavāsāś ca dhyānayukto jitendriyaḥ |
BRP058.020.2/ araṇye vijane deśe parvate sindhusaṅgame || 20 ||
BRP058.021.1/ ūṣare siddhakṣetre ca narasiṁhāśrame tathā |
BRP058.021.2/ pratiṣṭhāpya svayaṁ vāpi pūjāṁ kṛtvā vidhānataḥ || 21 ||
BRP058.022.1/ dvādaśyāṁ śuklapakṣasya upoṣya munipuṅgavāḥ |
BRP058.022.2/ japel lakṣāṇi vai viṁśan manasā saṁyatendriyaḥ || 22 ||
BRP058.023.1/ upapātakayuktaś ca mahāpātakasaṁyutaḥ |
BRP058.023.2/ mukto bhavet tato viprāḥ sādhako nātra saṁśayaḥ || 23 ||
BRP058.024.1/ kṛtvā pradakṣiṇaṁ tatra narasiṁhaṁ prapūjayet |
BRP058.024.2/ puṇyagandhādibhir dhūpaiḥ praṇamya śirasā prabhum || 24 ||
BRP058.025.1/ karpūracandanāktāni jātīpuṣpāṇi mastake |
BRP058.025.2/ pradadyān narasiṁhasya tataḥ siddhiḥ prajāyate || 25 ||
BRP058.026.1/ bhagavān sarvakāryeṣu na kvacit pratihanyate |
BRP058.026.2/ tejaḥ soḍhuṁ na śaktāḥ syur brahmarudrādayaḥ surāḥ || 26 ||
BRP058.027.1/ kiṁ punar dānavā loke siddhagandharvamānuṣāḥ |
BRP058.027.2/ vidyādharā yakṣagaṇāḥ sakinnaramahoragāḥ || 27 ||
BRP058.028.1/ mantraṁ yān āsurān hantuṁ japanty eke 'nyasādhakāḥ |
BRP058.028.2/ te sarve pralayaṁ yānti dṛṣṭvādityāgnivarcasaḥ || 28 ||
BRP058.029.1/ sakṛjjaptaṁ tu kavacaṁ rakṣet sarvam upadravam |
BRP058.029.2/ dvirjaptaṁ kavacaṁ divyaṁ rakṣate devadānavāt || 29 ||
[Page 227 ]
BRP058.030.1/ gandharvāḥ kinnarā yakṣā vidyādharamahoragāḥ |
BRP058.030.2/ bhūtāḥ piśācā rakṣāṁsi ye cānye paripanthinaḥ || 30 ||
BRP058.031.1/ trirjaptaṁ kavacaṁ divyam abhedyaṁ ca surāsuraiḥ |
BRP058.031.2/ dvādaśābhyantare caiva yojanānāṁ dvijottamāḥ || 31 ||
BRP058.032.1/ rakṣate bhagavān devo narasiṁho mahābalaḥ |
BRP058.032.2/ tato gatvā biladvāram upoṣya rajanītrayam || 32 ||
BRP058.033.1/ palāśakāṣṭhaiḥ prajvālya bhagavantaṁ hutāśanam |
BRP058.033.2/ palāśasamidhas tatra juhuyāt trimadhuplutāḥ || 33 ||
BRP058.034.1/ dve śate dvijaśārdūlā vaṣaṭkāreṇa sādhakaḥ |
BRP058.034.2/ tato vivaradvāraṁ tu prakaṭaṁ jāyate kṣaṇāt || 34 ||
BRP058.035.1/ tato viśet tu niḥśaṅkaṁ kavacī vivaraṁ budhaḥ |
BRP058.035.2/ gacchataḥ saṅkaṭaṁ tasya tamomohaś ca naśyati || 35 ||
BRP058.036.1/ rājamārgaḥ suvistīrṇo dṛśyate bhramarājitaḥ |
BRP058.036.2/ narasiṁhaṁ smaraṁs tatra pātālaṁ viśate dvijāḥ || 36 ||
BRP058.037.1/ gatvā tatra japet tattvaṁ narasiṁhākhyam avyayam |
BRP058.037.2/ tataḥ strīṇāṁ sahasrāṇi vīṇāvādanakarmaṇām || 37 ||
BRP058.038.1/ nirgacchanti puro viprāḥ svāgataṁ tā vadanti ca |
BRP058.038.2/ praveśayanti tā haste gṛhītvā sādhakeśvaram || 38 ||
BRP058.039.1/ tato rasāyanaṁ divyaṁ pāyayanti dvijottamāḥ |
BRP058.039.2/ pītamātre divyadeho jāyate sumahābalaḥ || 39 ||
BRP058.040.1/ krīḍate saha kanyābhir yāvad ābhūtasamplavam |
BRP058.040.2/ bhinnadeho vāsudeve līyate nātra saṁśayaḥ || 40 ||
BRP058.041.1/ yadā na rocate vāsas tasmān nirgacchate punaḥ |
BRP058.041.2/ paṭṭaṁ śūlaṁ ca khaḍgaṁ ca rocanāṁ ca maṇiṁ tathā || 41 ||
BRP058.042.1/ rasaṁ rasāyanaṁ caiva pādukāñjanam eva ca |
BRP058.042.2/ kṛṣṇājinaṁ muniśreṣṭhā guṭikāṁ ca manoharām || 42 ||
BRP058.043.1/ kamaṇḍaluṁ cākṣasūtraṁ yaṣṭiṁ sañjīvanīṁ tathā |
BRP058.043.2/ siddhavidyāṁ ca śāstrāṇi gṛhītvā sādhakeśvaraḥ || 43 ||
BRP058.044.1/ jvaladvahnisphuliṅgormiveṣṭitaṁ triśikhaṁ hṛdi |
BRP058.044.2/ sakṛn nyastaṁ dahet sarvaṁ vṛjinaṁ janmakoṭijam || 44 ||
BRP058.045.1/ viṣe nyastaṁ viṣaṁ hanyāt kuṣṭhaṁ hanyāt tanau sthitam |
BRP058.045.2/ svadehe bhrūṇahatyādi kṛtvā divyena śudhyati || 45 ||
BRP058.046.1/ mahāgrahagṛhīteṣu jvalamānaṁ vicintayet |
BRP058.046.2/ hṛdante vai tataḥ śīghraṁ naśyeyur dāruṇā grahāḥ || 46 ||
BRP058.047.1/ bālānāṁ kaṇṭhake baddhaṁ rakṣā bhavati nityaśaḥ |
BRP058.047.2/ gaṇḍapiṇḍakalūtānāṁ nāśanaṁ kurute dhruvam || 47 ||
BRP058.048.1/ vyādhijāte samidbhiś ca ghṛtakṣīreṇa homayet |
BRP058.048.2/ trisandhyaṁ māsam ekaṁ tu sarvarogān vināśayet || 48 ||
[Page 228 ]
BRP058.049.1/ asādhyaṁ tu na paśyāmi trailokye sacarācare |
BRP058.049.2/ yāṁ yāṁ kāmayate siddhiṁ tāṁ tāṁ prāpnoti sa dhruvam || 49 ||
BRP058.050.1/ aṣṭottaraśataṁ tv eke pūjayitvā mṛgādhipam |
BRP058.050.2/ mṛttikāḥ sapta valmīke śmaśāne ca catuṣpathe || 50 ||
BRP058.051.1/ raktacandanasammiśrā gavāṁ kṣīreṇa loḍayet |
BRP058.051.2/ siṁhasya pratimāṁ kṛtvā pramāṇena ṣaḍaṅgulām || 51 ||
BRP058.052.1/ limpet tathā bhūrjapattre rocanayā samālikhet |
BRP058.052.2/ narasiṁhasya kaṇṭhe tu baddhvā caiva hi mantravit || 52 ||
BRP058.053.1/ japet saṅkhyāvihīnaṁ tu pūjayitvā jalāśaye |
BRP058.053.2/ yāvat saptāhamātraṁ tu japet saṁyamitendriyaḥ || 53 ||
BRP058.054.1/ jalākīrṇā muhūrtena jāyate sarvamedinī |
BRP058.054.2/ athavā śuṣkavṛkṣāgre narasiṁhaṁ tu pūjayet || 54 ||
BRP058.055.1/ japtvā cāṣṭaśataṁ tattvaṁ varṣantaṁ vinivārayet |
BRP058.055.2/ tam evaṁ piñjake baddhvā bhrāmayet sādhakottamaḥ || 55 ||
BRP058.056.1/ mahāvāto muhūrtena āgacchen nātra saṁśayaḥ |
BRP058.056.2/ punaś ca dhārayet kṣipraṁ saptasaptena vāriṇā || 56 ||
BRP058.057.1/ atha tāṁ pratimāṁ dvāri nikhaned yasya sādhakaḥ |
BRP058.057.2/ gotrotsādo bhavet tasya uddhṛte caiva śāntidaḥ || 57 ||
BRP058.058.1/ tasmāt taṁ muniśārdūlā bhaktyā sampūjayet sadā |
BRP058.058.2/ mṛgarājaṁ mahāvīryaṁ sarvakāmaphalapradam || 58 ||
BRP058.059.1/ vimuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati |
BRP058.059.2/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāntyajātayaḥ || 59 ||
BRP058.060.1/ sampūjya taṁ suraśreṣṭhaṁ bhaktyā siṁhavapurdharam |
BRP058.060.2/ mucyante cāśubhair duḥkhair janmakoṭisamudbhavaiḥ || 60 ||
BRP058.061.1/ sampūjya taṁ suraśreṣṭhaṁ prāpnuvanty abhivāñchitam |
BRP058.061.2/ devatvam amareśatvaṁ gandharvatvaṁ ca bho dvijāḥ || 61 ||
BRP058.062.1/ yakṣavidyādharatvaṁ ca tathānyac cābhivāñchitam |
BRP058.062.2/ dṛṣṭvā stutvā namaskṛtvā sampūjya narakesarīm || 62 ||
BRP058.063.1/ prāpnuvanti narā rājyaṁ svargaṁ mokṣaṁ ca durlabham |
BRP058.063.2/ narasiṁhaṁ naro dṛṣṭvā labhed abhimataṁ phalam || 63 ||
BRP058.064.1/ nirmuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati |
BRP058.064.2/ sakṛd dṛṣṭvā tu taṁ devaṁ bhaktyā siṁhavapurdharam || 64 ||
BRP058.065.1/ mucyate cāśubhair duḥkhair janmakoṭisamudbhavaiḥ |
BRP058.065.2/ saṅgrāme saṅkaṭe durge coravyāghrādipīḍite || 65 ||
BRP058.066.1/ kāntāre prāṇasandehe viṣavahnijaleṣu ca |
BRP058.066.2/ rājādibhyaḥ samudrebhyo graharogādipīḍite || 66 ||
BRP058.067.1/ smṛtvā taṁ puruṣaḥ sarvai rājagrāmair vimucyate |
BRP058.067.2/ sūryodaye yathā nāśaṁ tamo 'bhyeti mahattaram || 67 ||
BRP058.068.1/ tathā sandarśane tasya vināśaṁ yānty upadravāḥ |
BRP058.068.2/ guṭikāñjanapātālapāduke ca rasāyanam || 68 ||
[Page 229 ]
BRP058.069.1/ narasiṁhe prasanne tu prāpnoty anyāṁś ca vāñchitān |
BRP058.069.2/ yān yān kāmān abhidhyāyan bhajate narakesarīm || 69 ||
BRP058.070.1/ tāṁs tān kāmān avāpnoti naro nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP058.070.2/ dṛṣṭvā taṁ devadeveśaṁ bhaktyāpūjya praṇamya ca || 70 ||
BRP058.071.1/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ daśaguṇaṁ labhet |
BRP058.071.2/ pāpaiḥ sarvair vinirmukto guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ || 71 ||
BRP058.072.1/ sarvakāmasamṛddhātmā jarāmaraṇavarjitaḥ |
BRP058.072.2/ sauvarṇena vimānena kiṅkiṇījālamālinā || 72 ||
BRP058.073.1/ sarvakāmasamṛddhena kāmagena suvarcasā |
BRP058.073.2/ taruṇādityavarṇena muktāhārāvalambinā || 73 ||
BRP058.074.1/ divyastrīśatayuktena divyagandharvanādinā |
BRP058.074.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya devavan muditaḥ sukhī || 74 ||
BRP058.075.1/ stūyamāno 'psarobhiś ca viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ |
BRP058.075.2/ bhuktvā tatra varān bhogān viṣṇuloke dvijottamāḥ || 75 ||
BRP058.076.1/ gandharvair apsarair yuktaḥ kṛtvā rūpaṁ caturbhujam |
BRP058.076.2/ manohlādakaraṁ saukhyaṁ yāvad ābhūtasamplavam || 76 ||
BRP058.077.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare yogināṁ kule |
BRP058.077.2/ caturvedī bhaved vipro vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP058.077.3/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 77 ||

59. Chapter 59 :: Śvetamādhava-Māhātmya

[Note: [ SS 115-117]

BRP059.001.0/ brahmovāca:

BRP059.001.1/ anantākhyaṁ vāsudevaṁ dṛṣṭvā bhaktyā praṇamya ca |
BRP059.001.2/ sarvapāpavinirmukto naro yāti paraṁ padam || 1 ||
BRP059.002.1/ mayā cārādhitaś cāsau śakreṇa tadanantaram |
BRP059.002.2/ vibhīṣaṇena rāmeṇa kas taṁ nārādhayet pumān || 2 ||
BRP059.003.1/ śvetagaṅgāṁ naraḥ snātvā yaḥ paśyec chvetamādhavam |
BRP059.003.2/ matsyākhyaṁ mādhavaṁ caiva śvetadvīpaṁ sa gacchati || 3 ||

BRP059.004.0/ munaya ūcuḥ:

BRP059.004.1/ śvetamādhavamāhātmyaṁ vaktum arhasy aśeṣataḥ |
BRP059.004.2/ vistareṇa jagannātha pratimāṁ tasya vai hareḥ || 4 ||
BRP059.005.1/ tasmin kṣetravare puṇye vikhyāte jagatītale |
BRP059.005.2/ śvetākhyaṁ mādhavaṁ devaṁ kas taṁ sthāpitavān purā || 5 ||

BRP059.006.0/ brahmovāca:

BRP059.006.1/ abhūt kṛtayuge viprāḥ śveto nāma nṛpo balī |
BRP059.006.2/ matimān dharmavic chūraḥ satyasandho dṛḍhavrataḥ || 6 ||
BRP059.007.1/ yasya rājye tu varṣāṇāṁ sahasraṁ daśa mānavāḥ |
BRP059.007.2/ bhavanty āyuṣmanto lokā bālas tasmin na sīdati || 7 ||
[Page 230 ]
BRP059.008.1/ vartamāne tadā rājye kiñcit kāle gate dvijāḥ |
BRP059.008.2/ kapālagautamo nāma ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ || 8 ||
BRP059.009.1/ suto 'syājātadantaś ca mṛtaḥ kālavaśād dvijāḥ |
BRP059.009.2/ tam ādāya ṛṣir dhīmān nṛpasyāntikam ānayat || 9 ||
BRP059.010.1/ dṛṣṭvaivaṁ nṛpatiḥ suptaṁ kumāraṁ gatacetasam |
BRP059.010.2/ pratijñām akarod viprā jīvanārthaṁ śiśos tadā || 10 ||

BRP059.011.0/ rājovāca:

BRP059.011.1/ yāvad bālam ahaṁ tv enaṁ yamasya sadane gatam |
BRP059.011.2/ nānaye saptarātreṇa citāṁ dīptāṁ samāruhe || 11 ||

BRP059.012.0/ brahmovāca:

BRP059.012.1/ evam uktvāsitaiḥ padmaiḥ śatair daśaśatādikaiḥ |
BRP059.012.2/ sampūjya ca mahādevaṁ rājā vidyāṁ punar japet || 12 ||
BRP059.013.1/ atibhaktiṁ tu sañcintya nṛpasya jagadīśvaraḥ |
BRP059.013.2/ sānnidhyam agamat tuṣṭo 'smīty uvāca sahomayā || 13 ||
BRP059.014.1/ śrutvaivaṁ giram īśasya vilokya sahasā haram |
BRP059.014.2/ bhasmadigdhaṁ virūpākṣaṁ śaratkundenduvarcasam || 14 ||
BRP059.015.1/ śārdūlacarmavasanaṁ śaśāṅkāṅkitamūrdhajam |
BRP059.015.2/ mahīṁ nipatya sahasā praṇamya sa tadābravīt || 15 ||

BRP059.016.0/ śveta uvāca:

BRP059.016.1/ kāruṇyaṁ yadi me dṛṣṭvā prasanno 'si prabho yadi |
BRP059.016.2/ kālasya vaśam āpanno bālako dvijaputrakaḥ || 16 ||
BRP059.017.1/ jīvatv eṣa punar bāla ity evaṁ vratam āhitam |
BRP059.017.2/ akasmāc ca mṛtaṁ bālaṁ niyamya bhagavan svayam |
BRP059.017.3/ yathoktāyuṣyasaṁyuktaṁ kṣemaṁ kuru maheśvara || 17 ||

BRP059.018.0/ brahmovāca:

BRP059.018.1/ śvetasyaitad vacaḥ śrutvā mudaṁ prāpa haras tadā |
BRP059.018.2/ kālam ājñāpayām āsa sarvabhūtabhayaṅkaram || 18 ||
BRP059.019.1/ niyamya kālaṁ durdharṣaṁ yamasyājñākaraṁ dvijāḥ |
BRP059.019.2/ bālaṁ sañjīvayām āsa mṛtyor mukhagataṁ punaḥ || 19 ||
BRP059.020.1/ kṛtvā kṣemaṁ jagat sarvaṁ muneḥ putraṁ sa taṁ dvijāḥ |
BRP059.020.2/ devyā sahomayā devas tatraivāntaradhīyata || 20 ||
BRP059.021.1/ evaṁ sañjīvayām āsa muneḥ putraṁ nṛpottamaḥ || 21 ||

BRP059.022.0/ munaya ūcuḥ:

BRP059.022.1/ devadeva jagannātha trailokyaprabhavāvyaya |
BRP059.022.2/ brūhi naḥ paramaṁ tathyaṁ śvetākhyasya ca sāmpratam || 22 ||

BRP059.023.0/ brahmovāca:

BRP059.023.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ sarvasattvahitāvaham |
BRP059.023.2/ pravakṣyāmi yathātathyaṁ yat pṛcchatha mamānaghāḥ || 23 ||
BRP059.024.1/ mādhavasya ca māhātmyaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP059.024.2/ yac chrutvābhimatān kāmān dhruvaṁ prāpnoti mānavaḥ || 24 ||
[Page 231 ]
BRP059.025.1/ śrutavān ṛṣibhiḥ pūrvaṁ mādhavākhyasya bho dvijāḥ |
BRP059.025.2/ śṛṇudhvaṁ tāṁ kathāṁ divyāṁ bhayaśokārtināśinīm || 25 ||
BRP059.026.1/ sa kṛtvā rājyam ekāgryaṁ varṣāṇāṁ ca sahasraśaḥ |
BRP059.026.2/ vicārya laukikān dharmān vaidikān niyamāṁs tathā || 26 ||
BRP059.027.1/ keśavārādhane viprā niścitaṁ vratam āsthitaḥ |
BRP059.027.2/ sa gatvā paramaṁ kṣetraṁ sāgaraṁ dakṣiṇāśrayam || 27 ||
BRP059.028.1/ taṭe tasmiñ śubhe ramye deśe kṛṣṇasya cāntike |
BRP059.028.2/ śveto 'tha kārayām āsa prāsādaṁ śubhalakṣaṇam || 28 ||
BRP059.029.1/ dhanvantaraśataṁ caikaṁ devadevasya dakṣiṇe |
BRP059.029.2/ tataḥ śvetena viprendrāḥ śvetaśailamayena ca || 29 ||
BRP059.030.1/ kṛtaḥ sa bhagavāñ śveto mādhavaś candrasannibhaḥ |
BRP059.030.2/ pratiṣṭhāṁ vidhivac cakre yathoddiṣṭāṁ svayaṁ tu saḥ || 30 ||
BRP059.031.1/ dattvā dānaṁ dvijātibhyo dīnānāthatapasvinām |
BRP059.031.2/ athānantarato rājā mādhavasya ca sannidhau || 31 ||
BRP059.032.1/ mahīṁ nipatya sahasā oṅkāraṁ dvādaśākṣaram |
BRP059.032.2/ japan sa maunam āsthāya māsam ekaṁ samādhinā || 32 ||
BRP059.033.1/ nirāhāro mahābhāgaḥ samyag viṣṇupade sthitaḥ |
BRP059.033.2/ japānte sa tu deveśaṁ saṁstotum upacakrame || 33 ||

BRP059.034.0/ śveta uvāca:

BRP059.034.1/ oṁ namo vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca |
BRP059.034.2/ pradyumnāyāniruddhāya namo nārāyaṇāya ca || 34 ||
BRP059.035.1/ namo 'stu bahurūpāya viśvarūpāya vedhase |
BRP059.035.2/ nirguṇāyāpratarkyāya śucaye śuklakarmaṇe || 35 ||
BRP059.036.1/ oṁ namaḥ padmanābhāya padmagarbhodbhavāya ca |
BRP059.036.2/ namo 'stu padmavarṇāya padmahastāya te namaḥ || 36 ||
BRP059.037.1/ oṁ namaḥ puṣkarākṣāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe |
BRP059.037.2/ namaḥ sahasrapādāya sahasrabhujamanyave || 37 ||
BRP059.038.1/ oṁ namo 'stu varāhāya varadāya sumedhase |
BRP059.038.2/ variṣṭhāya vareṇyāya śaraṇyāyācyutāya ca || 38 ||
BRP059.039.1/ oṁ namo bālarūpāya bālapadmaprabhāya ca |
BRP059.039.2/ bālārkasomanetrāya muñjakeśāya dhīmate || 39 ||
BRP059.040.1/ keśavāya namo nityaṁ namo nārāyaṇāya ca |
BRP059.040.2/ mādhavāya variṣṭhāya govindāya namo namaḥ || 40 ||
BRP059.041.1/ oṁ namo viṣṇave nityaṁ devāya vasuretase |
BRP059.041.2/ madhusūdanāya namaḥ śuddhāyāṁśudharāya ca || 41 ||
BRP059.042.1/ namo anantāya sūkṣmāya namaḥ śrīvatsadhāriṇe |
BRP059.042.2/ trivikramāya ca namo divyapītāmbarāya ca || 42 ||
BRP059.043.1/ sṛṣṭikartre namas tubhyaṁ goptre dhātre namo namaḥ |
BRP059.043.2/ namo 'stu guṇabhūtāya nirguṇāya namo namaḥ || 43 ||
[Page 232 ]
BRP059.044.1/ namo vāmanarūpāya namo vāmanakarmaṇe |
BRP059.044.2/ namo vāmananetrāya namo vāmanavāhine || 44 ||
BRP059.045.1/ namo ramyāya pūjyāya namo 'stv avyaktarūpiṇe |
BRP059.045.2/ apratarkyāya śuddhāya namo bhayaharāya ca || 45 ||
BRP059.046.1/ saṁsārārṇavapotāya praśāntāya svarūpiṇe |
BRP059.046.2/ śivāya saumyarūpāya rudrāyottāraṇāya ca || 46 ||
BRP059.047.1/ bhavabhaṅgakṛte caiva bhavabhogapradāya ca |
BRP059.047.2/ bhavasaṅghātarūpāya bhavasṛṣṭikṛte namaḥ || 47 ||
BRP059.048.1/ oṁ namo divyarūpāya somāgniśvasitāya ca |
BRP059.048.2/ somasūryāṁśukeśāya gobrāhmaṇahitāya ca || 48 ||
BRP059.049.1/ oṁ nama ṛksvarūpāya padakramasvarūpiṇe |
BRP059.049.2/ ṛkstutāya namas tubhyaṁ nama ṛksādhanāya ca || 49 ||
BRP059.050.1/ oṁ namo yajuṣāṁ dhātre yajūrūpadharāya ca |
BRP059.050.2/ yajuryājyāya juṣṭāya yajuṣāṁ pataye namaḥ || 50 ||
BRP059.051.1/ oṁ namaḥ śrīpate deva śrīdharāya varāya ca |
BRP059.051.2/ śriyaḥ kāntāya dāntāya yogicintyāya yogine || 51 ||
BRP059.052.1/ oṁ namaḥ sāmarūpāya sāmadhvanivarāya ca |
BRP059.052.2/ oṁ namaḥ sāmasaumyāya sāmayogavide namaḥ || 52 ||
BRP059.053.1/ sāmne ca sāmagītāya oṁ namaḥ sāmadhāriṇe |
BRP059.053.2/ sāmayajñavide caiva namaḥ sāmakarāya ca || 53 ||
BRP059.054.1/ namas tv atharvaśirase namo 'tharvasvarūpiṇe |
BRP059.054.2/ namo 'stv atharvapādāya namo 'tharvakarāya ca || 54 ||
BRP059.055.1/ oṁ namo vajraśīrṣāya madhukaiṭabhaghātine |
BRP059.055.2/ mahodadhijalasthāya vedāharaṇakāriṇe || 55 ||
BRP059.056.1/ namo dīptasvarūpāya hṛṣīkeśāya vai namaḥ |
BRP059.056.2/ namo bhagavate tubhyaṁ vāsudevāya te namaḥ || 56 ||
BRP059.057.1/ nārāyaṇa namas tubhyaṁ namo lokahitāya ca |
BRP059.057.2/ oṁ namo mohanāśāya bhavabhaṅgakarāya ca || 57 ||
BRP059.058.1/ gatipradāya ca namo namo bandhaharāya ca |
BRP059.058.2/ trailokyatejasāṁ kartre namas tejaḥsvarūpiṇe || 58 ||
BRP059.059.1/ yogīśvarāya śuddhāya rāmāyottaraṇāya ca |
BRP059.059.2/ sukhāya sukhanetrāya namaḥ sukṛtadhāriṇe || 59 ||
BRP059.060.1/ vāsudevāya vandyāya vāmadevāya vai namaḥ |
BRP059.060.2/ dehināṁ dehakartre ca bhedabhaṅgakarāya ca || 60 ||
BRP059.061.1/ devair vanditadehāya namas te divyamauline |
BRP059.061.2/ namo vāsanivāsāya vāsavyavaharāya ca || 61 ||
BRP059.062.1/ oṁ namo vasukartre ca vasuvāsapradāya ca |
BRP059.062.2/ namo yajñasvarūpāya yajñeśāya ca yogine || 62 ||
BRP059.063.1/ yatiyogakareśāya namo yajñāṅgadhāriṇe |
BRP059.063.2/ saṅkarṣaṇāya ca namaḥ pralambamathanāya ca || 63 ||
BRP059.064.1/ meghaghoṣasvanottīrṇavegalāṅgaladhāriṇe |
BRP059.064.2/ namo 'stu jñānināṁ jñāna nārāyaṇaparāyaṇa || 64 ||
[Page 233 ]
BRP059.065.1/ na me 'sti tvām ṛte bandhur narakottāraṇe prabho |
BRP059.065.2/ atas tvāṁ sarvabhāvena praṇato natavatsala || 65 ||
BRP059.066.1/ malaṁ yat kāyajaṁ vāpi mānasaṁ caiva keśava |
BRP059.066.2/ na tasyānyo 'sti deveśa kṣālakas tvām ṛte 'cyuta || 66 ||
BRP059.067.1/ saṁsargāṇi samastāni vihāya tvām upasthitaḥ |
BRP059.067.2/ saṅgo me 'stu tvayā sārdham ātmalābhāya keśava || 67 ||
BRP059.068.1/ kaṣṭam āpat suduṣpāraṁ saṁsāraṁ vedmi keśava |
BRP059.068.2/ tāpatrayaparikliṣṭas tena tvāṁ śaraṇaṁ gataḥ || 68 ||
BRP059.069.1/ eṣaṇābhir jagat sarvaṁ mohitaṁ māyayā tava |
BRP059.069.2/ ākarṣitaṁ ca lobhādyair atas tvām aham āśritaḥ || 69 ||
BRP059.070.1/ nāsti kiñcit sukhaṁ viṣṇo saṁsārasthasya dehinaḥ |
BRP059.070.2/ yathā yathā hi yajñeśa tvayi cetaḥ pravartate || 70 ||
BRP059.071.1/ tathā phalavihīnaṁ tu sukham ātyantikaṁ labhet |
BRP059.071.2/ naṣṭo vivekaśūnyo 'smi dṛśyate jagad āturam || 71 ||
BRP059.072.1/ govinda trāhi saṁsārān mām uddhartuṁ tvam arhasi |
BRP059.072.2/ magnasya mohasalile niruttāre bhavārṇave |
BRP059.072.3/ uddhartā puṇḍarīkākṣa tvām ṛte 'nyo na vidyate || 72 ||

BRP059.073.0/ brahmovāca:

BRP059.073.1/ itthaṁ stutas tatas tena rājñā śvetena bho dvijāḥ |
BRP059.073.2/ tasmin kṣetravare divye vikhyāte puruṣottame || 73 ||
BRP059.074.1/ bhaktiṁ tasya tu sañcintya devadevo jagadguruḥ |
BRP059.074.2/ ājagāma nṛpasyāgre sarvair devair vṛto hariḥ || 74 ||
BRP059.075.1/ nīlajīmūtasaṅkāśaḥ padmapattrāyatekṣaṇaḥ |
BRP059.075.2/ dadhat sudarśanaṁ dhīmān karāgre dīptamaṇḍalam || 75 ||
BRP059.076.1/ kṣīrodajalasaṅkāśo vimalaś candrasannibhaḥ |
BRP059.076.2/ rarāja vāmahaste 'sya pāñcajanyo mahādyutiḥ || 76 ||
BRP059.077.1/ pakṣirājadhvajaḥ śrīmān gadāśārṅgāsidhṛk prabhuḥ |
BRP059.077.2/ uvāca sādhu bho rājan yasya te matir uttamā |
BRP059.077.3/ yad iṣṭaṁ vara bhadraṁ te prasanno 'smi tavānagha || 77 ||

BRP059.078.0/ brahmovāca:

BRP059.078.1/ śrutvaivaṁ devadevasya vākyaṁ tat paramāmṛtam |
BRP059.078.2/ praṇamya śirasovāca śvetas tadgatamānasaḥ || 78 ||

BRP059.079.0/ śveta uvāca:

BRP059.079.1/ yady ahaṁ bhagavan bhaktaḥ prayaccha varam uttamam |
BRP059.079.2/ ābrahmabhavanād ūrdhvaṁ vaiṣṇavaṁ padam avyayam || 79 ||
BRP059.080.1/ vimalaṁ virajaṁ śuddhaṁ saṁsārāsaṅgavarjitam |
BRP059.080.2/ tat padaṁ gantum icchāmi tvatprasādāj jagatpate || 80 ||

BRP059.081.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP059.081.1/ yat padaṁ vibudhāḥ sarve munayaḥ siddhayoginaḥ |
BRP059.081.2/ nābhigacchanti yad ramyaṁ paraṁ padam anāmayam || 81 ||
BRP059.082.1/ yāsyasi paramaṁ sthānaṁ rājyāmṛtam upāsya ca |
BRP059.082.2/ sarvāṁl lokān atikramya mama lokaṁ gamiṣyasi || 82 ||
[Page 234 ]
BRP059.083.1/ kīrtis tavātra rājendra trīṁl lokāṁś ca gamiṣyati |
BRP059.083.2/ sānnidhyaṁ mama caivātra sarvadaiva bhaviṣyati || 83 ||
BRP059.084.1/ śvetagaṅgeti gāsyanti sarve te devadānavāḥ |
BRP059.084.2/ kuśāgreṇāpi rājendra śvetagāṅgeyam ambu ca || 84 ||
BRP059.085.1/ spṛṣṭvā svargaṁ gamiṣyanti madbhaktā ye samāhitāḥ |
BRP059.085.2/ yas tv imāṁ pratimāṁ gacchen mādhavākhyāṁ śaśiprabhām || 85 ||
BRP059.086.1/ śaṅkhagokṣīrasaṅkāśām aśeṣāghavināśinīm |
BRP059.086.2/ tāṁ praṇamya sakṛd bhaktyā puṇḍarīkanibhekṣaṇām || 86 ||
BRP059.087.1/ vihāya sarvalokān vai mama loke mahīyate |
BRP059.087.2/ manvantarāṇi tatraiva devakanyābhir āvṛtaḥ || 87 ||
BRP059.088.1/ gīyamānaś ca madhuraṁ siddhagandharvasevitaḥ |
BRP059.088.2/ bhunakti vipulān bhogān yatheṣṭaṁ māmakaiḥ saha || 88 ||
BRP059.089.1/ cyutas tasmād ihāgatya manuṣyo brāhmaṇo bhavet |
BRP059.089.2/ vedavedāṅgavic chrīmān bhogavāṁś cirajīvitaḥ || 89 ||
BRP059.090.1/ gajāśvarathayānāḍhyo dhanadhānyāvṛtaḥ śuciḥ |
BRP059.090.2/ rūpavān bahubhāgyaś ca putrapautrasamanvitaḥ || 90 ||
BRP059.091.1/ puruṣottamaṁ punaḥ prāpya vaṭamūle 'tha sāgare |
BRP059.091.2/ tyaktvā dehaṁ hariṁ smṛtvā tataḥ śāntapadaṁ vrajet || 91 ||

60. Chapter 60 :: Matsyamādhava-Māhātmya; rules for bathing in the ocean

[Note: [ SS 117-118]

BRP060.001.0/ brahmovāca:

BRP060.001.1/ śvetamādhavam ālokya samīpe matsyamādhavam |
BRP060.001.2/ ekārṇavajale pūrvaṁ rohitaṁ rūpam āsthitam || 1 ||
BRP060.002.1/ vedānāṁ haraṇārthāya rasātalatale sthitam |
BRP060.002.2/ cintayitvā kṣitiṁ samyak tasmin sthāne pratiṣṭhitam || 2 ||
BRP060.003.1/ ādyāvataraṇaṁ rūpaṁ mādhavaṁ matsyarūpiṇam |
BRP060.003.2/ praṇamya praṇato bhūtvā sarvaduḥkhād vimucyate || 3 ||
BRP060.004.1/ prayāti paramaṁ sthānaṁ yatra devo hariḥ svayam |
BRP060.004.2/ kāle punar ihāyāto rājā syāt pṛthivītale || 4 ||
BRP060.005.1/ vatsamādhavam āsādya durādharṣo bhaven naraḥ |
BRP060.005.2/ dātā bhoktā bhaved yajvā vaiṣṇavaḥ satyasaṅgaraḥ || 5 ||
BRP060.006.1/ yogaṁ prāpya hareḥ paścāt tato mokṣam avāpnuyāt |
BRP060.006.2/ matsyamādhavamāhātmyaṁ mayā samparikīrtitam |
BRP060.006.3/ yaṁ dṛṣṭvā muniśārdūlāḥ sarvān kāmān avāpnuyāt || 6 ||

BRP060.007.0/ munaya ūcuḥ:

BRP060.007.1/ bhagavañ śrotum icchāmo mārjanaṁ varuṇālaye |
BRP060.007.2/ kriyate snānadānādi tasyāśeṣaphalaṁ vada || 7 ||

BRP060.008.0/ brahmovāca:

BRP060.008.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlā mārjanasya yathāvidhi |
BRP060.008.2/ bhaktyā tu tanmanā bhūtvā samprāpya puṇyam uttamam || 8 ||
[Page 235 ]
BRP060.009.1/ mārkaṇḍeyahrade snānaṁ pūrvakāle praśasyate |
BRP060.009.2/ caturdaśyāṁ viśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam || 9 ||
BRP060.010.1/ tadvat snānaṁ samudrasya sarvakālaṁ praśasyate |
BRP060.010.2/ paurṇamāsyāṁ viśeṣeṇa hayamedhaphalaṁ labhet || 10 ||
BRP060.011.1/ mārkaṇḍeyaṁ vaṭaṁ kṛṣṇaṁ rauhiṇeyaṁ mahodadhim |
BRP060.011.2/ indradyumnasaraś caiva pañcatīrthīvidhiḥ smṛtaḥ || 11 ||
BRP060.012.1/ pūrṇimā jyeṣṭhamāsasya jyeṣṭhā ṛkṣaṁ yadā bhavet |
BRP060.012.2/ tadā gacched viśeṣeṇa tīrtharājaṁ paraṁ śubham || 12 ||
BRP060.013.1/ kāyavāṅmānasaiḥ śuddhas tadbhāvo nānyamānasaḥ |
BRP060.013.2/ sarvadvandvavinirmukto vītarāgo vimatsaraḥ || 13 ||
BRP060.014.1/ kalpavṛkṣavaṭaṁ ramyaṁ tatra snātvā janārdanam |
BRP060.014.2/ pradakṣiṇaṁ prakurvīta trivāraṁ susamāhitaḥ || 14 ||
BRP060.015.1/ yaṁ dṛṣṭvā mucyate pāpāt saptajanmasamudbhavāt |
BRP060.015.2/ puṇyaṁ cāpnoti vipulaṁ gatim iṣṭāṁ ca bho dvijāḥ || 15 ||
BRP060.016.1/ tasya nāmāni vakṣyāmi pramāṇaṁ ca yuge yuge |
BRP060.016.2/ yathāsaṅkhyaṁ ca bho viprāḥ kṛtādiṣu yathākramam || 16 ||
BRP060.017.1/ vaṭaṁ vaṭeśvaraṁ kṛṣṇaṁ purāṇapuruṣaṁ dvijāḥ |
BRP060.017.2/ vaṭasyaitāni nāmāni kīrtitāni kṛtādiṣu || 17 ||
BRP060.018.1/ yojanaṁ pādahīnaṁ ca yojanārdhaṁ tadardhakam |
BRP060.018.2/ pramāṇaṁ kalpavṛkṣasya kṛtādau parikīrtitam || 18 ||
BRP060.019.1/ yathoktena tu mantreṇa namaskṛtvā tu taṁ vaṭam |
BRP060.019.2/ dakṣiṇābhimukho gacched dhanvantaraśatatrayam || 19 ||
BRP060.020.1/ yatrāsau dṛśyate viṣṇuḥ svargadvāraṁ manoramam |
BRP060.020.2/ sāgarāmbhaḥsamākṛṣṭaṁ kāṣṭhaṁ sarvaguṇānvitam || 20 ||
BRP060.021.1/ praṇipatya tatas taṁ bhoḥ paripūjya tataḥ punaḥ |
BRP060.021.2/ mucyate sarvarogādyais tathā pāpair grahādibhiḥ || 21 ||
BRP060.022.1/ ugrasenaṁ purā dṛṣṭvā svargadvāreṇa sāgaram |
BRP060.022.2/ gatvācamya śucis tatra dhyātvā nārāyaṇaṁ param || 22 ||
BRP060.023.1/ nyased aṣṭākṣaraṁ mantraṁ paścād dhastaśarīrayoḥ |
BRP060.023.2/ oṁ namo nārāyaṇāyeti yaṁ vadanti manīṣiṇaḥ || 23 ||
BRP060.024.1/ kiṁ kāryaṁ bahubhir mantrair manovibhramakārakaiḥ |
BRP060.024.2/ oṁ namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ || 24 ||
BRP060.025.1/ āpo narasya sūnutvān nārā itīha kīrtitāḥ |
BRP060.025.2/ viṣṇos tās tv ayanaṁ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || 25 ||
BRP060.026.1/ nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparā dvijāḥ |
BRP060.026.2/ nārāyaṇaparā yajñā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ || 26 ||
BRP060.027.1/ nārāyaṇaparā pṛthvī nārāyaṇaparaṁ jalam |
BRP060.027.2/ nārāyaṇaparo vahnir nārāyaṇaparaṁ nabhaḥ || 27 ||
BRP060.028.1/ nārāyaṇaparo vāyur nārāyaṇaparaṁ manaḥ |
BRP060.028.2/ ahaṅkāraś ca buddhiś ca ubhe nārāyaṇātmake || 28 ||
[Page 236 ]
BRP060.029.1/ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca yat kiñcij jīvasañjñitam |
BRP060.029.2/ sthūlaṁ sūkṣmaṁ paraṁ caiva sarvaṁ nārāyaṇātmakam || 29 ||
BRP060.030.1/ śabdādyā viṣayāḥ sarve śrotrādīnīndriyāṇi ca |
BRP060.030.2/ prakṛtiḥ puruṣaś caiva sarve nārāyaṇātmakāḥ || 30 ||
BRP060.031.1/ jale sthale ca pātāle svargaloke 'mbare nage |
BRP060.031.2/ avaṣṭabhya idaṁ sarvam āste nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 31 ||
BRP060.032.1/ kiṁ cātra bahunoktena jagad etac carācaram |
BRP060.032.2/ brahmādistambaparyantaṁ sarvaṁ nārāyaṇātmakam || 32 ||
BRP060.033.1/ nārāyaṇāt paraṁ kiñcin neha paśyāmi bho dvijāḥ |
BRP060.033.2/ tena vyāptam idaṁ sarvaṁ dṛśyādṛśyaṁ carācaram || 33 ||
BRP060.034.1/ āpo hy āyatanaṁ viṣṇoḥ sa ca evāmbhasāṁ patiḥ |
BRP060.034.2/ tasmād apsu smaren nityaṁ nārāyaṇam aghāpaham || 34 ||
BRP060.035.1/ snānakāle viśeṣeṇa copasthāya jale śuciḥ |
BRP060.035.2/ smaren nārāyaṇaṁ dhyāyed dhaste kāye ca vinyaset || 35 ||
BRP060.036.1/ oṅkāraṁ ca nakāraṁ ca aṅguṣṭhe hastayor nyaset |
BRP060.036.2/ śeṣair hastatalaṁ yāvat tarjanyādiṣu vinyaset || 36 ||
BRP060.037.1/ oṅkāraṁ vāmapāde tu nakāraṁ dakṣiṇe nyaset |
BRP060.037.2/ mokāraṁ vāmakaṭyāṁ tu nākāraṁ dakṣiṇe nyaset || 37 ||
BRP060.038.1/ rākāraṁ nābhideśe tu yakāraṁ vāmabāhuke |
BRP060.038.2/ ṇākāraṁ dakṣiṇe nyasya yakāraṁ mūrdhni vinyaset || 38 ||
BRP060.039.1/ adhaś cordhvaṁ ca hṛdaye pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ |
BRP060.039.2/ dhyātvā nārāyaṇaṁ paścād ārabhet kavacaṁ budhaḥ || 39 ||
BRP060.040.1/ pūrve māṁ pātu govindo dakṣiṇe madhusūdanaḥ |
BRP060.040.2/ paścime śrīdharo devaḥ keśavas tu tathottare || 40 ||
BRP060.041.1/ pātu viṣṇus tathāgneye nairṛte mādhavo 'vyayaḥ |
BRP060.041.2/ vāyavye tu hṛṣīkeśas tatheśāne ca vāmanaḥ || 41 ||
BRP060.042.1/ bhūtale pātu vārāhas tathordhvaṁ ca trivikramaḥ |
BRP060.042.2/ kṛtvaivaṁ kavacaṁ paścād ātmānaṁ cintayet tataḥ || 42 ||
BRP060.043.1/ ahaṁ nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP060.043.2/ evaṁ dhyātvā tadātmānam imaṁ mantram udīrayet || 43 ||
BRP060.044.1/ tvam agnir dvipadāṁ nātha retodhāḥ kāmadīpanaḥ |
BRP060.044.2/ pradhānaḥ sarvabhūtānāṁ jīvānāṁ prabhur avyayaḥ || 44 ||
BRP060.045.1/ amṛtasyāraṇis tvaṁ hi devayonir apāṁ pate |
BRP060.045.2/ vṛjinaṁ hara me sarvaṁ tīrtharāja namo 'stu te || 45 ||
BRP060.046.1/ evam uccārya vidhivat tataḥ snānaṁ samācaret |
BRP060.046.2/ anyathā bho dvijaśreṣṭhāḥ snānaṁ tatra na śasyate || 46 ||
BRP060.047.1/ kṛtvā tu vaidikair mantrair abhiṣekaṁ ca mārjanam |
BRP060.047.2/ antar jale japet paścāt trir āvṛttyāghamarṣaṇam || 47 ||
BRP060.048.1/ hayamedho yathā viprāḥ sarvapāpaharaḥ kratuḥ |
BRP060.048.2/ tathāghamarṣaṇaṁ cātra sūktaṁ sarvāghanāśanam || 48 ||
[Page 237 ]
BRP060.049.1/ uttīrya vāsasī dhaute nirmale paridhāya vai |
BRP060.049.2/ prāṇān āyamya cācamya sandhyāṁ copāsya bhāskaram || 49 ||
BRP060.050.1/ upatiṣṭhet tataś cordhvaṁ kṣiptvā puṣpajalāñjalim |
BRP060.050.2/ upasthāyordhvabāhuś ca talliṅgair bhāskaraṁ tataḥ || 50 ||
BRP060.051.1/ gāyatrīṁ pāvanīṁ devīṁ japed aṣṭottaraṁ śatam |
BRP060.051.2/ anyāṁś ca sauramantrāṁś ca japtvā tiṣṭhan samāhitaḥ || 51 ||
BRP060.052.1/ kṛtvā pradakṣiṇaṁ sūryaṁ namaskṛtyopaviśya ca |
BRP060.052.2/ svādhyāyaṁ prāṅmukhaḥ kṛtvā tarpayed daivatāny ṛṣīn || 52 ||
BRP060.053.1/ manuṣyāṁś ca pitṝṁś cānyān nāmagotreṇa mantravit |
BRP060.053.2/ toyena tilamiśreṇa vidhivat susamāhitaḥ || 53 ||
BRP060.054.1/ tarpaṇaṁ devatānāṁ ca pūrvaṁ kṛtvā samāhitaḥ |
BRP060.054.2/ adhikārī bhavet paścāt pitṝṇāṁ tarpaṇe dvijaḥ || 54 ||
BRP060.055.1/ śrāddhe havanakāle ca pāṇinaikena nirvapet |
BRP060.055.2/ tarpaṇe tūbhayaṁ kuryād eṣa eva vidhiḥ sadā || 55 ||
BRP060.056.1/ anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu |
BRP060.056.2/ tṛpyatām iti siñcet tu nāmagotreṇa vāgyataḥ || 56 ||
BRP060.057.1/ kāyasthair yas tilair mohāt karoti pitṛtarpaṇam |
BRP060.057.2/ tarpitās tena pitaras tvaṅmāṁsarudhirāsthibhiḥ || 57 ||
BRP060.058.1/ aṅgasthair na tilaiḥ kuryād devatāpitṛtarpaṇam |
BRP060.058.2/ rudhiraṁ tad bhavet toyaṁ pradātā kilbiṣī bhavet || 58 ||
BRP060.059.1/ bhūmyāṁ yad dīyate toyaṁ dātā caiva jale sthitaḥ |
BRP060.059.2/ vṛthā tan muniśārdūlā nopatiṣṭhati kasyacit || 59 ||
BRP060.060.1/ sthale sthitvā jale yas tu prayacched udakaṁ naraḥ |
BRP060.060.2/ pitṝṇāṁ nopatiṣṭheta salilaṁ tan nirarthakam || 60 ||
BRP060.061.1/ udake nodakaṁ kuryāt pitṛbhyaś ca kadācana |
BRP060.061.2/ uttīrya tu śucau deśe kuryād udakatarpaṇam || 61 ||
BRP060.062.1/ nodakeṣu na pātreṣu na kruddho naikapāṇinā |
BRP060.062.2/ nopatiṣṭhati tat toyaṁ yad bhūmyāṁ na pradīyate || 62 ||
BRP060.063.1/ pitṝṇām akṣayaṁ sthānaṁ mahī dattā mayā dvijāḥ |
BRP060.063.2/ tasmāt tatraiva dātavyaṁ pitṝṇāṁ prītim icchatā || 63 ||
BRP060.064.1/ bhūmipṛṣṭhe samutpannā bhūmyāṁ caiva ca saṁsthitāḥ |
BRP060.064.2/ bhūmyāṁ caiva layaṁ yātā bhūmau dadyāt tato jalam || 64 ||
BRP060.065.1/ āstīrya ca kuśān sāgrāṁs tān āvāhya svamantrataḥ |
BRP060.065.2/ prācīnāgreṣu vai devān yāmyāgreṣu tathā pitṝn || 65 ||

61. Chapter 61 :: Prescriptions concerning worship

[Page 238 ] [Note: [ SS 119-121]

BRP061.001.0/ brahmovāca:

BRP061.001.1/ devān pitṝṁs tathā cānyān santarpyācamya vāgyataḥ |
BRP061.001.2/ hastamātraṁ catuṣkoṇaṁ caturdvāraṁ suśobhanam || 1 ||
BRP061.002.1/ puraṁ vilikhya bho viprās tīre tasya mahodadheḥ |
BRP061.002.2/ madhye tatra likhet padmam aṣṭapattraṁ sakarṇikam || 2 ||
BRP061.003.1/ evaṁ maṇḍalam ālikhya pūjayet tatra bho dvijāḥ |
BRP061.003.2/ aṣṭākṣaravidhānena nārāyaṇam ajaṁ vibhum || 3 ||
BRP061.004.1/ ataḥ paraṁ pravakṣyāmi kāyaśodhanam uttamam |
BRP061.004.2/ akāraṁ hṛdaye dhyātvā cakrarekhāsamanvitam || 4 ||
BRP061.005.1/ jvalantaṁ triśikhaṁ caiva dahantaṁ pāpanāśanam |
BRP061.005.2/ candramaṇḍalamadhyasthaṁ rākāraṁ mūrdhni cintayet || 5 ||
BRP061.006.1/ śuklavarṇaṁ pravarṣantam amṛtaṁ plāvayan mahīm |
BRP061.006.2/ evaṁ nirdhūtapāpas tu divyadehas tato bhavet || 6 ||
BRP061.007.1/ aṣṭākṣaraṁ tato mantraṁ nyased evātmano budhaḥ |
BRP061.007.2/ vāmapādaṁ samārabhya kramaśaś caiva vinyaset || 7 ||
BRP061.008.1/ pañcāṅgaṁ vaiṣṇavaṁ caiva caturvyūhaṁ tathaiva ca |
BRP061.008.2/ karaśuddhiṁ prakurvīta mūlamantreṇa sādhakaḥ || 8 ||
BRP061.009.1/ ekaikaṁ caiva varṇaṁ tu aṅgulīṣu pṛthak pṛthak |
BRP061.009.2/ oṅkāraṁ pṛthivīṁ śuklāṁ vāmapāde tu vinyaset || 9 ||
BRP061.010.1/ nakāraḥ śāmbhavaḥ śyāmo dakṣiṇe tu vyavasthitaḥ |
BRP061.010.2/ mokāraṁ kālam evāhur vāmakaṭyāṁ nidhāpayet || 10 ||
BRP061.011.1/ nākāraḥ sarvabījaṁ tu dakṣiṇasyāṁ vyavasthitaḥ |
BRP061.011.2/ rākāras teja ity āhur nābhideśe vyavasthitaḥ || 11 ||
BRP061.012.1/ vāyavyo 'yaṁ yakāras tu vāmaskandhe samāśritaḥ |
BRP061.012.2/ ṇākāraḥ sarvago jñeyo dakṣiṇāṁse vyavasthitaḥ |
BRP061.012.3/ yakāro 'yaṁ śirasthaś ca yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 12 ||
BRP061.013.1/ oṁ viṣṇave namaḥ śiraḥ oṁ jvalanāya namaḥ śikhā |
BRP061.013.2/ oṁ viṣṇave namaḥ kavacam oṁ viṣṇave namaḥ sphuraṇaṁ diśobandhāya |
BRP061.013.3/ oṁ humphaḍastram oṁ śirasi śuklo vāsudeva iti |
BRP061.013.4/ oṁ āṁ lalāṭe raktaḥ saṅkarṣaṇo garutmān vahnis teja āditya iti |
BRP061.013.5/ oṁ āṁ grīvāyāṁ pītaḥ pradyumno vāyumegha iti |
BRP061.013.6/ oṁ āṁ hṛdaye kṛṣṇo 'niruddhaḥ sarvaśaktisamanvita iti |
BRP061.013.7/ evaṁ caturvyūham ātmānaṁ kṛtvā tataḥ karma samācaret || 13 ||
BRP061.014.1/ mamāgre 'vasthito viṣṇuḥ pṛṣṭhataś cāpi keśavaḥ |
BRP061.014.2/ govindo dakṣiṇe pārśve vāme tu madhusūdanaḥ || 14 ||
BRP061.015.1/ upariṣṭāt tu vaikuṇṭho vārāhaḥ pṛthivītale |
BRP061.015.2/ avāntaradiśo yās tu tāsu sarvāsu mādhavaḥ || 15 ||
[Page 239 ]
BRP061.016.1/ gacchatas tiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato 'pi vā |
BRP061.016.2/ narasiṁhakṛtā guptir vāsudevamayo hy aham || 16 ||
BRP061.017.1/ evaṁ viṣṇumayo bhūtvā tataḥ karma samārabhet |
BRP061.017.2/ yathā dehe tathā deve sarvatattvāni yojayet || 17 ||
BRP061.018.1/ tataś caiva prakurvīta prokṣaṇaṁ praṇavena tu |
BRP061.018.2/ phaṭkārāntaṁ samuddiṣṭaṁ sarvavighnaharaṁ śubham || 18 ||
BRP061.019.1/ tatrārkacandravahnīnāṁ maṇḍalāni vicintayet |
BRP061.019.2/ padmamadhye nyased viṣṇuṁ pavanasyāmbarasya ca || 19 ||
BRP061.020.1/ tato vicintya hṛdaya oṅkāraṁ jyotīrūpiṇam |
BRP061.020.2/ karṇikāyāṁ samāsīnaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam || 20 ||
BRP061.021.1/ aṣṭākṣaraṁ tato mantraṁ vinyasec ca yathākramam |
BRP061.021.2/ tena vyastasamastena pūjanaṁ paramaṁ smṛtam || 21 ||
BRP061.022.1/ dvādaśākṣaramantreṇa yajed devaṁ sanātanam |
BRP061.022.2/ tato 'vadhārya hṛdaye karṇikāyāṁ bahir nyaset || 22 ||
BRP061.023.1/ caturbhujaṁ mahāsattvaṁ sūryakoṭisamaprabham |
BRP061.023.2/ cintayitvā mahāyogaṁ jyotīrūpaṁ sanātanam |
BRP061.023.3/ tataś cāvāhayen mantraṁ krameṇācintya mānase || 23 ||

BRP061.024.0/ āvāhanamantraḥ:

BRP061.024.1/ mīnarūpo varāhaś ca narasiṁho 'tha vāmanaḥ |
BRP061.024.2/ āyātu devo varado mama nārāyaṇo 'grataḥ |
BRP061.024.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 24 ||

BRP061.025.0/ sthāpanamantraḥ:

BRP061.025.1/ karṇikāyāṁ supīṭhe 'tra padmakalpitam āsanam |
BRP061.025.2/ sarvasattvahitārthāya tiṣṭha tvaṁ madhusūdana |
BRP061.025.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 25 ||

BRP061.026.0/ arghamantraḥ:

BRP061.026.1/ oṁ trailokyapatīnāṁ pataye devadevāya hṛṣīkeśāya viṣṇave namaḥ |
BRP061.026.2/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 26 ||

BRP061.027.0/ pādyamantraḥ:

BRP061.027.1/ oṁ pādyaṁ pādayor deva padmanābha sanātana |
BRP061.027.2/ viṣṇo kamalapattrākṣa gṛhāṇa madhusūdana |
BRP061.027.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 27 ||

BRP061.028.0/ madhuparkamantraḥ:

BRP061.028.1/ madhuparkaṁ mahādeva brahmādyaiḥ kalpitaṁ tava |
BRP061.028.2/ mayā niveditaṁ bhaktyā gṛhāṇa puruṣottama |
BRP061.028.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 28 ||

BRP061.029.0/ ācamanīyamantraḥ:

BRP061.029.1/ mandākinyāḥ sitaṁ vāri sarvapāpaharaṁ śivam |
[Page 240 ]
BRP061.029.2/ gṛhāṇācamanīyaṁ tvaṁ mayā bhaktyā niveditam |
BRP061.029.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 29 ||

BRP061.030.0/ snānamantraḥ:

BRP061.030.1/ tvam āpaḥ pṛthivī caiva jyotis tvaṁ vāyur eva ca |
BRP061.030.2/ lokeśa vṛttimātreṇa vāriṇā snāpayāmy aham |
BRP061.030.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 30 ||

BRP061.031.0/ vastramantraḥ:

BRP061.031.1/ devatattvasamāyukta yajñavarṇasamanvita |
BRP061.031.2/ svarṇavarṇaprabhe deva vāsasī tava keśava |
BRP061.031.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 31 ||

BRP061.032.0/ vilepanamantraḥ:

BRP061.032.1/ śarīraṁ te na jānāmi ceṣṭāṁ caiva ca keśava |
BRP061.032.2/ mayā nivedito gandhaḥ pratigṛhya vilipyatām |
BRP061.032.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 32 ||

BRP061.033.0/ upavītamantraḥ:

BRP061.033.1/ ṛgyajuḥsāmamantreṇa trivṛtaṁ padmayoninā |
BRP061.033.2/ sāvitrīgranthisaṁyuktam upavītaṁ tavārpaye |
BRP061.033.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 33 ||

BRP061.034.0/ alaṅkāramantraḥ:

BRP061.034.1/ divyaratnasamāyukta vahnibhānusamaprabha |
BRP061.034.2/ gātrāṇi tava śobhantu sālaṅkārāṇi mādhava |
BRP061.034.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 34 ||
BRP061.035.1/ oṁ nama iti pratyakṣaraṁ samastena mūlamantreṇa vā pūjayet || 35 ||

BRP061.036.0/ dhūpamantraḥ:

BRP061.036.1/ vanaspatiraso divyo gandhāḍhyaḥ surabhiś ca te |
BRP061.036.2/ mayā nivedito bhaktyā dhūpo 'yaṁ pratigṛhyatām |
BRP061.036.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 36 ||

BRP061.037.0/ dīpamantraḥ:

BRP061.037.1/ sūryacandrasamo jyotir vidyudagnyos tathaiva ca |
BRP061.037.2/ tvam eva jyotiṣāṁ deva dīpo 'yaṁ pratigṛhyatām |
BRP061.037.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 37 ||

BRP061.038.0/ naivedyamantraḥ:

BRP061.038.1/ annaṁ caturvidhaṁ caiva rasaiḥ ṣaḍbhiḥ samanvitam |
BRP061.038.2/ mayā niveditaṁ bhaktyā naivedyaṁ tava keśava |
BRP061.038.3/ oṁ namo nārāyaṇāya namaḥ || 38 ||
BRP061.039.1/ pūrve dale vāsudevaṁ yāmye saṅkarṣaṇaṁ nyaset |
BRP061.039.2/ pradyumnaṁ paścime kuryād aniruddhaṁ tathottare || 39 ||
BRP061.040.1/ vārāhaṁ ca tathāgneye narasiṁhaṁ ca nairṛte |
BRP061.040.2/ vāyavye mādhavaṁ caiva tathaiśāne trivikramam || 40 ||
[Page 241 ]
BRP061.041.1/ tathāṣṭākṣaradevasya garuḍaṁ purato nyaset |
BRP061.041.2/ vāmapārśve tathā cakraṁ śaṅkhaṁ dakṣiṇato nyaset || 41 ||
BRP061.042.1/ tathā mahāgadāṁ caiva nyased devasya dakṣiṇe |
BRP061.042.2/ tataḥ śārṅgaṁ dhanur vidvān nyased devasya vāmataḥ || 42 ||
BRP061.043.1/ dakṣiṇeneṣudhī divye khaḍgaṁ vāme ca vinyaset |
BRP061.043.2/ śriyaṁ dakṣiṇataḥ sthāpya puṣṭim uttarato nyaset || 43 ||
BRP061.044.1/ vanamālāṁ ca puratas tataḥ śrīvatsakaustubhau |
BRP061.044.2/ vinyased dhṛdayādīni pūrvādiṣu caturdiśam || 44 ||
BRP061.045.1/ tato 'straṁ devadevasya koṇe caiva tu vinyaset |
BRP061.045.2/ indram agniṁ yamaṁ caiva nairṛtaṁ varuṇaṁ tathā || 45 ||
BRP061.046.1/ vāyuṁ dhanadam īśānam anantaṁ brahmaṇā saha |
BRP061.046.2/ pūjayet tāntrikair mantrair adhaś cordhvaṁ tathaiva ca || 46 ||
BRP061.047.1/ evaṁ sampūjya deveśaṁ maṇḍalasthaṁ janārdanam |
BRP061.047.2/ labhed abhimatān kāmān naro nāsty atra saṁśayaḥ || 47 ||
BRP061.048.1/ anenaiva vidhānena maṇḍalasthaṁ janārdanam |
BRP061.048.2/ pūjitaṁ yaḥ sampaśyeta sa viśed viṣṇum avyayam || 48 ||
BRP061.049.1/ sakṛd apy arcito yena vidhinānena keśavaḥ |
BRP061.049.2/ janmamṛtyujarāṁ tīrtvā sa viṣṇoḥ padam āpnuyāt || 49 ||
BRP061.050.1/ yaḥ smaret satataṁ bhaktyā nārāyaṇam atandritaḥ |
BRP061.050.2/ anvahaṁ tasya vāsāya śvetadvīpaḥ prakalpitaḥ || 50 ||
BRP061.051.1/ oṅkārādisamāyuktaṁ namaḥkārāntadīpitam |
BRP061.051.2/ tannāma sarvatattvānāṁ mantra ity abhidhīyate || 51 ||
BRP061.052.1/ anenaiva vidhānena gandhapuṣpaṁ nivedayet |
BRP061.052.2/ ekaikasya prakurvīta yathoddiṣṭaṁ krameṇa tu || 52 ||
BRP061.053.1/ mudrās tato nibadhnīyād yathoktakramacoditāḥ |
BRP061.053.2/ japaṁ caiva prakurvīta mūlamantreṇa mantravit || 53 ||
BRP061.054.1/ aṣṭāviṁśatim aṣṭau vā śatam aṣṭottaraṁ tathā |
BRP061.054.2/ kāmeṣu ca yathāproktaṁ yathāśakti samāhitaḥ || 54 ||
BRP061.055.1/ padmaṁ śaṅkhaś ca śrīvatso gadā garuḍa eva ca |
BRP061.055.2/ cakraṁ khaḍgaś ca śārṅgaṁ ca aṣṭau mudrāḥ prakīrtitāḥ || 55 ||

BRP061.056.0/ visarjanamantraḥ:

BRP061.056.1/ gaccha gaccha paraṁ sthānaṁ purāṇapuruṣottama |
BRP061.056.2/ yatra brahmādayo devā vindanti paramaṁ padam |
BRP061.056.3/ [oṁ namo nārāyaṇāyeti visarjanam] || 56 ||
BRP061.057.1/ arcanaṁ ye na jānanti harer mantrair yathoditam |
BRP061.057.2/ te tatra mūlamantreṇa pūjayantv acyutaṁ sadā || 57 ||

62. Chapter 62 :: The ocean as holy place (Samudrasnānamāhātmya)

[Page 242 ] [Note: [ SS 121]

BRP062.001.0/ brahmovāca:

BRP062.001.1/ evaṁ sampūjya vidhivad bhaktyā taṁ puruṣottamam |
BRP062.001.2/ praṇamya śirasā paścāt sāgaraṁ ca prasādayet || 1 ||
BRP062.002.1/ prāṇas tvaṁ sarvabhūtānāṁ yoniś ca saritāṁ pate |
BRP062.002.2/ tīrtharāja namas te 'stu trāhi mām acyutapriya || 2 ||
BRP062.003.1/ snātvaivaṁ sāgare samyak tasmin kṣetravare dvijāḥ |
BRP062.003.2/ tīre cābhyarcya vidhivan nārāyaṇam anāmayam || 3 ||
BRP062.004.1/ rāmaṁ kṛṣṇaṁ subhadrāṁ ca praṇipatya ca sāgaram |
BRP062.004.2/ śatānām aśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 4 ||
BRP062.005.1/ sarvapāpavinirmuktaḥ sarvaduḥkhavivarjitaḥ |
BRP062.005.2/ vṛndāraka iva śrīmān rūpayauvanagarvitaḥ || 5 ||
BRP062.006.1/ vimānenārkavarṇena divyagandharvanādinā |
BRP062.006.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 6 ||
BRP062.007.1/ bhuktvā tatra varān bhogān krīḍitvā cāpsaraiḥ saha |
BRP062.007.2/ manvantaraśataṁ sāgraṁ jarāmṛtyuvivarjitaḥ || 7 ||
BRP062.008.1/ puṇyakṣayād ihāyātaḥ kule sarvaguṇānvite |
BRP062.008.2/ rūpavān subhagaḥ śrīmān satyavādī jitendriyaḥ || 8 ||
BRP062.009.1/ vedaśāstrārthavid vipro bhaved yajvā tu vaiṣṇavaḥ |
BRP062.009.2/ yogaṁ ca vaiṣṇavaṁ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt || 9 ||
BRP062.010.1/ grahoparāge saṅkrāntyām ayane viṣuve tathā |
BRP062.010.2/ yugādiṣu ṣaḍaśītyāṁ vyatīpāte dinakṣaye || 10 ||
BRP062.011.1/ āṣāḍhyāṁ caiva kārttikyāṁ māghyāṁ vānye śubhe tithau |
BRP062.011.2/ ye tatra dānaṁ viprebhyaḥ prayacchanti sumedhasaḥ || 11 ||
BRP062.012.1/ phalaṁ sahasraguṇitam anyatīrthāl labhanti te |
BRP062.012.2/ pitṝṇāṁ ye prayacchanti piṇḍaṁ tatra vidhānataḥ || 12 ||
BRP062.013.1/ akṣayāṁ pitaras teṣāṁ tṛptiṁ samprāpnuvanti vai |
BRP062.013.2/ evaṁ snānaphalaṁ samyak sāgarasya mayoditam || 13 ||
BRP062.014.1/ dānasya ca phalaṁ viprāḥ piṇḍadānasya caiva hi |
BRP062.014.2/ dharmārthamokṣaphaladam āyuṣkīrtiyaśaskaram || 14 ||
BRP062.015.1/ bhuktimuktiphalaṁ nṝṇāṁ dhanyaṁ duḥsvapnanāśanam |
BRP062.015.2/ sarvapāpaharaṁ puṇyaṁ sarvakāmaphalapradam || 15 ||
BRP062.016.1/ nāstikāya na vaktavyaṁ purāṇaṁ ca dvijottamāḥ |
BRP062.016.2/ tāvad garjanti tīrthāni māhātmyaiḥ svaiḥ pṛthak pṛthak || 16 ||
BRP062.017.1/ yāvan na tīrtharājasya māhātmyaṁ varṇyate dvijāḥ |
BRP062.017.2/ puṣkarādīni tīrthāni prayacchanti svakaṁ phalam || 17 ||
BRP062.018.1/ tīrtharājas tu sa punaḥ sarvatīrthaphalapradaḥ |
BRP062.018.2/ bhūtale yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca || 18 ||
BRP062.019.1/ viśanti sāgare tāni tenāsau śreṣṭhatāṁ gataḥ |
BRP062.019.2/ rājā samastatīrthānāṁ sāgaraḥ saritāṁ patiḥ || 19 ||
BRP062.020.1/ tasmāt samastatīrthebhyaḥ śreṣṭho 'sau sarvakāmadaḥ |
BRP062.020.2/ tamo nāśaṁ yathābhyeti bhāskare 'bhyudite dvijāḥ || 20 ||
BRP062.021.1/ snānena tīrtharājasya tathā pāpasya saṅkṣayaḥ |
BRP062.021.2/ tīrtharājasamaṁ tīrthaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 21 ||
[Page 243 ]
BRP062.022.1/ adhiṣṭhānaṁ yadā yatra prabhor nārāyaṇasya vai |
BRP062.022.2/ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṁ tīrtharājasya bho dvijāḥ || 22 ||
BRP062.023.1/ koṭyo navanavatyas tu yatra tīrthāni santi vai |
BRP062.023.2/ tasmāt snānaṁ ca dānaṁ ca homaṁ japyaṁ surārcanam |
BRP062.023.3/ yat kiñcit kriyate tatra cākṣayaṁ kriyate dvijāḥ || 23 ||

63. Chapter 63 :: Pañcatīrtha-Māhātmya (concluded). On auspicious dates

[Note: [ SS 121-122]

BRP063.001.0/ brahmovāca:

BRP063.001.1/ tato gacched dvijaśreṣṭhās tīrthaṁ yajñāṅgasambhavam |
BRP063.001.2/ indradyumnasaro nāma yatrāste pāvanaṁ śubham || 1 ||
BRP063.002.1/ gatvā tatra śucir dhīmān ācamya manasā harim |
BRP063.002.2/ dhyātvopasthāya ca jalam imaṁ mantram udīrayet || 2 ||
BRP063.003.1/ aśvamedhāṅgasambhūta tīrtha sarvāghanāśana |
BRP063.003.2/ snānaṁ tvayi karomy adya pāpaṁ hara namo 'stu te || 3 ||
BRP063.004.1/ evam uccārya vidhivat snātvā devān ṛṣīn pitṝn |
BRP063.004.2/ tilodakena cānyāṁś ca santarpyācamya vāgyataḥ || 4 ||
BRP063.005.1/ dattvā pitṝṇāṁ piṇḍāṁś ca sampūjya puruṣottamam |
BRP063.005.2/ daśāśvamedhikaṁ samyak phalaṁ prāpnoti mānavaḥ || 5 ||
BRP063.006.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya devavat |
BRP063.006.2/ kāmagena vimānena viṣṇulokaṁ sa gacchati || 6 ||
BRP063.007.1/ bhuktvā tatra sukhān bhogān yāvac candrārkatārakam |
BRP063.007.2/ cyutas tasmād ihāyāto mokṣaṁ ca labhate dhruvam || 7 ||
BRP063.008.1/ evaṁ kṛtvā pañcatīrthīm ekādaśyām upoṣitaḥ |
BRP063.008.2/ jyeṣṭhaśuklapañcadaśyāṁ yaḥ paśyet puruṣottamam || 8 ||
BRP063.009.1/ sa pūrvoktaṁ phalaṁ prāpya krīḍitvā vācyutālaye |
BRP063.009.2/ prayāti paramaṁ sthānaṁ yasmān nāvartate punaḥ || 9 ||

BRP063.010.0/ munaya ūcuḥ:

BRP063.010.1/ māsān anyān parityajya māghādīn prapitāmaha |
BRP063.010.2/ praśaṁsasi kathaṁ jyeṣṭhaṁ brūhi tatkāraṇaṁ prabho || 10 ||

BRP063.011.0/ brahmovāca:

BRP063.011.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ |
BRP063.011.2/ jyeṣṭhaṁ māsaṁ yathā tebhyaḥ praśaṁsāmi punaḥ punaḥ || 11 ||
BRP063.012.1/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca |
BRP063.012.2/ puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaḥ kūpās tathā hradāḥ || 12 ||
BRP063.013.1/ nānānadyaḥ samudrāś ca saptāhaṁ puruṣottame |
BRP063.013.2/ jyeṣṭhaśukladaśamyādi pratyakṣaṁ yānti sarvadā || 13 ||
BRP063.014.1/ snānadānādikaṁ tasmād devatāprekṣaṇaṁ dvijāḥ |
BRP063.014.2/ yat kiñcit kriyate tatra tasmin kāle 'kṣayaṁ bhavet || 14 ||
BRP063.015.1/ śuklapakṣasya daśamī jyeṣṭhe māsi dvijottamāḥ |
BRP063.015.2/ harate daśa pāpāni tasmād daśaharā smṛtā || 15 ||
[Page 244 ]
BRP063.016.1/ yas tasyāṁ halinaṁ kṛṣṇaṁ paśyed bhadrāṁ susaṁyataḥ |
BRP063.016.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 16 ||
BRP063.017.1/ uttare dakṣiṇe viprās tv ayane puruṣottamam |
BRP063.017.2/ dṛṣṭvā rāmaṁ subhadrāṁ ca viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 17 ||
BRP063.018.1/ naro dolāgataṁ dṛṣṭvā govindaṁ puruṣottamam |
BRP063.018.2/ phālgunyāṁ prayato bhūtvā govindasya puraṁ vrajet || 18 ||
BRP063.019.1/ viṣuvaddivase prāpte pañcatīrthīṁ vidhānataḥ |
BRP063.019.2/ kṛtvā saṅkarṣaṇaṁ kṛṣṇaṁ dṛṣṭvā bhadrāṁ ca bho dvijāḥ || 19 ||
BRP063.020.1/ naraḥ samastayajñānāṁ phalaṁ prāpnoti durlabham |
BRP063.020.2/ vimuktaḥ sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ ca gacchati || 20 ||
BRP063.021.1/ yaḥ paśyati tṛtīyāyāṁ kṛṣṇaṁ candanarūṣitam |
BRP063.021.2/ vaiśākhasyāsite pakṣe sa yāty acyutamandiram || 21 ||
BRP063.022.1/ jyaiṣṭhyāṁ jyeṣṭharkṣayuktāyāṁ yaḥ paśyet puruṣottamam |
BRP063.022.2/ kulaikaviṁśam uddhṛtya viṣṇulokaṁ sa gacchati || 22 ||

64. Chapter 64 :: On the importance of the month Jyeṣṭha

[Note: [ SS 122-123]

BRP064.001.0/ brahmovāca:

BRP064.001.1/ yadā bhaven mahājyaiṣṭhī rāśinakṣatrayogataḥ |
BRP064.001.2/ prayatnena tadā martyair gantavyaṁ puruṣottamam || 1 ||
BRP064.002.1/ kṛṣṇaṁ dṛṣṭvā mahājyaiṣṭhyāṁ rāmaṁ bhadrāṁ ca bho dvijāḥ |
BRP064.002.2/ naro dvādaśayātrāyāḥ phalaṁ prāpnoti cādhikam || 2 ||
BRP064.003.1/ prayāge ca kurukṣetre naimiṣe puṣkare gaye |
BRP064.003.2/ gaṅgādvāre kuśāvarte gaṅgāsāgarasaṅgame || 3 ||
BRP064.004.1/ kokāmukhe śūkare ca mathurāyāṁ marusthale |
BRP064.004.2/ śālagrāme vāyutīrthe mandare sindhusāgare || 4 ||
BRP064.005.1/ piṇḍārake citrakūṭe prabhāse kanakhale dvijāḥ |
BRP064.005.2/ śaṅkhoddhāre dvārakāyāṁ tathā badarikāśrame || 5 ||
BRP064.006.1/ lohakuṇḍe cāśvatīrthe sarvapāpapramocane |
BRP064.006.2/ kāmālaye koṭitīrthe tathā cāmarakaṇṭake || 6 ||
BRP064.007.1/ lohārgale jambumārge somatīrthe pṛthūdake |
BRP064.007.2/ utpalāvartake caiva pṛthutuṅge sukubjake || 7 ||
BRP064.008.1/ ekāmrake ca kedāre kāśyāṁ ca viraje dvijāḥ |
BRP064.008.2/ kālañjare ca gokarṇe śrīśaile gandhamādane || 8 ||
BRP064.009.1/ mahendre malaye vindhye pāriyātre himālaye |
BRP064.009.2/ sahye ca śuktimante ca gomante cārbude tathā || 9 ||
BRP064.010.1/ gaṅgāyāṁ sarvatīrtheṣu yāmuneṣu ca bho dvijāḥ |
BRP064.010.2/ sārasvateṣu gomatyāṁ brahmaputreṣu saptasu || 10 ||
[Page 245 ]
BRP064.011.1/ godāvarī bhīmarathī tuṅgabhadrā ca narmadā |
BRP064.011.2/ tāpī payouṣṇī kāverī śiprā carmaṇvatī dvijāḥ || 11 ||
BRP064.012.1/ vitastā candrabhāgā ca śatadrur bāhudā tathā |
BRP064.012.2/ ṛṣikulyā kumārī ca vipāśā ca dṛṣadvatī || 12 ||
BRP064.013.1/ śarayūr nākagaṅgā ca gaṇḍakī ca mahānadī |
BRP064.013.2/ kauśikī karatoyā ca trisrotā madhuvāhinī || 13 ||
BRP064.014.1/ mahānadī vaitaraṇī yāś cānyā nānukīrtitāḥ |
BRP064.014.2/ athavā kiṁ bahūktena bhāṣitena dvijottamāḥ || 14 ||
BRP064.015.1/ pṛthivyāṁ sarvatīrtheṣu sarveṣv āyataneṣu ca |
BRP064.015.2/ sāgareṣu ca śaileṣu nadīṣu ca saraḥsu ca || 15 ||
BRP064.016.1/ yat phalaṁ snānadānena rāhugraste divākare |
BRP064.016.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mahājyaiṣṭhyāṁ labhen naraḥ || 16 ||
BRP064.017.1/ tasmāt sarvaprayatnena gantavyaṁ puruṣottame |
BRP064.017.2/ mahājyaiṣṭhyāṁ muniśreṣṭhā sarvakāmaphalepsubhiḥ || 17 ||
BRP064.018.1/ dṛṣṭvā rāmaṁ mahājyeṣṭhaṁ kṛṣṇaṁ subhadrayā saha |
BRP064.018.2/ viṣṇulokaṁ naro yāti samuddhṛtya samaṁ kulam || 18 ||
BRP064.019.1/ bhuktvā tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam |
BRP064.019.2/ puṇyakṣayād ihāgatya caturvedī dvijo bhavet || 19 ||
BRP064.020.1/ svadharmanirataḥ śāntaḥ kṛṣṇabhakto jitendriyaḥ |
BRP064.020.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 20 ||

65. Chapter 65 :: Bathing festival of Kṛṣṇa, Balarāma, and Subhadrā

[Note: [ SS 123-125]

BRP065.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP065.001.1/ kasmin kāle bhavet snānaṁ kṛṣṇasya kamalodbhava |
BRP065.001.2/ vidhinā kena tad brūhi tato vidhividāṁ vara || 1 ||

BRP065.002.0/ brahmovāca:

BRP065.002.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ snānaṁ kṛṣṇasya vadato mama |
BRP065.002.2/ rāmasya ca subhadrāyāḥ puṇyaṁ sarvāghanāśanam || 2 ||
BRP065.003.1/ māsi jyeṣṭhe ca samprāpte nakṣatre candradaivate |
BRP065.003.2/ paurṇamāsyāṁ tadā snānaṁ sarvakālaṁ harer dvijāḥ || 3 ||
BRP065.004.1/ sarvatīrthamayaḥ kūpas tatrāste nirmalaḥ śuciḥ |
BRP065.004.2/ tadā bhogavatī tatra pratyakṣā bhavati dvijāḥ || 4 ||
BRP065.005.1/ tasmāj jyaiṣṭhyāṁ samuddhṛtya haimāḍhyaiḥ kalaśair jalam |
BRP065.005.2/ kṛṣṇarāmābhiṣekārthaṁ subhadrāyāś ca bho dvijāḥ || 5 ||
BRP065.006.1/ kṛtvā suśobhanaṁ mañcaṁ patākābhir alaṅkṛtam |
BRP065.006.2/ sudṛḍhaṁ sukhasañcāraṁ vastraiḥ puṣpair alaṅkṛtam || 6 ||
BRP065.007.1/ vistīrṇaṁ dhūpitaṁ dhūpaiḥ snānārthaṁ rāmakṛṣṇayoḥ |
BRP065.007.2/ sitavastraparicchannaṁ muktāhārāvalambitam || 7 ||
[Page 246 ]
BRP065.008.1/ tatra nānāvidhair vādyaiḥ kṛṣṇaṁ nīlāmbaraṁ dvijāḥ |
BRP065.008.2/ madhye subhadrāṁ cāsthāpya jayamaṅgalanisvanaiḥ || 8 ||
BRP065.009.1/ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś cānyaiś ca jātibhiḥ |
BRP065.009.2/ anekaśatasāhasrair vṛtaṁ strīpuruṣair dvijāḥ || 9 ||
BRP065.010.1/ gṛhasthāḥ snātakāś caiva yatayo brahmacāriṇaḥ |
BRP065.010.2/ snāpayanti tadā kṛṣṇaṁ mañcasthaṁ sahalāyudham || 10 ||
BRP065.011.1/ tathā samastatīrthāni pūrvoktāni dvijottamāḥ |
BRP065.011.2/ svodakaiḥ puṣpamiśraiś ca snāpayanti pṛthak pṛthak || 11 ||
BRP065.012.1/ paścāt paṭahaśaṅkhādyair bherīmurajanisvanaiḥ |
BRP065.012.2/ kāhalais tālaśabdaiś ca mṛdaṅgair jharjharais tathā || 12 ||
BRP065.013.1/ anyaiś ca vividhair vādyair ghaṇṭāsvanavibhūṣitaiḥ |
BRP065.013.2/ strīṇāṁ maṅgalaśabdaiś ca stutiśabdair manoharaiḥ || 13 ||
BRP065.014.1/ jayaśabdais tathā stotrair vīṇāveṇunināditaiḥ |
BRP065.014.2/ śrūyate sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ || 14 ||
BRP065.015.1/ munīnāṁ vedaśabdena mantraśabdais tathāparaiḥ |
BRP065.015.2/ nānāstotraravaiḥ puṇyaiḥ sāmaśabdopabṛṁhitaiḥ || 15 ||
BRP065.016.1/ yatibhiḥ snātakaiś caiva gṛhasthair brahmacāribhiḥ |
BRP065.016.2/ snānakāle suraśreṣṭha stuvanti parayā mudā || 16 ||
BRP065.017.1/ śyāmair veśyājanaiś caiva kucabhārāvanāmibhiḥ |
BRP065.017.2/ pītaraktāmbarābhiś ca mālyadāmāvanāmibhiḥ || 17 ||
BRP065.018.1/ saratnakuṇḍalair divyaiḥ suvarṇastabakānvitaiḥ |
BRP065.018.2/ cāmarai ratnadaṇḍaiś ca vījyete rāmakeśavau || 18 ||
BRP065.019.1/ yakṣavidyādharaiḥ siddhaiḥ kinnaraiś cāpsarogaṇaiḥ |
BRP065.019.2/ parivāryāmbaragatair devagandharvacāraṇaiḥ || 19 ||
BRP065.020.1/ ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ |
BRP065.020.2/ lokapālās tathā cānye stuvanti puruṣottamam || 20 ||
BRP065.021.1/ namas te devadeveśa purāṇa puruṣottama |
BRP065.021.2/ sargasthityantakṛd deva lokanātha jagatpate || 21 ||
BRP065.022.1/ trailokyadhāriṇaṁ devaṁ brahmaṇyaṁ mokṣakāraṇam |
BRP065.022.2/ taṁ namasyāmahe bhaktyā sarvakāmaphalapradam || 22 ||
BRP065.023.1/ stutvaivaṁ vibudhāḥ kṛṣṇaṁ rāmaṁ caiva mahābalam |
BRP065.023.2/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhās tadākāśe vyavasthitāḥ || 23 ||
BRP065.024.1/ gāyanti devagandharvā nṛtyanty apsarasas tathā |
BRP065.024.2/ devatūryāṇy avādyanta vātā vānti suśītalāḥ || 24 ||
BRP065.025.1/ puṣpamiśraṁ tadā meghā varṣanty ākāśagocarāḥ |
BRP065.025.2/ jayaśabdaṁ ca kurvanti munayaḥ siddhacāraṇāḥ || 25 ||
BRP065.026.1/ śakrādyā vibudhāḥ sarva ṛṣayaḥ pitaras tathā |
BRP065.026.2/ prajānāṁ patayo nāgā ye cānye svargavāsinaḥ || 26 ||
BRP065.027.1/ tato maṅgalasambhārair vidhimantrapuraskṛtam |
BRP065.027.2/ ābhiṣecanikaṁ dravyaṁ gṛhītvā devatāgaṇāḥ || 27 ||
[Page 247 ]
BRP065.028.1/ indro viṣṇur mahāvīryaḥ sūryācandramasau tathā |
BRP065.028.2/ dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau || 28 ||
BRP065.029.1/ pūṣā bhago 'ryamā tvaṣṭā aṁśunaiva vivasvatā |
BRP065.029.2/ patnībhyāṁ sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca || 29 ||
BRP065.030.1/ rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṁ ca vṛtaḥ prabhuḥ |
BRP065.030.2/ viśvair devair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitṛbhiḥ saha || 30 ||
BRP065.031.1/ gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasapannagaiḥ |
BRP065.031.2/ devarṣibhir asaṅkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ || 31 ||
BRP065.032.1/ vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ |
BRP065.032.2/ bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca sarvavidyāsuniṣṭhitaiḥ || 32 ||
BRP065.033.1/ sarvavidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhibhir āvṛtaḥ |
BRP065.033.2/ pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ || 33 ||
BRP065.034.1/ aṅgirāḥ kaśyapo 'triś ca marīcir bhṛgur eva ca |
BRP065.034.2/ kratur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca || 34 ||
BRP065.035.1/ ṛtavaś ca grahāś caiva jyotīṁṣi ca dvijottamāḥ |
BRP065.035.2/ mūrtimatyaś ca sarito devāś caiva sanātanāḥ || 35 ||
BRP065.036.1/ samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca |
BRP065.036.2/ pṛthivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca dvijottamāḥ || 36 ||
BRP065.037.1/ aditir devamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī |
BRP065.037.2/ umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ || 37 ||
BRP065.038.1/ rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām |
BRP065.038.2/ himavāṁś caiva vindhyaś ca meruś cānekaśṛṅgavān || 38 ||
BRP065.039.1/ airāvataḥ sānucaraḥ kalākāṣṭhās tathaiva ca |
BRP065.039.2/ māsārdhaṁ māsartavas tathā rātryahanī samāḥ || 39 ||
BRP065.040.1/ uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ |
BRP065.040.2/ aruṇo garuḍaś caiva vṛkṣāś cauṣadhibhiḥ saha || 40 ||
BRP065.041.1/ dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṅgatāḥ |
BRP065.041.2/ kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasyānucarāś ca ye || 41 ||
BRP065.042.1/ bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ |
BRP065.042.2/ te devasyābhiṣekārthaṁ samāyānti tatas tataḥ || 42 ||
BRP065.043.1/ gṛhītvā te tadā viprāḥ sarve devā divaukasaḥ |
BRP065.043.2/ ābhiṣecanikaṁ dravyaṁ maṅgalāni ca sarvaśaḥ || 43 ||
BRP065.044.1/ divyasambhārasaṁyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair dvijāḥ |
BRP065.044.2/ sārasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyābhir eva ca || 44 ||
BRP065.045.1/ toyenākāśagaṅgāyāḥ kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.045.2/ sapuṣpaiḥ kāñcanaiḥ kumbhaiḥ snāpayanty avanisthitāḥ || 45 ||
BRP065.046.1/ sañcaranti vimānāni devānām ambare tathā |
BRP065.046.2/ uccāvacāni divyāni kāmagāni sthirāṇi ca || 46 ||
BRP065.047.1/ divyaratnavicitrāṇi sevitāny apsarogaṇaiḥ |
BRP065.047.2/ gītair vādyaiḥ patākābhiḥ śobhitāni samantataḥ || 47 ||
[Page 248 ]
BRP065.048.1/ evaṁ tadā muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.048.2/ snāpayitvā subhadrāṁ ca saṁstuvanti mudānvitāḥ || 48 ||
BRP065.049.1/ jaya jaya lokapāla bhaktarakṣaka jaya jaya praṇatavatsala jaya jaya bhūtacaraṇa jaya jayādideva bahukāraṇa jaya jaya vāsudeva jaya jayāsurasaṁharaṇa jaya jaya divyamīna jaya jaya tridaśavara jaya jaya jaladhiśayana |
BRP065.049.2/ jaya jaya yogivara jaya jaya sūryanetra jaya jaya devarāja jaya jaya kaiṭabhāre jaya jaya vedavara jaya jaya kūrmarūpa jaya jaya yajñavara jaya jaya kamalanābha jaya jaya śailacara |
BRP065.049.3/ jaya jaya yogaśāyiñ jaya jaya vegadhara jaya jaya viśvamūrte jaya jaya cakradhara jaya jaya bhūtanātha jaya jaya dharaṇīdhara jaya jaya śeṣaśāyiñ jaya jaya pītavāso jaya jaya somakānta |
BRP065.049.4/ jaya jaya yogavāsa jaya jaya dahanavaktra jaya jaya dharmavāsa jaya jaya guṇanidhāna jaya jaya śrīnivāsa jaya jaya garuḍagamana jaya jaya sukhanivāsa jaya jaya dharmaketo jaya jaya mahīnivāsa |
BRP065.049.5/ jaya jaya gahanacaritra jaya jaya yogigamya jaya jaya makhanivāsa jaya jaya vedavedya jaya śāntikara jaya jaya yogicintya jaya jaya puṣṭikara jaya jaya jñānamūrte jaya jaya kamalākara |
BRP065.049.6/ jaya jaya bhāvavedya jaya jaya muktikara jaya jaya vimaladeha jaya jaya sattvanilaya jaya jaya guṇasamṛddha jaya jaya yajñakara jaya jaya guṇavihīna jaya jaya mokṣakara jaya jaya bhūśaraṇya |
BRP065.049.7/ jaya jaya kāntiyuta jaya jaya lokaśaraṇa jaya jaya lakṣmīyuta jaya jaya paṅkajākṣa jaya jaya sṛṣṭikara jaya jaya yogayuta jaya jayātasīkusumaśyāmadeha jaya jaya samudrāviṣṭadeha jaya jaya lakṣmīpaṅkajaṣaṭcaraṇa |
BRP065.049.8/ jaya jaya bhaktavaśa jaya jaya lokakānta jaya jaya paramaśānta jaya jaya paramasāra jaya jaya cakradhara jaya jaya bhogiyuta jaya jaya nīlāmbara jaya jaya śāntikara jaya jaya mokṣakara jaya jaya kaluṣahara || 49 ||
BRP065.050.1/ jaya kṛṣṇa jagannātha jaya saṅkarṣaṇānuja |
BRP065.050.2/ jaya padmapalāśākṣa jaya vāñchāphalaprada || 50 ||
BRP065.051.1/ jaya mālāvṛtoraska jaya cakragadādhara |
BRP065.051.2/ jaya padmālayākānta jaya viṣṇo namo 'stu te || 51 ||

BRP065.053.0/ brahmovāca:

BRP065.053.1/ evaṁ stutvā tadā devāḥ śakrādyā hṛṣṭamānasāḥ |
BRP065.053.2/ siddhacāraṇasaṅghāś ca ye cānye svargavāsinaḥ munayo vālakhilyāś ca kṛṣṇaṁ rāmeṇa saṅgatam |
BRP065.053.3/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ praṇipatyāmbare sthitāḥ || 53 ||
[Page 249 ]
BRP065.054.1/ dṛṣṭvā stutvā namaskṛtvā tadā te tridivaukasaḥ |
BRP065.054.2/ kṛṣṇaṁ rāmaṁ subhadrāṁ ca yānti svaṁ svaṁ niveśanam || 54 ||
BRP065.055.1/ sañcaranti vimānāni devānām ambare tadā |
BRP065.055.2/ uccāvacāni divyāni kāmagāni sthirāṇi ca || 55 ||
BRP065.056.1/ divyaratnavicitrāṇi sevitāny apsarogaṇaiḥ |
BRP065.056.2/ gītair vādyaiḥ patākābhiḥ śobhitāni samantataḥ || 56 ||
BRP065.057.1/ tasmin kāle tu ye martyāḥ paśyanti puruṣottamam |
BRP065.057.2/ balabhadraṁ subhadrāṁ ca te yānti padam avyayam || 57 ||
BRP065.058.1/ subhadrārāmasahitaṁ mañcasthaṁ puruṣottamam |
BRP065.058.2/ dṛṣṭvā nirāmayaṁ sthānaṁ yānti nāsty atra saṁśayaḥ || 58 ||
BRP065.059.1/ kapilāśatadānena yat phalaṁ puṣkare smṛtam |
BRP065.059.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ sahalāyudham |
BRP065.059.3/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ prāpnoti śubhakṛn naraḥ || 59 ||
BRP065.060.1/ kanyāśatapradānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.060.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 60 ||
BRP065.061.1/ suvarṇaśataniṣkāṇāṁ dānena yat phalaṁ smṛtam |
BRP065.061.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 61 ||
BRP065.062.1/ gosahasrapradānena yat phalaṁ parikīrtitam |
BRP065.062.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 62 ||
BRP065.063.1/ bhūmidānena vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.063.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 63 ||
BRP065.064.1/ yat phalaṁ cānnadānena arghātithyena kīrtitam |
BRP065.064.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 64 ||
BRP065.065.1/ vṛṣotsargeṇa vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.065.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 65 ||
BRP065.066.1/ yat phalaṁ toyadānena grīṣme vānyatra kīrtitam |
BRP065.066.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 66 ||
BRP065.067.1/ tiladhenupradānena yat phalaṁ samprakīrtitam |
BRP065.067.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 67 ||
BRP065.068.1/ gajāśvarathadānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.068.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 68 ||
BRP065.069.1/ suvarṇaśṛṅgīdānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.069.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 69 ||
BRP065.070.1/ jaladhenupradānena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.070.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 70 ||
BRP065.071.1/ dānena ghṛtadhenvāś ca phalaṁ yat samudāhṛtam |
BRP065.071.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 71 ||
BRP065.072.1/ cāndrāyaṇena cīrṇena yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.072.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 72 ||
BRP065.073.1/ māsopavāsair vidhivad yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.073.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ labhate naraḥ || 73 ||
[Page 250 ]
BRP065.074.1/ atha kiṁ bahunoktena bhāṣitena punaḥ punaḥ |
BRP065.074.2/ tasya devasya māhātmyaṁ mañcasthasya dvijottamāḥ || 74 ||
BRP065.075.1/ yat phalaṁ sarvatīrtheṣu vratair dānaiś ca kīrtitam |
BRP065.075.2/ tat phalaṁ kṛṣṇam ālokya mañcasthaṁ sahalāyudham || 75 ||
BRP065.076.1/ subhadrāṁ ca muniśreṣṭhāḥ prāpnoti śubhakṛn naraḥ |
BRP065.076.2/ tasmān naro 'thavā nārī paśyet taṁ puruṣottamam || 76 ||
BRP065.077.1/ tataḥ samastatīrthānāṁ labhet snānādikaṁ phalam |
BRP065.077.2/ snānaśeṣeṇa kṛṣṇasya toyenātmābhiṣicyate || 77 ||
BRP065.078.1/ vandhyā mṛtaprajā yā tu durbhagā grahapīḍitā |
BRP065.078.2/ rākṣasādyair gṛhītā vā tathā rogaiś ca saṁhatāḥ || 78 ||
BRP065.079.1/ sadyas tāḥ snānaśeṣeṇa udakenābhiṣecitāḥ |
BRP065.079.2/ prāpnuvantīpsitān kāmān yān yān vāñchanti cepsitān || 79 ||
BRP065.080.1/ putrārthinī labhet putrān saubhāgyaṁ ca sukhārthinī |
BRP065.080.2/ rogārtā mucyate rogād dhanaṁ ca dhanakāṅkṣiṇī || 80 ||
BRP065.081.1/ puṇyāni yāni toyāni tiṣṭhanti dharaṇītale |
BRP065.081.2/ tāni snānāvaśeṣasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 81 ||
BRP065.082.1/ tasmāt snānāvaśeṣaṁ yat kṛṣṇasya salilaṁ dvijāḥ |
BRP065.082.2/ tenābhiṣiñced gātrāṇi sarvakāmapradaṁ hi tat || 82 ||
BRP065.083.1/ snātaṁ paśyanti ye kṛṣṇaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham |
BRP065.083.2/ brahmahatyādibhiḥ pāpair mucyante te na saṁśayaḥ || 83 ||
BRP065.084.1/ śāstreṣu yat phalaṁ proktaṁ pṛthivyas tripradakṣiṇaiḥ |
BRP065.084.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham || 84 ||
BRP065.085.1/ tīrthayātrāphalaṁ yat tu pṛthivyāṁ samudāhṛtam |
BRP065.085.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 85 ||
BRP065.086.1/ badaryāṁ yat phalaṁ proktaṁ dṛṣṭvā nārāyaṇaṁ naram |
BRP065.086.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 86 ||
BRP065.087.1/ gaṅgādvāre kurukṣetre snānadānena yat phalam |
BRP065.087.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 87 ||
BRP065.088.1/ prayāge ca mahāmāghyāṁ yat phalaṁ samudāhṛtam |
BRP065.088.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 88 ||
BRP065.089.1/ śālagrāme mahācaitryāṁ snānadānena yat phalam |
BRP065.089.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 89 ||
BRP065.090.1/ mahābhidhānakārttikyāṁ puṣkare yat phalaṁ smṛtam |
BRP065.090.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 90 ||
BRP065.091.1/ yat phalaṁ snānadānena gaṅgāsāgarasaṅgame |
BRP065.091.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 91 ||
BRP065.092.1/ graste sūrye kurukṣetre snānadānena yat phalam |
BRP065.092.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 92 ||
BRP065.093.1/ gaṅgāyāṁ sarvatīrtheṣu yāmuneṣu ca bho dvijāḥ |
BRP065.093.2/ sārasvateṣu tīrtheṣu tathānyeṣu saraḥsu ca || 93 ||
BRP065.094.1/ yat phalaṁ snānadānena vidhivat samudāhṛtam |
BRP065.094.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 94 ||
[Page 251 ]
BRP065.095.1/ puṣkare cātha tīrtheṣu gaye cāmarakaṇṭake |
BRP065.095.2/ naimiṣādiṣu tīrtheṣu kṣetreṣv āyataneṣu ca || 95 ||
BRP065.096.1/ yat phalaṁ snānadānena rāhugraste divākare |
BRP065.096.2/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ dakṣiṇāmukham || 96 ||
BRP065.097.1/ atha kiṁ punar uktena bhāṣitena punaḥ punaḥ |
BRP065.097.2/ yat kiñcit kathitaṁ cātra phalaṁ puṇyasya karmaṇaḥ || 97 ||
BRP065.098.1/ vedaśāstre purāṇe ca bhārate ca dvijottamāḥ |
BRP065.098.2/ dharmaśāstreṣu sarveṣu tathānyatra manīṣibhiḥ || 98 ||
BRP065.099.1/ dṛṣṭvā naro labhet kṛṣṇaṁ tat phalaṁ sahalāyudham |
BRP065.099.2/ sakalaṁ bhadrayā sārdhaṁ vrajantaṁ dakṣiṇāmukham || 99 ||

66. Chapter 66 :: Description of the car festival

[Note: [ SS 125]

BRP066.001.0/ brahmovāca:

BRP066.001.1/ guḍivāmaṇḍapaṁ yāntaṁ ye paśyanti rathe sthitam |
BRP066.001.2/ kṛṣṇaṁ balaṁ subhadrāṁ ca te yānti bhavanaṁ hareḥ || 1 ||
BRP066.002.1/ ye paśyanti tadā kṛṣṇaṁ saptāhaṁ maṇḍape sthitam |
BRP066.002.2/ halinaṁ ca subhadrāṁ ca viṣṇulokaṁ vrajanti te || 2 ||

BRP066.003.0/ munaya ūcuḥ:

BRP066.003.1/ kena sā nirmitā yātrā dakṣiṇasyāṁ jagatpate |
BRP066.003.2/ yātrāphalaṁ ca kiṁ tatra prāpyate brūhi mānavaiḥ || 3 ||
BRP066.004.1/ kimarthaṁ sarasas tīre rājñas tasya jagatpate |
BRP066.004.2/ pavitre vijane deśe gatvā tatra ca maṇḍape || 4 ||
BRP066.005.1/ kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇaś caiva subhadrā ca rathena te |
BRP066.005.2/ svasthānaṁ samparityajya saptarātraṁ vasanti vai || 5 ||

BRP066.006.0/ brahmovāca:

BRP066.006.1/ indradyumnena bho viprāḥ purā vai prārthito hariḥ |
BRP066.006.2/ saptāhaṁ sarasas tīre mama yātrā bhavatv iti || 6 ||
BRP066.007.1/ guḍivā nāma deveśa bhuktimuktiphalapradā |
BRP066.007.2/ tasmai kila varaṁ cāsau dadau sa puruṣottamaḥ || 7 ||

BRP066.008.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP066.008.1/ saptāhaṁ sarasas tīre tava rājan bhaviṣyati |
BRP066.008.2/ guḍivā nāma yātrā me sarvakāmaphalapradā || 8 ||
BRP066.009.1/ ye māṁ tatrārcayiṣyanti śraddhayā maṇḍape sthitam |
BRP066.009.2/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca vidhivat susamāhitāḥ || 9 ||
BRP066.010.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca vai nṛpa |
BRP066.010.2/ puṣpair gandhais tathā dhūpair dīpair naivedyakair varaiḥ || 10 ||
BRP066.011.1/ upahārair bahuvidhaiḥ praṇipātaiḥ pradakṣiṇaiḥ |
BRP066.011.2/ jayaśabdais tathā stotrair gītair vādyair manoharaiḥ || 11 ||
[Page 252 ]
BRP066.012.1/ na teṣāṁ durlabhaṁ kiñcit phalaṁ yasya yad īpsitam |
BRP066.012.2/ bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha matprasādād asaṁśayam || 12 ||

BRP066.013.0/ brahmovāca:

BRP066.013.1/ evam uktvā tu taṁ devas tatraivāntaradhīyata |
BRP066.013.2/ sa tu rājavaraḥ śrīmān kṛtakṛtyo 'bhavat tadā || 13 ||
BRP066.014.1/ tasmāt sarvaprayatnena guḍivāyāṁ dvijottamāḥ |
BRP066.014.2/ sarvakāmapradaṁ devaṁ paśyet taṁ puruṣottamam || 14 ||
BRP066.015.1/ aputro labhate putrān nirdhano labhate dhanam |
BRP066.015.2/ rogāc ca mucyate rogī kanyā prāpnoti satpatim || 15 ||
BRP066.016.1/ āyuḥ kīrtiṁ yaśo medhāṁ balaṁ vidyāṁ dhṛtiṁ paśūn |
BRP066.016.2/ naraḥ santatim āpnoti rūpayauvanasampadam || 16 ||
BRP066.017.1/ yān yān samīhate bhogān dṛṣṭvā taṁ puruṣottamam |
BRP066.017.2/ naro vāpy athavā nārī tāṁs tān prāpnoty asaṁśayam || 17 ||
BRP066.018.1/ yātrāṁ kṛtvā guḍivākhyāṁ vidhivat susamāhitaḥ |
BRP066.018.2/ āṣāḍhasya site pakṣe naro yoṣid athāpi vā || 18 ||
BRP066.019.1/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca dvijottamāḥ |
BRP066.019.2/ daśapañcāśvamedhānāṁ phalaṁ prāpnoti cādhikam || 19 ||
BRP066.020.1/ saptāvarān sapta parān vaṁśān uddhṛtya cātmanaḥ |
BRP066.020.2/ kāmagena vimānena sarvaratnair alaṅkṛtaḥ || 20 ||
BRP066.021.1/ gandharvair apsarobhiś ca sevyamāno yathottaraiḥ |
BRP066.021.2/ rūpavān subhagaḥ śūro naro viṣṇupuraṁ vrajet || 21 ||
BRP066.022.1/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam |
BRP066.022.2/ sarvakāmasamṛddhātmā jarāmaraṇavarjitaḥ || 22 ||
BRP066.023.1/ puṇyakṣayād ihāgatya caturvedī dvijo bhavet |
BRP066.023.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 23 ||

67. Chapter 67 :: The installation-ceremony and its merit

[Note: [ SS 125-127]

BRP067.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP067.001.1/ ekaikasyās tu yātrāyāḥ phalaṁ brūhi pṛthak pṛthak |
BRP067.001.2/ yat prāpnoti naraḥ kṛtvā nārī vā tatra saṁyatā || 1 ||

BRP067.002.0/ brahmovāca:

BRP067.002.1/ pratiyātrāphalaṁ viprāḥ śṛṇudhvaṁ gadato mama |
BRP067.002.2/ yat prāpnoti naraḥ kṛtvā tasmin kṣetre susaṁyataḥ || 2 ||
BRP067.003.1/ guḍivāyāṁ tathotthāne phālgunyāṁ viṣuve tathā |
BRP067.003.2/ yātrāṁ kṛtvā vidhānena dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ praṇamya ca || 3 ||
BRP067.004.1/ saṅkarṣaṇaṁ subhadrāṁ ca labhet sarvatra vai phalam |
BRP067.004.2/ naro gacched viṣṇuloke yāvad indrāś caturdaśa || 4 ||
[Page 253 ]
BRP067.005.1/ yāvad yātrāṁ jyeṣṭhamāse karoti vidhivan naraḥ |
BRP067.005.2/ tāvat kalpaṁ viṣṇuloke sukhaṁ bhuṅkte na saṁśayaḥ || 5 ||
BRP067.006.1/ tasmin kṣetravare puṇye ramye śrīpuruṣottame |
BRP067.006.2/ bhuktimuktiprade nṝṇāṁ sarvasattvasukhāvahe || 6 ||
BRP067.007.1/ jyeṣṭhe yātrāṁ naraḥ kṛtvā nārī vā saṁyatendriyaḥ |
BRP067.007.2/ yathoktena vidhānena daśa dve ca samāhitaḥ || 7 ||
BRP067.008.1/ pratiṣṭhāṁ kurute yas tu śāṭhyadambhavivarjitaḥ |
BRP067.008.2/ sa bhuktvā vividhān bhogān mokṣaṁ cānte labhed dhruvam || 8 ||

BRP067.009.0/ munaya ūcuḥ:

BRP067.009.1/ śrotum icchāmahe deva pratiṣṭhāṁ vadatas tava |
BRP067.009.2/ vidhānaṁ cārcanaṁ dānaṁ phalaṁ tatra jagatpateḥ || 9 ||

BRP067.010.0/ brahmovāca:

BRP067.010.1/ śṛṇudhvaṁ muniśārdūlāḥ pratiṣṭhāṁ vidhicoditām |
BRP067.010.2/ yāṁ kṛtvā tu naro bhaktyā nārī vā labhate phalam || 10 ||
BRP067.011.1/ yātrā dvādaśa sampūrṇā yadā syāt tu dvijottamāḥ |
BRP067.011.2/ tadā kurvīta vidhivat pratiṣṭhāṁ pāpanāśinīm || 11 ||
BRP067.012.1/ jyeṣṭhe māsi site pakṣe tv ekādaśyāṁ samāhitaḥ |
BRP067.012.2/ gatvā jalāśayaṁ puṇyam ācamya prayataḥ śuciḥ || 12 ||
BRP067.013.1/ āvāhya sarvatīrthāni dhyātvā nārāyaṇaṁ tathā |
BRP067.013.2/ tataḥ snānaṁ prakurvīta vidhivat susamāhitaḥ || 13 ||
BRP067.014.1/ yasya yo vidhir uddiṣṭa ṛṣibhiḥ snānakarmaṇi |
BRP067.014.2/ tenaiva tu vidhānena snānaṁ tasya vidhīyate || 14 ||
BRP067.015.1/ snātvā samyag vidhānena tato devān ṛṣīn pitṝn |
BRP067.015.2/ santarpayet tathānyāṁś ca nāmagotravidhānavit || 15 ||
BRP067.016.1/ uttīrya vāsasī dhaute nirmale paridhāya vai |
BRP067.016.2/ upaspṛśya vidhānena bhāskarābhimukhas tataḥ || 16 ||
BRP067.017.1/ gāyatrīṁ pāvanīṁ devīṁ manasā vedamātaram |
BRP067.017.2/ sarvapāpaharāṁ puṇyāṁ japed aṣṭottaraṁ śatam || 17 ||
BRP067.018.1/ puṇyāṁś ca sauramantrāṁś ca śraddhayā susamāhitaḥ |
BRP067.018.2/ triḥ pradakṣiṇam āvṛtya bhāskaraṁ praṇamet tataḥ || 18 ||
BRP067.019.1/ vedoktaṁ triṣu varṇeṣu snānaṁ jāpyam udāhṛtam |
BRP067.019.2/ strīśūdrayoḥ snānajāpyaṁ vedoktavidhivarjitam || 19 ||
BRP067.020.1/ tato gacched gṛhaṁ maunī pūjayet puruṣottamam |
BRP067.020.2/ prakṣālya hastau pādau ca upaspṛśya yathāvidhi || 20 ||
BRP067.021.1/ ghṛtena snāpayed devaṁ kṣīreṇa tadanantaram |
BRP067.021.2/ madhugandhodakenaiva tīrthacandanavāriṇā || 21 ||
BRP067.022.1/ tato vastrayugaṁ śreṣṭhaṁ bhaktyā taṁ paridhāpayet |
BRP067.022.2/ candanāgarukarpūraiḥ kuṅkumena vilepayet || 22 ||
BRP067.023.1/ pūjayet parayā bhaktyā padmaiś ca puruṣottamam |
BRP067.023.2/ anyaiś ca vaiṣṇavaiḥ puṣpair arcayen mallikādibhiḥ || 23 ||
[Page 254 ]
BRP067.024.1/ sampūjyaivaṁ jagannāthaṁ bhuktimuktipradaṁ harim |
BRP067.024.2/ dhūpaṁ cāgurusaṁyuktaṁ dahed devasya cāgrataḥ || 24 ||
BRP067.025.1/ guggulaṁ ca muniśreṣṭhā dahed gandhasamanvitam |
BRP067.025.2/ dīpaṁ prajvālayed bhaktyā yathāśaktyā ghṛtena vai || 25 ||
BRP067.026.1/ anyāṁś ca dīpakān dadyād dvādaśaiva samāhitaḥ |
BRP067.026.2/ ghṛtena ca muniśreṣṭhās tilatailena vā punaḥ || 26 ||
BRP067.027.1/ naivedye pāyasāpūpaśaṣkulīvaṭakaṁ tathā |
BRP067.027.2/ modakaṁ phāṇitaṁ vālpaṁ phalāni ca nivedayet || 27 ||
BRP067.028.1/ evaṁ pañcopacāreṇa sampūjya puruṣottamam |
BRP067.028.2/ namaḥ puruṣottamāyeti japed aṣṭottaraṁ śatam || 28 ||
BRP067.029.1/ tataḥ prasādayed devaṁ bhaktyā taṁ puruṣottamam |
BRP067.029.2/ namas te sarvalokeśa bhaktānām abhayaprada || 29 ||
BRP067.030.1/ saṁsārasāgare magnaṁ trāhi māṁ puruṣottama |
BRP067.030.2/ yās te mayā kṛtā yātrā dvādaśaiva jagatpate || 30 ||
BRP067.031.1/ prasādāt tava govinda sampūrṇās tā bhavantu me |
BRP067.031.2/ evaṁ prasādya taṁ devaṁ daṇḍavat praṇipatya ca || 31 ||
BRP067.032.1/ tato 'rcayed guruṁ bhaktyā puṣpavastrānulepanaiḥ |
BRP067.032.2/ nānayor antaraṁ yasmād vidyate munisattamāḥ || 32 ||
BRP067.033.1/ devasyopari kurvīta śraddhayā susamāhitaḥ |
BRP067.033.2/ nānāpuṣpair muniśreṣṭhā vicitraṁ puṣpamaṇḍapam || 33 ||
BRP067.034.1/ kṛtvāvadhāraṇaṁ paścāj jāgaraṁ kārayen niśi |
BRP067.034.2/ kathāṁ ca vāsudevasya gītikāṁ cāpi kārayet || 34 ||
BRP067.035.1/ dhyāyan paṭhan stuvan devaṁ praṇayed rajanīṁ budhaḥ |
BRP067.035.2/ tataḥ prabhāte vimale dvādaśyāṁ dvādaśaiva tu || 35 ||
BRP067.036.1/ nimantrayed vratasnātān brāhmaṇān vedapāragān |
BRP067.036.2/ itihāsapurāṇajñāñ śrotriyān saṁyatendriyān || 36 ||
BRP067.037.1/ snātvā samyag vidhānena dhautavāsā jitendriyaḥ |
BRP067.037.2/ snāpayet pūrvavat tatra pūjayet puruṣottamam || 37 ||
BRP067.038.1/ gandhaiḥ puṣpair upahārair naivedyair dīpakais tathā |
BRP067.038.2/ upacārair bahuvidhaiḥ praṇipātaiḥ pradakṣiṇaiḥ || 38 ||
BRP067.039.1/ jāpyaiḥ stutinamaskārair gītavādyair manoharaiḥ |
BRP067.039.2/ sampūjyaivaṁ jagannāthaṁ brāhmaṇān pūjayet tataḥ || 39 ||
BRP067.040.1/ dvādaśaiva tu gās tebhyo dattvā kanakam eva ca |
BRP067.040.2/ chattropānadyugaṁ caiva śraddhābhaktisamanvitaḥ || 40 ||
BRP067.041.1/ bhaktyā tu sadhanaṁ tebhyo dadyād vastrādikaṁ dvijāḥ |
BRP067.041.2/ sadbhāvena tu govindas toṣyate pūjito yataḥ || 41 ||
BRP067.042.1/ ācāryāya tato dadyād govastraṁ kanakaṁ tathā |
BRP067.042.2/ chattropānadyugaṁ cānyat kāṁsyapātraṁ ca bhaktitaḥ || 42 ||
BRP067.043.1/ tatas tān bhojayed viprān bhojyaṁ pāyasapūrvakam |
BRP067.043.2/ pakvānnaṁ bhakṣyabhojyaṁ ca guḍasarpiḥsamanvitam || 43 ||
[Page 255 ]
BRP067.044.1/ tatas tān annatṛptāṁś ca brāhmaṇān svasthamānasān |
BRP067.044.2/ dvādaśaivodakumbhāṁś ca dadyāt tebhyaḥ samodakān || 44 ||
BRP067.045.1/ dakṣiṇāṁ ca yathāśaktyā dadyāt tebhyo vimatsaraḥ |
BRP067.045.2/ kumbhaṁ ca dakṣiṇāṁ caiva ācāryāya nivedayet || 45 ||
BRP067.046.1/ evaṁ sampūjya tān viprān guruṁ jñānapradāyakam |
BRP067.046.2/ pūjayet parayā bhaktyā viṣṇutulyaṁ dvijottamāḥ || 46 ||
BRP067.047.1/ suvarṇavastragodhānyair dravyaiś cānyair varair budhaḥ |
BRP067.047.2/ sampūjya taṁ namaskṛtya imaṁ mantram udīrayet || 47 ||
BRP067.048.1/ sarvavyāpī jagannāthaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP067.048.2/ anādinidhano devaḥ prīyatāṁ puruṣottamaḥ || 48 ||
BRP067.049.1/ ity uccārya tato viprāṁs triḥ kṛtvā ca pradakṣiṇām |
BRP067.049.2/ praṇamya śirasā bhaktyā ācāryaṁ tu visarjayet || 49 ||
BRP067.050.1/ tatas tān brāhmaṇān bhaktyā cāsīmāntam anuvrajet |
BRP067.050.2/ anuvrajya tu tān sarvān namaskṛtya nivartayet || 50 ||
BRP067.051.1/ bāndhavaiḥ svajanair yuktas tato bhuñjīta vāgyataḥ |
BRP067.051.2/ anyaiś copāsakair dīnair bhikṣukaiś cānnakāṅkṣibhiḥ || 51 ||
BRP067.052.1/ evaṁ kṛtvā naraḥ samyaṅ nārī vā labhate phalam |
BRP067.052.2/ aśvamedhasahasrāṇāṁ rājasūyaśatasya ca || 52 ||
BRP067.053.1/ atītaṁ śatam ādāya puruṣāṇāṁ narottamāḥ |
BRP067.053.2/ bhaviṣyaṁ ca śataṁ viprāḥ svargatyā divyarūpadhṛk || 53 ||
BRP067.054.1/ sarvalakṣaṇasampannaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP067.054.2/ sarvakāmasamṛddhātmā devavad vigatajvaraḥ || 54 ||
BRP067.055.1/ rūpayauvanasampanno guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.055.2/ stūyamāno 'psarobhiś ca gandharvaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 55 ||
BRP067.056.1/ vimānenārkavarṇena kāmagena sthireṇa ca |
BRP067.056.2/ patākādhvajayuktena sarvaratnair alaṅkṛtaḥ || 56 ||
BRP067.057.1/ udyotayan diśaḥ sarvā ākāśe vigataklamaḥ |
BRP067.057.2/ yuvā mahābalo dhīmān viṣṇulokaṁ sa gacchati || 57 ||
BRP067.058.1/ tatra kalpaśataṁ yāvad bhuṅkte bhogān yathepsitān |
BRP067.058.2/ siddhāpsarobhir gandharvaiḥ suravidyādharoragaiḥ || 58 ||
BRP067.059.1/ stūyamāno munivarais tiṣṭhate vigatajvaraḥ |
BRP067.059.2/ yathā devo jagannāthaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ || 59 ||
BRP067.060.1/ tathāsau mudito viprāḥ kṛtvā rūpaṁ caturbhujam |
BRP067.060.2/ bhuktvā tatra varān bhogān krīḍāṁ kṛtvā suraiḥ saha || 60 ||
BRP067.061.1/ tadante brahmasadanam āyāti sarvakāmadam |
BRP067.061.2/ siddhavidyādharaiś cāpi śobhitaṁ surakinnaraiḥ || 61 ||
BRP067.062.1/ kālaṁ navatikalpaṁ tu tatra bhuktvā sukhaṁ naraḥ |
BRP067.062.2/ tasmād āyāti viprendrāḥ sarvakāmaphalapradam || 62 ||
BRP067.063.1/ rudralokaṁ suragaṇaiḥ sevitaṁ sukhamokṣadam |
BRP067.063.2/ anekaśatasāhasrair vimānaiḥ samalaṅkṛtam || 63 ||
[Page 256 ]
BRP067.064.1/ siddhavidyādharair yakṣair bhūṣitaṁ daityadānavaiḥ |
BRP067.064.2/ aśītikalpakālaṁ tu tatra bhuktvā sukhaṁ naraḥ || 64 ||
BRP067.065.1/ tadante yāti golokaṁ sarvabhogasamanvitam |
BRP067.065.2/ surasiddhāpsarobhiś ca śobhitaṁ sumanoharam || 65 ||
BRP067.066.1/ tatra saptatikalpāṁs tu bhuktvā bhogam anuttamam |
BRP067.066.2/ durlabhaṁ triṣu lokeṣu svasthacitto yathāmaraḥ || 66 ||
BRP067.067.1/ tasmād āgacchate lokaṁ prājāpatyam anuttamam |
BRP067.067.2/ gandharvāpsarasaiḥ siddhair munividyādharair vṛtaḥ || 67 ||
BRP067.068.1/ ṣaṣṭikalpān sukhaṁ tatra bhuktvā nānāvidhaṁ mudā |
BRP067.068.2/ tadante śakrabhavanaṁ nānāścaryasamanvitam || 68 ||
BRP067.069.1/ gandharvaiḥ kinnaraiḥ siddhaiḥ suravidyādharoragaiḥ |
BRP067.069.2/ guhyakāpsarasaiḥ sādhyair vṛtaiś cānyaiḥ surottamaiḥ || 69 ||
BRP067.070.1/ āgatya tatra pañcāśat kalpān bhuktvā sukhaṁ naraḥ |
BRP067.070.2/ suralokaṁ tato gatvā vimānaiḥ samalaṅkṛtaḥ || 70 ||
BRP067.071.1/ catvāriṁśat tu kalpāṁs tu bhuktvā bhogān sudurlabhān |
BRP067.071.2/ āgacchate tato lokaṁ nakṣatrākhyaṁ sudurlabham || 71 ||
BRP067.072.1/ tato bhogān varān bhuṅkte triṁśat kalpān yathepsitān |
BRP067.072.2/ tasmād āgacchate lokaṁ śaśāṅkasya dvijottamāḥ || 72 ||
BRP067.073.1/ yatrāsau tiṣṭhate somaḥ sarvair devair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.073.2/ tatra viṁśatikalpāṁs tu bhuktvā bhogaṁ sudurlabham || 73 ||
BRP067.074.1/ ādityasya tato lokam āyāti surapūjitam |
BRP067.074.2/ nānāścaryamayaṁ puṇyaṁ gandharvāpsaraḥsevitam || 74 ||
BRP067.075.1/ tatra bhuktvā śubhān bhogān daśa kalpān dvijottamāḥ |
BRP067.075.2/ tasmād āyāti bhuvanaṁ gandharvāṇāṁ sudurlabham || 75 ||
BRP067.076.1/ tatra bhogān samastāṁś ca kalpam ekaṁ yathāsukham |
BRP067.076.2/ bhuktvā cāyāti medinyāṁ rājā bhavati dhārmikaḥ || 76 ||
BRP067.077.1/ cakravartī mahāvīryo guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ |
BRP067.077.2/ kṛtvā rājyaṁ svadharmeṇa yajñair iṣṭvā sudakṣiṇaiḥ || 77 ||
BRP067.078.1/ tadante yogināṁ lokaṁ gatvā mokṣapradaṁ śivam |
BRP067.078.2/ tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam || 78 ||
BRP067.079.1/ tasmād āgacchate cātra jāyate yogināṁ kule |
BRP067.079.2/ pravare vaiṣṇave viprā durlabhe sādhusammate || 79 ||
BRP067.080.1/ caturvedī vipravaro yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ |
BRP067.080.2/ vaiṣṇavaṁ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt || 80 ||
BRP067.081.1/ evaṁ yātrāphalaṁ viprā mayā samyag udāhṛtam |
BRP067.081.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ kim anyac chrotum icchatha || 81 ||

68. Chapter 68 :: Description of Viṣṇu's world

[Page 257 ] [Note: [ SS 127-129]

BRP068.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP068.001.1/ śrotum icchāmahe deva viṣṇulokam anāmayam |
BRP068.001.2/ lokānandakaraṁ kāntaṁ sarvāścaryasamanvitam || 1 ||
BRP068.002.1/ pramāṇaṁ tasya lokasya bhogaṁ kāntiṁ balaṁ prabho |
BRP068.002.2/ karmaṇā kena gacchanti tatra dharmaparāyaṇāḥ || 2 ||
BRP068.003.1/ darśanāt sparśanād vāpi tīrthasnānādināpi vā |
BRP068.003.2/ vistarād brūhi tattvena paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ || 3 ||

BRP068.004.0/ brahmovāca:

BRP068.004.1/ śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve yat paraṁ paramaṁ padam |
BRP068.004.2/ bhaktānām īhitaṁ dhanyaṁ puṇyaṁ saṁsāranāśanam || 4 ||
BRP068.005.1/ pravaraṁ sarvalokānāṁ viṣṇvākhyaṁ vadato mama |
BRP068.005.2/ sarvāścaryamayaṁ puṇyaṁ sthānaṁ trailokyapūjitam || 5 ||
BRP068.006.1/ aśokaiḥ pārijātaiś ca mandāraiś campakadrumaiḥ |
BRP068.006.2/ mālatīmallikākundair bakulair nāgakesaraiḥ || 6 ||
BRP068.007.1/ punnāgair atimuktaiś ca priyaṅgutagarārjunaiḥ |
BRP068.007.2/ pāṭalācūtakhadiraiḥ karṇikāravanojjvalaiḥ || 7 ||
BRP068.008.1/ nāraṅgaiḥ panasair lodhrair nimbadāḍimasarjakaiḥ |
BRP068.008.2/ drākṣālakucakharjūrair madhukendraphalair drumaiḥ || 8 ||
BRP068.009.1/ kapitthair nārikeraiś ca tālaiḥ śrīphalasambhavaiḥ |
BRP068.009.2/ kalpavṛkṣair asaṅkhyaiś ca vanyair anyaiḥ suśobhanaiḥ || 9 ||
BRP068.010.1/ saralaiś candanair nīpair devadāruśubhāñjanaiḥ |
BRP068.010.2/ jātīlavaṅgakaṅkolaiḥ karpūrāmodavāsibhiḥ || 10 ||
BRP068.011.1/ tāmbūlapattranicayais tathā pūgīphaladrumaiḥ |
BRP068.011.2/ anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ sarvartuphalaśobhitaiḥ || 11 ||
BRP068.012.1/ puṣpair nānāvidhaiś caiva latāgucchasamudbhavaiḥ |
BRP068.012.2/ nānājalāśayaiḥ puṇyair nānāpakṣirutair varaiḥ || 12 ||
BRP068.013.1/ dīrghikāśatasaṅghātais toyapūrṇair manoharaiḥ |
BRP068.013.2/ kumudaiḥ śatapattraiś ca puṣpaiḥ kokanadair varaiḥ || 13 ||
BRP068.014.1/ raktanīlotpalaiḥ kāntaiḥ kahlāraiś ca sugandhibhiḥ |
BRP068.014.2/ anyaiś ca jalajaiḥ puṣpair nānāvarṇaiḥ suśobhanaiḥ || 14 ||
BRP068.015.1/ haṁsakāraṇḍavākīrṇaiś cakravākopaśobhitaiḥ |
BRP068.015.2/ koyaṣṭikaiś ca dātyūhaiḥ kāraṇḍavaravākulaiḥ || 15 ||
BRP068.016.1/ cātakaiḥ priyaputraiś ca jīvañjīvakajātibhiḥ |
BRP068.016.2/ anyair divyair jalacarair vihāramadhurasvanaiḥ || 16 ||
BRP068.017.1/ evaṁ nānāvidhair divyair nānāścaryasamanvitaiḥ |
BRP068.017.2/ vṛkṣair jalāśayaiḥ puṇyair bhūṣitaṁ sumanoharaiḥ || 17 ||
BRP068.018.1/ tatra divyair vimānaiś ca nānāratnavibhūṣitaiḥ |
BRP068.018.2/ kāmagaiḥ kāñcanaiḥ śubhrair divyagandharvanāditaiḥ || 18 ||
BRP068.019.1/ taruṇādityasaṅkāśair apsarobhir alaṅkṛtaiḥ |
BRP068.019.2/ hemaśayyāsanayutair nānābhogasamanvitaiḥ || 19 ||
[Page 258 ]
BRP068.020.1/ khecaraiḥ sapatākaiś ca muktāhārāvalambibhiḥ |
BRP068.020.2/ nānāvarṇair asaṅkhyātair jātarūpaparicchadaiḥ || 20 ||
BRP068.021.1/ nānākusumagandhāḍhyaiś candanāgurubhūṣitaiḥ |
BRP068.021.2/ sukhapracārabahulair nānāvāditraniḥsvanaiḥ || 21 ||
BRP068.022.1/ manomārutatulyaiś ca kiṅkiṇīstabakākulaiḥ |
BRP068.022.2/ viharanti pure tasmin vaiṣṇave lokapūjite || 22 ||
BRP068.023.1/ nānāṅganābhiḥ satataṁ gandharvāpsarasādibhiḥ |
BRP068.023.2/ candrānanābhiḥ kāntābhir yoṣidbhiḥ sumanoharaiḥ || 23 ||
BRP068.024.1/ pīnonnatakucāgrābhiḥ sumadhyābhiḥ samantataḥ |
BRP068.024.2/ śyāmāvadātavarṇābhir mattamātaṅgagāmibhiḥ || 24 ||
BRP068.025.1/ parivārya naraśreṣṭhaṁ vījayanti sma tāḥ striyaḥ |
BRP068.025.2/ cāmarai rukmadaṇḍaiś ca nānāratnavibhūṣitaiḥ || 25 ||
BRP068.026.1/ gītanṛtyais tathā vādyair modamānair madālasaiḥ |
BRP068.026.2/ yakṣavidyādharaiḥ siddhair gandharvair apsarogaṇaiḥ || 26 ||
BRP068.027.1/ surasaṅghaiś ca ṛṣibhiḥ śuśubhe bhuvanottamam |
BRP068.027.2/ tatra prāpya mahābhogān prāpnuvanti manīṣiṇaḥ || 27 ||
BRP068.028.1/ vaṭarājasamīpe tu dakṣiṇasyodadhes taṭe |
BRP068.028.2/ dṛṣṭo yair bhagavān kṛṣṇaḥ puṣkarākṣo jagatpatiḥ || 28 ||
BRP068.029.1/ krīḍanty apsarasaiḥ sārdhaṁ yāvad dyauś candratārakam |
BRP068.029.2/ prataptahemasaṅkāśā jarāmaraṇavarjitāḥ || 29 ||
BRP068.030.1/ sarvaduḥkhavihīnāś ca tṛṣṇāglānivivarjitāḥ |
BRP068.030.2/ caturbhujā mahāvīryā vanamālāvibhūṣitāḥ || 30 ||
BRP068.031.1/ śrīvatsalāñchanair yuktāḥ śaṅkhacakragadādharāḥ |
BRP068.031.2/ kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kāñcanasannibhāḥ || 31 ||
BRP068.032.1/ kecin marakataprakhyāḥ kecid vaidūryasannibhāḥ |
BRP068.032.2/ śyāmavarṇāḥ kuṇḍalinas tathānye vajrasannibhāḥ || 32 ||
BRP068.033.1/ na tādṛk sarvadevānāṁ bhānti lokā dvijottamāḥ |
BRP068.033.2/ yādṛg bhāti harer lokaḥ sarvāścaryasamanvitaḥ || 33 ||
BRP068.034.1/ na tatra punarāvṛttir gamanāj jāyate dvijāḥ |
BRP068.034.2/ prabhāvāt tasya devasya yāvad ābhūtasamplavam || 34 ||
BRP068.035.1/ vicaranti pure divye rūpayauvanagarvitāḥ |
BRP068.035.2/ kṛṣṇaṁ rāmaṁ subhadrāṁ ca paśyanti puruṣottame || 35 ||
BRP068.036.1/ prataptahemasaṅkāśaṁ taruṇādityasannibham |
BRP068.036.2/ puramadhye harer bhāti mandiraṁ ratnabhūṣitam || 36 ||
BRP068.037.1/ anekaśatasāhasraiḥ patākaiḥ samalaṅkṛtam |
BRP068.037.2/ yojanāyutavistīrṇaṁ hemaprākāraveṣṭitam || 37 ||
BRP068.038.1/ nānāvarṇair dhvajaiś citraiḥ kalpitaiḥ sumanoharaiḥ |
BRP068.038.2/ vibhāti śārado yadvan nakṣatraiḥ saha candramāḥ || 38 ||
BRP068.039.1/ caturdvāraṁ suvistīrṇaṁ kañcukibhiḥ surakṣitam |
BRP068.039.2/ purasaptakasaṁyuktaṁ mahotsekaṁ manoharam || 39 ||
BRP068.040.1/ prathamaṁ kāñcanaṁ tatra dvitīyaṁ marakatair yutam |
BRP068.040.2/ indranīlaṁ tṛtīyaṁ tu mahānīlaṁ tataḥ param || 40 ||
[Page 259 ]
BRP068.041.1/ puraṁ tu pañcamaṁ dīptaṁ padmarāgamayaṁ puram |
BRP068.041.2/ ṣaṣṭhaṁ vajramayaṁ viprā vaidūryaṁ saptamaṁ puram || 41 ||
BRP068.042.1/ nānāratnamayair hemapravālāṅkurabhūṣitaiḥ |
BRP068.042.2/ stambhair adbhutasaṅkāśair bhāti tad bhavanaṁ mahat || 42 ||
BRP068.043.1/ dṛśyante tatra siddhāś ca bhāsayanti diśo daśa |
BRP068.043.2/ paurṇamāsyāṁ sanakṣatro yathā bhāti niśākaraḥ || 43 ||
BRP068.044.1/ ārūḍhas tatra bhagavān salakṣmīko janārdanaḥ |
BRP068.044.2/ pītāmbaradharaḥ śyāmaḥ śrīvatsalakṣmasaṁyutaḥ || 44 ||
BRP068.045.1/ jvalat sudarśanaṁ cakraṁ ghoraṁ sarvāstranāyakam |
BRP068.045.2/ dadhāra dakṣiṇe haste sarvatejomayaṁ hariḥ || 45 ||
BRP068.046.1/ kundendurajataprakhyaṁ hāragokṣīrasannibham |
BRP068.046.2/ ādāya taṁ muniśreṣṭhāḥ savyahastena keśavaḥ || 46 ||
BRP068.047.1/ yasya śabdena sakalaṁ saṅkṣobhaṁ jāyate jagat |
BRP068.047.2/ viśrutaṁ pāñcajanyeti sahasrāvartabhūṣitam || 47 ||
BRP068.048.1/ duṣkṛtāntakarīṁ raudrāṁ daityadānavanāśinīm |
BRP068.048.2/ jvaladvahniśikhākārāṁ duḥsahāṁ tridaśair api || 48 ||
BRP068.049.1/ kaumodakīṁ gadāṁ cāsau dhṛtavān dakṣiṇe kare |
BRP068.049.2/ vāme visphurati hy asya śārṅgaṁ sūryasamaprabham || 49 ||
BRP068.050.1/ śarair ādityasaṅkāśair jvālāmālākulair varaiḥ |
BRP068.050.2/ yo 'sau saṁharate devas trailokyaṁ sacarācaram || 50 ||
BRP068.051.1/ sarvānandakaraḥ śrīmān sarvaśāstraviśāradaḥ |
BRP068.051.2/ sarvalokagurur devaḥ sarvair devair namaskṛtaḥ || 51 ||
BRP068.052.1/ sahasramūrdhā deveśaḥ sahasracaraṇekṣaṇaḥ |
BRP068.052.2/ sahasrākhyaḥ sahasrāṅgaḥ sahasrabhujavān prabhuḥ || 52 ||
BRP068.053.1/ siṁhāsanagato devaḥ padmapattrāyatekṣaṇaḥ |
BRP068.053.2/ vidyudvispaṣṭasaṅkāśo jagannātho jagadguruḥ || 53 ||
BRP068.054.1/ parītaḥ surasiddhaiś ca gandharvāpsarasāṁ gaṇaiḥ |
BRP068.054.2/ yakṣavidyādharair nāgair munisiddhaiḥ sacāraṇaiḥ || 54 ||
BRP068.055.1/ suparṇair dānavair daityai rākṣasair guhyakinnaraiḥ |
BRP068.055.2/ anyair devagaṇair divyaiḥ stūyamāno virājate || 55 ||
BRP068.056.1/ tatrasthā satataṁ kīrtiḥ prajñā medhā sarasvatī |
BRP068.056.2/ buddhir matis tathā kṣāntiḥ siddhimūrtis tathā dyutiḥ || 56 ||
BRP068.057.1/ gāyatrī caiva sāvitrī maṅgalā sarvamaṅgalā |
BRP068.057.2/ prabhā matis tathā kāntis tatra nārāyaṇī sthitā || 57 ||
BRP068.058.1/ śraddhā ca kauśikī devī vidyut saudāminī tathā |
BRP068.058.2/ nidrā rātris tathā māyā tathānyāmarayoṣitaḥ || 58 ||
BRP068.059.1/ vāsudevasya sarvās tā bhavane sampratiṣṭhitāḥ |
BRP068.059.2/ atha kiṁ bahunoktena sarvaṁ tatra pratiṣṭhitam || 59 ||
BRP068.060.1/ ghṛtācī menakā rambhā sahajanyā tilottamā |
BRP068.060.2/ urvaśī caiva nimlocā tathānyā vāmanā parā || 60 ||
[Page 260 ]
BRP068.061.1/ mandodarī ca subhagā viśvācī vipulānanā |
BRP068.061.2/ bhadrāṅgī citrasenā ca pramlocā sumanoharā || 61 ||
BRP068.062.1/ munisammohinī rāmā candramadhyā śubhānanā |
BRP068.062.2/ sukeśī nīlakeśā ca tathā manmathadīpinī || 62 ||
BRP068.063.1/ alambuṣā miśrakeśī tathānyā muñjikasthalā |
BRP068.063.2/ kratusthalā varāṅgī ca pūrvacittis tathā parā || 63 ||
BRP068.064.1/ parāvatī mahārūpā śaśilekhā śubhānanā |
BRP068.064.2/ haṁsalīlānugāminyo mattavāraṇagāminī || 64 ||
BRP068.065.1/ bimbauṣṭhī navagarbhā ca vikhyātāḥ surayoṣitaḥ |
BRP068.065.2/ etāś cānyā apsaraso rūpayauvanagarvitāḥ || 65 ||
BRP068.066.1/ sumadhyāś cāruvadanāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ |
BRP068.066.2/ gītamādhuryasaṁyuktāḥ sarvalakṣaṇasaṁyutāḥ || 66 ||
BRP068.067.1/ gītavādye ca kuśalāḥ suragandharvayoṣitaḥ |
BRP068.067.2/ nṛtyanty anudinaṁ tatra yatrāsau puruṣottamaḥ || 67 ||
BRP068.068.1/ na tatra rogo no glānir na mṛtyur na himātapau |
BRP068.068.2/ na kṣut pipāsā na jarā na vairūpyaṁ na cāsukham || 68 ||
BRP068.069.1/ paramānandajananaṁ sarvakāmaphalapradam |
BRP068.069.2/ viṣṇulokāt paraṁ lokaṁ nātra paśyāmi bho dvijāḥ || 69 ||
BRP068.070.1/ ye lokāḥ svargaloke tu śrūyante puṇyakarmaṇām |
BRP068.070.2/ viṣṇulokasya te viprāḥ kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 70 ||
BRP068.071.1/ evaṁ hareḥ purasthānaṁ sarvabhogaguṇānvitam |
BRP068.071.2/ sarvasaukhyakaraṁ puṇyaṁ sarvāścaryamayaṁ dvijāḥ || 71 ||
BRP068.072.1/ na tatra nāstikā yānti puruṣā viṣayātmakāḥ |
BRP068.072.2/ na kṛtaghnā na piśunā no stenā nājitendriyāḥ || 72 ||
BRP068.073.1/ ye 'rcayanti sadā bhaktyā vāsudevaṁ jagadgurum |
BRP068.073.2/ te tatra vaiṣṇavā yānti viṣṇulokaṁ na saṁśayaḥ || 73 ||
BRP068.074.1/ dakṣiṇasyodadhes tīre kṣetre paramadurlabhe |
BRP068.074.2/ dṛṣṭvā kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ ca subhadrāṁ ca dvijottamāḥ || 74 ||
BRP068.075.1/ kalpavṛkṣasamīpe tu ye tyajanti kalevaram |
BRP068.075.2/ te tatra manujā yānti mṛtā ye puruṣottame || 75 ||
BRP068.076.1/ vaṭasāgarayor madhye yaḥ smaret puruṣottamam |
BRP068.076.2/ te 'pi tatra narā yānti ye mṛtāḥ puruṣottame || 76 ||
BRP068.077.1/ te 'pi tatra paraṁ sthānaṁ yānti nāsty atra saṁśayaḥ |
BRP068.077.2/ evaṁ mayā muniśreṣṭhā viṣṇulokaḥ sanātanaḥ |
BRP068.077.3/ sarvānandakaraḥ prokto bhuktimuktiphalapradaḥ || 77 ||

69. Chapter 69 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya

[Page 261 ] [Note: [ SS 129]

BRP069.001.0/ munaya ūcuḥ:

BRP069.001.1/ bahvāścaryas tvayā prokto viṣṇuloko jagatpate |
BRP069.001.2/ nityānandakaraḥ śrīmān bhuktimuktiphalapradaḥ || 1 ||
BRP069.002.1/ kṣetraṁ ca durlabhaṁ loke kīrtitaṁ puruṣottamam |
BRP069.002.2/ tyaktvā yatra naro dehaṁ yāti sālokyatāṁ hareḥ || 2 ||
BRP069.003.1/ samyak kṣetrasya māhātmyaṁ tvayā samyak prakīrtitam |
BRP069.003.2/ yatra svadehasantyāgād viṣṇulokaṁ vrajen naraḥ || 3 ||
BRP069.004.1/ aho mokṣasya mārgo 'yaṁ dehatyāgas tvayoditaḥ |
BRP069.004.2/ narāṇām upakārāya puruṣākhye na saṁśayaḥ || 4 ||
BRP069.005.1/ anāyāsena deveśa dehaṁ tyaktvā narottamāḥ |
BRP069.005.2/ tasmin kṣetre paraṁ viṣṇoḥ padaṁ yānti nirāmayam || 5 ||
BRP069.006.1/ śrutvā kṣetrasya māhātmyaṁ vismayo no mahān abhūt |
BRP069.006.2/ prayāgapuṣkarādīni kṣetrāṇy āyatanāni ca || 6 ||
BRP069.007.1/ pṛthivyāṁ sarvatīrthāni saritaś ca sarāṁsi ca |
BRP069.007.2/ na tathā tāni sarvāṇi praśaṁsasi surottama || 7 ||
BRP069.008.1/ yathā praśaṁsasi kṣetraṁ puruṣākhyaṁ punaḥ punaḥ |
BRP069.008.2/ jñāto 'smābhir abhiprāyas tavedānīṁ pitāmaha || 8 ||
BRP069.009.1/ yena praśaṁsasi kṣetraṁ muktidaṁ puruṣottamam |
BRP069.009.2/ puruṣākhyasamaṁ nūnaṁ kṣetraṁ nāsti mahītale |
BRP069.009.3/ tena tvaṁ vibudhaśreṣṭha praśaṁsasi punaḥ punaḥ || 9 ||

BRP069.010.0/ brahmovāca:

BRP069.010.1/ satyaṁ satyaṁ muniśreṣṭhā bhavadbhiḥ samudāhṛtam |
BRP069.010.2/ puruṣākhyasamaṁ kṣetraṁ nāsty atra pṛthivītale || 10 ||
BRP069.011.1/ santi yāni tu tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca |
BRP069.011.2/ tāni śrīpuruṣākhyasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm || 11 ||
BRP069.012.1/ yathā sarveśvaro viṣṇuḥ sarvalokottamottamaḥ |
BRP069.012.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 12 ||
BRP069.013.1/ ādityānāṁ yathā viṣṇuḥ śreṣṭhatve samudāhṛtaḥ |
BRP069.013.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 13 ||
BRP069.014.1/ nakṣatrāṇāṁ yathā somaḥ sarasāṁ sāgaro yathā |
BRP069.014.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 14 ||
BRP069.015.1/ vasūnāṁ pāvako yadvad rudrāṇāṁ śaṅkaro yathā |
BRP069.015.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 15 ||
BRP069.016.1/ varṇānāṁ brāhmaṇo yadvad vainateyaś ca pakṣiṇām |
BRP069.016.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 16 ||
BRP069.017.1/ śikhariṇāṁ yathā meruḥ parvatānāṁ himālayaḥ |
BRP069.017.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 17 ||
BRP069.018.1/ pramadānāṁ yathā lakṣmīḥ saritāṁ jāhnavī yathā |
BRP069.018.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 18 ||
BRP069.019.1/ airāvato gajendrāṇāṁ maharṣīṇāṁ bhṛgur yathā |
BRP069.019.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 19 ||
[Page 262 ]
BRP069.020.1/ senānīnāṁ yathā skandaḥ siddhānāṁ kapilo yathā |
BRP069.020.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 20 ||
BRP069.021.1/ uccaiḥśravā yathāśvānāṁ kavīnām uśanā kaviḥ |
BRP069.021.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 21 ||
BRP069.022.1/ munīnāṁ ca yathā vyāsaḥ kubero yakṣarakṣasām |
BRP069.022.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 22 ||
BRP069.023.1/ indriyāṇāṁ mano yadvad bhūtānām avanī yathā |
BRP069.023.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 23 ||
BRP069.024.1/ aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṁ pavanaḥ plavatāṁ yathā |
BRP069.024.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 24 ||
BRP069.025.1/ bhūṣaṇānāṁ tu sarveṣāṁ yathā cūḍāmaṇir dvijāḥ |
BRP069.025.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 25 ||
BRP069.026.1/ gandharvāṇāṁ citrarathaḥ śastrāṇāṁ kuliśo yathā |
BRP069.026.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 26 ||
BRP069.027.1/ akāraḥ sarvavarṇānāṁ gāyatrī chandasāṁ yathā |
BRP069.027.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 27 ||
BRP069.028.1/ sarvāṅgebhyo yathā śreṣṭham uttamāṅgaṁ dvijottamāḥ |
BRP069.028.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 28 ||
BRP069.029.1/ arundhatī yathā strīṇāṁ satīnāṁ śreṣṭhatāṁ gatā |
BRP069.029.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 29 ||
BRP069.030.1/ yathā samastavidyānāṁ mokṣavidyā parā smṛtā |
BRP069.030.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 30 ||
BRP069.031.1/ manuṣyāṇāṁ yathā rājā dhenūnām api kāmadhuk |
BRP069.031.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 31 ||
BRP069.032.1/ suvarṇaṁ sarvaratnānāṁ sarpāṇāṁ vāsukir yathā |
BRP069.032.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 32 ||
BRP069.033.1/ prahlādaḥ sarvadaityānāṁ rāmaḥ śastrabhṛtāṁ yathā |
BRP069.033.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 33 ||
BRP069.034.1/ jhaṣāṇāṁ makaro yadvan mṛgāṇāṁ mṛgarāḍ yathā |
BRP069.034.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 34 ||
BRP069.035.1/ samudrāṇāṁ yathā śreṣṭhaḥ kṣīrodaḥ saritāṁ patiḥ |
BRP069.035.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 35 ||
BRP069.036.1/ varuṇo yādasāṁ yadvad yamaḥ saṁyamināṁ yathā |
BRP069.036.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 36 ||
BRP069.037.1/ devarṣīṇāṁ yathā śreṣṭho nārado munisattamāḥ |
BRP069.037.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 37 ||
BRP069.038.1/ dhātūnāṁ kāñcanaṁ yadvat pavitrāṇāṁ ca dakṣiṇā |
BRP069.038.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 38 ||
BRP069.039.1/ prajāpatir yathā dakṣa ṛṣīṇāṁ kaśyapo yathā |
BRP069.039.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 39 ||
BRP069.040.1/ grahāṇāṁ bhāskaro yadvan mantrāṇāṁ praṇavo yathā |
BRP069.040.2/ tathā samastatīrthānāṁ variṣṭhaṁ puruṣottamam || 40 ||
BRP069.041.1/ aśvamedhas tu yajñānāṁ yathā śreṣṭhaḥ prakīrtitaḥ |
BRP069.041.2/ tathā samastatīrthānāṁ kṣetraṁ ca tad dvijottamāḥ || 41 ||
[Page 263 ]
BRP069.042.1/ oṣadhīnāṁ yathā dhānyaṁ tṛṇeṣu tṛṇarāḍ yathā |
BRP069.042.2/ tathā samastatīrthānām uttamaṁ puruṣottamam || 42 ||
BRP069.043.1/ yathā samastatīrthānāṁ dharmaḥ saṁsāratārakaḥ |
BRP069.043.2/ tathā samastatīrthānāṁ śreṣṭhaṁ tat puruṣottamam || 43 ||

70. Chapter 70 :: Puruṣottamakṣetra-Māhātmya; Gautamī-Māhātmya

[Note: [ SS 130-131]

BRP070.001.0/ brahmovāca:

BRP070.001.1/ sarveṣāṁ caiva tīrthānāṁ kṣetrāṇāṁ ca dvijottamāḥ |
BRP070.001.2/ japahomavratānāṁ ca tapodānaphalāni ca || 1 ||
BRP070.002.1/ na tat paśyāmi bho viprā yat tena sadṛśaṁ bhuvi |
BRP070.002.2/ kiṁ cātra bahunoktena bhāṣitena punaḥ punaḥ || 2 ||
BRP070.003.1/ satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ kṣetraṁ tat paramaṁ mahat |
BRP070.003.2/ puruṣākhyaṁ sakṛd dṛṣṭvā sāgarāmbhaḥsamāplutam || 3 ||
BRP070.004.1/ brahmavidyāṁ sakṛj jñātvā garbhavāso na vidyate |
BRP070.004.2/ hareḥ sannihite sthāna uttame puruṣottame || 4 ||
BRP070.005.1/ saṁvatsaram upāsīta māsamātram athāpi vā |
BRP070.005.2/ tena japtaṁ hutaṁ tena tena taptaṁ tapo mahat || 5 ||
BRP070.006.1/ sa yāti paramaṁ sthānaṁ yatra yogeśvaro hariḥ |
BRP070.006.2/ bhuktvā bhogān vicitrāṁś ca devayoṣitsamanvitaḥ || 6 ||
BRP070.007.1/ kalpānte punar āgatya martyaloke narottamaḥ |
BRP070.007.2/ jāyate yogināṁ viprā jñānajñeyodyato gṛhe || 7 ||
BRP070.008.1/ samprāpya vaiṣṇavaṁ yogaṁ hareḥ svacchandatāṁ vrajet |
BRP070.008.2/ kalpavṛkṣasya rāmasya kṛṣṇasya bhadrayā saha || 8 ||
BRP070.009.1/ mārkaṇḍeyendradyumnasya māhātmyaṁ mādhavasya ca |
BRP070.009.2/ svargadvārasya māhātmyaṁ sāgarasya vidhiḥ kramāt || 9 ||
BRP070.010.1/ mārjanasya yathākāle bhāgīrathyāḥ samāgamam |
BRP070.010.2/ sarvam etan mayā khyātaṁ yat paraṁ śrotum icchatha || 10 ||
BRP070.011.1/ indradyumnasya māhātmyam etac ca kathitaṁ mayā |
BRP070.011.2/ sarvāścaryaṁ samākhyātaṁ rahasyaṁ puruṣottamam |
BRP070.011.3/ purāṇaṁ paramaṁ guhyaṁ dhanyaṁ saṁsāramocanam || 11 ||
[Page 264 ]

BRP070.012.0/ munaya ūcuḥ:

BRP070.012.1/ nahi nas tṛptir astīha śṛṇvatāṁ tīrthavistaram |
BRP070.012.2/ punar eva paraṁ guhyaṁ vaktum arhasy aśeṣataḥ |
BRP070.012.3/ paraṁ tīrthasya māhātmyaṁ sarvatīrthottamottamam || 12 ||

BRP070.013.0/ brahmovāca:

BRP070.013.1/ imam eva purā praśnaṁ pṛṣṭo 'smi dvijasattamāḥ |
BRP070.013.2/ nāradena prayatnena tadā taṁ proktavān aham || 13 ||

BRP070.014.0/ nārada uvāca:

BRP070.014.1/ tapaso yajñadānānāṁ tīrthānāṁ pāvanaṁ smṛtam |
BRP070.014.2/ sarvaṁ śrutaṁ mayā tvatto jagadyone jagatpate || 14 ||
BRP070.015.1/ kiyanti santi tīrthāni svargamartyarasātale |
BRP070.015.2/ sarveṣām eva tīrthānāṁ sarvadā kiṁ viśiṣyate || 15 ||

BRP070.016.0/ brahmovāca:

BRP070.016.1/ caturvidhāni tīrthāni svarge martye rasātale |
BRP070.016.2/ daivāni muniśārdūla āsurāṇy ārṣāṇi ca || 16 ||
BRP070.017.1/ mānuṣāṇi trilokeṣu vikhyātāni surādibhiḥ |
BRP070.017.2/ mānuṣebhyaś ca tīrthebhya ārṣaṁ tīrtham anuttamam || 17 ||
BRP070.018.1/ ārṣebhyaś caiva tīrthebhya āsuraṁ bahupuṇyadam |
BRP070.018.2/ āsurebhyas tathā puṇyaṁ daivaṁ tat sārvakāmikam || 18 ||
BRP070.019.1/ brahmaviṣṇuśivaiś caiva nirmitaṁ daivam ucyate |
BRP070.019.2/ tribhyo yad ekaṁ jāyeta tasmān nātaḥ paraṁ viduḥ || 19 ||
BRP070.020.1/ trayāṇām api lokānāṁ tīrthaṁ medhyam udāhṛtam |
BRP070.020.2/ tatrāpi jāmbavaṁ dvīpaṁ tīrthaṁ bahuguṇodayam || 20 ||
BRP070.021.1/ jāmbave bhārataṁ varṣaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP070.021.2/ karmabhūmir yataḥ putra tasmāt tīrthaṁ tad ucyate || 21 ||
BRP070.022.1/ tatraiva yāni tīrthāni yāny uktāni mayā tava |
BRP070.022.2/ himavadvindhyayor madhye ṣaṇnadyo devasambhavāḥ || 22 ||
BRP070.023.1/ tathaiva devajā brahman dakṣiṇārṇavavindhyayoḥ |
BRP070.023.2/ etā dvādaśa nadyas tu prādhānyena prakīrtitāḥ || 23 ||
BRP070.024.1/ abhisampūjitaṁ yasmād bhārataṁ bahupuṇyadam |
BRP070.024.2/ karmabhūmir ato devair varṣaṁ tasmāt prakīrtitam || 24 ||
BRP070.025.1/ ārṣāṇi caiva tīrthāni devajāni kvacit kvacit |
BRP070.025.2/ āsurair āvṛtāny āsaṁs tad evāsuram ucyate || 25 ||
[Page 265 ]
BRP070.026.1/ daiveṣv eva pradeśeṣu tapas taptvā maharṣayaḥ |
BRP070.026.2/ daivaprabhāvāt tapasa ārṣāṇy api ca tāny api || 26 ||
BRP070.027.1/ ātmanaḥ śreyase muktyai pūjāyai bhūtaye 'thavā |
BRP070.027.2/ ātmanaḥ phalabhūtyarthaṁ yaśaso 'vāptaye punaḥ || 27 ||
BRP070.028.1/ mānuṣaiḥ kāritāny āhur mānuṣāṇīti nārada |
BRP070.028.2/ evaṁ caturvidho bhedas tīrthānāṁ munisattama || 28 ||
BRP070.029.1/ bhedaṁ na kaścij jānāti śrotuṁ yukto 'si nārada |
BRP070.029.2/ bahavaḥ paṇḍitammanyāḥ śṛṇvanti kathayanti ca |
BRP070.029.3/ sukṛtī ko 'pi jānāti vaktuṁ śrotuṁ nijair guṇaiḥ || 29 ||

BRP070.030.0/ nārada uvāca:

BRP070.030.1/ teṣāṁ svarūpaṁ bhedaṁ ca śrotum icchāmi tattvataḥ |
BRP070.030.2/ yac chrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ || 30 ||
BRP070.031.1/ brahman kṛtayugādau tu upāyo 'nyo na vidyate |
BRP070.031.2/ tīrthasevāṁ vinā svalpaāyāsenābhīṣṭadāyinīm || 31 ||
BRP070.032.1/ na tvayā sadṛśo dhātar vaktā jñātāthavā kvacit |
BRP070.032.2/ tvaṁ nābhikamale viṣṇoḥ sañjāto 'khilapūrvajaḥ || 32 ||

BRP070.033.0/ brahmovāca:

BRP070.033.1/ godāvarī bhīmarathī tuṅgabhadrā ca veṇikā |
BRP070.033.2/ tāpī payouṣṇī vindhyasya dakṣiṇe tu prakīrtitāḥ || 33 ||
BRP070.034.1/ bhāgīrathī narmadā tu yamunā ca sarasvatī |
BRP070.034.2/ viśokā ca vitastā ca himavatparvatāśritāḥ || 34 ||
BRP070.035.1/ etā nadyaḥ puṇyatamā devatīrthāny udāhṛtāḥ |
BRP070.035.2/ gayaḥ kollāsuro vṛtras tripuro hy andhakas tathā || 35 ||
BRP070.036.1/ hayamūrdhā ca lavaṇo namuciḥ śṛṅgakas tathā |
BRP070.036.2/ yamaḥ pātālaketuś ca mayaḥ puṣkara eva ca || 36 ||
BRP070.037.1/ etair āvṛtatīrthāni āsurāṇi śubhāni ca |
BRP070.037.2/ prabhāso bhārgavo 'gastir naranārāyaṇau tathā || 37 ||
BRP070.038.1/ vasiṣṭhaś ca bharadvājo gotamaḥ kaśyapo manuḥ |
BRP070.038.2/ ityādimunijuṣṭāni ṛṣitīrthāni nārada || 38 ||
BRP070.039.1/ ambarīṣo hariścandro māndhātā manur eva ca |
BRP070.039.2/ kuruḥ kanakhalaś caiva bhadrāśvaḥ sagaras tathā || 39 ||
BRP070.040.1/ aśvayūpo nāciketā vṛṣākapir arindamaḥ |
BRP070.040.2/ ityādimānuṣair vipra nirmitāni śubhāni ca || 40 ||
BRP070.041.1/ yaśasaḥ phalabhūtyarthaṁ nirmitānīha nārada |
BRP070.041.2/ svatoudbhūtāni daivāni yatra kvāpi jagattraye |
BRP070.041.3/ puṇyatīrthāni tāny āhus tīrthabhedo mayoditaḥ || 41 ||

71. Chapter 71 :: Prehistory of Śiva's marriage with Pārvatī

[Page 266 ] [Note: [ SS 131-132]

BRP071.001.0/ nārada uvāca:

BRP071.001.1/ tridaivatyaṁ tu yat tīrthaṁ sarvebhyo hy uktam uttamam |
BRP071.001.2/ tasya svarūpabhedaṁ ca vistareṇa bravītu me || 1 ||

BRP071.002.0/ brahmovāca:

BRP071.002.1/ tāvad anyāni tīrthāni tāvat tāḥ puṇyabhūmayaḥ |
BRP071.002.2/ tāvad yajñādayo yāvat tridaivatyaṁ na dṛśyate || 2 ||
BRP071.003.1/ gaṅgeyaṁ saritāṁ śreṣṭhā sarvakāmapradāyinī |
BRP071.003.2/ tridaivatyā muniśreṣṭha tadutpattim ataḥ śṛṇu || 3 ||
BRP071.004.1/ varṣāṇām ayutāt pūrvaṁ devakārya upasthite |
BRP071.004.2/ tārako balavān āsīn madvarād atigarvitaḥ || 4 ||
BRP071.005.1/ devānāṁ paramaiśvaryaṁ hṛtaṁ tena balīyasā |
BRP071.005.2/ tatas te śaraṇaṁ jagmur devāḥ sendrapurogamāḥ || 5 ||
BRP071.006.1/ kṣīrodaśāyinaṁ devaṁ jagatāṁ prapitāmaham |
BRP071.006.2/ kṛtāñjalipuṭā devā viṣṇum ūcur ananyagāḥ || 6 ||

BRP071.007.0/ devā ūcuḥ:

BRP071.007.1/ tvaṁ trātā jagatāṁ nātha devānāṁ kīrtivardhana |
BRP071.007.2/ sarveśvara jagadyone trayīmūrte namo 'stu te || 7 ||
BRP071.008.1/ lokasraṣṭāsurān hantā tvam eva jagatāṁ patiḥ |
BRP071.008.2/ sthityutpattivināśānāṁ kāraṇaṁ tvaṁ jaganmaya || 8 ||
BRP071.009.1/ trātā na kopy asti jagattraye 'pi |
BRP071.009.2/ śarīriṇāṁ sarvavipadgatānām |
BRP071.009.3/ tvayā vinā vārijapattranetra |
BRP071.009.4/ tāpatrayāṇāṁ śaraṇaṁ na cānyat || 9 ||
BRP071.010.1/ pitā ca mātā jagato 'khilasya |
BRP071.010.2/ tvam eva sevāsulabho 'si viṣṇo |
BRP071.010.3/ prasīda pāhīśa mahābhayebhyo |
BRP071.010.4/ 'smadārtihantā vada kas tvadanyaḥ || 10 ||
BRP071.011.1/ ādikartā varāhas tvaṁ matsyaḥ kūrmas tathaiva ca |
BRP071.011.2/ ityādirūpabhedair no rakṣase bhaya āgate || 11 ||
BRP071.012.1/ hṛtasvāmyān suragaṇān hṛtadārān gatāpadaḥ |
BRP071.012.2/ kasmān na rakṣase deva ananyaśaraṇān hare || 12 ||
[Page 267 ]

BRP071.013.0/ brahmovāca:

BRP071.013.1/ tataḥ provāca bhagavāñ śeṣaśāyī jagatpatiḥ |
BRP071.013.2/ kasmāc ca bhayam āpannaṁ tad bruvantu gatajvarāḥ |
BRP071.013.3/ tataḥ śriyaḥ patiṁ prāhus taṁ tārakavadhaṁ prati || 13 ||

BRP071.014.0/ devā ūcuḥ:

BRP071.014.1/ tārakād bhayam āpannaṁ bhīṣaṇaṁ romaharṣaṇam |
BRP071.014.2/ na yuddhais tapasā śāpair hantuṁ naiva kṣamā vayam || 14 ||
BRP071.015.1/ arvāgdaśāhād yo bālas tasmān mṛtyum avāpsyati |
BRP071.015.2/ tasmād deva na cānyebhyas tatra nītir vidhīyatām || 15 ||

BRP071.016.0/ brahmovāca:

BRP071.016.1/ punar nārāyaṇaḥ prāha nāhaṁ balotkaṭaḥ surāḥ |
BRP071.016.2/ na matto madapatyāc ca na devebhyo vadho bhavet || 16 ||
BRP071.017.1/ īśvarād yadi jāyeta apatyaṁ bahuśaktikam |
BRP071.017.2/ tasmād vadham avāpnoti tārako lokadāruṇaḥ || 17 ||
BRP071.018.1/ tad gacchāmaḥ surāḥ sarve yatitum ṛṣibhiḥ saha |
BRP071.018.2/ bhāryārthaṁ prathamo yatnaḥ kartavyaḥ prabhaviṣṇubhiḥ || 18 ||
BRP071.019.1/ tathety uktvā suragaṇā jagmus te ca nagottamam |
BRP071.019.2/ himavantaṁ ratnamayaṁ menāṁ ca himavatpriyām || 19 ||
BRP071.020.1/ idam ūcuḥ sarva eva sabhāryaṁ tuhinaṁ girim || 20 ||

BRP071.021.0/ devā ūcuḥ:

BRP071.021.1/ dākṣāyaṇī lokamātā yā śaktiḥ saṁsthitā girau |
BRP071.021.2/ buddhiḥ prajñā dhṛtir medhā lajjā puṣṭiḥ sarasvatī || 21 ||
BRP071.022.1/ evaṁ tv anekadhā loke yā sthitā lokapāvanī |
BRP071.022.2/ devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ yuvayor garbham āviśat || 22 ||
BRP071.023.1/ samutpannā jaganmātā śambhoḥ patnī bhaviṣyati |
BRP071.023.2/ asmākaṁ bhavatāṁ cāpi pālanī ca bhaviṣyati || 23 ||

BRP071.024.0/ brahmovāca:

BRP071.024.1/ himavān api tad vākyaṁ surāṇām abhinandya ca |
BRP071.024.2/ menā cāpi mahotsāhā astv ity evaṁ vaco 'bravīt || 24 ||
BRP071.025.1/ tadotpannā jagaddhātrī gaurī himavato gṛhe |
BRP071.025.2/ śivadhyānaratā nityaṁ tanniṣṭhā tanmanogatā || 25 ||
BRP071.026.1/ tāṁ vai procuḥ suragaṇā īśārthe tapa āviśa |
BRP071.026.2/ tathā himavataḥ pṛṣṭhe gaurī tepe tapo mahat || 26 ||
BRP071.027.1/ punaḥ sammantrayām āsur īśo dhyāyati tāṁ śivām |
BRP071.027.2/ ātmānaṁ vā tathānyad vā na jānīmaḥ kathaṁ bhavaḥ || 27 ||
BRP071.028.1/ menakāyāḥ sutāyāṁ tu cittaṁ dadhyāt sureśvaraḥ |
BRP071.028.2/ tatra nītir vidhātavyā tataḥ śraiṣṭhyam avāpsyatha |
BRP071.028.3/ tataḥ prāha mahābuddhir vācaspatir udāradhīḥ || 28 ||

BRP071.029.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP071.029.1/ yas tv ayaṁ madano dhīmān kandarpaḥ puṣpacāpadhṛk |
BRP071.029.2/ sa vidhyatu śivaṁ śāntaṁ bāṇaiḥ puṣpamayaiḥ śubhaiḥ || 29 ||
[Page 268 ]
BRP071.030.1/ tena viddhas trinetro 'pi īśāyāṁ buddhim ādadhet |
BRP071.030.2/ pariṇeṣyaty asau nūnaṁ tadā tāṁ girijāṁ haraḥ || 30 ||
BRP071.031.1/ jayinaḥ pañcabāṇasya na bāṇāḥ kvāpi kuṇṭhitāḥ |
BRP071.031.2/ tathoḍhāyāṁ jagaddhātryāṁ śambhoḥ putro bhaviṣyati || 31 ||
BRP071.032.1/ jātaḥ putras trinetrasya tārakaṁ sa haniṣyati |
BRP071.032.2/ vasantaṁ ca sahāyārthaṁ śobhiṣṭhaṁ kusumākaram || 32 ||
BRP071.033.1/ āhlādanaṁ ca manasā kāmāyainaṁ prayacchatha || 33 ||

BRP071.034.0/ brahmovāca:

BRP071.034.1/ tathety uktvā suragaṇā madanaṁ kusumākaram |
BRP071.034.2/ preṣayām āsur avyagrāḥ śivāntikam arindamāḥ || 34 ||
BRP071.035.1/ sa jagāma tvarā kāmo dhṛtacāpo samādhavaḥ |
BRP071.035.2/ ratyā ca sahitaḥ kāmaḥ kartuṁ karma suduṣkaram || 35 ||
BRP071.036.1/ gṛhītvā saśaraṁ cāpam idaṁ tasya mano 'bhavat |
BRP071.036.2/ mayā vedhyas tv avedhyo vai śambhur lokaguruḥ prabhuḥ || 36 ||
BRP071.037.1/ trailokyajayino bāṇāḥ śambhau me kiṁ dṛḍhā na vā |
BRP071.037.2/ tenāsau cāgninetreṇa bhasmaśeṣas tadā kṛtaḥ || 37 ||
BRP071.038.1/ tad eva karma sudṛḍham īkṣituṁ surasattamāḥ |
BRP071.038.2/ ājagmus tatra yad vṛttaṁ śṛṇu vismayakārakam || 38 ||
BRP071.039.1/ śambhuṁ dṛṣṭvā suragaṇā yāvat paśyanti manmatham |
BRP071.039.2/ tāvac ca bhasmasādbhūtaṁ kāmaṁ dṛṣṭvā bhayāturāḥ |
BRP071.039.3/ tuṣṭuvus tridaśeśānaṁ kṛtāñjalipuṭāḥ surāḥ || 39 ||

BRP071.040.0/ devā ūcuḥ:

BRP071.040.1/ tārakād bhayam āpannaṁ kuru patnīṁ gireḥ sutām || 40 ||

BRP071.041.0/ brahmovāca:

BRP071.041.1/ viddhacitto haro 'py āśu mene vākyaṁ suroditam |
BRP071.041.2/ arundhatīṁ vasiṣṭhaṁ ca māṁ tu cakradharaṁ tathā || 41 ||
BRP071.042.1/ preṣayām āsur amarā vivāhāya parasparam |
BRP071.042.2/ sambandho 'pi tathāpy āsīd dhimavallokanāthayoḥ || 42 ||

72. Chapter 72 :: Account of the events at the wedding-ceremony

[Note: [ SS 132-133]

BRP072.001.0/ brahmovāca:

BRP072.001.1/ himavatparvate śreṣṭhe nānāratnavicitrite |
BRP072.001.2/ nānāvṛkṣalatākīrṇe nānādvijaniṣevite || 1 ||
BRP072.002.1/ nadīnadasaraḥkūpataḍāgādibhir āvṛte |
BRP072.002.2/ devagandharvayakṣādisiddhacāraṇasevite || 2 ||
BRP072.003.1/ śubhamārutasampanne harṣotkarṣaikakāraṇe |
BRP072.003.2/ merumandarakailāsamainākādinagair vṛte || 3 ||
BRP072.004.1/ vasiṣṭhāgastyapaulastyalomaśādibhir āvṛte |
BRP072.004.2/ mahotsave vartamāne vivāhaḥ samajāyata || 4 ||
[Page 269 ]
BRP072.005.1/ tatra vedī ratnamayī śobhitā svarṇabhūṣitā |
BRP072.005.2/ vajramāṇikyavaidūryatanmayastambhaśobhitā || 5 ||
BRP072.006.1/ jayālakṣmīśubhākṣāntikīrtipuṣṭyādisaṁvṛtā |
BRP072.006.2/ merumandarakailāsaraivataiḥ pariśobhitaiḥ || 6 ||
BRP072.007.1/ pūjito lokanāthena viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
BRP072.007.2/ mainākaḥ parvataśreṣṭho reje 'tīva hiraṇmayaḥ || 7 ||
BRP072.008.1/ ṛṣayo lokapālāś ca ādityāḥ samarudgaṇāḥ |
BRP072.008.2/ vivāhe vedikāṁ cakrur devadevasya śūlinaḥ || 8 ||
BRP072.009.1/ viśvakarmā svayaṁ tvaṣṭā vedīṁ cakre satoraṇām |
BRP072.009.2/ surabhī nandinī nandā sunandā kāmadohinī || 9 ||
BRP072.010.1/ ābhis tu śobhiteśānyā vivāhaḥ samajāyata |
BRP072.010.2/ samudrāḥ sarito nāgā oṣadhyo lokamātaraḥ || 10 ||
BRP072.011.1/ savanaspatibījāś ca sarve tatra samāyayuḥ |
BRP072.011.2/ bhuvaḥ karma ilā cakre oṣadhyas tv annakarma ca || 11 ||
BRP072.012.1/ varuṇaḥ pānakarmāṇi dānakarma dhanādhipaḥ |
BRP072.012.2/ agniś cakāra tatrānnaṁ yac ceṣṭaṁ lokanāthayoḥ || 12 ||
BRP072.013.1/ tatra tatra pṛthak pūjāṁ cakre viṣṇuḥ sanātanaḥ |
BRP072.013.2/ vedāś ca sarahasyā vai gāyanti ca hasanti || 13 ||
BRP072.014.1/ nṛtyanty apsarasaḥ sarvā jagur gandharvakinnarāḥ |
BRP072.014.2/ lājādhṛk cāpi maināko babhūva munisattama || 14 ||
BRP072.015.1/ puṇyāhavācanaṁ vṛttam antarveśmani nārada |
BRP072.015.2/ vedikāyām upāviṣṭau dampatī surasattamau || 15 ||
BRP072.016.1/ pratiṣṭhāpyāgniṁ vidhivad aśmānaṁ cāpi putraka |
BRP072.016.2/ hutvā lājāṁś ca vidhivat pradakṣiṇam athākarot || 16 ||
BRP072.017.1/ aśmanaḥ sparśahetoś ca devyaṅguṣṭhaṁ kare 'spṛśat |
BRP072.017.2/ viṣṇunā preritaḥ śambhur dakṣiṇasya padasya ca || 17 ||
BRP072.018.1/ tām adarśam ahaṁ tatra homaṁ kurvan harāntike |
BRP072.018.2/ dṛṣṭe 'ṅguṣṭhe duṣṭabuddhyā vīryaṁ susrāva me tadā || 18 ||
BRP072.019.1/ lajjayā kaluṣībhūtaḥ skannaṁ vīryam acūrṇayam |
BRP072.019.2/ madvīryāc cūrṇitāt sūkṣmād vālakhilyās tu jajñire || 19 ||
BRP072.020.1/ tato mahān abhūt tatra hāhākāraḥ suroditaḥ |
BRP072.020.2/ lajjayā paribhūto 'haṁ nirgatas tu tadāsanāt || 20 ||
BRP072.021.1/ paśyatsu devasaṅgheṣu tūṣṇīmbhūteṣu nārada |
BRP072.021.2/ gacchantaṁ māṁ mahādevo dṛṣṭvā nandinam abravīt || 21 ||

BRP072.022.0/ śiva uvāca:

BRP072.022.1/ brahmāṇam āhvayasveha gatapāpaṁ karomy aham |
BRP072.022.2/ kṛtāparādhe 'pi jane santaḥ sakṛpamānasāḥ |
BRP072.022.3/ mohayanty api vidvāṁsaṁ viṣayāṇām iyaṁ sthitiḥ || 22 ||
[Page 270 ]

BRP072.023.0/ brahmovāca:

BRP072.023.1/ evam uktvā sa bhagavān umayā sahitaḥ śivaḥ |
BRP072.023.2/ mamānukampayā caiva lokānāṁ hitakāmyayā || 23 ||
BRP072.024.1/ etac cakāra lokeśaḥ śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP072.024.2/ pāpināṁ pāpamokṣāya bhūmir āpo bhaviṣyati || 24 ||
BRP072.025.1/ tayoś ca sārasarvasvam āhariṣyāmi pāvanam |
BRP072.025.2/ evaṁ niścitya bhagavāṁs tayoḥ sāraṁ samāharat || 25 ||
BRP072.026.1/ bhūmiṁ kamaṇḍaluṁ kṛtvā tatrāpaḥ sanniveśya ca |
BRP072.026.2/ pāvamānyādibhiḥ sūktair abhimantrya ca yatnataḥ || 26 ||
BRP072.027.1/ trijagatpāvanīṁ śaktiṁ tatra sasmāra pāpahā |
BRP072.027.2/ mām uvāca sa lokeśo gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 27 ||
BRP072.028.1/ āpo vai mātaro devyo bhūmir mātā tathāparā |
BRP072.028.2/ sthityutpattivināśānāṁ hetutvam ubhayoḥ sthitam || 28 ||
BRP072.029.1/ atra pratiṣṭhito dharmo hy atra yajñaḥ sanātanaḥ |
BRP072.029.2/ atra bhuktiś ca muktiś ca sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 29 ||
BRP072.030.1/ smaraṇān mānasaṁ pāpaṁ vacanād vācikaṁ tathā |
BRP072.030.2/ snānapānābhiṣekāc ca praṇaśyaty api kāyikam || 30 ||
BRP072.031.1/ etad evāmṛtaṁ loke naitasmāt pāvanaṁ param |
BRP072.031.2/ mayābhimantritaṁ brahman gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 31 ||
BRP072.032.1/ atratyaṁ vāri yaḥ kaścit smared api paṭhed api |
BRP072.032.2/ sa sarvakāmān āpnoti gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 32 ||
BRP072.033.1/ bhūtebhyaś cāpi pañcabhya āpo bhūtaṁ mahoditam |
BRP072.033.2/ tāsām utkṛṣṭam etasmād gṛhāṇemaṁ kamaṇḍalum || 33 ||
BRP072.034.1/ atra yad vāri śobhiṣṭhaṁ puṇyaṁ pāvanam eva ca |
BRP072.034.2/ spṛṣṭvā smṛtvā ca dṛṣṭvā ca brahman pāpād vimokṣyase || 34 ||
BRP072.035.1/ evam uktvā mahādevaḥ prādān mama kamaṇḍalum |
BRP072.035.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve bhaktyā procuḥ sureśvaram |
BRP072.035.3/ āhlādaś ca mahāṁs tatra jayaśabdo vyavartata || 35 ||
BRP072.038.1/ devotsave mātur ajaḥ padāgraṁ |
BRP072.038.2/ samīkṣya pāpāt patitatvam āpa |
BRP072.038.3/ prādāt kṛpāluḥ smaraṇāt pavitrāṁ |
BRP072.038.4/ gaṅgāṁ pitā puṇyakamaṇḍalusthām || 38 ||

73. Chapter 73 :: Story fo Bali and Viṣṇu's three steps (Vāmana-Avatāra)

[Page 271 ] [Note: [ SS 134-135]

BRP073.001.0/ nārada uvāca:

BRP073.001.1/ kamaṇḍalusthitā devī tava puṇyavivardhinī |
BRP073.001.2/ yathā martyaṁ gatā nātha tan me vistarato vada || 1 ||

BRP073.002.0/ brahmovāca:

BRP073.002.1/ balir nāma mahādaityo devārir aparājitaḥ |
BRP073.002.2/ dharmeṇa yaśasā caiva prajāsaṁrakṣaṇena ca || 2 ||
BRP073.003.1/ gurubhaktyā ca satyena vīryeṇa ca balena ca |
BRP073.003.2/ tyāgena kṣamayā caiva trailokye nopamīyate || 3 ||
BRP073.004.1/ tasyarddhim unnatāṁ dṛṣṭvā devāś cintāparāyaṇāḥ |
BRP073.004.2/ mithaḥ samūcur amarā jeṣyāmo vai kathaṁ balim || 4 ||
BRP073.005.1/ tasmiñ śāsati rājyaṁ tu trailokyaṁ hatakaṇṭakam |
BRP073.005.2/ nārayo vyādhayo vāpi nādhayo vā kathañcana || 5 ||
BRP073.006.1/ anāvṛṣṭir adharmo vā nāstiśabdo na durjanaḥ |
BRP073.006.2/ svapne 'pi naiva dṛśyeta balau rājyaṁ praśāsati || 6 ||
BRP073.007.1/ tasyonnatiśarair bhagnāḥ kīrtikhaḍgadvidhākṛtāḥ |
BRP073.007.2/ tasyājñāśaktibhinnāṅgā devāḥ śarma na lebhire || 7 ||
BRP073.008.1/ tataḥ sammantrayām āsuḥ kṛtvā mātsaryam agrataḥ |
BRP073.008.2/ tadyaśognipradīptāṅgā viṣṇuṁ jagmuḥ suvihvalāḥ || 8 ||

BRP073.009.0/ devā ūcuḥ:

BRP073.009.1/ ārtāḥ sma gatasattvāḥ sma śaṅkhacakragadādhara |
BRP073.009.2/ asmadarthe bhavān nityam āyudhāni bibharti ca || 9 ||
BRP073.010.1/ tvayi nāthe jagannātha asmākaṁ duḥkham īdṛśam |
BRP073.010.2/ tvāṁ tu praṇamatī vāṇī kathaṁ daityaṁ namasyati || 10 ||
BRP073.011.1/ manasā karmaṇā vācā tvām eva śaraṇaṁ gatāḥ |
BRP073.011.2/ tvadaṅghriśaraṇāḥ santaḥ kathaṁ daityaṁ namemahi || 11 ||
BRP073.012.1/ yajāmas tvāṁ mahāyajñair vadāmo vāgbhir acyuta |
BRP073.012.2/ tvadekaśaraṇāḥ santaḥ kathaṁ daityaṁ namemahi || 12 ||
BRP073.013.1/ tvadvīryam āśritā nityaṁ devāḥ sendrapurogamāḥ |
BRP073.013.2/ tvayā dattaṁ padaṁ prāpya kathaṁ daityaṁ namemahi || 13 ||
BRP073.014.1/ sraṣṭā tvaṁ brahmamūrtyā tu viṣṇur bhūtvā tu rakṣasi |
BRP073.014.2/ saṁhartā rudraśaktyā tvaṁ kathaṁ daityaṁ namemahi || 14 ||
BRP073.015.1/ aiśvaryaṁ kāraṇaṁ loke vinaiśvaryaṁ tu kiṁ phalam |
BRP073.015.2/ hataiśvaryāḥ sureśāna kathaṁ daityaṁ namemahi || 15 ||
BRP073.016.1/ anādis tvaṁ jagaddhātar anantas tvaṁ jagadguruḥ |
BRP073.016.2/ antavantam amuṁ śatruṁ kathaṁ daityaṁ namemahi || 16 ||
BRP073.017.1/ tavaiśvaryeṇa puṣṭāṅgā jitvā trailokyam ojasā |
BRP073.017.2/ sthirāḥ syāmaḥ sureśāna kathaṁ daityaṁ namemahi || 17 ||

BRP073.018.0/ brahmovāca:

BRP073.018.1/ ity etad eva vacanaṁ śrutvā daiteyasūdanaḥ |
BRP073.018.2/ uvāca sarvān amarān devānāṁ kāryasiddhaye || 18 ||
[Page 272 ]

BRP073.019.0/ śrībhagavān uvāca:

BRP073.019.1/ madbhakto 'sau balir daityo hy avadhyo 'sau surāsuraiḥ |
BRP073.019.2/ yathā bhavanto matpoṣyās tathā poṣyo balir mama || 19 ||
BRP073.020.1/ vinā tu saṅgaraṁ devā hatvā rājyaṁ triviṣṭape |
BRP073.020.2/ baliṁ nibadhya mantroktyā rājyaṁ vaḥ pradadāmy aham || 20 ||

BRP073.021.0/ brahmovāca:

BRP073.021.1/ tathety uktvā suragaṇāḥ sañjagmur divam eva hi |
BRP073.021.2/ bhagavān api deveśo hy adityā garbham āviśat || 21 ||
BRP073.022.1/ tasminn utpadyamāne tu utsavāś ca babhūvire |
BRP073.022.2/ jāto 'sau vāmano brahman yajñeśo yajñapūruṣaḥ || 22 ||
BRP073.023.1/ etasminn antare brahman hayamedhāya dīkṣitaḥ |
BRP073.023.2/ balir balavatāṁ śreṣṭha ṛṣimukhyaiḥ samāhitaḥ || 23 ||
BRP073.024.1/ purodhasā ca śukreṇa vedavedāṅgavedinā |
BRP073.024.2/ makhe tasmin vartamāne yajamāne balau tathā || 24 ||
BRP073.025.1/ ārtvijya ṛṣimukhye tu śukre tatra purodhasi |
BRP073.025.2/ havirbhāgārtham āsannadevagandharvapannage || 25 ||
BRP073.026.1/ dīyatāṁ bhujyatāṁ pūjā kriyatāṁ ca pṛthak pṛthak |
BRP073.026.2/ paripūrṇaṁ punaḥ pūrṇam evaṁ vākye pravartati || 26 ||
BRP073.027.1/ śanais taddeśam abhyāgād vāmanaḥ sāmagāyanaḥ |
BRP073.027.2/ yajñavāṭam anuprāpto vāmanaś citrakuṇḍalaḥ || 27 ||
BRP073.028.1/ praśaṁsamānas taṁ yajñaṁ vāmanaṁ prekṣya bhārgavaḥ |
BRP073.028.2/ brahmarūpadharaṁ devaṁ vāmanaṁ daityasūdanam || 28 ||
BRP073.029.1/ dātāraṁ yajñatapasāṁ phalaṁ hantāraṁ rakṣasām |
BRP073.029.2/ jñātvā tvarann athovāca rājānaṁ bhūritejasam || 29 ||
BRP073.030.1/ jetāraṁ kṣatradharmeṇa dātāraṁ bhaktito dhanam |
BRP073.030.2/ baliṁ balavatāṁ śreṣṭhaṁ sabhāryaṁ dīkṣitaṁ makhe || 30 ||
BRP073.031.1/ dhyāyantaṁ yajñapuruṣam utsṛjantaṁ haviḥ pṛthak |
BRP073.031.2/ tam āha bhṛguśārdūlaḥ śukraḥ paramabuddhimān || 31 ||

BRP073.032.0/ śukra uvāca:

BRP073.032.1/ yo 'sau tava makhaṁ prāpto brāhmaṇo vāmanākṛtiḥ |
BRP073.032.2/ nāsau vipro bale satyaṁ yajñeśo yajñavāhanaḥ || 32 ||
BRP073.033.1/ śiśus tvāṁ yācituṁ prāpto nūnaṁ devahitāya hi |
BRP073.033.2/ mayā ca saha sammantrya paścād deyaṁ tvayā prabho || 33 ||

BRP073.034.0/ brahmovāca:

BRP073.034.1/ balis tu bhārgavaṁ prāha purodhasam arindamaḥ || 34 ||

BRP073.035.0/ balir uvāca:

BRP073.035.1/ dhanyo 'haṁ mama yajñeśo gṛham āyāti mūrtimān |
BRP073.035.2/ āgatya yācate kiñcit kiṁ mantryam avaśiṣyate || 35 ||

BRP073.036.0/ brahmovāca:

BRP073.036.1/ evam uktvā sabhāryo 'sau śukreṇa ca purodhasā |
BRP073.036.2/ jagāma yatra viprendro vāmano 'ditinandanaḥ || 36 ||
[Page 273 ]
BRP073.037.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kenārthitvaṁ tad ucyatām |
BRP073.037.2/ vāmano 'pi tadā prāha padatrayamitāṁ bhuvam || 37 ||
BRP073.038.1/ dehi rājendra nānyena kāryam asti dhanena kim |
BRP073.038.2/ tathety uktvā tu kalaśān nānāratnavibhūṣitāt || 38 ||
BRP073.039.1/ vāridhārāṁ puraskṛtya vāmanāya bhuvaṁ dadau |
BRP073.039.2/ paśyatsu ṛṣimukhyeṣu śukre caiva purodhasi || 39 ||
BRP073.040.1/ paśyatsu lokanātheṣu vāmanāya bhuvaṁ dadau |
BRP073.040.2/ paśyatsu daityasaṅgheṣu jayaśabde pravartati || 40 ||
BRP073.041.1/ śanais tu vāmanaḥ prāha svasti rājan sukhī bhava |
BRP073.041.2/ dehi me sammitāṁ bhūmiṁ tripadām āśu gamyate || 41 ||
BRP073.042.1/ tathety uvāca daityeśo yāvat paśyati vāmanam |
BRP073.042.2/ yajñeśo yajñapuruṣaś candrādityau stanāntare || 42 ||
BRP073.043.1/ yathā syātāṁ surā mūrdhni vavṛdhe vikramākṛtiḥ |
BRP073.043.2/ anantaś cācyuto devo vikrānto vikramākṛtiḥ |
BRP073.043.3/ taṁ dṛṣṭvā daityarāṭ prāha sabhāryo vinayānvitaḥ || 43 ||

BRP073.044.0/ balir uvāca:

BRP073.044.1/ kramasva viṣṇo lokeśa yāvacchaktyā jaganmaya |
BRP073.044.2/ jitaṁ mayā sureśāna sarvabhāvena viśvakṛt || 44 ||

BRP073.045.0/ brahmovāca:

BRP073.045.1/ tadvākyasamakālaṁ tu viṣṇuḥ prāha mahākratuḥ || 45 ||

BRP073.046.0/ viṣṇur uvāca:

BRP073.046.1/ daityeśvara mahābāho kramiṣye paśya daityarāṭ || 46 ||

BRP073.047.0/ brahmovāca:

BRP073.047.1/ evaṁ vadantaṁ sa prāha krama viṣṇo punaḥ punaḥ || 47 ||

BRP073.048.0/ brahmovāca:

BRP073.048.1/ kūrmapṛṣṭhe padaṁ nyasya baliyajñe padaṁ nyasat |
BRP073.048.2/ dvitīyaṁ tu padaṁ prāpa brahmalokaṁ sanātanam || 48 ||
BRP073.049.1/ tṛtīyasya padasyātra sthānaṁ nāsty asureśvara |
BRP073.049.2/ kva kramiṣye bhuvaṁ dehi baliṁ taṁ harir abravīt |
BRP073.049.3/ vihasya balir apy āha sabhāryaḥ sa kṛtāñjaliḥ || 49 ||

BRP073.050.0/ balir uvāca:

BRP073.050.1/ tvayā sṛṣṭaṁ jagat sarvaṁ na sraṣṭāhaṁ sureśvara |
BRP073.050.2/ tvaddoṣād alpam abhavat kiṁ karomi jaganmaya || 50 ||
BRP073.051.1/ tathāpi nānṛtapūrvaṁ kadācid vacmi keśava |
BRP073.051.2/ satyavākyaṁ ca māṁ kurvan matpṛṣṭhe hi padaṁ nyasa || 51 ||
[Page 274 ]

BRP073.052.0/ brahmovāca:

BRP073.052.1/ tataḥ prasanno bhagavāṁs trayīmūrtiḥ surārcitaḥ || 52 ||

BRP073.053.0/ bhagavān uvāca:

BRP073.053.1/ varaṁ vṛṇīṣva bhadraṁ te bhaktyā prīto 'smi daityarāṭ || 53 ||

BRP073.054.0/ brahmovāca:

BRP073.054.1/ sa tu prāha jagannāthaṁ na yāce tvāṁ trivikramam |
BRP073.054.2/ sa tu prādāt svayaṁ viṣṇuḥ prītaḥ san manasepsitam || 54 ||
BRP073.055.1/ rasātalapatitvaṁ ca bhāvi cendrapadaṁ punaḥ |
BRP073.055.2/ ātmādhipatyaṁ ca harir avināśi yaśo vibhuḥ || 55 ||
BRP073.056.1/ evaṁ dattvā baleḥ sarvaṁ sasutaṁ bhāryayānvitam |
BRP073.056.2/ rasātale hariḥ sthāpya baliṁ tv amaravairiṇam || 56 ||
BRP073.057.1/ śatakratos tathā prādāt surarājyaṁ yathābhavam |
BRP073.057.2/ etasminn antare tatra padaṁ prāgāt surārcitam || 57 ||
BRP073.058.1/ dvitīyaṁ tat padaṁ viṣṇoḥ pitur mama mahāmate |
BRP073.058.2/ yat padaṁ samanuprāptaṁ gṛhaṁ dṛṣṭvāpy acintayam || 58 ||
BRP073.059.1/ kiṁ kṛtyaṁ yac chubhaṁ me syāt pade viṣṇoḥ samāgate |
BRP073.059.2/ sarvasvaṁ ca samālokya śreṣṭho me syāt kamaṇḍaluḥ || 59 ||
BRP073.060.1/ tad vāri yat puṇyatamaṁ dattaṁ ca tripurāriṇā |
BRP073.060.2/ varaṁ vareṇyaṁ varadaṁ varaṁ śāntikaraṁ param || 60 ||
BRP073.061.1/ śubhaṁ ca śubhadaṁ nityaṁ bhuktimuktipradāyakam |
BRP073.061.2/ mātṛsvarūpaṁ lokānām amṛtaṁ bheṣajaṁ śuci || 61 ||
BRP073.062.1/ pavitraṁ pāvanaṁ pūjyaṁ jyeṣṭhaṁ śreṣṭhaṁ guṇānvitam |
BRP073.062.2/ smaraṇād eva lokānāṁ pāvanaṁ kiṁ nu darśanāt || 62 ||
BRP073.063.1/ tādṛg vāri śucir bhūtvā kalpaye 'rghāya me pituḥ |
BRP073.063.2/ iti sañcintya tad vāri gṛhītvārghāya kalpitam || 63 ||
BRP073.064.1/ viṣṇoḥ pāde tu patitam arghavāri sumantritam |
BRP073.064.2/ tad vāri patitaṁ merau caturdhā vyagamad bhuvam || 64 ||
BRP073.065.1/ pūrve tu dakṣiṇe caiva paścime cottare tathā |
BRP073.065.2/ dakṣiṇe yat tu patitaṁ jaṭābhiḥ śaṅkaro mune || 65 ||
BRP073.066.1/ jagrāha paścime yat tu punaḥ prāyāt kamaṇḍalum |
BRP073.066.2/ uttare patitaṁ yat tu viṣṇur jagrāha taj jalam || 66 ||
BRP073.067.1/ pūrvasminn ṛṣayo devā pitaro lokapālakāḥ |
BRP073.067.2/ jagṛhuḥ śubhadaṁ vāri tasmāc chreṣṭhaṁ tad ucyate || 67 ||
BRP073.068.1/ yā dakṣiṇāṁ diśaṁ prāptā āpo vai lokamātaraḥ |
BRP073.068.2/ viṣṇupādaprasūtās tā brahmaṇyā lokamātaraḥ || 68 ||
BRP073.069.1/ maheśvarajaṭāsaṁsthāḥ parvajātaśubhodayāḥ |
BRP073.069.2/ tāsāṁ prabhāvasmaraṇāt sarvakāmān avāpnuyāt || 69 ||

74. Chapter 74 :: Gaṇeśa's device to make Gautama bring down the Gaṅgā

[Page 275 ] [Note: [ SS 135-138]

BRP074.001.0/ nārada uvāca:

BRP074.001.1/ kamaṇḍalusthitā devī maheśvarajaṭāgatā |
BRP074.001.2/ śrutā deva yathā martyam āgatā tad bravītu me || 1 ||

BRP074.002.0/ brahmovāca:

BRP074.002.1/ maheśvarajaṭāsthā yā āpo devyo mahāmate |
BRP074.002.2/ tāsāṁ ca dvividho bheda āhartur dvayakāraṇāt || 2 ||
BRP074.003.1/ ekāṁśo brāhmaṇenātra vratadānasamādhinā |
BRP074.003.2/ gotamena śivaṁ pūjya āhṛto lokaviśrutaḥ || 3 ||
BRP074.004.1/ aparas tu mahāprājña kṣatriyeṇa balīyasā |
BRP074.004.2/ ārādhya śaṅkaraṁ devaṁ tapobhir niyamais tathā || 4 ||
BRP074.005.1/ bhagīrathena bhūpena āhṛto 'ṁśo aparas tathā |
BRP074.005.2/ evaṁ dvairūpyam abhavad gaṅgāyā munisattama || 5 ||

BRP074.006.0/ nārada uvāca:

BRP074.006.1/ maheśvarajaṭāsthā yā hetunā kena gautamaḥ |
BRP074.006.2/ āhartā kṣatriyeṇāpi āhṛtā kena tad vada || 6 ||

BRP074.007.0/ brahmovāca:

BRP074.007.1/ yathānītā purā vatsa brāhmaṇenetareṇa vā |
BRP074.007.2/ tat sarvaṁ vistareṇāhaṁ vadiṣye prītaye tava || 7 ||
BRP074.008.1/ yasmin kāle sureśasya umā patny abhavat priyā |
BRP074.008.2/ tasminn evābhavad gaṅgā priyā śambhor mahāmate || 8 ||
BRP074.009.1/ mama doṣāpanodāya cintayānaḥ śivas tadā |
BRP074.009.2/ umayā sahitaḥ śrīmān devīṁ prekṣya viśeṣataḥ || 9 ||
BRP074.010.1/ rasavṛttau sthito yasmān nirmame rasam uttamam |
BRP074.010.2/ rasikatvāt priyatvāc ca straiṇatvāt pāvanatvataḥ || 10 ||
BRP074.012.1/ sarvābhyo hy adhikaprītir gaṅgābhūd dvijasattama |
BRP074.012.2/ saivodbhūtā jaṭāmārgāt kasmiṁścit kāraṇāntare |
BRP074.012.3/ sa tu saṅgopayām āsa gaṅgāṁ śambhur jaṭāgatām || 12 ||
BRP074.013.1/ śirasā ca dhṛtāṁ jñātvā na śaśāka umā tadā |
BRP074.013.2/ soḍhuṁ brahmañ jaṭājūṭe sthitāṁ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ || 13 ||
BRP074.014.1/ amarṣeṇa bhavaṁ gorī prerayasvety abhāṣata |
BRP074.014.2/ naivāsau prairayac chambhū rasiko rasam uttamam || 14 ||
BRP074.015.1/ jaṭāsv eva tadā devīṁ gopāyantaṁ vimṛśya sā |
BRP074.015.2/ vināyakaṁ jayāṁ skandaṁ raho vacanam abravīt || 15 ||
BRP074.016.1/ naivāyaṁ tridaśeśāno gaṅgāṁ tyajati kāmukaḥ |
BRP074.016.2/ sāpi priyā śivasyādya kathaṁ tyajati tāṁ priyām || 16 ||
BRP074.017.1/ evaṁ vimṛśya bahuśo gaurī cāha vināyakam || 17 ||
[Page 276 ]

BRP074.018.0/ pārvaty uvāca:

BRP074.018.1/ na devair nāsurair yakṣair na siddhair bhavatāpi ca |
BRP074.018.2/ na rājabhir athānyair vā na gaṅgāṁ tyajati prabhuḥ || 18 ||
BRP074.019.1/ punas tapsyāmi vā gatvā himavantaṁ nagottamam |
BRP074.019.2/ athavā brāhmaṇaiḥ puṇyais tapobhir hatakalmaṣaiḥ || 19 ||
BRP074.020.1/ tair vā jaṭāsthitā gaṅgā prārthitā bhuvam āpnuyāt || 20 ||

BRP074.021.0/ brahmovāca:

BRP074.021.1/ etac chrutvā mātṛvākyaṁ mātaraṁ prāha vighnarāṭ |
BRP074.021.2/ bhrātrā skandena jayayā sammantryeha ca yujyate || 21 ||
BRP074.022.1/ tat kurmo mastakād gaṅgāṁ yathā tyajati me pitā |
BRP074.022.2/ etasminn antare brahmann anāvṛṣṭir ajāyata || 22 ||
BRP074.023.1/ dvir dvādaśa samā martye sarvaprāṇibhayāvahā |
BRP074.023.2/ tato vinaṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam || 23 ||
BRP074.024.1/ vinā tu gautamaṁ puṇyam āśramaṁ sarvakāmadam |
BRP074.024.2/ sraṣṭukāmaḥ purā putra sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 24 ||
BRP074.025.1/ kṛto yajño mayā pūrvaṁ sa devayajano giriḥ |
BRP074.025.2/ mannāmā tatra vikhyātas tato brahmagiriḥ sadā || 25 ||
BRP074.026.1/ tam āśritya nagaśreṣṭhaṁ sarvadāste sa gautamaḥ |
BRP074.026.2/ tasyāśrame mahāpuṇye śreṣṭhe brahmagirau śubhe || 26 ||
BRP074.027.1/ ādhayo vyādhayo vāpi durbhikṣaṁ vāpy avarṣaṇam |
BRP074.027.2/ bhayaśokau ca dāridryaṁ na śrūyante kadācana || 27 ||
BRP074.028.1/ tadāśramaṁ vinānyatra havyaṁ vā kavyam eva ca |
BRP074.028.2/ nāsti putra tathā dātā hotā yaṣṭā tathaiva ca || 28 ||
BRP074.029.1/ yadaiva gautamo vipro dadāti ca juhoti ca |
BRP074.029.2/ tadaivāpy ayanaṁ svarge surāṇām api nānyataḥ || 29 ||
BRP074.030.1/ devaloke 'pi martye vā śrūyate gautamo muniḥ |
BRP074.030.2/ hotā dātā ca bhoktā ca sa eveti janā viduḥ || 30 ||
BRP074.031.1/ tac chrutvā munayaḥ sarve nānāśramanivāsinaḥ |
BRP074.031.2/ gautamāśramam āpṛcchann āgacchantas tapodhanāḥ || 31 ||
BRP074.032.1/ teṣāṁ munīnāṁ sarveṣām āgatānāṁ sa gautamaḥ |
BRP074.032.2/ śiṣyavat putravad bhaktyā pitṛvat poṣako 'bhavat || 32 ||
BRP074.033.1/ yasya yathepsitaṁ kāmaṁ yathāyogyaṁ yathākramam |
BRP074.033.2/ yathānurūpaṁ sarveṣāṁ śuśrūṣām akaron muniḥ || 33 ||
BRP074.034.1/ ājñayā gautamasyāsann oṣadhyo lokamātaraḥ |
BRP074.034.2/ ārādhitāḥ punas tena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 34 ||
BRP074.035.1/ jāyante ca tadauṣadhyo lūyante ca tadaiva hi |
BRP074.035.2/ sampatsyante tadopyante gautamasya tapobalāt || 35 ||
BRP074.036.1/ sarvāḥ samṛddhayas tasya saṁsidhyante manogatāḥ |
BRP074.036.2/ pratyahaṁ vakti vinayād gautamas tv āgatān munīn || 36 ||
[Page 277 ]
BRP074.037.1/ putravac chiṣyavac caiva preṣyavat karavāṇi kim |
BRP074.037.2/ pitṛvat poṣayām āsa saṁvatsaragaṇān bahūn || 37 ||
BRP074.038.1/ evaṁ vasatsu muniṣu trailokye khyātir āśrayāt |
BRP074.038.2/ tato vināyakaḥ prāha mātaraṁ bhrātaraṁ jayām || 38 ||

BRP074.039.0/ vināyaka uvāca:

BRP074.039.1/ devānāṁ sadane mātar gīyate gautamo dvijaḥ |
BRP074.039.2/ yan na sādhyaṁ suragaṇair gautamaḥ kṛtavān iti || 39 ||
BRP074.040.1/ evaṁ śrutaṁ mayā devi brāhmaṇasya tapobalam |
BRP074.040.2/ sa vipraś cālayed enāṁ mātar gaṅgāṁ jaṭāgatām || 40 ||
BRP074.041.1/ tapasā vānyato vāpi pūjayitvā trilocanam |
BRP074.041.2/ sa eva cyāvayed enāṁ jaṭāsthāṁ me pitṛpriyām || 41 ||
BRP074.042.1/ tatra nītir vidhātavyā tāṁ vipro yācayed yathā |
BRP074.042.2/ tatprabhāvāt saricchreṣṭhā śiraso 'vataraty api || 42 ||

BRP074.043.0/ brahmovāca:

BRP074.043.1/ ity uktvā mātaraṁ bhrātrā jayayā saha vighnarāṭ |
BRP074.043.2/ jagāma gautamo yatra brahmasūtradharaḥ kṛśaḥ || 43 ||
BRP074.044.1/ vasan katipayāhaḥsu gautamāśramamaṇḍale |
BRP074.044.2/ uvāca brāhmaṇān sarvāṁs tatra tatra ca vighnarāṭ || 44 ||
BRP074.045.1/ gacchāmaḥ svam adhiṣṭhānam āśramāṇi śucīni ca |
BRP074.045.2/ puṣṭāḥ sma gautamānnena pṛcchāmo gautamaṁ munim || 45 ||
BRP074.046.1/ iti sammantrya pṛcchanti munayo munisattamāḥ |
BRP074.046.2/ sa tān nivārayām āsa snehabuddhyā munīn pṛthak || 46 ||

BRP074.047.0/ gautama uvāca:

BRP074.047.1/ kṛtāñjaliḥ savinayam āsadhvam iha caiva hi |
BRP074.047.2/ yuṣmaccaraṇaśuśrūṣāṁ karomi munipuṅgavāḥ || 47 ||
BRP074.048.1/ śuśrūṣau putravan nityaṁ mayi tiṣṭhati nocitam |
BRP074.048.2/ bhavatāṁ bhūmidevānām āśramāntarasevanam || 48 ||
BRP074.049.1/ idam evāśramaṁ puṇyaṁ sarveṣām iti me matiḥ |
BRP074.049.2/ alam anyena munaya āśrameṇa gatena vā || 49 ||

BRP074.050.0/ brahmovāca:

BRP074.050.1/ iti śrutvā muner vākyaṁ vighnakṛtyam anusmaran |
BRP074.050.2/ uvāca prāñjalir bhūtvā brāhmaṇān sa gaṇādhipaḥ || 50 ||

BRP074.051.0/ gaṇādhipa uvāca:

BRP074.051.1/ annakrītā vayaṁ kiṁ no nivārayata gautamaḥ |
BRP074.051.2/ sāmnā naiva vayaṁ śaktā gantuṁ svaṁ svaṁ niveśanam || 51 ||
BRP074.052.1/ nāyam arhati daṇḍaṁ vā upakārī dvijottamaḥ |
BRP074.052.2/ tasmād buddhyā vyavasyāmi tat sarvair anumanyatām || 52 ||

BRP074.053.0/ brahmovāca:

BRP074.053.1/ tataḥ sarve dvijaśreṣṭhāḥ kriyatām ity anubruvan |
BRP074.053.2/ etasya tūpakārāya lokānāṁ hitakāmyayā || 53 ||
BRP074.054.1/ brāhmaṇānāṁ ca sarveṣāṁ śreyo yat syāt tathā kuru |
BRP074.054.2/ brāhmaṇānāṁ vacaḥ śrutvā mene vākyaṁ gaṇādhipaḥ || 54 ||
[Page 278 ]

BRP074.055.0/ vināyaka uvāca:

BRP074.055.1/ kriyate guṇarūpaṁ yad gautamasya viśeṣataḥ || 55 ||

BRP074.056.0/ brahmovāca:

BRP074.056.1/ anumānya dvijān sarvān punaḥ punar udāradhīḥ |
BRP074.056.2/ svayaṁ ca brāhmaṇo bhūtvā praṇamya brāhmaṇān punaḥ |
BRP074.056.3/ mātur mate sthito vidvāñ jayāṁ prāha gaṇeśvaraḥ || 56 ||

BRP074.057.0/ vināyaka uvāca:

BRP074.057.1/ yathā nānyo vijānīte tathā kuru śubhānane |
BRP074.057.2/ gorūpadhāriṇī gaccha gautamo yatra tiṣṭhati || 57 ||
BRP074.058.1/ śālīn khāda vināśyātha vikāraṁ kuru bhāmini |
BRP074.058.2/ kṛte prahāre huṅkāre prekṣite cāpi kiñcana |
BRP074.058.3/ pata dīnaṁ svanaṁ kṛtvā na mriyasva na jīva ca || 58 ||

BRP074.059.0/ brahmovāca:

BRP074.059.1/ tathā cakāra vijayā vighneśvaramate sthitā |
BRP074.059.2/ yatrāsīd gautamo vipro jayā gorūpadhāriṇī || 59 ||
BRP074.060.1/ jagāma śālīn khādantī tāṁ dadarśa sa gautamaḥ |
BRP074.060.2/ gāṁ dṛṣṭvā vikṛtāṁ vipras tāṁ tṛṇena nyavārayat || 60 ||
BRP074.061.1/ nivāryamāṇā sā tena svanaṁ kṛtvā papāta gauḥ |
BRP074.061.2/ tasyāṁ tu patitāyāṁ ca hāhākāro mahān abhūt || 61 ||
BRP074.062.1/ svanaṁ śrutvā ca dṛṣṭvā ca gautamasya viceṣṭitam |
BRP074.062.2/ vyathitā brāhmaṇāḥ prāhur vighnarājapuraskṛtāḥ || 62 ||

BRP074.063.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:

BRP074.063.1/ ito gacchāmahe sarve na sthātavyaṁ tavāśrame |
BRP074.063.2/ putravat poṣitāḥ sarve pṛṣṭo 'si munipuṅgava || 63 ||

BRP074.064.0/ brahmovāca:

BRP074.064.1/ iti śrutvā munir vākyaṁ viprāṇāṁ gacchatāṁ tadā |
BRP074.064.2/ vajrāhata ivāsīt sa viprāṇāṁ purato 'patat || 64 ||
BRP074.065.1/ tam ūcur brāhmaṇāḥ sarve paśyemāṁ patitāṁ bhuvi |
BRP074.065.2/ rudrāṇāṁ mātaraṁ devīṁ jagatāṁ pāvanīṁ priyām || 65 ||
BRP074.066.1/ tīrthadevasvarūpiṇyām asyāṁ gavi vidher balāt |
BRP074.066.2/ patitāyāṁ muniśreṣṭha gantavyam avaśiṣyate || 66 ||
BRP074.067.1/ cīrṇaṁ vrataṁ kṣayaṁ yāti yathā vāsas tvadāśrame |
BRP074.067.2/ vayaṁ nānyadhanā brahman kevalaṁ tu tapodhanāḥ || 67 ||

BRP074.068.0/ brahmovāca:

BRP074.068.1/ viprāṇāṁ purataḥ sthitvā vinītaḥ prāha gautamaḥ || 68 ||

BRP074.069.0/ gautama uvāca:

BRP074.069.1/ bhavanta eva śaraṇaṁ pūtaṁ māṁ kartum arhatha || 69 ||

BRP074.070.0/ brahmovāca:

BRP074.070.1/ tataḥ provāca bhagavān vighnarāḍ brāhmaṇair vṛtaḥ || 70 ||

BRP074.071.0/ vighnarāja uvāca:

BRP074.071.1/ naiveyaṁ mriyate tatra naiva jīvati tatra kim |
BRP074.071.2/ vadāmo 'smin susandigdhe niṣkṛtiṁ gatim eva vā || 71 ||
[Page 279 ]

BRP074.072.0/ gautama uvāca:

BRP074.072.1/ katham utthāsyatīyaṁ gaur atha cāsmiṁś ca niṣkṛtim |
BRP074.072.2/ vaktum arhatha tat sarvaṁ kariṣye 'ham asaṁśayam || 72 ||

BRP074.073.0/ brāhmaṇā ūcuḥ:

BRP074.073.1/ sarveṣāṁ ca matenāyaṁ vadiṣyati ca buddhimān |
BRP074.073.2/ etad vākyam athāsmākaṁ pramāṇaṁ tava gautama || 73 ||

BRP074.074.0/ brahmovāca:

BRP074.074.1/ brāhmaṇaiḥ preryamāṇo 'sau gautamena balīyasā |
BRP074.074.2/ vighnakṛd brahmavapuṣā prāha sarvān idaṁ vacaḥ || 74 ||

BRP074.075.0/ vighnarāja uvāca:

BRP074.075.1/ sarveṣāṁ ca matenāhaṁ vadiṣyāmi yathārthavat |
BRP074.075.2/ anumanyantu munayo madvākyaṁ gautamo 'pi ca || 75 ||
BRP074.076.1/ maheśvarajaṭājūṭe brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
BRP074.076.2/ kamaṇḍalusthitaṁ vāri tiṣṭhatīti hi śuśruma || 76 ||
BRP074.077.1/ tad ānayasva tarasā tapasā niyamena ca |
BRP074.077.2/ tenābhiṣiñca gām etāṁ bhagavan bhuvam āśritām |
BRP074.077.3/ tato vatsyāmahe sarve pūrvavat tava veśmani || 77 ||

BRP074.078.0/ brahmovāca:

BRP074.078.1/ ity uktavati viprendre brāhmaṇānāṁ ca saṁsadi |
BRP074.078.2/ tatrāpatat puṣpavṛṣṭir jayaśabdo vyavardhata |
BRP074.078.3/ tataḥ kṛtāñjalir namro gautamo vākyam abravīt || 78 ||

BRP074.079.0/ gautama uvāca:

BRP074.079.1/ tapasāgniprasādena devabrahmaprasādataḥ |
BRP074.079.2/ bhavatāṁ ca prasādena matsaṅkalpo 'nusidhyatām || 79 ||

BRP074.080.0/ brahmovāca:

BRP074.080.1/ evam astv iti taṁ viprā āpṛcchan munipuṅgavam |
BRP074.080.2/ svāni sthānāni te jagmuḥ samṛddhāny annavāribhiḥ || 80 ||
BRP074.081.1/ yāteṣu teṣu vipreṣu bhrātrā saha gaṇeśvaraḥ |
BRP074.081.2/ jayayā saha suprītaḥ kṛtakṛtyo nyavartata || 81 ||
BRP074.082.1/ gateṣu brahmavṛndeṣu gaṇeśe ca gate tathā |
BRP074.082.2/ gautamo 'pi muniśreṣṭhas tapasā hatakalmaṣaḥ || 82 ||
BRP074.083.1/ dhyāyaṁs tadarthaṁ sa muniḥ kim idaṁ mama saṁsthitam |
BRP074.083.2/ ity evaṁ bahuśo dhyāyañ jñānena jñātavān dvija || 83 ||
BRP074.084.1/ niścitya devakāryārtham ātmanaḥ kilbiṣāṁ gatim |
BRP074.084.2/ lokānām upakāraṁ ca śambhoḥ prīṇanam eva ca || 84 ||
BRP074.085.1/ umāyāḥ prīṇanaṁ cāpi gaṅgānayanam eva ca |
BRP074.085.2/ sarvaṁ śreyaskaraṁ manye mayi naiva ca kilbiṣam || 85 ||
BRP074.086.1/ ity evaṁ manasā dhyāyan suprīto 'bhūd dvijottamaḥ |
BRP074.086.2/ ārādhya jagatām īśaṁ trinetraṁ vṛṣabhadhvajam || 86 ||
[Page 280 ]
BRP074.087.1/ ānayiṣye saricchreṣṭhāṁ prītā 'stu girijā mama |
BRP074.087.2/ sapatnī jagadambāyā maheśvarajaṭāsthitā || 87 ||
BRP074.088.1/ evaṁ hi saṅkalpya munipravīraḥ |
BRP074.088.2/ sa gautamo brahmagirer jagāma |
BRP074.088.3/ kailāsam ādhiṣṭhitam ugradhanvanā |
BRP074.088.4/ surārcitaṁ priyayā brahmavṛndaiḥ || 88 ||

75. Chapter 75 :: Gautama's hymn to Śiva

[Note: [ SS 138-139]

BRP075.001.0/ nārada uvāca:

BRP075.001.1/ kailāsaśikharaṁ gatvā gautamo bhagavān ṛṣiḥ |
BRP075.001.2/ kiṁ cakāra tapo vāpi kāṁ cakre stutim uttamām || 1 ||

BRP075.002.0/ brahmovāca:

BRP075.002.1/ giriṁ gatvā tato vatsa vācaṁ saṁyamya gautamaḥ |
BRP075.002.2/ āstīrya sa kuśān prājñaḥ kailāse parvatottame || 2 ||
BRP075.003.1/ upaviśya śucir bhūtvā stotraṁ cedaṁ tato jagau |
BRP075.003.2/ apatat puṣpavṛṣṭiś ca stūyamāne maheśvare || 3 ||

BRP075.004.0/ gautama uvāca:

BRP075.004.1/ bhogārthināṁ bhogam abhīpsitaṁ ca |
BRP075.004.2/ dātuṁ mahānty aṣṭavapūṁṣi dhatte |
BRP075.004.3/ somo janānāṁ guṇavanti nityaṁ |
BRP075.004.4/ devaṁ mahādevam iti stuvanti || 4 ||
BRP075.005.1/ kartuṁ svakīyair viṣayaiḥ sukhāni |
BRP075.005.2/ bhartuṁ samastaṁ sacarācaraṁ ca |
BRP075.005.3/ sampattaye hy asya vivṛddhaye ca |
BRP075.005.4/ mahīmayaṁ rūpam itīśvarasya || 5 ||
BRP075.006.1/ sṛṣṭeḥ sthiteḥ saṁharaṇāya bhūmer |
BRP075.006.2/ ādhāram ādhātum apāṁ svarūpam |
BRP075.006.3/ bheje śivaḥ śāntatanur janānāṁ |
BRP075.006.4/ sukhāya dharmāya jagat pratiṣṭhitam || 6 ||
BRP075.007.1/ kālavyavasthām amṛtasravaṁ ca |
BRP075.007.2/ jīvasthitiṁ sṛṣṭim atho vināśanam |
BRP075.007.3/ mudaṁ prajānāṁ sukham unnatiṁ ca |
BRP075.007.4/ cakre 'rkacandrāgnimayaṁ śarīram || 7 ||
BRP075.008.1/ vṛddhiṁ gatiṁ śaktim athākṣarāṇi |
BRP075.008.2/ jīvavyavasthāṁ mudam apy anekām |
BRP075.008.3/ sraṣṭuṁ kṛtaṁ vāyur itīśarūpaṁ |
BRP075.008.4/ tvaṁ vetsi nūnaṁ bhagavan bhavantam || 8 ||
[Page 281 ]
BRP075.009.1/ bhedair vinā naiva kṛtir na dharmo |
BRP075.009.2/ nātmīyam anyan na diśo 'ntarikṣam |
BRP075.009.3/ dyāvāpṛthivyau na ca bhuktimuktī |
BRP075.009.4/ tasmād idaṁ vyomavapus taveśa || 9 ||
BRP075.010.1/ dharmaṁ vyavasthāpayituṁ vyavasya |
BRP075.010.2/ ṛksāmaśāstrāṇi yajuś ca śākhāḥ |
BRP075.010.3/ loke ca gāthāḥ smṛtayaḥ purāṇam |
BRP075.010.4/ ityādiśabdātmakatām upaiti || 10 ||
BRP075.011.1/ yaṣṭā kratur yāny api sādhanāni |
BRP075.011.2/ ṛtvikpradeśaṁ phaladeśakālāḥ |
BRP075.011.3/ tvam eva śambho paramārthatattvaṁ |
BRP075.011.4/ vadanti yajñāṅgamayaṁ vapus te || 11 ||
BRP075.012.1/ kartā pradātā pratibhūḥ pradānaṁ |
BRP075.012.2/ sarvajñasākṣī puruṣaḥ paraś ca |
BRP075.012.3/ pratyātmabhūtaḥ paramārtharūpas |
BRP075.012.4/ tvam eva sarvaṁ kim u vāgvilāsaiḥ || 12 ||
BRP075.013.1/ na vedaśāstrair gurubhiḥ pradiṣṭo |
BRP075.013.2/ na nāsi buddhyādibhir apradhṛṣyaḥ |
BRP075.013.3/ ajo 'prameyaḥ śivaśabdavācyas |
BRP075.013.4/ tvam asti satyaṁ bhagavan namas te || 13 ||
BRP075.014.1/ ātmaikatāṁ svaprakṛtiṁ kadācid |
BRP075.014.2/ aikṣac chivaḥ sampad iyaṁ mameti |
BRP075.014.3/ pṛthak tadaivābhavad apratarkya BRP075.014.4/ acintyaprabhāvo bahuviśvamūrtiḥ || 14 ||
BRP075.015.1/ bhāve 'bhivṛddhā ca bhave bhave ca |
BRP075.015.2/ svakāraṇaṁ kāraṇam āsthitā ca |
BRP075.015.3/ nityā śivā sarvasulakṣaṇā vā |
BRP075.015.4/ vilakṣaṇā viśvakarasya śaktiḥ || 15 ||
BRP075.016.1/ utpādanaṁ saṁsthitir annavṛddhi BRP075.016.2/ layāḥ satāṁ yatra sanātanās te |
BRP075.016.3/ ekaiva mūrtir na samasti kiñcid |
BRP075.016.4/ asādhyam asyā dayitā harasya || 16 ||
BRP075.017.1/ yadartham annāni dhanāni jīvā |
BRP075.017.2/ yacchanti kurvanti tapāṁsi dharmān |
BRP075.017.3/ sāpīyam ambā jagato janitrī |
BRP075.017.4/ priyā tu somasya mahāsukīrtiḥ || 17 ||
BRP075.018.1/ yad īkṣitaṁ kāṅkṣati vāsavo 'pi |
BRP075.018.2/ yannāmato maṅgalam āpnuyāc ca |
BRP075.018.3/ yā vyāpya viśvaṁ vimalīkaroti |
BRP075.018.4/ somā sadā somasamānarūpā || 18 ||
[Page 282 ]
BRP075.019.1/ brahmādijīvasya carācarasya |
BRP075.019.2/ buddhyakṣicaitanyamanaḥsukhāni |
BRP075.019.3/ yasyāḥ prasādāt phalavanti nityaṁ |
BRP075.019.4/ vāgīśvarī lokaguroḥ suramyā || 19 ||
BRP075.020.1/ caturmukhasyāpi mano malīnaṁ |
BRP075.020.2/ kim anyajantor iti cintya mātā |
BRP075.020.3/ gaṅgāvatāraṁ vividhair upāyaiḥ |
BRP075.020.4/ sarvaṁ jagat pāvayituṁ cakāra || 20 ||
BRP075.021.1/ śrutīḥ samālakṣya haraprabhutvaṁ |
BRP075.021.2/ viśvasya lokaḥ sakalaiḥ pramāṇaiḥ |
BRP075.021.3/ kṛtvā ca dharmān bubhuje ca bhogān |
BRP075.021.4/ vibhūtir eṣā tu sadāśivasya || 21 ||
BRP075.022.1/ kāryakriyākārakasādhanānāṁ |
BRP075.022.2/ vedoditānām atha laukikānām |
BRP075.022.3/ yat sādhyam utkṛṣṭatamaṁ priyaṁ ca |
BRP075.022.4/ proktā ca sā siddhir anādikartuḥ || 22 ||
BRP075.023.1/ dhyātvā varaṁ brahma paraṁ pradhānaṁ |
BRP075.023.2/ yat sārabhūtaṁ yad upāsitavyam |
BRP075.023.3/ yat prāpya muktā na punar bhavanti |
BRP075.023.4/ sadyogino muktir umāpatiḥ saḥ || 23 ||
BRP075.024.1/ yathā yathā śambhur ameyamāyā BRP075.024.2/ rūpāṇi dhatte jagato hitāya |
BRP075.024.3/ tadyogayogyāni tathaiva dhatse |
BRP075.024.4/ pativratātvaṁ tvayi mātar evam || 24 ||

BRP075.025.0/ brahmovāca:

BRP075.025.1/ ity evaṁ stuvatas tasya purastād vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP075.025.2/ umayā sahitaḥ śrīmān gaṇeśādigaṇair vṛtaḥ || 25 ||
BRP075.026.1/ sākṣād āgatya taṁ śambhuḥ prasanno vākyam abravīt || 26 ||

BRP075.027.0/ śiva uvāca:

BRP075.027.1/ kiṁ te gautama dāsyāmi bhaktistotravrataiḥ śubhaiḥ |
BRP075.027.2/ parituṣṭo 'smi yācasva devānām api duṣkaram || 27 ||

BRP075.028.0/ brahmovāca:

BRP075.028.1/ iti śrutvā jaganmūrter vākyaṁ vākyaviśāradaḥ |
BRP075.028.2/ harṣabāṣpaparītāṅgo gautamaḥ paryacintayat || 28 ||
BRP075.029.1/ aho daivam aho dharmo hy aho vai viprapūjanam |
BRP075.029.2/ aho lokagatiś citrā aho dhātar namo 'stu te || 29 ||

BRP075.030.0/ gautama uvāca:

BRP075.030.1/ jaṭāsthitāṁ śubhāṁ gaṅgāṁ dehi me tridaśārcita |
BRP075.030.2/ yadi tuṣṭo 'si deveśa trayīdhāma namo 'stu te || 30 ||

BRP075.031.0/ īśvara uvāca:

BRP075.031.1/ trayāṇām upakārārthaṁ lokānāṁ yācitaṁ tvayā |
BRP075.031.2/ ātmanas tūpakārāya tad yācasvākutobhayaḥ || 31 ||
[Page 283 ]

BRP075.032.0/ gautama uvāca:

BRP075.032.1/ stotreṇānena ye bhaktās tvāṁ ca devīṁ stuvanti vai |
BRP075.032.2/ sarvakāmasamṛddhāḥ syur etad dhi varayāmy aham || 32 ||

BRP075.033.0/ brahmovāca:

BRP075.033.1/ evam astv iti deveśaḥ parituṣṭo 'bravīd vacaḥ |
BRP075.033.2/ anyān api varān matto yācasva vigatajvaraḥ || 33 ||
BRP075.034.1/ evam uktas tu harṣeṇa gautamaḥ prāha śaṅkaram || 34 ||

BRP075.035.0/ gautama uvāca:

BRP075.035.1/ imāṁ devīṁ jaṭāsaṁsthāṁ pāvanīṁ lokapāvanīm |
BRP075.035.2/ tava priyāṁ jagannātha utsṛja brahmaṇo girau || 35 ||
BRP075.036.1/ sarvāsāṁ tīrthabhūtā tu yāvad gacchati sāgaram |
BRP075.036.2/ brahmahatyādipāpāni manovākkāyikāni ca || 36 ||
BRP075.037.1/ snānamātreṇa sarvāṇi vilayaṁ yāntu śaṅkara |
BRP075.037.2/ candrasūryoparāge ca ayane viṣuve tathā || 37 ||
BRP075.038.1/ saṅkrāntau vaidhṛtau puṇyatīrtheṣv anyeṣu yat phalam |
BRP075.038.2/ asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṁ jāyatāṁ hara || 38 ||
BRP075.039.1/ ślāghyaṁ kṛte tapaḥ proktaṁ tretāyāṁ yajñakarma ca |
BRP075.039.2/ dvāpare yajñadāne ca dānam eva kalau yuge || 39 ||
BRP075.040.1/ yugadharmāś ca ye sarve deśadharmās tathaiva ca |
BRP075.040.2/ deśakālādisaṁyoge yo dharmo yatra śasyate || 40 ||
BRP075.041.1/ yad anyatra kṛtaṁ puṇyaṁ snānadānādisaṁyamaiḥ |
BRP075.041.2/ asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṁ jāyatāṁ hara || 41 ||
BRP075.042.1/ yatra yatra tv iyaṁ yāti yāvat sāgaragāminī |
BRP075.042.2/ tatra tatra tvayā bhāvyam eṣa cāstu varo varaḥ || 42 ||
BRP075.043.1/ yojanānāṁ tūpari tu daśa yāvac ca saṅkhyayā |
BRP075.043.2/ tadantarapraviṣṭānāṁ mahāpātakinām api || 43 ||
BRP075.044.1/ tat pitṝṇāṁ ca teṣāṁ ca snānāyāgacchatāṁ śiva |
BRP075.044.2/ snāne cāpy antare mṛtyor muktibhājo bhavantu vai || 44 ||
BRP075.045.1/ ekataḥ sarvatīrthāni svargamartyarasātale |
BRP075.045.2/ eṣā tebhyo viśiṣṭā tu alaṁ śambho namo 'stu te || 45 ||

BRP075.046.0/ brahmovāca:

BRP075.046.1/ tad gautamavacaḥ śrutvā tathāstv ity abravīc chivaḥ |
BRP075.046.2/ asyāḥ parataraṁ tīrthaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 46 ||
BRP075.047.1/ satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ vede ca pariniṣṭhitam |
BRP075.047.2/ sarveṣāṁ gautamī puṇyā ity uktvāntaradhīyata || 47 ||
BRP075.048.1/ tato gate bhagavati lokapūjite |
BRP075.048.2/ tadājñayā pūrṇabalaḥ sa gautamaḥ |
BRP075.048.3/ jaṭāṁ samādāya saridvarāṁ tāṁ |
BRP075.048.4/ surair vṛto brahmagiriṁ viveśa || 48 ||
BRP075.049.1/ tatas tu gautame prāpte jaṭām ādāya nārada |
BRP075.049.2/ puṣpavṛṣṭir abhūt tatra samājagmuḥ sureśvarāḥ || 49 ||
BRP075.050.1/ ṛṣayaś ca mahābhāgā brāhmaṇāḥ kṣatriyās tathā |
BRP075.050.2/ jayaśabdena taṁ vipraṁ pūjayanto mudānvitāḥ || 50 ||

76. Chapter 76 :: The Gautamī Gaṅgā on earth

[Page 284 ] [Note: [ SS 139-140]

BRP076.001.0/ nārada uvāca:

BRP076.001.1/ maheśvarajaṭājuṭād gaṅgām ādāya gautamaḥ |
BRP076.001.2/ āgatya brahmaṇaḥ puṇye tataḥ kim akarod girau || 1 ||

BRP076.002.0/ brahmovāca:

BRP076.002.1/ ādāya gautamo gaṅgāṁ śuciḥ prayatamānasaḥ |
BRP076.002.2/ pūjito devagandharvais tathā girinivāsibhiḥ || 2 ||
BRP076.003.1/ girer mūrdhni jaṭāṁ sthāpya smaran devaṁ trilocanam |
BRP076.003.2/ uvāca prāñjalir bhūtvā gaṅgāṁ sa dvijasattamaḥ || 3 ||

BRP076.004.0/ gautama uvāca:

BRP076.004.1/ trilocanajaṭodbhūte sarvakāmapradāyini |
BRP076.004.2/ kṣamasva mātaḥ śāntāsi sukhaṁ yāhi hitaṁ kuru || 4 ||

BRP076.005.0/ brahmovāca:

BRP076.005.1/ evam uktā gautamena gaṅgā provāca gautamam |
BRP076.005.2/ divyarūpadharā devī divyasraganulepanā || 5 ||

BRP076.006.0/ gaṅgovāca:

BRP076.006.1/ gaccheyaṁ devasadanam athavāpi kamaṇḍalum |
BRP076.006.2/ rasātalaṁ vā gaccheyaṁ jātas tvaṁ satyavāg asi || 6 ||

BRP076.007.0/ gautama uvāca:

BRP076.007.1/ trayāṇām upakārārthaṁ lokānāṁ yācitā mayā |
BRP076.007.2/ śambhunā ca tathā dattā devi tan nānyathā bhavet || 7 ||

BRP076.008.0/ brahmovāca:

BRP076.008.1/ tad gautamavacaḥ śrutvā gaṅgā mene dvijeritam |
BRP076.008.2/ tredhātmānaṁ vibhajyātha svargamartyarasātale || 8 ||
BRP076.009.1/ svarge caturdhā vyagamat saptadhā martyamaṇḍale |
BRP076.009.2/ rasātale caturdhaiva saivaṁ pañcadaśākṛtiḥ || 9 ||
BRP076.010.1/ sarvatra sarvabhūtaiva sarvapāpavināśinī |
BRP076.010.2/ sarvakāmapradā nityaṁ saiva vede pragīyate || 10 ||
BRP076.011.1/ martyā martyagatām eva paśyanti na talaṁ gatām |
BRP076.011.2/ naiva svargagatāṁ martyāḥ paśyanty ajñānabuddhayaḥ || 11 ||
BRP076.012.1/ yāvat sāgaragā devī tāvad devamayī smṛtā |
BRP076.012.2/ utsṛṣṭā gautamenaiva prāyāt pūrvārṇavaṁ prati || 12 ||
BRP076.013.1/ tato devarṣibhir juṣṭāṁ mātaraṁ jagataḥ śubhām |
BRP076.013.2/ gautamo muniśārdūlaḥ pradakṣiṇam athākarot || 13 ||
BRP076.014.1/ trilocanaṁ sureśānaṁ prathamaṁ pūjya gautamaḥ |
BRP076.014.2/ ubhayos tīrayoḥ snānaṁ karomīti dadhe matim || 14 ||
BRP076.015.1/ smṛtamātras tadā tatra āvirāsīt karuṇārṇavaḥ |
BRP076.015.2/ tatra snānaṁ kathaṁ sidhyed ity evaṁ śarvam abravīt || 15 ||
[Page 285 ]
BRP076.016.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktinamras trilocanam || 16 ||

BRP076.017.0/ gautama uvāca:

BRP076.017.1/ devadeva maheśāna tīrthasnānavidhiṁ mama |
BRP076.017.2/ brūhi samyaṅ maheśāna lokānāṁ hitakāmyayā || 17 ||

BRP076.018.0/ śiva uvāca:

BRP076.018.1/ maharṣe śṛṇu sarvaṁ ca vidhiṁ godāvarībhavam |
BRP076.018.2/ pūrvaṁ nāndīmukhaṁ kṛtvā dehaśuddhiṁ vidhāya ca || 18 ||
BRP076.019.1/ brāhmaṇān bhojayitvā ca teṣām ājñāṁ pragṛhya ca |
BRP076.019.2/ brahmacaryeṇa gacchanti patitālāpavarjitāḥ || 19 ||
BRP076.020.1/ yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṁyatam |
BRP076.020.2/ vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute || 20 ||
BRP076.021.1/ bhāvaduṣṭiṁ parityajya svadharmapariniṣṭhitaḥ |
BRP076.021.2/ śrāntasaṁvāhanaṁ kurvan dadyād annaṁ yathocitam || 21 ||
BRP076.022.1/ akiñcanebhyaḥ sādhubhyo dadyād vastrāṇi kambalān |
BRP076.022.2/ śṛṇvan harikathāṁ divyāṁ tathā gaṅgāsamudbhavām |
BRP076.022.3/ anena vidhinā gacchan samyak tīrthaphalaṁ labhet || 22 ||

77. Chapter 77 :: Śiva's account of the Gautamī Gaṅgā

[Note: [ SS 140-141]

BRP077.001.0/ brahmovāca:

BRP077.001.1/ tryambakaś ca iti prāha gautamaṁ munibhir vṛtam || 1 ||

BRP077.002.0/ śiva uvāca:

BRP077.002.1/ dvihastamātre tīrthāni sambhaviṣyanti gautama |
BRP077.002.2/ sarvatrāhaṁ sannihitaḥ sarvakāmapradas tathā || 2 ||

BRP077.003.0/ brahmovāca:

BRP077.003.1/ gaṅgādvāre prayāge ca tathā sāgarasaṅgame |
BRP077.003.2/ eteṣu puṇyadā puṁsāṁ muktidā sā bhagīrathī || 3 ||
BRP077.004.1/ narmadā tu saricchreṣṭhā parvate 'marakaṇṭake |
BRP077.004.2/ yamunā saṅgatā tatra prabhāse tu sarasvatī || 4 ||
BRP077.005.1/ kṛṣṇā bhīmarathī caiva tuṅgabhadrā tu nārada |
BRP077.005.2/ tisṛṇāṁ saṅgamo yatra tat tīrthaṁ muktidaṁ nṛṇām || 5 ||
BRP077.006.1/ payouṣṇī saṅgatā yatra tatratyā tac ca muktidam |
BRP077.006.2/ iyaṁ tu gautamī vatsa yatra kvāpi mamājñayā || 6 ||
BRP077.007.1/ sarveṣāṁ sarvadā nṝṇāṁ snānān muktiṁ pradāsyati |
BRP077.007.2/ kiñcitkāle puṇyatamaṁ kiñcittīrthaṁ surāgame || 7 ||
BRP077.008.1/ sarveṣāṁ sarvadā tīrthaṁ gautamī nātra saṁśayaḥ |
[Page 286 ]
BRP077.008.2/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yojanānāṁ śatadvaye || 8 ||
BRP077.009.1/ tīrthāni muniśārdūla sambhaviṣyanti gautama |
BRP077.009.2/ iyaṁ māheśvarī gaṅgā gautamī vaiṣṇavīti ca || 9 ||
BRP077.010.1/ brāhmī godāvarī nandā sunandā kāmadāyinī |
BRP077.010.2/ brahmatejaḥsamānītā sarvapāpapraṇāśanī || 10 ||
BRP077.011.1/ smaraṇād eva pāpaughahantrī mama sadā priyā |
BRP077.011.2/ pañcānām api bhūtānām āpaḥ śreṣṭhatvam āgatāḥ || 11 ||
BRP077.012.1/ tatrāpi tīrthabhūtās tu tasmād āpaḥ parāḥ smṛtāḥ |
BRP077.012.2/ tāsāṁ bhāgīrathī śreṣṭhā tābhyo 'pi gautamī tathā || 12 ||
BRP077.013.1/ ānītā sajaṭā gaṅgā asyā nānyac chubhāvaham |
BRP077.013.2/ svarge bhuvi tale vāpi tīrthaṁ sarvārthadaṁ mune || 13 ||

BRP077.014.0/ brahmovāca:

BRP077.014.1/ ity etat kathitaṁ putra gautamāya mahātmane |
BRP077.014.2/ sākṣād dhareṇa tuṣṭena mayā tava niveditam || 14 ||
BRP077.015.1/ evaṁ sā gautamī gaṅgā sarvebhyo 'py adhikā matā |
BRP077.015.2/ tatsvarūpaṁ ca kathitaṁ kuto 'nyā śravaṇaspṛhā || 15 ||

78. Chapter 78 :: Descent of the Bhāgīrathī Gaṅgā

[Note: [ SS 141-143]

BRP078.001.0/ nārada uvāca:

BRP078.001.1/ dvividhā saiva gaditā ekāpi surasattama |
BRP078.001.2/ eko bhedas tu kathito brāhmaṇenāhṛto yataḥ || 1 ||
BRP078.002.1/ kṣatriyeṇāparo 'py aṁśo jaṭāsv eva vyavasthitaḥ |
BRP078.002.2/ bhavasya devadevasya āhṛtas tad vadasva me || 2 ||

BRP078.003.0/ brahmovāca:

BRP078.003.1/ vaivasvatānvaye jāta ikṣvākukulasambhavaḥ |
BRP078.003.2/ purā vai sagaro nāma rājāsīd atidhārmikaḥ || 3 ||
BRP078.004.1/ yajvā dānaparo nityaṁ dharmācāravicāravān |
BRP078.004.2/ tasya bhāryādvayaṁ cāsīt patibhaktiparāyaṇam || 4 ||
BRP078.005.1/ tasya vai santatir nābhūd iti cintāparo 'bhavat |
BRP078.005.2/ vasiṣṭhaṁ gṛham āhūya sampūjya vidhivat tataḥ || 5 ||
BRP078.006.1/ uvāca vacanaṁ rājā santateḥ kāraṇaṁ prati |
BRP078.006.2/ iti tadvacanaṁ śrutvā dhyātvā rājānam abravīt || 6 ||

BRP078.007.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP078.007.1/ sapatnīkaḥ sadā rājann ṛṣipūjāparo bhava || 7 ||
[Page 287 ]

BRP078.008.0/ brahmovāca:

BRP078.008.1/ ity uktvā sa munir vipra yathāsthānaṁ jagāma ha |
BRP078.008.2/ ekadā tasya rājarṣer gṛham āgāt taponidhiḥ || 8 ||
BRP078.009.1/ tasyarṣeḥ pūjanaṁ cakre sa santuṣṭo 'bravīd vacam |
BRP078.009.2/ varaṁ brūhi mahābhāgety ukte putrān sa cāvṛṇot || 9 ||
BRP078.010.1/ sa muniḥ prāha rājānam ekasyāṁ vaṁśadhārakaḥ |
BRP078.010.2/ putro bhūyāt tathānyasyāṁ ṣaṣṭisāhasrakaṁ sutāḥ || 10 ||
BRP078.011.1/ varaṁ dattvā munau yāte putrā jātāḥ sahasraśaḥ |
BRP078.011.2/ sa yajñān subahūṁś cakre hayamedhān sudakṣiṇān || 11 ||
BRP078.012.1/ ekasmin hayamedhe vai dīkṣito vidhivan nṛpaḥ |
BRP078.012.2/ putrān nyayojayad rājā sasainyān hayarakṣaṇe || 12 ||
BRP078.013.1/ kvacid antaram āsādya hayaṁ jahre śatakratuḥ |
BRP078.013.2/ mārgamāṇāś ca te putrā naivāpaśyan hayaṁ tadā || 13 ||
BRP078.014.1/ sahasrāṇāṁ tathā ṣaṣṭir nānāyuddhaviśāradāḥ |
BRP078.014.2/ teṣu paśyatsu rakṣāṁsi putreṣu sagarasya hi || 14 ||
BRP078.015.1/ prokṣitaṁ tad dhayaṁ nītvā te rasātalam āgaman |
BRP078.015.2/ rākṣasān māyayā yuktān naivāpaśyanta sāgarāḥ || 15 ||
BRP078.016.1/ na dṛṣṭvā te hayaṁ putrāḥ sagarasya balīyasaḥ |
BRP078.016.2/ itaś cetaś carantas te naivāpaśyan hayaṁ tadā || 16 ||
BRP078.017.1/ devalokaṁ tadā jagmuḥ parvatāṁś ca sarāṁsi ca |
BRP078.017.2/ vanāni ca vicinvanto naivāpaśyan hayaṁ tadā || 17 ||
BRP078.018.1/ kṛtasvastyayano rājā ṛtvigbhiḥ kṛtamaṅgalaḥ |
BRP078.018.2/ adṛṣṭvā tu paśuṁ ramyaṁ rājā cintām upeyivān || 18 ||
BRP078.019.1/ aṭantaḥ sāgarāḥ sarve devalokam upāgaman |
BRP078.019.2/ hayaṁ tam anucinvantas tatrāpi na hayo 'bhavat || 19 ||
BRP078.020.1/ tato mahīṁ samājagmuḥ parvatāṁś ca vanāni ca |
BRP078.020.2/ tatrāpi ca hayaṁ naiva dṛṣṭavanto nṛpātmajāḥ || 20 ||
BRP078.021.1/ etasminn antare tatra daivī vāg abhavat tadā |
BRP078.021.2/ rasātale hayo baddha āste nānyatra sāgarāḥ || 21 ||
BRP078.022.1/ iti śrutvā tato vākyaṁ gantukāmā rasātalam |
BRP078.022.2/ akhanan pṛthivīṁ sarvāṁ paritaḥ sāgarās tataḥ || 22 ||
BRP078.023.1/ te kṣudhārtā mṛdaṁ śuṣkāṁ bhakṣayantas tv aharniśam |
BRP078.023.2/ nyakhanaṁś cāpi jagmuś ca satvarās te rasātalam || 23 ||
BRP078.024.1/ tān āgatān bhūpasutān sāgarān balinaḥ kṛtīn |
BRP078.024.2/ śrutvā rakṣāṁsi santrastā vyagaman kapilāntikam || 24 ||
BRP078.025.1/ kapilo 'pi mahāprājñas tatra śete rasātale |
BRP078.025.2/ purā ca sādhitaṁ tena devānāṁ kāryam uttamam || 25 ||
BRP078.026.1/ vinidreṇa tataḥ śrāntaḥ siddhe kārye surān prati |
BRP078.026.2/ abravīt kapilaḥ śrīmān nidrāsthānaṁ prayacchatha || 26 ||
BRP078.027.1/ rasātalaṁ dadus tasmai punar āha surān muniḥ |
BRP078.027.2/ yo mām utthāpayen mando bhasmī bhūyāc ca satvaram || 27 ||
BRP078.028.1/ tataḥ śaye talagato no cen na svapna eva hi |
BRP078.028.2/ tathety uktaḥ suragaṇais tatra śete rasātale || 28 ||
[Page 288 ]
BRP078.029.1/ tasya prabhāvaṁ te jñātvā rākṣasā māyayā yutāḥ |
BRP078.029.2/ sāgarāṇāṁ ca sarveṣāṁ vadhopāyaṁ pracakrire || 29 ||
BRP078.030.1/ vinā yuddhena te bhītā rākṣasāḥ satvarās tadā |
BRP078.030.2/ āgatya yatra sa muniḥ kapilaḥ kopano mahān || 30 ||
BRP078.031.1/ śirodeśe hayaṁ te vai baddhvātha tvarayānvitāḥ |
BRP078.031.2/ dūre sthitvā mauninaś ca prekṣantaḥ kiṁ bhaved iti || 31 ||
BRP078.032.1/ tatas tu sāgarāḥ sarve nirviśanto rasātalam |
BRP078.032.2/ dadṛśus te hayaṁ baddhaṁ śayānaṁ puruṣaṁ tathā || 32 ||
BRP078.033.1/ taṁ menire ca hartāraṁ kratuhantāram eva ca |
BRP078.033.2/ enaṁ hatvā mahāpāpaṁ nayāmo 'śvaṁ nṛpāntikam || 33 ||
BRP078.034.1/ kecid ūcuḥ paśuṁ baddhaṁ nayāmo 'nena kiṁ phalam |
BRP078.034.2/ tadāhur apare śūrā rājānaḥ śāsakā vayam || 34 ||
BRP078.035.1/ utthāpyainaṁ mahāpāpaṁ hanmaḥ kṣātreṇa varcasā |
BRP078.035.2/ te taṁ jaghnur muniṁ pādair bruvanto niṣṭhurāṇi ca || 35 ||
BRP078.036.1/ tataḥ kopena mahatā kapilo munisattamaḥ |
BRP078.036.2/ sāgarān īkṣayām āsa tān kopād bhasmasāt karot || 36 ||
BRP078.037.1/ jajvalus te tatas tatra sāgarāḥ sarva eva hi |
BRP078.037.2/ tat tu sarvaṁ na jānāti dīkṣitaḥ sagaro nṛpaḥ || 37 ||
BRP078.038.1/ nāradaḥ kathayām āsa sagarāya mahātmane |
BRP078.038.2/ kapilasya tu saṁsthānaṁ hayasyāpi tu saṁsthitim || 38 ||
BRP078.039.1/ rākṣasānāṁ tu vikṛtiṁ sāgarāṇāṁ ca nāśanam |
BRP078.039.2/ tataś cintāparo rājā kartavyaṁ nāvabudhyata || 39 ||
BRP078.040.1/ aparo 'pi sutaś cāsīd asamañjā iti śrutaḥ |
BRP078.040.2/ sa tu bālāṁs tathā paurān maurkhyāt kṣipati cāmbhasi || 40 ||
BRP078.041.1/ sagaro 'py atha vijñaptaḥ pauraiḥ sammilitais tadā |
BRP078.041.2/ durnayaṁ tasya taṁ jñātvā tataḥ kruddho 'bravīn nṛpaḥ || 41 ||
BRP078.042.1/ svān amātyāṁs tadā rājā deśatyāgaṁ karotv ayam |
BRP078.042.2/ asamañjāḥ kṣatradharmatyāgī vai bālaghātakaḥ || 42 ||
BRP078.043.1/ sagarasya tu tad vākyaṁ śrutvāmātyās tvarānvitāḥ |
BRP078.043.2/ tatyajur nṛpateḥ putram asamañjā gato vanam || 43 ||
BRP078.044.1/ sāgarā brahmaśāpena naṣṭāḥ sarve rasātale |
BRP078.044.2/ eko 'pi ca vanaṁ prāpta idānīṁ kā gatir mama || 44 ||
BRP078.045.1/ aṁśumān iti vikhyātaḥ putras tasyāsamañjasaḥ |
BRP078.045.2/ ānāyya bālakaṁ rājā kāryaṁ tasmai nyavedayat || 45 ||
BRP078.046.1/ kapilaṁ ca samārādhya aṁśumān api bālakaḥ |
BRP078.046.2/ sagarāya hayaṁ prādāt tataḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ || 46 ||
BRP078.047.1/ tasyāpi putras tejasvī dilīpa iti dhārmikaḥ |
BRP078.047.2/ tasyāpi putro matimān bhagīratha iti śrutaḥ || 47 ||
BRP078.048.1/ pitāmahānāṁ sarveṣāṁ gatiṁ śrutvā suduḥkhitaḥ |
BRP078.048.2/ sagaraṁ nṛpaśārdūlaṁ papraccha vinayānvitaḥ || 48 ||
BRP078.049.1/ sāgarāṇāṁ tu sarveṣāṁ niṣkṛtis tu kathaṁ bhavet |
BRP078.049.2/ bhagīrathaṁ nṛpaḥ prāha kapilo vetti putraka || 49 ||
[Page 289 ]
BRP078.050.1/ tasya tad vacanaṁ śrutvā bālaḥ prāyād rasātalam |
BRP078.050.2/ kapilaṁ ca namaskṛtvā sarvaṁ tasmai nyavedayat || 50 ||
BRP078.051.1/ sa munis tu ciraṁ dhyātvā tapasārādhya śaṅkaram |
BRP078.051.2/ jaṭājalena svapitṝn āplāvya nṛpasattama || 51 ||
BRP078.052.1/ tataḥ kṛtārtho bhavitā tvaṁ ca te pitaras tathā |
BRP078.052.2/ tathā karomīti muniṁ praṇamya punar abravīt || 52 ||
BRP078.053.1/ kva gacche 'haṁ muniśreṣṭha kartavyaṁ cāpi tad vada || 53 ||

BRP078.054.0/ kapila uvāca:

BRP078.054.1/ kailāsaṁ taṁ naraśreṣṭha gatvā stuhi maheśvaram |
BRP078.054.2/ tapaḥ kuru yathāśakti tataś cepsitam āpsyasi || 54 ||

BRP078.055.0/ brahmovāca:

BRP078.055.1/ tac chrutvā sa muner vākyaṁ muniṁ natvā tv agān nagam |
BRP078.055.2/ kailāsaṁ sa śucir bhūtvā bālo bālakriyānvitaḥ |
BRP078.055.3/ tapase niścayaṁ kṛtvā uvāca sa bhagīrathaḥ || 55 ||

BRP078.056.0/ bhagīratha uvāca:

BRP078.056.1/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho |
BRP078.056.2/ nāhaṁ kimapi jānāmi tataḥ prīto bhava prabho || 56 ||
BRP078.057.1/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin |
BRP078.057.2/ mamopakurvanti hite ratā ye |
BRP078.057.3/ tebhyo hitārthaṁ tv iha cāmareśa |
BRP078.057.4/ somaṁ namasyāmi surādipūjyam || 57 ||
BRP078.058.1/ utpādito yair abhivardhitaś ca |
BRP078.058.2/ samānagotraś ca samānadharmā |
BRP078.058.3/ teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu |
BRP078.058.4/ bālendumauliṁ praṇato 'smi nityam || 58 ||

BRP078.059.0/ brahmovāca:

BRP078.059.1/ evaṁ tu bruvatas tasya purastād abhavac chivaḥ |
BRP078.059.2/ vareṇa cchandayāno vai bhagīratham uvāca ha || 59 ||

BRP078.060.0/ śiva uvāca:

BRP078.060.1/ yan na sādhyaṁ suragaṇair deyaṁ tat te mayā dhruvam |
BRP078.060.2/ vadasva nirbhayo bhūtvā bhagīratha mahāmate || 60 ||

BRP078.061.0/ brahmovāca:

BRP078.061.1/ bhagīrathaḥ praṇamyeśaṁ hṛṣṭaḥ provāca śaṅkaram || 61 ||

BRP078.062.0/ bhagīratha uvāca:

BRP078.062.1/ jaṭāsthitāṁ pitṝṇāṁ me pāvanāya saridvarām |
BRP078.062.2/ tām eva dehi deveśa sarvam āptaṁ tato bhavet || 62 ||

BRP078.063.0/ brahmovāca:

BRP078.063.1/ maheśo 'pi vihasyātha bhagīratham uvāca ha || 63 ||

BRP078.064.0/ śiva uvāca:

BRP078.064.1/ dattā mayeyaṁ te putra punas tāṁ stuhi suvrata || 64 ||

BRP078.065.0/ brahmovāca:

BRP078.065.1/ tad devavacanaṁ śrutvā tadarthaṁ tu tapo mahat |
BRP078.065.2/ stutiṁ cakāra gaṅgāyā bhaktyā prayatamānasaḥ || 65 ||
[Page 290 ]
BRP078.066.1/ tasyā api prasādaṁ ca prāpya bālo 'py abālavat |
BRP078.066.2/ gaṅgāṁ maheśvarāt prāptām ādāyāgād rasātalam || 66 ||
BRP078.067.1/ nyavedayat sa munaye kapilāya mahātmane |
BRP078.067.2/ yathoditaprakāreṇa gaṅgāṁ saṁsthāpya yatnataḥ || 67 ||
BRP078.068.1/ pradakṣiṇam athāvartya kṛtāñjalipuṭo 'bravīt || 68 ||

BRP078.069.0/ bhagīratha uvāca:

BRP078.069.1/ devi me pitaraḥ śāpāt kapilasya mahāmuneḥ |
BRP078.069.2/ prāptās te vigatiṁ mātas tasmāt tān pātum arhasi || 69 ||

BRP078.070.0/ brahmovāca:

BRP078.070.1/ tathety uktvā suranadī sarveṣām upakārikā |
BRP078.070.2/ lokānām upakārārthaṁ pitṝṇāṁ pāvanāya ca || 70 ||
BRP078.071.1/ agastyapītasyāmbhodheḥ pūraṇāya viśeṣataḥ |
BRP078.071.2/ smaraṇād eva pāpānāṁ nāśāya suranimnagā || 71 ||
BRP078.072.1/ bhagīrathoditaṁ cakre rasātalatale sthitān |
BRP078.072.2/ bhasmībhūtān nṛpasutān sāgarāṁś ca viśeṣataḥ || 72 ||
BRP078.073.1/ vinirdagdhān athāplāvya khātapūram athākarot |
BRP078.073.2/ tato meruṁ samāplāvya sthitāṁ bālo 'bravīn nṛpaḥ || 73 ||
BRP078.074.1/ karmabhūmau tvayā bhāvyaṁ tathety āgād dhimālayam |
BRP078.074.2/ himavatparvatāt puṇyād bhārataṁ varṣam abhyagāt || 74 ||
BRP078.075.1/ tanmadhyataḥ puṇyanadī prāyāt pūrvārṇavaṁ prati |
BRP078.075.2/ evam eṣāpi te proktā gaṅgā kṣātrā mahāmune || 75 ||
BRP078.076.1/ māheśvarī vaiṣṇavī ca saiva brāhmī ca pāvanī |
BRP078.076.2/ bhāgīrathī devanadī himavacchikharāśrayā || 76 ||
BRP078.077.1/ maheśvarajaṭāvāri evaṁ dvaividhyam āgatam |
BRP078.077.2/ vindhyasya dakṣiṇe gaṅgā gautamī sā nigadyate |
BRP078.077.3/ uttare sāpi vindhyasya bhāgīrathy abhidhīyate || 77 ||

79. Chapter 79 :: Story of Viṣṇu as boar lifting up the sacrifice

[Note: [ SS 143-144]

BRP079.001.0/ nārada uvāca:

BRP079.001.1/ na manas tṛptim ādhatte kathāḥ śṛṇvat tvayeritāḥ |
BRP079.001.2/ pṛthak tīrthaphalaṁ śrotuṁ pravṛttaṁ mama mānasam || 1 ||
BRP079.002.1/ kramaśo brāhmaṇānītāṁ gaṅgāṁ me prathamaṁ vada |
BRP079.002.2/ pṛthak tīrthaphalaṁ puṇyaṁ setihāsaṁ yathākramam || 2 ||

BRP079.003.0/ brahmovāca:

BRP079.003.1/ tīrthānāṁ ca pṛthag bhāvaṁ phalaṁ māhātmyam eva ca |
BRP079.003.2/ sarvaṁ vaktuṁ na śaknomi na ca tvaṁ śravaṇe kṣamaḥ || 3 ||
BRP079.004.1/ tathāpi kiñcid vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP079.004.2/ yāny uktāni ca tīrthāni śrutivākyāni yāni ca || 4 ||
BRP079.005.1/ tāni vakṣyāmi saṅkṣepān namaskṛtvā trilocanam |
BRP079.005.2/ yatrāsau bhagavān āsīt pratyakṣas tryambako mune || 5 ||
[Page 291 ]
BRP079.006.1/ tryambakaṁ nāma tat tīrthaṁ bhuktimuktipradāyakam |
BRP079.006.2/ vārāham aparaṁ tīrthaṁ triṣu lokeṣu viśrutam || 6 ||
BRP079.007.1/ tasya rūpaṁ pravakṣyāmi nāma viṣṇor yathābhavat |
BRP079.007.2/ purā devān parābhūya yajñam ādāya rākṣasaḥ || 7 ||
BRP079.008.1/ rasātalam anuprāptaḥ sindhusena iti śrutaḥ |
BRP079.008.2/ yajñe talam anuprāpte niryajñā hy abhavan mahī || 8 ||
BRP079.009.1/ nāyaṁ loko 'sti na paro yajñe naṣṭa itītvarāḥ |
BRP079.009.2/ surās tam eva viviśū rasātalam anudviṣam || 9 ||
BRP079.010.1/ nāśaknuvaṁs tu taṁ jetuṁ devā indrapurogamāḥ |
BRP079.010.2/ viṣṇuṁ purāṇapuruṣaṁ gatvā tasmai nyavedayan || 10 ||
BRP079.011.1/ rākṣasasya tu tat karma yajñabhraṁśam aśeṣataḥ |
BRP079.011.2/ tataḥ provāca bhagavān vārāhaṁ vapur āsthitaḥ || 11 ||
BRP079.012.1/ śaṅkhacakragadāpāṇir gatvā caiva rasātalam |
BRP079.012.2/ ānayiṣye makhaṁ puṇyaṁ hatvā rākṣasapuṅgavān || 12 ||
BRP079.013.1/ svaḥ prayāntu surāḥ sarve vyetu vo mānaso jvaraḥ |
BRP079.013.2/ yena gaṅgā talaṁ prāptā pathā tenaiva cakradhṛk || 13 ||
BRP079.014.1/ jagāma tarasā putra bhuvaṁ bhittvā rasātalam |
BRP079.014.2/ sa varāhavapuḥ śrīmān rasātalanivāsinaḥ || 14 ||
BRP079.015.1/ rākṣasān dānavān hatvā mukhe dhṛtvā mahādhvaram |
BRP079.015.2/ vārāharūpī bhagavān makham ādāya yajñabhuk || 15 ||
BRP079.016.1/ yena prāpa talaṁ viṣṇuḥ pathā tenaiva śatrujit |
BRP079.016.2/ mukhe nyasya mahāyajñaṁ niścakrāma rasātalāt || 16 ||
BRP079.017.1/ tatra brahmagirau devāḥ pratīkṣāṁ cakrire hareḥ |
BRP079.017.2/ pathas tasmād viniḥsṛtya gaṅgāsravaṇam abhyagāt || 17 ||
BRP079.018.1/ prākṣālayac ca svāṅgāni asṛgliptāni nārada |
BRP079.018.2/ gaṅgāmbhasā tatra kuṇḍaṁ vārāham abhavat tataḥ || 18 ||
BRP079.019.1/ mukhe nyastaṁ mahāyajñaṁ devānāṁ purato hariḥ |
BRP079.019.2/ dattavāṁs tridaśaśreṣṭho mukhād yajño 'bhyajāyata || 19 ||
BRP079.020.1/ tataḥ prabhṛti yajñāṅgaṁ pradhānaṁ sruva ucyate |
BRP079.020.2/ vārāharūpam abhavad evaṁ vai kāraṇāntarāt || 20 ||
BRP079.021.1/ tasmāt puṇyatamaṁ tīrthaṁ vārāhaṁ sarvakāmadam |
BRP079.021.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 21 ||
BRP079.022.1/ tatra sthito 'pi yaḥ kaścit pitṝn smarati puṇyakṛt |
BRP079.022.2/ vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ pitaraḥ svargam āpnuyuḥ || 22 ||

80. Chapter 80 :: Story of the pigeon couple and the hunter

[Note: [ SS 144-146]

BRP080.001.0/ brahmovāca:

BRP080.001.1/ kuśāvartasya māhātmyam ahaṁ vaktuṁ na te kṣamaḥ |
BRP080.001.2/ tasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 1 ||
BRP080.002.1/ kuśāvartam iti khyātaṁ narāṇāṁ sarvakāmadam |
BRP080.002.2/ kuśenāvartitaṁ yatra gautamena mahātmanā || 2 ||
[Page 292 ]
BRP080.003.1/ kuśenāvartayitvā tu ānayām āsa tāṁ muniḥ |
BRP080.003.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṝṇāṁ tṛptidāyakam || 3 ||
BRP080.004.1/ nīlagaṅgā saricchreṣṭhā niḥsṛtā nīlaparvatāt |
BRP080.004.2/ tatra snānādi yat kiñcit karoti prayato naraḥ || 4 ||
BRP080.005.1/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt pitṝṇāṁ tṛptidāyakam |
BRP080.005.2/ viśrutaṁ triṣu lokeṣu kapotaṁ tīrtham uttamam || 5 ||
BRP080.006.1/ tasya rūpaṁ ca vakṣyāmi mune śṛṇu mahāphalam |
BRP080.006.2/ tatra brahmagirau kaścid vyādhaḥ paramadāruṇaḥ || 6 ||
BRP080.007.1/ hinasti brāhmaṇān sādhūn yatīn gopakṣiṇo mṛgān |
BRP080.007.2/ evambhūtaḥ sa pāpātmā krodhano 'nṛtabhāṣaṇaḥ || 7 ||
BRP080.008.1/ bhīṣaṇākṛtir atyugro nīlākṣo hrasvabāhukaḥ |
BRP080.008.2/ danturo naṣṭanāsākṣo hrasvapāt pṛthukukṣikaḥ || 8 ||
BRP080.009.1/ hrasvodaro hrasvabhujo vikṛto gardabhasvanaḥ |
BRP080.009.2/ pāśahastaḥ pāpacittaḥ pāpiṣṭhaḥ sadhanuḥ sadā || 9 ||
BRP080.010.1/ tasya bhāryā tathābhūtā apatyāny api nārada |
BRP080.010.2/ tayā tu preryamāṇo 'sau viveśa gahanaṁ vanam || 10 ||
BRP080.011.1/ sa jaghāna mṛgān pāpaḥ pakṣiṇo bahurūpiṇaḥ |
BRP080.011.2/ pañjare prākṣipat kāṁścij jīvamānāṁs tathetarān || 11 ||
BRP080.012.1/ kṣudhayā paritaptāṅgo vihvalas tṛṣayā tathā |
BRP080.012.2/ bhrāntadeśo bahutaraṁ nyavartata gṛhaṁ prati || 12 ||
BRP080.013.1/ tato 'parāhṇe samprāpte nivṛtte madhumādhave |
BRP080.013.2/ kṣaṇāt taḍid garjitaṁ ca sābhraṁ caivābhavat tadā || 13 ||
BRP080.014.1/ vavau vāyuḥ sāśmavarṣo vāridhārātibhīṣaṇaḥ |
BRP080.014.2/ sa gacchaṁl lubdhakaḥ śrāntaḥ panthānaṁ nāvabudhyata || 14 ||
BRP080.015.1/ jalaṁ sthalaṁ gartam atho panthānam athavā diśaḥ |
BRP080.015.2/ na bubodha tadā pāpaḥ śrāntaḥ śaraṇam apy atha || 15 ||
BRP080.016.1/ kva gacchāmi kva tiṣṭheyaṁ kiṁ karomīty acintayat |
BRP080.016.2/ sarveṣāṁ prāṇināṁ prāṇān āhartāhaṁ yathāntakaḥ || 16 ||
BRP080.017.1/ mamāpy antakaraṁ bhūtaṁ samprāptaṁ cāśmavarṣaṇam |
BRP080.017.2/ trātāraṁ naiva paśyāmi śilāṁ vā vṛkṣam antike || 17 ||
BRP080.018.1/ evaṁ bahuvidhaṁ vyādho vicintyāpaśyad antike |
BRP080.018.2/ vane vanaspatim iva nakṣatrāṇāṁ yathātrijam || 18 ||
BRP080.019.1/ mṛgāṇāṁ ca yathā siṁham āśramāṇāṁ gṛhādhipam |
BRP080.019.2/ indriyāṇāṁ mana iva trātāraṁ prāṇināṁ nagam || 19 ||
BRP080.020.1/ śreṣṭhaṁ viṭapinaṁ śubhraṁ śākhāpallavamaṇḍitam |
BRP080.020.2/ tam āśrityopaviṣṭo 'bhūt klinnavāsā sa lubdhakaḥ || 20 ||
BRP080.021.1/ smaran bhāryām apatyāni jīveyur athavā na vā |
BRP080.021.2/ etasminn antare tatra cāstaṁ prāpto divākaraḥ || 21 ||
BRP080.022.1/ tam eva nagam āśritya kapoto bhāryayā saha |
BRP080.022.2/ putrapautraiḥ parivṛto hy āste tatra nagottame || 22 ||
BRP080.023.1/ sukhena nirbhayo bhūtvā sutṛptaḥ prīta eva ca |
BRP080.023.2/ bahavo vatsarā yātā vasatas tasya pakṣiṇaḥ || 23 ||
[Page 293 ]
BRP080.024.1/ pativratā tasya bhāryā suprītā tena caiva hi |
BRP080.024.2/ koṭare tannage śreṣṭhe jalavāyvagnivarjite || 24 ||
BRP080.025.1/ bhāryāputraiḥ parivṛtaḥ sarvadāste kapotakaḥ |
BRP080.025.2/ tasmin dine daivavaśāt kapotaś ca kapotakī || 25 ||
BRP080.026.1/ bhakṣyārthaṁ tu ubhau yātau kapoto nagam abhyagāt |
BRP080.026.2/ sāpi daivavaśāt putra pañjarasthaiva vartate || 26 ||
BRP080.027.1/ gṛhītā lubdhakenātha jīvamāneva vartate |
BRP080.027.2/ kapotako 'py apatyāni mātṛhīnāny udīkṣya ca || 27 ||
BRP080.028.1/ varṣaṁ ca bhīṣaṇaṁ prāptam astaṁ yāto divākaraḥ |
BRP080.028.2/ svakoṭaraṁ tayā hīnam ālokya vilalāpa saḥ || 28 ||
BRP080.029.1/ tāṁ baddhāṁ pañjarasthāṁ vā na bubodha kapotarāṭ |
BRP080.029.2/ anvārebhe kapoto vai priyāyā guṇakīrtanam || 29 ||
BRP080.030.1/ nādyāpy āyāti kalyāṇī mama harṣavivardhinī |
BRP080.030.2/ mama dharmasya jananī mama dehasya ceśvarī || 30 ||
BRP080.031.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ saiva nityaṁ sahāyinī |
BRP080.031.2/ tuṣṭe hasantī ruṣṭe ca mama duḥkhapramārjanī || 31 ||
BRP080.032.1/ sakhī mantreṣu sā nityaṁ mama vākyaratā sadā |
BRP080.032.2/ nādyāpy āyāti kalyāṇī samprayāte 'pi bhāskare || 32 ||
BRP080.033.1/ na jānāti vrataṁ mantraṁ daivaṁ dharmārtham eva ca |
BRP080.033.2/ pativratā patiprāṇā patimantrā patipriyā || 33 ||
BRP080.034.1/ nādyāpy āyāti kalyāṇī kiṁ karomi kva yāmi vā |
BRP080.034.2/ kiṁ me gṛhaṁ kānanaṁ ca tayā hīnaṁ hi dṛśyate || 34 ||
BRP080.035.1/ tayā yuktaṁ śriyā yuktaṁ bhīṣaṇaṁ vāpi śobhanam |
BRP080.035.2/ nādyāpy āyāti me kāntā yayā gṛham udīritam || 35 ||
BRP080.036.1/ vinānayā na jīviṣye tyaje vāpi priyāṁ tanum |
BRP080.036.2/ kiṁ kurvantu tv apatyāni luptadharmas tv ahaṁ punaḥ || 36 ||
BRP080.037.1/ evaṁ vilapatas tasya bhartur vākyaṁ niśamya sā |
BRP080.037.2/ pañjarasthaiva sā vākyaṁ bhartāram idam abravīt || 37 ||

BRP080.038.0/ kapotaky uvāca:

BRP080.038.1/ atrāham asmi baddhaiva vivaśāsmi khagottama |
BRP080.038.2/ ānītāhaṁ lubdhakena baddhā pāśair mahāmate || 38 ||
BRP080.039.1/ dhanyāsmy anugṛhītāsmi patir vakti guṇān mama |
BRP080.039.2/ sato vāpy asato vāpi kṛtārthāhaṁ na saṁśayaḥ || 39 ||
BRP080.040.1/ tuṣṭe bhartari nārīṇāṁ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ |
BRP080.040.2/ viparyaye tu nārīṇām avaśyaṁ nāśam āpnuyāt || 40 ||
BRP080.041.1/ tvaṁ daivaṁ tvaṁ prabhur mahyaṁ tvaṁ suhṛt tvaṁ parāyaṇam |
BRP080.041.2/ tvaṁ vrataṁ tvaṁ paraṁ brahma svargo mokṣas tvam eva ca || 41 ||
BRP080.043.1/ mā cintāṁ kuru kalyāṇa dharme buddhiṁ sthirāṁ kuru |
BRP080.043.2/ tvatprasādāc ca bhuktā hi bhogāś ca vividhā mayā |
BRP080.043.3/ alaṁ khedena majjena dharme buddhiṁ kuru sthirām || 43 ||

BRP080.044.0/ brahmovāca:

BRP080.044.1/ iti śrutvā priyāvākyam uttatāra nagottamāt |
BRP080.044.2/ yatra sā pañjarasthā tu kapotī vartate tvaram || 44 ||
[Page 294 ]
BRP080.045.1/ tām āgatya priyāṁ dṛṣṭvā mṛtavac cāpi lubdhakam |
BRP080.045.2/ mocayāmīti tām āha niśceṣṭo lubdhako 'dhunā || 45 ||
BRP080.046.1/ mā muñcasva mahābhāga jñātvā sambandham asthiram |
BRP080.046.2/ lubdhānāṁ khecarā hy annaṁ jīvo jīvasya cāśanam || 46 ||
BRP080.047.1/ nāparādhaṁ smarāmy asya dharmabuddhiṁ sthirāṁ kuru |
BRP080.047.2/ gurur agnir dvijātīnāṁ varṇānāṁ brāhmaṇo guruḥ || 47 ||
BRP080.048.1/ patir eva guruḥ strīṇāṁ sarvasyābhyāgato guruḥ |
BRP080.048.2/ abhyāgatam anuprāptaṁ vacanais toṣayanti ye || 48 ||
BRP080.049.1/ teṣāṁ vāgīśvarī devī tṛptā bhavati niścitam |
BRP080.049.2/ tasyānnasya pradānena śakras tṛptim avāpnuyāt || 49 ||
BRP080.050.1/ pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ |
BRP080.050.2/ tasyopacārād vai lakṣmīr viṣṇunā prītim āpnuyāt || 50 ||
BRP080.051.1/ śayane sarvadevās tu tasmāt pūjyatamo 'tithiḥ |
BRP080.051.2/ abhyāgatam anuśrāntaṁ sūryoḍhaṁ gṛham āgatam |
BRP080.051.3/ taṁ vidyād devarūpeṇa sarvakratuphalo hy asau || 51 ||
BRP080.052.1/ abhyāgataṁ śrāntam anuvrajanti |
BRP080.052.2/ devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca |
BRP080.052.3/ tasmin hi tṛpte mudam āpnuvanti |
BRP080.052.4/ gate nirāśe 'pi ca te nirāśāḥ || 52 ||
BRP080.053.1/ tasmāt sarvātmanā kānta duḥkhaṁ tyaktvā śamaṁ vraja |
BRP080.053.2/ kṛtvā tiṣṭha śubhāṁ buddhiṁ dharmakṛtyaṁ samācara || 53 ||
BRP080.054.1/ upakāro 'pakāraś ca pravarāv iti sammatau |
BRP080.054.2/ upakāriṣu sarvo 'pi karoty upakṛtiṁ punaḥ || 54 ||
BRP080.055.1/ apakāriṣu yaḥ sādhuḥ puṇyabhāk sa udāhṛtaḥ || 55 ||

BRP080.056.0/ kapota uvāca:

BRP080.056.1/ āvayor anurūpaṁ ca tvayoktaṁ sādhu manyase |
BRP080.056.2/ kintu vaktavyam apy asti tac chṛṇuṣva varānane || 56 ||
BRP080.057.1/ sahasraṁ bharate kaścic chatam anyo daśāparaḥ |
BRP080.057.2/ ātmānaṁ ca sukhenānyo vayaṁ kaṣṭodarambharāḥ || 57 ||
BRP080.058.1/ gartadhānyadhanāḥ kecit kuśūladhanino 'pare |
BRP080.058.2/ ghaṭakṣiptadhanāḥ kecic cañcukṣiptadhanā vayam || 58 ||
BRP080.059.1/ pūjayāmi kathaṁ śrāntam abhyāgatam imaṁ śubhe || 59 ||

BRP080.060.0/ kapoty uvāca:

BRP080.060.1/ agnir āpaḥ śubhā vāṇī tṛṇakāṣṭhādikaṁ ca yat |
BRP080.060.2/ etad apy arthine deyaṁ śītārto lubdhakas tv ayam || 60 ||

BRP080.061.0/ brahmovāca:

BRP080.061.1/ etac chrutvā priyāvākyaṁ vṛkṣam āruhya pakṣirāṭ |
BRP080.061.2/ ālokayām āsa tadā vahniṁ dūraṁ dadarśa ha || 61 ||
BRP080.062.1/ sa tu gatvā vahnideśaṁ cañcunolmukam āharat |
BRP080.062.2/ puro 'gniṁ jvālayām āsa lubdhakasya kapotakaḥ || 62 ||
BRP080.063.1/ śuṣkakāṣṭhāni parṇāni tṛṇāni ca punaḥ punaḥ |
BRP080.063.2/ agnau nikṣepayām āsa niśīthe sa kapotarāṭ || 63 ||
BRP080.064.1/ tam agniṁ jvalitaṁ dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītaduḥkhitaḥ |
BRP080.064.2/ avaśāni svakāṅgāni pratāpya sukham āptavān || 64 ||
BRP080.065.1/ kṣudhāgninā dahyamānaṁ vyādhaṁ dṛṣṭvā kapotakī |
BRP080.065.2/ mā muñcasva mahābhāga iti bhartāram abravīt || 65 ||
[Page 295 ]
BRP080.066.1/ svaśarīreṇa duḥkhārtaṁ lubdhakaṁ prīṇayāmi tam |
BRP080.066.2/ iṣṭātithīnāṁ ye lokās tāṁs tvaṁ prāpnuhi suvrata || 66 ||

BRP080.067.0/ kapota uvāca:

BRP080.067.1/ mayi tiṣṭhati naivāyaṁ tava dharmo vidhīyate |
BRP080.067.2/ iṣṭātithir bhavāmīha anujānīhi māṁ śubhe || 67 ||

BRP080.068.0/ brahmovāca:

BRP080.068.1/ ity uktvāgniṁ trir āvartya smaran devaṁ caturbhujam |
BRP080.068.2/ viśvātmakaṁ mahāviṣṇuṁ śaraṇyaṁ bhaktavatsalam || 68 ||
BRP080.069.1/ yathāsukhaṁ juṣasveti vadann agniṁ tathāviśat |
BRP080.069.2/ taṁ dṛṣṭvāgnau kṣiptajīvaṁ lubdhako vākyam abravīt || 69 ||

BRP080.070.0/ lubdhaka uvāca:

BRP080.070.1/ aho mānuṣadehasya dhig jīvitam idaṁ mama |
BRP080.070.2/ yad idaṁ pakṣirājena madarthe sāhasaṁ kṛtam || 70 ||

BRP080.071.0/ brahmovāca:

BRP080.071.1/ evaṁ bruvantaṁ taṁ lubdhaṁ pakṣiṇī vākyam abravīt || 71 ||

BRP080.072.0/ kapotaky uvāca:

BRP080.072.1/ māṁ tvaṁ muñca mahābhāga dūraṁ yāty eṣa me patiḥ || 72 ||

BRP080.073.0/ brahmovāca:

BRP080.073.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā pañjarasthāṁ kapotakīm |
BRP080.073.2/ lubdhako mocayām āsa tarasā bhītavat tadā || 73 ||
BRP080.074.1/ sāpi pradakṣiṇaṁ kṛtvā patim agniṁ tadā jagau || 74 ||

BRP080.075.0/ kapoty uvāca:

BRP080.075.1/ strīṇām ayaṁ paro dharmo yad bhartur anuveśanam |
BRP080.075.2/ vede ca vihito mārgaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ || 75 ||
BRP080.076.1/ vyālagrāhī yathā vyālaṁ bilād uddharate balāt |
BRP080.076.2/ evaṁ tv anugatā nārī saha bhartrā divaṁ vrajet || 76 ||
BRP080.077.1/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yāni romāṇi mānuṣe |
BRP080.077.2/ tāvatkālaṁ vaset svarge bhartāraṁ yānugacchati || 77 ||
BRP080.078.1/ namaskṛtvā bhuvaṁ devān gaṅgāṁ cāpi vanaspatīn |
BRP080.078.2/ āśvāsya tāny apatyāni lubdhakaṁ vākyam abravīt || 78 ||

BRP080.079.0/ kapoty uvāca:

BRP080.079.1/ tvatprasādān mahābhāga upapannaṁ mamedṛśam |
BRP080.079.2/ apatyānāṁ kṣamasveha bhartrā yāmi triviṣṭapam || 79 ||

BRP080.080.0/ brahmovāca:

BRP080.080.1/ ity uktvā pakṣiṇī sādhvī praviveśa hutāśanam |
BRP080.080.2/ praviṣṭāyāṁ hutavahe jayaśabdo nyavartata || 80 ||
BRP080.081.1/ gagane sūryasaṅkāśaṁ vimānam atiśobhanam |
BRP080.081.2/ tadārūḍhau suranibhau dampatī dadṛśe tataḥ || 81 ||
[Page 296 ]
BRP080.082.1/ harṣeṇa procatur ubhau lubdhakaṁ vismayānvitam || 82 ||

BRP080.083.0/ dampatī ūcatuḥ:

BRP080.083.1/ gacchāvas tridaśasthānam āpṛṣṭo 'si mahāmate |
BRP080.083.2/ āvayoḥ svargasopānam atithis tvaṁ namo 'stu te || 83 ||

BRP080.084.0/ brahmovāca:

BRP080.084.1/ vimānavaram ārūḍhau tau dṛṣṭvā lubdhako 'pi saḥ |
BRP080.084.2/ sadhanuḥ pañjaraṁ tyaktvā kṛtāñjalir abhāṣata || 84 ||

BRP080.085.0/ lubdhaka uvāca:

BRP080.085.1/ na tyaktavyo mahābhāgau deyaṁ kiñcid ajānate |
BRP080.085.2/ aham atrātithir mānyo niṣkṛtiṁ vaktum arhathaḥ || 85 ||

BRP080.086.0/ dampatī ūcatuḥ:

BRP080.086.1/ gautamīṁ gaccha bhadraṁ te tasyāḥ pāpaṁ nivedaya |
BRP080.086.2/ tatraivāplavanāt pakṣaṁ sarvapāpair vimokṣyase || 86 ||
BRP080.087.1/ muktapāpaḥ punas tatra gaṅgāyām avagāhane |
BRP080.087.2/ aśvamedhaphalaṁ puṇyaṁ prāpya puṇyo bhaviṣyasi || 87 ||
BRP080.088.1/ saridvarāyāṁ gautamyāṁ brahmaviṣṇvīśasambhuvi |
BRP080.088.2/ punar āplavanād eva tyaktvā dehaṁ malīmasam || 88 ||
BRP080.089.1/ vimānavaram ārūḍhaḥ svargaṁ gantāsy asaṁśayam || 89 ||

BRP080.090.0/ brahmovāca:

BRP080.090.1/ tac chrutvā vacanaṁ tābhyāṁ tathā cakre sa lubdhakaḥ |
BRP080.090.2/ vimānavaram ārūḍho divyarūpadharo 'bhavat || 90 ||
BRP080.091.1/ divyamālyāmbaradharaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ |
BRP080.091.2/ kapotaś ca kapotī ca tṛtīyo lubdhakas tathā |
BRP080.091.3/ gaṅgāyāś ca prabhāveṇa sarve vai divam ākraman || 91 ||
BRP080.092.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kāpotam iti viśrutam |
BRP080.092.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṛpūjanam eva ca || 92 ||
BRP080.093.1/ japayajñādikaṁ karma tad ānantyāya kalpate || 93 ||

81. Chapter 81 :: Story of Skanda's lust

[Note: [ SS 146]

BRP081.001.0/ brahmovāca:

BRP081.001.1/ kārttikeyaṁ paraṁ tīrthaṁ kaumāram iti viśrutam |
BRP081.001.2/ yannāmaśravaṇād eva kulavān rūpavān bhavet || 1 ||
BRP081.002.1/ nihate tārake daitye svasthe jāte triviṣṭape |
BRP081.002.2/ kārttikeyaṁ sutaṁ jyeṣṭhaṁ prītyā provāca pārvatī || 2 ||
BRP081.003.1/ yathāsukhaṁ bhuṅkṣva bhogāṁs trailokye manasaḥ priyān |
BRP081.003.2/ mamājñayā prītamanāḥ pituś caiva prasādataḥ || 3 ||
BRP081.004.1/ evam uktaḥ sa vai mātrā viśākho devatāstriyaḥ |
BRP081.004.2/ yathāsukhaṁ balād reme devapatnyo 'pi remire || 4 ||
BRP081.005.1/ tataḥ sambhujyamānāsu devapatnīṣu nārada |
BRP081.005.2/ nāśaknuvan vārayituṁ kārttikeyaṁ divaukasaḥ || 5 ||
[Page 297 ]
BRP081.006.1/ tato nivedayām āsuḥ pārvatyai putrakarma tat |
BRP081.006.2/ asakṛd vāryamāṇo 'pi mātrā devaiḥ sa śaktidhṛk || 6 ||
BRP081.007.1/ naivāsāv akarod vākyaṁ strīṣv āsaktas tu ṣaṇmukhaḥ |
BRP081.007.2/ abhiśāpabhayād bhītā pārvatī paryacintayat || 7 ||
BRP081.008.1/ putrasnehāt tathaiveśā devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP081.008.2/ devapatnyaś ciraṁ rakṣyā iti matvā punaḥ punaḥ || 8 ||
BRP081.009.1/ yasyāṁ tu ramate skandaḥ pārvatī tv api tādṛśī |
BRP081.009.2/ tadrūpam ātmanaḥ kṛtvā vartayām āsa pārvatī || 9 ||
BRP081.010.1/ indrasya varuṇasyāpi bhāryām āhūya ṣaṇmukhaḥ |
BRP081.010.2/ yāvat paśyati tasyāṁ tu mātṛrūpam apaśyata || 10 ||
BRP081.011.1/ tām apāsya namasyātha punar anyām athāhvayat |
BRP081.011.2/ tasyāṁ tu mātṛrūpaṁ sa prekṣya lajjām upeyivān || 11 ||
BRP081.012.1/ evaṁ bahvīṣu tad rūpaṁ dṛṣṭvā mātṛmayaṁ jagat |
BRP081.012.2/ iti sañcintya gāṅgeyo vairāgyam agamat tadā || 12 ||
BRP081.013.1/ sa tu mātṛkṛtaṁ jñātvā pravṛttasya nivartanam |
BRP081.013.2/ nivāryaś ced ahaṁ bhogāt kintu pūrvaṁ pravartitaḥ || 13 ||
BRP081.014.1/ tasmān mātṛkṛtaṁ sarvaṁ mama hāsyāspadaṁ tv iti |
BRP081.014.2/ lajjayā parayā yukto gautamīm agamat tadā || 14 ||
BRP081.015.1/ iyaṁ ca mātṛrūpā me śṛṇotu mama bhāṣitam |
BRP081.015.2/ itaḥ strīnāmadheyaṁ yan mama mātṛsamaṁ matam || 15 ||
BRP081.016.1/ evaṁ jñātvā lokanāthaḥ pārvatyā saha śaṅkaraḥ |
BRP081.016.2/ putraṁ nivārayām āsa vṛttam ity abravīd guruḥ || 16 ||
BRP081.017.1/ tataḥ surapatiḥ prītaḥ kiṁ dadāmīti cintayan |
BRP081.017.2/ kṛtāñjalipuṭaḥ skandaḥ pitaraṁ punar abravīt || 17 ||

BRP081.018.0/ skanda uvāca:

BRP081.018.1/ senāpatiḥ surapatis tava putro 'ham ity api |
BRP081.018.2/ alam etena deveśa kiṁ varaiḥ surapūjita || 18 ||
BRP081.019.1/ athavā dātukāmo 'si lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP081.019.2/ yāce 'haṁ nātmanā deva tad anujñātum arhasi || 19 ||
BRP081.020.1/ mahāpātakinaḥ kecid gurudārābhigāminaḥ |
BRP081.020.2/ atrāplavanamātreṇa dhautapāpā bhavantu te || 20 ||
BRP081.021.1/ āpnuvantūttamāṁ jātiṁ tiryañco 'pi sureśvara |
BRP081.021.2/ kurūpo rūpasampattim atra snānād avāpnuyāt || 21 ||

BRP081.022.0/ brahmovāca:

BRP081.022.1/ evam astv iti taṁ śambhuḥ pratyanandat suteritam |
BRP081.022.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kārttikeyam iti śrutam |
BRP081.022.3/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 22 ||

82. Chapter 82 :: Story of the Kṛttikās and of Skanda's birth

[Page 298 ] [Note: [ SS 147]

BRP082.001.0/ brahmovāca:

BRP082.001.1/ yat khyātaṁ kṛttikātīrthaṁ kārttikeyād anantaram |
BRP082.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa somapānaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP082.002.1/ purā tārakanāśāya bhavareto 'pibat kaviḥ |
BRP082.002.2/ retogarbhaṁ kaviṁ dṛṣṭvā ṛṣipatnyo 'spṛhan mune || 2 ||
BRP082.003.1/ saptarṣīṇām ṛtusnātāṁ varjayitvā tv arundhatīm |
BRP082.003.2/ tāsu garbhaḥ samabhavat ṣaṭsu strīṣu tadāgnitaḥ || 3 ||
BRP082.004.1/ tapyamānās tu śobhiṣṭhā ṛtusnātās tu tā mune |
BRP082.004.2/ kiṁ kurmaḥ kva nu gacchāmaḥ kiṁ kṛtvā sukṛtaṁ bhavet || 4 ||
BRP082.005.1/ ity uktvā tā mitho gaṅgāṁ vyagrā gatvā vyapīḍayan |
BRP082.005.2/ tābhyas te niḥsṛtā garbhāḥ phenarūpās tadāmbhasi || 5 ||
BRP082.006.1/ ambhasā tv ekatāṁ prāptā vāyunā sarva eva hi |
BRP082.006.2/ ekarūpas tadā tābhyaḥ ṣaṇmukhaḥ samajāyata || 6 ||
BRP082.007.1/ srāvayitvā tu tān garbhān ṛṣipatnyo gṛhān yayuḥ |
BRP082.007.2/ tāsāṁ vikṛtarūpāṇi dṛṣṭvā te ṛṣayo 'bruvan || 7 ||
BRP082.008.1/ gamyatāṁ gamyatāṁ śīghraṁ svairī vṛttir na yujyate |
BRP082.008.2/ strīṇām iti tato vatsa nirastāḥ patibhis tu tāḥ || 8 ||
BRP082.009.1/ tato duḥkhaṁ samāviṣṭās tyaktāḥ svapatibhiś ca ṣaṭ |
BRP082.009.2/ tā dṛṣṭvā nāradaḥ prāha kārttikeyo harodbhavaḥ || 9 ||
BRP082.010.1/ gāṅgeyo 'gnibhavaś ceti vikhyātas tārakāntakaḥ |
BRP082.010.2/ taṁ yāntu na cirād eva prīto bhogaṁ pradāsyati || 10 ||
BRP082.011.1/ devarṣer vacanād eva samabhyetya ca ṣaṇmukham |
BRP082.011.2/ kṛttikāḥ svayam evaitad yathāvṛttaṁ nyavedayat || 11 ||
BRP082.012.1/ tābhyo vākyaṁ kṛttikābhyaḥ kārttikeyo 'numanya ca |
BRP082.012.2/ gautamīṁ yāntu sarvāś ca snātvāpūjya maheśvaram || 12 ||
BRP082.013.1/ eṣyāmi cāhaṁ tatraiva yāsyāmi suramandiram |
BRP082.013.2/ tathety uktvā kṛttikāś ca snātvā gaṅgāṁ ca gautamīm || 13 ||
BRP082.014.1/ deveśvaraṁ ca sampūjya kārttikeyānuśāsanāt |
BRP082.014.2/ deveśvaraprasādena prayayuḥ suramandiram || 14 ||
BRP082.015.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kṛttikātīrtham ucyate |
BRP082.015.2/ kārttikyāṁ kṛttikāyoge tatra yaḥ snānam ācaret || 15 ||
BRP082.016.1/ sarvakratuphalaṁ prāpya rājā bhavati dhārmikaḥ |
BRP082.016.2/ tattīrthasmaraṇaṁ vāpi yaḥ karoti śṛṇoti ca |
BRP082.016.3/ sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt || 16 ||

83. Chapter 83 :: The completion of Bhauvana's ten horse-sacrifices

[Note: [ SS 147-148]

BRP083.001.0/ brahmovāca:

BRP083.001.1/ daśāśvamedhikaṁ tīrthaṁ tac chṛṇuṣva mahāmune |
BRP083.001.2/ yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP083.002.1/ viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ |
BRP083.002.2/ tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ || 2 ||
[Page 299 ]
BRP083.003.1/ purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ |
BRP083.003.2/ tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ || 3 ||
BRP083.004.1/ yakṣye 'haṁ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune |
BRP083.004.2/ ity apṛcchad guruṁ vipraṁ kva yakṣyāmi surān iti || 4 ||
BRP083.005.1/ so 'vadad devayajanaṁ tatra tatra nṛpottama |
BRP083.005.2/ yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn || 5 ||
BRP083.006.1/ tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale |
BRP083.006.2/ yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā || 6 ||
BRP083.007.1/ pūrṇatāṁ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ |
BRP083.007.2/ vihāya devayajanaṁ punar anyatra tān kratūn || 7 ||
BRP083.008.1/ upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ |
BRP083.008.2/ dṛṣṭvāpūrṇāṁs tato yajñān rājā gurum abhāṣata || 8 ||

BRP083.009.0/ rājovāca:

BRP083.009.1/ deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā |
BRP083.009.2/ pūrṇatāṁ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ || 9 ||

BRP083.010.0/ brahmovāca:

BRP083.010.1/ tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā |
BRP083.010.2/ gīṣpater bhrātaraṁ jyeṣṭhaṁ gatvā saṁvartam ūcatuḥ || 10 ||

BRP083.011.0/ kaśyapabhauvanāv ūcatuḥ:

BRP083.011.1/ bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada |
BRP083.011.2/ daśa sampūrṇatāṁ yānti taṁ deśaṁ taṁ guruṁ vada || 11 ||

BRP083.012.0/ brahmovāca:

BRP083.012.1/ tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṁvarto bhauvanaṁ tadā |
BRP083.012.2/ abravīd gaccha brahmāṇaṁ guruṁ deśaṁ vadiṣyati || 12 ||
BRP083.013.1/ bhauvano 'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā |
BRP083.013.2/ āgatya mām abravīc ca guruṁ deśādikaṁ ca yat || 13 ||
BRP083.014.1/ tato 'ham abravaṁ putra bhauvanaṁ kaśyapaṁ tathā |
BRP083.014.2/ gautamīṁ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān || 14 ||
BRP083.015.1/ ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ |
BRP083.015.2/ guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ || 15 ||
BRP083.016.1/ ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ |
BRP083.016.2/ setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ || 16 ||
BRP083.017.1/ tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt |
BRP083.017.2/ kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ || 17 ||
BRP083.018.1/ tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau |
BRP083.018.2/ sampūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṁ dātum udyataḥ || 18 ||
BRP083.019.1/ tato 'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam |
BRP083.019.2/ pūjayitvā sthitaṁ viprān ṛtvijo 'tha sadaspatīn || 19 ||

BRP083.020.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP083.020.1/ purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām |
BRP083.020.2/ pṛthivīṁ dātukāmena dattaṁ sarvaṁ tvayā nṛpa || 20 ||
BRP083.021.1/ bhūmidānaspṛhāṁ tyaktvā annaṁ dehi mahāphalam |
BRP083.021.2/ nānnadānasamaṁ puṇyaṁ triṣu lokeṣu vidyate || 21 ||
[Page 300 ]
BRP083.022.1/ viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune |
BRP083.022.2/ tvayā tu hayamedho 'yaṁ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ |
BRP083.022.3/ kṛtakṛtyo 'si bhadraṁ te nātra kāryā vicāraṇā || 22 ||

BRP083.023.0/ brahmovāca:

BRP083.023.1/ tathāpi dātukāmaṁ taṁ mahī provāca bhauvanam || 23 ||

BRP083.024.0/ pṛthivy uvāca:

BRP083.024.1/ viśvakarmaja sārvabhauma mā māṁ dehi punaḥ punaḥ |
BRP083.024.2/ nimajje 'haṁ salilasya madhye tasmān na dīyatām || 24 ||

BRP083.025.0/ brahmovāca:

BRP083.025.1/ tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṁ deyam iti cābravīt |
BRP083.025.2/ punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṁ brāhmaṇair vṛtam || 25 ||

BRP083.026.0/ bhūmy uvāca:

BRP083.026.1/ tilā gāvo dhanaṁ dhānyaṁ yat kiñcid gautamītaṭe |
BRP083.026.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ dānaṁ kiṁ māṁ bhauvana dāsyasi || 26 ||
BRP083.027.1/ gaṅgātīraṁ samāśritya grāsam ekaṁ dadāti yaḥ |
BRP083.027.2/ tenāhaṁ sakalā dattā kiṁ māṁ bhauvana dāsyasi || 27 ||

BRP083.028.0/ brahmovāca:

BRP083.028.1/ tad bhuvo vacanaṁ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ |
BRP083.028.2/ tatheti matvā viprebhyo hy annaṁ prādāt suvistaram || 28 ||
BRP083.029.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ daśāśvamedhikaṁ viduḥ |
BRP083.029.2/ daśānām aśvamedhānāṁ phalaṁ snānād avāpyate || 29 ||

84. Chapter 84 :: Birth of Hanumat and his half-brother

[Note: [ SS 149]

BRP084.001.0/ brahmovāca:

BRP084.001.1/ paiśācaṁ tīrtham aparaṁ pūjitaṁ brahmavādibhiḥ |
BRP084.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi gautamyā dakṣiṇe taṭe || 1 ||
BRP084.002.1/ girir brahmagireḥ pārśve añjano nāma nārada |
BRP084.002.2/ tasmiñ śaile munivara śāpabhraṣṭā varāpsarā || 2 ||
BRP084.003.1/ añjanā nāma tatrāsīd uttamāṅgena vānarī |
BRP084.003.2/ kesarī nāma tadbhartā adriketi tathāparā || 3 ||
BRP084.004.1/ sāpi kesariṇo bhāryā śāpabhraṣṭā varāpsarā |
BRP084.004.2/ uttamāṅgena mārjārī sāpy āste 'ñjanaparvate || 4 ||
BRP084.005.1/ dakṣiṇārṇavam abhyāgāt kesarī lokaviśrutaḥ |
BRP084.005.2/ etasminn antare 'gastyo 'ñjanaṁ parvatam abhyagāt || 5 ||
BRP084.006.1/ añjanā cādrikā caiva agastyam ṛṣisattamam |
BRP084.006.2/ pūjayām āsatur ubhe yathānyāyaṁ yathāsukham || 6 ||
BRP084.007.1/ tataḥ prasanno bhagavān āhobhe vriyatāṁ varaḥ |
BRP084.007.2/ te āhatur ubhe 'gastyaṁ putrau dehi munīśvara || 7 ||
[Page 301 ]
BRP084.008.1/ sarvebhyo balinau śreṣṭhau sarvalokopakārakau |
BRP084.008.2/ tathety uktvā muniśreṣṭho jagāmāśāṁ sa dakṣiṇām || 8 ||
BRP084.009.1/ tataḥ kadācit te kāle añjanā cādrikā tathā |
BRP084.009.2/ gītaṁ nṛtyaṁ ca hāsyaṁ ca kurvatyau girimūrdhani || 9 ||
BRP084.010.1/ vāyuś ca nirṛtiś cāpi te dṛṣṭvā sasmitau surau |
BRP084.010.2/ kāmākrāntadhiyau cobhau tadā satvaram īyatuḥ || 10 ||
BRP084.011.1/ bhārye bhavetām ubhayor āvāṁ devau varapradau |
BRP084.011.2/ te apy ūcatur astv etad remāte girimūrdhani || 11 ||
BRP084.012.1/ añjanāyāṁ tathā vāyor hanumān samajāyata |
BRP084.012.2/ adrikāyāṁ ca nirṛter adrir nāma piśācarāṭ || 12 ||
BRP084.013.1/ punas te āhatur ubhe putrau jātau muner varāt |
BRP084.013.2/ āvayor vikṛtaṁ rūpam uttamāṅgena dūṣitam || 13 ||
BRP084.014.1/ śāpāc chacīpates tatra yuvām ājñātum arhathaḥ |
BRP084.014.2/ tataḥ provāca bhagavān vāyuś ca nirṛtis tathā || 14 ||
BRP084.015.1/ gautamyāṁ snānadānābhyāṁ śāpamokṣo bhaviṣyati |
BRP084.015.2/ ity uktvā tāv ubhau prītau tatraivāntaradhīyatām || 15 ||
BRP084.016.1/ tato 'ñjanāṁ samādāya adriḥ paiśācamūrtimān |
BRP084.016.2/ bhrātur hanumataḥ prītyai snāpayām āsa mātaram || 16 ||
BRP084.017.1/ tathaiva hanumān gaṅgām ādāyādrim atitvaran |
BRP084.017.2/ mārjārarūpiṇīṁ nītvā gautamyās tīram āptavān || 17 ||
BRP084.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ paiśācaṁ cāñjanaṁ tathā |
BRP084.018.2/ brahmaṇo girim āsādya sarvakāmapradaṁ śubham || 18 ||
BRP084.019.1/ yojanānāṁ tripañcāśan mārjāraṁ pūrvato bhavet |
BRP084.019.2/ mārjārasañjñitāt tasmād dhanūmantaṁ vṛṣākapim || 19 ||
BRP084.020.1/ phenāsaṅgamam ākhyātaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP084.020.2/ tasya svarūpaṁ vyuṣṭiś ca tatraiva procyate śubhā || 20 ||

85. Chapter 85 :: Story of Kaṇva's hunger

[Note: [ SS 149-150]

BRP085.001.0/ brahmovāca:

BRP085.001.1/ kṣudhātīrtham iti khyātaṁ śṛṇu nārada tanmanāḥ |
BRP085.001.2/ kathyamānaṁ mahāpuṇyaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP085.002.1/ ṛṣir āsīt purā kaṇvas tapasvī vedavittamaḥ |
BRP085.002.2/ paribhramann āśramāṇi kṣudhayā paripīḍitaḥ || 2 ||
BRP085.003.1/ gautamasyāśramaṁ puṇyaṁ samṛddhaṁ cānnavāriṇā |
BRP085.003.2/ ātmānaṁ ca kṣudhāyuktaṁ samṛddhaṁ cāpi gautamam || 3 ||
BRP085.004.1/ vīkṣya kaṇvo 'tha vaiṣamyaṁ vairāgyam agamat tadā |
BRP085.004.2/ gautamo 'pi dvijaśreṣṭho hy ahaṁ tapasi niṣṭhitaḥ || 4 ||
BRP085.005.1/ samena yācñāyuktā syāt tasmād gautamaveśmani |
BRP085.005.2/ na bhokṣye 'haṁ kṣudhārto 'pi pīḍite 'pi kalevare || 5 ||
BRP085.006.1/ gaccheyaṁ gautamīṁ gaṅgām arjayeyaṁ ca sampadam |
BRP085.006.2/ iti niścitya medhāvī gatvā gaṅgāṁ ca pāvanīm || 6 ||
[Page 302 ]
BRP085.007.1/ snātvā śucir yatamanā upaviśya kuśāsane |
BRP085.007.2/ tuṣṭāva gautamīṁ gaṅgāṁ kṣudhāṁ ca paramāpadam || 7 ||

BRP085.008.0/ kaṇva uvāca:

BRP085.008.1/ namo 'stu gaṅge paramārtihāriṇi |
BRP085.008.2/ namaḥ kṣudhe sarvajanārtikāriṇi |
BRP085.008.3/ namo maheśānajaṭodbhave śubhe |
BRP085.008.4/ namo mahāmṛtyumukhād vinisṛte || 8 ||
BRP085.009.1/ puṇyātmanāṁ śāntarūpe krodharūpe durātmanām |
BRP085.009.2/ saridrūpeṇa sarveṣāṁ tāpapāpāpahāriṇi || 9 ||
BRP085.010.1/ kṣudhārūpeṇa sarveṣāṁ tāpapāpaprade namaḥ |
BRP085.010.2/ namaḥ śreyaskari devi namaḥ pāpapratardini |
BRP085.010.3/ namaḥ śāntikari devi namo dāridryanāśini || 10 ||

BRP085.011.0/ brahmovāca:

BRP085.011.1/ ity evaṁ stuvatas tasya purastād abhavad dvayam |
BRP085.011.2/ ekaṁ gāṅgaṁ manohāri hy aparaṁ bhīṣaṇākṛti |
BRP085.011.3/ punaḥ kṛtāñjalir bhūtvā namaskṛtvā dvijottamaḥ || 11 ||

BRP085.012.0/ kaṇva uvāca:

BRP085.012.1/ sarvamaṅgalamāṅgalye brāhmi māheśvari śubhe |
BRP085.012.2/ vaiṣṇavi tryambake devi godāvari namo 'stu te || 12 ||
BRP085.013.1/ tryambakasya jaṭodbhūte gautamasyāghanāśini |
BRP085.013.2/ saptadhā sāgaraṁ yānti godāvari namo 'stu te || 13 ||
BRP085.014.1/ sarvapāpakṛtāṁ pāpe dharmakāmārthanāśini |
BRP085.014.2/ duḥkhalobhamayi devi kṣudhe tubhyaṁ namo namaḥ || 14 ||

BRP085.015.0/ brahmovāca:

BRP085.015.1/ tat kaṇvavacanaṁ śrutvā suprīte āhatur dvijam || 15 ||

BRP085.016.0/ gaṅgākṣudhe ūcatuḥ:

BRP085.016.1/ abhīṣṭaṁ vada kalyāṇa varān varaya suvrata || 16 ||

BRP085.017.0/ brahmovāca:

BRP085.017.1/ provāca praṇato gaṅgāṁ kaṇvaḥ kṣudhāṁ yathākramam || 17 ||

BRP085.018.0/ kaṇva uvāca:

BRP085.018.1/ dehi devi manojñāni kāmāni vibhavaṁ mama |
BRP085.018.2/ āyur vittaṁ ca bhuktiṁ ca muktiṁ gaṅge prayaccha me || 18 ||

BRP085.019.0/ brahmovāca:

BRP085.019.1/ ity uktvā gautamīṁ gaṅgāṁ kṣudhāṁ cāha dvijottamaḥ || 19 ||

BRP085.020.0/ kaṇva uvāca:

BRP085.020.1/ mayi madvaṁśaje cāpi kṣudhe tṛṣṇe daridriṇi |
BRP085.020.2/ yāhi pāpatare rūkṣe na bhūyās tvaṁ kadācana || 20 ||
BRP085.021.1/ anena stavena ye vai tvāṁ stuvanti kṣudhāturāḥ |
BRP085.021.2/ teṣāṁ dāridryaduḥkhāni na bhaveyur varo 'paraḥ || 21 ||
BRP085.022.1/ asmiṁs tīrthe mahāpuṇye snānadānajapādikam |
BRP085.022.2/ ye kurvanti narā bhaktyā lakṣmībhājo bhavantu te || 22 ||
[Page 303 ]
BRP085.023.1/ yas tv idaṁ paṭhate stotraṁ tīrthe vā yadi vā gṛhe |
BRP085.023.2/ tasya dāridryaduḥkhebhyo na bhayaṁ syād varo 'paraḥ || 23 ||

BRP085.025.0/ brahmovāca:

BRP085.025.1/ evam astv iti coktvā te kaṇvaṁ yāte svam ālayam |
BRP085.025.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kāṇvaṁ gāṅgaṁ kṣudhābhidham |
BRP085.025.3/ sarvapāpaharaṁ vatsa pitṝṇāṁ prītivardhanam || 25 ||

86. Chapter 86 :: Story of Yama neglecting his duty

[Note: [ SS 150-151]

BRP086.001.0/ brahmovāca:

BRP086.001.1/ asti brahman mahātīrthaṁ cakratīrtham iti śrutam |
BRP086.001.2/ tatra snānān naro bhaktyā harer lokam avāpnuyāt || 1 ||
BRP086.002.1/ ekādaśyāṁ tu śuklāyām upoṣya pṛthivīpate |
BRP086.002.2/ gaṇikāsaṅgame snātvā prāpnuyād akṣayaṁ padam || 2 ||
BRP086.003.1/ purā tatra yathā vṛttaṁ tan me nigadataḥ śṛṇu |
BRP086.003.2/ āsīd viśvadharo nāma vaiśyo bahudhanānvitaḥ || 3 ||
BRP086.004.1/ uttare vayasi śreṣṭhas tasya putro 'bhavad ṛṣe |
BRP086.004.2/ guṇavān rūpasampanno vilāsī śubhadarśanaḥ || 4 ||
BRP086.005.1/ prāṇebhyo 'pi priyaḥ putraḥ kāle pañcatvam āgataḥ |
BRP086.005.2/ tathā dṛṣṭvā tu taṁ putraṁ dampatī duḥkhapīḍitau || 5 ||
BRP086.006.1/ kurvāte sma tadā tena sahaiva maraṇe matim |
BRP086.006.2/ hā putra hanta kālena pāpena sudurātmanā || 6 ||
BRP086.007.1/ yauvane vartamāno 'pi nīto 'si guṇasāgara |
BRP086.007.2/ āvayoś ca tathaiva tvaṁ prāṇebhyo 'pi sudurlabhaḥ || 7 ||
BRP086.008.1/ itthaṁ tu ruditaṁ śrutvā dampatyoḥ karuṇaṁ yamaḥ |
BRP086.008.2/ tyaktvā nijapuraṁ tūrṇaṁ kṛpayāviṣṭamānasaḥ || 8 ||
BRP086.009.1/ godāvaryāḥ śubhe tīre sthito dhyāyañ janārdanam |
BRP086.009.2/ api svalpena kālena prajā vṛddhāḥ samantataḥ || 9 ||
BRP086.010.1/ iyata iti me pṛthvī kathyatāṁ kena pūritā |
BRP086.010.2/ na kaścin mriyate jantur bhārākrāntā vasundharā || 10 ||
BRP086.011.1/ tato devī gatā tūrṇaṁ vasudhā munisattama |
BRP086.011.2/ yatrāsti surasaṁyuktaḥ śakraḥ parapurañjayaḥ |
BRP086.011.3/ dṛṣṭvā vasundharām indraḥ praṇipatyedam abravīt || 11 ||

BRP086.012.0/ indra uvāca:

BRP086.012.1/ kim āgamanakāryaṁ ta iti me pṛthvi kathyatām || 12 ||

BRP086.013.0/ dharovāca:

BRP086.013.1/ bhāreṇa guruṇā śakra pīḍitāhaṁ vinā vadham |
BRP086.013.2/ kāraṇaṁ praṣṭum āyātā kim idaṁ kathyatāṁ mama || 13 ||

BRP086.014.0/ brahmovāca:

BRP086.014.1/ iti śrutvā mahīvākyam indro vacanam abravīt || 14 ||

BRP086.015.0/ indra uvāca:

BRP086.015.1/ kāraṇaṁ yadi nāma syāt tadānīṁ jñāyate mayā |
BRP086.015.2/ surāṇāṁ hi patir yasmād ahaṁ sarvāsu medini || 15 ||
[Page 304 ]

BRP086.016.0/ brahmovāca:

BRP086.016.1/ atha pṛthvī tadā vākyaṁ śrutvā cāha śacīpatim |
BRP086.016.2/ yama ādiśyatāṁ tarhi yathā saṁharate prajāḥ || 16 ||
BRP086.017.1/ iti śrutvā vaco mahyā ādiṣṭāḥ siddhakinnarāḥ |
BRP086.017.2/ yamasyānayane śīghraṁ mahendreṇa mahāmune || 17 ||
BRP086.018.1/ tatas te satvaraṁ yātāḥ sarve vaivasvataṁ puram |
BRP086.018.2/ naivāpaśyan yamaṁ tatra te siddhāḥ saha kinnaraiḥ |
BRP086.018.3/ tathāgatya punar vegād vārttā śakre niveditā || 18 ||

BRP086.019.0/ siddhakinnarā ūcuḥ:

BRP086.019.1/ yamo yamapure nātha asmābhir nāvalokitaḥ |
BRP086.019.2/ mahatāpi suyatnena vīkṣyamāṇaḥ samantataḥ || 19 ||

BRP086.020.0/ brahmovāca:

BRP086.020.1/ iti śrutvā vacas teṣāṁ pṛṣṭaḥ śakreṇa vai tadā |
BRP086.020.2/ savitā sa pitā tasya yamaḥ kutrāsta ity atha || 20 ||

BRP086.021.0/ sūrya uvāca:

BRP086.021.1/ śakra godāvarītīre kṛtānto vartate 'dhunā |
BRP086.021.2/ caraṁs tatra tapas tīvraṁ na jāne kiṁ nu kāraṇam || 21 ||

BRP086.022.0/ brahmovāca:

BRP086.022.1/ iti śrutvā vaco bhānoḥ śakraḥ śaṅkām upāviśat || 22 ||

BRP086.023.0/ śakra uvāca:

BRP086.023.1/ aho kaṣṭaṁ mahākaṣṭaṁ naṣṭā me suranāthatā |
BRP086.023.2/ godāvaryāṁ tapaḥ kuryād yamo vai duṣṭaceṣṭitaḥ |
BRP086.023.3/ jighṛkṣur matpadaṁ nūnaṁ devā iti matir mama || 23 ||

BRP086.024.0/ brahmovāca:

BRP086.024.1/ ity uktvā sahasendreṇa āhūtaś cāpsarogaṇaḥ || 24 ||

BRP086.025.0/ indra uvāca:

BRP086.025.1/ kā bhavatīṣu kālasya sthitasya tapasi dviṣaḥ |
BRP086.025.2/ tapaḥpraṇāśane śaktā iti me śīghram ucyatām || 25 ||

BRP086.026.0/ brahmovāca:

BRP086.026.1/ iti śakravacaḥ śrutvā noce kāpi mahāmune |
BRP086.026.2/ atha śakraḥ prakopeṇa pratyuvācāpsarogaṇam || 26 ||

BRP086.027.0/ indra uvāca:

BRP086.027.1/ uttaraṁ nābravīt kiñcid yāmas tarhi vayaṁ svayam |
BRP086.027.2/ sajjā bhavantu vibudhāḥ sainyair āyāntu mā ciram |
BRP086.027.3/ ghātayāmo vayaṁ śatruṁ tapasā svargakāmukam || 27 ||

BRP086.028.0/ brahmovāca:

BRP086.028.1/ ity ukte sati devānāṁ senā prādurbabhūva ha |
BRP086.028.2/ itīndrahṛdayaṁ jñātvā hariṇā lokadhāriṇā || 28 ||
BRP086.029.1/ preṣitaṁ cakriṇā cakraṁ rakṣaṇāya yamasya hi |
BRP086.029.2/ cakraṁ yatrābhavat tatra cakratīrtham anuttamam || 29 ||
BRP086.030.1/ athendraṁ menakā prāha śaṅkiteti vacas tadā || 30 ||

BRP086.031.0/ menakovāca:

BRP086.031.1/ kālāvalokane nālaṁ kācid asti sureśvara |
BRP086.031.2/ maraṇaṁ ca varaṁ deva bhavato na yamāt punaḥ || 31 ||
BRP086.032.1/ rūpayauvanamatteyaṁ gaṇikāyācanaṁ prabho |
BRP086.032.2/ preṣaṇaṁ tat prayacchaiṣā svāmitvaṁ manyate tvayā || 32 ||
[Page 305 ]

BRP086.033.0/ brahmovāca:

BRP086.033.1/ iti śrutvā vacas tasyāḥ śakraḥ suravareśvaraḥ |
BRP086.033.2/ ādideśābalāṁ kṣāmāṁ satkṛtya gaṇikāṁ tathā || 33 ||

BRP086.034.0/ śakra uvāca:

BRP086.034.1/ gaṇike gaccha me kāryaṁ kuru sundari mā ciram |
BRP086.034.2/ kṛtakṛtyāgatā bhūyo vallabhā me yathā śacī || 34 ||

BRP086.035.0/ brahmovāca:

BRP086.035.1/ ity ākarṇya vacaḥ śakrād utpatya gaṇikā diśaḥ |
BRP086.035.2/ kṣaṇena yamasānnidhyam āyātā cārurūpiṇī || 35 ||
BRP086.036.1/ yamāntikam anuprāptā dyotayantī diśo daśa |
BRP086.036.2/ salīlaṁ lalitaṁ bālā jagau hindolakaṅkalam || 36 ||
BRP086.037.1/ tataś cacāla kālasya mano lolaṁ calācalam |
BRP086.037.2/ athonmīlya yamo netre kāmapāvakapūrite || 37 ||
BRP086.038.1/ tasyāṁ vyāpārayām āsa śreyaḥśatrau mahāmune |
BRP086.038.2/ tato vilīya sā sadyaḥ sarittvam agamat tadā || 38 ||
BRP086.039.1/ gautamyāṁ tu samāgamya gaṇikāgaṇakiṅkaraiḥ |
BRP086.039.2/ gīyamānā gatā svarge tasya tīrthaprabhāvataḥ || 39 ||
BRP086.040.1/ gacchantīṁ gaṇikāṁ dṛṣṭvā vimānasthāṁ divaṁ prati |
BRP086.040.2/ vismayaṁ paramaṁ prāptaḥ kālas taralalocanaḥ |
BRP086.040.3/ athādityena cāgatya evam ukto yamas tadā || 40 ||

BRP086.041.0/ sūrya uvāca:

BRP086.041.1/ kuru putra nijaṁ karma prajānāṁ tvaṁ parikṣayam |
BRP086.041.2/ paśya vātaṁ sadā vāntaṁ sṛjantaṁ vedhasaṁ prajāḥ |
BRP086.041.3/ paryaṭantaṁ trilokīṁ māṁ vahantīṁ vasudhāṁ prajāḥ || 41 ||

BRP086.042.0/ brahmovāca:

BRP086.042.1/ iti śrutvā yamo vākyaṁ pitur vacanam abravīt || 42 ||

BRP086.043.0/ yama uvāca:

BRP086.043.1/ etan na garhitaṁ karma kuryām aham idaṁ dhruvam |
BRP086.043.2/ karmaṇy asmin mahākrūre samādeṣṭuṁ na vārhasi || 43 ||
BRP086.044.1/ iti śrutvā ca tad vākyaṁ bhānur vacanam abravīt |
BRP086.044.2/ kiṁ nāma garhitaṁ karma tava kartum alaṁ yama || 44 ||
BRP086.045.1/ kiṁ na dṛṣṭā tvayā yāntī gaṇikā gaṇakiṅkaraiḥ |
BRP086.045.2/ gīyamānā divaṁ sadyo gautamītoyam āplutā || 45 ||
BRP086.046.1/ tvayā cātra tapas tīvraṁ kṛtaṁ putra suduṣkaram |
BRP086.046.2/ naivāntaṁ tasya paśyāmi tasmād gaccha nijaṁ puram || 46 ||
BRP086.047.1/ ity uktvā bhagavān bhānus tatra snātvā gato divam |
BRP086.047.2/ yamo 'pi saṅgame snātvā tato nijapuraṁ yayau || 47 ||
BRP086.048.1/ bhūtahāpi tataḥ śaṅkāṁ tatyāja ca mahāmune |
BRP086.048.2/ tathā dṛṣṭvā yamaṁ yāntaṁ cakre cakraṁ prayāṇakam || 48 ||
BRP086.049.1/ bhagavān yatra govindo vanamālāvibhūṣitaḥ |
BRP086.049.2/ iti yaḥ śṛṇuyān martyaḥ paṭhed vāpi samāhitaḥ || 49 ||
BRP086.050.1/ āpadas tasya naśyanti dīrgham āyur avāpnuyāt || 50 ||

87. Chapter 87 :: Story of Indra and Ahalyā

[Page 306 ] [Note: [ SS 151-153]

BRP087.001.0/ brahmovāca:

BRP087.001.1/ ahalyāsaṅgamaṁ ceha tīrthaṁ trailokyapāvanam |
BRP087.001.2/ śṛṇu samyaṅ muniśreṣṭha tatra vṛttam idaṁ yathā || 1 ||
BRP087.002.1/ kautukenātimahatā mayā pūrvaṁ munīśvara |
BRP087.002.2/ sṛṣṭā kanyā bahuvidhā rūpavatyo guṇānvitāḥ || 2 ||
BRP087.003.1/ tāsām ekāṁ śreṣṭhatamāṁ nirmame śubhalakṣaṇām |
BRP087.003.2/ tāṁ bālāṁ cārusarvāṅgīṁ dṛṣṭvā rūpaguṇānvitām || 3 ||
BRP087.004.1/ ko vāsyāḥ poṣaṇe śakta iti me buddhir āviśat |
BRP087.004.2/ na daityānāṁ surāṇāṁ ca na munīnāṁ tathaiva ca || 4 ||
BRP087.005.1/ nāsty asyāḥ poṣaṇe śaktir iti me buddhir anvabhūt |
BRP087.005.2/ guṇajyeṣṭhāya viprāya tapoyuktāya dhīmate || 5 ||
BRP087.006.1/ sarvalakṣaṇayuktāya vedavedāṅgavedine |
BRP087.006.2/ gautamāya mahāprājñām adadāṁ poṣaṇāya tām || 6 ||
BRP087.007.1/ pālayasva muniśreṣṭha yāvad āpsyati yauvanam |
BRP087.007.2/ yauvanasthāṁ punaḥ sādhvīm ānayethā mamāntikam || 7 ||
BRP087.008.1/ evam uktvā gautamāya prādāṁ kanyāṁ sumadhyamām |
BRP087.008.2/ tām ādāya muniśreṣṭha tapasā hatakalmaṣaḥ || 8 ||
BRP087.009.1/ tāṁ poṣayitvā vidhivad alaṅkṛtya mamāntikam |
BRP087.009.2/ nirvikāro muniśreṣṭho hy ahalyām ānayat tadā || 9 ||
BRP087.010.1/ tāṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve śakrāgnivaruṇādayaḥ |
BRP087.010.2/ mama deyā sureśāna ity ūcus te pṛthak pṛthak || 10 ||
BRP087.011.1/ tathaiva munayaḥ sādhyā dānavā yakṣarākṣasāḥ |
BRP087.011.2/ tān sarvān āgatān dṛṣṭvā kanyārtham atha saṅgatān || 11 ||
BRP087.012.1/ indrasya tu viśeṣeṇa mahāṁś cābhūt tadā grahaḥ |
BRP087.012.2/ gautamasya tu māhātmyaṁ gāmbhīryaṁ dhairyam eva ca || 12 ||
BRP087.013.1/ smṛtvā suvismito bhūtvā mamaivam abhavat sudhīḥ |
BRP087.013.2/ deyeyaṁ gautamāyaiva nānyayogyā śubhānanā || 13 ||
BRP087.014.1/ tasmāai eva tu tāṁ dāsye tathāpy evam acintayam |
BRP087.014.2/ sarveṣāṁ ca matir dhairyaṁ mathitaṁ bālayānayā || 14 ||
BRP087.015.1/ ahalyeti suraiḥ proktaṁ mayā ca ṛṣibhis tadā |
BRP087.015.2/ devān ṛṣīṁs tadā vīkṣya mayā tatroktam uccakaiḥ || 15 ||
BRP087.016.1/ tasmai sā dīyate subhrūr yaḥ pṛthivyāḥ pradakṣiṇām |
BRP087.016.2/ kṛtvopatiṣṭhate pūrvaṁ na cānyasmai punaḥ punaḥ || 16 ||
BRP087.017.1/ tataḥ sarve suragaṇāḥ śrutvā vākyaṁ mayeritam |
BRP087.017.2/ ahalyārthaṁ surā jagmuḥ pṛthivyāś ca pradakṣiṇe || 17 ||
BRP087.018.1/ gateṣu surasaṅgheṣu gautamo 'pi munīśvara |
BRP087.018.2/ prayatnam akarot kiñcid ahalyārtham imaṁ tathā || 18 ||
[Page 307 ]
BRP087.019.1/ etasminn antare brahman surabhiḥ sarvakāmadhuk |
BRP087.019.2/ ardhaprasūtā hy abhavat tāṁ dadarśa sa gautamaḥ || 19 ||
BRP087.020.1/ tasyāḥ pradakṣiṇaṁ cakre iyam urvīti saṁsmaran |
BRP087.020.2/ liṅgasya ca sureśasya pradakṣiṇam athākarot || 20 ||
BRP087.021.1/ tayoḥ pradakṣiṇaṁ kṛtvā gautamo munisattamaḥ |
BRP087.021.2/ sarveṣāṁ caiva devānām ekaṁ cāpi pradakṣiṇam || 21 ||
BRP087.022.1/ naivābhavad bhuvo gantuḥ sañjātaṁ dvitayaṁ mama |
BRP087.022.2/ evaṁ niścitya sa munir mamāntikam athābhyagāt || 22 ||
BRP087.023.1/ namaskṛtvābravīd vākyaṁ gautamo māṁ mahāmatiḥ |
BRP087.023.2/ kamalāsana viśvātman namas te 'stu punaḥ punaḥ || 23 ||
BRP087.024.1/ pradakṣiṇīkṛtā brahman mayeyaṁ vasudhākhilā |
BRP087.024.2/ yad atra yuktaṁ deveśa jānīte tad bhavān svayam || 24 ||
BRP087.025.1/ mayā tu dhyānayogena jñātvā gautamam abravam |
BRP087.025.2/ tavaiva dīyate subhrūḥ pradakṣiṇam idaṁ kṛtam || 25 ||
BRP087.026.1/ dharmaṁ jānīhi viprarṣe durjñeyaṁ nigamair api |
BRP087.026.2/ ardhaprasūtā surabhiḥ saptadvīpavatī mahī || 26 ||
BRP087.027.1/ kṛtā pradakṣiṇā tasyāḥ pṛthivyāḥ sā kṛtā bhavet |
BRP087.027.2/ liṅgaṁ pradakṣiṇīkṛtya tad eva phalam āpnuyāt || 27 ||
BRP087.028.1/ tasmāt sarvaprayatnena mune gautama suvrata |
BRP087.028.2/ tuṣṭo 'haṁ tava dhairyeṇa jñānena tapasā tathā || 28 ||
BRP087.029.1/ datteyam ṛṣiśārdūla kanyā lokavarā mayā |
BRP087.029.2/ ity uktvāhaṁ gautamāya ahalyām adadāṁ mune || 29 ||
BRP087.030.1/ jāte vivāhe te devāḥ kṛtvelāyāḥ pradakṣiṇam |
BRP087.030.2/ śanaiḥ śanair athāgatya dadṛśuḥ sarva eva te || 30 ||
BRP087.031.1/ taṁ gautamam ahalyāṁ ca dāmpatyaṁ prītivardhanam |
BRP087.031.2/ te cāgatyātha paśyanto vismitāś cābhavan surāḥ || 31 ||
BRP087.032.1/ atikrānte vivāhe tu surāḥ sarve divaṁ yayuḥ |
BRP087.032.2/ samatsaraḥ śacībhartā tām īkṣya ca divaṁ yayau || 32 ||
BRP087.033.1/ tataḥ prītamanās tasmai gautamāya mahātmane |
BRP087.033.2/ prādāṁ brahmagiriṁ puṇyaṁ sarvakāmapradaṁ śubham || 33 ||
BRP087.034.1/ ahalyāyāṁ muniśreṣṭho reme tatra sa gautamaḥ |
BRP087.034.2/ gautamasya kathāṁ puṇyāṁ śrutvā śakras triviṣṭape || 34 ||
BRP087.035.1/ tam āśramaṁ taṁ ca muniṁ tasya bhāryām aninditām |
BRP087.035.2/ bhūtvā brāhmaṇaveṣeṇa draṣṭum āgāc chatakratuḥ || 35 ||
BRP087.036.1/ sa dṛṣṭvā bhavanaṁ tasya bhāryāṁ ca vibhavaṁ tathā |
BRP087.036.2/ pāpīyasīṁ matiṁ kṛtvā ahalyāṁ samudaikṣata || 36 ||
BRP087.037.1/ nātmānaṁ na paraṁ deśaṁ kālaṁ śāpād ṛṣer bhayam |
BRP087.037.2/ na bubodha tadā vatsa kāmākṛṣṭaḥ śatakratuḥ || 37 ||
BRP087.038.1/ taddhyānaparamo nityaṁ surarājyena garvitaḥ |
BRP087.038.2/ santaptāṅgaḥ kathaṁ kuryāṁ praveśo me kathaṁ bhavet || 38 ||
BRP087.039.1/ evaṁ vasan viprarūpo nāntaraṁ tv adhyagacchata |
BRP087.039.2/ sa kadācin mahāprājñaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṁ kriyām || 39 ||
[Page 308 ]
BRP087.040.1/ sahito gautamaḥ śiṣyair nirgataś cāśramād bahiḥ |
BRP087.040.2/ āśramaṁ gautamīṁ viprān dhānyāni vividhāni ca || 40 ||
BRP087.041.1/ draṣṭuṁ gato munivara indras taṁ samudaikṣata |
BRP087.041.2/ idam antaram ity uktvā cakre kāryaṁ manaḥpriyam || 41 ||
BRP087.042.1/ rūpaṁ kṛtvā gautamasya priyepsuḥ sa śatakratuḥ |
BRP087.042.2/ tāṁ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīm ahalyāṁ vākyam abravīt || 42 ||

BRP087.043.0/ indra uvāca:

BRP087.043.1/ ākṛṣṭo 'haṁ tava guṇai rūpaṁ smṛtvā skhalatpadaḥ |
BRP087.043.2/ iti bruvan hasan hastam ādāyāntaḥ samāviśat || 43 ||
BRP087.044.1/ na bubodha tv ahalyā taṁ jāraṁ mene tu gautamam |
BRP087.044.2/ ramamāṇā yathāsaukhyaṁ prāgāc chiṣyaiḥ sa gautamaḥ || 44 ||
BRP087.045.1/ āgacchantaṁ nityam eva ahalyā priyavādinī |
BRP087.045.2/ pratiyāti priyaṁ vakti toṣayantī ca taṁ guṇaiḥ || 45 ||
BRP087.046.1/ tām adṛṣṭvā mahāprājño mene tan mahad adbhutam |
BRP087.046.2/ dvārasthitaṁ muniśreṣṭhaṁ sarve paśyanti nārada || 46 ||
BRP087.047.1/ agnihotrasya śālāyā rakṣiṇo gṛhakarmiṇaḥ |
BRP087.047.2/ ūcur munivaraṁ bhītā gautamaṁ vismayānvitāḥ || 47 ||

BRP087.048.0/ rakṣiṇa ūcuḥ:

BRP087.048.1/ bhagavan kim idaṁ citraṁ bahir antaś ca dṛśyase |
BRP087.048.2/ priyayāntaḥ praviṣṭo 'si tathaiva ca bahir bhavān |
BRP087.048.3/ aho tapaḥprabhāvo 'yaṁ nānārūpadharo bhavān || 48 ||

BRP087.050.0/ brahmovāca:

BRP087.050.1/ tac chrutvā vismitas tv antaḥ praviṣṭaḥ ko nu tiṣṭhati |
BRP087.050.2/ priye ahalye bhavati kiṁ māṁ na pratibhāṣase |
BRP087.050.3/ ity ṛṣer vacanaṁ śrutvā ahalyā jāram abravīt || 50 ||

BRP087.051.0/ ahalyovāca:

BRP087.051.1/ ko bhavān munirūpeṇa pāpaṁ tvaṁ kṛtavān asi |
BRP087.051.2/ iti bruvatī śayanād utthitā satvaraṁ bhayāt || 51 ||
BRP087.052.1/ sa cāpi pāpakṛc chakro biḍālo 'bhūn muner bhayāt |
BRP087.052.2/ trastāṁ ca vikṛtāṁ dṛṣṭvā svapriyāṁ dūṣitāṁ tadā || 52 ||
BRP087.053.1/ uvāca sa muniḥ kopāt kim idaṁ sāhasaṁ kṛtam |
BRP087.053.2/ iti bruvantaṁ bhartāraṁ sāpi novāca lajjitā || 53 ||
BRP087.054.1/ anveṣayaṁs tu taṁ jāraṁ biḍālaṁ dadṛśe muniḥ |
BRP087.054.2/ ko bhavān iti taṁ prāha bhasmīkuryāṁ mṛṣāvadan || 54 ||

BRP087.055.0/ indra uvāca:

BRP087.055.1/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā caivam āha śacīpatiḥ |
BRP087.055.2/ śacībhartā purāṁ bhettā tapodhana puruṣṭutaḥ || 55 ||
BRP087.056.1/ mamedaṁ pāpam āpannaṁ satyam uktaṁ mayānagha |
BRP087.056.2/ mahadvigarhitaṁ karma kṛtavān asmy ahaṁ mune || 56 ||
BRP087.057.1/ smarasāyakanirbhinnahṛdayāḥ kiṁ na kurvate |
BRP087.057.2/ brahman mayi mahāpāpe kṣamasva karuṇānidhe || 57 ||
[Page 309 ]
BRP087.058.1/ santaḥ kṛtāparādhe 'pi na raukṣyaṁ jātu kurvate |
BRP087.058.2/ niśamya tad vaco vipro harim āha ruṣānvitaḥ || 58 ||

BRP087.059.0/ gautama uvāca:

BRP087.059.1/ bhagabhaktyā kṛtaṁ pāpaṁ sahasrabhagavān bhava |
BRP087.059.2/ tām apy āha muniḥ kopāt tvaṁ ca śuṣkanadī bhava || 59 ||
BRP087.060.1/ tataḥ prasādayām āsa kathayantī tadākṛtim || 60 ||

BRP087.061.0/ ahalyovāca:

BRP087.061.1/ manasāpy anyapuruṣaṁ pāpiṣṭhāḥ kāmayanti yāḥ |
BRP087.061.2/ akṣayān yānti narakāṁs tāsāṁ sarve 'pi pūrvajāḥ || 61 ||
BRP087.062.1/ bhūtvā prasanno bhagavann avadhāraya madvacaḥ |
BRP087.062.2/ tava rūpeṇa cāgatya mām agāt sākṣiṇas tv ime || 62 ||
BRP087.063.1/ tatheti rakṣiṇaḥ procur ahalyā satyavādinī |
BRP087.063.2/ dhyānenāpi munir jñātvā śāntaḥ prāha pativratām || 63 ||

BRP087.064.0/ gautama uvāca:

BRP087.064.1/ yadā tu saṅgatā bhadre gautamyā saridīśayā |
BRP087.064.2/ nadī bhūtvā punā rūpaṁ prāpsyase priyakṛn mama || 64 ||
BRP087.065.1/ ity ṛṣer vacanaṁ śrutvā tathā cakre pativratā |
BRP087.065.2/ tayā tu saṅgatā devyā ahalyā gautamapriyā || 65 ||
BRP087.066.1/ punas tad rūpam abhavad yan mayā nirmitaṁ purā |
BRP087.066.2/ tataḥ kṛtāñjalipuṭaḥ surarāṭ prāha gautamam || 66 ||

BRP087.067.0/ indra uvāca:

BRP087.067.1/ māṁ pāhi muniśārdūla pāpiṣṭhaṁ gṛham āgatam |
BRP087.067.2/ pādayoḥ patitaṁ dṛṣṭvā kṛpayā prāha gautamaḥ || 67 ||

BRP087.068.0/ gautama uvāca:

BRP087.068.1/ gautamīṁ gaccha bhadraṁ te snānaṁ kuru purandara |
BRP087.068.2/ kṣaṇān nirdhūtapāpas tvaṁ sahasrākṣo bhaviṣyasi || 68 ||
BRP087.069.1/ ubhayaṁ vismayakaraṁ dṛṣṭavān asmi nārada |
BRP087.069.2/ ahalyāyāḥ punarbhāvaṁ śacībhartā sahasradṛk || 69 ||
BRP087.070.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ahalyāsaṅgamaṁ śubham |
BRP087.070.2/ indratīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām || 70 ||

88. Chapter 88 :: Varuṇa as teacher of Janaka and Yājñavalkya

[Note: [ SS 153-154]

BRP088.001.0/ brahmovāca:

BRP088.001.1/ tasmād apy aparaṁ tīrthaṁ janasthānam iti śrutam |
BRP088.001.2/ caturyojanavistīrṇaṁ smaraṇān muktidaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP088.002.1/ vaivasvatānvaye jāto rājābhūj janakaḥ purā |
BRP088.002.2/ so 'pāmpates tu tanujām upayeme guṇārṇavām || 2 ||
[Page 310 ]
BRP088.003.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ janakāṁ janako nṛpaḥ |
BRP088.003.2/ anurūpaguṇatvāc ca tasya bhāryā guṇārṇavā || 3 ||
BRP088.004.1/ yājñavalkyaś ca viprendras tasya rājñaḥ purohitaḥ |
BRP088.004.2/ tam apṛcchan nṛpaśreṣṭho yājñavalkyaṁ purohitam || 4 ||

BRP088.005.0/ janaka uvāca:

BRP088.005.1/ bhuktimuktī ubhe śreṣṭhe nirṇīte munisattamaiḥ |
BRP088.005.2/ dāsīdāsebhaturagarathādyair bhuktir uttamā || 5 ||
BRP088.006.1/ kintv antavirasā bhuktir muktir ekā niratyayā |
BRP088.006.2/ bhukter muktiḥ śreṣṭhatamā bhuktyā muktiṁ kathaṁ vrajet || 6 ||
BRP088.007.1/ sarvasaṅgaparityāgān muktiprāptiḥ suduḥkhataḥ |
BRP088.007.2/ tad brūhi dvijaśārdūla sukhān muktiḥ kathaṁ bhavet || 7 ||

BRP088.008.0/ yājñavalkya uvāca:

BRP088.008.1/ apāmpatis tava guruḥ śvaśuraḥ priyakṛt tathā |
BRP088.008.2/ taṁ gatvā pṛccha nṛpate upadekṣyati te hitam || 8 ||
BRP088.009.1/ yājñavalkyaś ca janako rājānaṁ varuṇaṁ tadā |
BRP088.009.2/ gatvā cocatur avyagrau muktimārgaṁ yathākramam || 9 ||

BRP088.010.0/ varuṇa uvāca:

BRP088.010.1/ dvidhā tu saṁsthitā muktiḥ karmadvāre 'py akarmaṇi |
BRP088.010.2/ vede ca niścito mārgaḥ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ || 10 ||
BRP088.011.1/ sarvaṁ ca karmaṇā baddhaṁ puruṣārthacatuṣṭayam |
BRP088.011.2/ akarmaṇaivāpyata iti muktimārgo mṛṣocyate || 11 ||
BRP088.012.1/ karmaṇā sarvadhānyāni setsyanti nṛpasattama |
BRP088.012.2/ tasmāt sarvātmanā karma kartavyaṁ vaidikaṁ nṛbhiḥ || 12 ||
BRP088.013.1/ tena bhuktiṁ ca muktiṁ ca prāpnuvantīha mānavāḥ |
BRP088.013.2/ akarmaṇaḥ karma puṇyaṁ karma cāpy āśrameṣu ca || 13 ||
BRP088.014.1/ jātyāśritaṁ ca rājendra tatrāpi śṛṇu dharmavit |
BRP088.014.2/ āśramāṇi ca catvāri karmadvārāṇi mānada || 14 ||
BRP088.015.1/ caturṇām āśramāṇāṁ ca gārhasthyaṁ puṇyadaṁ smṛtam |
BRP088.015.2/ tasmād bhuktiś ca muktiś ca bhavatīti matir mama || 15 ||

BRP088.016.0/ brahmovāca:

BRP088.016.1/ etac chrutvā tu janako yājñavalkyaś ca buddhimān |
BRP088.016.2/ varuṇaṁ pūjayitvā tu punar vacanam ūcatuḥ || 16 ||
BRP088.017.1/ ko deśaḥ kiṁ ca tīrthaṁ syād bhuktimuktipradāyakam |
BRP088.017.2/ tad vadasva suraśreṣṭha sarvajño 'si namo 'stu te || 17 ||

BRP088.018.0/ varuṇa uvāca:

BRP088.018.1/ pṛthivyāṁ bhārataṁ varṣaṁ daṇḍakaṁ tatra puṇyadam |
BRP088.018.2/ tasmin kṣetre kṛtaṁ karma bhuktimuktipradaṁ nṛṇām || 18 ||
BRP088.019.1/ tīrthānāṁ gautamī gaṅgā śreṣṭhā muktipradā nṛṇām |
BRP088.019.2/ tatra yajñena dānena bhogān muktim avāpsyati || 19 ||

BRP088.020.0/ brahmovāca:

BRP088.020.1/ yājñavalkyaś ca janako vācaṁ śrutvā hy apāmpateḥ |
BRP088.020.2/ varuṇena hy anujñātau svapurīṁ jagmatus tadā || 20 ||
[Page 311 ]
BRP088.021.1/ aśvamedhādikaṁ karma cakāra janako nṛpaḥ |
BRP088.021.2/ yājayām āsa viprendro yājñavalkyaś ca taṁ nṛpam || 21 ||
BRP088.022.1/ gaṅgātīraṁ samāśritya yajñān muktim avāpa rāṭ |
BRP088.022.2/ tathā janakarājāno bahavas tatra karmaṇā || 22 ||
BRP088.023.1/ muktiṁ prāpur mahābhāgā gautamyāś ca prasādataḥ |
BRP088.023.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ janasthāneti viśrutam || 23 ||
BRP088.024.1/ janakānāṁ yajñasado janasthānaṁ prakīrtitam |
BRP088.024.2/ caturyojanavistīrṇaṁ smaraṇāt sarvapāpanut || 24 ||
BRP088.025.1/ tatra snānena dānena pitṝṇāṁ tarpaṇena tu |
BRP088.025.2/ tīrthasya smaraṇād vāpi gamanād bhaktisevanāt || 25 ||
BRP088.026.1/ sarvān kāmān avāpnoti muktiṁ ca samavāpnuyāt || 26 ||

89. Chapter 89 :: Story of Vivasvat, the surrogated Chāyā, and the birth of the Aśvins

[Note: [ SS 154-155]

BRP089.001.0/ brahmovāca:

BRP089.001.1/ aruṇā varuṇā caiva nadyau puṇyatare śubhe |
BRP089.001.2/ tayoś ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṁ munisattama || 1 ||
BRP089.002.1/ tadutpattiṁ śṛṇuṣveha sarvapāpavināśinīm |
BRP089.002.2/ kaśyapasya suto jyeṣṭha ādityo lokaviśrutaḥ || 2 ||
BRP089.003.1/ trailokyacakṣus tīkṣṇāṁśuḥ saptāśvo lokapūjitaḥ |
BRP089.003.2/ tasya patnī uṣā khyātā tvāṣṭrī trailokyasundarī || 3 ||
BRP089.004.1/ bhartuḥ pratāpatīvratvam asahantī sumadhyamā |
BRP089.004.2/ cintayām āsa kiṁ kṛtyaṁ mama syād iti bhāminī || 4 ||
BRP089.005.1/ tasyāḥ putrau mahārājñau manur vaivasvato yamaḥ |
BRP089.005.2/ yamunā ca nadī puṇyā śṛṇu vismayakāraṇam || 5 ||
BRP089.006.1/ sākarod ātmanaś chāyām ātmarūpeṇa yatnataḥ |
BRP089.006.2/ tām abravīt tataś coṣā tvaṁ ca matsadṛśī bhava || 6 ||
BRP089.007.1/ bhartāraṁ tvam apatyāni pālayasva mamājñayā |
BRP089.007.2/ yāvad āgamanaṁ me syāt patyus tāvat priyā bhava || 7 ||
BRP089.008.1/ nākhyātavyaṁ tvayā kvāpi apatyānāṁ tathā priye |
BRP089.008.2/ tathety āha ca sā chāyā nirjagāma gṛhād uṣā || 8 ||
BRP089.009.1/ ity uktvā sā jagāmāśu śāntaṁ rūpam abhīpsatī |
BRP089.009.2/ sā gatvoṣā gṛhaṁ tvaṣṭuḥ pitre sarvaṁ nyavedayat |
BRP089.009.3/ tvaṣṭāpi cakitaḥ prāha tāṁ sutāṁ sutavatsalaḥ || 9 ||

BRP089.010.0/ tvaṣṭovāca:

BRP089.010.1/ naitad yuktaṁ bhartṛmatyā yat svaireṇa pravartanam |
BRP089.010.2/ apatyānāṁ kathaṁ vṛttir bhartur vā savitus tava |
BRP089.010.3/ bibhemi bhadre śiṣṭo 'haṁ bhartur gehaṁ punar vraja || 10 ||

BRP089.011.0/ brahmovāca:

BRP089.011.1/ evam uktā tu pitrā sā nety uktvā vai punaḥ punaḥ |
BRP089.011.2/ uttaraṁ ca kuror deśaṁ jagāma tapase tvarā || 11 ||
[Page 312 ]
BRP089.012.1/ tatra tepe tapas tīvraṁ vaḍavārūpadhāriṇī |
BRP089.012.2/ duṣprekṣaṁ taṁ svakaṁ kāntaṁ dhyāyantī niścalā uṣā || 12 ||
BRP089.013.1/ etasminn antare tāta chāyā coṣāsvarūpiṇī |
BRP089.013.2/ patyau sā vartayām āsa apatyāny atha jajñire || 13 ||
BRP089.014.1/ sāvarṇiś ca śaniś caiva viṣṭir yā duṣṭakanyakā |
BRP089.014.2/ sā chāyā vartayām āsa vaiṣamyeṇaiva nityaśaḥ || 14 ||
BRP089.015.1/ sveṣv apatyeṣu coṣāyā yamas tatra cukopa ha |
BRP089.015.2/ vaiṣamyeṇātha vartantīṁ chāyāṁ tāṁ mātaraṁ tadā || 15 ||
BRP089.016.1/ tāḍayām āsa pādena dakṣiṇāśāpatir yamaḥ |
BRP089.016.2/ putradaurjanyasaṅkṣobhāc chāyā vaivasvataṁ yamam || 16 ||
BRP089.017.1/ śaśāpa pāpa te pādo viśīryatu mamājñayā |
BRP089.017.2/ viśīrṇacaraṇo duḥkhād rudan pitaram abhyagāt |
BRP089.017.3/ savitre taṁ tu vṛttāntaṁ nyavedayad aśeṣataḥ || 17 ||

BRP089.018.0/ yama uvāca:

BRP089.018.1/ neyaṁ mātā suraśreṣṭha yayā śapto 'ham īdṛśaḥ |
BRP089.018.2/ apatyeṣu viruddheṣu jananī naiva kupyate || 18 ||
BRP089.019.1/ yad bālyād abravaṁ kiñcid athavā duṣkṛtaṁ kṛtam |
BRP089.019.2/ naiva kupyati sā mātā tasmān neyaṁ mamāmbikā || 19 ||
BRP089.020.1/ yad apatyakṛtaṁ kiñcit sādhv asādhu yathā tathā |
BRP089.020.2/ māty asyāṁ sarvam apy etat tasmān māteti gīyate || 20 ||
BRP089.021.1/ pradhakṣyantīva māṁ tāta nityaṁ paśyati cakṣuṣā |
BRP089.021.2/ vakty agnikālasadṛśā vācā neyaṁ madambikā || 21 ||

BRP089.022.0/ brahmovāca:

BRP089.022.1/ tat putravacanaṁ śrutvā savitācintayat tataḥ |
BRP089.022.2/ iyaṁ chāyā nāsya mātā uṣā mātā tu sānyataḥ || 22 ||
BRP089.023.1/ mama śāntim abhīpsantī deśe 'nyasmiṁs taporatā |
BRP089.023.2/ uttare ca kurau tvāṣṭrī vaḍavārūpadhāriṇī || 23 ||
BRP089.024.1/ tatrāste sā iti jñātvā jagāmeśo divākaraḥ |
BRP089.024.2/ yatra sā vartate kāntā aśvarūpaḥ svayaṁ tadā || 24 ||
BRP089.025.1/ tāṁ dṛṣṭvā vaḍavārūpāṁ paryadhāvad dhayākṛtiḥ |
BRP089.025.2/ kāmāturaṁ hayaṁ dṛṣṭvā śrutvā vai heṣitasvanam || 25 ||
BRP089.026.1/ uṣā pativratopetā patidhyānaparāyaṇā |
BRP089.026.2/ hayadharṣaṇasambhītā ko nv ayaṁ cety ajānatī || 26 ||
BRP089.027.1/ apalāyat patau prāpte dakṣiṇābhimukhī tvarā |
BRP089.027.2/ ko nu me rakṣako 'tra syād ṛṣayo vāthavā surāḥ || 27 ||
BRP089.028.1/ dhāvantīṁ tāṁ priyām aśvām aśvarūpadharaḥ svayam |
BRP089.028.2/ paryadhāvad yato yāti uṣā bhānus tatas tataḥ || 28 ||
BRP089.029.1/ smaragrahavaśe jātaḥ ko duśceṣṭaṁ na ceṣṭate |
BRP089.029.2/ bhāgīrathīṁ nadīś cānyā vanāny upavanāni ca || 29 ||
BRP089.030.1/ narmadāṁ cātha vindhyaṁ ca dakṣiṇābhimukhāv ubhau |
BRP089.030.2/ atikramya bhayodvignā tvāṣṭry abhyagāc ca gautamīm || 30 ||
BRP089.031.1/ trātāraḥ santi munayo janasthāna iti śrutam |
BRP089.031.2/ ṛṣīṇām āśramaṁ sāśvā praviṣṭā gautamīṁ tathā || 31 ||
[Page 313 ]
BRP089.032.1/ anuprāptas tathā cāśvo bhānus tadrūpavāṁs tataḥ |
BRP089.032.2/ aśvaṁ nivārayām āsur janasthā munidārakāḥ |
BRP089.032.3/ tataḥ kopād ṛṣīṁs tāṁś ca śaśāpoṣāpatiḥ prabhuḥ || 32 ||

BRP089.033.0/ bhānur uvāca:

BRP089.033.1/ nivārayatha māṁ yasmād vaṭā yūyaṁ bhaviṣyatha || 33 ||

BRP089.034.0/ brahmovāca:

BRP089.034.1/ jñānadṛṣṭyā tu munayo menire 'śvam uṣāpatim |
BRP089.034.2/ stuvanto devadeveśaṁ bhānuṁ taṁ munayo mudā || 34 ||
BRP089.035.1/ stūyamāno munigaṇair aśvāṁ bhānur athāgamat |
BRP089.035.2/ vaḍavāyā mukhe lagnaṁ mukhaṁ cāśvasvarūpiṇam || 35 ||
BRP089.036.1/ jñātvā tvāṣṭrī ca bhartāraṁ mukhād vīryaṁ prasusruve |
BRP089.036.2/ tayor vīryeṇa gaṅgāyām aśvinau samajāyatām || 36 ||
BRP089.037.1/ tatrāgacchan suragaṇāḥ siddhāś ca munayas tathā |
BRP089.037.2/ nadyo gāvas tathauṣadhyo devā jyotirgaṇās tathā || 37 ||
BRP089.038.1/ saptāśvaś ca rathaḥ puṇyo hy aruṇo bhānusārathiḥ |
BRP089.038.2/ yamo manuś ca varuṇaḥ śanir vaivasvatas tathā || 38 ||
BRP089.039.1/ yamunā ca nadī puṇyā tāpī caiva mahānadī |
BRP089.039.2/ tattadrūpaṁ samāsthāya nadyas tā vismayān mune || 39 ||
BRP089.040.1/ draṣṭuṁ te vismayāviṣṭā ājagmuḥ śvaśuras tathā |
BRP089.040.2/ abhiprāyaṁ viditvā tu śvaśuraṁ bhānur abravīt || 40 ||

BRP089.041.0/ bhānur uvāca:

BRP089.041.1/ uṣāyāḥ prītaye tvaṣṭaḥ kurvatyās tapa uttamam |
BRP089.041.2/ yantrārūḍhaṁ ca māṁ kṛtvā chindhi tejāṁsy anekaśaḥ |
BRP089.041.3/ yāvat saukhyaṁ bhaved asyās tāvac chindhi prajāpate || 41 ||

BRP089.042.0/ brahmovāca:

BRP089.042.1/ tathety uktvā tatas tvaṣṭā somanāthasya sannidhau |
BRP089.042.2/ tejasāṁ chedanaṁ cakre prabhāsaṁ tu tato viduḥ || 42 ||
BRP089.043.1/ bhartrā ca saṅgatā yatra gautamyām aśvarūpiṇī |
BRP089.043.2/ aśvinor yatra cotpattir aśvatīrthaṁ tad ucyate || 43 ||
BRP089.044.1/ bhānutīrthaṁ tad ākhyātaṁ tathā pañcavaṭāśramaḥ |
BRP089.044.2/ tāpī ca yamunā caiva pitaraṁ draṣṭum āgate || 44 ||
BRP089.045.1/ aruṇāvaruṇānadyor gaṅgāyāṁ saṅgamaḥ śubhaḥ |
BRP089.045.2/ devānāṁ tatra tīrthānām āgatānāṁ pṛthak pṛthak || 45 ||
BRP089.046.1/ nava trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca |
BRP089.046.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 46 ||
BRP089.047.1/ smaraṇāt paṭhanād vāpi śravaṇād api nārada |
BRP089.047.2/ sarvapāpavinirmukto dharmavān sa sukhī bhavet || 47 ||

90. Chapter 90 :: Story of Garuḍa and the snake Maṇināga

[Page 314 ] [Note: [ SS 155-156]

BRP090.001.0/ brahmovāca:

BRP090.001.1/ gāruḍaṁ nāma yat tīrthaṁ sarvavighnapraśāntidam |
BRP090.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ || 1 ||
BRP090.002.1/ maṇināga iti tv āsīc cheṣaputro mahābalaḥ |
BRP090.002.2/ garuḍasya bhayād bhaktyā toṣayām āsa śaṅkaram || 2 ||
BRP090.003.1/ tataḥ prasanno bhagavān parameṣṭhī maheśvaraḥ |
BRP090.003.2/ tam uvāca mahānāgaṁ varaṁ varaya pannaga || 3 ||
BRP090.004.1/ nāgaḥ prāha prabho mahyaṁ dehi me garuḍābhayam |
BRP090.004.2/ tathety āha ca taṁ śambhur garuḍād abhayaṁ bhavet || 4 ||
BRP090.005.1/ nirgato nirbhayo nāgo garuḍād aruṇānujāt |
BRP090.005.2/ kṣīrodaśāyī yatrāste kṣīrārṇavasamīpataḥ || 5 ||
BRP090.006.1/ itaś cetaś ca carati nāgo 'sau sukhaśītale |
BRP090.006.2/ garuḍo 'pi ca yatrāste taṁ deśam api yāty asau || 6 ||
BRP090.007.1/ garuḍaḥ pannagaṁ dṛṣṭvā carantaṁ nirbhayena tu |
BRP090.007.2/ taṁ gṛhītvā mahānāgaṁ prākṣipat svasya veśmani || 7 ||
BRP090.008.1/ taṁ baddhvā gāruḍaiḥ pāśair garuḍo nāgasattamam |
BRP090.008.2/ etasminn antare nandī provāceśaṁ jagatprabhum || 8 ||

BRP090.009.0/ nandikeśvara uvāca:

BRP090.009.1/ nūnaṁ nāgo na cāyāti bhakṣito baddha eva vā |
BRP090.009.2/ garuḍena sureśāna jīvan nāgo na saṁvrajet || 9 ||

BRP090.010.0/ brahmovāca:

BRP090.010.1/ nandino vacanaṁ śrutvā jñātvā śambhur athābravīt || 10 ||

BRP090.011.0/ śiva uvāca:

BRP090.011.1/ garuḍasya gṛhe nāgo baddhas tiṣṭhati satvaram |
BRP090.011.2/ gatvā taṁ jagatām īśaṁ viṣṇuṁ stuhi janārdanam || 11 ||
BRP090.012.1/ baddhaṁ nāgaṁ kāśyapena madvākyād ānaya svayam |
BRP090.012.2/ tat prabhor vacanaṁ śrutvā nandī gatvā śriyaḥ patim || 12 ||
BRP090.013.1/ vyajñāpayat svayaṁ vākyaṁ viṣṇuṁ lokaparāyaṇam |
BRP090.013.2/ nārāyaṇaḥ prītamanā garuḍaṁ vākyam abravīt || 13 ||

BRP090.014.0/ viṣṇur uvāca:

BRP090.014.1/ vinatātmaja me vākyān nandine dehi pannagam |
BRP090.014.2/ kampamānas tad ākarṇya nety uvāca vihaṅgamaḥ |
BRP090.014.3/ viṣṇum apy abravīt kopāt suparṇo nandino 'ntike || 14 ||

BRP090.015.0/ garuḍa uvāca:

BRP090.015.1/ yad yat priyatamaṁ kiñcid bhṛtyebhyaḥ prabhaviṣṇavaḥ |
BRP090.015.2/ dāsyanty anye bhavān naiva mayānītaṁ hariṣyati || 15 ||
BRP090.016.1/ paśya devaṁ trinayanaṁ nāgaṁ mokṣyati nandinā |
BRP090.016.2/ mayopapāditaṁ nāgaṁ tvaṁ tu dāsyasi nandine || 16 ||
BRP090.017.1/ tvāṁ vahāmi sadā svāmin mama deyaṁ sadā tvayā |
BRP090.017.2/ mayopapāditaṁ nāgaṁ vaktuṁ dehīti nocitam || 17 ||
BRP090.018.1/ satāṁ prabhūṇāṁ neyaṁ syād vṛttiḥ sadvṛttikāriṇām |
BRP090.018.2/ santo dāsyanti bhṛtyebhyo madupāttaharo bhavān || 18 ||
[Page 315 ]
BRP090.019.1/ daityāñ jayasi saṅgrāme madbalenaiva keśava |
BRP090.019.2/ ahaṁ mahābalīty evaṁ mudhaiva ślāghate bhavān || 19 ||

BRP090.020.0/ brahmovāca:

BRP090.020.1/ garuḍasyeti tad vākyaṁ śrutvā cakragadādharaḥ |
BRP090.020.2/ vihasya nandinaḥ pārśve paśyadbhir lokapālakaiḥ || 20 ||
BRP090.021.1/ idam āha mahābuddhir māṁ samuhya kṛśo bhavān |
BRP090.021.2/ tvadbalād asurān sarvāñ jeṣye 'haṁ khagasattama || 21 ||
BRP090.022.1/ ity uktvā śrīpatir brahmañ śāntakopo 'bravīd idam |
BRP090.022.2/ vahāṅguliṁ karasyāśu kaniṣṭhāṁ nandino 'ntike || 22 ||
BRP090.023.1/ garuḍasya tato mūrdhni nyasyedaṁ punar abravīt |
BRP090.023.2/ satyaṁ māṁ vahase nityaṁ paśya dharmaṁ vihaṅgama || 23 ||
BRP090.024.1/ nyastāyāṁ ca tato 'ṅgulyāṁ śiraḥ kukṣau samāviśat |
BRP090.024.2/ kukṣiś ca caraṇasyāntaḥ prāviśac cūrṇito 'bhavat |
BRP090.024.3/ tataḥ kṛtāñjalir dīno vyathito lajjayānvitaḥ || 24 ||

BRP090.025.0/ garuḍa uvāca:

BRP090.025.1/ trāhi trāhi jagannātha bhṛtyaṁ mām aparādhinam |
BRP090.025.2/ tvaṁ prabhuḥ sarvalokānāṁ dhartā dhāryas tvam eva ca || 25 ||
BRP090.026.1/ aparādhasahasrāṇi kṣamante prabhaviṣṇavaḥ |
BRP090.026.2/ kṛtāparādhe 'pi jane mahatī yasya vai kṛpā || 26 ||
BRP090.027.1/ vadanti munayaḥ sarve tvām eva karuṇākaram |
BRP090.027.2/ rakṣasvārtaṁ jaganmātar mām ambujanivāsini |
BRP090.027.3/ kamale bālakaṁ dīnam ārtaṁ tanayavatsale || 27 ||

BRP090.028.0/ brahmovāca:

BRP090.028.1/ tataḥ kṛpānvitā devī śrīr apy āha janārdanam || 28 ||

BRP090.029.0/ kamalovāca:

BRP090.029.1/ rakṣa nātha svakaṁ bhṛtyaṁ garuḍaṁ vipadaṁ gatam |
BRP090.029.2/ janārdana uvācedaṁ nandinaṁ śambhuvāhanam || 29 ||

BRP090.030.0/ viṣṇur uvāca:

BRP090.030.1/ naya nāgaṁ sagaruḍaṁ śambhor antikam eva ca |
BRP090.030.2/ tatprasādāc ca garuḍo maheśvaranirīkṣitaḥ |
BRP090.030.3/ ātmīyaṁ ca punā rūpaṁ garuḍaḥ samavāpsyati || 30 ||

BRP090.031.0/ brahmovāca:

BRP090.031.1/ tathety uktvā ca vṛṣabho nāgena garuḍena ca |
BRP090.031.2/ śanaiḥ sa śaṅkaraṁ gatvā sarvaṁ tasmai nyavedayat |
BRP090.031.3/ śaṅkaro 'pi garutmantaṁ provāca śaśiśekharaḥ || 31 ||

BRP090.032.0/ śiva uvāca:

BRP090.032.1/ yāhi gaṅgāṁ mahābāho gautamīṁ lokapāvanīm |
BRP090.032.2/ sarvakāmapradāṁ śāntāṁ tām āplutya punar vapuḥ || 32 ||
BRP090.033.1/ prāpsyase sarvakāmāṁś ca śatadhātha sahasradhā |
BRP090.033.2/ sarvapāpopataptā ye durdaivonmūlitodyamāḥ |
BRP090.033.3/ prāṇino 'bhīṣṭadā teṣāṁ śaraṇaṁ khaga gautamī || 33 ||

BRP090.034.0/ brahmovāca:

BRP090.034.1/ tadvākyaṁ praṇato bhūtvā śrutvā tu garuḍo 'bhyagāt |
BRP090.034.2/ gaṅgām āplutya garuḍaḥ śivaṁ viṣṇuṁ nanāma saḥ || 34 ||
[Page 316 ]
BRP090.035.1/ tataḥ svarṇamayaḥ pakṣī vajradeho mahābalaḥ |
BRP090.035.2/ vegī bhavan muniśreṣṭha punar viṣṇum iyāt sudhīḥ || 35 ||
BRP090.036.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ gāruḍaṁ sarvakāmadam |
BRP090.036.2/ tatra snānādi yat kiñcit karoti prayato naraḥ |
BRP090.036.3/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vatsa śivaviṣṇupriyāvaham || 36 ||

91. Chapter 91 :: Story of Jābāli and the cows

[Note: [ SS 156]

BRP091.001.0/ brahmovāca:

BRP091.001.1/ tato govardhanaṁ tīrthaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP091.001.2/ pitṝṇāṁ puṇyajananaṁ smaraṇād api pāpanut || 1 ||
BRP091.002.1/ tasya prabhāva eṣa syān mayā dṛṣṭas tu nārada |
BRP091.002.2/ brāhmaṇaḥ karṣakaḥ kaścij jābālir iti viśrutaḥ || 2 ||
BRP091.003.1/ na vimuñcaty anaḍvāhau madhyaṁ yāte 'pi bhāskare |
BRP091.003.2/ pratodena pratudati pṛṣṭhato 'pi ca pārśvayoḥ || 3 ||
BRP091.004.1/ tau gāvāv aśrupūrṇākṣau dṛṣṭvā gauḥ kāmadohinī |
BRP091.004.2/ surabhir jagatāṁ mātā nandine sarvam abravīt || 4 ||
BRP091.005.1/ sa cāpi vyathito bhūtvā śambhave tan nyavedayat |
BRP091.005.2/ śambhuś ca vṛṣabhaṁ prāha sarvaṁ sidhyatu te vacaḥ || 5 ||
BRP091.006.1/ śivājñāsahito nandī gojātaṁ sarvam āharat |
BRP091.006.2/ naṣṭeṣu goṣu sarveṣu svarge martye tatas tvarā || 6 ||
BRP091.007.1/ mām avocan suragaṇā vinā gobhir na jīvyate |
BRP091.007.2/ tān avocaṁ surān sarvāñ śaṅkaraṁ yāta yācata || 7 ||
BRP091.008.1/ tathaiveśaṁ tu te sarve stutvā kāryaṁ nyavedayan |
BRP091.008.2/ īśo 'pi vibudhān āha jānāti vṛṣabho mama || 8 ||
BRP091.009.1/ te vṛṣaṁ procur amarā dehi gā upakāriṇaḥ |
BRP091.009.2/ vṛṣo 'pi vibudhān āha gosavaḥ kriyatāṁ kratuḥ || 9 ||
BRP091.010.1/ tataḥ prāpsyatha gāḥ sarvā yā divyā yāś ca mānuṣāḥ |
BRP091.010.2/ tataḥ pravartate yajño gosavo devanirmitaḥ || 10 ||
BRP091.011.1/ gautamyāś ca śubhe pārśve gāvo vavṛdhire tataḥ |
BRP091.011.2/ govardhanaṁ tu tat tīrthaṁ devānāṁ prītivardhanam || 11 ||
BRP091.012.1/ tatra snānaṁ muniśreṣṭha gosahasraphalapradam |
BRP091.012.2/ kiñcid dānādinā yat syāt phalaṁ tat tu na vidmahe || 12 ||

92. Chapter 92 :: Story of Sanājjāta and his mother Mahī

[Page 317 ] [Note: [ SS 157]

BRP092.001.0/ brahmovāca:

BRP092.001.1/ pāpapraṇāśanaṁ nāma tīrthaṁ pāpabhayāpaham |
BRP092.001.2/ nāmadheyaṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ || 1 ||
BRP092.002.1/ dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo lokaviśrutaḥ |
BRP092.002.2/ tasya bhāryā mahī nāma taruṇī lokasundarī || 2 ||
BRP092.003.1/ tasya putraḥ sūryanibhaḥ sanājjāta iti śrutaḥ |
BRP092.003.2/ dhṛtavrataṁ tathākarṣan mṛtyuḥ kālerito mune || 3 ||
BRP092.004.1/ tataḥ sā bālavidhavā bālaputrā surūpiṇī |
BRP092.004.2/ trātāraṁ naiva paśyantī gālavāśramam abhyagāt || 4 ||
BRP092.005.1/ tasmai putraṁ nivedyātha svairiṇī pāpamohitā |
BRP092.005.2/ sā babhrāma bahūn deśān puṁskāmā kāmacāriṇī || 5 ||
BRP092.006.1/ tatputro gālavagṛhe vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP092.006.2/ jāto 'pi mātṛdoṣeṇa veśyeritamatis tv abhūt || 6 ||
BRP092.007.1/ janasthānam iti khyātaṁ nānājātisamāvṛtam |
BRP092.007.2/ tatrāsau paṇyaveṣeṇa adhyāste ca mahī tathā || 7 ||
BRP092.008.1/ tatsuto 'pi bahūn deśān paribabhrāma kāmukaḥ |
BRP092.008.2/ so 'pi kālavaśāt tatra janasthāne 'vasat tadā || 8 ||
BRP092.009.1/ striyam ākāṅkṣate veśyāṁ dhṛtavratasuto dvijaḥ |
BRP092.009.2/ mahī cāpi dhanaṁ dātṝn puruṣān samapekṣate || 9 ||
BRP092.010.1/ mene na putram ātmīyaṁ sa cāpi na tu mātaram |
BRP092.010.2/ tayoḥ samāgamaś cāsīd vidhinā mātṛputrayoḥ || 10 ||
BRP092.011.1/ evaṁ bahutithe kāle putre mātari gacchati |
BRP092.011.2/ tayoḥ parasparaṁ jñānaṁ naivāsīn mātṛputrayoḥ || 11 ||
BRP092.012.1/ evaṁ pravartamānasya pitṛdharmeṇa sanmatiḥ |
BRP092.012.2/ āsīt tasyāpy asadvṛtteḥ śṛṇu nārada citravat || 12 ||
BRP092.013.1/ svairasthityā vartamāno nedaṁ sa parihātavān |
BRP092.013.2/ brāhmīṁ sandhyām anuṣṭhāya tad ūrdhvaṁ tu dhanārjanam || 13 ||
BRP092.014.1/ vidyābalena vittāni bahūny ārjya dadāty asau |
BRP092.014.2/ tathā sa prātar utthāya gaṅgāṁ gatvā yathāvidhi || 14 ||
BRP092.015.1/ śaucādi snānasandhyādi sarvaṁ kāryaṁ yathākramam |
BRP092.015.2/ kṛtvā tu brāhmaṇān natvā tato 'bhyeti svakarmasu || 15 ||
BRP092.016.1/ prātaḥkāle gautamīṁ tu yadā yāti virūpavān |
BRP092.016.2/ kuṣṭhasarvāṅgaśithilaḥ pūyaśoṇitaniḥsravaḥ || 16 ||
BRP092.017.1/ snātvā tu gautamīṁ gaṅgāṁ yadā yāti surūpadhṛk |
BRP092.017.2/ śāntaḥ sūryāgnisadṛśo mūrtimān iva bhāskaraḥ || 17 ||
BRP092.018.1/ etad rūpadvayaṁ svasya naiva paśyati sa dvijaḥ |
BRP092.018.2/ gālavo yatra bhagavāṁs tapojñānaparāyaṇaḥ || 18 ||
BRP092.019.1/ āśritya gautamīṁ devīṁ āste ca munibhir vṛtaḥ |
BRP092.019.2/ brāhmaṇo 'pi ca tatraiva nityaṁ tīrthaṁ sametya ca || 19 ||
BRP092.020.1/ gālavaṁ ca namasyātha tato yāti svamandiram |
BRP092.020.2/ gaṅgāyāḥ sevanāt pūrvaṁ sanājjātasya yad vapuḥ || 20 ||
BRP092.021.1/ snānasandhyottare kāle punar yad api tad dvije |
BRP092.021.2/ ubhayaṁ tasya tad rūpaṁ gālavo nityam eva ca || 21 ||
[Page 318 ]
BRP092.022.1/ dṛṣṭvā savismayo mene kiñcid asty atra kāraṇam |
BRP092.022.2/ evaṁ savismayo bhūtvā gālavaḥ prāha taṁ dvijam || 22 ||
BRP092.023.1/ gacchantaṁ tu namasyātha sanājjātaṁ gurur gṛham |
BRP092.023.2/ āhūya yatnato dhīmān kṛpayā vismayena ca || 23 ||

BRP092.024.0/ gālava uvāca:

BRP092.024.1/ ko bhavān kva ca gantāsi kiṁ karoṣi kva bhokṣyasi |
BRP092.024.2/ kinnāmā tvaṁ kva śayyā te kā te bhāryā vadasva me || 24 ||

BRP092.025.0/ brahmovāca:

BRP092.025.1/ gālavasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇo 'py āha taṁ munim || 25 ||

BRP092.026.0/ brāhmaṇa uvāca:

BRP092.026.1/ śvaḥ kathyate mayā sarvaṁ jñātvā kāryavinirṇayam || 26 ||

BRP092.027.0/ brahmovāca:

BRP092.027.1/ evam uktvā gālavaṁ taṁ sanājjāto gṛhaṁ yayau |
BRP092.027.2/ bhuktvā rātrau tayā samyak śayyām āsādya bandhakīm |
BRP092.027.3/ uvāca cakitaḥ smṛtvā gālavasya tu yad vacaḥ || 27 ||

BRP092.028.0/ brāhmaṇa uvāca:

BRP092.028.1/ tvaṁ tu sarvaguṇopetā bandhaky api pativratā |
BRP092.028.2/ āvayoḥ sadṛśī prītir yāvajjīvaṁ pravartatām || 28 ||
BRP092.029.1/ tathāpi kiñcit pṛcchāmi kinnāmnī tvaṁ kva vā kulam |
BRP092.029.2/ kiṁ nu sthānaṁ kva vā bandhur mama sarvaṁ nivedyatām || 29 ||

BRP092.030.0/ bandhaky uvāca:

BRP092.030.1/ dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo dīkṣitaḥ śuciḥ |
BRP092.030.2/ tasya bhāryā mahī cāhaṁ matputro gālavāśrame || 30 ||
BRP092.031.1/ utsṛṣṭo matimān bālaḥ sanājjāta iti śrutaḥ |
BRP092.031.2/ ahaṁ tu pūrvadoṣeṇa tyaktvā dharmaṁ kulāgatam |
BRP092.031.3/ svairiṇī tv iha varte 'haṁ viddhi māṁ brāhmaṇīṁ dvija || 31 ||

BRP092.032.0/ brahmovāca:

BRP092.032.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā marmaviddha ivābhavat |
BRP092.032.2/ papāta sahasā bhūmau veśyā taṁ vākyam abravīt || 32 ||

BRP092.033.0/ veśyovāca:

BRP092.033.1/ kiṁ tu jātaṁ dvijaśreṣṭha kva ca prītir gatā tava |
BRP092.033.2/ kiṁ tu vākyaṁ mayā coktaṁ tava cittavirodhakṛt || 33 ||
BRP092.034.1/ ātmānam ātmanāśvāsya brāhmaṇo vākyam abravīt || 34 ||

BRP092.035.0/ brāhmaṇa uvāca:

BRP092.035.1/ dhṛtavrataḥ pitā vipras tatputro 'haṁ sanādyataḥ |
BRP092.035.2/ mātā mahī mama iyaṁ mama daivād upāgatā || 35 ||

BRP092.036.0/ brahmovāca:

BRP092.036.1/ etac chrutvā tasya vākyaṁ sāpy abhūd atiduḥkhitā |
BRP092.036.2/ tayos tu śocatoḥ paścāt prabhāte vimale ravau |
BRP092.036.3/ gālavaṁ muniśārdūlaṁ gatvā vipro nyavedayat || 36 ||

BRP092.037.0/ brāhmaṇa uvāca:

BRP092.037.1/ dhṛtavratasuto brahmaṁs tvayā pūrvaṁ tu pālitaḥ |
BRP092.037.2/ upanītas tvayā caiva mahī mātā mama prabho || 37 ||
[Page 319 ]
BRP092.038.1/ kiṁ karomi ca kiṁ kṛtvā niṣkṛtir mama vai bhavet || 38 ||

BRP092.039.0/ brahmovāca:

BRP092.039.1/ tad vipravacanaṁ śrutvā gālavaḥ prāha mā śucaḥ |
BRP092.039.2/ tavedaṁ dvividhaṁ rūpaṁ nityaṁ paśyāmy apūrvavat || 39 ||
BRP092.040.1/ tataḥ pṛṣṭo 'si vṛttāntaṁ śrutaṁ jñātaṁ mayā yathā |
BRP092.040.2/ yat kṛtyaṁ tava tat sarvaṁ gaṅgāyāṁ pratyagāt kṣayam || 40 ||
BRP092.041.1/ asya tīrthasya māhātmyād asyā devyāḥ prasādataḥ |
BRP092.041.2/ pūto 'si pratyahaṁ vatsa nātra kāryā vicāraṇā || 41 ||
BRP092.042.1/ prabhāte tava rūpāṇi sapāpāni tv aharniśam |
BRP092.042.2/ paśye 'haṁ punar apy eva rūpaṁ tava guṇottamam || 42 ||
BRP092.043.1/ āgacchantaṁ tv āgoyuktaṁ gacchantaṁ tvām anāgasam |
BRP092.043.2/ paśyāmi nityaṁ tasmāt tvaṁ pūto devyā kṛto 'dhunā || 43 ||
BRP092.044.1/ tasmān na kāryaṁ te kiñcid avaśiṣṭaṁ bhaviṣyati |
BRP092.044.2/ iyaṁ ca mātā te vipra jñātā yā caiva bandhakī || 44 ||
BRP092.045.1/ paścāttāpaṁ gatātyantaṁ nivṛttā tv atha pātakāt |
BRP092.045.2/ bhūtānāṁ viṣaye prītir vatsa svābhāvikī yataḥ || 45 ||
BRP092.046.1/ satsaṅgato mahāpuṇyān nivṛttir daivato bhavet |
BRP092.046.2/ atyartham anutapteyaṁ prāgācaritapuṇyataḥ || 46 ||
BRP092.047.1/ snānaṁ kṛtvā cātra tīrthe tataḥ pūtā bhaviṣyati |
BRP092.047.2/ tathā tau cakratur ubhau mātāputrau ca nārada || 47 ||
BRP092.048.1/ snānād babhūvatur ubhau gatapāpāv asaṁśayam |
BRP092.048.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ dhautapāpaṁ pracakṣate || 48 ||
BRP092.049.1/ pāpapraṇāśanaṁ nāma gālavaṁ ceti viśrutam |
BRP092.049.2/ mahāpātakam alpaṁ vā tathā yac copapātakam |
BRP092.049.3/ tat sarvaṁ nāśayed etad dhautapāpaṁ supuṇyadam || 49 ||

93. Chapter 93 :: Story of Viśvāmitra and Indra

[Note: [ SS 158]

BRP093.001.0/ brahmovāca:

BRP093.001.1/ yatra dāśarathī rāmaḥ sītayā sahito dvija |
BRP093.001.2/ pitṝn santarpayām āsa pitṛtīrthaṁ tato viduḥ || 1 ||
BRP093.002.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca pitṝṇāṁ tarpaṇaṁ tathā |
BRP093.002.2/ sarvam akṣayatām eti nātra kāryā vicāraṇā || 2 ||
BRP093.003.1/ yatra dāśarathī rāmo viśvāmitraṁ mahāmunim |
BRP093.003.2/ pūjayām āsa rājendro munibhis tattvadarśibhiḥ || 3 ||
BRP093.004.1/ viśvāmitraṁ tu tat tīrtham ṛṣijuṣṭaṁ supuṇyadam |
BRP093.004.2/ tatsvarūpaṁ ca vakṣyāmi paṭhitaṁ vedavādibhiḥ || 4 ||
BRP093.005.1/ anāvṛṣṭir abhūt pūrvaṁ prajānām atibhīṣaṇā |
BRP093.005.2/ viśvāmitro mahāprājñaḥ saśiṣyo gautamīm agāt || 5 ||
[Page 320 ]
BRP093.006.1/ śiṣyān putrāṁś ca jāyāṁ ca kṛśān dṛṣṭvā kṣudhāturān |
BRP093.006.2/ vyathitaḥ kauśikaḥ śrīmāñ śiṣyān idam uvāca ha || 6 ||

BRP093.007.0/ viśvāmitra uvāca:

BRP093.007.1/ yathā kathañcid yat kiñcid yatra kvāpi yathā tathā |
BRP093.007.2/ ānīyatāṁ kintu bhakṣyaṁ bhojyaṁ vā mā vilambyatām |
BRP093.007.3/ idānīm eva gantavyam ānetavyaṁ kṣaṇena tu || 7 ||

BRP093.008.0/ brahmovāca:

BRP093.008.1/ ṛṣes tad vacanāc chiṣyāḥ kṣudhitās tvarayā yayuḥ |
BRP093.008.2/ aṭamānā itaś ceto mṛtaṁ dadṛśire śunam || 8 ||
BRP093.009.1/ tam ādāya tvarāyuktā ācāryāya nyavedayan |
BRP093.009.2/ so 'pi taṁ bhadram ity uktvā pratijagrāha pāṇinā || 9 ||
BRP093.010.1/ viśasadhvaṁ śvamāṁsaṁ ca kṣālayadhvaṁ ca vāriṇā |
BRP093.010.2/ pacadhvaṁ mantravac cāpi hutvāgnau tu yathāvidhi || 10 ||
BRP093.011.1/ devān ṛṣīn pitṝn anyāṁs tarpayitvātithīn gurūn |
BRP093.011.2/ sarve bhokṣyāmahe śeṣam ity uvāca sa kauśikaḥ || 11 ||
BRP093.012.1/ viśvāmitravacaḥ śrutvā śiṣyāś cakrus tathaiva tat |
BRP093.012.2/ pacyamāne śvamāṁse tu devadūto 'gnir abhyagāt |
BRP093.012.3/ devānāṁ sadane sarvaṁ devebhyas tan nyavedayat || 12 ||

BRP093.013.0/ agnir uvāca:

BRP093.013.1/ devaiḥ śvamāṁsaṁ bhoktavyam āpannam ṛṣikalpitam || 13 ||

BRP093.014.0/ brahmovāca:

BRP093.014.1/ agnes tadvacanād indraḥ śyeno bhūtvā vihāyasi |
BRP093.014.2/ sthālīm athāharat pūrṇāṁ māṁsena pihitāṁ tadā || 14 ||
BRP093.015.1/ tat karma dṛṣṭvā śiṣyās te ṛṣeḥ śyenaṁ nyavedayan |
BRP093.015.2/ hṛtā sthālī muniśreṣṭha śyenenākṛtabuddhinā || 15 ||
BRP093.016.1/ tataś cukopa bhagavāñ śaptukāmas tadā harim |
BRP093.016.2/ tato jñātvā surapatiḥ sthālīṁ cakre madhuplutām || 16 ||
BRP093.017.1/ punar niveśayām āsa ulkāsv eva khago hariḥ |
BRP093.017.2/ madhunā tu samāyuktāṁ viśvāmitraś cukopa ha |
BRP093.017.3/ sthālīṁ vīkṣya tataḥ kopād idam āha sa kauśikaḥ || 17 ||

BRP093.018.0/ viśvāmitra uvāca:

BRP093.018.1/ śvamāṁsam eva no dehi tvaṁ harāmṛtam uttamam |
BRP093.018.2/ no cet tvāṁ bhasmasāt kuryām indro bhītas tadābravīt || 18 ||

BRP093.019.0/ indra uvāca:

BRP093.019.1/ madhu hutvā yathānyāyaṁ piba putraiḥ samanvitaḥ |
BRP093.019.2/ kim anena śvamāṁsena amedhyena mahāmune || 19 ||

BRP093.020.0/ brahmovāca:

BRP093.020.1/ viśvāmitro 'pi nety āha bhuktenaikena kiṁ phalam |
BRP093.020.2/ prajāḥ sarvāś ca sīdanti kiṁ tena madhunā hare || 20 ||
BRP093.021.1/ sarveṣām amṛtaṁ cet syād bhokṣye 'ham amṛtaṁ śuci |
BRP093.021.2/ athavā devapitaro bhokṣyantīdaṁ śvamāṁsakam || 21 ||
[Page 321 ]
BRP093.022.1/ paścād ahaṁ tac ca māṁsaṁ bhokṣye nānṛtam asti me |
BRP093.022.2/ tato bhītaḥ sahasrākṣo meghān āhūya tatkṣaṇāt || 22 ||
BRP093.023.1/ vavarṣa cāmṛtaṁ vāri hy amṛtenārpitāḥ prajāḥ |
BRP093.023.2/ paścāt tad amṛtaṁ puṇyaṁ haridattaṁ yathāvidhi || 23 ||
BRP093.024.1/ tarpayitvā surān ādau tarpayitvā jagattrayam |
BRP093.024.2/ vipraḥ sambhuktavāñ śiṣyair viśvāmitraḥ svabhāryayā || 24 ||
BRP093.025.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ākhyātaṁ cātipuṇyadam |
BRP093.025.2/ yatrāgataḥ surapatir lokānām amṛtārpaṇam || 25 ||
BRP093.026.1/ sañjātaṁ māṁsavarjaṁ tu tat tīrthaṁ puṇyadaṁ nṛṇām |
BRP093.026.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 26 ||
BRP093.027.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ viśvāmitram iti smṛtam |
BRP093.027.2/ madhutīrtham athaindraṁ ca śyenaṁ parjanyam eva ca || 27 ||

94. Chapter 94 :: Story of Śiva's devotee Śveta, who could not be taken away by Death

[Note: [ SS 159-160]

BRP094.001.0/ brahmovāca:

BRP094.001.1/ śvetatīrtham iti khyātaṁ trailokye viśrutaṁ śubham |
BRP094.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP094.002.1/ śveto nāma purā vipro gautamasya priyaḥ sakhā |
BRP094.002.2/ ātithyapūjānirato gautamītīram āśritaḥ || 2 ||
BRP094.003.1/ manasā karmaṇā vācā śivabhaktiparāyaṇaḥ |
BRP094.003.2/ dhyāyantaṁ taṁ dvijaśreṣṭhaṁ pūjayantaṁ sadā śivam || 3 ||
BRP094.004.1/ pūrṇāyuṣaṁ dvijavaraṁ śivabhaktiparāyaṇam |
BRP094.004.2/ netuṁ dūtāḥ samājagmur dakṣiṇāśāpates tadā || 4 ||
BRP094.005.1/ nāśaknuvan gṛhaṁ tasya praveṣṭum api nārada |
BRP094.005.2/ tadā kāle vyatikrānte citrako mṛtyum abravīt || 5 ||

BRP094.006.0/ citraka uvāca:

BRP094.006.1/ kiṁ nāyāti kṣīṇajīvo mṛtyo śvetaḥ kathaṁ tv iti |
BRP094.006.2/ nādyāpy āyānti dūtās te mṛtyor naivocitaṁ tu te || 6 ||

BRP094.007.0/ brahmovāca:

BRP094.007.1/ tataś ca kupito mṛtyuḥ prāyāc chvetagṛhaṁ svayam |
BRP094.007.2/ bahiḥsthitāṁs tadā paśyan mṛtyur dūtān bhayārditān |
BRP094.007.3/ provāca kim idaṁ dūtā mṛtyum ūcuś ca dūtakāḥ || 7 ||

BRP094.008.0/ dūtā ūcuḥ:

BRP094.008.1/ śivena rakṣitaṁ śvetaṁ vayaṁ no vīkṣituṁ kṣamāḥ |
BRP094.008.2/ yeṣāṁ prasanno giriśas teṣāṁ kā nāma bhītayaḥ || 8 ||

BRP094.009.0/ brahmovāca:

BRP094.009.1/ pāśapāṇis tadā mṛtyuḥ prāviśad yatra sa dvijaḥ |
BRP094.009.2/ nāsau vipro vijānāti mṛtyuṁ vā yamakiṅkarān || 9 ||
BRP094.010.1/ śivaṁ pūjayate bhaktyā śvetasya tu samīpataḥ |
BRP094.010.2/ mṛtyuṁ pāśadharaṁ dṛṣṭvā daṇḍī provāca vismitaḥ || 10 ||
[Page 322 ]

BRP094.011.0/ daṇḍy uvāca:

BRP094.011.1/ kim atra vīkṣase mṛtyo daṇḍinaṁ mṛtyur abravīt || 11 ||

BRP094.012.0/ mṛtyur uvāca:

BRP094.012.1/ śvetaṁ netum ihāyātas tasmād vīkṣe dvijottamam || 12 ||

BRP094.013.0/ brahmovāca:

BRP094.013.1/ tvaṁ gacchety abravīd daṇḍī mṛtyuḥ pāśān athākṣipat |
BRP094.013.2/ śvetāya muniśārdūla tato daṇḍī cukopa ha || 13 ||
BRP094.014.1/ śivadattena daṇḍena daṇḍī mṛtyum atāḍayat |
BRP094.014.2/ tataḥ pāśadharo mṛtyuḥ papāta dharaṇītale || 14 ||
BRP094.015.1/ tatas te satvaraṁ dūtā hataṁ mṛtyum avekṣya ca |
BRP094.015.2/ yamāya sarvam avadan vadhaṁ mṛtyos tu daṇḍinā || 15 ||
BRP094.016.1/ tataś ca kupito dharmo yamo mahiṣavāhanaḥ |
BRP094.016.2/ citraguptaṁ bahubalaṁ yamadaṇḍaṁ ca rakṣakam || 16 ||
BRP094.017.1/ mahiṣaṁ bhūtavetālān ādhivyādhīṁs tathaiva ca |
BRP094.017.2/ akṣirogān kukṣirogān karṇaśūlaṁ tathaiva ca || 17 ||
BRP094.018.1/ jvaraṁ ca trividhaṁ pāpaṁ narakāṇi pṛthak pṛthak |
BRP094.018.2/ tvarantām iti tān uktvā jagāma tvarito yamaḥ || 18 ||
BRP094.019.1/ etair anyaiḥ parivṛto yatra śveto dvijottamaḥ |
BRP094.019.2/ tam āyāntaṁ yamaṁ dṛṣṭvā nandī provāca sāyudhaḥ || 19 ||
BRP094.020.1/ vināyakaṁ tathā skandaṁ bhūtanāthaṁ tu daṇḍinam |
BRP094.020.2/ tatra tad yuddham abhavat sarvalokabhayāvaham || 20 ||
BRP094.021.1/ kārttikeyaḥ svayaṁ śaktyā bibheda yamakiṅkarān |
BRP094.021.2/ dakṣiṇāśāpatiṁ cāpi nijaghāna balānvitam || 21 ||
BRP094.022.1/ hatāvaśiṣṭā yāmyās te ādityāya nyavedayan |
BRP094.022.2/ ādityo 'pi suraiḥ sārdhaṁ śrutvā tan mahad adbhutam || 22 ||
BRP094.023.1/ lokapālair anuvṛto mamāntikam upāgamat |
BRP094.023.2/ ahaṁ viṣṇuś ca bhagavān indro 'gnir varuṇas tathā || 23 ||
BRP094.024.1/ candrādityāv aśvinau ca lokapālā marudgaṇāḥ |
BRP094.024.2/ ete cānye ca bahavo vayaṁ yātā yamāntikam || 24 ||
BRP094.025.1/ mṛta āste dakṣiṇeśo gaṅgātīre balānvitaḥ |
BRP094.025.2/ samudrāś ca nadā nāgā nānābhūtāny anekaśaḥ || 25 ||
BRP094.026.1/ tatrājagmuḥ sureśānaṁ draṣṭuṁ vaivasvataṁ yamam |
BRP094.026.2/ taṁ dṛṣṭvā hatasainyaṁ ca yamaṁ devā bhayārditāḥ |
BRP094.026.3/ kṛtāñjalipuṭāḥ śambhum ūcuḥ sarve punaḥ punaḥ || 26 ||

BRP094.027.0/ devā ūcuḥ:

BRP094.027.1/ bhaktipriyatvaṁ te nityaṁ duṣṭahantṛtvam eva ca |
BRP094.027.2/ ādikartar namas tubhyaṁ nīlakaṇṭha namo 'stu te |
BRP094.027.3/ brahmapriya namas te 'stu devapriya namo 'stu te || 27 ||
BRP094.028.1/ śvetaṁ dvijaṁ bhaktam anāyuṣaṁ te |
BRP094.028.2/ netuṁ yamādiḥ sakalo 'samarthaḥ |
BRP094.028.3/ santoṣam āptāḥ paramaṁ samīkṣya |
BRP094.028.4/ bhaktapriyatvaṁ tvayi nātha satyam || 28 ||
[Page 323 ]
BRP094.029.1/ ye tvāṁ prapannāḥ śaraṇaṁ kṛpāluṁ |
BRP094.029.2/ nālaṁ kṛtānto 'py anuvīkṣituṁ tān |
BRP094.029.3/ evaṁ viditvā śiva eva sarve |
BRP094.029.4/ tvām eva bhaktyā parayā bhajante || 29 ||
BRP094.030.1/ tvam eva jagatāṁ nātha kiṁ na smarasi śaṅkara |
BRP094.030.2/ tvāṁ vinā kaḥ samartho 'tra vyavasthāṁ kartum īśvaraḥ || 30 ||

BRP094.031.0/ brahmovāca:

BRP094.031.1/ evaṁ tu stuvatāṁ teṣāṁ purastād abhavac chivaḥ |
BRP094.031.2/ kiṁ dadāmīti tān āha idam ūcuḥ surā api || 31 ||

BRP094.032.0/ devā ūcuḥ:

BRP094.032.1/ ayaṁ vaivasvato dharmo niyantā sarvadehinām |
BRP094.032.2/ dharmādharmavyavasthāyāṁ sthāpito lokapālakaḥ || 32 ||
BRP094.033.1/ nāyaṁ vadham avāpnoti nāparādhī na pāpakṛt |
BRP094.033.2/ vinā tena jagaddhātur naiva kiñcid bhaviṣyati || 33 ||
BRP094.034.1/ tasmāj jīvaya deveśa yamaṁ sabalavāhanam |
BRP094.034.2/ prārthanā saphalā nātha mahatsu na vṛthā bhavet || 34 ||

BRP094.035.0/ brahmovāca:

BRP094.035.1/ tataḥ provāca bhagavāñ jīvayeyam asaṁśayam |
BRP094.035.2/ yamaṁ yadi vaco me 'dya anumanyanti devatāḥ || 35 ||
BRP094.036.1/ tataḥ procuḥ surāḥ sarve kurmo vākyaṁ tvayoditam |
BRP094.036.2/ haribrahmādisahitaṁ vaśe yasyākhilaṁ jagat || 36 ||
BRP094.037.1/ tataḥ provāca bhagavān amarān samupāgatān |
BRP094.037.2/ madbhakto na mṛtiṁ yātu nety ūcur amarāḥ punaḥ || 37 ||
BRP094.038.1/ amarāḥ syus tato deva sarvalokāś carācarāḥ |
BRP094.038.2/ amartyamartyabhedo 'yaṁ na syād deva jaganmaya || 38 ||
BRP094.039.1/ punar apy āha tāñ śambhuḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam |
BRP094.039.2/ madbhaktānāṁ vaiṣṇavānāṁ gautamīm anusevatām || 39 ||
BRP094.040.1/ vayaṁ tu svāmino nityaṁ na mṛtyuḥ svāmyam arhati |
BRP094.040.2/ vārttāpy eṣāṁ na kartavyā yamena tu kadācana || 40 ||
BRP094.041.1/ ādhivyādhyādibhir jātu kāryo nābhibhavaḥ kvacit |
BRP094.041.2/ ye śivaṁ śaraṇaṁ yātās te muktās tatkṣaṇād api || 41 ||
BRP094.042.1/ sānugasya yamasyāto namasyāḥ sarva eva te |
BRP094.042.2/ tathety ūcuḥ suragaṇā devadevaṁ śivaṁ prati || 42 ||
BRP094.043.1/ tataś ca bhagavān nātho nandinaṁ prāha vāhanam || 43 ||

BRP094.044.0/ śiva uvāca:

BRP094.044.1/ gautamyā udakena tvam abhiṣiñca mṛtaṁ yamam || 44 ||

BRP094.045.0/ brahmovāca:

BRP094.045.1/ tato yamādayaḥ sarve abhiṣiktās tu nandinā |
BRP094.045.2/ utthitāś ca sajīvās te dakṣiṇāśāṁ tato gatāḥ || 45 ||
BRP094.046.1/ uttare gautamītīre viṣṇvādyāḥ sarvadaivatāḥ |
BRP094.046.2/ sthitā āsan pūjayanto devadevaṁ maheśvaram || 46 ||
BRP094.047.1/ tatrāsann ayutāny aṣṭa sahasrāṇi caturdaśa |
BRP094.047.2/ tathā ṣaṭ ca sahasrāṇi punaḥ ṣaṭ ca tathaiva ca || 47 ||
[Page 324 ]
BRP094.048.1/ ṣaḍ dakṣiṇe tathā tīre tīrthānām ayutatrayam |
BRP094.048.2/ puṇyam ākhyānam etad dhi śvetatīrthasya nārada || 48 ||
BRP094.049.1/ yatrāsau patito mṛtyur mṛtyutīrthaṁ tad ucyate |
BRP094.049.2/ tasya śravaṇamātreṇa sahasraṁ jīvate samāḥ || 49 ||
BRP094.050.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvapāpapraṇāśanam |
BRP094.050.2/ śravaṇaṁ paṭhanaṁ cāpi smaraṇaṁ ca malakṣayam |
BRP094.050.3/ karoti sarvalokānāṁ bhuktimuktipradāyakam || 50 ||

95. Chapter 95 :: Śukra (Uśanas) and the science of reviving the dead

[Note: [ SS 160]

BRP095.001.0/ brahmovāca:

BRP095.001.1/ śukratīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP095.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ sarvavyādhivināśanam || 1 ||
BRP095.002.1/ aṅgirāś ca bhṛguś caiva ṛṣī paramadhārmikau |
BRP095.002.2/ tayoḥ putrau mahāprājñau rūpabuddhivilāsinau || 2 ||
BRP095.003.1/ jīvaḥ kavir iti khyātau mātāpitror vaśe ratau |
BRP095.003.2/ upanītau sutau dṛṣṭvā pitarāv ūcatur mithaḥ || 3 ||

BRP095.004.0/ ṛṣī ūcatuḥ:

BRP095.004.1/ āvayor eka evāstu śāstā nityaṁ ca putrayoḥ |
BRP095.004.2/ tasmād ekaḥ śāsitā syāt tiṣṭhatv eko yathāsukham || 4 ||

BRP095.005.0/ brahmovāca:

BRP095.005.1/ etac chrutvā tataḥ śīghram aṅgirāḥ prāha bhārgavam |
BRP095.005.2/ adhyāpayiṣye sadṛśaṁ sukhaṁ tiṣṭhatu bhārgavaḥ || 5 ||
BRP095.006.1/ etac chrutvā cāṅgiraso vākyaṁ bhṛgukulodvahaḥ |
BRP095.006.2/ tatheti matvāṅgirase śukraṁ tasmai nyavedayat || 6 ||
BRP095.007.1/ ubhāv api sutau nityam adhyāpayati vai pṛthak |
BRP095.007.2/ vaiṣamyabuddhyā tau bālau cirāc chukro 'bravīd idam || 7 ||

BRP095.008.0/ śukra uvāca:

BRP095.008.1/ vaiṣamyeṇa guro māṁ tvam adhyāpayasi nityaśaḥ |
BRP095.008.2/ gurūṇāṁ nedam ucitaṁ vaiṣamyaṁ putraśiṣyayoḥ || 8 ||
BRP095.009.1/ vaiṣamyeṇa ca vartante mūḍhāḥ śiṣyeṣu deśikāḥ |
BRP095.009.2/ naiṣā viṣamabuddhīnāṁ saṅkhyā pāpasya vidyate || 9 ||
BRP095.010.1/ ācārya samyag jñāto 'si namasye 'haṁ punaḥ punaḥ |
BRP095.010.2/ gaccheyaṁ gurum anyaṁ vai mām anujñātum arhasi || 10 ||
BRP095.011.1/ gaccheyaṁ pitaraṁ brahman yady asau viṣamo bhavet |
BRP095.011.2/ tato vānyatra gacchāmi svāmin pṛṣṭo 'si gamyate || 11 ||

BRP095.012.0/ brahmovāca:

BRP095.012.1/ guruṁ bṛhaspatiṁ dṛṣṭvā anujñātas tv agāt tataḥ |
BRP095.012.2/ avāptavidyaḥ pitaraṁ gaccheyaṁ cety acintayat || 12 ||
BRP095.013.1/ tasmāt kam anupṛccheyam utkṛṣṭaḥ ko gurur bhavet |
BRP095.013.2/ iti smaran mahāprājñam apṛcchad vṛddhagautamam || 13 ||
[Page 325 ]

BRP095.014.0/ śukra uvāca:

BRP095.014.1/ ko guruḥ syān muniśreṣṭha mama brūhi gurur bhavet |
BRP095.014.2/ trayāṇām api lokānāṁ yo gurus taṁ vrajāmy aham || 14 ||

BRP095.015.0/ brahmovāca:

BRP095.015.1/ sa prāha jagatām īśaṁ śambhuṁ devaṁ jagadgurum |
BRP095.015.2/ kvārādhayāmi giriśam ity uktaḥ prāha gautamaḥ || 15 ||

BRP095.016.0/ gautama uvāca:

BRP095.016.1/ gautamyāṁ tu śucir bhūtvā stotrais toṣaya śaṅkaram |
BRP095.016.2/ tatas tuṣṭo jagannāthaḥ sa te vidyāṁ pradāsyati || 16 ||

BRP095.017.0/ brahmovāca:

BRP095.017.1/ gautamasya tu tadvākyāt prāgād gaṅgāṁ sa bhārgavaḥ |
BRP095.017.2/ snātvā bhūtvā śuciḥ samyak stutiṁ cakre sa bālakaḥ || 17 ||

BRP095.018.0/ śukra uvāca:

BRP095.018.1/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho |
BRP095.018.2/ nāhaṁ jānāmi te kiñcit stutiṁ kartuṁ namo 'stu te || 18 ||
BRP095.019.1/ parityaktasya guruṇā na mamāsti suhṛt sakhā |
BRP095.019.2/ tvaṁ prabhuḥ sarvabhāvena jagannātha namo 'stu te || 19 ||
BRP095.020.1/ gurur gurumatāṁ deva mahatāṁ ca mahān asi |
BRP095.020.2/ aham alpataro bālo jaganmaya namo 'stu te || 20 ||
BRP095.021.1/ vidyārthaṁ hi sureśāna nāhaṁ vedmi bhavadgatim |
BRP095.021.2/ māṁ tvaṁ ca kṛpayā paśya lokasākṣin namo 'stu te || 21 ||

BRP095.022.0/ brahmovāca:

BRP095.022.1/ evaṁ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūt sureśvaraḥ || 22 ||

BRP095.023.0/ śiva uvāca:

BRP095.023.1/ kāmaṁ varaya bhadraṁ te yac cāpi suradurlabham || 23 ||

BRP095.024.0/ brahmovāca:

BRP095.024.1/ kavir apy āha deveśaṁ kṛtāñjalir udāradhīḥ || 24 ||

BRP095.025.0/ śukra uvāca:

BRP095.025.1/ brahmādibhiś ca ṛṣibhir yā vidyā naiva gocarā |
BRP095.025.2/ tāṁ vidyāṁ nātha yāciṣye tvaṁ gurur mama daivatam || 25 ||

BRP095.026.0/ brahmovāca:

BRP095.026.1/ mṛtasañjīvinīṁ vidyām ajñātāṁ tridaśair api |
BRP095.026.2/ tāṁ dattavān suraśreṣṭhas tasmai śukrāya yācate || 26 ||
BRP095.027.1/ itarā laukikī vidyā vaidikī cānyagocarā |
BRP095.027.2/ kiṁ punaḥ śaṅkare tuṣṭe vicāryam avaśiṣyate || 27 ||
BRP095.028.1/ sa tu labdhvā mahāvidyāṁ prāyāt svapitaraṁ gurum |
BRP095.028.2/ daityānāṁ ca guruś cāsīd vidyayā pūjitaḥ kaviḥ || 28 ||
BRP095.029.1/ tataḥ kadācit tāṁ vidyāṁ kasmiṁścit kāraṇāntare |
BRP095.029.2/ kaco bṛhaspatisuto vidyāṁ prāptaḥ kaves tu tām || 29 ||
[Page 326 ]
BRP095.030.1/ kacād bṛhaspatiś cāpi tato devāḥ pṛthak pṛthak |
BRP095.030.2/ avāpur mahatīṁ vidyāṁ yām āhur mṛtajīvinīm || 30 ||
BRP095.031.1/ yatra sā kavinā prāptā vidyāpūjya maheśvaram |
BRP095.031.2/ gautamyā uttare pāre śukratīrthaṁ tad ucyate || 31 ||
BRP095.032.1/ mṛtasañjīvinītīrtham āyurārogyavardhanam |
BRP095.032.2/ snānaṁ dānaṁ ca yat kiñcit sarvam akṣayapuṇyadam || 32 ||

96. Chapter 96 :: Indra and Brahmin-murder

[Note: [ SS 161]

BRP096.001.0/ brahmovāca:

BRP096.001.1/ indratīrtham iti khyātaṁ brahmahatyāvināśanam |
BRP096.001.2/ smaraṇād api pāpaughakleśasaṅghavināśanam || 1 ||
BRP096.002.1/ purā vṛtravadhe vṛtte brahmahatyā tu nārada |
BRP096.002.2/ śacīpatiṁ cānugatā tāṁ dṛṣṭvā bhītavad dhariḥ || 2 ||
BRP096.003.1/ indras tato vṛtrahantā itaś cetaś ca dhāvati |
BRP096.003.2/ yatra yatra tv asau yāti hatyā sāpīndragāminī || 3 ||
BRP096.004.1/ sa mahat sara āviśya padmanālam upāgamat |
BRP096.004.2/ tatrāsau tantuvad bhūtvā vāsaṁ cakre śacīpatiḥ || 4 ||
BRP096.005.1/ sarastīre 'pi hatyāsīd divyaṁ varṣasahasrakam |
BRP096.005.2/ etasminn antare devā nirindrā hy abhavan mune || 5 ||
BRP096.006.1/ mantrayām āsur avyagrāḥ katham indro bhaved iti |
BRP096.006.2/ tatrāham avadaṁ devān hatyāsthānaṁ prakalpya ca || 6 ||
BRP096.007.1/ indrasya pāvanārthāya gautamyām abhiṣicyatām |
BRP096.007.2/ yatrābhiṣiktaḥ pūtātmā punar indro bhaviṣyati || 7 ||
BRP096.008.1/ tathā te niścayaṁ kṛtvā gautamīṁ śīghram āgaman |
BRP096.008.2/ tatra snātaṁ surapatiṁ devāś ca ṛṣayas tathā || 8 ||
BRP096.009.1/ abhiṣektukāmās te sarve śacīkāntaṁ ca tasthire |
BRP096.009.2/ abhiṣicyamānam indraṁ taṁ prakopād gautamo 'bravīt || 9 ||

BRP096.010.0/ gautama uvāca:

BRP096.010.1/ abhiṣekṣyanti pāpiṣṭhaṁ mahendraṁ gurutalpagam |
BRP096.010.2/ tān sarvān bhasmasāt kuryāṁ śīghraṁ yāntv asurārayaḥ || 10 ||

BRP096.011.0/ brahmovāca:

BRP096.011.1/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā parihṛtya ca gautamīm |
BRP096.011.2/ narmadām agaman sarva indram ādāya satvarāḥ || 11 ||
BRP096.012.1/ uttare narmadātīre abhiṣekāya tasthire |
BRP096.012.2/ abhiṣekṣyamāṇam indraṁ taṁ māṇḍavyo bhagavān ṛṣiḥ || 12 ||
BRP096.013.1/ abravīd bhasmasāt kuryāṁ yadi syād abhiṣecanam |
BRP096.013.2/ pūjayām āsur amarā māṇḍavyaṁ yuktibhiḥ stavaiḥ || 13 ||

BRP096.014.0/ devā ūcuḥ:

BRP096.014.1/ ayam indraḥ sahasrākṣo yasmin deśe 'bhiṣicyate |
BRP096.014.2/ tatrātidāruṇaṁ vighnaṁ mune samupajāyate || 14 ||
[Page 327 ]
BRP096.015.1/ tacchāntiṁ kuru kalyāṇa prasīda varado bhava |
BRP096.015.2/ malaniryātanaṁ yasmin kurmas tasmin varān bahūn || 15 ||
BRP096.016.1/ deśe dāsyāmahe sarve tad anujñātum arhasi |
BRP096.016.2/ yasmin deśe surendrasya abhiṣeko bhaviṣyati || 16 ||
BRP096.017.1/ sa sarvakāmadaḥ puṁsāṁ dhānyavṛkṣaphalair yutaḥ |
BRP096.017.2/ nānāvṛṣṭir na durbhikṣaṁ bhaved atra kadācana || 17 ||

BRP096.018.0/ brahmovāca:

BRP096.018.1/ mene tato muniśreṣṭho māṇḍavyo lokapūjitaḥ |
BRP096.018.2/ abhiṣekaḥ kṛtas tatra malaniryātanaṁ tathā || 18 ||
BRP096.019.1/ devais tadokto munibhiḥ sa deśo mālavas tataḥ |
BRP096.019.2/ abhiṣikte surapatau jāte ca vimale tadā || 19 ||
BRP096.020.1/ ānīya gautamīṁ gaṅgāṁ taṁ puṇyāyābhiṣecire |
BRP096.020.2/ surāś ca ṛṣayaś caiva ahaṁ viṣṇus tathaiva ca || 20 ||
BRP096.021.1/ vasiṣṭho gautamaś cāpi agastyo 'triś ca kaśyapaḥ |
BRP096.021.2/ ete cānye ca ṛṣayo devā yakṣāḥ sapannagāḥ || 21 ||
BRP096.022.1/ snānaṁ tatpuṇyatoyena akurvann abhiṣecanam |
BRP096.022.2/ mayā punaḥ śacībhartā kamaṇḍalubhavena ca || 22 ||
BRP096.023.1/ vāriṇāpy abhiṣiktaś ca tatra puṇyābhavan nadī |
BRP096.023.2/ siktā ceti ca tatrāsīt te gaṅgāyāṁ ca saṅgate || 23 ||
BRP096.024.1/ saṅgamau tatra vikhyātau sarvadā munisevitau |
BRP096.024.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ puṇyāsaṅgamam ucyate || 24 ||
BRP096.025.1/ siktāyāḥ saṅgame puṇyam aindraṁ tad abhidhīyate |
BRP096.025.2/ tatra sapta sahasrāṇi tīrthāny āsañ śubhāni ca || 25 ||
BRP096.026.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca viśeṣeṇa tu saṅgame |
BRP096.026.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyān nātra kāryā vicāraṇā || 26 ||
BRP096.027.1/ yad etat puṇyam ākhyānaṁ yaḥ paṭhec ca śṛṇoti vā |
BRP096.027.2/ sarvapāpaiḥ sa mucyeta manovākkāyakarmajaiḥ || 27 ||

97. Chapter 97 :: How Kubera lost his kingdom and became lord of the north

[Note: [ SS 162-163]

BRP097.001.0/ brahmovāca:

BRP097.001.1/ paulastyaṁ tīrtham ākhyātaṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām |
BRP097.001.2/ prabhāvaṁ tasya vakṣyāmi bhraṣṭarājyapradāyakam || 1 ||
BRP097.002.1/ uttarāśāpatiḥ pūrvam ṛddhisiddhisamanvitaḥ |
BRP097.002.2/ purā laṅkāpatiś cāsīj jyeṣṭho viśravasaḥ sutaḥ || 2 ||
BRP097.003.1/ tasyaite bhrātaraś cāsan balavanto 'mitaprabhāḥ |
BRP097.003.2/ sāpatnā rāvaṇaś caiva kumbhakarṇo vibhīṣaṇaḥ || 3 ||
BRP097.004.1/ te 'pi viśravasaḥ putrā rākṣasyāṁ rākṣasās tu te |
BRP097.004.2/ maddattena vimānena dhanado bhrātṛbhiḥ saha || 4 ||
BRP097.005.1/ mamāntikaṁ bhaktiyukto nityam eti tu yāti ca |
BRP097.005.2/ rāvaṇasya tu yā mātā kupitā sābravīt sutān || 5 ||
[Page 328 ]

BRP097.006.0/ rāvaṇamātovāca:

BRP097.006.1/ mariṣye na ca jīviṣye putrā vairūpyakāraṇāt |
BRP097.006.2/ devāś ca dānavāś cāsan sāpatnā bhrātaro mithaḥ || 6 ||
BRP097.007.1/ anyonyavadham īpsante jayaiśvaryavaśānugāḥ |
BRP097.007.2/ tadbhavanto na puruṣā na śaktā na jayaiṣiṇaḥ |
BRP097.007.3/ sāpatnyaṁ yo 'numanyate tasya jīvo nirarthakaḥ || 7 ||

BRP097.008.0/ brahmovāca:

BRP097.008.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā bhrātaras te trayo mune |
BRP097.008.2/ jagmus te tapase 'raṇyaṁ kṛtavantas tapo mahat || 8 ||
BRP097.009.1/ matto varān avāpuś ca traya ete ca rākṣasāḥ |
BRP097.009.2/ mātulena marīcena tathā mātāmahena tu || 9 ||
BRP097.010.1/ tanmātṛvacanāc cāpi tato laṅkām ayācata |
BRP097.010.2/ rakṣobhāvān mātṛdoṣād bhrātror vairam abhūn mahat || 10 ||
BRP097.011.1/ tatas tad abhavad yuddhaṁ devadānavayor iva |
BRP097.011.2/ yuddhe jitvāgrajaṁ śāntaṁ dhanadaṁ bhrātaraṁ tathā || 11 ||
BRP097.012.1/ puṣpakaṁ ca purīṁ laṅkāṁ sarvaṁ caiva vyapāharat |
BRP097.012.2/ rāvaṇo ghoṣayām āsa trailokye sacarācare || 12 ||
BRP097.013.1/ yo dadyād āśrayaṁ bhrātuḥ sa ca vadhyo bhaven mama |
BRP097.013.2/ bhrātrā nirasto vaiśravaṇo naiva prāpāśrayaṁ kvacit |
BRP097.013.3/ pitāmahaṁ pulastyaṁ taṁ gatvā natvābravīd vacaḥ || 13 ||

BRP097.014.0/ dhanada uvāca:

BRP097.014.1/ bhrātrā nirasto duṣṭena kiṁ karomi vadasva me |
BRP097.014.2/ āśrayaḥ śaraṇaṁ yat syād daivaṁ vā tīrtham eva ca || 14 ||

BRP097.015.0/ brahmovāca:

BRP097.015.1/ tat pautravacanaṁ śrutvā pulastyo vākyam abravīt || 15 ||

BRP097.016.0/ pulastya uvāca:

BRP097.016.1/ gautamīṁ gaccha putra tvaṁ stuhi devaṁ maheśvaram |
BRP097.016.2/ tatra nāsya praveśaḥ syād gaṅgāyā jalamadhyataḥ || 16 ||
BRP097.017.1/ siddhiṁ prāpsyasi kalyāṇīṁ tathā kuru mayā saha || 17 ||

BRP097.018.0/ brahmovāca:

BRP097.018.1/ tathety uktvā jagāmāsau sabhāryo dhanadas tathā |
BRP097.018.2/ pitrā mātrā ca vṛddhena pulastyena dhaneśvaraḥ || 18 ||
BRP097.019.1/ gatvā tu gautamīṁ gaṅgāṁ śuciḥ snātvā yatavrataḥ |
BRP097.019.2/ tuṣṭāva devadeveśaṁ bhuktimuktipradaṁ śivam || 19 ||

BRP097.020.0/ dhanada uvāca:

BRP097.020.1/ svāmī tvam evāsya carācarasya |
BRP097.020.2/ viśvasya śambho na paro 'sti kaścit |
BRP097.020.3/ tvām apy avajñāya yadīha mohāt |
BRP097.020.4/ pragalbhate kopi sa śocya eva || 20 ||
BRP097.021.1/ tvam aṣṭamūrtyā sakalaṁ bibharṣi |
BRP097.021.2/ tvadājñayā vartata eva sarvam |
BRP097.021.3/ tathāpi vedeti budho bhavantaṁ |
BRP097.021.4/ na jātv avidvān mahimā purātanam || 21 ||
[Page 329 ]
BRP097.022.1/ malaprasūtaṁ yad avocad ambā |
BRP097.022.2/ hāsyāt suto 'yaṁ tava deva śūraḥ |
BRP097.022.3/ tvatprekṣitād yaḥ sa ca vighnarājo |
BRP097.022.4/ jajñe tv aho ceṣṭitam īśadṛṣṭeḥ || 22 ||
BRP097.023.1/ aśruplutāṅgī girijā samīkṣya |
BRP097.023.2/ viyuktadāmpatyam itīśam ūce |
BRP097.023.3/ manobhavo 'bhūn madano ratiś ca |
BRP097.023.4/ saubhāgyapūrvatvam avāpa somāt || 23 ||

BRP097.024.0/ brahmovāca:

BRP097.024.1/ ityādi stuvatas tasya purato 'bhūt trilocanaḥ |
BRP097.024.2/ vareṇa cchandayām āsa harṣān novāca kiñcana || 24 ||
BRP097.025.1/ tūṣṇīmbhūte tu dhanade pulastye ca maheśvare |
BRP097.025.2/ punaḥ punar varasveti śive vādini harṣite || 25 ||
BRP097.026.1/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī |
BRP097.026.2/ prāptavyaṁ dhanapālatvaṁ vadantīdaṁ maheśvaram || 26 ||
BRP097.027.1/ pulastyasya tu yac cittaṁ pitur vaiśravaṇasya tu |
BRP097.027.2/ viditveva tadā vāṇī śubham artham udīrayat || 27 ||
BRP097.028.1/ bhūtavad bhavitavyaṁ syād dāsyamānaṁ tu dattavat |
BRP097.028.2/ prāptavyaṁ prāptavat tatra daivī vāg abhavac chubhā || 28 ||
BRP097.029.1/ prabhūtaśatruḥ paribhūtaduḥkhaḥ |
BRP097.029.2/ sampūjya someśvaram āpa liṅgam |
BRP097.029.3/ digīśvaratvaṁ draviṇaprabhutvam |
BRP097.029.4/ apāradātṛtvakalatraputrān || 29 ||
BRP097.030.1/ tāṁ vācaṁ dhanadaḥ śrutvā devadevaṁ triśūlinam |
BRP097.030.2/ evaṁ bhavatu nāmeti dhanado vākyam abravīt || 30 ||
BRP097.031.1/ tathaivāstv iti deveśo daivīṁ vācam amanyata |
BRP097.031.2/ pulastyaṁ ca varaiḥ puṇyais tathā viśravasaṁ munim || 31 ||
BRP097.032.1/ dhanapālaṁ ca deveśo hy abhinandya yayau śivaḥ |
BRP097.032.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ paulastyaṁ dhanadaṁ viduḥ || 32 ||
BRP097.033.1/ tathā vaiśravasaṁ puṇyaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP097.033.2/ teṣu snānādi yat kiñcit tat sarvaṁ bahupuṇyadam || 33 ||

98. Chapter 98 :: Story of Agni and Jātavedas

[Note: [ SS 163-164]

BRP098.001.0/ brahmovāca:

BRP098.001.1/ agnitīrtham iti khyātaṁ sarvakratuphalapradam |
BRP098.001.2/ sarvavighnopaśamanaṁ tattīrthasya phalaṁ śṛṇu || 1 ||
BRP098.002.1/ jātavedā iti khyāto agner bhrātā sa havyavāṭ |
BRP098.002.2/ havyaṁ vahantaṁ devānāṁ gautamyās tīra eva tu || 2 ||
BRP098.003.1/ ṛṣīṇāṁ sattrasadane agner bhrātaram uttamam |
BRP098.003.2/ bhrātuḥ priyaṁ tathā dakṣaṁ madhur ditisuto balī || 3 ||
[Page 330 ]
BRP098.004.1/ jaghāna ṛṣimukhyeṣu paśyatsu ca sureṣv api |
BRP098.004.2/ havyaṁ devā naiva cāpur mṛte vai jātavedasi || 4 ||
BRP098.005.1/ mṛte bhrātari sa tv agniḥ priye vai jātavedasi |
BRP098.005.2/ kopena mahatāviṣṭo gāṅgam ambhaḥ samāviśat || 5 ||
BRP098.006.1/ gaṅgāmbhasi samāviṣṭe hy agnau devāś ca mānuṣāḥ |
BRP098.006.2/ jīvam utsarjayām āsur agnijīvā yato matāḥ || 6 ||
BRP098.007.1/ yatrāgnir jalam āviṣṭas taṁ deśaṁ sarva eva te |
BRP098.007.2/ ājagmur vibudhāḥ sarva ṛṣayaḥ pitaras tathā || 7 ||
BRP098.008.1/ vināgninā na jīvāmaḥ stuvanto 'gniṁ viśeṣataḥ |
BRP098.008.2/ agniṁ jalagataṁ dṛṣṭvā priyaṁ cocur divaukasaḥ || 8 ||

BRP098.009.0/ devā ūcuḥ:

BRP098.009.1/ devāñ jīvaya havyena kavyena ca pitṝṁs tathā |
BRP098.009.2/ mānuṣān annapākena bījānāṁ kledanena ca || 9 ||

BRP098.010.0/ brahmovāca:

BRP098.010.1/ agnir apy āha tān devāñ śakto yo me gato 'nujaḥ |
BRP098.010.2/ kriyamāṇe bhavatkārye yā gatir jātavedasaḥ || 10 ||
BRP098.011.1/ sā vāpi syān mama surā notsahe kāryasādhane |
BRP098.011.2/ kāryaṁ tu sarvatas tasya bhavatāṁ jātavedasaḥ || 11 ||
BRP098.012.1/ imāṁ sthitim anuprāpto na jāne me kathaṁ bhavet |
BRP098.012.2/ iha cāmutra ca vyāptau śaktir apy atra no bhavet || 12 ||
BRP098.013.1/ athāpi kriyamāṇe vai kārye saiva gatir mama |
BRP098.013.2/ devās tam ūcur bhāvena sarveṇa ṛṣayas tathā || 13 ||
BRP098.014.1/ āyuḥ karmaṇi ca prītir vyāptau śaktiś ca dīyate |
BRP098.014.2/ prayājān anuyājāṁś ca dāsyāmo havyavāhana || 14 ||
BRP098.015.1/ devānāṁ tvaṁ mukhaṁ śreṣṭham āhutyaḥ prathamās tava |
BRP098.015.2/ tvayā dattaṁ tu yad dravyaṁ bhokṣyāmaḥ surasattama || 15 ||

BRP098.016.0/ brahmovāca:

BRP098.016.1/ tatas tuṣṭo 'bhavad vahnir devavākyād yathākramam |
BRP098.016.2/ iha cāmutra ca vyāptau havye vā laukike tathā || 16 ||
BRP098.017.1/ sarvatra vahnir abhayaḥ samartho 'bhūt surājñayā |
BRP098.017.2/ jātavedā bṛhadbhānuḥ saptārcir nīlalohitaḥ || 17 ||
BRP098.018.1/ jalagarbhaḥ śamīgarbho yajñagarbhaḥ sa ucyate |
BRP098.018.2/ jalād ākṛṣya vibudhā abhiṣicya vibhāvasum || 18 ||
BRP098.019.1/ ubhayatra pade vāsaḥ sarvago 'gnis tato 'bhavat |
BRP098.019.2/ yathāgataṁ surā jagmur vahnitīrthaṁ tad ucyate || 19 ||
BRP098.020.1/ tatra sapta śatāny āsaṁs tīrthāni guṇavanti ca |
BRP098.020.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca yaḥ karoti jitātmavān || 20 ||
BRP098.021.1/ aśvamedhaphalaṁ sāgraṁ prāpnoty avikalaṁ śubham |
BRP098.021.2/ devatīrthaṁ ca tatraiva āgneyaṁ jātavedasam || 21 ||
BRP098.022.1/ agnipratiṣṭhitaṁ liṅgaṁ tatrāste 'nekavarṇavat |
BRP098.022.2/ taddevadarśanād eva sarvakratuphalaṁ labhet || 22 ||

99. Chapter 99 :: Story of Pṛthuśravas and his younger brother

[Page 331 ] [Note: [ SS 164]

BRP099.001.0/ brahmovāca:

BRP099.001.1/ ṛṇapramocanaṁ nāma tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP099.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ || 1 ||
BRP099.002.1/ āsīt pṛthuśravā nāma priyaḥ kakṣīvataḥ sutaḥ |
BRP099.002.2/ na dārasaṅgrahaṁ lebhe vairāgyān nāgnipūjanam || 2 ||
BRP099.003.1/ kanīyāṁs tu samartho 'pi parivittibhayān mune |
BRP099.003.2/ nākarod dārakarmādi naivāgnīnām upāsanam || 3 ||
BRP099.004.1/ tataḥ procuḥ pitṛgaṇāḥ putraṁ kakṣīvataḥ śubham |
BRP099.004.2/ jyeṣṭhaṁ caiva kaniṣṭhaṁ ca pṛthak pṛthag idaṁ vacaḥ || 4 ||

BRP099.005.0/ pitara ūcuḥ:

BRP099.005.1/ ṛṇatrayāpanodāya kriyatāṁ dārasaṅgrahaḥ || 5 ||

BRP099.006.0/ brahmovāca:

BRP099.006.1/ nety uvāca tato jyeṣṭhaḥ kim ṛṇaṁ kena yujyate |
BRP099.006.2/ kanīyāṁs tu pitṝn prāha na yogyo dārasaṅgrahaḥ || 6 ||
BRP099.007.1/ jyeṣṭhe sati mahāprājñaḥ parivittibhayād iti |
BRP099.007.2/ tāv ubhau punar apy evam ūcus te vai pitāmahāḥ || 7 ||

BRP099.008.0/ pitara ūcuḥ:

BRP099.008.1/ yātām ubhau gautamīṁ tu puṇyāṁ kakṣīvataḥ sutau |
BRP099.008.2/ kurutāṁ gautamīsnānaṁ sarvābhīṣṭapradāyakam || 8 ||
BRP099.009.1/ gacchatāṁ gautamīṁ gaṅgāṁ lokatritayapāvanīm |
BRP099.009.2/ snānaṁ ca tarpaṇaṁ tasyāṁ kurutāṁ śraddhayānvitau || 9 ||
BRP099.010.1/ dṛṣṭāvanāmitā dhyātā gautamī sarvakāmadā |
BRP099.010.2/ na deśakālajātyādiniyamo 'trāvagāhane |
BRP099.010.3/ jyeṣṭho 'nṛṇas tato bhūyāt parivittir na cetaraḥ || 10 ||

BRP099.011.0/ brahmovāca:

BRP099.011.1/ tataḥ pṛthuśravā jyeṣṭhaḥ kṛtvā snānaṁ satarpaṇam |
BRP099.011.2/ trayāṇām api lokānāṁ kākṣīvato 'nṛṇo 'bhavat || 11 ||
BRP099.012.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ṛṇamocanam ucyate |
BRP099.012.2/ śrautasmārtarṇebhyaś ca itarebhyaś ca nārada |
BRP099.012.3/ tatra snānena dānena ṛṇī muktaḥ sukhī bhavet || 12 ||

100. Chapter 100 :: Story of Kaśyapa and his two wives Suparṇā and Kadrū

[Note: [ SS 164-165]

BRP100.001.0/ brahmovāca:

BRP100.001.1/ suparṇāsaṅgamaṁ nāma kādravāsaṅgamaṁ tathā |
BRP100.001.2/ maheśvaro yatra devo gaṅgāpulinam āśritaḥ || 1 ||
BRP100.002.1/ agnikuṇḍaṁ ca tatraiva raudraṁ vaiṣṇavam eva ca |
BRP100.002.2/ sauraṁ saumyaṁ tathā brāhmaṁ kaumāraṁ vāruṇaṁ tathā || 2 ||
[Page 332 ]
BRP100.003.1/ apsarā ca nadī yatra saṅgatā gaṅgayā tathā |
BRP100.003.2/ tattīrthasmaraṇād eva kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 3 ||
BRP100.004.1/ sarvapāpapraśamanaṁ śṛṇu yatnena nārada |
BRP100.004.2/ indreṇa hiṁsitāḥ pūrvaṁ vālakhilyā maharṣayaḥ |
BRP100.004.3/ dattārdhatapasaḥ sarve procus te kāśyapaṁ munim || 4 ||

BRP100.005.0/ vālakhilyā ūcuḥ:

BRP100.005.1/ putram utpādayānena indradarpaharaṁ śubham |
BRP100.005.2/ tapaso 'rdhaṁ tu dāsyāmas tathety āha munis tu tān || 5 ||
BRP100.006.1/ suparṇāyāṁ tato garbham ādadhe sa prajāpatiḥ |
BRP100.006.2/ kadrvāṁ caiva śanair brahman sarpāṇāṁ sarpamātari || 6 ||
BRP100.007.1/ te garbhiṇyāv ubhe āha gantukāmaḥ prajāpatiḥ |
BRP100.007.2/ aparādho na ca kvāpi kāryo gamanam eva ca || 7 ||
BRP100.008.1/ anyatra gamanāc chāpo bhaviṣyati na saṁśayaḥ || 8 ||

BRP100.009.0/ brahmovāca:

BRP100.009.1/ ity uktvā sa yayau patnyau gate bhartari te ubhe |
BRP100.009.2/ tadaiva jagmatuḥ sattram ṛṣīṇāṁ bhāvitātmanām || 9 ||
BRP100.010.1/ brahmavṛndasamākīrṇaṁ gaṅgātīrasamāśritam |
BRP100.010.2/ unmatte te ubhe nityaṁ vayaḥsampattigarvite || 10 ||
BRP100.011.1/ nivāryamāṇe bahuśo munibhis tattvadarśibhiḥ |
BRP100.011.2/ vikurvatyau tatra sattre samāni ca havīṁṣi ca || 11 ||
BRP100.012.1/ yoṣitāṁ durvilasitaṁ kaḥ saṁvaritum īśvaraḥ |
BRP100.012.2/ te dṛṣṭvā cukṣubhur viprā apamārgarate ubhe || 12 ||
BRP100.013.1/ apamārgasthite yasmād āpage hi bhaviṣyathaḥ |
BRP100.013.2/ suparṇā caiva kadrūś ca nadyau te sambabhūvatuḥ || 13 ||
BRP100.014.1/ sa kadācid gṛhaṁ prāyāt kaśyapo 'tha prajāpatiḥ |
BRP100.014.2/ ṛṣibhyas tatra vṛttāntaṁ śāpaṁ tābhyāṁ savistaram || 14 ||
BRP100.015.1/ śrutvā tu vismayāviṣṭaḥ kiṁ karomīty acintayat |
BRP100.015.2/ ṛṣibhyaḥ kathayām āsa vālakhilyā iti śrutāḥ || 15 ||
BRP100.016.1/ ta ūcuḥ kaśyapaṁ vipraṁ gatvā gaṅgāṁ tu gautamīm |
BRP100.016.2/ tatra stuhi maheśānaṁ punar bhārye bhaviṣyataḥ || 16 ||
BRP100.017.1/ brahmahatyābhayād eva yatra devo maheśvaraḥ |
BRP100.017.2/ gaṅgāmadhye sadā hy āste madhyameśvarasañjñayā || 17 ||
BRP100.018.1/ tathety uktvā kaśyapo 'pi snātvā gaṅgāṁ jitavrataḥ |
BRP100.018.2/ tuṣṭāva stavanaiḥ puṇyair devadevaṁ maheśvaram || 18 ||

BRP100.019.0/ kaśyapa uvāca:

BRP100.019.1/ lokatrayaikādhipater na yasya |
BRP100.019.2/ kutrāpi vastuny abhimānaleśaḥ |
BRP100.019.3/ sa siddhanātho 'khilaviśvakartā |
BRP100.019.4/ bhartā śivāyā bhavatu prasannaḥ || 19 ||
BRP100.020.1/ tāpatrayoṣṇadyutitāpitānām |
BRP100.020.2/ itas tato vai paridhāvatāṁ ca |
BRP100.020.3/ śarīriṇāṁ sthāvarajaṅgamānāṁ |
BRP100.020.4/ tvam eva duḥkhavyapanodadakṣaḥ || 20 ||
[Page 333 ]
BRP100.021.1/ sattvādiyogas trividho 'pi yasya |
BRP100.021.2/ śakrādibhir vaktum aśakya eva |
BRP100.021.3/ vicitravṛttiṁ paricintya somaṁ |
BRP100.021.4/ sukhī sadā dānaparo vareṇyaḥ || 21 ||

BRP100.022.0/ brahmovāca:

BRP100.022.1/ ityādistutibhir devaḥ stuto gaurīpatiḥ śivaḥ |
BRP100.022.2/ prasanno hy adadāc chambhuḥ kaśyapāya varān bahūn || 22 ||
BRP100.023.1/ bhāryārthinaṁ tu taṁ prāha syātāṁ bhārye ubhe tu te |
BRP100.023.2/ nadīsvarūpe patnyau ye gaṅgāṁ prāpya saridvarām || 23 ||
BRP100.024.1/ tatsaṅgamanamātreṇa tābhyāṁ bhūyāt svakaṁ vapuḥ |
BRP100.024.2/ te garbhiṇyau punar jāte gaṅgāyāś ca prasādataḥ || 24 ||
BRP100.025.1/ tataḥ prajāpatiḥ prīto bhārye prāpya mahāmanāḥ |
BRP100.025.2/ āhvayām āsa tān viprān gautamītīram āśritān || 25 ||
BRP100.026.1/ sīmantonnayanaṁ cakre tābhyāṁ prītaḥ prajāpatiḥ |
BRP100.026.2/ brāhmaṇān pūjayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā || 26 ||
BRP100.027.1/ bhuktavatsv atha vipreṣu kaśyapasyātha mandire |
BRP100.027.2/ bhartṛsamīpopaviṣṭā kadrūr viprān nirīkṣya ca || 27 ||
BRP100.028.1/ tataḥ kadrūr ṛṣīn akṣṇā prāhasat te ca cukṣubhuḥ |
BRP100.028.2/ yenākṣṇā hasitā pāpe bhajyatāṁ te 'kṣi pāpavat || 28 ||
BRP100.029.1/ kāṇābhavat tataḥ kadrūḥ sarpamāteti yocyate |
BRP100.029.2/ tataḥ prasādayām āsa kaśyapo bhagavān ṛṣīn || 29 ||
BRP100.030.1/ tataḥ prasannās te procur gautamī saritāṁ varā |
BRP100.030.2/ aparādhasahasrebhyo rakṣiṣyati ca sevanāt || 30 ||
BRP100.031.1/ bhāryānvitas tathā cakre kaśyapo munisattamaḥ |
BRP100.031.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ubhayoḥ saṅgamaṁ viduḥ |
BRP100.031.3/ sarvapāpapraśamanaṁ sarvakratuphalapradam || 31 ||

101. Chapter 101 :: Purūravas and Sarasvatī

[Note: [ SS 165-166]

BRP101.001.0/ brahmovāca:

BRP101.001.1/ purūravasam ākhyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP101.001.2/ smaraṇād eva pāpānāṁ nāśanaṁ kiṁ tu darśanāt || 1 ||
BRP101.002.1/ purūravā brahmasadaḥ prāpya tatra sarasvatīm |
BRP101.002.2/ yadṛcchayā devanadīṁ hasantīṁ brahmaṇo 'ntike |
BRP101.002.3/ tāṁ dṛṣṭvā rūpasampannām urvaśīṁ prāha bhūpatiḥ || 2 ||

BRP101.003.0/ rājovāca:

BRP101.003.1/ keyaṁ rūpavatī sādhvī sthiteyaṁ brahmaṇo 'ntike |
BRP101.003.2/ sarvāsām uttamā yoṣid dīpayantī sabhām imām || 3 ||
[Page 334 ]

BRP101.004.0/ brahmovāca:

BRP101.004.1/ urvaśī prāha rājānam iyaṁ devanadī śubhā |
BRP101.004.2/ sarasvatī brahmasutā nityam eti ca yāti ca |
BRP101.004.3/ tac chrutvā vismito rājā ānayemāṁ mamāntikam || 4 ||

BRP101.005.0/ brahmovāca:

BRP101.005.1/ urvaśī punar apy āha rājānaṁ bhūridakṣiṇam || 5 ||

BRP101.006.0/ urvaśy uvāca:

BRP101.006.1/ ānīyate mahārāja tasyāḥ sarvaṁ nivedya ca || 6 ||

BRP101.007.0/ brahmovāca:

BRP101.007.1/ tatas tāṁ prāhiṇot tatra rājā prītyā tadorvaśīm |
BRP101.007.2/ sā gatvā rājavacanaṁ nyavedayad athorvaśī || 7 ||
BRP101.008.1/ sarasvaty api tan mene urvaśyā yan niveditam |
BRP101.008.2/ sā tatheti pratijñāya prāyād yatra purūravāḥ || 8 ||
BRP101.009.1/ sarasvatyās tatas tīre sa reme bahulāḥ samāḥ |
BRP101.009.2/ sarasvān abhavat putro yasya putro bṛhadrathaḥ || 9 ||
BRP101.010.1/ tāṁ gacchantīṁ nṛpagṛhaṁ nityam eva sarasvatīm |
BRP101.010.2/ sarasvantaṁ tato lakṣma jñātvānyeṣu tathā kṛtam || 10 ||
BRP101.011.1/ tasyai dadāv ahaṁ śāpaṁ bhūyā iti mahānadī |
BRP101.011.2/ macchāpabhītā vāgīśā prāgād devīṁ ca gautamīm || 11 ||
BRP101.012.1/ kamaṇḍalubhavāṁ pūtāṁ mātaraṁ lokapāvanīm |
BRP101.012.2/ tāpatrayopaśamanīm aihikāmuṣmikapradām || 12 ||
BRP101.013.1/ sā gatvā gautamīṁ devīṁ prāha macchāpam āditaḥ |
BRP101.013.2/ gaṅgāpi mām uvācedaṁ viśāpāṁ kartum arhasi || 13 ||
BRP101.014.1/ na yuktaṁ yat sarasvatyāḥ śāpaṁ tvaṁ dattavān asi |
BRP101.014.2/ strīṇām eṣa svabhāvo vai puṁskāmā yoṣito yataḥ || 14 ||
BRP101.015.1/ svabhāvacapalā brahman yoṣitaḥ sakalā api |
BRP101.015.2/ tvaṁ kathaṁ tu na jānīṣe jagatsraṣṭāmbujāsana || 15 ||
BRP101.016.1/ viḍambayati kaṁ vā na kāmo vāpi svabhāvataḥ |
BRP101.016.2/ tato viśāpam avadaṁ dṛśyāpi syāt sarasvatī || 16 ||
BRP101.017.1/ tasmāc chāpān nadī martye dṛśyādṛśyā sarasvatī |
BRP101.017.2/ yatraiṣā saṅgatā devī gaṅgāyāṁ śāpavihvalā || 17 ||
BRP101.018.1/ tatra prāyān nṛpavaro dhārmikaḥ sa purūravāḥ |
BRP101.018.2/ tapas taptvā samārādhya devaṁ siddheśvaraṁ haram || 18 ||
BRP101.019.1/ sarvān kāmān athāvāpa gaṅgāyāś ca prasādataḥ |
BRP101.019.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ purūravasam ucyate || 19 ||
BRP101.020.1/ sarasvatīsaṅgamaṁ ca brahmatīrthaṁ tad ucyate |
BRP101.020.2/ siddheśvaro yatra devaḥ sarvakāmapradaṁ tu tat || 20 ||

102. Chapter 102 :: Brahman's incest

[Page 335 ] [Note: [ SS 166-167]

BRP102.001.0/ brahmovāca:

BRP102.001.1/ sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī |
BRP102.001.2/ etāni pañca tīrthāni puṇyāni munayo viduḥ || 1 ||
BRP102.002.1/ tatra snātvā tu pītvā tu mucyate sarvakalmaṣāt |
BRP102.002.2/ sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī || 2 ||
BRP102.003.1/ etā mama sutā jyeṣṭhā dharmasaṁsthānahetavaḥ |
BRP102.003.2/ sarvāsām uttamāṁ kāñcin nirmame lokasundarīm || 3 ||
BRP102.004.1/ tāṁ dṛṣṭvā vikṛtā buddhir mamāsīn munisattama |
BRP102.004.2/ gṛhyamāṇā mayā bālā sā māṁ dṛṣṭvā palāyitā || 4 ||
BRP102.005.1/ mṛgībhūtā tu sā bālā mṛgo 'ham abhavaṁ tadā |
BRP102.005.2/ mṛgavyādho 'bhavac chambhur dharmasaṁrakṣaṇāya ca || 5 ||
BRP102.006.1/ tā madbhītāḥ pañca sutā gaṅgām īyur mahānadīm |
BRP102.006.2/ tato maheśvaraḥ prāyād dharmasaṁrakṣaṇāya saḥ || 6 ||
BRP102.007.1/ dhanur gṛhītvā saśaram īśo 'pi mṛgarūpiṇam |
BRP102.007.2/ mām uvāca vadhiṣye tvāṁ mṛgavyādhas tadā haraḥ || 7 ||
BRP102.008.1/ tatkarmaṇo nivṛtto 'haṁ prādāṁ kanyāṁ vivasvate |
BRP102.008.2/ sāvitryādyāḥ pañca sutā nadīrūpeṇa saṅgatāḥ || 8 ||
BRP102.009.1/ tā āgatāḥ punaś cāpi svargaṁ lokaṁ mamāntikam |
BRP102.009.2/ yatra tāḥ saṅgatā devyā pañca tīrthāni nārada || 9 ||
BRP102.010.1/ saṅgatāni ca puṇyāni pañca nadyaḥ sarasvatī |
BRP102.010.2/ teṣu snānaṁ tathā dānaṁ yat kiñcit kurute naraḥ || 10 ||
BRP102.011.1/ sarvakāmapradaṁ tat syān naiṣkarmyān muktidaṁ smṛtam |
BRP102.011.2/ tatrābhavan mṛgavyādhaṁ tīrthaṁ sarvārthadaṁ nṛṇām |
BRP102.011.3/ svargamokṣaphalaṁ cānyad brahmatīrthaphalaṁ smṛtam || 11 ||

103. Chapter 103 :: Disturbance of Priyavrata's horse-sacrifice

[Note: [ SS 167-168]

BRP103.001.0/ brahmovāca:

BRP103.001.1/ śamītīrtham iti khyātaṁ sarvapāpopaśāntidam |
BRP103.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP103.002.1/ āsīt priyavrato nāma kṣatriyo jayatāṁ varaḥ |
BRP103.002.2/ gautamyā dakṣiṇe tīre dīkṣāṁ cakre purodhasā || 2 ||
BRP103.003.1/ hayamedha upakrānte ṛtvigbhir ṛṣibhir vṛte |
BRP103.003.2/ tasya rājño mahābāhor vasiṣṭhas tu purohitaḥ || 3 ||
BRP103.004.1/ tadyajñavāṭam agamad dānavo 'tha hiraṇyakaḥ |
BRP103.004.2/ taṁ dānavam abhiprekṣya devās tv indrapurogamāḥ || 4 ||
BRP103.005.1/ bhītāḥ kecid divaṁ jagmur havyavāṭ śamim āviśat |
BRP103.005.2/ aśvatthaṁ viṣṇur agamad bhānur arkaṁ vaṭaṁ śivaḥ || 5 ||
BRP103.006.1/ somaḥ palāśam agamad gaṅgāmbho havyavāhanaḥ |
BRP103.006.2/ aśvinau tu hayaṁ gṛhya vāyaso 'bhūd yamaḥ svayam || 6 ||
BRP103.007.1/ etasminn antare tatra vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |
BRP103.007.2/ yaṣṭim ādāya daiteyān nyavārayad athājñayā || 7 ||
[Page 336 ]
BRP103.008.1/ tataḥ pravṛttaḥ punar eva yajño |
BRP103.008.2/ daityo gataḥ svena balena yuktaḥ |
BRP103.008.3/ imāni tīrthāni tataḥ śubhāni |
BRP103.008.4/ daśāśvamedhasya phalāni dadyuḥ || 8 ||
BRP103.009.1/ prathamaṁ tu śamītīrthaṁ dvitīyaṁ vaiṣṇavaṁ viduḥ |
BRP103.009.2/ ārkaṁ śaivaṁ ca saumyaṁ ca vāsiṣṭhaṁ sarvakāmadam || 9 ||
BRP103.010.1/ devāś ca ṛṣayaḥ sarve nivṛtte makhavistare |
BRP103.010.2/ tuṣṭāḥ procur vasiṣṭhaṁ taṁ yajamānaṁ priyavratam || 10 ||
BRP103.011.1/ tāṁś ca vṛkṣāṁs tāṁ ca gaṅgāṁ mudā yuktāḥ punaḥ punaḥ |
BRP103.011.2/ hayamedhasya niṣpattyai ete yātā itas tataḥ || 11 ||
BRP103.012.1/ hayamedhaphalaṁ dadyus tīrthānīty avadan surāḥ |
BRP103.012.2/ tasmāt snānena dānena teṣu tīrtheṣu nārada |
BRP103.012.3/ hayamedhaphalaṁ puṇyaṁ prāpnoti na mṛṣā vacaḥ || 12 ||

104. Chapter 104 :: Story of Hariścandra, Rohita, and Śunaḥśepa

[Note: [ SS 168-170]

BRP104.001.0/ brahmovāca:

BRP104.001.1/ viśvāmitraṁ hariścandraṁ śunaḥśepaṁ ca rohitam |
BRP104.001.2/ vāruṇaṁ brāhmam āgneyam aindram aindavam aiśvaram || 1 ||
BRP104.002.1/ maitraṁ ca vaiṣṇavaṁ caiva yāmyam āśvinam auśanam |
BRP104.002.2/ eteṣāṁ puṇyatīrthānāṁ nāmadheyaṁ śṛṇuṣva me || 2 ||
BRP104.003.1/ hariścandra iti tv āsīd ikṣvākuprabhavo nṛpaḥ |
BRP104.003.2/ tasya gṛhe munī prāptau nāradaḥ parvatas tathā |
BRP104.003.3/ kṛtvātithyaṁ tayoḥ samyag ghariścandro 'bravīd ṛṣī || 3 ||

BRP104.004.0/ hariścandra uvāca:

BRP104.004.1/ putrārthaṁ kliśyate lokaḥ kiṁ putreṇa bhaviṣyati |
BRP104.004.2/ jñānī vāpy athavājñānī uttamo madhyamo 'thavā |
BRP104.004.3/ etaṁ me saṁśayaṁ nityaṁ brūtām ṛṣivarāv ubhau || 4 ||

BRP104.005.0/ brahmovāca:

BRP104.005.1/ tāv ūcatur hariścandraṁ parvato nāradas tathā || 5 ||

BRP104.006.0/ nāradaparvatāv ūcatuḥ:

BRP104.006.1/ ekadhā daśadhā rājañ śatadhā ca sahasradhā |
BRP104.006.2/ uttaraṁ vidyate samyak tathāpy etad udīryate || 6 ||
BRP104.007.1/ nāputrasya paro loko vidyate nṛpasattama |
BRP104.007.2/ jāte putre pitā snānaṁ yaḥ karoti janādhipa || 7 ||
BRP104.008.1/ daśānām aśvamedhānām abhiṣekaphalaṁ labhet |
BRP104.008.2/ ātmapratiṣṭhā putrāt syāj jāyate cāmarottamaḥ || 8 ||
BRP104.009.1/ amṛtenāmarā devāḥ putreṇa brāhmaṇādayaḥ |
BRP104.009.2/ triṛṇān mocayet putraḥ pitaraṁ ca pitāmahān || 9 ||
BRP104.010.1/ kiṁ tu mūlaṁ kim u jalaṁ kiṁ tu śmaśrūṇi kiṁ tapaḥ |
BRP104.010.2/ vinā putreṇa rājendra svargo muktiḥ sutāt smṛtāḥ || 10 ||
[Page 337 ]
BRP104.011.1/ putra eva paro loko dharmaḥ kāmo 'rtha eva ca |
BRP104.011.2/ putro muktiḥ paraṁ jyotis tārakaḥ sarvadehinām || 11 ||
BRP104.012.1/ vinā putreṇa rājendra svargamokṣau sudurlabhau |
BRP104.012.2/ putra eva paro loke dharmakāmārthasiddhaye || 12 ||
BRP104.013.1/ vinā putreṇa yad dattaṁ vinā putreṇa yad dhutam |
BRP104.013.2/ vinā putreṇa yaj janma vyarthaṁ tad avabhāti me || 13 ||
BRP104.014.1/ tasmāt putrasamaṁ kiñcit kāmyaṁ nāsti jagattraye |
BRP104.014.2/ tac chrutvā vismayavāṁs tāv uvāca nṛpaḥ punaḥ || 14 ||

BRP104.015.0/ hariścandra uvāca:

BRP104.015.1/ kathaṁ me syāt suto brūtāṁ yatra kvāpi yathātatham |
BRP104.015.2/ yena kenāpy upāyena kṛtvā kiñcit tu pauruṣam |
BRP104.015.3/ mantreṇa yāgadānābhyām utpādyo 'sau suto mayā || 15 ||

BRP104.016.0/ brahmovāca:

BRP104.016.1/ tāv ūcatur nṛpaśreṣṭhaṁ hariścandraṁ sutārthinam |
BRP104.016.2/ dhyātvā kṣaṇaṁ tathā samyag gautamīṁ yāhi mānada || 16 ||
BRP104.017.1/ tatrāpāmpatir utkṛṣṭaṁ dadāti manasīpsitam |
BRP104.017.2/ varuṇaḥ sarvadātā vai munibhiḥ parikīrtitaḥ || 17 ||
BRP104.018.1/ sa tu prītaḥ śanaiḥ kāle tava putraṁ pradāsyati |
BRP104.018.2/ etac chrutvā nṛpaśreṣṭho munivākyaṁ tathākarot || 18 ||
BRP104.019.1/ toṣayām āsa varuṇaṁ gautamītīram āśritaḥ |
BRP104.019.2/ tataś ca tuṣṭo varuṇo hariścandram uvāca ha || 19 ||

BRP104.020.0/ varuṇa uvāca:

BRP104.020.1/ putraṁ dāsyāmi te rājaṁl lokatrayavibhūṣaṇam |
BRP104.020.2/ yadi yakṣyasi tenaiva tava putro bhaved dhruvam || 20 ||

BRP104.021.0/ brahmovāca:

BRP104.021.1/ hariścandro 'pi varuṇaṁ yakṣye tenety avocata |
BRP104.021.2/ tato gatvā hariścandraś caruṁ kṛtvā tu vāruṇam || 21 ||
BRP104.022.1/ bhāryāyai nṛpatiḥ prādāt tato jātaḥ suto nṛpāt |
BRP104.022.2/ jāte putre apām īśaḥ provāca vadatāṁ varaḥ || 22 ||

BRP104.023.0/ varuṇa uvāca:

BRP104.023.1/ adyaiva putro yaṣṭavyaḥ smarase vacanaṁ purā || 23 ||

BRP104.024.0/ brahmovāca:

BRP104.024.1/ hariścandro 'pi varuṇaṁ provācedaṁ kramāgatam || 24 ||

BRP104.025.0/ hariścandra uvāca:

BRP104.025.1/ nirdaśo medhyatāṁ yāti paśur yakṣye tato hy aham || 25 ||

BRP104.026.0/ brahmovāca:

BRP104.026.1/ tac chrutvā vacanaṁ rājño varuṇo 'gāt svam ālayam |
BRP104.026.2/ nirdaśe punar abhyetya yajasvety āha taṁ nṛpam || 26 ||
[Page 338 ]
BRP104.027.1/ rājāpi varuṇaṁ prāha nirdanto niṣphalaḥ paśuḥ |
BRP104.027.2/ paśor danteṣu jāteṣu ehi gacchādhunāppate || 27 ||
BRP104.028.1/ tac chrutvā rājavacanaṁ punaḥ prāyād apāmpatiḥ |
BRP104.028.2/ jāteṣu caiva danteṣu saptavarṣeṣu nārada || 28 ||
BRP104.029.1/ punar apy āha rājānaṁ yajasveti tato 'bravīt |
BRP104.029.2/ rājāpi varuṇaṁ prāha patsyantīme apāmpate || 29 ||
BRP104.030.1/ sampatsyanti tathā cānye tato yakṣye vrajādhunā |
BRP104.030.2/ punaḥ prāyāt sa varuṇaḥ punardanteṣu nārada |
BRP104.030.3/ yajasveti nṛpaṁ prāha rājā prāha tv apāmpatim || 30 ||

BRP104.031.0/ rājovāca:

BRP104.031.1/ yadā tu kṣatriyo yajñe paśur bhavati vāripa |
BRP104.031.2/ dhanurvedaṁ yadā vetti tadā syāt paśur uttamaḥ || 31 ||

BRP104.032.0/ brahmovāca:

BRP104.032.1/ tac chrutvā rājavacanaṁ varuṇo 'gāt svam ālayam |
BRP104.032.2/ yadāstreṣu ca śastreṣu samartho 'bhūt sa rohitaḥ || 32 ||
BRP104.033.1/ sarvavedeṣu śāstreṣu vettābhūt sa tv arindamaḥ |
BRP104.033.2/ yuvarājyam anuprāpte rohite ṣoḍaśābdike || 33 ||
BRP104.034.1/ prītimān agamat tatra yatra rājā sarohitaḥ |
BRP104.034.2/ āgatya varuṇaḥ prāha yajasvādya sutaṁ svakam || 34 ||
BRP104.035.1/ om ity uktvā nṛpavara ṛtvijaḥ prāha bhūpatiḥ |
BRP104.035.2/ rohitaṁ ca sutaṁ jyeṣṭhaṁ śṛṇvato varuṇasya ca || 35 ||

BRP104.036.0/ hariścandra uvāca:

BRP104.036.1/ ehi putra mahāvīra yakṣye tvāṁ varuṇāya hi || 36 ||

BRP104.037.0/ brahmovāca:

BRP104.037.1/ kim etad ity athovāca rohitaḥ pitaraṁ prati |
BRP104.037.2/ pitāpi tad yathāvṛttam ācacakṣe savistaram |
BRP104.037.3/ rohitaḥ pitaraṁ prāha śṛṇvato varuṇasya ca || 37 ||

BRP104.038.0/ rohita uvāca:

BRP104.038.1/ ahaṁ pūrvaṁ mahārāja ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ |
BRP104.038.2/ viṣṇave lokanāthāya yakṣye 'haṁ tvaritaṁ śuciḥ |
BRP104.038.3/ paśunā varuṇenātha tad anujñātum arhasi || 38 ||

BRP104.039.0/ brahmovāca:

BRP104.039.1/ rohitasya tu tad vākyaṁ śrutvā vārīśvaras tadā |
BRP104.039.2/ kopena mahatāviṣṭo jalodaram athākarot || 39 ||
BRP104.040.1/ hariścandrasya nṛpate rohitaḥ sa vanaṁ yayau |
BRP104.040.2/ gṛhītvā sa dhanur divyaṁ rathārūḍho gatavyathaḥ || 40 ||
BRP104.041.1/ yatra cārādhya varuṇaṁ hariścandro janeśvaraḥ |
BRP104.041.2/ gaṅgāyāṁ prāptavān putraṁ tatrāgāt so 'pi rohitaḥ || 41 ||
BRP104.042.1/ vyatītāny atha varṣāṇi pañca ṣaṣṭhe pravartati |
BRP104.042.2/ tatra sthitvā nṛpasutaḥ śuśrāva nṛpate rujam || 42 ||
BRP104.043.1/ mayā putreṇa jātena pitur vai kleśakāriṇā |
BRP104.043.2/ kiṁ phalaṁ kiṁ nu kṛtyaṁ syād ity evaṁ paryacintayat || 43 ||
BRP104.044.1/ tasyās tīre ṛṣīn puṇyān apaśyan nṛpateḥ sutaḥ |
BRP104.044.2/ gaṅgātīre vartamānam apaśyad ṛṣisattamam || 44 ||
[Page 339 ]
BRP104.045.1/ ajīgartam iti khyātam ṛṣes tu vayasaḥ sutam |
BRP104.045.2/ tribhiḥ putrair anuvṛtaṁ bhāryayā kṣīṇavṛttikam |
BRP104.045.3/ taṁ dṛṣṭvā nṛpateḥ putro namasyedaṁ vaco 'bravīt || 45 ||

BRP104.046.0/ rohita uvāca:

BRP104.046.1/ kṣīṇavṛttiḥ kṛśaḥ kasmād durmanā iva lakṣyase || 46 ||

BRP104.047.0/ brahmovāca:

BRP104.047.1/ ajīgarto 'pi covāca rohitaṁ nṛpateḥ sutam || 47 ||

BRP104.048.0/ ajīgarta uvāca:

BRP104.048.1/ vartanaṁ nāsti dehasya bhoktāro bahavaś ca me |
BRP104.048.2/ vinānnena mariṣyāmo brūhi kiṁ karavāmahe || 48 ||

BRP104.049.0/ brahmovāca:

BRP104.049.1/ tac chrutvā punar apy āha nṛpaputra ṛṣiṁ tadā || 49 ||

BRP104.050.0/ rohita uvāca:

BRP104.050.1/ tava kiṁ vartate citte tad brūhi vadatāṁ vara || 50 ||

BRP104.051.0/ ajīgarta uvāca:

BRP104.051.1/ hiraṇyaṁ rajataṁ gāvo dhānyaṁ vastrādikaṁ na me |
BRP104.051.2/ vidyate nṛpaśārdūla vartanaṁ nāsti me tataḥ || 51 ||
BRP104.052.1/ sutā me santi bhāryā ca ahaṁ vai pañcamas tathā |
BRP104.052.2/ naiteṣāṁ katamasyāpi kretānnena nṛpottama || 52 ||

BRP104.053.0/ rohita uvāca:

BRP104.053.1/ kiṁ krīṇāsi mahābuddhe 'jīgarta satyam eva me |
BRP104.053.2/ vada nānyac ca vaktavyaṁ viprā vai satyavādinaḥ || 53 ||

BRP104.054.0/ ajīgarta uvāca:

BRP104.054.1/ trayāṇām api putrāṇām ekaṁ vā māṁ tathaiva ca |
BRP104.054.2/ bhāryāṁ vāpi gṛhāṇemāṁ krītvā jīvāmahe vayam || 54 ||

BRP104.055.0/ rohita uvāca:

BRP104.055.1/ kiṁ bhāryayā mahābuddhe kiṁ tvayā vṛddharūpiṇā |
BRP104.055.2/ yuvānaṁ dehi putraṁ me putrāṇāṁ yaṁ tvam icchasi || 55 ||

BRP104.056.0/ ajīgarta uvāca:

BRP104.056.1/ jyeṣṭhaputraṁ śunaḥpucchaṁ nāhaṁ krīṇāmi rohita |
BRP104.056.2/ mātā kanīyasaṁ cāpi na krīṇāti tato 'nayoḥ |
BRP104.056.3/ madhyamaṁ tu śunaḥśepaṁ krīṇāmi vada taddhanam || 56 ||

BRP104.057.0/ rohita uvāca:

BRP104.057.1/ varuṇāya paśuḥ kalpyaḥ puruṣo guṇavattaraḥ |
BRP104.057.2/ yadi krīṇāsi mūlyaṁ tvaṁ vada satyaṁ mahāmune || 57 ||

BRP104.058.0/ brahmovāca:

BRP104.058.1/ tathety uktvā tv ajīgartaḥ putramūlyam akalpayat |
BRP104.058.2/ gavāṁ sahasraṁ dhānyānāṁ niṣkānāṁ cāpi vāsasām |
BRP104.058.3/ rājaputra varaṁ dehi dāsyāmi svasutaṁ tava || 58 ||

BRP104.059.0/ brahmovāca:

BRP104.059.1/ tathety uktvā rohito 'pi prādāt savasanaṁ dhanam |
BRP104.059.2/ dattvā jagāma pitaram ṛṣiputreṇa rohitaḥ |
BRP104.059.3/ pitre nivedayām āsa krayakrītam ṛṣeḥ sutam || 59 ||
[Page 340 ]

BRP104.060.0/ rohita uvāca:

BRP104.060.1/ varuṇāya yajasva tvaṁ paśunā tvam arug bhava || 60 ||

BRP104.061.0/ brahmovāca:

BRP104.061.1/ tathovāca hariścandraḥ putravākyād anantaram || 61 ||

BRP104.062.0/ hariścandra uvāca:

BRP104.062.1/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā rājñā pālyā iti śrutiḥ |
BRP104.062.2/ viśeṣatas tu varṇānāṁ guravo hi dvijottamāḥ || 62 ||
BRP104.063.1/ viṣṇor api hi ye pūjyā mādṛśāḥ kuta eva hi |
BRP104.063.2/ avajñayāpi yeṣāṁ syān nṛpāṇāṁ svakulakṣayaḥ || 63 ||
BRP104.064.1/ tān paśūn kṛtvā kṛpaṇaṁ kathaṁ rakṣitum utsahe |
BRP104.064.2/ ahaṁ ca brāhmaṇaṁ kuryāṁ paśuṁ naitad dhi yujyate || 64 ||
BRP104.065.1/ varaṁ hi jātu maraṇaṁ na kathañcid dvijaṁ paśum |
BRP104.065.2/ karomi tasmāt putra tvaṁ brāhmaṇena sukhaṁ vraja || 65 ||

BRP104.066.0/ brahmovāca:

BRP104.066.1/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī || 66 ||

BRP104.067.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP104.067.1/ gautamīṁ gaccha rājendra ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ |
BRP104.067.2/ paśunā vipraputreṇa rohitena sutena ca || 67 ||
BRP104.068.1/ tvayā kāryaḥ kratuś caiva śunaḥśepavadhaṁ vinā |
BRP104.068.2/ kratuḥ pūrṇo bhavet tatra tasmād yāhi mahāmate || 68 ||

BRP104.069.0/ brahmovāca:

BRP104.069.1/ tac chrutvā vacanaṁ śīghraṁ gaṅgām agān nṛpottamaḥ |
BRP104.069.2/ viśvāmitreṇa ṛṣiṇā vasiṣṭhena purodhasā || 69 ||
BRP104.070.1/ vāmadevena ṛṣiṇā tathānyair munibhiḥ saha |
BRP104.070.2/ prāpya gaṅgāṁ gautamīṁ tāṁ naramedhāya dīkṣitaḥ || 70 ||
BRP104.071.1/ vedimaṇḍapakuṇḍādi yūpapaśvādi cākarot |
BRP104.071.2/ kṛtvā sarvaṁ yathānyāyaṁ tasmin yajñe pravartite || 71 ||
BRP104.072.1/ śunaḥśepaṁ paśuṁ yūpe nibadhyātha samantrakam |
BRP104.072.2/ vāribhiḥ prokṣitaṁ dṛṣṭvā viśvāmitro 'bravīd idam || 72 ||

BRP104.073.0/ viśvāmitra uvāca:

BRP104.073.1/ devān ṛṣīn hariścandraṁ rohitaṁ ca viśeṣataḥ |
BRP104.073.2/ anujānantv imaṁ sarve śunaḥśepaṁ dvijottamam || 73 ||
BRP104.074.1/ yebhyas tv ayaṁ havir deyo devebhyo 'yaṁ pṛthak pṛthak |
BRP104.074.2/ anujānantu te sarve śunaḥśepaṁ viśeṣataḥ || 74 ||
BRP104.075.1/ vasābhir lomabhis tvagbhir māṁsaiḥ sanmantritair makhe |
BRP104.075.2/ agnau hoṣyaḥ paśuś cāyaṁ śunaḥśepo dvijottamaḥ || 75 ||
BRP104.076.1/ upāsitāḥ syur viprendrās te sarve tv anumanya mām |
BRP104.076.2/ gautamīṁ yāntu viprendrāḥ snātvā devān pṛthak pṛthak || 76 ||
BRP104.077.1/ mantraiḥ stotraiḥ stuvantas te mudaṁ yāntu śive ratāḥ |
BRP104.077.2/ enaṁ rakṣantu munayo devāś ca haviṣo bhujaḥ || 77 ||
[Page 341 ]

BRP104.078.0/ brahmovāca:

BRP104.078.1/ tathety ūcuś ca munayo mene ca nṛpasattamaḥ |
BRP104.078.2/ tato gatvā śunaḥśepo gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 78 ||
BRP104.079.1/ snātvā tuṣṭāva tān devān ye tatra haviṣo bhujaḥ |
BRP104.079.2/ tatas tuṣṭāḥ suragaṇāḥ śunaḥśepaṁ ca te mune |
BRP104.079.3/ avadanta surāḥ sarve viśvāmitrasya śṛṇvataḥ || 79 ||

BRP104.080.0/ surā ūcuḥ:

BRP104.080.1/ kratuḥ pūrṇo bhavatv eṣa śunaḥśepavadhaṁ vinā || 80 ||

BRP104.081.0/ brahmovāca:

BRP104.081.1/ viśeṣeṇātha varuṇaś cāvadan nṛpasattamam |
BRP104.081.2/ tataḥ pūrṇo 'bhavad rājño nṛmedho lokaviśrutaḥ || 81 ||
BRP104.082.1/ devānāṁ ca prasādena munīnāṁ ca prasādataḥ |
BRP104.082.2/ tīrthasya tu prasādena rājñaḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ || 82 ||
BRP104.083.1/ viśvāmitraḥ śunaḥśepaṁ pūjayām āsa saṁsadi |
BRP104.083.2/ akarod ātmanaḥ putraṁ pūjayitvā surāntike || 83 ||
BRP104.084.1/ jyeṣṭhaṁ cakāra putrāṇām ātmanaḥ sa tu kauśikaḥ |
BRP104.084.2/ na menire ye ca putrā viśvāmitrasya dhīmataḥ || 84 ||
BRP104.085.1/ śunaḥśepasya ca jyaiṣṭhyaṁ tāñ śaśāpa sa kauśikaḥ |
BRP104.085.2/ jyaiṣṭhyaṁ ye menire putrāḥ pūjayām āsa tān sutān || 85 ||
BRP104.086.1/ vareṇa muniśārdūlas tad etat kathitaṁ mayā |
BRP104.086.2/ etat sarvaṁ yatra jātaṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe || 86 ||
BRP104.087.1/ tatra tīrthāni puṇyāni vikhyātāni surādibhiḥ |
BRP104.087.2/ bahūni teṣāṁ nāmāni mattaḥ śṛṇu mahāmate || 87 ||
BRP104.088.1/ hariścandraṁ śunaḥśepaṁ viśvāmitraṁ sarohitam |
BRP104.088.2/ ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāny atha caturdaśa || 88 ||
BRP104.089.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca naramedhaphalapradam |
BRP104.089.2/ ākhyātaṁ cāsya māhātmyaṁ tīrthasya munisattama || 89 ||
BRP104.090.1/ yaḥ paṭhet pāṭhayed vāpi śṛṇuyād vāpi bhaktitaḥ |
BRP104.090.2/ aputraḥ putram āpnoti yac cānyan manasaḥ priyam || 90 ||

105. Chapter 105 :: Story of the (first) purchase of Soma

[Note: [ SS 170-171]

BRP105.001.0/ brahmovāca:

BRP105.001.1/ somatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP105.001.2/ tatra vṛttaṁ mahāpuṇyaṁ śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP105.002.1/ somo rājāmṛtamayo gandharvāṇāṁ purābhavat |
BRP105.002.2/ na devānāṁ tadā devā mām abhyetyedam abruvan || 2 ||

BRP105.003.0/ devā ūcuḥ:

BRP105.003.1/ gandharvair āhṛtaḥ somo devānāṁ prāṇadaḥ purā |
BRP105.003.2/ tam adhyāyan suragaṇā ṛṣayas tv atiduḥkhitāḥ |
BRP105.003.3/ yathā syāt somo hy asmākaṁ tathā nītir vidhīyatām || 3 ||
[Page 342 ]

BRP105.004.0/ brahmovāca:

BRP105.004.1/ tatra vāg vibudhān āha gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ |
BRP105.004.2/ tebhyo dattvātha māṁ devāḥ somam āhartum arhatha || 4 ||
BRP105.005.1/ vācaṁ pratyūcur amarās tvāṁ dātuṁ na kṣamā vayam |
BRP105.005.2/ vinā tenāpi na sthātuṁ śakyaṁ naiva tvayā vinā || 5 ||
BRP105.006.1/ punar vāg abravīd devān punar eṣyāmy ahaṁ tv iha |
BRP105.006.2/ atra buddhir vidhātavyā kriyatāṁ kratur uttamaḥ || 6 ||
BRP105.007.1/ gautamyā dakṣiṇe tīre bhaved devāgamo yadi |
BRP105.007.2/ makhaṁ tu viṣayaṁ kṛtvā āyāntu surasattamāḥ || 7 ||
BRP105.008.1/ gandharvāḥ strīpriyā nityaṁ paṇadhvaṁ taṁ mayā saha |
BRP105.008.2/ tathety uktvā suragaṇāḥ sarasvatyā vacaḥsthitāḥ || 8 ||
BRP105.009.1/ devadūtaiḥ pṛthag devān yakṣān gandharvapannagān |
BRP105.009.2/ āhvānaṁ cakrire tatra puṇye devagirau tadā || 9 ||
BRP105.010.1/ tato devagirir nāma parvatasyābhavan mune |
BRP105.010.2/ tatrāgaman suragaṇā gandharvā yakṣakinnarāḥ || 10 ||
BRP105.011.1/ devāḥ siddhāś ca ṛṣayas tathāṣṭau devayonayaḥ |
BRP105.011.2/ ṛṣibhir gautamītīre kriyamāṇe mahādhvare || 11 ||
BRP105.012.1/ tatra devaiḥ parivṛtaḥ sahasrākṣo 'bhyabhāṣata || 12 ||

BRP105.013.0/ indra uvāca:

BRP105.013.1/ gandharvān atha sampūjya sarasvatyāḥ samīpataḥ |
BRP105.013.2/ sarasvatyā paṇadhvaṁ no yuṣmākam amṛtātmanā || 13 ||

BRP105.014.0/ brahmovāca:

BRP105.014.1/ tac chakravacanāt te vai gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ |
BRP105.014.2/ somaṁ dattvā surebhyas tu jagṛhus tāṁ sarasvatīm || 14 ||
BRP105.015.1/ somo 'bhavac cāmarāṇāṁ gandharvāṇāṁ sarasvatī |
BRP105.015.2/ avasat tatra vāgīśā tathāpi ca surāntike || 15 ||
BRP105.016.1/ āyāti ca raho nityam upāṁśu kriyatām iti |
BRP105.016.2/ ata eva hi somasya krayo bhavati nārada || 16 ||
BRP105.017.1/ upāṁśunā vartitavyaṁ somakrayaṇa eva hi |
BRP105.017.2/ tato 'bhavad devatānāṁ somaś cāpi sarasvatī || 17 ||
BRP105.018.1/ gandharvāṇāṁ naiva somo naivāsīc ca sarasvatī |
BRP105.018.2/ tatrāgaman sarva eva somārthaṁ gautamītaṭam || 18 ||
BRP105.019.1/ gāvo devāḥ parvatā yakṣarakṣāḥ |
BRP105.019.2/ siddhāḥ sādhyā munayo guhyakāś ca |
BRP105.019.3/ gandharvās te marutaḥ pannagāś ca |
BRP105.019.4/ sarvauṣadhyo mātaro lokapālāḥ |
BRP105.019.5/ rudrādityā vasavaś cāśvinau ca |
BRP105.019.6/ ye 'nye devā yajñabhāgasya yogyāḥ || 19 ||
BRP105.020.1/ pañcaviṁśatinadyas tu gaṅgāyāṁ saṅgatā mune |
BRP105.020.2/ pūrṇāhutir yatra dattā pūrṇākhyānaṁ tad ucyate || 20 ||
BRP105.021.1/ gautamyāṁ saṅgatā yās tu sarvāś cāpi yathoditāḥ |
BRP105.021.2/ tannāmadheyatīrthāni saṅkṣepāc chṛṇu nārada || 21 ||
[Page 343 ]
BRP105.022.1/ somatīrthaṁ ca gāndharvaṁ devatīrtham ataḥ param |
BRP105.022.2/ pūrṇātīrthaṁ tataḥ śālaṁ śrīparṇāsaṅgamaṁ tathā || 22 ||
BRP105.023.1/ svāgatāsaṅgamaṁ puṇyaṁ kusumāyāś ca saṅgamam |
BRP105.023.2/ puṣṭisaṅgamam ākhyātaṁ karṇikāsaṅgamaṁ śubham || 23 ||
BRP105.024.1/ vaiṇavīsaṅgamaś caiva kṛśarāsaṅgamas tathā |
BRP105.024.2/ vāsavīsaṅgamaś caiva śivaśaryā tathā śikhī || 24 ||
BRP105.025.1/ kusumbhikā upārathyā śāntijā devajā tadā |
BRP105.025.2/ ajo vṛddhaḥ suro bhadro gautamyā saha saṅgatāḥ || 25 ||
BRP105.026.1/ ete cānye ca bahavo nadīnadasahāyagāḥ |
BRP105.026.2/ pṛthivyāṁ yāni tīrthāni hy agaman devaparvate || 26 ||
BRP105.027.1/ somārthaṁ vai tathā cānye 'py āgaman makhamaṇḍapam |
BRP105.027.2/ tāni tīrthāni gaṅgāyāṁ saṅgatāni yathākramam || 27 ||
BRP105.028.1/ nadīrūpeṇa kāny eva nadarūpeṇa kānicit |
BRP105.028.2/ sarorūpeṇa kāny atra stavarūpeṇa kānicit || 28 ||
BRP105.029.1/ tāny eva sarvatīrthāni vikhyātāni pṛthak pṛthak |
BRP105.029.2/ teṣu snānaṁ japo homaḥ pitṛtarpaṇam eva ca || 29 ||
BRP105.030.1/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ bhuktidaṁ muktibhājanam |
BRP105.030.2/ eteṣāṁ paṭhanaṁ cāpi smaraṇaṁ vā karoti yaḥ |
BRP105.030.3/ sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇupuraṁ janaḥ || 30 ||

106. Chapter 106 :: Story of the origin and distribution of the nectar of immortality

[Note: [ SS 172-173]

BRP106.001.0/ brahmovāca:

BRP106.001.1/ pravarāsaṅgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī |
BRP106.001.2/ yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt || 1 ||
BRP106.002.1/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgamo 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP106.002.2/ teṣāṁ parasparaṁ vāpi prītiś cābhūn mahāmune || 2 ||
BRP106.003.1/ te 'py evaṁ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ |
BRP106.003.2/ meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ || 3 ||

BRP106.004.0/ devadaityā ūcuḥ:

BRP106.004.1/ amṛtenāmaratvaṁ syād utpādyāmṛtam uttamam |
BRP106.004.2/ pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam || 4 ||
[Page 344 ]
BRP106.005.1/ ekībhūtvā vayaṁ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca |
BRP106.005.2/ prāpsyāmaḥ saṅgaraṁ hitvā saṅgaro duḥkhakāraṇam || 5 ||
BRP106.006.1/ prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ |
BRP106.006.2/ yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṁ sukhadā sadā || 6 ||
BRP106.007.1/ vaiparītyaṁ tu yad vṛttaṁ na smartavyaṁ kadācana |
BRP106.007.2/ na ca trailokyarājye 'pi kaivalye vā sukhaṁ manāk |
BRP106.007.3/ tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate || 7 ||

BRP106.008.0/ brahmovāca:

BRP106.008.1/ evaṁ parasparaṁ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ |
BRP106.008.2/ ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam || 8 ||
BRP106.009.1/ manthānaṁ mandaraṁ kṛtvā rajjuṁ kṛtvā tu vāsukim |
BRP106.009.2/ devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam || 9 ||
BRP106.010.1/ utpannaṁ ca tataḥ puṇyam amṛtaṁ suravallabham |
BRP106.010.2/ niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam || 10 ||
BRP106.011.1/ yāmaḥ svaṁ svam adhiṣṭhānaṁ kṛtakāryāḥ śramaṁ gatāḥ |
BRP106.011.2/ sarve samaṁ ca sarvebhyo yathāyogyaṁ vibhajyatām || 11 ||
BRP106.012.1/ yadā sarvāgamo yatra yasmiṁl lagne śubhāvahe |
BRP106.012.2/ vibhajyatām idaṁ puṇyam amṛtaṁ surasattamāḥ || 12 ||
BRP106.013.1/ ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ |
BRP106.013.2/ gateṣu daityasaṅgheṣu devāḥ sarve 'nvamantrayan || 13 ||

BRP106.014.0/ devā ūcuḥ:

BRP106.014.1/ gatās te ripavo 'smākaṁ daivayogād arindamāḥ |
BRP106.014.2/ ripūṇām amṛtaṁ naiva deyaṁ bhavati sarvathā || 14 ||

BRP106.015.0/ brahmovāca:

BRP106.015.1/ bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam || 15 ||

BRP106.016.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP106.016.1/ na jānanti yathā pāpā pibadhvaṁ ca tathāmṛtam |
BRP106.016.2/ ayam evocito mantro yac chatrūṇāṁ parābhavaḥ || 16 ||
BRP106.017.1/ dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ |
BRP106.017.2/ na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ || 17 ||
BRP106.018.1/ tebhyo na deyam amṛtaṁ bhaveyur amarās tataḥ |
BRP106.018.2/ amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu |
BRP106.018.3/ tāñ jetuṁ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṁ tataḥ || 18 ||

BRP106.019.0/ brahmovāca:

BRP106.019.1/ iti sammantrya te devā vācaspatim athābruvan || 19 ||

BRP106.020.0/ devā ūcuḥ:

BRP106.020.1/ kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṁsthitiḥ |
BRP106.020.2/ kurmas tad eva prathamaṁ vada vācaspate tathā || 20 ||

BRP106.021.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP106.021.1/ yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṁ parām |
BRP106.021.2/ sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ || 21 ||

BRP106.022.0/ brahmovāca:

BRP106.022.1/ bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman |
BRP106.022.2/ namasya māṁ surāḥ sarve yad vṛttaṁ tan nyavedayan || 22 ||
[Page 345 ]
BRP106.023.1/ tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṁ harim |
BRP106.023.2/ viṣṇave kathitaṁ sarvaṁ śambhave viṣahāriṇe || 23 ||
BRP106.024.1/ ahaṁ viṣṇuś ca śambhuś ca devagandharvakinnaraiḥ |
BRP106.024.2/ merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ || 24 ||
BRP106.025.1/ rakṣakaṁ ca hariṁ kṛtvā somapānāya tasthire |
BRP106.025.2/ ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān || 25 ||
BRP106.026.1/ somo dātāmṛtaṁ bhāgaṁ cakradhṛg rakṣakas tathā |
BRP106.026.2/ naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā || 26 ||
BRP106.027.1/ vinā rāhuṁ mahāprājñaṁ saiṁhikeyaṁ ca somapam |
BRP106.027.2/ kāmarūpadharo rāhur marutāṁ madhyam āviśat || 27 ||
BRP106.028.1/ marudrūpaṁ samāsthāya pānapātradharas tathā |
BRP106.028.2/ jñātvā divākaro daityaṁ taṁ somāya nyavedayat || 28 ||
BRP106.029.1/ tadā tad amṛtaṁ tasmai daityāyādaityarūpiṇe |
BRP106.029.2/ dattvā somaṁ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat || 29 ||
BRP106.030.1/ viṣṇuḥ pītāmṛtaṁ daityaṁ cakreṇodyamya tacchiraḥ |
BRP106.030.2/ ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṁ tv abhūt || 30 ||
BRP106.031.1/ śiromātravihīnaṁ yad dehaṁ tad apatad bhuvi |
BRP106.031.2/ dehaṁ tad amṛtaspṛṣṭaṁ patitaṁ dakṣiṇe taṭe || 31 ||
BRP106.032.1/ gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam |
BRP106.032.2/ dehaṁ cāpy amaraṁ putra tad adbhutam ivābhavat || 32 ||
BRP106.033.1/ dehaṁ ca śiraso 'pekṣi śiro deham apekṣate |
BRP106.033.2/ ubhayaṁ cāmaraṁ jātaṁ daityaś cāyaṁ mahābalaḥ || 33 ||
BRP106.034.1/ śiraḥ kāye samāviṣṭaṁ sarvān bhakṣayate surān |
BRP106.034.2/ tasmād deham idaṁ pūrvaṁ nāśayāmo mahīgatam |
BRP106.034.3/ tatas te śaṅkaraṁ prāhur devāḥ sarve sasambhramāḥ || 34 ||

BRP106.035.0/ devā ūcuḥ:

BRP106.035.1/ mahīgataṁ daityadehaṁ nāśayasva surottama |
BRP106.035.2/ tvaṁ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ || 35 ||
BRP106.036.1/ śirasā naiva yujyeta daityadehaṁ tathā kuru || 36 ||

BRP106.037.0/ brahmovāca:

BRP106.037.1/ preṣayām āsa ceśo 'pi śreṣṭhāṁ śaktiṁ tadātmanaḥ |
BRP106.037.2/ mātṛbhiḥ sahitāṁ devīṁ mātaraṁ lokapālinīm || 37 ||
BRP106.038.1/ īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā |
BRP106.038.2/ mahīgataṁ yatra dehaṁ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī || 38 ||
BRP106.039.1/ śiromātraṁ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan |
BRP106.039.2/ deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ || 39 ||
BRP106.040.1/ rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṁ purā mama |
BRP106.040.2/ atrāste rasam utkṛṣṭaṁ tad ākṛṣya śarīrataḥ || 40 ||
BRP106.041.1/ pṛthakbhūte rase dehaṁ pravare 'mṛtam uttamam |
BRP106.041.2/ bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā || 41 ||

BRP106.042.0/ brahmovāca:

BRP106.042.1/ etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve 'surārayaḥ |
BRP106.042.2/ abhyaṣiñcan grahāṇāṁ tvaṁ graho bhūyā mudānvitaḥ || 42 ||
[Page 346 ]
BRP106.043.1/ taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate |
BRP106.043.2/ dehaṁ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā || 43 ||
BRP106.044.1/ ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṁ pravaraṁ cāmṛtaṁ bahiḥ |
BRP106.044.2/ sthāpayitvā tu tad dehaṁ bhakṣayām āsa cāmbikā || 44 ||
BRP106.045.1/ kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā |
BRP106.045.2/ sthāpitaṁ rasam utkṛṣṭaṁ rasānāṁ pravaraṁ rasam || 45 ||
BRP106.046.1/ vyasravat sthāpitaṁ tat tu pravarā sābhavan nadī |
BRP106.046.2/ ākṛṣṭam amṛtaṁ caiva sthāpitaṁ sāpy abhakṣayat || 46 ||
BRP106.047.1/ tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā |
BRP106.047.2/ rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā || 47 ||
BRP106.048.1/ nadīnāṁ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā |
BRP106.048.2/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca || 48 ||
BRP106.049.1/ tatra śambhuḥ svayaṁ tasthau sarvadā surapūjitaḥ |
BRP106.049.2/ tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak || 49 ||
BRP106.050.1/ varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati |
BRP106.050.2/ śambhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi || 50 ||
BRP106.051.1/ nivāsaṁ kuru devi tvaṁ lokānāṁ hitakāmyayā |
BRP106.051.2/ sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṁ sarvasiddhidā || 51 ||
BRP106.052.1/ stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī |
BRP106.052.2/ tvāṁ namasyanti ye bhaktyā kiñcid āpekṣya sarvadā || 52 ||
BRP106.053.1/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā |
BRP106.053.2/ śivaśaktyor yatas tasmin nivāso 'bhūt sanātanaḥ || 53 ||
BRP106.054.1/ ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ |
BRP106.054.2/ pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ || 54 ||
BRP106.055.1/ gaṅgāyāḥ saṅgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ |
BRP106.055.2/ tatrāplutānāṁ sarveṣāṁ bhuktir vā muktir eva ca || 55 ||
BRP106.056.1/ yad vāpi manasaḥ kāmyaṁ devānām api durlabham |
BRP106.056.2/ syāt teṣāṁ sarvam eveha evaṁ dattvā surā yayuḥ || 56 ||
BRP106.057.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pravarāsaṅgamaṁ viduḥ |
BRP106.057.2/ preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā || 57 ||
BRP106.058.1/ amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṁ mahānadī || 58 ||

107. Chapter 107 :: Story of Vṛddhagautama and the old maid

[Note: [ SS 174-176]

BRP107.001.0/ brahmovāca:

BRP107.001.1/ vṛddhāsaṅgamam ākhyātaṁ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ |
BRP107.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP107.002.1/ gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ |
BRP107.002.2/ yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ || 2 ||
BRP107.003.1/ anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk |
BRP107.003.2/ sa vairāgyāj jagāmātha deśaṁ tīrtham itas tataḥ || 3 ||
[Page 347 ]
BRP107.004.1/ upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ |
BRP107.004.2/ śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat || 4 ||
BRP107.005.1/ upanītaḥ kathañcic ca pitrā vai gautamena saḥ |
BRP107.005.2/ etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṁ bahiḥ || 5 ||
BRP107.006.1/ evaṁ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije |
BRP107.006.2/ naiva cādhyayanaṁ tasya sañjātaṁ gautamasya hi || 6 ||
BRP107.007.1/ naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā |
BRP107.007.2/ agnikāryaṁ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ || 7 ||
BRP107.008.1/ gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ |
BRP107.008.2/ agnyupāsanamātraṁ ca gāyatryabhyasanaṁ tathā || 8 ||
BRP107.009.1/ etāvatā brāhmaṇatvaṁ gautamasyābhavan mune |
BRP107.009.2/ upāsato 'gniṁ vidhivad gāyatrīṁ ca mahātmanaḥ || 9 ||
BRP107.010.1/ tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ |
BRP107.010.2/ na dārasaṅgrahaṁ lebhe naiva dātāsti kanyakām || 10 ||
BRP107.011.1/ tathā caraṁs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca |
BRP107.011.2/ āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ || 11 ||
BRP107.012.1/ evaṁ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ |
BRP107.012.2/ tatrāpaśyad guhāṁ ramyāṁ vallīviṭapamālinīm || 12 ||
BRP107.013.1/ tatropaviśya viprendro vastuṁ samakaron matim |
BRP107.013.2/ cintayaṁs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām || 13 ||
BRP107.014.1/ śithilāṅgīm atha kṛśāṁ vṛddhāṁ ca tapasi sthitām |
BRP107.014.2/ brahmacaryeṇa vartantīṁ virāgāṁ rahasi sthitām || 14 ||
BRP107.015.1/ sa tāṁ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān |
BRP107.015.2/ namasyantaṁ muniśreṣṭhaṁ taṁ gautamam avārayat || 15 ||

BRP107.016.0/ vṛddhovāca:

BRP107.016.1/ gurus tvaṁ bhavitā mahyaṁ na māṁ vanditum arhasi |
BRP107.016.2/ āyur vidyā dhanaṁ kīrtir dharmaḥ svargādikaṁ ca yat |
BRP107.016.3/ tasya naśyati vai sarvaṁ yaṁ namasyati vai guruḥ || 16 ||

BRP107.017.0/ brahmovāca:

BRP107.017.1/ kṛtāñjalipuṭas tāṁ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ || 17 ||

BRP107.018.0/ gautama uvāca:

BRP107.018.1/ tapasvinī tvaṁ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī |
BRP107.018.2/ alpavidyas tv alpavayā ahaṁ tava guruḥ katham || 18 ||

BRP107.019.0/ vṛddhovāca:

BRP107.019.1/ ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ |
BRP107.019.2/ guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ || 19 ||
BRP107.020.1/ sa kadācid vanaṁ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ |
BRP107.020.2/ viśrāmam akarod asyāṁ guhāyāṁ sa ṛtadhvajaḥ || 20 ||
BRP107.021.1/ yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ |
BRP107.021.2/ taṁ viśrāntaṁ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ || 21 ||
[Page 348 ]
BRP107.022.1/ gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā |
BRP107.022.2/ tāṁ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṁ cakame ca sā || 22 ||
BRP107.023.1/ iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate |
BRP107.023.2/ nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham || 23 ||
BRP107.024.1/ utpannāhaṁ tatas tasyāṁ suśyāmāyāṁ mahāmate |
BRP107.024.2/ gacchantī māṁ tadā mātā idam āha tapodhana || 24 ||

BRP107.025.0/ suśyāmovāca:

BRP107.025.1/ yas tv asyāṁ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati || 25 ||

BRP107.026.0/ vṛddhovāca:

BRP107.026.1/ ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate |
BRP107.026.2/ tasmād atra praviṣṭas tvaṁ pumān nānyaḥ kadācana || 26 ||
BRP107.027.1/ sahasrāṇi tathāśītiṁ kṛtvā rājyaṁ pitā mama |
BRP107.027.2/ atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān || 27 ||
BRP107.028.1/ svargaṁ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa |
BRP107.028.2/ varṣāṇi muniśārdūla rājyaṁ kṛtvā tathā paraḥ || 28 ||
BRP107.029.1/ svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṁsthitā |
BRP107.029.2/ ahaṁ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama || 29 ||
BRP107.030.1/ aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā |
BRP107.030.2/ tasmād bhajasva māṁ brahman vratasthāṁ puruṣārthinīm || 30 ||

BRP107.031.0/ gautama uvāca:

BRP107.031.1/ sahasrāyur ahaṁ bhadre mattas tvaṁ vayasādhikā |
BRP107.031.2/ ahaṁ bālas tvaṁ tu vṛddhā naivāyaṁ ghaṭate mithaḥ || 31 ||

BRP107.032.0/ vṛddhovāca:

BRP107.032.1/ tvaṁ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama |
BRP107.032.2/ dhātrā dattas tatas tvaṁ māṁ na nirākartum arhasi || 32 ||
BRP107.033.1/ athavā necchasi māṁ tvam apraduṣṭām anuvratām |
BRP107.033.2/ tatas tyakṣyāmi jīvaṁ me idānīṁ tava paśyataḥ || 33 ||
BRP107.034.1/ apekṣitāprāptito hi dehināṁ maraṇaṁ varam |
BRP107.034.2/ anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate || 34 ||

BRP107.035.0/ brahmovāca:

BRP107.035.1/ vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt || 35 ||

BRP107.036.0/ gautama uvāca:

BRP107.036.1/ ahaṁ tapovirahito vidyāhīno hy akiñcanaḥ |
BRP107.036.2/ nāhaṁ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ || 36 ||
BRP107.037.1/ anāso 'haṁ kiṁ karomi atapovidya eva ca |
BRP107.037.2/ tasmāt surūpaṁ suvidyām āpādya prathamaṁ śubhe |
BRP107.037.3/ paścāt te vacanaṁ kāryaṁ tato vṛddhābravīd dvijam || 37 ||

BRP107.038.0/ vṛddhovāca:

BRP107.038.1/ mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija |
BRP107.038.2/ tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca || 38 ||
BRP107.039.1/ tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṁ pradāsyati |
BRP107.039.2/ agniś ca rūpavān devas tava rūpaṁ pradāsyati || 39 ||
[Page 349 ]

BRP107.040.0/ brahmovāca:

BRP107.040.1/ evam uktvā gautamaṁ taṁ vṛddhovāca vibhāvasum |
BRP107.040.2/ prārthayitvā suvidyaṁ taṁ surūpaṁ cākaron munim || 40 ||
BRP107.041.1/ tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto |
BRP107.041.2/ vṛddhāṁ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ |
BRP107.041.3/ tayā sa reme bahulā manojñayā |
BRP107.041.4/ samāḥ sukhaṁ prītamanā guhāyām || 41 ||
BRP107.042.1/ kadācit tatra vasator dampatyor mudator girau |
BRP107.042.2/ guhāyāṁ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ || 42 ||
BRP107.043.1/ vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ |
BRP107.043.2/ bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṁs tasya tāṁ guhām || 43 ||
BRP107.044.1/ āgatāṁs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā |
BRP107.044.2/ satkāram akarot teṣāṁ jahasus taṁ ca kecana || 44 ||
BRP107.045.1/ ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ |
BRP107.045.2/ vṛddhāṁ ca gautamaṁ prekṣya jahasus tatra kecana || 45 ||

BRP107.046.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP107.046.1/ putro 'yaṁ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat |
BRP107.046.2/ satyaṁ vadasva kalyāṇi ity evaṁ jahasur dvijāḥ || 46 ||
[Page 350 ]
BRP107.047.1/ viṣaṁ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṁ yuvā |
BRP107.047.2/ iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt || 47 ||

BRP107.048.0/ brahmovāca:

BRP107.048.1/ ity evam ūcire kecid dampatyoḥ śṛṇvatos tadā |
BRP107.048.2/ evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ || 48 ||
BRP107.049.1/ ṛṣīṇāṁ vacanaṁ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau |
BRP107.049.2/ lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha |
BRP107.049.3/ papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam || 49 ||

BRP107.050.0/ gautama uvāca:

BRP107.050.1/ ko deśaḥ kim u tīrthaṁ vā yatra śreyaḥ samāpyate |
BRP107.050.2/ śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam || 50 ||

BRP107.051.0/ agastya uvāca:

BRP107.051.1/ vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṁ vacaḥ |
BRP107.051.2/ sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṁ nātra saṁśayaḥ || 51 ||
BRP107.052.1/ tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṁ pāpanāśinīm |
BRP107.052.2/ ahaṁ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru || 52 ||

BRP107.053.0/ brahmovāca:

BRP107.053.1/ etac chrutvāgastyavākyaṁ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt |
BRP107.053.2/ tatra tepe tapas tīvraṁ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ || 53 ||
BRP107.054.1/ stutiṁ cakāra devasya śambhor viṣṇos tathaiva ca |
BRP107.054.2/ gaṅgāṁ ca toṣayām āsa bhāryārthaṁ bhagavān ṛṣiḥ || 54 ||

BRP107.055.0/ gautama uvāca:

BRP107.055.1/ khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṁ śivaḥ |
BRP107.055.2/ marubhūmāv adhvagānāṁ viṭapīva priyāyutaḥ || 55 ||
BRP107.056.1/ uccāvacānāṁ bhūtānāṁ sarvathā pāpanodanaḥ |
BRP107.056.2/ sasyānāṁ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām || 56 ||
BRP107.057.1/ vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṁ pīyūṣataraṅgiṇī |
BRP107.057.2/ adhogatānāṁ taptānāṁ śaraṇaṁ bhava gautami || 57 ||

BRP107.058.0/ brahmovāca:

BRP107.058.1/ tatas tuṣṭāvadad vākyaṁ gautamaṁ vṛddhayā yutam |
BRP107.058.2/ śaraṇāgatadīnārtaṁ śaraṇyā gautamī mudā || 58 ||
[Page 351 ]

BRP107.059.0/ gautamy uvāca:

BRP107.059.1/ abhiṣiñcasva bhāryāṁ tvaṁ majjalair mantrasaṁyutaiḥ |
BRP107.059.2/ kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā || 59 ||
BRP107.060.1/ surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā |
BRP107.060.2/ sarvalakṣaṇasampūrṇā ramyarūpam avāpsyati || 60 ||
BRP107.061.1/ rūpavatyā punas tvaṁ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ |
BRP107.061.2/ sarvalakṣaṇasampūrṇaḥ kāntaṁ rūpam avāpsyasi || 61 ||

BRP107.062.0/ brahmovāca:

BRP107.062.1/ tatheti gāṅgavacanād yathoktaṁ tau ca cakratuḥ |
BRP107.062.2/ surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ || 62 ||
BRP107.063.1/ abhiṣekodakaṁ yac ca sā nadī samajāyata |
BRP107.063.2/ tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama || 63 ||
BRP107.064.1/ vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate |
BRP107.064.2/ vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ |
BRP107.064.3/ vṛddhā tu gautamīṁ prāha gaṅgāṁ pratyakṣarūpiṇīm || 64 ||

BRP107.065.0/ vṛddhovāca:

BRP107.065.1/ mannāmnīyaṁ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām |
BRP107.065.2/ tvayā ca saṅgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam || 65 ||
BRP107.066.1/ rūpasaubhāgyasampattiputrapautrapravardhanam |
BRP107.066.2/ āyurārogyakalyāṇaṁ jayaprītivivardhanam |
BRP107.066.3/ snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṁ pāvanaṁ param || 66 ||

BRP107.067.0/ brahmovāca:

BRP107.067.1/ astv ity āha ca tāṁ gaṅgā suvṛddhāṁ gautamapriyām |
BRP107.067.2/ gautamasthāpitaṁ liṅgaṁ vṛddhānāmnaiva kīrtitam || 67 ||
BRP107.068.1/ tatraiva ca mudaṁ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ |
BRP107.068.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvābhīṣṭapradāyakam || 68 ||
BRP107.069.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vṛddhāsaṅgamam ucyate || 69 ||

108. Chapter 108 :: Story of King Ila who became Ilā, the mother of Purūravas

[Note: [ SS 176-179]

BRP108.001.0/ brahmovāca:

BRP108.001.1/ ilātīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP108.001.2/ brahmahatyādipāpānāṁ pāvanaṁ sarvakāmadam || 1 ||
BRP108.002.1/ vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ |
BRP108.002.2/ mahatyā senayā sārdhaṁ jagāma mṛgayāvanam || 2 ||
BRP108.003.1/ paribabhrāma gahanaṁ bahuvyālasamākulam |
BRP108.003.2/ nānākāradvijayutaṁ viṭapaiḥ pariśobhitam || 3 ||
BRP108.004.1/ vanecaraṁ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ |
BRP108.004.2/ tatraiva matim ādhatta ilo 'mātyān athābravīt || 4 ||

BRP108.005.0/ ila uvāca:

BRP108.005.1/ gacchantu nagaraṁ sarve mama putreṇa pālitam |
BRP108.005.2/ deśaṁ kośaṁ balaṁ rājyaṁ pālayantu punaś ca tam || 5 ||
[Page 352 ]
BRP108.006.1/ vasiṣṭho 'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ |
BRP108.006.2/ patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye 'haṁ vasāmy atha || 6 ||
BRP108.007.1/ araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ |
BRP108.007.2/ mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm || 7 ||

BRP108.008.0/ brahmovāca:

BRP108.008.1/ tathety uktvā yayus te 'pi svayaṁ prāyāc chanair girim |
BRP108.008.2/ himavantaṁ ratnamayaṁ vasaṁs tatra ilo nṛpaḥ || 8 ||
BRP108.009.1/ dadarśa kandaraṁ tatra nānāratnavicitritam |
BRP108.009.2/ tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ || 9 ||
BRP108.010.1/ tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā |
BRP108.010.2/ tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame || 10 ||
BRP108.011.1/ mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ |
BRP108.011.2/ svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ || 11 ||
BRP108.012.1/ itthaṁ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo 'pi ca |
BRP108.012.2/ ilas tu taṁ na jānāti kandaraṁ yakṣapālitam || 12 ||
BRP108.013.1/ yakṣasya gehaṁ vipulaṁ nānāratnavicitritam |
BRP108.013.2/ tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ || 13 ||
BRP108.014.1/ vāsaṁ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ |
BRP108.014.2/ sa yakṣo 'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk || 14 ||
BRP108.015.1/ ilaṁ jetuṁ na śaknomi yācito na dadāti ca |
BRP108.015.2/ hṛtaṁ gehaṁ mamānena kiṁ karomīty acintayat || 15 ||
BRP108.016.1/ yudhi mattaṁ kathaṁ hanyāṁ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ |
BRP108.016.2/ ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān || 16 ||

BRP108.017.0/ yakṣa uvāca:

BRP108.017.1/ yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam |
BRP108.017.2/ gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha || 17 ||

BRP108.018.0/ brahmovāca:

BRP108.018.1/ yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ |
BRP108.018.2/ ilaṁ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt || 18 ||
BRP108.019.1/ na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi |
BRP108.019.2/ tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṁ cakre sa rājarāṭ || 19 ||
BRP108.020.1/ jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ |
BRP108.020.2/ yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan || 20 ||
BRP108.021.1/ hṛtageho vanaṁ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm |
BRP108.021.2/ prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṁ priyām || 21 ||
[Page 353 ]

BRP108.022.0/ yakṣa uvāca:

BRP108.022.1/ rājā 'yaṁ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ |
BRP108.022.2/ katham āyāti vipadaṁ tatropāyo vicintyatām || 22 ||
BRP108.023.1/ pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām |
BRP108.023.2/ prāpayomāvanaṁ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā || 23 ||
BRP108.024.1/ praviśet tatra rājāyaṁ strī bhaviṣyaty asaṁśayam |
BRP108.024.2/ karaṇīyaṁ tvayā bhadre na caitad yujyate mama |
BRP108.024.3/ ahaṁ tu puruṣo yena tvaṁ punaḥ strī ca yakṣiṇī || 24 ||

BRP108.025.0/ yakṣiṇy uvāca:

BRP108.025.1/ kathaṁ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam |
BRP108.025.2/ gate 'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ || 25 ||

BRP108.026.0/ yakṣa uvāca:

BRP108.026.1/ himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ |
BRP108.026.2/ devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham |
BRP108.026.3/ pārvatī śaṅkaraṁ prāha kadācid rahasi sthitam || 26 ||

BRP108.027.0/ pārvaty uvāca:

BRP108.027.1/ strīṇām eṣa svabhāvo 'sti rataṁ gopāyitaṁ bhavet |
BRP108.027.2/ tasmān me niyataṁ deśam ājñayā rakṣitaṁ tava || 27 ||
BRP108.028.1/ dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam |
BRP108.028.2/ vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā || 28 ||
BRP108.029.1/ yas tv atra praviśen nātha strītvaṁ tasya bhaved iti || 29 ||

BRP108.030.0/ yakṣa uvāca:

BRP108.030.1/ ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā |
BRP108.030.2/ kiṁ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ |
BRP108.030.3/ tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam || 30 ||

BRP108.031.0/ brahmovāca:

BRP108.031.1/ tad bhartṛvacanaṁ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP108.031.2/ mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato 'bhavat || 31 ||
BRP108.032.1/ yakṣas tu saṁsthitas tatra dadarśelo mṛgīṁ tadā |
BRP108.032.2/ mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṁ dṛṣṭvā viśeṣataḥ || 32 ||
BRP108.033.1/ eka eva hayārūḍho niryayau tāṁ mṛgīm anu |
BRP108.033.2/ sākarṣata śanais taṁ tu rājānaṁ mṛgayākulam || 33 ||
BRP108.034.1/ śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate |
BRP108.034.2/ adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit || 34 ||
[Page 354 ]
BRP108.035.1/ tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat |
BRP108.035.2/ hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam || 35 ||
BRP108.036.1/ anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam |
BRP108.036.2/ umāvanaṁ praviṣṭaṁ taṁ jñātvā sā yakṣiṇī tadā || 36 ||
BRP108.037.1/ mṛgīrūpaṁ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP108.037.2/ divyarūpaṁ samāsthāya cāśokatarusannidhau || 37 ||
BRP108.038.1/ tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā |
BRP108.038.2/ divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā || 38 ||
BRP108.039.1/ hasantī nṛpatiṁ prekṣya śrāntaṁ hayagataṁ tadā |
BRP108.039.2/ mṛgīm ālokayantaṁ taṁ capalākṣam ilaṁ tadā || 39 ||
BRP108.040.1/ bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam || 40 ||

BRP108.041.0/ samovāca:

BRP108.041.1/ hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi |
BRP108.041.2/ puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi || 41 ||

BRP108.042.0/ brahmovāca:

BRP108.042.1/ ileti vacanaṁ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ |
BRP108.042.2/ yakṣiṇīṁ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṁ punaḥ || 42 ||
BRP108.043.1/ tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase |
BRP108.043.2/ ileti vacanaṁ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ || 43 ||
BRP108.044.1/ kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ |
BRP108.044.2/ punaḥ sā prāha nṛpatiṁ mahātmānam ile svayam || 44 ||
BRP108.045.1/ prekṣasva paścān māṁ brūhi asatyāṁ satyavādinīm |
BRP108.045.2/ tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare || 45 ||
BRP108.046.1/ kim idaṁ mama sañjātam ity evaṁ cakito 'bhavat || 46 ||

BRP108.047.0/ ilovāca:

BRP108.047.1/ kim idaṁ mama sañjātaṁ jānīte bhavatī sphuṭam |
BRP108.047.2/ vada sarvaṁ yathātathyaṁ tvaṁ kā vā vada suvrate || 47 ||

BRP108.048.0/ yakṣiṇy uvāca:

BRP108.048.1/ himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ |
BRP108.048.2/ yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṁs tadbhāryāhaṁ tu yakṣiṇī || 48 ||
BRP108.049.1/ yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale |
BRP108.049.2/ yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṅgaraṁ vinā || 49 ||
BRP108.050.1/ tato 'haṁ nirgamārthaṁ te mṛgī bhūtvā umāvanam |
BRP108.050.2/ praviṣṭā tvaṁ praviṣṭo 'si purā prāha maheśvaraḥ || 50 ||
BRP108.051.1/ yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati |
BRP108.051.2/ tasmāt strītvam avāpto 'si na tvaṁ duḥkhitum arhasi |
BRP108.051.3/ prauḍho 'pi ko 'tra jānāti vicitrabhavitavyatām || 51 ||

BRP108.052.0/ brahmovāca:

BRP108.052.1/ yakṣiṇīvacanaṁ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat |
BRP108.052.2/ tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt || 52 ||

BRP108.053.0/ yakṣiṇy uvāca:

BRP108.053.1/ strītvaṁ jātaṁ jātam eva na puṁstvaṁ kartum arhasi |
BRP108.053.2/ gṛhāṇa vidyāṁ strīyogyāṁ nṛtyaṁ gītam alaṅkṛtim |
BRP108.053.3/ strīlālityaṁ strīvilāsaṁ strīkṛtyaṁ sarvam eva tat || 53 ||
[Page 355 ]

BRP108.054.0/ brahmovāca:

BRP108.054.1/ ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṁ vākyam abravīt || 54 ||

BRP108.055.0/ ilovāca:

BRP108.055.1/ ko vā bhartā kiṁ tu kṛtyaṁ punaḥ puṁstvaṁ kathaṁ bhavet |
BRP108.055.2/ etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ |
BRP108.055.3/ ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṁ kvacit || 55 ||

BRP108.056.0/ yakṣiṇy uvāca:

BRP108.056.1/ budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ |
BRP108.056.2/ āśramas tasya subhage pitaraṁ nityam eṣyati || 56 ||
BRP108.057.1/ anenaiva pathā somaṁ pitaraṁ sa budho grahaḥ |
BRP108.057.2/ draṣṭuṁ yāti tato nityaṁ namaskartuṁ tathaiva ca || 57 ||
BRP108.058.1/ yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṁ ca darśaya |
BRP108.058.2/ taṁ dṛṣṭvā tvaṁ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi || 58 ||

BRP108.059.0/ brahmovāca:

BRP108.059.1/ tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata |
BRP108.059.2/ yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo 'pi sukham āptavān || 59 ||
BRP108.060.1/ ilasainyaṁ ca tatrāsīt tad gataṁ ca yathāsukham |
BRP108.060.2/ umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ || 60 ||
BRP108.061.1/ strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim |
BRP108.061.2/ kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi || 61 ||
BRP108.062.1/ tām apaśyad budho dhīmān pitaraṁ gantum udyataḥ |
BRP108.062.2/ ilāṁ dṛṣṭvā gatiṁ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ || 62 ||

BRP108.063.0/ budha uvāca:

BRP108.063.1/ bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṁ priyā bhava || 63 ||

BRP108.064.0/ brahmovāca:

BRP108.064.1/ budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot |
BRP108.064.2/ smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṁ tatas tuṣṭābhavan mune || 64 ||
BRP108.065.1/ budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam |
BRP108.065.2/ sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṁ patim |
BRP108.065.3/ tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo 'vadat priyām || 65 ||

BRP108.066.0/ budha uvāca:

BRP108.066.1/ kiṁ te deyaṁ mayā bhadre priyaṁ yan manasi sthitam || 66 ||

BRP108.067.0/ brahmovāca:

BRP108.067.1/ tadvākyasamakālaṁ tu putraṁ dehīty abhāṣata |
BRP108.067.2/ ilā budhaṁ somasutaṁ prītimantaṁ priyaṁ tathā || 67 ||

BRP108.068.0/ budha uvāca:

BRP108.068.1/ amogham etan madvīryaṁ tathā prītisamudbhavam |
BRP108.068.2/ putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ || 68 ||
BRP108.069.1/ somavaṁśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā |
BRP108.069.2/ buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 69 ||
BRP108.070.1/ vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā || 70 ||

BRP108.071.0/ brahmovāca:

BRP108.071.1/ tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani |
BRP108.071.2/ jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani || 71 ||
[Page 356 ]
BRP108.072.1/ budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ |
BRP108.072.2/ aham apy āgamaṁ tatra mudā yukto mahāmate || 72 ||
BRP108.073.1/ jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram |
BRP108.073.2/ tena sarve 'py avocan vai saṅgatā ṛṣayaḥ surāḥ || 73 ||
BRP108.074.1/ yasmāt purū ravo 'syeti tasmād eṣa purūravāḥ |
BRP108.074.2/ syād ity evaṁ nāma cakruḥ sarve santuṣṭamānasāḥ || 74 ||
BRP108.075.1/ budho 'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṁ sutaṁ śubhām |
BRP108.075.2/ dhanurvedaṁ saprayogaṁ budhaḥ prādāt tadātmaje || 75 ||
BRP108.076.1/ sa śīghraṁ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī |
BRP108.076.2/ sa mātaraṁ duḥkhayutāṁ samīkṣyelāṁ mahāmatiḥ |
BRP108.076.3/ namasyātha vinītātmā ilām ailo 'bravīd idam || 76 ||

BRP108.077.0/ aila uvāca:

BRP108.077.1/ budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā |
BRP108.077.2/ ahaṁ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ || 77 ||

BRP108.078.0/ ilovāca:

BRP108.078.1/ satyaṁ putra budho bhartā tvaṁ ca putro guṇākaraḥ |
BRP108.078.2/ bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana || 78 ||
BRP108.079.1/ tathāpi pūrvajaṁ kiñcid duḥkhaṁ smṛtvā punaḥ punaḥ |
BRP108.079.2/ cintayeyaṁ mahābuddhe tato mātaram abravīt || 79 ||

BRP108.080.0/ aila uvāca:

BRP108.080.1/ nivedayasva me mātas tad eva prathamaṁ mama || 80 ||

BRP108.081.0/ brahmovāca:

BRP108.081.1/ ilā cainam uvācedaṁ rahovācaṁ kathaṁ vade |
BRP108.081.2/ tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ |
BRP108.081.3/ magnānāṁ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṁ param || 81 ||

BRP108.082.0/ brahmovāca:

BRP108.082.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram |
BRP108.082.2/ pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā || 82 ||

BRP108.083.0/ brahmovāca:

BRP108.083.1/ sā purūravasaṁ prāha ikṣvākūṇāṁ tathā kulam |
BRP108.083.2/ tatrotpattiṁ svasya nāma rājyaprāptiṁ priyān sutān || 83 ||
BRP108.084.1/ purodhasaṁ vasiṣṭhaṁ ca priyāṁ bhāryāṁ svakaṁ padam |
BRP108.084.2/ vananiryāṇam evātha amātyānāṁ purodhasaḥ || 84 ||
BRP108.085.1/ preṣaṇaṁ ca nagaryāṁ tāṁ mṛgayāsaktim eva ca |
BRP108.085.2/ himavatkandaragatiṁ yakṣeśvaragṛhe gatim || 85 ||
[Page 357 ]
BRP108.086.1/ umāvanapraveśaṁ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ |
BRP108.086.2/ maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṁ narasya tu || 86 ||
BRP108.087.1/ yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṁ tathaiva ca |
BRP108.087.2/ budhaprāptiṁ tathā prītiṁ putrotpattyādy aśeṣataḥ || 87 ||
BRP108.088.1/ kathayām āsa tat sarvaṁ śrutvā mātaram abravīt |
BRP108.088.2/ purūravāḥ kiṁ karomi kiṁ kṛtvā sukṛtaṁ bhavet || 88 ||
BRP108.089.1/ etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike |
BRP108.089.2/ yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me || 89 ||

BRP108.090.0/ ilovāca:

BRP108.090.1/ iccheyaṁ puṁstvam utkṛṣṭam iccheyaṁ rājyam uttamam |
BRP108.090.2/ abhiṣekaṁ ca putrāṇāṁ tava cāpi viśeṣataḥ || 90 ||
BRP108.091.1/ dānaṁ dātuṁ ca yaṣṭuṁ ca muktimārgasya vīkṣaṇam |
BRP108.091.2/ sarvaṁ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ || 91 ||

BRP108.092.0/ putra uvāca:

BRP108.092.1/ upāyaṁ tvā tu pṛcchāmi yena puṁstvam avāpsyasi |
BRP108.092.2/ tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ || 92 ||

BRP108.093.0/ ilovāca:

BRP108.093.1/ budhaṁ tvaṁ pitaraṁ pṛccha gatvā putra yathārthavat |
BRP108.093.2/ sa tu sarvaṁ tu jānāti upadekṣyati te hitam || 93 ||

BRP108.094.0/ brahmovāca:

BRP108.094.1/ tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā |
BRP108.094.2/ uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṁ tathātmanaḥ || 94 ||

BRP108.095.0/ budha uvāca:

BRP108.095.1/ ilaṁ jāne mahāprājña ilāṁ jātāṁ punas tathā |
BRP108.095.2/ umāvanapraveśaṁ ca śambhor ājñāṁ tathaiva ca || 95 ||
BRP108.096.1/ tasmāc chambhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ |
BRP108.096.2/ viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā || 96 ||

BRP108.097.0/ purūravā uvāca:

BRP108.097.1/ paśyeyaṁ taṁ kathaṁ devaṁ kathaṁ vā mātaraṁ śivām |
BRP108.097.2/ tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṁ vada || 97 ||

BRP108.098.0/ budha uvāca:

BRP108.098.1/ gautamīṁ gaccha putra tvaṁ tatrāste sarvadā śivaḥ |
BRP108.098.2/ umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ || 98 ||

BRP108.099.0/ brahmovāca:

BRP108.099.1/ purūravāḥ pitur vākyaṁ śrutvā tu mudito 'bhavat |
BRP108.099.2/ gautamīṁ tapase dhīmān gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 99 ||
BRP108.100.1/ puṁstvam icchaṁs tathā mātur jagāma tapase tvaran |
BRP108.100.2/ himavantaṁ giriṁ natvā mātaraṁ pitaraṁ gurum || 100 ||
BRP108.101.1/ gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā |
BRP108.101.2/ te sarve gautamīṁ prāptā himavatparvatottamāt || 101 ||
BRP108.102.1/ tatra snātvā tapaḥ kiñcit kṛtvā cakruḥ stutiṁ parām |
BRP108.102.2/ bhavasya devadevasya stutikramam imaṁ śṛṇu || 102 ||
[Page 358 ]
BRP108.103.1/ budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram |
BRP108.103.2/ tataḥ purūravāḥ putro gaurīṁ devīṁ ca śaṅkaram || 103 ||

BRP108.104.0/ budha uvāca:

BRP108.104.1/ yau kuṅkumena svaśarīrajena |
BRP108.104.2/ svabhāvahemapratimau sarūpau |
BRP108.104.3/ yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṁ |
BRP108.104.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 104 ||

BRP108.105.0/ ilovāca:

BRP108.105.1/ saṁsāratāpatrayadāvadagdhāḥ |
BRP108.105.2/ śarīriṇo yau paricintayantaḥ |
BRP108.105.3/ sadyaḥ parāṁ nirvṛtim āpnuvanti |
BRP108.105.4/ tau śaṅkarau me śaraṇaṁ bhavetām || 105 ||
BRP108.106.1/ ārtā hy ahaṁ pīḍitamānasā te |
BRP108.106.2/ kleśādigoptā na paro 'sti kaścit |
BRP108.106.3/ deva tvadīyau caraṇau supuṇyau |
BRP108.106.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 106 ||

BRP108.107.0/ purūravā uvāca:

BRP108.107.1/ yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti |
BRP108.107.2/ prayāti cānte layam eva sarvam |
BRP108.107.3/ jagaccharaṇyau jagadātmakau tu |
BRP108.107.4/ gaurīharau me śaraṇaṁ bhavetām || 107 ||
BRP108.108.1/ yau devavṛndeṣu mahotsave tu |
BRP108.108.2/ pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ |
BRP108.108.3/ proktaṁ dhṛtau prītivaśāc chivena |
BRP108.108.4/ tau me śaraṇyau śaraṇaṁ bhavetām || 108 ||

BRP108.109.0/ śrīdevy uvāca:

BRP108.109.1/ kim abhīṣṭaṁ pradāsyāmi yuṣmabhyaṁ tad vadantu me |
BRP108.109.2/ kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṁ vo devānām api duṣkaram || 109 ||

BRP108.110.0/ purūravā uvāca:

BRP108.110.1/ ilo rājā tavājñātvā vanaṁ prāviśad ambike |
BRP108.110.2/ tat kṣamasva sureśāni puṁstvaṁ dātuṁ tvam arhasi || 110 ||

BRP108.111.0/ brahmovāca:

BRP108.111.1/ tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā |
BRP108.111.2/ tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā || 111 ||

BRP108.112.0/ śiva uvāca:

BRP108.112.1/ atrābhiṣekamātreṇa puṁstvaṁ prāpnotv ayaṁ nṛpaḥ || 112 ||

BRP108.113.0/ brahmovāca:

BRP108.113.1/ snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve |
BRP108.113.2/ nṛtyaṁ gītaṁ ca lāvaṇyaṁ yakṣiṇyā yad upārjitam || 113 ||
BRP108.114.1/ tat sarvaṁ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat |
BRP108.114.2/ nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire || 114 ||
BRP108.115.1/ tāś cāpi saṅgatā gaṅgāṁ te puṇyāḥ saṅgamās trayaḥ |
BRP108.115.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca surarājyaphalapradam || 115 ||
[Page 359 ]
BRP108.116.1/ ilā puṁstvam avāpyātha gaurīśambhoḥ prasādataḥ |
BRP108.116.2/ mahābhyudayasiddhyarthaṁ vājimedham athākarot || 116 ||
BRP108.117.1/ purodhasaṁ vasiṣṭhaṁ ca bhāryāṁ putrāṁs tathaiva ca |
BRP108.117.2/ amātyāṁś ca balaṁ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ || 117 ||
BRP108.118.1/ caturaṅgaṁ balaṁ rājyaṁ daṇḍake 'sthāpayat tadā |
BRP108.118.2/ ilasya nāmnā vikhyātaṁ tatra tat puram ucyate || 118 ||
BRP108.119.1/ pūrvajātān atho putrān sūryavaṁśakramāgate |
BRP108.119.2/ rājye 'bhiṣicya paścāt tam ailaṁ snehād asiñcayat || 119 ||
BRP108.120.1/ somavaṁśakaraḥ śrīmān ayaṁ rājā bhaved iti |
BRP108.120.2/ sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho 'bhavan mune || 120 ||
BRP108.121.1/ yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ |
BRP108.121.2/ yatra puṁstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ || 121 ||
BRP108.122.1/ yakṣiṇīdattanṛtyādigītasaubhāgyamaṅgalāḥ |
BRP108.122.2/ nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṁ saṅgatās tāni nārada || 122 ||
BRP108.123.1/ tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa |
BRP108.123.2/ ubhayos tīrayos tāta tatra śambhur ileśvaraḥ |
BRP108.123.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 123 ||

109. Chapter 109 :: The destruction of Dakṣa's sacrifice; Viṣṇu's discus swallowed by Śiva

[Note: [ SS 179-181]

BRP109.001.0/ brahmovāca:

BRP109.001.1/ cakratīrtham iti khyātaṁ brahmahatyādināśanam |
BRP109.001.2/ yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ || 1 ||
BRP109.002.1/ yatra viṣṇuḥ svayaṁ sthitvā cakrārthaṁ śaṅkaraṁ prabhuḥ |
BRP109.002.2/ pūjayām āsa tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam || 2 ||
BRP109.003.1/ yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
BRP109.003.2/ dakṣakratau pravṛtte tu devānāṁ ca samāgame || 3 ||
BRP109.004.1/ dakṣeṇa dūṣite deve śive śarve maheśvare |
BRP109.004.2/ anāhvāne sureśasya dakṣacitte malīmase || 4 ||
BRP109.005.1/ dākṣāyaṇyā śrute vākye anāhvānasya kāraṇe |
BRP109.005.2/ ahalyāyāṁ coktavatyāṁ kupitābhūt sureśvarī || 5 ||
BRP109.006.1/ pitaraṁ nāśaye pāpaṁ kṣameyaṁ na kathañcana |
BRP109.006.2/ śṛṇvatī doṣavākyāni pitrā coktāni bhartari || 6 ||
BRP109.007.1/ patyuḥ śṛṇvanti yā nindāṁ tāsāṁ pāpāvadhiḥ kutaḥ |
BRP109.007.2/ yādṛśas tādṛśo vāpi patiḥ strīṇāṁ parā gatiḥ || 7 ||
BRP109.008.1/ kiṁ punaḥ sakalādhīśo mahādevo jagadguruḥ |
BRP109.008.2/ śrutaṁ tannindanaṁ tarhi dhārayāmi na dehakam || 8 ||
BRP109.009.1/ tasmāt tyakṣya imaṁ deham ity uktvā sā mahāsatī |
BRP109.009.2/ kopena mahatāviṣṭā prajajvāla sureśvarī || 9 ||
[Page 360 ]
BRP109.010.1/ śivaikacetanā dehaṁ balād yogāc ca tatyaje |
BRP109.010.2/ maheśvaro 'pi sakalaṁ vṛttam ākarṇya nāradāt || 10 ||
BRP109.011.1/ dṛṣṭvā cukopa papraccha jayāṁ ca vijayāṁ tathā |
BRP109.011.2/ te ūcatur ubhe devaṁ dakṣakratuvināśanam || 11 ||
BRP109.012.1/ dākṣāyaṇyā iti śrutvā makhaṁ prāyān maheśvaraḥ |
BRP109.012.2/ bhīmair gaṇaiḥ parivṛto bhūtanāthaiḥ samaṁ yayau || 12 ||
BRP109.013.1/ makhas tair veṣṭitaḥ sarvo devabrahmapuraskṛtaḥ |
BRP109.013.2/ dakṣeṇa yajamānena śuddhabhāvena rakṣitaḥ || 13 ||
BRP109.014.1/ vasiṣṭhādibhir atyugrair munibhiḥ parivāritaḥ |
BRP109.014.2/ indrādityādyair vasubhiḥ sarvataḥparipālitaḥ || 14 ||
BRP109.015.1/ ṛgyajuḥsāmavedaiś ca svāhāśabdair alaṅkṛtaḥ |
BRP109.015.2/ śraddhā puṣṭis tathā tuṣṭiḥ śāntir lajjā sarasvatī || 15 ||
BRP109.016.1/ bhūmir dyauḥ śarvarī kṣāntir uṣā āśā jayā matiḥ |
BRP109.016.2/ etābhiś ca tathānyābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtaḥ || 16 ||
BRP109.017.1/ tvaṣṭrā mahātmanā cāpi kārito viśvakarmaṇā |
BRP109.017.2/ surabhir nandinī dhenuḥ kāmadhuk kāmadohinī || 17 ||
BRP109.018.1/ etābhiḥ kāmavarṣābhiḥ sarvakāmasamṛddhimān |
BRP109.018.2/ kalpavṛkṣaḥ pārijāto latāḥ kalpalatādikāḥ || 18 ||
BRP109.019.1/ yad yad iṣṭatamaṁ kiñcit tatra tasmin makhe sthitam |
BRP109.019.2/ svayaṁ maghavatā pūṣṇā hariṇā parirakṣitaḥ || 19 ||
BRP109.020.1/ dīyatāṁ bhujyatāṁ vāpi kriyatāṁ sthīyatāṁ sukham |
BRP109.020.2/ etaiś ca sarvato vākyair dakṣasya pūjitaṁ makham || 20 ||
BRP109.021.1/ ādau tu vīrabhadro 'sau bhadrakālyā yuto yayau |
BRP109.021.2/ śokakopaparītātmā paścāc chūlapinākadhṛk || 21 ||
BRP109.022.1/ abhyāyayau mahādevo mahābhūtair alaṅkṛtaḥ |
BRP109.022.2/ tāni bhūtāni parito makhe veṣṭya maheśvaram || 22 ||
BRP109.023.1/ kratuṁ vidhvaṁsayām āsus tatra kṣobho mahān abhūt |
BRP109.023.2/ palāyanta tataḥ kecit kecid gatvā tataḥ śivam || 23 ||
BRP109.024.1/ kecit stuvanti deveśaṁ kecit kupyanti śaṅkaram |
BRP109.024.2/ evaṁ vidhvaṁsitaṁ yajñaṁ dṛṣṭvā pūṣā samabhyagāt || 24 ||
BRP109.025.1/ pūṣṇo dantān athotpāṭya indraṁ vyadrāvayat kṣaṇāt |
BRP109.025.2/ bhagasya cakṣuṣī vipra vīrabhadro vyapāṭayat || 25 ||
BRP109.026.1/ divākaraṁ punar dorbhyāṁ paribhrāmya samākṣipat |
BRP109.026.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve viṣṇuṁ te śaraṇaṁ yayuḥ || 26 ||

BRP109.027.0/ devā ūcuḥ:

BRP109.027.1/ trāhi trāhi gadāpāṇe bhūtanāthakṛtād bhayāt |
BRP109.027.2/ maheśvaragaṇaḥ kaścit pramathānāṁ tu nāyakaḥ |
BRP109.027.3/ tena dagdho makhaḥ sarvo vaiṣṇavaḥ paśyato hareḥ || 27 ||

BRP109.028.0/ brahmovāca:

BRP109.028.1/ hariṇā cakram utsṛṣṭaṁ bhūtanāthavadhaṁ prati |
BRP109.028.2/ bhūtanātho 'pi tac cakram āpatac ca tadāgrasat || 28 ||
BRP109.029.1/ graste cakre tato viṣṇor lokapālā bhayād yayuḥ |
BRP109.029.2/ tathā sthitān avekṣyātha dakṣo yajñaṁ surān api |
BRP109.029.3/ tuṣṭāva śaṅkaraṁ devaṁ dakṣo bhaktyā prajāpatiḥ || 29 ||
[Page 361 ]

BRP109.030.0/ dakṣa uvāca:

BRP109.030.1/ jaya śaṅkara someśa jaya sarvajña śambhave |
BRP109.030.2/ jaya kalyāṇabhṛc chambho jaya kālātmane namaḥ || 30 ||
BRP109.031.1/ ādikartar namas te 'stu nīlakaṇṭha namo 'stu te |
BRP109.031.2/ brahmapriya namas te 'stu brahmarūpa namo 'stu te || 31 ||
BRP109.032.1/ trimūrtaye namo deva tridhāma parameśvara |
BRP109.032.2/ sarvamūrte namas te 'stu trailokyādhāra kāmada || 32 ||
BRP109.033.1/ namo vedāntavedyāya namas te paramātmane |
BRP109.033.2/ yajñarūpa namas te 'stu yajñadhāma namo 'stu te || 33 ||
BRP109.034.1/ yajñadāna namas te 'stu havyavāha namo 'stu te |
BRP109.034.2/ yajñahartre namas te 'stu phaladāya namo 'stu te || 34 ||
BRP109.035.1/ trāhi trāhi jagannātha śaraṇāgatavatsala |
BRP109.035.2/ bhaktānām apy abhaktānāṁ tvam eva śaraṇaṁ prabho || 35 ||

BRP109.036.0/ brahmovāca:

BRP109.036.1/ evaṁ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūn maheśvaraḥ |
BRP109.036.2/ kiṁ dadāmīti taṁ prāha kratuḥ pūrṇo 'stu me prabho || 36 ||
BRP109.037.1/ tathety uvāca bhagavān devadevo maheśvaraḥ |
BRP109.037.2/ śaṅkaraḥ sarvabhūtātmā karuṇāvaruṇālayaḥ || 37 ||
BRP109.038.1/ kratuṁ kṛtvā tataḥ pūrṇaṁ tasya dakṣasya vai mune |
BRP109.038.2/ evam uktvā sa bhagavān bhūtair antaradhīyata || 38 ||
BRP109.039.1/ yathāgataṁ surā jagmuḥ svam eva sadanaṁ prati |
BRP109.039.2/ tataḥ kadācid devānāṁ daityānāṁ vigraho mahān || 39 ||
BRP109.040.1/ babhūva tatra daityebhyo bhītā devāḥ śriyaḥ patim |
BRP109.040.2/ tuṣṭuvuḥ sarvabhāvena vacobhis taṁ janārdanam || 40 ||

BRP109.041.0/ devā ūcuḥ:

BRP109.041.1/ śakrādayo 'pi tridaśāḥ kaṭākṣam |
BRP109.041.2/ avekṣya yasyās tapa ācaranti |
BRP109.041.3/ sā cāpi yatpādaratā ca lakṣmīs |
BRP109.041.4/ taṁ brahmabhūtaṁ śaraṇaṁ prapadye || 41 ||
BRP109.042.1/ yasmāt trilokyāṁ na paraḥ samāno |
BRP109.042.2/ na cādhikas tārkṣyarathān nṛsiṁhāt |
BRP109.042.3/ sa devadevo 'vatu naḥ samastān |
BRP109.042.4/ mahābhayebhyaḥ kṛpayā prapannān || 42 ||

BRP109.043.0/ brahmovāca:

BRP109.043.1/ tataḥ prasanno bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP109.043.2/ kimartham āgatāḥ sarve tatkartāsmīty uvāca tān || 43 ||

BRP109.044.0/ devā ūcuḥ:

BRP109.044.1/ bhayaṁ ca tīvraṁ daityebhyo devānāṁ madhusūdana |
BRP109.044.2/ tatas trāṇāya devānāṁ matiṁ kuru janārdana || 44 ||

BRP109.046.0/ brahmovāca:

BRP109.046.1/ tān āgatān hariḥ prāha grastaṁ cakraṁ hareṇa me |
BRP109.046.2/ kiṁ karomi gataṁ cakraṁ bhavantaś cārtim āgatāḥ |
BRP109.046.3/ yāntu sarve devagaṇā rakṣā vaḥ kriyate mayā || 46 ||
[Page 362 ]

BRP109.047.0/ brahmovāca:

BRP109.047.1/ tato gateṣu deveṣu viṣṇuś cakrārtham udyataḥ |
BRP109.047.2/ godāvarīṁ tato gatvā śambhoḥ pūjāṁ pracakrame || 47 ||
BRP109.048.1/ suvarṇakamalair divyaiḥ sugandhair daśabhiḥ śataiḥ |
BRP109.048.2/ bhaktito nityavat pūjāṁ cakre viṣṇur umāpateḥ || 48 ||
BRP109.049.1/ evaṁ sampūjyamāne tu tayos tattvam idaṁ śṛṇu |
BRP109.049.2/ kamalānāṁ sahasre tu yadaikaṁ naiva pūryate || 49 ||
BRP109.050.1/ tadāsurāriḥ svaṁ netram utpāṭyārghyam akalpayat |
BRP109.050.2/ arghyapātraṁ kare gṛhya sahasrakamalānvitam |
BRP109.050.3/ dhyātvā śambhuṁ dadāv arghyam ananyaśaraṇo hariḥ || 50 ||

BRP109.051.0/ viṣṇur uvāca:

BRP109.051.1/ tvam eva deva jānīṣe bhāvam antargataṁ nṛṇām |
BRP109.051.2/ tvam eva śaraṇo 'dhīśo 'tra kā bhaved vicāraṇā || 51 ||

BRP109.052.0/ brahmovāca:

BRP109.052.1/ vadann udaśrunayano nililye 'sāv itīśvare |
BRP109.052.2/ bhavānīsahitaḥ śambhuḥ purastād abhavat tadā || 52 ||
BRP109.053.1/ gāḍham āliṅgya vividhair varair āpūrayad dharim |
BRP109.053.2/ tad eva cakram abhavan netraṁ cāpi yathā purā || 53 ||
BRP109.054.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve tuṣṭuvur hariśaṅkarau |
BRP109.054.2/ gaṅgāṁ cāpi saricchreṣṭhāṁ devaṁ ca vṛṣabhadhvajam || 54 ||
BRP109.055.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ cakratīrtham iti smṛtam |
BRP109.055.2/ yasyānuśravaṇenaiva mucyate sarvakilbiṣaiḥ || 55 ||
BRP109.056.1/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca yaḥ kuryāt pitṛtarpaṇam |
BRP109.056.2/ sarvapāpavinirmuktaḥ pitṛbhiḥ svargabhāg bhavet |
BRP109.056.3/ tat tu cakrāṅkitaṁ tīrtham adyāpi paridṛśyate || 56 ||

110. Chapter 110 :: Story of Dadhīci and his son Pippalāda

[Note: [ SS 181-187]

BRP110.001.0/ brahmovāca:

BRP110.001.1/ pippalaṁ tīrtham ākhyātaṁ cakratīrthād anantaram |
BRP110.001.2/ yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ || 1 ||
BRP110.002.1/ yatra viṣṇuḥ svayaṁ sthitvā cakrārthaṁ śaṅkaraṁ vibhum |
BRP110.002.2/ pūjayām āsa tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam || 2 ||
BRP110.003.1/ yatra prīto 'bhavad viṣṇoḥ śambhus tat pippalaṁ viduḥ |
BRP110.003.2/ mahimānaṁ yasya vaktuṁ na kṣamo 'py ahināyakaḥ || 3 ||
BRP110.004.1/ cakreśvaro pippaleśo nāmadheyasya kāraṇam |
BRP110.004.2/ śṛṇu nārada tad bhaktyā sākṣād vedoditaṁ mayā || 4 ||
[Page 363 ]
BRP110.005.1/ dadhīcir iti vikhyāto munir āsīd guṇānvitaḥ |
BRP110.005.2/ tasya bhāryā mahāprājñā kulīnā ca pativratā || 5 ||
BRP110.006.1/ lopāmudreti yā khyātā svasā tasyā gabhastinī |
BRP110.006.2/ iti nāmnā ca vikhyātā vaḍaveti prakīrtitā || 6 ||
BRP110.007.1/ dadhīceḥ sā priyā nityaṁ tapas tepe tayā mahat |
BRP110.007.2/ dadhīcir agnimān nityaṁ gṛhadharmaparāyaṇaḥ || 7 ||
BRP110.008.1/ bhāgīrathīṁ samāśritya devātithiparāyaṇaḥ |
BRP110.008.2/ svakalatrarataḥ śāntaḥ kumbhayonir ivāparaḥ || 8 ||
BRP110.009.1/ tasya prabhāvāt taṁ deśaṁ nārayo daityadānavāḥ |
BRP110.009.2/ ājagmur muniśārdūla yatrāgastyasya cāśramaḥ || 9 ||
BRP110.010.1/ tatra devāḥ samājagmū rudrādityās tathāśvinau |
BRP110.010.2/ indro viṣṇur yamo 'gniś ca jitvā daityān upāgatān || 10 ||
BRP110.011.1/ jayena jātasaṁharṣāḥ stutāś caiva marudgaṇaiḥ |
BRP110.011.2/ dadhīciṁ muniśārdūlaṁ dṛṣṭvā nemuḥ sureśvarāḥ || 11 ||
BRP110.012.1/ dadhīcir jātasaṁharṣaḥ surān pūjya pṛthak pṛthak |
BRP110.012.2/ gṛhakṛtyaṁ tataś cakre surebhyo bhāryayā saha || 12 ||
BRP110.013.1/ pṛṣṭāś ca kuśalaṁ tena kathāś cakruḥ surā api |
BRP110.013.2/ dadhīcim abruvan devā bhāryayā sukhitaṁ punaḥ || 13 ||
BRP110.014.1/ āsīnaṁ hṛṣṭamanasa ṛṣiṁ natvā punaḥ punaḥ || 14 ||

BRP110.015.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.015.1/ kim adya durlabhaṁ loke ṛṣe 'smākaṁ bhaviṣyati |
BRP110.015.2/ tvādṛśaḥ sakṛpo yeṣu munir bhūkalpapādapaḥ || 15 ||
BRP110.016.1/ etad eva phalaṁ puṁsāṁ jīvatāṁ munisattama |
BRP110.016.2/ tīrthāplutir bhūtadayā darśanaṁ ca bhavādṛśām || 16 ||
BRP110.017.1/ yat snehād ucyate 'smābhir avadhāraya tan mune |
BRP110.017.2/ jitvā daityān iha prāptā hatvā rākṣasapuṅgavān || 17 ||
BRP110.018.1/ vayaṁ ca sukhino brahmaṁs tvayi dṛṣṭe viśeṣataḥ |
BRP110.018.2/ nāyudhaiḥ phalam asmākaṁ voḍhuṁ naiva kṣamā vayam || 18 ||
BRP110.019.1/ sthāpyadeśaṁ na paśyāma āyudhānāṁ munīśvara |
BRP110.019.2/ svarge suradviṣo jñātvā sthāpitāni haranti ca || 19 ||
BRP110.020.1/ nayeyur āyudhānīti tathaiva ca rasātale |
BRP110.020.2/ tasmāt tavāśrame puṇye sthāpyante 'strāṇi mānada || 20 ||
BRP110.021.1/ naivātra kiñcid bhayam asti vipra |
BRP110.021.2/ na dānavebhyo rākṣasebhyaś ca ghoram |
BRP110.021.3/ tvadājñayā rakṣitapuṇyadeśo |
BRP110.021.4/ na vidyate tapasā te samānaḥ || 21 ||
BRP110.022.1/ jitārayo brahmavidāṁ variṣṭhaṁ |
BRP110.022.2/ vayaṁ ca pūrvaṁ nihatā daityasaṅghāḥ |
BRP110.022.3/ astrair alaṁ bhārabhūtaiḥ kṛtārthaiḥ |
BRP110.022.4/ sthāpyaṁ sthānaṁ te samīpe munīśa || 22 ||
BRP110.023.1/ divyān bhogān kāminībhiḥ sametān |
BRP110.023.2/ devodyāne nandane sambhajāmaḥ |
BRP110.023.3/ tato yāmaḥ kṛtakāryāḥ sahendrāḥ |
BRP110.023.4/ svaṁ svaṁ sthānaṁ cāyudhānāṁ ca rakṣā || 23 ||
BRP110.024.1/ tvayā kṛtā jāyatāṁ tat praśādhi |
BRP110.024.2/ samarthas tvaṁ rakṣaṇe dhāraṇe ca || 24 ||
[Page 364 ]

BRP110.025.0/ brahmovāca:

BRP110.025.1/ tadvākyam ākarṇya dadhīcir evaṁ |
BRP110.025.2/ vākyaṁ jagau vibudhān evam astu |
BRP110.025.3/ nivāryamāṇaḥ priyaśīlayā striyā |
BRP110.025.4/ kiṁ devakāryeṇa viruddhakāriṇā || 25 ||
BRP110.026.1/ ye jñātaśāstrāḥ paramārthaniṣṭhāḥ |
BRP110.026.2/ saṁsāraceṣṭāsu gatānurāgāḥ |
BRP110.026.3/ teṣāṁ parārthavyasanena kiṁ mune |
BRP110.026.4/ yenātra vāmutra sukhaṁ na kiñcit || 26 ||
BRP110.027.1/ devadviṣo dveṣam anuprayānti |
BRP110.027.2/ datte sthāne vipravarya śṛṇuṣva |
BRP110.027.3/ naṣṭe hṛte cāyudhānāṁ munīśa |
BRP110.027.4/ kupyanti devā ripavas te bhavanti || 27 ||
BRP110.028.1/ tasmān nedaṁ vedavidāṁ variṣṭha |
BRP110.028.2/ yuktaṁ dravye parakīye mamatvam |
BRP110.028.3/ tāvac ca maitrī dravyabhāvaś ca tāvan |
BRP110.028.4/ naṣṭe hṛte ripavas te bhavanti || 28 ||
BRP110.029.1/ ced asti śaktir dravyadāne tatas te |
BRP110.029.2/ dātavyam evārthine kiṁ vicāryam |
BRP110.029.3/ no cet santaḥ parakāryāṇi kuryur |
BRP110.029.4/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhis tathaiva || 29 ||
BRP110.030.1/ parasvasandhāraṇam etad eva |
BRP110.030.2/ sadbhir nirastaṁ tyaja kānta sadyaḥ || 30 ||

BRP110.031.0/ brahmovāca:

BRP110.031.1/ evaṁ priyāyā vacanaṁ sa vipro |
BRP110.031.2/ niśamya bhāryām idam āha subhrūm || 31 ||

BRP110.032.0/ dadhīcir uvāca:

BRP110.032.1/ purā surāṇām anumānya bhadre |
BRP110.032.2/ netīti vāṇī na sukhaṁ mamaiti || 32 ||

BRP110.033.0/ brahmovāca:

BRP110.033.1/ śrutveritaṁ patyur iti priyāyāṁ |
BRP110.033.2/ daivaṁ vinānyan na nṛṇāṁ samartham |
BRP110.033.3/ tūṣṇīṁ sthitāyāṁ surasattamās te |
BRP110.033.4/ saṁsthāpya cāstrāṇy atidīptimanti || 33 ||
BRP110.034.1/ natvā munīndraṁ yayur eva lokān |
BRP110.034.2/ daityadviṣo nyastaśastrāḥ kṛtārthāḥ |
BRP110.034.3/ gateṣu deveṣu munipravaryo |
BRP110.034.4/ hṛṣṭo 'vasad bhāryayā dharmayuktaḥ || 34 ||
BRP110.035.1/ gate ca kāle hy ativiprayukte |
BRP110.035.2/ daive varṣe saṅkhyayā vai sahasre |
BRP110.035.3/ na te surā āyudhānāṁ munīśa |
BRP110.035.4/ vācaṁ manaś cāpi tathaiva cakruḥ || 35 ||
[Page 365 ]
BRP110.036.1/ dadhīcir apy āha gabhastim ojasā |
BRP110.036.2/ devārayo māṁ dviṣatīha bhadre |
BRP110.036.3/ na te surā netukāmā bhavanti |
BRP110.036.4/ saṁsthāpitāny atra vadasva yuktam || 36 ||
BRP110.037.1/ sā cāha kāntaṁ vinayād uktam eva |
BRP110.037.2/ tvaṁ jānīṣe nātha yad atra yuktam |
BRP110.037.3/ daityā hariṣyanti mahāpravṛddhās |
BRP110.037.4/ tapoyuktā balinaḥ svāyudhāni || 37 ||
BRP110.038.1/ tadastrarakṣārtham idaṁ sa cakre |
BRP110.038.2/ mantrais tu saṅkṣālya jalaiś ca puṇyaiḥ |
BRP110.038.3/ tad vāri sarvāstramayaṁ supuṇyaṁ |
BRP110.038.4/ tejoyuktaṁ tac ca papau dadhīciḥ || 38 ||
BRP110.039.1/ nirvīryarūpāṇi tadāyudhāni |
BRP110.039.2/ kṣayaṁ jagmuḥ kramaśaḥ kālayogāt |
BRP110.039.3/ surāḥ samāgatya dadhīcim ūcur |
BRP110.039.4/ mahābhayaṁ hy āgataṁ śātravaṁ naḥ || 39 ||
BRP110.040.1/ dadasva cāstrāṇi munipravīra |
BRP110.040.2/ yāni tvadante nihitāni devaiḥ |
BRP110.040.3/ dadhīcir apy āha surāribhītyā |
BRP110.040.4/ anāgatyā bhavatāṁ cācireṇa || 40 ||
BRP110.041.1/ astrāṇi pītāni śarīrasaṁsthāny |
BRP110.041.2/ uktāni yuktaṁ mama tad vadantu |
BRP110.041.3/ śrutvā taduktaṁ vacanaṁ tu devāḥ |
BRP110.041.4/ procus tam itthaṁ vinayāvanamrāḥ || 41 ||
BRP110.042.1/ astrāṇi dehīti ca vaktum etac |
BRP110.042.2/ chakyaṁ na vānyat prativaktuṁ munīndra |
BRP110.042.3/ vinā ca taiḥ paribhūyema nityaṁ |
BRP110.042.4/ puṣṭārayaḥ kva prayāmo munīśa || 42 ||
BRP110.043.1/ na martyaloke na tale na nāke |
BRP110.043.2/ vāsaḥ surāṇāṁ bhavitādya tāta |
BRP110.043.3/ tvaṁ vipravaryas tapasā caiva yukto |
BRP110.043.4/ nānyad vaktuṁ yujyate te purastāt || 43 ||
[Page 366 ]
BRP110.044.1/ vipras tadovāca madasthisaṁsthāny |
BRP110.044.2/ astrāṇi gṛhṇantu na saṁśayo 'tra |
BRP110.044.3/ devās tam apy āhur anena kiṁ no hy |
BRP110.044.4/ astrair hīnāḥ strītvam āptāḥ surendrāḥ || 44 ||
BRP110.045.1/ punas tadā cāha munipravīras |
BRP110.045.2/ tyakṣye jīvān daihikān yogayuktaḥ |
BRP110.045.3/ astrāṇi kurvantu madasthibhūtāny |
BRP110.045.4/ anuttamāny uttamarūpavanti || 45 ||
BRP110.046.1/ kuruṣva cety āhur adīnasattvaṁ |
BRP110.046.2/ dadhīcim ity uttaram agnikalpam |
BRP110.046.3/ tadā tu tasya priyam īrayantī |
BRP110.046.4/ na sānnidhye prātitheyī munīśa || 46 ||
BRP110.047.1/ te cāpi devās tām adṛṣṭvaiva śīghraṁ |
BRP110.047.2/ tasyā bhītā vipram ūcuḥ kuruṣva |
BRP110.047.3/ tatyāja jīvān dustyajān prītiyukto |
BRP110.047.4/ yathāsukhaṁ deham imaṁ juṣadhvam || 47 ||
BRP110.048.1/ madasthibhiḥ prītimanto bhavantu |
BRP110.048.2/ surāḥ sarve kiṁ tu dehena kāryam || 48 ||

BRP110.049.0/ brahmovāca:

BRP110.049.1/ ity uktvāsau baddhapadmāsanastho |
BRP110.049.2/ nāsāgradattākṣiprakāśaprasannaḥ |
BRP110.049.3/ vāyuṁ savahniṁ madhyamodghāṭayogān |
BRP110.049.4/ nītvā śanair daharākāśagarbham || 49 ||
BRP110.050.1/ yad aprameyaṁ paramaṁ padaṁ yad |
BRP110.050.2/ yad brahmarūpaṁ yad upāsitavyam |
BRP110.050.3/ tatraiva vinyasya dhiyaṁ mahātmā |
BRP110.050.4/ sāyujyatāṁ brahmaṇo 'sau jagāma || 50 ||
BRP110.051.1/ nirjīvatāṁ prāptam abhīkṣya devāḥ |
BRP110.051.2/ kalevaraṁ tasya surāś ca samyak |
BRP110.051.3/ tvaṣṭāram apy ūcur atitvarantaḥ |
BRP110.051.4/ kuruṣva cāstrāṇi bahūni sadyaḥ || 51 ||
BRP110.052.1/ sa cāpi tān āha kathaṁ nu kāryaṁ |
BRP110.052.2/ kalevaraṁ brāhmaṇasyeha devāḥ |
BRP110.052.3/ bibhemi kartuṁ dāruṇaṁ cākṣamo 'haṁ |
BRP110.052.4/ vidāritāny āyudhāny uttamāni || 52 ||
BRP110.053.1/ tadasthibhūtāni karomi sadyas |
BRP110.053.2/ tato devā gāḥ samūcus tvarantaḥ || 53 ||

BRP110.054.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.054.1/ vajraṁ mukhaṁ vaḥ kriyate hitārthaṁ |
BRP110.054.2/ gāvo devair āyudhārthaṁ kṣaṇena |
BRP110.054.3/ dadhīcidehaṁ tu vidārya yūyam |
BRP110.054.4/ asthīni śuddhāni prayacchatādya || 54 ||

BRP110.055.0/ brahmovāca:

BRP110.055.1/ tā devavākyāc ca tathaiva cakruḥ |
[Page 367 ]
BRP110.055.2/ saṁlihya cāsthīni daduḥ surāṇām |
BRP110.055.3/ surās tvarā jagmur adīnasattvāḥ |
BRP110.055.4/ svam ālayaṁ cāpi tathaiva gāvaḥ || 55 ||
BRP110.056.1/ kṛtvā tathāstrāṇi ca devatānāṁ |
BRP110.056.2/ tvaṣṭā jagāmātha surājñayā tadā |
BRP110.056.3/ tataś cirāc chīlavatī subhadrā |
BRP110.056.4/ bhartuḥ priyā bālagarbhā tvarantī || 56 ||
BRP110.057.1/ kare gṛhītvā kalaśaṁ vāripūrṇam |
BRP110.057.2/ umāṁ natvā phalapuṣpaiḥ sametya |
BRP110.057.3/ agniṁ ca bhartāram athāśramaṁ ca |
BRP110.057.4/ sandraṣṭukāmā hy ājagāmātha śīghram || 57 ||
BRP110.058.1/ āgacchantīṁ tāṁ prātitheyīṁ tadānīṁ |
BRP110.058.2/ nivārayām āsa tadolkapātaḥ |
BRP110.058.3/ sā sambhramād āgatā cāśramaṁ svaṁ |
BRP110.058.4/ naivāpaśyat tatra bhartāram agre || 58 ||
BRP110.059.1/ kva vā gataś ceti savismayā sā |
BRP110.059.2/ papraccha cāgniṁ prātitheyī tadānīm |
BRP110.059.3/ agnis tadovāca savistaraṁ tāṁ |
BRP110.059.4/ devāgamaṁ yācanaṁ vai śarīre || 59 ||
BRP110.060.1/ asthnām upādānam atha prayāṇaṁ |
BRP110.060.2/ śrutvā sarvaṁ duḥkhitā sā babhūva |
BRP110.060.3/ duḥkhodvegāt sā papātātha pṛthvyāṁ |
BRP110.060.4/ mandaṁ mandaṁ vahnināśvāsitā ca || 60 ||

BRP110.061.0/ prātitheyy uvāca:

BRP110.061.1/ śāpe 'marāṇāṁ tu nāhaṁ samarthā |
BRP110.061.2/ agniṁ prāpsye kiṁ nu kāryaṁ bhaven me || 61 ||

BRP110.062.0/ brahmovāca:

BRP110.062.1/ kopaṁ ca duḥkhaṁ ca niyamya sādhvī |
BRP110.062.2/ tadāvādīd dharmayuktaṁ ca bhartuḥ || 62 ||

BRP110.063.0/ prātitheyy uvāca:

BRP110.063.1/ utpadyate yat tu vināśi sarvaṁ |
BRP110.063.2/ na śocyam astīti manuṣyaloke |
BRP110.063.3/ govipradevārtham iha tyajanti |
BRP110.063.4/ prāṇān priyān puṇyabhājo manuṣyāḥ || 63 ||
BRP110.064.1/ saṁsāracakre parivartamāne |
BRP110.064.2/ dehaṁ samarthaṁ dharmayuktaṁ tv avāpya |
BRP110.064.3/ priyān prāṇān devaviprārthahetos |
BRP110.064.4/ te vai dhanyāḥ prāṇino ye tyajanti || 64 ||
[Page 368 ]
BRP110.065.1/ prāṇāḥ sarve 'syāpi dehānvitasya |
BRP110.065.2/ yātāro vai nātra sandehaleśaḥ |
BRP110.065.3/ evaṁ jñātvā vipragodevadīnādy BRP110.065.4/ arthaṁ cainān utsṛjantīśvarās te || 65 ||
BRP110.066.1/ nivāryamāṇo 'pi mayā prapannayā |
BRP110.066.2/ cakāra devāstraparigrahaṁ saḥ |
BRP110.066.3/ manogataṁ vetty athavā vidhātuḥ |
BRP110.066.4/ ko martyalokātigaceṣṭitasya || 66 ||

BRP110.067.0/ brahmovāca:

BRP110.067.1/ ity evam uktvāpūjya cāgnīn yathāvad |
BRP110.067.2/ bhartus tvacā lomabhiḥ sā viveśa |
BRP110.067.3/ garbhasthitaṁ bālakaṁ prātitheyī |
BRP110.067.4/ kukṣiṁ vidāryātha kare gṛhītvā || 67 ||
BRP110.068.1/ natvā ca gaṅgāṁ bhuvam āśramaṁ ca |
BRP110.068.2/ vanaspatīn oṣadhīr āśramasthān || 68 ||

BRP110.069.0/ prātitheyy uvāca:

BRP110.069.1/ pitrā hīno bandhubhir gotrajaiś ca |
BRP110.069.2/ mātrā hīno bālakaḥ sarva eva |
BRP110.069.3/ rakṣantu sarve 'pi ca bhūtasaṅghās |
BRP110.069.4/ tathauṣadhyo bālakaṁ lokapālāḥ || 69 ||
BRP110.070.1/ ye bālakaṁ mātṛpitṛprahīṇaṁ |
BRP110.070.2/ sanirviśeṣaṁ svatanuprarūḍhaiḥ |
BRP110.070.3/ paśyanti rakṣanti ta eva nūnaṁ |
BRP110.070.4/ brahmādikānām api vandanīyāḥ || 70 ||

BRP110.071.0/ brahmovāca:

BRP110.071.1/ ity uktvā cātyajad bālaṁ bhartṛcittaparāyaṇā |
BRP110.071.2/ pippalānāṁ samīpe tu nyasya bālaṁ namasya ca || 71 ||
BRP110.072.1/ agniṁ pradakṣiṇīkṛtya yajñapātrasamanvitā |
BRP110.072.2/ viveśāgniṁ prātitheyī bhartrā saha divaṁ yayau || 72 ||
BRP110.073.1/ ruruduś cāśramasthā ye vṛkṣāś ca vanavāsinaḥ |
BRP110.073.2/ putravat poṣitā yena ṛṣiṇā ca dadhīcinā || 73 ||
BRP110.074.1/ vinā tena na jīvāmas tayā mātrā vinā tathā |
BRP110.074.2/ mṛgāś ca pakṣiṇaḥ sarve vṛkṣāḥ procuḥ parasparam || 74 ||

BRP110.075.0/ vṛkṣā ūcuḥ:

BRP110.075.1/ svargam āseduṣoḥ pitros tadapatyeṣv akṛtrimam |
BRP110.075.2/ ye kurvanty aniśaṁ snehaṁ ta eva kṛtino narāḥ || 75 ||
BRP110.076.1/ dadhīciḥ prātitheyī vā vīkṣate 'smān yathā purā |
BRP110.076.2/ tathā pitā na mātā vā dhig asmān pāpino vayam || 76 ||
BRP110.077.1/ asmākam api sarveṣām ataḥ prabhṛti niścitam |
BRP110.077.2/ bālo dadhīciḥ prātitheyī bālo dharmaḥ sanātanaḥ || 77 ||

BRP110.078.0/ brahmovāca:

BRP110.078.1/ evam uktvā tadauṣadhyo vanaspatisamanvitāḥ |
BRP110.078.2/ somaṁ rājānam abhyetya yācire 'mṛtam uttamam || 78 ||
[Page 369 ]
BRP110.079.1/ sa cāpi dattavāṁs tebhyaḥ somo 'mṛtam anuttamam |
BRP110.079.2/ dadur bālāya te cāpi amṛtaṁ suravallabham || 79 ||
BRP110.080.1/ sa tena tṛpto vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī |
BRP110.080.2/ pippalaiḥ pālito yasmāt pippalādaḥ sa bālakaḥ |
BRP110.080.3/ pravṛddhaḥ pippalān evam uvāca tv ativismitaḥ || 80 ||

BRP110.081.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.081.1/ mānuṣebhyo mānuṣās tu jāyante pakṣibhiḥ khagāḥ |
BRP110.081.2/ bījebhyo vīrudho loke vaiṣamyaṁ naiva dṛśyate |
BRP110.081.3/ vārkṣas tv ahaṁ kathaṁ jāto hastapādādijīvavān || 81 ||

BRP110.082.0/ brahmovāca:

BRP110.082.1/ vṛkṣās tadvacanaṁ śrutvā sarvam ūcur yathākramam |
BRP110.082.2/ dadhīcer maraṇaṁ sādhvyās tathā cāgnipraveśanam || 82 ||
BRP110.083.1/ asthnāṁ saṁharaṇaṁ devair etat sarvaṁ savistaram |
BRP110.083.2/ śrutvā duḥkhasamāviṣṭo nipapāta tadā bhuvi || 83 ||
BRP110.084.1/ āśvāsitaḥ punar vṛkṣair vākyair dharmārthasaṁhitaiḥ |
BRP110.084.2/ āśvastaḥ sa punaḥ prāha tadauṣadhivanaspatīn || 84 ||

BRP110.085.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.085.1/ pitṛhantṝn haniṣye 'haṁ nānyathā jīvituṁ kṣamaḥ |
BRP110.085.2/ pitur mitrāṇi śatrūṁś ca tathā putro 'nuvartate || 85 ||
BRP110.086.1/ sa eva putro yo 'nyas tu putrarūpo ripuḥ smṛtaḥ |
BRP110.086.2/ vadanti pitṛmitrāṇi tārayanty ahitān api || 86 ||

BRP110.087.0/ brahmovāca:

BRP110.087.1/ vṛkṣās taṁ bālam ādāya somāntikam athāyayuḥ |
BRP110.087.2/ bālavākyaṁ tu te vṛkṣāḥ somāyātha nyavedayan |
BRP110.087.3/ śrutvā somo 'pi taṁ bālaṁ pippalādam abhāṣata || 87 ||

BRP110.088.0/ soma uvāca:

BRP110.088.1/ gṛhāṇa vidyāṁ vidhivat samagrāṁ |
BRP110.088.2/ tapaḥsamṛddhiṁ ca śubhāṁ ca vācam |
BRP110.088.3/ śauryaṁ ca rūpaṁ ca balaṁ ca buddhiṁ |
BRP110.088.4/ samprāpsyase putra madājñayā tvam || 88 ||

BRP110.089.0/ brahmovāca:

BRP110.089.1/ pippalādas tam apy āha oṣadhīśaṁ vinītavat || 89 ||

BRP110.090.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.090.1/ sarvam etad vṛthā manye pitṛhantṛviniṣkṛtim |
BRP110.090.2/ na karomy atra yāvac ca tasmāt tat prathamaṁ vada || 90 ||
BRP110.091.1/ yasmin deśe yatra kāle yasmin deve ca mantrake |
BRP110.091.2/ yatra tīrthe ca sidhyeta matsaṅkalpaḥ surottama || 91 ||

BRP110.092.0/ brahmovāca:

BRP110.092.1/ candraḥ prāha ciraṁ dhyātvā bhuktir vā muktir eva vā |
BRP110.092.2/ sarvaṁ maheśvarād devāj jāyate nātra saṁśayaḥ || 92 ||
BRP110.093.1/ sa somaṁ punar apy āha kathaṁ drakṣye maheśvaram |
BRP110.093.2/ bālo 'haṁ bālabuddhiś ca na sāmarthyaṁ tapas tathā || 93 ||

BRP110.094.0/ candra uvāca:

BRP110.094.1/ gautamīṁ gaccha bhadra tvaṁ stuhi cakreśvaraṁ haram |
BRP110.094.2/ prasannas tu taveśāno hy alpāyāsena vatsaka || 94 ||
[Page 370 ]
BRP110.095.1/ prīto bhaven mahādevaḥ sākṣāt kāruṇikaḥ śivaḥ |
BRP110.095.2/ āste sākṣātkṛtaḥ śambhur viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 95 ||
BRP110.096.1/ varaṁ ca dattavān viṣṇoś cakraṁ ca tridaśārcitam |
BRP110.096.2/ gaccha tatra mahābuddhe daṇḍake gautamīṁ nadīm || 96 ||
BRP110.097.1/ cakreśvaraṁ nāma tīrthaṁ jānanty oṣadhayas tu tat |
BRP110.097.2/ taṁ gatvā stuhi deveśaṁ sarvabhāvena śaṅkaram |
BRP110.097.3/ sa te prītamanās tāta sarvān kāmān pradāsyati || 97 ||

BRP110.098.0/ brahmovāca:

BRP110.098.1/ tad rājavacanād brahman pippalādo mahāmuniḥ |
BRP110.098.2/ ājagāma jagannātho yatra rudraḥ sa cakradaḥ || 98 ||
BRP110.099.1/ taṁ bālaṁ kṛpayāviṣṭāḥ pippalāḥ svāśramān yayuḥ |
BRP110.099.2/ godāvaryāṁ tataḥ snātvā natvā tribhuvaneśvaram |
BRP110.099.3/ tuṣṭāva sarvabhāvena pippalādaḥ śivaṁ śuciḥ || 99 ||

BRP110.100.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.100.1/ sarvāṇi karmāṇi vihāya dhīrās |
BRP110.100.2/ tyaktaiṣaṇā nirjitacittavātāḥ |
BRP110.100.3/ yaṁ yānti muktyai śaraṇaṁ prayatnāt |
BRP110.100.4/ tam ādidevaṁ praṇamāmi śambhum || 100 ||
BRP110.101.1/ yaḥ sarvasākṣī sakalāntarātmā |
BRP110.101.2/ sarveśvaraḥ sarvakalānidhānam |
BRP110.101.3/ vijñāya maccittagataṁ samastaṁ |
BRP110.101.4/ sa me smarāriḥ karuṇāṁ karotu || 101 ||
BRP110.102.1/ digīśvarāñ jitya surārcitasya |
BRP110.102.2/ kailāsam āndolayataḥ purāreḥ |
BRP110.102.3/ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalād adho BRP110.102.4/ gatasya tasyaiva daśānanasya || 102 ||
BRP110.103.1/ ālūnakāyasya giraṁ niśamya |
BRP110.103.2/ vihasya devyā saha dattam iṣṭam |
BRP110.103.3/ tasmai prasannaḥ kupito 'pi tadvad |
BRP110.103.4/ ayuktadātāsi maheśvara tvam || 103 ||
BRP110.104.1/ sautrāmaṇīm ṛddhim adhaḥ sa cakre |
BRP110.104.2/ yo 'rcāṁ harau nityam atīva kṛtvā |
BRP110.104.3/ bāṇaḥ praśasyaḥ kṛtavān uccapūjāṁ |
BRP110.104.4/ ramyāṁ manojñāṁ śaśikhaṇḍamauleḥ || 104 ||
BRP110.105.1/ jitvā ripūn devagaṇān prapūjya |
BRP110.105.2/ guruṁ namaskartum agād viśākhaḥ |
BRP110.105.3/ cukopa dṛṣṭvā gaṇanātham ūḍham |
BRP110.105.4/ aṅke tam āropya jahāsa somaḥ || 105 ||
BRP110.106.1/ īśāṅkarūḍho 'pi śiśusvabhāvān |
BRP110.106.2/ na mātur aṅkaṁ pramumoca bālaḥ |
BRP110.106.3/ kruddhaṁ sutaṁ bodhitum apy aśaktas |
BRP110.106.4/ tato 'rdhanāritvam avāpa somaḥ || 106 ||
[Page 371 ]

BRP110.107.0/ brahmovāca:

BRP110.107.1/ tataḥ svayambhūḥ suprītaḥ pippalādam abhāṣata || 107 ||

BRP110.108.0/ śiva uvāca:

BRP110.108.1/ varaṁ varaya bhadraṁ te pippalāda yathepsitam || 108 ||

BRP110.109.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.109.1/ hato devair mahādeva pitā mama mahāyaśāḥ |
BRP110.109.2/ adāmbhikaḥ satyavādī tathā mātā pativratā || 109 ||
BRP110.110.1/ devebhyaś ca tayor nāśaṁ śrutvā nātha savistaram |
BRP110.110.2/ duḥkhakopasamāviṣṭo nāhaṁ jīvitum utsahe || 110 ||
BRP110.111.1/ tasmān me dehi sāmarthyaṁ nāśayeyaṁ surān yathā |
BRP110.111.2/ avadhyasevyas trailokye tvam eva śaśiśekhara || 111 ||

BRP110.112.0/ īśvara uvāca:

BRP110.112.1/ tṛtīyaṁ nayanaṁ draṣṭuṁ yadi śaknoṣi me 'nagha |
BRP110.112.2/ tataḥ samartho bhavitā devāṁś chedayituṁ bhavān || 112 ||

BRP110.113.0/ brahmovāca:

BRP110.113.1/ tato draṣṭuṁ manaś cakre tṛtīyaṁ locanaṁ vibhoḥ |
BRP110.113.2/ na śaśāka tadovāca na śakto 'smīti śaṅkaram || 113 ||

BRP110.114.0/ īśvara uvāca:

BRP110.114.1/ kiñcit kuru tapo bāla yadā drakṣyasi locanam |
BRP110.114.2/ tṛtīyaṁ tvaṁ tadābhīṣṭaṁ prāpsyase nātra saṁśayaḥ || 114 ||

BRP110.115.0/ brahmovāca:

BRP110.115.1/ etac chrutveśānavākyaṁ tapase kṛtaniścayaḥ |
BRP110.115.2/ dadhīcisūnur dharmātmā tatraiva bahulāḥ samāḥ || 115 ||
BRP110.116.1/ śivadhyānaikanirato bālo 'pi balavān iva |
BRP110.116.2/ pratyahaṁ prātar utthāya snātvā natvā gurūn kramāt || 116 ||
BRP110.117.1/ sukhāsīno manaḥ kṛtvā suṣumnāyām ananyadhīḥ |
BRP110.117.2/ hastasvastikam āropya nābhau vismṛtasaṁsṛtiḥ || 117 ||
BRP110.118.1/ sthānāt sthānāntarotkarṣān vidadhyau śāmbhavaṁ mahaḥ |
BRP110.118.2/ dadarśa cakṣur devasya tṛtīyaṁ pippalāśanaḥ |
BRP110.118.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinīta idam abravīt || 118 ||

BRP110.119.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.119.1/ śambhunā devadevena varo dattaḥ purā mama |
BRP110.119.2/ tārtīyacakṣuṣo jyotir yadā paśyasi tatkṣaṇāt || 119 ||
BRP110.120.1/ sarvaṁ te prārthitaṁ sidhyed ity āha tridaśeśvaraḥ |
BRP110.120.2/ tasmād ripuvināśāya hetubhūtāṁ prayaccha me || 120 ||
BRP110.121.1/ tadaiva pippalāḥ procur vaḍavāpi mahādyute |
BRP110.121.2/ mātā tava prātitheyī vadanty evaṁ divaṁ gatā || 121 ||
BRP110.122.1/ parābhidrohaniratā vismṛtātmahitā narāḥ |
BRP110.122.2/ itas tato bhrāntacittāḥ patanti narakāvaṭe || 122 ||
BRP110.123.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā kupitaḥ pippalāśanaḥ |
BRP110.123.2/ abhimāne jvalaty antaḥ sādhuvādo nirarthakaḥ || 123 ||
BRP110.124.1/ dehi dehīti taṁ prāha kṛtyā netravinirgatā |
BRP110.124.2/ vaḍaveti smaran vipraḥ kṛtyāpi vaḍavākṛtiḥ || 124 ||
[Page 372 ]
BRP110.125.1/ sarvasattvavināśāya prabhūtānalagarbhiṇī |
BRP110.125.2/ gabhastinī bālagarbhā yā mātā pippalāśinaḥ || 125 ||
BRP110.126.1/ taddhyānayogāt tu jātā kṛtyā sānalagarbhiṇī |
BRP110.126.2/ utpannā sā mahāraudrā mṛtyujihveva bhīṣaṇā || 126 ||
BRP110.127.1/ avocat pippalādaṁ taṁ kiṁ kṛtyaṁ me vadasva tat |
BRP110.127.2/ pippalādo 'pi tāṁ prāha devān khāda ripūn mama || 127 ||
BRP110.128.1/ jagrāha sā tathety uktvā pippalādaṁ purasthitam |
BRP110.128.2/ sa prāha kim idaṁ kṛtye sā cāpy āha tvayoditam || 128 ||
BRP110.129.1/ devaiś ca nirmitaṁ dehaṁ tato bhītaḥ śivaṁ yayau |
BRP110.129.2/ tuṣṭāva devaṁ sa muniḥ kṛtyāṁ prāha tadā śivaḥ || 129 ||

BRP110.130.0/ śiva uvāca:

BRP110.130.1/ yojanāntaḥsthitāñ jīvān na gṛhāṇa madājñayā |
BRP110.130.2/ tasmād yāhi tato dūraṁ kṛtye kṛtyaṁ tataḥ kuru || 130 ||

BRP110.131.0/ brahmovāca:

BRP110.131.1/ tīrthāt tu pippalāt pūrvaṁ yāvad yojanasaṅkhyayā |
BRP110.131.2/ prātiṣṭhad vaḍavārūpā kṛtyā sā ṛṣinirmitā || 131 ||
BRP110.132.1/ tasyāṁ jāto mahān agnir lokasaṁharaṇakṣamaḥ |
BRP110.132.2/ taṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve trastāḥ śambhum upāgaman || 132 ||
BRP110.133.1/ cakreśvaraṁ pippaleśaṁ pippalādena toṣitam |
BRP110.133.2/ stuvanto bhītamanasaḥ śambhum ūcur divaukasaḥ || 133 ||

BRP110.134.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.134.1/ rakṣasva śambho kṛtyāsmān bādhate tadbhavānalaḥ |
BRP110.134.2/ śaraṇaṁ bhava sarveśa bhītānām abhayaprada || 134 ||
BRP110.135.1/ sarvataḥ paribhūtānām ārtānāṁ śrāntacetasām |
BRP110.135.2/ sarveṣām eva jantūnāṁ tvam eva śaraṇaṁ śiva || 135 ||
BRP110.136.1/ ṛṣiṇābhyarthitā kṛtyā tvaccakṣurvahninirgatā |
BRP110.136.2/ sā jighāṁsati lokāṁs trīṁs tvaṁ nas trātā na cetaraḥ || 136 ||

BRP110.137.0/ brahmovāca:

BRP110.137.1/ tān abravīj jagannātho yojanāntarnivāsinaḥ |
BRP110.137.2/ na bādhate tv asau kṛtyā tasmād yūyam aharniśam |
BRP110.137.3/ ihaivāsadhvam amarās tasyā vo na bhayaṁ bhavet || 137 ||

BRP110.138.0/ brahmovāca:

BRP110.138.1/ punar ūcuḥ sureśānaṁ tvayā dattaṁ triviṣṭapam |
BRP110.138.2/ tat tyaktvātra kathaṁ nātha vatsyāmas tridaśārcita || 138 ||

BRP110.140.0/ brahmovāca:

BRP110.140.1/ devānāṁ vacanaṁ śrutvā śivo vākyam athābravīt || 140 ||

BRP110.141.0/ śiva uvāca:

BRP110.141.1/ devo 'sau viśvataścakṣur yo devo viśvatomukhaḥ |
BRP110.141.2/ yo raśmibhis tu dhamate nityaṁ yo janako mataḥ || 141 ||
BRP110.142.1/ sa sūrya eka evātra sākṣād rūpeṇa sarvadā |
BRP110.142.2/ sthitiṁ karotu tanmūrtau bhaviṣyanty akhilāḥ sthitāḥ || 142 ||

BRP110.143.0/ brahmovāca:

BRP110.143.1/ tatheti śambhuvacanāt pārijātataros tadā |
BRP110.143.2/ devā divākaraṁ cakrus tvaṣṭā bhāskaram abravīt || 143 ||
[Page 373 ]

BRP110.144.0/ tvaṣṭovāca:

BRP110.144.1/ ihaivāssva jagatsvāmin rakṣemān vibudhān svayam |
BRP110.144.2/ svāṁśaiś ca vayam apy atra tiṣṭhāmaḥ śambhusannidhau || 144 ||
BRP110.145.1/ cakreśvarasya parito yāvad yojanasaṅkhyayā |
BRP110.145.2/ gaṅgāyā ubhayaṁ tīram āsādyāsan surottamāḥ || 145 ||
BRP110.146.1/ aṅgulyardhārdhamātraṁ tu gaṅgātīraṁ samāśritāḥ |
BRP110.146.2/ tisraḥ koṭyas tathā pañca śatāni munisattama |
BRP110.146.3/ tīrthānāṁ tatra vyuṣṭiṁ ca kaḥ śṛṇoti bravīti vā || 146 ||

BRP110.147.0/ brahmovāca:

BRP110.147.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve vinītāḥ śivam abruvan || 147 ||

BRP110.148.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.148.1/ pippalādaṁ sureśāna śamaṁ naya jaganmaya || 148 ||

BRP110.149.0/ brahmovāca:

BRP110.149.1/ om ity uktvā jagannāthaḥ pippalādam avocata || 149 ||

BRP110.150.0/ śiva uvāca:

BRP110.150.1/ nāśiteṣv api deveṣu pitā te nāgamiṣyati |
BRP110.150.2/ dattāḥ pitrā tava prāṇā devānāṁ kāryasiddhaye || 150 ||
BRP110.151.1/ dīnārtakaruṇābandhuḥ ko hi tādṛgbhave bhavet |
BRP110.151.2/ tathā yātā divaṁ tāta tava mātā pativratā || 151 ||
BRP110.152.1/ samā kāpy atra matayā lopāmudrāpy arundhatī |
BRP110.152.2/ yad asthibhiḥ surāḥ sarve jayinaḥ sukhinaḥ sadā || 152 ||
BRP110.153.1/ tenāvāptaṁ yaśaḥ sphītaṁ tava mātrākṣayaṁ kṛtam |
BRP110.153.2/ tvayā putreṇa sarvatra nātaḥ parataraṁ kṛtam || 153 ||
BRP110.154.1/ tvatpratāpabhayāt svargāc cyutāṁs tvaṁ pātum arhasi |
BRP110.154.2/ kāndiśīkāṁs tava bhayād amarāṁs trātum arhasi |
BRP110.154.3/ nārtatrāṇād abhyadhikaṁ sukṛtaṁ kvāpi vidyate || 154 ||
BRP110.155.1/ yāvad yaśaḥ sphurati cāru manuṣyaloke |
BRP110.155.2/ ahāni tāvanti divaṁ gatasya |
BRP110.155.3/ dine dine varṣasaṅkhyā parasmiṁl |
BRP110.155.4/ loke vāso jāyate nirvikāraḥ || 155 ||
BRP110.156.1/ mṛtās ta evātra yaśo na yeṣām |
BRP110.156.2/ andhās ta eva śrutavarjitā ye |
BRP110.156.3/ ye dānaśīlā na napuṁsakās te |
BRP110.156.4/ ye dharmaśīlā na ta eva śocyāḥ || 156 ||

BRP110.157.0/ brahmovāca:

BRP110.157.1/ bhāṣitaṁ devadevasya śrutvā śānto 'bhavan muniḥ |
BRP110.157.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā natvā nātham athābravīt || 157 ||

BRP110.158.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.158.1/ vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin |
BRP110.158.2/ mamopakurvanti hite ratā ye |
BRP110.158.3/ tebhyo hitārthaṁ tv iha cāpareṣāṁ |
BRP110.158.4/ somaṁ namasyāmi surādipūjyam || 158 ||
[Page 374 ]
BRP110.159.1/ saṁrakṣito yair abhivardhitaś ca |
BRP110.159.2/ samānagotraś ca samānadharmā |
BRP110.159.3/ teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu |
BRP110.159.4/ bālendumauliṁ praṇato 'smi nityam || 159 ||
BRP110.160.1/ yair ahaṁ vardhito nityaṁ mātṛvat pitṛvat prabho |
BRP110.160.2/ tannāmnā jāyatāṁ tīrthaṁ devadeva jagattraye || 160 ||
BRP110.161.1/ yaśas tu teṣāṁ bhavitā tebhyo 'ham anṛṇas tataḥ |
BRP110.161.2/ yāni kṣetrāṇi devānāṁ yāni tīrthāni bhūtale || 161 ||
BRP110.162.1/ tebhyo yad idam adhikam anumanyantu devatāḥ |
BRP110.162.2/ tataḥ kṣame 'haṁ devānām aparādhaṁ nirañjanaḥ || 162 ||

BRP110.163.0/ brahmovāca:

BRP110.163.1/ tataḥ samakṣaṁ surasākṣarāṁ giraṁ |
BRP110.163.2/ sahasracakṣuḥpramukhāṁs tathāgrataḥ |
BRP110.163.3/ uvāca devā api menire vaco |
BRP110.163.4/ dadhīciputroditam ādareṇa || 163 ||
BRP110.164.1/ bālasya buddhiṁ vinayaṁ ca vidyāṁ |
BRP110.164.2/ śauryaṁ balaṁ sāhasaṁ satyavācam |
BRP110.164.3/ pitror bhaktiṁ bhāvaśuddhiṁ viditvā |
BRP110.164.4/ tadāvādīc chaṅkaraḥ pippalādam || 164 ||

BRP110.165.0/ śaṅkara uvāca:

BRP110.165.1/ vatsa yad vai priyaṁ kāmaṁ yac cāpi suravallabham |
BRP110.165.2/ prāpsyase vada kalyāṇaṁ nānyathā tvaṁ manaḥ kṛthāḥ || 165 ||

BRP110.166.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.166.1/ ye gaṅgāyām āplutā dharmaniṣṭhāḥ |
BRP110.166.2/ sampaśyanti tvatpadābjaṁ maheśa |
BRP110.166.3/ sarvān kāmān āpnuvantu prasahya |
BRP110.166.4/ dehānte te padam āyāntu śaivam || 166 ||
BRP110.167.1/ tātaḥ prāptas tvatpadaṁ cāmbikā me |
BRP110.167.2/ nātha prāptā pippalaś cāmarāś ca |
BRP110.167.3/ sukhaṁ prāptā nāthanāthaṁ vilokya |
BRP110.167.4/ tvāṁ paśyeyus tvatpadaṁ te prayāntu || 167 ||

BRP110.168.0/ brahmovāca:

BRP110.168.1/ tathety uktvā pippalādaṁ devadevo maheśvaraḥ |
BRP110.168.2/ abhinandya ca taṁ devaiḥ sārdhaṁ vākyam athābravīt || 168 ||
BRP110.169.1/ devā api mudā yuktā nirbhayās tatkṛtād bhayāt |
BRP110.169.2/ idam ūcuḥ sarva eva dādhīcaṁ śivasannidhau || 169 ||

BRP110.170.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.170.1/ surāṇāṁ yad abhīṣṭaṁ ca tvayā kṛtam asaṁśayam |
BRP110.170.2/ pālitā devadevasya ājñā trailokyamaṇḍanī || 170 ||
BRP110.171.1/ yācitaṁ ca tvayā pūrvaṁ parārthaṁ nātmane dvija |
BRP110.171.2/ tasmād anyatamaṁ brūhi kiñcid dāsyāmahe vayam || 171 ||

BRP110.172.0/ brahmovāca:

BRP110.172.1/ punaḥ punas tad evocuḥ surasaṅghā dvijottamam |
[Page 375 ]
BRP110.172.2/ kṛtāñjalipuṭaḥ pūrvaṁ natvā śambhusurān idam |
BRP110.172.3/ uvāca pippalādaś ca umāṁ natvā ca pippalān || 172 ||

BRP110.173.0/ pippalāda uvāca:

BRP110.173.1/ pitarau draṣṭukāmo 'smi sadā me śabdagocarau |
BRP110.173.2/ te dhanyāḥ prāṇino loke mātāpitror vaśe sthitāḥ || 173 ||
BRP110.174.1/ śuśrūṣaṇaparā nityaṁ tatpādājñāpratīkṣakāḥ |
BRP110.174.2/ indriyāṇi śarīraṁ ca kulaṁ śaktiṁ dhiyaṁ vapuḥ || 174 ||
BRP110.175.1/ parilabhya tayoḥ kṛtye kṛtakṛtyo bhavet svayam |
BRP110.175.2/ paśūnāṁ pakṣiṇāṁ cāpi sulabhaṁ mātṛdarśanam || 175 ||
BRP110.176.1/ durlabhaṁ mama tac cāpi pṛcche pāpaphalaṁ nu kim |
BRP110.176.2/ durlabhaṁ ca tathā cet syāt sarveṣāṁ yasya kasyacit || 176 ||
BRP110.177.1/ nopapadyeta sulabhaṁ matto nānyo 'sti pāpakṛt |
BRP110.177.2/ tayor darśanamātraṁ ca yadi prāpsye surottamāḥ || 177 ||
BRP110.178.1/ manovākkāyakarmabhyaḥ phalaṁ prāptaṁ bhaviṣyati |
BRP110.178.2/ pitarau ye na paśyanti samutpannā na saṁsṛtau |
BRP110.178.3/ teṣāṁ mahāpātakānāṁ kaḥ saṅkhyāṁ kartum īśvaraḥ || 178 ||

BRP110.179.0/ brahmovāca:

BRP110.179.1/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā mithaḥ sammantrya te surāḥ |
BRP110.179.2/ vimānavaram ārūḍhau pitarau dampatī śubhau || 179 ||
BRP110.180.1/ tava sandarśanākāṅkṣau drakṣyase vādya niścitam |
BRP110.180.2/ viṣādaṁ lobhamohau ca tyaktvā cittaṁ śamaṁ naya || 180 ||
BRP110.181.1/ paśya paśyeti taṁ prāhur dādhīcaṁ surasattamāḥ |
BRP110.181.2/ vimānavaram ārūḍhau svargiṇau svarṇabhūṣaṇau || 181 ||
BRP110.182.1/ tava sandarśanākāṅkṣau pitarau dampatī śubhau |
BRP110.182.2/ vījyamānau surastrībhiḥ stūyamānau ca kinnaraiḥ || 182 ||
BRP110.183.1/ dṛṣṭvā sa mātāpitarau nanāma śivasannidhau |
BRP110.183.2/ harṣabāṣpāśrunayanau sa kathañcid uvāca tau || 183 ||

BRP110.184.0/ putra uvāca:

BRP110.184.1/ tārayanty eva pitarāv anye putrāḥ kulodvahāḥ |
BRP110.184.2/ ahaṁ tu mātur udare kevalaṁ bhedakāraṇam |
BRP110.184.3/ evambhūto 'pi tau mohāt paśyeyam atidurmatiḥ || 184 ||

BRP110.185.0/ brahmovāca:

BRP110.185.1/ tāv ālokya tato duḥkhād vaktuṁ naiva śaśāka saḥ |
BRP110.185.2/ devāś ca mātāpitarau pippalādam athābruvan || 185 ||
BRP110.186.1/ dhanyas tvaṁ putra lokeṣu yasya kīrtir gatā divam |
BRP110.186.2/ sākṣātkṛtas tvayā tryakṣo devāś cāśvāsitās tvayā |
BRP110.186.3/ tvayā putreṇa sallokā na kṣīyante kadācana || 186 ||

BRP110.187.0/ brahmovāca:

BRP110.187.1/ puṣpavṛṣṭis tadā svargāt papāta tasya mūrdhani |
BRP110.187.2/ jayaśabdaḥ surair uktaḥ prādurbhūto mahāmune || 187 ||
[Page 376 ]
BRP110.188.1/ āśiṣaṁ tu sute dattvā dadhīciḥ saha bhāryayā |
BRP110.188.2/ śambhuṁ gaṅgāṁ surān natvā putraṁ vākyam athābravīt || 188 ||

BRP110.189.0/ dadhīcir uvāca:

BRP110.189.1/ prāpya bhāryāṁ śive bhaktiṁ kuru gaṅgāṁ ca sevaya |
BRP110.189.2/ putrān utpādya vidhivad yajñān iṣṭvā sadakṣiṇān |
BRP110.189.3/ kṛtakṛtyas tato vatsa ākramasva ciraṁ divam || 189 ||

BRP110.190.0/ brahmovāca:

BRP110.190.1/ karomy evam iti prāha dadhīciṁ pippalāśanaḥ |
BRP110.190.2/ dadhīciḥ putram āśvāsya bhāryayā ca punaḥ punaḥ || 190 ||
BRP110.191.1/ anujñātaḥ suragaṇaiḥ punaḥ sa divam ākramat |
BRP110.191.2/ devā apy ūcire sarve pippalādaṁ sasambhramāḥ || 191 ||

BRP110.192.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.192.1/ kṛtyāṁ śamaya bhadraṁ te tad utpannaṁ mahānalam || 192 ||

BRP110.193.0/ brahmovāca:

BRP110.193.1/ pippalādas tu tān āha na śakto 'haṁ nivāraṇe |
BRP110.193.2/ asatyaṁ naiva vaktāhaṁ yūyaṁ kṛtyāṁ tu brūta tām || 193 ||
BRP110.194.1/ māṁ dṛṣṭvā sā mahāraudrā viparītaṁ kariṣyati |
BRP110.194.2/ tām eva gatvā vibudhāḥ procus te śāntikāraṇam || 194 ||
BRP110.195.1/ analaṁ ca yathāprīti te ubhe nety avocatām |
BRP110.195.2/ sarveṣāṁ bhakṣaṇāyaiva sṛṣṭā cāhaṁ dvijanmanā || 195 ||
BRP110.196.1/ tathā ca matprasūto 'gnir anyathā tat kathaṁ bhavet |
BRP110.196.2/ mahābhūtāni pañcāpi sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā || 196 ||
BRP110.197.1/ sarvam asmanmukhe vidyād vaktavyaṁ nāvaśiṣyate |
BRP110.197.2/ mayā sammantrya te devāḥ punar ūcur ubhāv api || 197 ||
BRP110.198.1/ bhakṣayetām ubhau sarvaṁ yathānukramatas tathā |
BRP110.198.2/ vaḍavāpi surān evam uvāca śṛṇu nārada || 198 ||

BRP110.199.0/ vaḍavovāca:

BRP110.199.1/ bhavatām icchayā sarvaṁ bhakṣyaṁ me surasattamāḥ || 199 ||

BRP110.200.0/ brahmovāca:

BRP110.200.1/ vaḍavā sā nadī jātā gaṅgayā saṅgatā mune |
BRP110.200.2/ tadbhavas tu mahān agnir ya āsīd atibhīṣaṇaḥ |
BRP110.200.3/ tam āhur amarā vahniṁ bhūtānām ādito viduḥ || 200 ||

BRP110.201.0/ surā ūcuḥ:

BRP110.201.1/ āpo jyeṣṭhatamā jñeyās tathaiva prathamaṁ bhavān |
BRP110.201.2/ tatrāpy apāmpatiṁ jyeṣṭhaṁ samudram aśanaṁ kuru |
BRP110.201.3/ yathaiva tu vayaṁ brūmo gaccha bhuṅkṣva yathāsukham || 201 ||

BRP110.202.0/ brahmovāca:

BRP110.202.1/ analas tv amarān āha āpas tatra kathaṁ tv aham |
BRP110.202.2/ vrajeyaṁ yadi māṁ tatra prāpayanty udakaṁ mahat || 202 ||
BRP110.203.1/ bhavanta eva te 'py āhuḥ kathaṁ te 'gne gatir bhavet |
BRP110.203.2/ agnir apy āha tān devān kanyā māṁ guṇaśālinī || 203 ||
BRP110.204.1/ hiraṇyakalaśe sthāpya nayed yatra gatir mama |
BRP110.204.2/ tasya tad vacanaṁ śrutvā kanyām ūcuḥ sarasvatīm || 204 ||
[Page 377 ]

BRP110.205.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.205.1/ nayainam analaṁ śīghraṁ śirasā varuṇālayam || 205 ||

BRP110.206.0/ brahmovāca:

BRP110.206.1/ sarasvatī surān āha naikā śaktā ca dhāraṇe |
BRP110.206.2/ yuktā catasṛbhiḥ śīghraṁ vaheyaṁ varuṇālayam || 206 ||
BRP110.207.1/ sarasvatyā vacaḥ śrutvā gaṅgāṁ ca yamunāṁ tathā |
BRP110.207.2/ narmadāṁ tapatīṁ caiva surāḥ procuḥ pṛthak pṛthak || 207 ||
BRP110.208.1/ tābhiḥ samanvitovāha hiraṇyakalaśe 'nalam |
BRP110.208.2/ saṁsthāpya śirasādhārya tā jagmur varuṇālayam || 208 ||
BRP110.209.1/ saṁsthāpya yatra deveśaḥ somanātho jagatpatiḥ |
BRP110.209.2/ adhyāste vibudhaiḥ sārdhaṁ prabhāse śaśibhūṣaṇaḥ || 209 ||
BRP110.210.1/ prāpayām āsur analaṁ pañcanadyaḥ sarasvatī |
BRP110.210.2/ adhyāste ca mahān agniḥ piban vāri śanaiḥ śanaiḥ || 210 ||
BRP110.211.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve śivam ūcuḥ surottamam || 211 ||

BRP110.212.0/ devā ūcuḥ:

BRP110.212.1/ asthnāṁ ca pāvanaṁ brūhi asmākaṁ ca gavāṁ tathā || 212 ||

BRP110.213.0/ brahmovāca:

BRP110.213.1/ śivaḥ prāha tadā sarvān gaṅgām āplutya yatnataḥ |
BRP110.213.2/ devāś ca gāvas tatpāpān mucyante nātra saṁśayaḥ || 213 ||
BRP110.214.1/ prakṣālitāni cāsthīni ṛṣidehabhavāny atha |
BRP110.214.2/ tāni prakṣālanād eva tatra prāptāni pūtatām || 214 ||
BRP110.215.1/ yatra devā muktapāpās tat tīrthaṁ pāpanāśanam |
BRP110.215.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca brahmahatyāvināśanam || 215 ||
BRP110.216.1/ gavāṁ ca pāvanaṁ yatra gotīrthaṁ tad udāhṛtam |
BRP110.216.2/ tatra snānān mahābuddhir gomedhaphalam āpnuyāt || 216 ||
BRP110.217.1/ yatra tadbrāhmaṇāsthīni āsan puṇyāni nārada |
BRP110.217.2/ pitṛtīrthaṁ tu vai jñeyaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam || 217 ||
BRP110.218.1/ bhasmāsthinakharomāṇi prāṇino yasya kasyacit |
BRP110.218.2/ tatra tīrthe saṅkrameran yāvac candrārkatārakam || 218 ||
BRP110.219.1/ svarge vāso bhavet tasya api duṣkṛtakarmaṇaḥ |
BRP110.219.2/ tathā cakreśvarāt tīrthāt trīṇi tīrthāni nārada |
BRP110.219.3/ tataḥ pūtāḥ suragaṇā gāvaḥ śambhum athābruvan || 219 ||

BRP110.220.0/ gosurā ūcuḥ:

BRP110.220.1/ yāmaḥ svaṁ svam adhiṣṭhānam atra sūryaḥ pratiṣṭhitaḥ |
BRP110.220.2/ asmin sthite dinakare surāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ || 220 ||
BRP110.221.1/ bhaveyur jagatām īśa tad anujñātum arhasi |
BRP110.221.2/ sūryo hy ātmāsya jagatas tasthuṣaś ca sanātanaḥ || 221 ||
BRP110.222.1/ divākaro devamayas tatrāsmābhiḥ pratiṣṭhitaḥ |
BRP110.222.2/ yatra gaṅgā jagaddhātrī yatra vai tryambakaḥ svayam |
BRP110.222.3/ suravāsaṁ pratiṣṭhānaṁ bhaved yatra ca tryambakam || 222 ||

BRP110.223.0/ brahmovāca:

BRP110.223.1/ āpṛcchya pippalādaṁ taṁ surāḥ svaṁ sadanaṁ yayuḥ |
BRP110.223.2/ pippalāḥ kālaparyāye svargaṁ jagmur athākṣayam || 223 ||
[Page 378 ]
BRP110.224.1/ pādapānāṁ padaṁ vipraḥ pippalādaḥ pratāpavān |
BRP110.224.2/ kṣetrādhipatye saṁsthāpya pūjayām āsa śaṅkaram || 224 ||
BRP110.225.1/ dadhīcisūnur munir ugratejā |
BRP110.225.2/ avāpya bhāryāṁ gautamasyātmajāṁ ca |
BRP110.225.3/ putrān athāvāpya śriyaṁ yaśaś ca |
BRP110.225.4/ suhṛjjanaiḥ svargam avāpa dhīraḥ || 225 ||
BRP110.226.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pippaleśvaram ucyate |
BRP110.226.2/ sarvakratuphalaṁ puṇyaṁ smaraṇād aghanāśanam || 226 ||
BRP110.227.1/ kiṁ punaḥ snānadānābhyām ādityasya tu darśanāt |
BRP110.227.2/ cakreśvaraḥ pippaleśo devadevasya nāmanī || 227 ||
BRP110.228.1/ sarahasyaṁ viditvā tu sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP110.228.2/ sūryasya ca pratiṣṭhānāt suravāse pratiṣṭhite |
BRP110.228.3/ pratiṣṭhānaṁ tu tat kṣetraṁ surāṇām api vallabham || 228 ||
BRP110.229.1/ itīdam ākhyānam atīva puṇyaṁ |
BRP110.229.2/ paṭheta vā yaḥ śṛṇuyāt smared vā |
BRP110.229.3/ sa dīrghajīvī dhanavān dharmayuktaś |
BRP110.229.4/ cānte smarañ śambhum upaiti nityam || 229 ||

111. Chapter 111 :: The Prince as Serpent

[Note: [ SS 187-189]

BRP111.001.0/ brahmovāca:

BRP111.001.1/ nāgatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP111.001.2/ yatra nāgeśvaro devaḥ śṛṇu tasyāpi vistaram || 1 ||
BRP111.002.1/ pratiṣṭhānapure rājā śūrasena iti śrutaḥ |
BRP111.002.2/ somavaṁśabhavaḥ śrīmān matimān guṇasāgaraḥ || 2 ||
BRP111.003.1/ putrārthaṁ sa mahāyatnam akarot priyayā saha |
BRP111.003.2/ tasya putraś cirād āsīt sarpo vai bhīṣaṇākṛtiḥ || 3 ||
BRP111.004.1/ putraṁ taṁ gopayām āsa śūraseno mahīpatiḥ |
BRP111.004.2/ rājñaḥ putraḥ sarpa iti na kaścid vindate janaḥ || 4 ||
BRP111.005.1/ antarvartī paro vāpi mātaraṁ pitaraṁ vinā |
BRP111.005.2/ dhātreyy api na jānāti nāmātyo na purohitaḥ || 5 ||
BRP111.006.1/ taṁ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṁ sarpaṁ sabhāryo nṛpasattamaḥ |
BRP111.006.2/ santāpaṁ nityam āpnoti sarpād varam aputratā || 6 ||
BRP111.007.1/ etad asti mahāsarpo vakti nityaṁ manuṣyavat |
BRP111.007.2/ sa sarpaḥ pitaraṁ prāha kuru cūḍām api kriyām || 7 ||
BRP111.008.1/ tathopanayanaṁ cāpi vedādhyayanam eva ca |
BRP111.008.2/ yāvad vedaṁ na cādhīte tāvac chūdrasamo dvijaḥ || 8 ||

BRP111.009.0/ brahmovāca:

BRP111.009.1/ etac chrutvā putravacaḥ śūraseno 'tiduḥkhitaḥ |
[Page 379 ]
BRP111.009.2/ brāhmaṇaṁ kañcanānīya saṁskārādi tadākarot |
BRP111.009.3/ adhītavedaḥ sarpo 'pi pitaraṁ cābravīd idam || 9 ||

BRP111.010.0/ sarpa uvāca:

BRP111.010.1/ vivāhaṁ kuru me rājan strīkāmo 'haṁ nṛpottama |
BRP111.010.2/ anyathāpi ca kṛtyaṁ te na sidhyed iti me matiḥ || 10 ||
BRP111.011.1/ janayitvātmajān vedavidhinākhilasaṁskṛtīḥ |
BRP111.011.2/ na kuryād yaḥ pitā tasya narakān nāsti niṣkṛtiḥ || 11 ||

BRP111.012.0/ brahmovāca:

BRP111.012.1/ vismitaḥ sa pitā prāha sutaṁ tam uragākṛtim || 12 ||

BRP111.013.0/ śūrasena uvāca:

BRP111.013.1/ yasya śabdād api trāsaṁ yānti śūrāś ca pūruṣāḥ |
BRP111.013.2/ tasmai kanyāṁ tu ko dadyād vada putra karomi kim || 13 ||

BRP111.014.0/ brahmovāca:

BRP111.014.1/ tat pitur vacanaṁ śrutvā sarpaḥ prāha vicakṣaṇaḥ || 14 ||

BRP111.015.0/ sarpa uvāca:

BRP111.015.1/ vivāhā bahavo rājan rājñāṁ santi janeśvara |
BRP111.015.2/ prasahyāharaṇaṁ cāpi śastrair vaivāha eva ca || 15 ||
BRP111.016.1/ jāte vivāhe putrasya pitāsau kṛtakṛd bhavet |
BRP111.016.2/ no ced atraiva gaṅgāyāṁ mariṣye nātra saṁśayaḥ || 16 ||

BRP111.017.0/ brahmovāca:

BRP111.017.1/ tat putraniścayaṁ jñātvā aputro nṛpasattamaḥ |
BRP111.017.2/ vivāhārtham amātyāṁs tān āhūyedaṁ vaco 'bravīt || 17 ||

BRP111.018.0/ śūrasena uvāca:

BRP111.018.1/ nāgeśvaro mama suto yuvarājo guṇākaraḥ |
BRP111.018.2/ guṇavān matimāñ śūro durjayaḥ śatrutāpanaḥ || 18 ||
BRP111.019.1/ rathe nāge sa dhanuṣi pṛthivyāṁ nopamīyate |
BRP111.019.2/ vivāhas tasya kartavyo hy ahaṁ vṛddhas tathaiva ca || 19 ||
BRP111.020.1/ rājyabhāraṁ sute nyasya niścinto 'haṁ bhavāmy ataḥ |
BRP111.020.2/ na dārasaṅgraho yāvat tāvat putro mama priyaḥ || 20 ||
BRP111.021.1/ bālabhāvaṁ no jahāti tasmāt sarve 'numanya ca |
BRP111.021.2/ vivāhāyātha kurvantu yatnaṁ mama hite ratāḥ || 21 ||
BRP111.022.1/ na me kācit tadā cintā kṛtodvāho yadātmajaḥ |
BRP111.022.2/ sute nyastabharā yānti kṛtinas tapase vanam || 22 ||

BRP111.023.0/ brahmovāca:

BRP111.023.1/ amātyā rājavacanaṁ śrutvā sarve vinītavat |
BRP111.023.2/ ūcuḥ prāñjalayo harṣād rājānaṁ bhūritejasam || 23 ||

BRP111.024.0/ amātyā ūcuḥ:

BRP111.024.1/ tava putro guṇajyeṣṭhas tvaṁ ca sarvatra viśrutaḥ |
BRP111.024.2/ vivāhe tava putrasya kiṁ mantryaṁ kiṁ tu cintyate || 24 ||

BRP111.025.0/ brahmovāca:

BRP111.025.1/ amātyeṣu tathokteṣu gambhīro nṛpasattamaḥ |
BRP111.025.2/ putraṁ sarpaṁ tv amātyānāṁ na cākhyāti na te viduḥ || 25 ||
[Page 380 ]
BRP111.026.1/ rājā punas tān uvāca kā syāt kanyā guṇādhikā |
BRP111.026.2/ mahāvaṁśabhavaḥ śrīmān ko rājā syād guṇāśrayaḥ || 26 ||
BRP111.027.1/ sambandhayogyaḥ śūraś ca yatsambandhaḥ praśasyate |
BRP111.027.2/ tad rājavacanaṁ śrutvā amātyānāṁ mahāmatiḥ || 27 ||
BRP111.028.1/ kulīnaḥ sādhur atyantaṁ rājakāryahite rataḥ |
BRP111.028.2/ rājño matiṁ viditvā tu iṅgitajño 'bravīd idam || 28 ||

BRP111.029.0/ amātya uvāca:

BRP111.029.1/ pūrvadeśe mahārāja vijayo nāma bhūpatiḥ |
BRP111.029.2/ vājivāraṇaratnānāṁ yasya saṅkhyā na vidyate || 29 ||
BRP111.030.1/ aṣṭau putrā maheṣvāsā mahārājasya dhīmataḥ |
BRP111.030.2/ teṣāṁ svasā bhogavatī sākṣāl lakṣmīr ivāparā |
BRP111.030.3/ tava putrasya yogyā sā bhāryā rājan mayoditā || 30 ||

BRP111.031.0/ brahmovāca:

BRP111.031.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā rājā taṁ pratyabhāṣata || 31 ||

BRP111.032.0/ rājovāca:

BRP111.032.1/ sutā tasya kathaṁ me 'sya sutasya syād vadasva tat || 32 ||

BRP111.033.0/ vṛddhāmātya uvāca:

BRP111.033.1/ lakṣito 'si mahārāja yat te manasi vartate |
BRP111.033.2/ yac chūrasena kṛtyaṁ syād anujānīhi māṁ tataḥ || 33 ||

BRP111.034.0/ brahmovāca:

BRP111.034.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā bhūṣaṇācchādanoktibhiḥ |
BRP111.034.2/ sampūjya preṣayām āsa mahatyā senayā saha || 34 ||
BRP111.035.1/ sa pūrvadeśam āgatya mahārājaṁ sametya ca |
BRP111.035.2/ sampūjya vividhair vākyair upāyair nītisambhavaiḥ || 35 ||
BRP111.036.1/ mahārājasutāyāś ca bhogavatyā mahāmatiḥ |
BRP111.036.2/ śūrasenasya nṛpateḥ sūnor nāgasya dhīmataḥ || 36 ||
BRP111.037.1/ vivāhāyākarot sandhiṁ mithyāmithyāvacouktibhiḥ |
BRP111.037.2/ pūjayām āsa nṛpatiṁ bhūṣaṇācchādanādibhiḥ || 37 ||
BRP111.038.1/ avāpya pūjāṁ nṛpatir dadāmīty avadat tadā |
BRP111.038.2/ tata āgatya rājñe 'sau vṛddhāmātyo mahāmatiḥ || 38 ||
BRP111.039.1/ śūrasenāya tad vṛttaṁ vaivāhikam avedayat |
BRP111.039.2/ tato bahutithe kāle vṛddhāmātyo mahāmatiḥ || 39 ||
BRP111.040.1/ punar balena mahatā vastrālaṅkārabhūṣitaḥ |
BRP111.040.2/ jagāma tarasā sarvair anyaiś ca sacivair vṛtaḥ || 40 ||
BRP111.041.1/ vivāhāya mahāmātyo mahārājāya buddhimān |
BRP111.041.2/ sarvaṁ provāca vṛddho 'sāv amātyaḥ sacivair vṛtaḥ || 41 ||

BRP111.042.0/ vṛddhāmātya uvāca:

BRP111.042.1/ atrāgantuṁ na cāyāti śūrasenasya bhūpateḥ |
BRP111.042.2/ putro nāga iti khyāto buddhimān guṇasāgaraḥ || 42 ||
BRP111.043.1/ kṣatriyāṇāṁ vivāhāś ca bhaveyur bahudhā nṛpa |
BRP111.043.2/ tasmāc chastrair alaṅkārair vivāhaḥ syān mahāmate || 43 ||
BRP111.044.1/ kṣatriyā brāhmaṇāś caiva satyāṁ vācaṁ vadanti hi |
BRP111.044.2/ tasmāc chastrair alaṅkārair vivāhas tv anumanyatām || 44 ||
[Page 381 ]

BRP111.045.0/ brahmovāca:

BRP111.045.1/ vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā vijayo rājasattamaḥ |
BRP111.045.2/ mene vākyaṁ tathā satyam amātyaṁ bhūpatiṁ tadā || 45 ||
BRP111.046.1/ vivāham akarod rājā bhogavatyāḥ savistaram |
BRP111.046.2/ śastreṇa ca yathāśāstraṁ preṣayām āsa tāṁ punaḥ || 46 ||
BRP111.047.1/ svān amātyāṁs tathā gāś ca hiraṇyaturagādikam |
BRP111.047.2/ bahu dattvātha vijayo harṣeṇa mahatā yutaḥ || 47 ||
BRP111.048.1/ tām ādāyātha sacivā vṛddhāmātyapurogamāḥ |
BRP111.048.2/ pratiṣṭhānam athābhyetya śūrasenāya tāṁ snuṣām || 48 ||
BRP111.049.1/ nyavedayaṁs tathocus te vijayasya vaco bahu |
BRP111.049.2/ bhūṣaṇāni vicitrāṇi dāsyo vastrādikaṁ ca yat || 49 ||
BRP111.050.1/ nivedya śūrasenāya kṛtakṛtyā babhūvire |
BRP111.050.2/ vijayasya tu ye 'mātyā bhogavatyā sahāgatāḥ || 50 ||
BRP111.051.1/ tān pūjayitvā rājāsau bahumānapuraḥsaram |
BRP111.051.2/ vijayāya yathā prītis tathā kṛtvā vyasarjayat || 51 ||
BRP111.052.1/ vijayasya sutā bālā rūpayauvanaśālinī |
BRP111.052.2/ śvaśrūśvaśurayor nityaṁ śuśrūṣantī sumadhyamā || 52 ||
BRP111.053.1/ bhogavatyāś ca yo bhartā mahāsarpo 'tibhīṣaṇaḥ |
BRP111.053.2/ ekāntadeśe vijane gṛhe ratnasuśobhite || 53 ||
BRP111.054.1/ sugandhakusumākīrṇe tatrāste sukhaśītale |
BRP111.054.2/ sa sarpo mātaraṁ prāha pitaraṁ ca punaḥ punaḥ || 54 ||
BRP111.055.1/ mama bhāryā rājaputrī kiṁ māṁ naivopasarpati |
BRP111.055.2/ tat putravacanaṁ śrutvā sarpamātedam abravīt || 55 ||

BRP111.056.0/ rājapatny uvāca:

BRP111.056.1/ dhātrike gaccha subhage śīghraṁ bhogavatīṁ vada |
BRP111.056.2/ tava bhartā sarpa iti tataḥ sā kiṁ vadiṣyati || 56 ||

BRP111.057.0/ brahmovāca:

BRP111.057.1/ dhātrikā ca tathety uktvā gatvā bhogavatīṁ tadā |
BRP111.057.2/ rahogatā uvācedaṁ vinītavad apūrvavat || 57 ||

BRP111.058.0/ dhātrikovāca:

BRP111.058.1/ jāne 'haṁ subhage bhadre bhartāraṁ tava daivatam |
BRP111.058.2/ na cākhyeyaṁ tvayā kvāpi sarpo na puruṣo dhruvam || 58 ||

BRP111.059.0/ brahmovāca:

BRP111.059.1/ tasyās tad vacanaṁ śrutvā bhogavaty abravīd idam || 59 ||

BRP111.060.0/ bhogavaty uvāca:

BRP111.060.1/ mānuṣīṇāṁ manuṣyo hi bhartā sāmānyato bhavet |
BRP111.060.2/ kiṁ punar devajātis tu bhartā puṇyena labhyate || 60 ||

BRP111.061.0/ brahmovāca:

BRP111.061.1/ bhogavatyās tu tad vākyaṁ sā ca sarvaṁ nyavedayat |
BRP111.061.2/ sarpāya sarpamātre ca rājñe caiva yathākramam || 61 ||
BRP111.062.1/ ruroda rājā tadvākyāt smṛtvā tāṁ karmaṇo gatim |
BRP111.062.2/ bhogavaty api tāṁ prāha uktapūrvāṁ punaḥ sakhīm || 62 ||
[Page 382 ]

BRP111.063.0/ bhogavaty uvāca:

BRP111.063.1/ kāntaṁ darśaya bhadraṁ te vṛthā yāti vayo mama || 63 ||

BRP111.064.0/ brahmovāca:

BRP111.064.1/ tataḥ sā darśayām āsa sarpaṁ tam atibhīṣaṇam |
BRP111.064.2/ sugandhakusumākīrṇe śayane sā rahogatā || 64 ||
BRP111.065.1/ taṁ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṁ sarpaṁ bhartāraṁ ratnabhūṣitam |
BRP111.065.2/ kṛtāñjalipuṭā vākyam avadat kāntam añjasā || 65 ||

BRP111.066.0/ bhogavaty uvāca:

BRP111.066.1/ dhanyāsmy anugṛhītāsmi yasyā me daivataṁ patiḥ || 66 ||

BRP111.067.0/ brahmovāca:

BRP111.067.1/ ity uktvā śayane sthitvā taṁ sarpaṁ sarpabhāvanaiḥ |
BRP111.067.2/ khelayām āsa tanvaṅgī gītaiś caivāṅgasaṅgamaiḥ || 67 ||
BRP111.068.1/ sugandhakusumaiḥ pānais toṣayām āsa taṁ patim |
BRP111.068.2/ tasyāś caiva prasādena sarpasyābhūt smṛtir mune |
BRP111.068.3/ smṛtvā sarvaṁ daivakṛtaṁ rātrau sarpo 'bravīt priyām || 68 ||

BRP111.069.0/ sarpa uvāca:

BRP111.069.1/ rājakanyāpi māṁ dṛṣṭvā na bhītāsi kathaṁ priye |
BRP111.069.2/ sovāca daivavihitaṁ ko 'tikramitum īśvaraḥ |
BRP111.069.3/ patir eva gatiḥ strīṇāṁ sarvadaiva viśeṣataḥ || 69 ||

BRP111.070.0/ brahmovāca:

BRP111.070.1/ śrutveti hṛṣṭas tām āha nāgaḥ prahasitānanaḥ || 70 ||

BRP111.071.0/ sarpa uvāca:

BRP111.071.1/ tuṣṭo 'smi tava bhaktyāhaṁ kiṁ dadāmi tavepsitam |
BRP111.071.2/ tava prasādāc cārvaṅgi sarvasmṛtir abhūd iyam || 71 ||
BRP111.072.1/ śapto 'haṁ devadevena kupitena pinākinā |
BRP111.072.2/ maheśvarakare nāgaḥ śeṣaputro mahābalaḥ || 72 ||
BRP111.073.1/ so 'haṁ patis tvaṁ ca bhāryā nāmnā bhogavatī purā |
BRP111.073.2/ umāvākyāj jahāsoccaiḥ śambhuḥ prīto rahogataḥ || 73 ||
BRP111.074.1/ mamāpi cāgataṁ bhadre hāsyaṁ taddevasannidhau |
BRP111.074.2/ tatas tu kupitaḥ śambhuḥ prādāc chāpaṁ mamedṛśam || 74 ||

BRP111.075.0/ śiva uvāca:

BRP111.075.1/ manuṣyayonau tvaṁ sarpo bhavitā jñānavān iti || 75 ||

BRP111.076.0/ sarpa uvāca:

BRP111.076.1/ tataḥ prasāditaḥ śambhus tvayā bhadre mayā saha |
BRP111.076.2/ tataś coktaṁ tena bhadre gautamyāṁ mama pūjanam || 76 ||
BRP111.077.1/ kurvato jñānam ādhāsye yadā sarpākṛtes tava |
BRP111.077.2/ tadā viśāpo bhavitā bhogavatyāḥ prasādataḥ || 77 ||
BRP111.078.1/ tasmād idaṁ mamāpannaṁ tava cāpi śubhānane |
BRP111.078.2/ tasmān nītvā gautamīṁ māṁ pūjāṁ kuru mayā saha || 78 ||
[Page 383 ]
BRP111.079.1/ tato viśāpo bhavitā āvāṁ yāvaḥ śivaṁ punaḥ |
BRP111.079.2/ sarveṣāṁ sarvadārtānāṁ śiva eva parā gatiḥ || 79 ||

BRP111.080.0/ brahmovāca:

BRP111.080.1/ tac chrutvā bhartṛvacanaṁ sā bhartrā gautamīṁ yayau |
BRP111.080.2/ tataḥ snātvā tu gautamyāṁ pūjāṁ cakre śivasya tu || 80 ||
BRP111.081.1/ tataḥ prasanno bhagavān divyarūpaṁ dadau mune |
BRP111.081.2/ āpṛcchya pitarau sarpo bhāryayā gantum udyataḥ |
BRP111.081.3/ śivalokaṁ tato jñātvā pitā prāha mahāmatiḥ || 81 ||

BRP111.082.0/ pitovāca:

BRP111.082.1/ yuvarājyadharo jyeṣṭhaḥ putra eko bhavān iti |
BRP111.082.2/ tasmād rājyam aśeṣeṇa kṛtvotpādya sutān bahūn |
BRP111.082.3/ yāte mayi paraṁ dhāma tato yāhi śivaṁ puram || 82 ||

BRP111.083.0/ brahmovāca:

BRP111.083.1/ etac chrutvā pitṛvacas tathety āha sa nāgarāṭ |
BRP111.083.2/ kāmarūpam avāpyātha bhāryayā saha suvrataḥ || 83 ||
BRP111.084.1/ pitrā mātrā tathā putrai rājyaṁ kṛtvā suvistaram |
BRP111.084.2/ yāte pitari svarlokaṁ putrān sthāpya svake pade || 84 ||
BRP111.085.1/ bhāryāmātyādisahitas tataḥ śivapuraṁ yayau |
BRP111.085.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ nāgatīrtham iti śrutam || 85 ||
BRP111.086.1/ yatra nāgeśvaro devo bhogavatyā pratiṣṭhitaḥ |
BRP111.086.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam || 86 ||

112. Chapter 112 :: Śiva and the Mothers fighting against the demons

[Note: [ SS 189-190]

BRP112.001.0/ brahmovāca:

BRP112.001.1/ mātṛtīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP112.001.2/ ādhibhir mucyate jantus tattīrthasmaraṇād api || 1 ||
BRP112.002.1/ devānām asurāṇāṁ ca saṅgaro 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP112.002.2/ nāśaknuvaṁs tadā jetuṁ devā dānavasaṅgaram || 2 ||
BRP112.003.1/ tadāham agamaṁ devais tiṣṭhantaṁ śūlapāṇinam |
BRP112.003.2/ astavaṁ vividhair vākyaiḥ kṛtāñjalipuṭaḥ śanaiḥ || 3 ||
BRP112.004.1/ sammantrya devair asuraiś ca sarvair |
BRP112.004.2/ yadāhṛtaṁ sammathituṁ samudram |
BRP112.004.3/ yat kālakūṭaṁ samabhūn maheśa |
BRP112.004.4/ tat tvāṁ vinā ko grasituṁ samarthaḥ || 4 ||
[Page 384 ]
BRP112.005.1/ puṣpaprahāreṇa jagattrayaṁ yaḥ |
BRP112.005.2/ svādhīnam āpādayituṁ samarthaḥ |
BRP112.005.3/ māro hare 'py anyasurādivandyo |
BRP112.005.4/ vitāyamāno vilayaṁ prayātaḥ || 5 ||
BRP112.006.1/ vimathya vārīśam anaṅgaśatro |
BRP112.006.2/ yad uttamaṁ tat tu divaukasebhyaḥ |
BRP112.006.3/ dattvā viṣaṁ saṁharan nīlakaṇṭha |
BRP112.006.4/ ko vā dhartuṁ tvām ṛte vai samarthaḥ || 6 ||
BRP112.007.1/ tataś ca tuṣṭo bhagavān ādikartā trilocanaḥ || 7 ||

BRP112.008.0/ śiva uvāca:

BRP112.008.1/ dāsye 'haṁ yad abhīṣṭaṁ vo bruvantu surasattamāḥ || 8 ||

BRP112.009.0/ devā ūcuḥ:

BRP112.009.1/ dānavebhyo bhayaṁ ghoraṁ tatraihi vṛṣabhadhvaja |
BRP112.009.2/ jahi śatrūn surān pāhi nāthavantas tvayā prabho || 9 ||
BRP112.010.1/ niṣkāraṇaḥ suhṛc chambho nābhaviṣyad bhavān yadi |
BRP112.010.2/ tadākariṣyan kim iva duḥkhārtāḥ sarvadehinaḥ || 10 ||

BRP112.011.0/ brahmovāca:

BRP112.011.1/ ity uktas tatkṣaṇāt prāyād yatra te devaśatravaḥ |
BRP112.011.2/ tatra tad yuddham abhavac chaṅkareṇa suradviṣām || 11 ||
BRP112.012.1/ tatas trilocanaḥ śrāntas tamorūpadharaḥ śivaḥ |
BRP112.012.2/ lalāṭād vyapataṁs tasya yudhyataḥ svedabindavaḥ || 12 ||
BRP112.013.1/ sa saṁharan daityagaṇāṁs tāmasīṁ mūrtim āśritaḥ |
BRP112.013.2/ tāṁ mūrtim asurā dṛṣṭvā merupṛṣṭhād bhuvaṁ yayuḥ || 13 ||
BRP112.014.1/ sa saṁharan sarvadaityāṁs tadāgacchad bhuvaṁ haraḥ |
BRP112.014.2/ itaś cetaś ca bhītās te 'dhāvan sarvāṁ mahīm imām || 14 ||
BRP112.015.1/ tathaiva kopād rudro 'pi śatrūṁs tān anudhāvati |
BRP112.015.2/ tathaiva yudhyataḥ śambhoḥ patitāḥ svedabindavaḥ || 15 ||
BRP112.016.1/ yatra yatra bhuvaṁ prāpto bindur māheśvaro mune |
BRP112.016.2/ tatra tatra śivākārā mātaro jajñire tataḥ || 16 ||
BRP112.017.1/ procur maheśvaraṁ sarvāḥ khādāmas tv asurān iti |
BRP112.017.2/ tataḥ provāca bhagavān sarvaiḥ suragaṇair vṛtaḥ || 17 ||

BRP112.018.0/ śiva uvāca:

BRP112.018.1/ svargād bhuvam anuprāptā rākṣasās te rasātalam |
BRP112.018.2/ anuprāptās tataḥ sarvāḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam || 18 ||
BRP112.019.1/ yatra yatra dviṣo yānti tatra gacchantu mātaraḥ |
BRP112.019.2/ rasātalam anuprāptā idānīṁ madbhayād dviṣaḥ |
BRP112.019.3/ bhavatyo 'py anugacchantu rasātalam anu dviṣaḥ || 19 ||
[Page 385 ]

BRP112.020.0/ brahmovāca:

BRP112.020.1/ tāś ca jagmur bhuvaṁ bhittvā yatra te daityadānavāḥ |
BRP112.020.2/ tān hatvā mātaraḥ sarvān devārīn atibhīṣaṇān || 20 ||
BRP112.021.1/ punar devān upājagmuḥ pathā tenaiva mātaraḥ |
BRP112.021.2/ gatāś ca mātaro yāvad yāvac ca punar āgatāḥ || 21 ||
BRP112.022.1/ tāvad devāḥ sthitā āsan gautamītīram āśritāḥ |
BRP112.022.2/ prasthānāt tatra mātṝṇāṁ surāṇāṁ ca pratiṣṭhiteḥ || 22 ||
BRP112.023.1/ pratiṣṭhānaṁ tu tat kṣetraṁ puṇyaṁ vijayavardhanam |
BRP112.023.2/ mātṝṇāṁ yatra cotpattir mātṛtīrthaṁ pṛthak pṛthak || 23 ||
BRP112.024.1/ tatra tatra bilāny āsan rasātalagatāni ca |
BRP112.024.2/ surās tābhyo varān procur loke pūjāṁ yathā śivaḥ || 24 ||
BRP112.025.1/ prāpnoti tadvan mātṛbhyaḥ pūjā bhavatu sarvadā |
BRP112.025.2/ ity uktvāntardadhur devā āsaṁs tatraiva mātaraḥ || 25 ||
BRP112.026.1/ yatra yatra sthitā devyo mātṛtīrthaṁ tato viduḥ |
BRP112.026.2/ surāṇām api sevyāni kiṁ punar mānuṣādibhiḥ || 26 ||
BRP112.027.1/ teṣu snānam atho dānaṁ pitṝṇāṁ caiva tarpaṇam |
BRP112.027.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ jñeyaṁ śivasya vacanaṁ yathā || 27 ||
BRP112.028.1/ yas tv idaṁ śṛṇuyān nityaṁ smared api paṭhet tathā |
BRP112.028.2/ ākhyānaṁ mātṛtīrthānām āyuṣmān sa sukhī bhavet || 28 ||

113. Chapter 113 :: The treacherous fifth head of Brahman

[Note: [ SS 190-191]

BRP113.001.0/ brahmovāca:

BRP113.001.1/ idam apy aparaṁ tīrthaṁ devānām api durlabham |
BRP113.001.2/ brahmatīrtham iti khyātaṁ bhuktimuktipradaṁ nṛṇām || 1 ||
BRP113.002.1/ sthiteṣu devasainyeṣu praviṣṭeṣu rasātalam |
BRP113.002.2/ daityeṣu ca muniśreṣṭha tathā mātṛṣu tān anu || 2 ||
BRP113.003.1/ madīyaṁ pañcamaṁ vaktraṁ gardabhākṛti bhīṣaṇam |
BRP113.003.2/ tad vaktraṁ devasainyeṣu mayi tiṣṭhaty uvāca ha || 3 ||
BRP113.004.1/ he daityāḥ kiṁ palāyante na bhayaṁ vo 'stu satvaram |
BRP113.004.2/ āgacchantu surān sarvān bhakṣayiṣye kṣaṇād iti || 4 ||
BRP113.005.1/ nivārayantaṁ mām evaṁ bhakṣaṇāyodyataṁ tathā |
BRP113.005.2/ taṁ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve vitrastā viṣṇum abruvan || 5 ||
BRP113.006.1/ trāhi viṣṇo jagannātha brahmaṇo 'sya mukhaṁ luna |
BRP113.006.2/ cakradhṛg vibudhān āha cchedmi cakreṇa vai śiraḥ || 6 ||
BRP113.007.1/ kiṁ tu tac chinnam evedaṁ saṁharet sacarācaram |
BRP113.007.2/ mantraṁ brūmo 'tra vibudhāḥ śrūyatāṁ sarvam eva hi || 7 ||
[Page 386 ]
BRP113.008.1/ trinetraḥ kaśiraś chettā sa ca dhatte na saṁśayaḥ |
BRP113.008.2/ mayā ca śambhuḥ sarvaiś ca stutaḥ proktas tathaiva ca || 8 ||
BRP113.009.1/ yāgaḥ kṣaṇī dṛṣṭaphale 'samarthaḥ |
BRP113.009.2/ sa naiva kartuḥ phalatīti matvā |
BRP113.009.3/ phalasya dāne pratibhūr jaṭīti |
BRP113.009.4/ niścitya lokaḥ pratikarma yātaḥ || 9 ||
BRP113.010.1/ tataḥ sureśaḥ santuṣṭo devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP113.010.2/ lokānām upakārārthaṁ tathety āha surān prati || 10 ||
BRP113.011.1/ tadvaktraṁ pāparūpaṁ yad bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam |
BRP113.011.2/ nikṛtya nakhaśastraiś ca kva sthāpyaṁ cety athābravīt || 11 ||
BRP113.012.1/ tatrelā vibudhān āha nāhaṁ voḍhuṁ śiraḥ kṣamā |
BRP113.012.2/ rasātalam atho yāsye udadhiś cāpy athābravīt || 12 ||
BRP113.013.1/ śoṣaṁ yāsye kṣaṇād eva punaś cocuḥ śivaṁ surāḥ |
BRP113.013.2/ tvayaivaitad brahmaśiro dhāryaṁ lokānukampayā || 13 ||
BRP113.014.1/ acchede jagatāṁ nāśaś chede doṣaś ca tādṛśaḥ |
BRP113.014.2/ evaṁ vimṛśya someśo dadhāra kaśiras tadā || 14 ||
BRP113.015.1/ tad dṛṣṭvā duṣkaraṁ karma gautamīṁ prāpya pāvanīm |
BRP113.015.2/ astuvañ jagatām īśaṁ praṇayād bhaktitaḥ surāḥ || 15 ||
BRP113.016.1/ deveṣv amitraṁ kaśiro 'tibhīmaṁ |
BRP113.016.2/ tān bhakṣaṇāyopagataṁ nikṛtya |
BRP113.016.3/ nakhāgrasūcyā śakalendumaulis |
BRP113.016.4/ tyāge 'pi doṣāt kṛpayānudhatte || 16 ||
BRP113.017.1/ tatra te vibudhāḥ sarve sthitā ye brahmaṇo 'ntike |
BRP113.017.2/ tuṣṭuvur vibudheśānaṁ karma dṛṣṭvātidaivatam || 17 ||
BRP113.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ brahmatīrtham iti śrutam |
BRP113.018.2/ adyāpi brahmaṇo rūpaṁ caturmukham avasthitam || 18 ||
BRP113.019.1/ śiromātraṁ tu yaḥ paśyet sa gacched brahmaṇaḥ padam |
BRP113.019.2/ yatra sthitvā svayaṁ rudro lūnavān brahmaṇaḥ śiraḥ || 19 ||
BRP113.020.1/ rudratīrthaṁ tad eva syāt tatra sākṣād divākaraḥ |
BRP113.020.2/ devānāṁ ca svarūpeṇa sthito yasmāt tad uttamam || 20 ||
BRP113.021.1/ sauryaṁ tīrthaṁ tad ākhyātaṁ sarvakratuphalapradam |
BRP113.021.2/ tatra snātvā raviṁ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate || 21 ||
BRP113.022.1/ mahādevena yac chinnaṁ brahmaṇaḥ pañcamaṁ śiraḥ |
BRP113.022.2/ kṣetre 'vimukte saṁsthāpya devatānāṁ hitaṁ kṛtam || 22 ||
BRP113.023.1/ brahmatīrthe śiromātraṁ yo dṛṣṭvā gautamītaṭe |
BRP113.023.2/ kṣetre 'vimukte tasyaiva sthāpitaṁ yo 'nupaśyati |
BRP113.023.3/ kapālaṁ brahmaṇaḥ puṇyaṁ brahmahā pūtatāṁ vrajet || 23 ||

114. Chapter 114 :: Gaṇeśa and the obstacle at the Sattra-rite of the gods

[Page 387 ] [Note: [ SS 191]

BRP114.001.0/ brahmovāca:

BRP114.001.1/ avighnaṁ tīrtham ākhyātaṁ sarvavighnavināśanam |
BRP114.001.2/ tatrāpi vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada bhaktitaḥ || 1 ||
BRP114.002.1/ devasattre pravṛtte tu gautamyāś cottare taṭe |
BRP114.002.2/ samāptir naiva sattrasya sañjātā vighnadoṣataḥ || 2 ||
BRP114.003.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve mām avocan hariṁ tadā |
BRP114.003.2/ tato dhyānagato 'haṁ tān avocaṁ vīkṣya kāraṇam || 3 ||
BRP114.004.1/ vināyakakṛtair vighnair naitat sattraṁ samāpyate |
BRP114.004.2/ tasmāt stuvantu te sarve ādidevaṁ vināyakam || 4 ||
BRP114.005.1/ tathety uktvā suragaṇāḥ snātvā te gautamītaṭe |
BRP114.005.2/ astuvan bhaktito devā ādidevaṁ gaṇeśvaram || 5 ||

BRP114.006.0/ devā ūcuḥ:

BRP114.006.1/ yaḥ sarvakāryeṣu sadā surāṇām |
BRP114.006.2/ apīśaviṣṇvambujasambhavānām |
BRP114.006.3/ pūjyo namasyaḥ paricintanīyas |
BRP114.006.4/ taṁ vighnarājaṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 6 ||
BRP114.007.1/ na vighnarājena samo 'sti kaścid |
BRP114.007.2/ devo manovāñchitasampradātā |
BRP114.007.3/ niścitya caitat tripurāntako 'pi |
BRP114.007.4/ taṁ pūjayām āsa vadhe purāṇām || 7 ||
BRP114.008.1/ karotu so 'smākam avighnam asmin |
BRP114.008.2/ mahākratau satvaram āmbikeyaḥ |
BRP114.008.3/ dhyātena yenākhiladehabhājāṁ |
BRP114.008.4/ pūrṇā bhaviṣyanti manobhilāṣāḥ || 8 ||
BRP114.009.1/ mahotsavo 'bhūd akhilasya devyā |
BRP114.009.2/ jātaḥ sutaś cintitamātra eva |
BRP114.009.3/ ato 'vadan surasaṅghāḥ kṛtārthāḥ |
BRP114.009.4/ sadyojātaṁ vighnarājaṁ namantaḥ || 9 ||
BRP114.010.1/ yo mātur utsaṅgagato 'tha mātrā |
BRP114.010.2/ nivāryamāṇo 'pi balāc ca candram |
BRP114.010.3/ saṅgopayām āsa pitur jaṭāsu |
BRP114.010.4/ gaṇādhināthasya vinoda eṣaḥ || 10 ||
BRP114.011.1/ papau stanaṁ mātur athāpi tṛpto |
BRP114.011.2/ yo bhrātṛmātsaryakaṣāyabuddhiḥ |
BRP114.011.3/ lambodaras tvaṁ bhava vighnarājo |
BRP114.011.4/ lambodaraṁ nāma cakāra śambhuḥ || 11 ||
BRP114.012.1/ saṁveṣṭito devagaṇair maheśaḥ |
BRP114.012.2/ pravartatāṁ nṛtyam itīty uvāca |
BRP114.012.3/ santoṣito nūpurarāvamātrād |
BRP114.012.4/ gaṇeśvaratve 'bhiṣiṣeca putram || 12 ||
BRP114.013.1/ yo vighnapāśaṁ ca kareṇa bibhrat |
BRP114.013.2/ skandhe kuṭhāraṁ ca tathā pareṇa |
BRP114.013.3/ apūjito vighnam atho 'pi mātuḥ |
BRP114.013.4/ karoti ko vighnapateḥ samo 'nyaḥ || 13 ||
[Page 388 ]
BRP114.014.1/ dharmārthakāmādiṣu pūrvapūjyo |
BRP114.014.2/ devāsuraiḥ pūjyata eva nityam |
BRP114.014.3/ yasyārcanaṁ naiva vināśam asti |
BRP114.014.4/ taṁ pūrvapūjyaṁ prathamaṁ namāmi || 14 ||
BRP114.015.1/ yasyārcanāt prārthanayānurūpāṁ |
BRP114.015.2/ dṛṣṭvā tu sarvasya phalasya siddhim |
BRP114.015.3/ svatantrasāmarthyakṛtātigarvaṁ |
BRP114.015.4/ bhrātṛpriyaṁ tv ākhurathaṁ tam īḍe || 15 ||
BRP114.016.1/ yo mātaraṁ sarasair nṛtyagītais |
BRP114.016.2/ tathābhilāṣair akhilair vinodaiḥ |
BRP114.016.3/ santoṣayām āsa tadātituṣṭaṁ |
BRP114.016.4/ taṁ śrīgaṇeśaṁ śaraṇaṁ prapadye || 16 ||
BRP114.017.1/ suropakārair asuraiś ca yuddhaiḥ |
BRP114.017.2/ stotrair namaskāraparaiś ca mantraiḥ |
BRP114.017.3/ pitṛprasādena sadā samṛddhaṁ |
BRP114.017.4/ taṁ śrīgaṇeśaṁ śaraṇaṁ prapadye || 17 ||
BRP114.018.1/ jaye purāṇām akarot pratīpaṁ |
BRP114.018.2/ pitrāpi harṣāt pratipūjito yaḥ |
BRP114.018.3/ nirvighnatāṁ cāpi punaś cakāra |
BRP114.018.4/ tasmai gaṇeśāya namaskaromi || 18 ||

BRP114.019.0/ brahmovāca:

BRP114.019.1/ iti stutaḥ suragaṇair vighneśaḥ prāha tān punaḥ || 19 ||

BRP114.020.0/ gaṇeśa uvāca:

BRP114.020.1/ ito nirvighnatā sattre mattaḥ syād asurāriṇaḥ || 20 ||

BRP114.021.0/ brahmovāca:

BRP114.021.1/ devasattre nivṛtte tu gaṇeśaḥ prāha tān surān || 21 ||

BRP114.022.0/ gaṇeśa uvāca:

BRP114.022.1/ stotreṇānena ye bhaktyā māṁ stoṣyanti yatavratāḥ |
BRP114.022.2/ teṣāṁ dāridryaduḥkhāni na bhaveyuḥ kadācana || 22 ||
BRP114.023.1/ atra ye bhaktitaḥ snānaṁ dānaṁ kuryur atandritāḥ |
BRP114.023.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur iti manyatām || 23 ||

BRP114.024.0/ brahmovāca:

BRP114.024.1/ tadvākyasamakālaṁ tu tathety ūcuḥ surā api |
BRP114.024.2/ nivṛtte tu makhe tasmin surā jagmuḥ svam ālayam || 24 ||
BRP114.025.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham avighnam iti gadyate |
BRP114.025.2/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ sarvavighnavināśanam || 25 ||

115. Chapter 115 :: Śiva's help to Śeṣa against the demons

[Page 389 ] [Note: [ SS 192]

BRP115.001.0/ brahmovāca:

BRP115.001.1/ śeṣatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradāyakam |
BRP115.001.2/ tasya rūpaṁ pravakṣyāmi yan mayā paribhāṣitam || 1 ||
BRP115.002.1/ śeṣo nāma mahānāgo rasātalapatiḥ prabhuḥ |
BRP115.002.2/ sarvanāgaiḥ parivṛto rasātalam athābhyagāt || 2 ||
BRP115.003.1/ rākṣasā daityadanujāḥ praviṣṭā ye rasātalam |
BRP115.003.2/ tair nirasto bhogipatir mām uvācātha vihvalaḥ || 3 ||

BRP115.004.0/ śeṣa uvāca:

BRP115.004.1/ rasātalaṁ tvayā dattaṁ rākṣasānāṁ mamāpi ca |
BRP115.004.2/ te me sthānaṁ na dāsyanti tasmāt tvāṁ śaraṇaṁ gataḥ || 4 ||
BRP115.005.1/ tato 'ham abravaṁ nāgaṁ gautamīṁ yāhi pannaga |
BRP115.005.2/ tatra stutvā mahādevaṁ lapsyase tvaṁ manoratham || 5 ||
BRP115.006.1/ nānyo 'sti lokatritaye manorathasamarpakaḥ |
BRP115.006.2/ madvākyaprerito nāgo gaṅgām āplutya yatnataḥ |
BRP115.006.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tuṣṭāva tridaśeśvaram || 6 ||

BRP115.007.0/ śeṣa uvāca:

BRP115.007.1/ namas trailokyanāthāya dakṣayajñavibhedine |
BRP115.007.2/ ādikartre namas tubhyaṁ namas trailokyarūpiṇe || 7 ||
BRP115.008.1/ namaḥ sahasraśirase namaḥ saṁhārakāriṇe |
BRP115.008.2/ somasūryāgnirūpāya jalarūpāya te namaḥ || 8 ||
BRP115.009.1/ sarvadā sarvarūpāya kālarūpāya te namaḥ |
BRP115.009.2/ pāhi śaṅkara sarveśa pāhi someśa sarvaga |
BRP115.009.3/ jagannātha namas tubhyaṁ dehi me manasepsitam || 9 ||

BRP115.010.0/ brahmovāca:

BRP115.010.1/ tato maheśvaraḥ prītaḥ prādān nāgepsitān varān |
BRP115.010.2/ vināśāya surārīṇāṁ daityadānavarakṣasām || 10 ||
BRP115.011.1/ śeṣāya pradadau śūlaṁ jahy anenāripuṅgavān |
BRP115.011.2/ tataḥ proktaḥ śivenāsau śeṣaḥ śūlena bhogibhiḥ || 11 ||
BRP115.012.1/ rasātalam atho gatvā nijaghāna ripūn raṇe |
BRP115.012.2/ nihatya nāgaḥ śūlena daityadānavarākṣasān || 12 ||
BRP115.013.1/ nyavartata punar devo yatra śeṣeśvaro haraḥ |
BRP115.013.2/ pathā yena samāyāto devaṁ draṣṭuṁ sa nāgarāṭ || 13 ||
BRP115.014.1/ rasātalād yatra devo bilaṁ tatra vyajāyata |
BRP115.014.2/ tasmād bilatalād yātaṁ gāṅgaṁ vāry atipuṇyadam || 14 ||
BRP115.015.1/ tad vāri gaṅgām agamad gaṅgāyāḥ saṅgamas tataḥ |
BRP115.015.2/ devasya purataś cāpi kuṇḍaṁ tatra suvistaram || 15 ||
BRP115.016.1/ nāgas tatrākarod dhomaṁ yatra cāgniḥ sadā sthitaḥ |
BRP115.016.2/ soṣṇaṁ tad abhavad vāri gaṅgāyās tatra saṅgamaḥ || 16 ||
BRP115.017.1/ devadevaṁ samārādhya nāgaḥ prīto mahāyaśāḥ |
BRP115.017.2/ rasātalaṁ tato 'bhīṣṭaṁ śivāt prāpya talaṁ yayau || 17 ||
BRP115.018.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ nāgatīrtham udāhṛtam |
BRP115.018.2/ sarvakāmapradaṁ puṇyaṁ rogadāridryanāśanam || 18 ||
[Page 390 ]
BRP115.019.1/ āyurlakṣmīkaraṁ puṇyaṁ snānadānāc ca muktidam |
BRP115.019.2/ śṛṇuyād vā paṭhed bhaktyā yo vāpi smarate tu tat || 19 ||
BRP115.020.1/ tīrthaṁ śeṣeśvaro yatra yatra śaktipradaḥ śivaḥ |
BRP115.020.2/ ekaviṁśatitīrthānām ubhayos tatra tīrayoḥ |
BRP115.020.3/ śatāni muniśārdūla sarvasampatpradāyinām || 20 ||

116. Chapter 116 :: Death as slaughterer at a sacrifice of sages

[Note: [ SS 192-193]

BRP116.001.0/ brahmovāca:

BRP116.001.1/ mahānalam iti khyātaṁ vaḍavānalam ucyate |
BRP116.001.2/ mahānalo yatra devo vaḍavā yatra sā nadī || 1 ||
BRP116.002.1/ tat tīrthaṁ putra vakṣyāmi mṛtyudoṣajarāpaham |
BRP116.002.2/ purāsan naimiṣāraṇye ṛṣayaḥ sattrakāriṇaḥ || 2 ||
BRP116.003.1/ śamitāraṁ ca ṛṣayo mṛtyuṁ cakrus tapasvinaḥ |
BRP116.003.2/ vartamāne sattrayāge mṛtyau śamitari sthite || 3 ||
BRP116.004.1/ na mamāra tadā kaścid ubhayaṁ sthāsnu jaṅgamam |
BRP116.004.2/ vinā paśūn muniśreṣṭha martyaṁ cāmartyatāṁ gatam || 4 ||
BRP116.005.1/ tatas triviṣṭape śūnye martye caivātisambhṛte |
BRP116.005.2/ mṛtyunopekṣite devā rākṣasān ūcire tadā || 5 ||

BRP116.006.0/ devā ūcuḥ:

BRP116.006.1/ gacchadhvam ṛṣisattraṁ tan nāśayadhvaṁ mahādhvaram |

BRP116.006.0/ brahmovāca:

BRP116.006.2/ iti devavacaḥ śrutvā procus te rākṣasāḥ surān || 6 ||

BRP116.007.0/ asurā ūcuḥ:

BRP116.007.1/ vidhvaṁsayāmas taṁ yajñam asmākaṁ kiṁ phalaṁ tataḥ |
BRP116.007.2/ pravartate vinā hetuṁ na kopi kvāpi jātucit || 7 ||

BRP116.008.0/ brahmovāca:

BRP116.008.1/ devā apy asurān ūcur yajñārdhaṁ bhavatām api |
BRP116.008.2/ bhaved eva tato yāntu ṛṣīṇāṁ sattram uttamam || 8 ||
BRP116.009.1/ te śrutvā tvaritāḥ sarve yatra yajñaḥ pravartate |
BRP116.009.2/ jagmus tatra vināśāya devavākyād viśeṣataḥ || 9 ||
BRP116.010.1/ taj jñātvā ṛṣayo mṛtyum āhuḥ kiṁ kurmahe vayam |
BRP116.010.2/ āgatā devavacanād rākṣasā yajñanāśinaḥ || 10 ||
BRP116.011.1/ mṛtyunā saha sammantrya naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
BRP116.011.2/ sarve tyaktvā svāśramaṁ taṁ śamitrā saha nārada || 11 ||
BRP116.012.1/ agnimātram upādāya tyaktvā pātrādikaṁ tu yat |
BRP116.012.2/ kratuniṣpattaye jagmur gautamīṁ prati satvarāḥ || 12 ||
BRP116.013.1/ tatra snātvā maheśānaṁ rakṣaṇāyopatasthire |
BRP116.013.2/ kṛtāñjalipuṭās te tu tuṣṭuvus tridaśeśvaram || 13 ||

BRP116.014.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP116.014.1/ yo līlayā viśvam idaṁ cakāra |
[Page 391 ]
BRP116.014.2/ dhātā vidhātā bhuvanatrayasya |
BRP116.014.3/ yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ |
BRP116.014.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 14 ||

BRP116.015.0/ mṛtyur uvāca:

BRP116.015.1/ icchāmātreṇa yaḥ sarvaṁ hanti pāti karoti ca |
BRP116.015.2/ tam ahaṁ tridaśeśānaṁ śaraṇaṁ yāmi śaṅkaram || 15 ||
BRP116.016.1/ mahānalaṁ mahākāyaṁ mahānāgavibhūṣaṇam |
BRP116.016.2/ mahāmūrtidharaṁ devaṁ śaraṇaṁ yāmi śaṅkaram || 16 ||

BRP116.017.0/ brahmovāca:

BRP116.017.1/ tataḥ provāca bhagavān mṛtyo kā prītir astu te || 17 ||

BRP116.018.0/ mṛtyur uvāca:

BRP116.018.1/ rākṣasebhyo bhayaṁ ghoram āpannaṁ tridaśeśvara |
BRP116.018.2/ yajñam asmāṁś ca rakṣasva yāvat sattraṁ samāpyate || 18 ||

BRP116.019.0/ brahmovāca:

BRP116.019.1/ tathā cakāra bhagavāṁs trinetro vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP116.019.2/ śamitrā mṛtyunā sattram ṛṣīṇāṁ pūrṇatāṁ yayau || 19 ||
BRP116.020.1/ haviṣāṁ bhāgadheyāya ājagmur amarāḥ kramāt |
BRP116.020.2/ tān avocan munigaṇāḥ saṅkṣubdhā mṛtyunā saha || 20 ||

BRP116.021.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP116.021.1/ asmanmakhavināśāya rākṣasāḥ preṣitā yataḥ |
BRP116.021.2/ tasmād bhavadbhyaḥ pāpiṣṭhā rākṣasāḥ santu śatravaḥ || 21 ||

BRP116.022.0/ brahmovāca:

BRP116.022.1/ tataḥ prabhṛti devānāṁ rākṣasā vairiṇo 'bhavan |
BRP116.022.2/ kṛtyāṁ ca vaḍavāṁ tatra devāś ca ṛṣayo 'malāḥ || 22 ||
BRP116.023.1/ mṛtyor bhāryā bhava tvaṁ tām ity uktvā te 'bhyaṣecayan |
BRP116.023.2/ abhiṣekodakaṁ yat tu sā nadī vaḍavābhavat || 23 ||
BRP116.024.1/ mṛtyunā sthāpitaṁ liṅgaṁ mahānalam iti śrutam |
BRP116.024.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vaḍavāsaṅgamaṁ viduḥ || 24 ||
BRP116.025.1/ mahānalo yatra devas tat tīrthaṁ bhuktimuktidam |
BRP116.025.2/ sahasraṁ tatra tīrthānāṁ sarvābhīṣṭapradāyinām |
BRP116.025.3/ ubhayos tīrayos tatra smaraṇād aghaghātinām || 25 ||

117. Chapter 117 :: Datta Ātreya and Śiva

[Note: [ SS 194]

BRP117.001.0/ brahmovāca:

BRP117.001.1/ ātmatīrtham iti khyātaṁ bhuktimuktipradaṁ nṛṇām |
BRP117.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi yatra jñāneśvaraḥ śivaḥ || 1 ||
BRP117.002.1/ datta ity api vikhyātaḥ so 'triputro harapriyaḥ |
BRP117.002.2/ durvāsasaḥ priyo bhrātā sarvajñānaviśāradaḥ |
BRP117.002.3/ sa gatvā pitaraṁ prāha vinayena praṇamya ca || 2 ||

BRP117.003.0/ datta uvāca:

BRP117.003.1/ brahmajñānaṁ kathaṁ me syāt kaṁ pṛcchāmi kva yāmi ca || 3 ||
[Page 392 ]

BRP117.004.0/ brahmovāca:

BRP117.004.1/ tac chrutvātriḥ putravākyaṁ dhyātvā vacanam abravīt || 4 ||

BRP117.005.0/ atrir uvāca:

BRP117.005.1/ gautamīṁ putra gaccha tvaṁ tatra stuhi maheśvaram |
BRP117.005.2/ sa tu prīto yadaiva syāt tadā jñānam avāpsyasi || 5 ||

BRP117.006.0/ brahmovāca:

BRP117.006.1/ tathety uktvā tadātreyo gaṅgāṁ gatvā śucir yataḥ |
BRP117.006.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktyā tuṣṭāva śaṅkaram || 6 ||

BRP117.007.0/ datta uvāca:

BRP117.007.1/ saṁsārakūpe patito 'smi daivān |
BRP117.007.2/ mohena gupto bhavaduḥkhapaṅke |
BRP117.007.3/ ajñānanāmnā tamasāvṛto 'haṁ |
BRP117.007.4/ paraṁ na vindāmi surādhinātha || 7 ||
BRP117.008.1/ bhinnas triśūlena balīyasāhaṁ |
BRP117.008.2/ pāpena cintākṣurapāṭitaś ca |
BRP117.008.3/ tapto 'smi pañcendriyatīvratāpaiḥ |
BRP117.008.4/ śrānto 'smi santāraya somanātha || 8 ||
BRP117.009.1/ baddho 'smi dāridryamayaiś ca bandhair |
BRP117.009.2/ hato 'smi rogānalatīvratāpaiḥ |
BRP117.009.3/ krānto 'smy ahaṁ mṛtyubhujaṅgamena |
BRP117.009.4/ bhīto bhṛśaṁ kiṁ karavāṇi śambho || 9 ||
BRP117.010.1/ bhavābhavābhyām atipīḍito 'haṁ |
BRP117.010.2/ tṛṣṇākṣudhābhyāṁ ca rajastamobhyām |
BRP117.010.3/ īdṛkṣayā jarayā cābhibhūtaḥ |
BRP117.010.4/ paśyāvasthāṁ kṛpayā me 'dya nātha || 10 ||
BRP117.011.1/ kāmena kopena ca matsareṇa |
BRP117.011.2/ dambhena darpādibhir apy anekaiḥ |
BRP117.011.3/ ekaikaśaḥ kaṣṭagato 'smi viddhas |
BRP117.011.4/ tvaṁ nāthavad vāraya nātha śatrūn || 11 ||
BRP117.012.1/ kasyāpi kaścit patitasya puṁso |
BRP117.012.2/ duḥkhapraṇodī bhavatīti satyam |
BRP117.012.3/ vinā bhavantaṁ mama somanātha |
BRP117.012.4/ kutrāpi kāruṇyavaco 'pi nāsti || 12 ||
BRP117.013.1/ tāvat sa kopo bhayamohaduḥkhāny |
BRP117.013.2/ ajñānadāridryarujas tathaiva |
BRP117.013.3/ kāmādayo mṛtyur apīha yāvan |
BRP117.013.4/ namaḥ śivāyeti na vacmi vākyam || 13 ||
BRP117.014.1/ na me 'sti dharmo na ca me 'sti bhaktir |
BRP117.014.2/ nāhaṁ vivekī karuṇā kuto me |
BRP117.014.3/ dātāsi tenāśu śaraṇya citte |
BRP117.014.4/ nidhehi someti padaṁ madīye || 14 ||
[Page 393 ]
BRP117.015.1/ yāce na cāhaṁ surabhūpatitvaṁ |
BRP117.015.2/ hṛtpadmamadhye mama somanātha |
BRP117.015.3/ śrīsomapādāmbujasannidhānaṁ |
BRP117.015.4/ yāce vicāryaiva ca tat kuruṣva || 15 ||
BRP117.016.1/ yathā tavāhaṁ vidito 'smi pāpas |
BRP117.016.2/ tathāpi vijñāpanam āśṛṇuṣva |
BRP117.016.3/ saṁśrūyate yatra vacaḥ śiveti |
BRP117.016.4/ tatra sthitiḥ syān mama somanātha || 16 ||
BRP117.017.1/ gaurīpate śaṅkara somanātha |
BRP117.017.2/ viśveśa kāruṇyanidhe 'khilātman |
BRP117.017.3/ saṁstūyate yatra sadeti tatra |
BRP117.017.4/ keṣām api syāt kṛtināṁ nivāsaḥ || 17 ||

BRP117.018.0/ brahmovāca:

BRP117.018.1/ ity ātreyastutiṁ śrutvā tutoṣa bhagavān haraḥ |
BRP117.018.2/ varado 'smīti taṁ prāha yoginaṁ viśvakṛd bhavaḥ || 18 ||

BRP117.019.0/ ātreya uvāca:

BRP117.019.1/ ātmajñānaṁ ca muktiṁ ca bhuktiṁ ca vipulāṁ tvayi |
BRP117.019.2/ tīrthasyāpi ca māhātmyaṁ varo 'yaṁ tridaśārcita || 19 ||

BRP117.020.0/ brahmovāca:

BRP117.020.1/ evam astv iti taṁ śambhur uktvā cāntaradhīyata |
BRP117.020.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ātmatīrthaṁ vidur budhāḥ |
BRP117.020.3/ tatra snānena dānena muktiḥ syād iha nārada || 20 ||

118. Chapter 118 :: Story of the Rākṣasas Aśvattha and Pippala

[Note: [ SS 194-195]

BRP118.001.0/ brahmovāca:

BRP118.001.1/ aśvatthatīrtham ākhyātaṁ pippalaṁ ca tataḥ param |
BRP118.001.2/ uttare mandatīrthaṁ tu tatra vyuṣṭim itaḥ śṛṇu || 1 ||
BRP118.002.1/ purā tv agastyo bhagavān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ |
BRP118.002.2/ devais tu preritaḥ pūrvaṁ vindhyasya prārthanaṁ prati || 2 ||
BRP118.003.1/ sa śanair vindhyam abhyāgāt sahasramunibhir vṛtaḥ |
BRP118.003.2/ tam āgatya nagaśreṣṭhaṁ bahuvṛkṣasamākulam || 3 ||
BRP118.004.1/ spardhinaṁ merubhānubhyāṁ vindhyaṁ śṛṅgaśatair vṛtam |
BRP118.004.2/ atyunnataṁ nagaṁ dhīro lopāmudrāpatir muniḥ || 4 ||
BRP118.005.1/ kṛtātithyo dvijaiḥ sārdhaṁ praśasya ca nagaṁ punaḥ |
BRP118.005.2/ idam āha muniśreṣṭho devakāryārthasiddhaye || 5 ||

BRP118.006.0/ agastya uvāca:

BRP118.006.1/ ahaṁ yāmi nagaśreṣṭha munibhis tattvadarśibhiḥ |
BRP118.006.2/ tīrthayātrāṁ karomīti dakṣiṇāśāṁ vrajāmy aham || 6 ||
BRP118.007.1/ dehi mārgaṁ nagapate ātithyaṁ dehi yācate |
BRP118.007.2/ yāvad āgamanaṁ me syāt sthātavyaṁ tāvad eva hi || 7 ||
[Page 394 ]
BRP118.008.1/ nānyathā bhavitavyaṁ te tathety āha nagottamaḥ |
BRP118.008.2/ ākrāman dakṣiṇām āśāṁ tair vṛto munibhir muniḥ || 8 ||
BRP118.009.1/ śanaiḥ sa gautamīm āgāt sattrayāgāya dīkṣitaḥ |
BRP118.009.2/ yāvat saṁvatsaraṁ sattram akarod ṛṣibhir vṛtaḥ || 9 ||
BRP118.010.1/ kaiṭabhasya sutau pāpau rākṣasau dharmakaṇṭakau |
BRP118.010.2/ aśvatthaḥ pippalaś ceti vikhyātau tridaśālaye || 10 ||
BRP118.011.1/ aśvattho 'śvattharūpeṇa pippalo brahmarūpadhṛk |
BRP118.011.2/ tāv ubhāv antaraṁ prepsū yajñavidhvaṁsanāya tu || 11 ||
BRP118.012.1/ kurutāṁ kāṅkṣitaṁ rūpaṁ dānavau pāpacetasau |
BRP118.012.2/ aśvattho vṛkṣarūpeṇa pippalo brāhmaṇākṛtiḥ || 12 ||
BRP118.013.1/ ubhau tau brāhmaṇān nityaṁ pīḍayetāṁ tapodhana |
BRP118.013.2/ ālabhante ca ye 'śvatthaṁ tāṁs tān aśnāty asau taruḥ || 13 ||
BRP118.014.1/ pippalaḥ sāmago bhūtvā śiṣyān aśnāti rākṣasaḥ |
BRP118.014.2/ tasmād adyāpi vipreṣu sāmago 'tīva niṣkṛpaḥ || 14 ||
BRP118.015.1/ kṣīyamāṇān dvijān dṛṣṭvā munayo rākṣasāv imau |
BRP118.015.2/ iti buddhvā mahāprājñā dakṣiṇaṁ tīram āśritam || 15 ||
BRP118.016.1/ sauriṁ śanaiścaraṁ mandaṁ tapasyantaṁ dhṛtavratam |
BRP118.016.2/ gatvā munigaṇāḥ sarve rakṣaḥkarma nyavedayan || 16 ||
BRP118.017.1/ saurir munigaṇān āha pūrṇe tapasi me dvijāḥ |
BRP118.017.2/ rākṣasau hanmy apūrṇe tu tapasy akṣama eva hi || 17 ||
BRP118.018.1/ punaḥ procur munigaṇā dāsyāmas te tapo mahat |
BRP118.018.2/ ity ukto brāhmaṇaiḥ sauriḥ kṛtam ity āha tān api || 18 ||
BRP118.019.1/ saurir brāhmaṇaveṣeṇa prāyād aśvattharūpiṇam |
BRP118.019.2/ rākṣasaṁ brāhmaṇo bhūtvā pradakṣiṇam athākarot || 19 ||
BRP118.020.1/ pradakṣiṇaṁ tu kurvāṇaṁ mene brāhmaṇam eva tam |
BRP118.020.2/ nityavad rākṣasaḥ pāpo bhakṣayām āsa māyayā || 20 ||
BRP118.021.1/ tasya kāyaṁ samāviśya cakṣuṣāntrāṇy apaśyata |
BRP118.021.2/ dṛṣṭaḥ sa rākṣasaḥ pāpo mandena ravisūnunā || 21 ||
BRP118.022.1/ bhasmībhūtaḥ kṣaṇenaiva girir vajrahato yathā |
BRP118.022.2/ aśvatthaṁ bhasmasāt kṛtvā anyaṁ brāhmaṇarūpiṇam || 22 ||
BRP118.023.1/ rākṣasaṁ pāpanilayam eka eva tam abhyagāt |
BRP118.023.2/ adhīyāno vipra iva śiṣyarūpo vinītavat || 23 ||
BRP118.024.1/ pippalaḥ pūrvavac cāpi bhakṣayām āsa bhānujam |
BRP118.024.2/ sa bhakṣitaḥ pūrvavac ca kukṣāv antrāṇy avaikṣata || 24 ||
BRP118.025.1/ tenālokitamātro 'sau rākṣaso bhasmasād abhūt |
BRP118.025.2/ ubhau hatvā bhānusutaḥ kiṁ kṛtyaṁ me vadantv atha || 25 ||
BRP118.026.1/ munayo jātasaṁharṣāḥ sarva eva tapasvinaḥ |
BRP118.026.2/ tataḥ prasannā hy abhavann ṛṣayo 'gastyapūrvakāḥ || 26 ||
BRP118.027.1/ varān dadur yathākāmaṁ sauraye mandagāmine |
BRP118.027.2/ sa prīto brāhmaṇān āha śaniḥ sūryasuto balī || 27 ||

BRP118.028.0/ saurir uvāca:

BRP118.028.1/ maddvāre niyatā ye ca kurvanty aśvatthalambhanam |
BRP118.028.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi syuḥ pīḍā madbhavā na ca || 28 ||
[Page 395 ]
BRP118.029.1/ tīrthe cāśvatthasañjñe vai snānaṁ kurvanti ye narāḥ |
BRP118.029.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur aparo varaḥ || 29 ||
BRP118.030.1/ mandavāre tu ye 'śvatthaṁ prātar utthāya mānavāḥ |
BRP118.030.2/ ālabhante ca teṣāṁ vai grahapīḍā vyapohatu || 30 ||

BRP118.031.0/ brahmovāca:

BRP118.031.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham aśvatthaṁ pippalaṁ viduḥ |
BRP118.031.2/ tīrthaṁ śanaiścaraṁ tatra tatrāgastyaṁ ca sāttrikam || 31 ||
BRP118.032.1/ yājñikaṁ cāpi tat tīrthaṁ sāmagaṁ tīrtham eva ca |
BRP118.032.2/ ityādyaṣṭottarāṇy āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa |
BRP118.032.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sattrayāgaphalapradam || 32 ||

119. Chapter 119 :: The plants and Soma

[Note: [ SS 195-196]

BRP119.001.0/ brahmovāca:

BRP119.001.1/ somatīrtham iti khyātaṁ tad apy uktaṁ mahātmabhiḥ |
BRP119.001.2/ tatra snānena dānena somapānaphalaṁ labhet || 1 ||
BRP119.002.1/ jagatāṁ mātaraḥ pūrvam oṣadhyo jīvasammatāḥ |
BRP119.002.2/ mamāpi mātaro devyaḥ pūrvāsāṁ pūrvavattarāḥ || 2 ||
BRP119.003.1/ āsu pratiṣṭhito dharmaḥ svādhyāyo yajñakarma ca |
BRP119.003.2/ ābhir eva dhṛtaṁ sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram || 3 ||
BRP119.004.1/ aśeṣarogopaśamo bhavaty ābhir asaṁśayam |
BRP119.004.2/ annam etābhir eva syād aśeṣaprāṇarakṣaṇam |
BRP119.004.3/ atrauṣadhyo jagadvandyā mām ūcur anahaṅkṛtāḥ || 4 ||

BRP119.005.0/ oṣadhya ūcuḥ:

BRP119.005.1/ asmākaṁ tvaṁ patiṁ dehi rājānaṁ surasattama || 5 ||

BRP119.006.0/ brahmovāca:

BRP119.006.1/ tac chrutvā vacanaṁ tāsāṁ mayoktā oṣadhīr idam |
BRP119.006.2/ patiṁ prāpsyatha sarvāś ca rājānaṁ prītivardhanam || 6 ||
BRP119.007.1/ rājānam iti tac chrutvā tā mām ūcuḥ punar mune |
BRP119.007.2/ gantavyaṁ kva punaś coktā gautamīṁ yāntu mātaraḥ || 7 ||
BRP119.008.1/ tuṣṭāyām atha tasyāṁ vo rājā syāl lokapūjitaḥ |
BRP119.008.2/ tāś ca gatvā muniśreṣṭha tuṣṭuvur gautamīṁ nadīm || 8 ||

BRP119.009.0/ oṣadhya ūcuḥ:

BRP119.009.1/ kiṁ vākariṣyan bhavavartino janā |
BRP119.009.2/ nānāghasaṅghābhibhavāc ca duḥkhitāḥ |
[Page 396 ]
BRP119.009.3/ na cāgamiṣyad bhavatī bhuvaṁ cet |
BRP119.009.4/ puṇyodake gautami śambhukānte || 9 ||
BRP119.010.1/ ko vetti bhāgyaṁ naradehabhājāṁ |
BRP119.010.2/ mahīgatānāṁ saritām adhīśe |
BRP119.010.3/ eṣāṁ mahāpātakasaṅghahantrī |
BRP119.010.4/ tvam amba gaṅge sulabhā sadaiva || 10 ||
BRP119.011.1/ na te vibhūtiṁ nanu vetti ko 'pi |
BRP119.011.2/ trailokyavandye jagadamba gaṅge |
BRP119.011.3/ gaurīsamāliṅgitavigraho 'pi |
BRP119.011.4/ dhatte smarāriḥ śirasāpi yat tvām || 11 ||
BRP119.012.1/ namo 'stu te mātar abhīṣṭadāyini |
BRP119.012.2/ namo 'stu te brahmamaye 'ghanāśini |
BRP119.012.3/ namo 'stu te viṣṇupadābjaniḥsṛte |
BRP119.012.4/ namo 'stu te śambhujaṭāviniḥsṛte || 12 ||

BRP119.013.0/ brahmovāca:

BRP119.013.1/ ity evaṁ stuvatām īśā kiṁ dadāmīty avocata || 13 ||

BRP119.014.0/ oṣadhya ūcuḥ:

BRP119.014.1/ patiṁ dehi jaganmātā rājānam atitejasam || 14 ||

BRP119.015.0/ brahmovāca:

BRP119.015.1/ tadovāca nadī gaṅgā oṣadhīs tā idaṁ vacaḥ || 15 ||

BRP119.016.0/ gaṅgovāca:

BRP119.016.1/ ahaṁ cāmṛtarūpāsmi oṣadhyo mātaro 'mṛtāḥ |
BRP119.016.2/ tādṛśaṁ cāmṛtātmānaṁ patiṁ somaṁ dadāmi vaḥ || 16 ||

BRP119.017.0/ brahmovāca:

BRP119.017.1/ devāś ca ṛṣayo vākyaṁ menire soma eva ca |
BRP119.017.2/ oṣadhyaś cāpi tad vākyaṁ tato jagmuḥ svam ālayam || 17 ||
BRP119.018.1/ yatra cāpur mahauṣadhyo rājānam amṛtātmakam |
BRP119.018.2/ somaṁ samastasantāpapāpasaṅghanivārakam || 18 ||
BRP119.019.1/ somatīrthaṁ tu tat khyātaṁ somapānaphalapradam |
BRP119.019.2/ tatra snānena dānena pitaraḥ svargam āpnuyuḥ || 19 ||
BRP119.020.1/ ya idaṁ śṛṇuyān nityaṁ paṭhed vā bhaktitaḥ smaret |
BRP119.020.2/ dīrgham āyur avāpnoti sa putrī dhanavān bhavet || 20 ||

120. Chapter 120 :: The plants and Soma (cont.)

[Note: [ SS 196-197]

BRP120.001.0/ brahmovāca:

BRP120.001.1/ dhānyatīrtham iti khyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām |
BRP120.001.2/ subhikṣaṁ kṣemadaṁ puṁsāṁ sarvāpadvinivāraṇam || 1 ||
BRP120.002.1/ oṣadhyaḥ somarājānaṁ patiṁ prāpya mudānvitāḥ |
BRP120.002.2/ ūcuḥ sarvasya lokasya gaṅgāyāś cepsitaṁ vacaḥ || 2 ||

BRP120.003.0/ oṣadhya ūcuḥ:

BRP120.003.1/ vaidikī puṇyagāthāsti yāṁ vai vedavido viduḥ |
BRP120.003.2/ bhūmiṁ sasyavatīṁ kaścin mātaraṁ mātṛsammitām || 3 ||
[Page 397 ]
BRP120.004.1/ gaṅgāsamīpe yo dadyāt sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP120.004.2/ bhūmiṁ sasyavatīṁ gāś ca oṣadhīś ca mudānvitaḥ || 4 ||
BRP120.005.1/ viṣṇubrahmeśarūpāya yo dadyād bhaktimān naraḥ |
BRP120.005.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt sarvakāmān avāpnuyāt || 5 ||
BRP120.006.1/ oṣadhyaḥ somarājanyāḥ somaś cāpy oṣadhīpatiḥ |
BRP120.006.2/ iti jñātvā brahmavida oṣadhīr yaḥ pradāsyati || 6 ||
BRP120.007.1/ sarvān kāmān avāpnoti brahmaloke mahīyate |
BRP120.007.2/ tā eva somarājanyāḥ prītāḥ procuḥ punaḥ punaḥ || 7 ||

BRP120.008.0/ oṣadhya ūcuḥ:

BRP120.008.1/ yo 'smān dadāti gaṅgāyāṁ taṁ rājan pārayāmasi |
BRP120.008.2/ tvam uttamaś cauṣadhīśa tvadadhīnaṁ carācaram || 8 ||
BRP120.009.1/ oṣadhayaḥ saṁvadante somena saha rājñā |
BRP120.009.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 9 ||
BRP120.010.1/ vayaṁ ca brahmarūpiṇyaḥ prāṇarūpiṇya eva ca |
BRP120.010.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 10 ||
BRP120.011.1/ asmān dadāti yo nityaṁ brāhmaṇebhyo jitavrataḥ |
BRP120.011.2/ upāstir asti sāsmākaṁ taṁ rājan pārayāmasi || 11 ||
BRP120.012.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ kiñcid asmābhir vyāpṛtaṁ jagat |
BRP120.012.2/ yo 'smān dadāti viprebhyas taṁ rājan pārayāmasi || 12 ||
BRP120.013.1/ havyaṁ kavyaṁ yad amṛtaṁ yat kiñcid upabhujyate |
BRP120.013.2/ tadgarīyaś ca yo dadyāt taṁ rājan pārayāmasi || 13 ||
BRP120.014.1/ ity etāṁ vaidikīṁ gāthāṁ yaḥ śṛṇoti smareta vā |
BRP120.014.2/ paṭhate bhaktim āpannas taṁ rājan pārayāmasi || 14 ||

BRP120.015.0/ brahmovāca:

BRP120.015.1/ yatraiṣā paṭhitā gāthā somena saha rājñā |
BRP120.015.2/ gaṅgātīre cauṣadhībhir dhānyatīrthaṁ tad ucyate || 15 ||
BRP120.016.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham auṣadhyaṁ saumyam eva ca |
BRP120.016.2/ amṛtaṁ vedagāthaṁ ca mātṛtīrthaṁ tathaiva ca || 16 ||
BRP120.017.1/ eṣu snānaṁ japo homo dānaṁ ca pitṛtarpaṇam |
BRP120.017.2/ annadānaṁ tu yaḥ kuryāt tad ānantyāya kalpate || 17 ||
BRP120.018.1/ ṣaṭśatādhikasāhasraṁ tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP120.018.2/ sarvapāpanihantṝṇāṁ sarvasampadvivardhanam || 18 ||

121. Chapter 121 :: Kaṭha and his special gift to his teacher Bharadvāja

[Note: [ SS 197-198]

BRP121.001.0/ brahmovāca:

BRP121.001.1/ vidarbhāsaṅgamaṁ puṇyaṁ revatīsaṅgamaṁ tathā |
BRP121.001.2/ tatra yad vṛttam ākhyāsye yat purāṇavido viduḥ || 1 ||
BRP121.002.1/ bharadvāja iti khyāta ṛṣir āsīt tapodhikaḥ |
BRP121.002.2/ tasya svasā revatīti kurūpā vikṛtasvarā || 2 ||
BRP121.003.1/ tāṁ dṛṣṭvā vikṛtāṁ bhrātā bharadvājaḥ pratāpavān |
BRP121.003.2/ cintayā parayā yukto gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 3 ||
[Page 398 ]
BRP121.004.1/ kasmai dadyām imāṁ kanyāṁ svasāraṁ bhīṣaṇākṛtim |
BRP121.004.2/ na kaścit pratigṛhṇāti dātavyā ca svasā tathā || 4 ||
BRP121.005.1/ aho bhūyān na kasyāpi kanyā duḥkhaikakāraṇam |
BRP121.005.2/ maraṇaṁ jīvato 'py asya prāṇinas tu pade pade || 5 ||
BRP121.006.1/ evaṁ vimṛśatas tasya svāśrame cātiśobhane |
BRP121.006.2/ draṣṭuṁ munivaraḥ prāyād bharadvājaṁ yatavratam || 6 ||
BRP121.007.1/ dvyaṣṭavarṣaḥ śubhavapuḥ śānto dānto guṇākaraḥ |
BRP121.007.2/ nāmnā kaṭha iti khyāto bharadvājaṁ nanāma saḥ || 7 ||
BRP121.008.1/ vidhivat pūjya taṁ vipraṁ bharadvājaḥ kaṭhaṁ tadā |
BRP121.008.2/ tasyāgamanakāryaṁ ca papraccha purataḥ sthitaḥ || 8 ||
BRP121.009.1/ kaṭho 'py āha bharadvājaṁ vidyārthy aham upāgataḥ |
BRP121.009.2/ tathā ca darśanākāṅkṣī yad yuktaṁ tad vidhīyatām || 9 ||
BRP121.010.1/ bharadvājaḥ kaṭhaṁ prāha adhīṣva yad abhīpsitam |
BRP121.010.2/ purāṇaṁ smṛtayo vedā dharmasthānāny anekaśaḥ || 10 ||
BRP121.011.1/ sarvaṁ vedmi mahāprājña ruciraṁ vada mā ciram |
BRP121.011.2/ kulīno dharmanirato guruśuśrūṣaṇe rataḥ |
BRP121.011.3/ abhimānī śrutadharaḥ śiṣyaḥ puṇyair avāpyate || 11 ||

BRP121.012.0/ kaṭha uvāca:

BRP121.012.1/ adhyāpayasva bho brahmañ śiṣyaṁ māṁ vītakalmaṣam |
BRP121.012.2/ śuśrūṣaṇarataṁ bhaktaṁ kulīnaṁ satyavādinam || 12 ||

BRP121.013.0/ brahmovāca:

BRP121.013.1/ tathety uktvā bharadvājaḥ prādād vidyām aśeṣataḥ |
BRP121.013.2/ prāptavidyaḥ kaṭhaḥ prīto bharadvājam athābravīt || 13 ||

BRP121.014.0/ kaṭha uvāca:

BRP121.014.1/ iccheyaṁ dakṣiṇāṁ dātuṁ guro tava manaḥpriyām |
BRP121.014.2/ vadasva durlabhaṁ vāpi guro tubhyaṁ namo 'stu te || 14 ||
BRP121.015.1/ vidyāṁ prāpyāpi ye mohāt svaguroḥ pāritoṣikam |
BRP121.015.2/ na prayacchanti nirayaṁ te yānty ācandratārakam || 15 ||

BRP121.016.0/ bharadvāja uvāca:

BRP121.016.1/ gṛhāṇa kanyāṁ vidhivad bhāryāṁ kuru mama svasām |
BRP121.016.2/ asyāṁ prītyā vartitavyaṁ yāceyaṁ dakṣiṇām imām || 16 ||

BRP121.017.0/ kaṭha uvāca:

BRP121.017.1/ bhrātṛvat putravac cāpi śiṣyaḥ syāt tu guroḥ sadā |
BRP121.017.2/ guruś ca pitṛvac ca syāt sambandho 'tra kathaṁ bhavet || 17 ||

BRP121.018.0/ bharadvāja uvāca:

BRP121.018.1/ madvākyaṁ kuru satyaṁ tvaṁ mamājñā tava dakṣiṇā |
BRP121.018.2/ sarvaṁ smṛtvā kaṭhādya tvaṁ revatīṁ bhara tanmanāḥ || 18 ||

BRP121.019.0/ brahmovāca:

BRP121.019.1/ tathety uktvā guror vākyāt kaṭho jagrāha pāṇinā |
BRP121.019.2/ revatīṁ vidhivad dattāṁ tāṁ samīkṣya kaṭhas tv atha || 19 ||
BRP121.020.1/ tatraiva pūjayām āsa deveśaṁ śaṅkaraṁ tadā |
BRP121.020.2/ revatyā rūpasampattyai śivaprītyai ca revatī || 20 ||
BRP121.021.1/ surūpā cārusarvāṅgī na rūpeṇopamīyate |
BRP121.021.2/ abhiṣekodakaṁ tatra revatyā yad viniḥsṛtam || 21 ||
BRP121.022.1/ sābhavat tatra gaṅgāyāṁ tasmāt tannāmato nadī |
BRP121.022.2/ revatīti samākhyātā rūpasaubhāgyadāyinī || 22 ||
[Page 399 ]
BRP121.023.1/ punar darbhaiś ca vividhair abhiṣekaṁ cakāra saḥ |
BRP121.023.2/ puṇyarūpatvasaṁsiddhyai vidarbhā tad abhūn nadī || 23 ||
BRP121.024.1/ śraddhayā saṅgame snātvā revatīgaṅgayor naraḥ |
BRP121.024.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate || 24 ||
BRP121.025.1/ tathā vidarbhāgautamyoḥ saṅgame śraddhayā mune |
BRP121.025.2/ snānaṁ karoty asau yāti bhuktiṁ muktiṁ ca tatkṣaṇāt || 25 ||
BRP121.026.1/ ubhayos tīrayos tatra tīrthānāṁ śatam uttamam |
BRP121.026.2/ sarvapāpakṣayakaraṁ sarvasiddhipradāyakam || 26 ||

122. Chapter 122 :: Stories of Dhanvantari and of Indra regaining his kingdom

[Note: [ SS 198-201]

BRP122.001.0/ brahmovāca:

BRP122.001.1/ pūrṇatīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP122.001.2/ tatra snātvā naro 'jñānāt tathāpi śubham āpnuyāt || 1 ||
BRP122.002.1/ pūrṇatīrthasya māhātmyaṁ varṇyate kena jantunā |
BRP122.002.2/ svayaṁ saṁsthīyate yatra cakriṇā ca pinākinā || 2 ||
BRP122.003.1/ purā dhanvantarir nāma kalpādāv āyuṣaḥ sutaḥ |
BRP122.003.2/ iṣṭvā bahuvidhair yajñair aśvamedhapuraḥsaraiḥ || 3 ||
BRP122.004.1/ dattvā dānāny anekāni bhuktvā bhogāṁś ca puṣkalān |
BRP122.004.2/ vijñāya bhogavaiṣamyaṁ paraṁ vairāgyam āśritaḥ || 4 ||
BRP122.005.1/ giriśṛṅge 'mbudheḥ pāre tathā gaṅgānadītaṭe |
BRP122.005.2/ śivaviṣṇvor gṛhe vāpi viśeṣāt puṇyasaṅgame || 5 ||
BRP122.006.1/ taptaṁ hutaṁ ca japtaṁ ca sarvam akṣayatāṁ vrajet |
BRP122.006.2/ dhanvantarir iti jñātvā tatra tepe tapo mahat || 6 ||
BRP122.007.1/ jñānavairāgyasampanno bhīmeśacaraṇāśrayaḥ |
BRP122.007.2/ tapaś cakāra vipulaṁ gaṅgāsāgarasaṅgame || 7 ||
BRP122.008.1/ purā ca nikṛto rājñā raṇaṁ hitvā mahāsuraḥ |
BRP122.008.2/ sahasram ekaṁ varṣāṇāṁ samudraṁ prāviśad bhayāt || 8 ||
BRP122.009.1/ dhanvantarau vanaṁ prāpte rājyaṁ prāpte tu tatsute |
BRP122.009.2/ virāgaṁ ca gate rājñi tataḥ prāyād athārṇavāt || 9 ||
BRP122.010.1/ tapasyantaṁ tamo nāma balavān asuro mune |
BRP122.010.2/ gaṅgātīraṁ samāśritya rājā dhanvantarir yataḥ || 10 ||
BRP122.011.1/ japahomarato nityaṁ brahmajñānaparāyaṇaḥ |
BRP122.011.2/ taṁ ripuṁ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt || 11 ||
BRP122.012.1/ nāśito bahuśo 'nena rājñā balavatā tv aham |
BRP122.012.2/ taṁ ripuṁ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt || 12 ||
BRP122.013.1/ māyayā pramadārūpaṁ kṛtvā rājānam abhyagāt |
BRP122.013.2/ nṛtyagītavatī subhrūr hasantī cārudarśanā || 13 ||
BRP122.014.1/ tāṁ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṁ bahukālaṁ nayānvitām |
BRP122.014.2/ śāntām anuvratāṁ bhaktāṁ kṛpayā cābravīn nṛpaḥ || 14 ||

BRP122.015.0/ nṛpa uvāca:

BRP122.015.1/ kāsi tvaṁ kasya hetor vā vartase gahane vane |
BRP122.015.2/ kaṁ dṛṣṭvā harṣasīva tvaṁ vada kalyāṇi pṛcchate || 15 ||
[Page 400 ]

BRP122.016.0/ brahmovāca:

BRP122.016.1/ pramadā cāpi tadvākyaṁ śrutvā rājānam abravīt || 16 ||

BRP122.017.0/ pramadovāca:

BRP122.017.1/ tvayi tiṣṭhati ko loke hetur harṣasya me bhavet |
BRP122.017.2/ aham indrasya yā lakṣmīs tvāṁ dṛṣṭvā kāmasambhṛtam || 17 ||
BRP122.018.1/ harṣāc carāmi purato rājaṁs tava punaḥ punaḥ |
BRP122.018.2/ agaṇyapuṇyavirahād ahaṁ sarvasya durlabhā || 18 ||

BRP122.019.0/ brahmovāca:

BRP122.019.1/ etad vaco niśamyāśu tapas tyaktvā suduṣkaram |
BRP122.019.2/ tām eva manasā dhyāyaṁs tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ || 19 ||
BRP122.020.1/ tadekaśaraṇo rājā babhūva sa yadā tamaḥ |
BRP122.020.2/ antardhānaṁ gato brahman nāśayitvā tapo bṛhat || 20 ||
BRP122.021.1/ etasminn antare 'haṁ vai varān dātuṁ samabhyagām |
BRP122.021.2/ taṁ dṛṣṭvā vihvalībhūtaṁ tapobhraṣṭaṁ yathā mṛtam || 21 ||
BRP122.022.1/ tam āśvāsyātha vividhair hetubhir nṛpasattamam |
BRP122.022.2/ tava śatrus tamo nāma kṛtvā tāṁ tapasaś cyutim || 22 ||
BRP122.023.1/ caritārtho gato rājan na tvaṁ śocitum arhasi |
BRP122.023.2/ ānandayanti pramadās tāpayanti ca mānavam || 23 ||
BRP122.024.1/ sarvā eva viśeṣeṇa kim u māyāmayī tu sā |
BRP122.024.2/ tataḥ kṛtāñjalī rājā mām āha vigatabhramaḥ || 24 ||

BRP122.025.0/ rājovāca:

BRP122.025.1/ kiṁ karomi kathaṁ brahmaṁs tapasaḥ pāram āpnuyām || 25 ||

BRP122.026.0/ brahmovāca:

BRP122.026.1/ tatas tasyottaraṁ prādāṁ devadevaṁ janārdanam |
BRP122.026.2/ stuhi sarvaprayatnena tataḥ siddhim avāpsyasi || 26 ||
BRP122.027.1/ sa hy aśeṣajagatsraṣṭā vedavedyaḥ purātanaḥ |
BRP122.027.2/ sarvārthasiddhidaḥ puṁsāṁ nānyo 'sti bhuvanatraye || 27 ||
BRP122.028.1/ sa jagāma nagaśreṣṭhaṁ himavantaṁ nṛpottamaḥ |
BRP122.028.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā viṣṇuṁ tuṣṭāva bhaktitaḥ || 28 ||

BRP122.029.0/ dhanvantarir uvāca:

BRP122.029.1/ jaya viṣṇo jayācintya jaya jiṣṇo jayācyuta |
BRP122.029.2/ jaya gopāla lakṣmīśa jaya kṛṣṇa jaganmaya || 29 ||
BRP122.030.1/ jaya bhūtapate nātha jaya pannagaśāyine |
BRP122.030.2/ jaya sarvaga govinda jaya viśvakṛte namaḥ || 30 ||
BRP122.031.1/ jaya viśvabhuje deva jaya viśvadhṛte namaḥ |
BRP122.031.2/ jayeśa sadasat tvaṁ vai jaya mādhava dharmiṇe || 31 ||
BRP122.032.1/ jaya kāmada kāma tvaṁ jaya rāma guṇārṇava |
BRP122.032.2/ jaya puṣṭida puṣṭīśa jaya kalyāṇadāyine || 32 ||
BRP122.033.1/ jaya bhūtapa bhūteśa jaya mānavidhāyine |
BRP122.033.2/ jaya karmada karma tvaṁ jaya pītāmbaracchada || 33 ||
BRP122.034.1/ jaya sarveśa sarvas tvaṁ jaya maṅgalarūpiṇe |
BRP122.034.2/ jaya sattvādhināthāya jaya vedavide namaḥ || 34 ||
BRP122.035.1/ jaya janmada janmistha paramātman namo 'stu te |
BRP122.035.2/ jaya muktida muktis tvaṁ jaya bhuktida keśava || 35 ||
BRP122.036.1/ jaya lokada lokeśa jaya pāpavināśana |
BRP122.036.2/ jaya vatsala bhaktānāṁ jaya cakradhṛte namaḥ || 36 ||
[Page 401 ]
BRP122.037.1/ jaya mānada mānas tvaṁ jaya lokanamaskṛta |
BRP122.037.2/ jaya dharmada dharmas tvaṁ jaya saṁsārapāraga || 37 ||
BRP122.038.1/ jaya annada annaṁ tvaṁ jaya vācaspate namaḥ |
BRP122.038.2/ jaya śaktida śaktis tvaṁ jaya jaitravaraprada || 38 ||
BRP122.039.1/ jaya yajñada yajñas tvaṁ jaya padmadalekṣaṇa |
BRP122.039.2/ jaya dānada dānaṁ tvaṁ jaya kaiṭabhasūdana || 39 ||
BRP122.040.1/ jaya kīrtida kīrtis tvaṁ jaya mūrtida mūrtidhṛk |
BRP122.040.2/ jaya saukhyada saukhyātmañ jaya pāvanapāvana || 40 ||
BRP122.041.1/ jaya śāntida śāntis tvaṁ jaya śaṅkarasambhava |
BRP122.041.2/ jaya pānada pānas tvaṁ jaya jyotiḥsvarūpiṇe || 41 ||
BRP122.042.1/ jaya vāmana vitteśa jaya dhūmapatākine |
BRP122.042.2/ jaya sarvasya jagato dātṛmūrte namo 'stu te || 42 ||
BRP122.043.1/ tvam eva lokatrayavartijīva BRP122.043.2/ nikāyasaṅkleśavināśadakṣa |
BRP122.043.3/ śrīpuṇḍarīkākṣa kṛpānidhe tvaṁ |
BRP122.043.4/ nidhehi pāṇiṁ mama mūrdhni viṣṇo || 43 ||

BRP122.044.0/ brahmovāca:

BRP122.044.1/ evaṁ stuvantaṁ bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ |
BRP122.044.2/ vareṇa cchandayām āsa sarvakāmasamṛddhidaḥ || 44 ||
BRP122.045.1/ dhanvantariḥ prītamanā varadānena cakriṇaḥ |
BRP122.045.2/ varadānāya deveśaṁ govindaṁ saṁsthitaṁ puraḥ || 45 ||
BRP122.046.1/ tam āha nṛpatiḥ prahvaḥ surarājyaṁ mamepsitam |
BRP122.046.2/ tac ca dattaṁ tvayā viṣṇo prāpto 'smi kṛtakṛtyatām || 46 ||
BRP122.047.1/ stutaḥ sampūjito viṣṇus tatraivāntaradhīyata |
BRP122.047.2/ tathaiva tridaśeśatvam avāpa nṛpatiḥ kramāt || 47 ||
BRP122.048.1/ prāgarjitānekakarmaparipākavaśāt tataḥ |
BRP122.048.2/ triḥkṛtvo nāśam agamat sahasrākṣaḥ svakāt padāt || 48 ||
BRP122.049.1/ nahuṣād vṛtrahatyāyāḥ sindhusenavadhāt tataḥ |
BRP122.049.2/ ahalyāyāṁ ca gamanād yena kena ca hetunā || 49 ||
BRP122.050.1/ smāraṁ smāraṁ tat tad indraś cintāsantāpadurmanāḥ |
BRP122.050.2/ tataḥ surapatiḥ prāha vācaspatim idaṁ vacaḥ || 50 ||

BRP122.051.0/ indra uvāca:

BRP122.051.1/ hetunā kena vāgīśa bhraṣṭarājyo bhavāmy aham |
BRP122.051.2/ madhye madhye padabhraṁśād varaṁ niḥśrīkatā nṛṇām || 51 ||
BRP122.052.1/ gahanāṁ karmaṇāṁ jīvagatiṁ ko vetti tattvataḥ |
BRP122.052.2/ rahasyaṁ sarvabhāvānāṁ jñātuṁ nānyaḥ pragalbhate || 52 ||

BRP122.053.0/ brahmovāca:

BRP122.053.1/ bṛhaspatir hariṁ prāha brahmāṇaṁ pṛccha gaccha tam |
BRP122.053.2/ sa tu jānāti yad bhūtaṁ bhaviṣyac cāpi vartanam || 53 ||
BRP122.054.1/ sa tu vakṣyati yenedaṁ jātaṁ tac ca mahāmate |
BRP122.054.2/ tāv āgatya mahāprājñau namaskṛtya mamāntikam |
BRP122.054.3/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mām ūcatur idaṁ vacaḥ || 54 ||

BRP122.055.0/ indrabṛhaspatī ūcatuḥ:

BRP122.055.1/ bhagavan kena doṣeṇa śacībhartā udāradhīḥ |
BRP122.055.2/ rājyāt prabhraśyate nātha saṁśayaṁ chettum arhasi || 55 ||
[Page 402 ]

BRP122.056.0/ brahmovāca:

BRP122.056.1/ tadāham abravaṁ brahmaṁś ciraṁ dhyātvā bṛhaspatim |
BRP122.056.2/ khaṇḍadharmākhyadoṣeṇa tena rājyapadāc cyutaḥ || 56 ||
BRP122.057.1/ deśakālādidoṣeṇa śraddhāmantraviparyayāt |
BRP122.057.2/ yathāvaddakṣiṇādānād asaddravyapradānataḥ || 57 ||
BRP122.058.1/ devabhūdevatāvajñāpātakāc ca viśeṣataḥ |
BRP122.058.2/ yat khaṇḍatvaṁ svadharmasya dehinām upajāyate || 58 ||
BRP122.059.1/ tenātimānasas tāpaḥ padahāniś ca dustyajā |
BRP122.059.2/ kṛto 'pi dharmo 'niṣṭāya jāyate kṣubdhacetasā || 59 ||
BRP122.060.1/ kāryasya na bhavet siddhyai tasmād avyākulāya ca |
BRP122.060.2/ asampūrṇe svadharme hi kim aniṣṭaṁ na jāyate || 60 ||
BRP122.061.1/ tābhyāṁ yat pūrvavṛttāntaṁ tad apy uktaṁ mayānagha |
BRP122.061.2/ āyuṣas tu sutaḥ śrīmān dhanvantarir udāradhīḥ || 61 ||
BRP122.062.1/ tamasā ca kṛtaṁ vighnaṁ viṣṇunā tac ca nāśitam |
BRP122.062.2/ pūrvajanmasu vṛttāntam ityādi parikīrtitam || 62 ||
BRP122.063.1/ tac chrutvā vismitau cobhau mām eva punar ūcatuḥ || 63 ||

BRP122.064.0/ indrabṛhaspatī ūcatuḥ:

BRP122.064.1/ taddoṣapratibandhas tu kena syāt surasattama || 64 ||

BRP122.065.0/ brahmovāca:

BRP122.065.1/ punar dhyātvā tāv avadaṁ śrūyatāṁ doṣakārakam |
BRP122.065.2/ kāraṇaṁ sarvasiddhīnāṁ duḥkhasaṁsāratāraṇam || 65 ||
BRP122.066.1/ śaraṇaṁ taptacittānāṁ nirvāṇaṁ jīvatām api |
BRP122.066.2/ gatvā tu gautamīṁ devīṁ stūyetāṁ hariśaṅkarau || 66 ||
BRP122.067.1/ nopāyo 'nyo 'sti saṁśuddhyai tau tāṁ hitvā jagattraye |
BRP122.067.2/ tadaiva jagmatur ubhau gautamīṁ munisattama |
BRP122.067.3/ snātau kṛtakṣaṇau cobhau devau tuṣṭuvatur mudā || 67 ||

BRP122.068.0/ indra uvāca:

BRP122.068.1/ namo matsyāya kūrmāya varāhāya namo namaḥ |
BRP122.068.2/ narasiṁhāya devāya vāmanāya namo namaḥ || 68 ||
BRP122.069.1/ namo 'stu hayarūpāya trivikrama namo 'stu te |
BRP122.069.2/ namo 'stu buddharūpāya rāmarūpāya kalkine || 69 ||
BRP122.070.1/ anantāyācyutāyeśa jāmadagnyāya te namaḥ |
BRP122.070.2/ varuṇendrasvarūpāya yamarūpāya te namaḥ || 70 ||
BRP122.071.1/ parameśāya devāya namas trailokyarūpiṇe |
BRP122.071.2/ bibhratsarasvatīṁ vaktre sarvajño 'si namo 'stu te || 71 ||
BRP122.072.1/ lakṣmīvān asy ato lakṣmīṁ bibhrad vakṣasi cānagha |
BRP122.072.2/ bahubāhūrupādas tvaṁ bahukarṇākṣiśīrṣakaḥ |
BRP122.072.3/ tvām eva sukhinaṁ prāpya bahavaḥ sukhino 'bhavan || 72 ||
BRP122.073.1/ tāvan niḥśrīkatā puṁsāṁ mālinyaṁ dainyam eva vā |
BRP122.073.2/ yāvan na yānti śaraṇaṁ hare tvāṁ karuṇārṇavam || 73 ||

BRP122.074.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP122.074.1/ sūkṣmaṁ paraṁ jotir anantarūpam |
BRP122.074.2/ oṅkāramātraṁ prakṛteḥ paraṁ yat |
BRP122.074.3/ cidrūpam ānandamayaṁ samastam |
BRP122.074.4/ evaṁ vadantīśa mumukṣavas tvām || 74 ||
[Page 403 ]
BRP122.075.1/ ārādhayanty atra bhavantam īśaṁ |
BRP122.075.2/ mahāmakhaiḥ pañcabhir apy akāmāḥ |
BRP122.075.3/ saṁsārasindhoḥ param āptakāmā |
BRP122.075.4/ viśanti divyaṁ bhuvanaṁ vapus te || 75 ||
BRP122.076.1/ sarveṣu sattveṣu samatvabuddhyā |
BRP122.076.2/ saṁvīkṣya ṣaṭsūrmiṣu śāntabhāvāḥ |
BRP122.076.3/ jñānena te karmaphalāni hitvā |
BRP122.076.4/ dhyānena te tvāṁ praviśanti śambho || 76 ||
BRP122.077.1/ na jātidharmāṇi na vedaśāstraṁ |
BRP122.077.2/ na dhyānayogo na samādhidharmaḥ |
BRP122.077.3/ rudraṁ śivaṁ śaṅkaraṁ śānticittaṁ |
BRP122.077.4/ bhaktyā devaṁ somam ahaṁ namasye || 77 ||
BRP122.078.1/ mūrkho 'pi śambho tava pādabhaktyā |
BRP122.078.2/ samāpnuyān muktimayīṁ tanuṁ te |
BRP122.078.3/ jñāneṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva |
BRP122.078.4/ dhyāneṣu homeṣu mahāphaleṣu || 78 ||
BRP122.079.1/ sampannam etat phalam uttamaṁ yat |
BRP122.079.2/ someśvare bhaktir aharniśaṁ yat |
BRP122.079.3/ sarvasya jīvasya sadā priyasya |
BRP122.079.4/ phalasya dṛṣṭasya tathā śrutasya || 79 ||
BRP122.080.1/ svargasya mokṣasya jagannivāsa |
BRP122.080.2/ sopānapaṅktis tava bhaktir eṣā |
BRP122.080.3/ tvatpādasamprāptiphalāptaye tu |
BRP122.080.4/ sopānapaṅktiṁ na vadanti dhīrāḥ || 80 ||
BRP122.081.1/ tasmād dayālo mama bhaktir astu |
BRP122.081.2/ naivāsty upāyas tava rūpasevā |
BRP122.081.3/ ātmīyam ālokya mahattvam īśa |
BRP122.081.4/ pāpeṣu cāsmāsu kuru prasādam || 81 ||
BRP122.082.1/ sthūlaṁ ca sūkṣmaṁ tvam anādi nityaṁ |
BRP122.082.2/ pitā ca mātā yad asac ca sac ca |
BRP122.082.3/ evaṁ stuto yaḥ śrutibhiḥ purāṇair |
BRP122.082.4/ namāmi someśvaram īśitāram || 82 ||

BRP122.083.0/ brahmovāca:

BRP122.083.1/ tataḥ prītau hariharāv ūcatus tridaśeśvarau || 83 ||

BRP122.084.0/ hariharāv ūcatuḥ:

BRP122.084.1/ vriyatāṁ yan manobhīṣṭaṁ yad varaṁ cātidurlabham || 84 ||

BRP122.085.0/ brahmovāca:

BRP122.085.1/ indraḥ prāha sureśānaṁ madrājyaṁ tu punaḥ punaḥ |
BRP122.085.2/ jāyate bhraśyate caiva tat pāpam upaśāmyatām || 85 ||
BRP122.086.1/ yathā sthiro 'haṁ rājye syāṁ sarvaṁ syān niścalaṁ mama |
BRP122.086.2/ suprītau yadi deveśau sarvaṁ syān niścalaṁ sadā || 86 ||
BRP122.087.1/ tatheti harivākyaṁ tāv abhinandyedam ūcatuḥ |
BRP122.087.2/ paraṁ prasādam āpannau tāv ālokya smitānanau || 87 ||
BRP122.088.1/ nirapāyanirādhāranirvikārasvarūpiṇau |
BRP122.088.2/ śaraṇyau sarvalokānāṁ bhuktimuktipradāv ubhau || 88 ||
[Page 404 ]

BRP122.089.0/ hariharāv ūcatuḥ:

BRP122.089.1/ tridaivatyaṁ mahātīrthaṁ gautamī vāñchitapradā |
BRP122.089.2/ tasyām anena mantreṇa kurutāṁ snānam ādarāt || 89 ||
BRP122.090.1/ abhiṣekaṁ mahendrasya maṅgalāya bṛhaspatiḥ |
BRP122.090.2/ karotu saṁsmarann āvāṁ sampadāṁ sthairyasiddhaye || 90 ||
BRP122.091.1/ iha janmani pūrvasmin yat kiñcit sukṛtaṁ kṛtam |
BRP122.091.2/ tat sarvaṁ pūrṇatām etu godāvari namo 'stu te || 91 ||
BRP122.092.1/ evaṁ smṛtvā tu yaḥ kaścid gautamyāṁ snānam ācaret |
BRP122.092.2/ āvābhyāṁ tu prasādena dharmaḥ sampūrṇatām iyāt |
BRP122.092.3/ pūrvajanmakṛtād doṣāt sa muktaḥ puṇyavān bhavet || 92 ||

BRP122.093.0/ brahmovāca:

BRP122.093.1/ tatheti cakratuḥ prītau surendradhiṣaṇau tataḥ |
BRP122.093.2/ mahābhiṣekam indrasya cakāra dyusadāṁ guruḥ || 93 ||
BRP122.094.1/ tenābhūd yā nadī puṇyā maṅgalety uditā tu sā |
BRP122.094.2/ tayā ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāḥ śubhadas tv asau || 94 ||
BRP122.095.1/ indreṇa saṁstuto viṣṇuḥ pratyakṣo 'bhūj jaganmayaḥ |
BRP122.095.2/ trilokasammitāṁ śakro bhūmiṁ lebhe jagatpateḥ || 95 ||
BRP122.096.1/ tannāmnā cāpi vikhyāto govinda iti tatra ca |
BRP122.096.2/ trilokasammitā labdhā tena gaur vajradhāriṇā || 96 ||
BRP122.097.1/ dattā ca hariṇā tatra govindas tad abhūd dhariḥ |
BRP122.097.2/ trailokyarājyaṁ yat prāptaṁ hariṇā ca harer mune || 97 ||
BRP122.098.1/ niścalaṁ yena sañjātaṁ devadevān maheśvarāt |
BRP122.098.2/ bṛhaspatir devagurur yatrāstauṣīn maheśvaram || 98 ||
BRP122.099.1/ rājyasya sthirabhāvāya devendrasya mahātmanaḥ |
BRP122.099.2/ siddheśvaras tatra devo liṅgaṁ tu tridaśārcitam || 99 ||
BRP122.100.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ govindam iti viśrutam |
BRP122.100.2/ maṅgalāsaṅgamaṁ caiva pūrṇatīrthaṁ tataḥ param || 100 ||
BRP122.101.1/ indratīrtham iti khyātaṁ bārhaspatyaṁ ca viśrutam |
BRP122.101.2/ yatra siddheśvaro devo viṣṇur govinda eva ca || 101 ||
BRP122.102.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca yat kiñcit sukṛtārjanam |
BRP122.102.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ vidyāt pitṝṇām ativallabham || 102 ||
BRP122.103.1/ śṛṇoti yaś cāpi paṭhed yaś ca smarati nityaśaḥ |
BRP122.103.2/ tasya tīrthasya māhātmyaṁ bhraṣṭarājyapradāyakam || 103 ||
BRP122.104.1/ saptatriṁśat sahasrāṇi tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP122.104.2/ ubhayor muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām || 104 ||
BRP122.105.1/ na pūrṇatīrthasadṛśaṁ tīrtham asti mahāphalam |
BRP122.105.2/ niṣphalaṁ tasya janmādi yo na seveta tan naraḥ || 105 ||

123. Chapter 123 :: Story of Daśaratha and his dutiful son Rāma

[Page 405 ] [Note: [ SS 201-206]

BRP123.001.0/ brahmovāca:

BRP123.001.1/ rāmatīrtham iti khyātaṁ bhrūṇahatyāvināśanam |
BRP123.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP123.002.1/ ikṣvākuvaṁśaprabhavaḥ kṣatriyo lokaviśrutaḥ |
BRP123.002.2/ balavān matimāñ śūro yathā śakraḥ purandaraḥ || 2 ||
BRP123.003.1/ pitṛpaitāmahaṁ rājyaṁ kurvann āste yathā baliḥ |
BRP123.003.2/ tasya tisro mahiṣyaḥ syū rājño daśarathasya hi || 3 ||
BRP123.004.1/ kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mahāmate |
BRP123.004.2/ etāḥ kulīnāḥ subhagā rūpalakṣaṇasaṁyutāḥ || 4 ||
BRP123.005.1/ tasmin rājani rājye tu sthite 'yodhyāpatau mune |
BRP123.005.2/ vasiṣṭhe brahmavicchreṣṭhe purodhasi viśeṣataḥ || 5 ||
BRP123.006.1/ na ca vyādhir na durbhikṣaṁ na cāvṛṣṭir na cādhayaḥ |
BRP123.006.2/ brahmakṣatraviśāṁ nityaṁ śūdrāṇāṁ ca viśeṣataḥ || 6 ||
BRP123.007.1/ āśramāṇāṁ tu sarveṣām ānando 'bhūt pṛthak pṛthak |
BRP123.007.2/ tasmiñ śāsati rājendra ikṣvākūṇāṁ kulodvahe || 7 ||
BRP123.008.1/ devānāṁ dānavānāṁ tu rājyārthe vigraho 'bhavat |
BRP123.008.2/ kvāpi tatra jayaṁ prāpur devāḥ kvāpi tathetare || 8 ||
BRP123.009.1/ evaṁ pravartamāne tu trailokyam atipīḍitam |
BRP123.009.2/ abhūn nārada tatrāham avadaṁ daityadānavān || 9 ||
BRP123.010.1/ devāṁś cāpi viśeṣeṇa na kṛtaṁ tair madīritam |
BRP123.010.2/ punaś ca saṅgaras teṣāṁ babhūva sumahān mithaḥ || 10 ||
BRP123.011.1/ viṣṇuṁ gatvā surāḥ procus tatheśānaṁ jaganmayam |
BRP123.011.2/ tāv ūcatur ubhau devān asurān daityadānavān || 11 ||
BRP123.012.1/ tapasā balino yāntu punaḥ kurvantu saṅgaram |
BRP123.012.2/ tathety āhur yayuḥ sarve tapase niyatavratāḥ || 12 ||
BRP123.013.1/ yayus tu rākṣasān devāḥ punas te matsarānvitāḥ |
BRP123.013.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgaro 'bhūt sudāruṇaḥ || 13 ||
BRP123.014.1/ na tatra devā jetāro naiva daityāś ca dānavāḥ |
BRP123.014.2/ saṁyuge vartamāne tu vāg uvācāśarīriṇī || 14 ||

BRP123.015.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP123.015.1/ yeṣāṁ daśaratho rājā te jetāro na cetare || 15 ||

BRP123.016.0/ brahmovāca:

BRP123.016.1/ iti śrutvā jayāyobhau jagmatur devadānavau |
BRP123.016.2/ tatra vāyus tvaran prāpto rājānam avadat tadā || 16 ||

BRP123.017.0/ vāyur uvāca:

BRP123.017.1/ āgantavyaṁ tvayā rājan devadānavasaṅgare |
BRP123.017.2/ yatra rājā daśaratho jayas tatreti viśrutam || 17 ||
BRP123.018.1/ tasmāt tvaṁ devapakṣe syā bhaveyur jayinaḥ surāḥ || 18 ||

BRP123.019.0/ brahmovāca:

BRP123.019.1/ tad vāyuvacanaṁ śrutvā rājā daśaratho nṛpaḥ |
BRP123.019.2/ āgamyate mayā satyaṁ gaccha vāyo yathāsukham || 19 ||
BRP123.020.1/ gate vāyau tadā daityā ājagmur bhūpatiṁ prati |
BRP123.020.2/ te 'py ūcur bhagavann asmatsāhāyyaṁ kartum arhasi || 20 ||
BRP123.021.1/ rājan daśaratha śrīman vijayas tvayi saṁsthitaḥ |
BRP123.021.2/ tasmāt tvaṁ vai daityapateḥ sāhāyyaṁ kartum arhasi || 21 ||
[Page 406 ]
BRP123.022.1/ tataḥ provāca nṛpatir vāyunā prārthitaḥ purā |
BRP123.022.2/ pratijñātaṁ mayā tac ca yāntu daityāś ca dānavāḥ || 22 ||
BRP123.023.1/ sa tu rājā tathā cakre gatvā caiva triviṣṭapam |
BRP123.023.2/ yuddhaṁ cakre tathā daityair dānavaiḥ saha rākṣasaiḥ || 23 ||
BRP123.024.1/ paśyatsu devasaṅgheṣu namucer bhrātaras tadā |
BRP123.024.2/ vividhur niśitair bāṇair athākṣaṁ nṛpates tathā || 24 ||
BRP123.025.1/ bhinnākṣaṁ taṁ rathaṁ rājā na jānāti sa sambhramāt |
BRP123.025.2/ rājāntike sthitā subhrūḥ kaikeyyājñāyi nārada || 25 ||
BRP123.026.1/ na jñāpitaṁ tayā rājñe svayam ālokya suvratā |
BRP123.026.2/ bhagnam akṣaṁ samālakṣya cakre hastaṁ tadā svakam || 26 ||
BRP123.027.1/ akṣavan muniśārdūla tad etan mahad adbhutam |
BRP123.027.2/ rathena rathināṁ śreṣṭhas tayā dattakareṇa ca || 27 ||
BRP123.028.1/ jitavān daityadanujān devaiḥ prāpya varān bahūn |
BRP123.028.2/ tato devair anujñātas tv ayodhyāṁ punar abhyagāt || 28 ||
BRP123.029.1/ sa tu madhye mahārājo mārge vīkṣya tadā priyām |
BRP123.029.2/ kaikeyyāḥ karma tad dṛṣṭvā vismayaṁ paramaṁ gataḥ || 29 ||
BRP123.030.1/ tatas tasyai varān prādāt trīṁs tu nārada sā api |
BRP123.030.2/ anumānya nṛpaproktaṁ kaikeyī vākyam abravīt || 30 ||

BRP123.031.0/ kaikeyy uvāca:

BRP123.031.1/ tvayi tiṣṭhantu rājendra tvayā dattā varā amī || 31 ||

BRP123.032.0/ brahmovāca:

BRP123.032.1/ vibhūṣaṇāni rājendro dattvā sa priyayā saha |
BRP123.032.2/ rathena vijayī rājā yayau svanagaraṁ sukhī || 32 ||
BRP123.033.1/ yoṣitāṁ kim adeyaṁ hi priyāṇām ucitāgame |
BRP123.033.2/ sa kadācid daśaratho mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ || 33 ||
BRP123.034.1/ aṭann araṇye śarvaryāṁ vāribandham athākarot |
BRP123.034.2/ saptavyasanahīnena bhavitavyaṁ tu bhūbhujā || 34 ||
BRP123.035.1/ iti jānann api ca tac cakāra tu vidher vaśāt |
BRP123.035.2/ gartaṁ praviśya pānārtham āgatān niśitaiḥ śaraiḥ || 35 ||
BRP123.036.1/ mṛgān hanti mahābāhuḥ śṛṇu kālaviparyayam |
BRP123.036.2/ gartaṁ praviṣṭe nṛpatau tasminn eva nagottame || 36 ||
BRP123.037.1/ vṛddho vaiśravaṇo nāma na śṛṇoti na paśyati |
BRP123.037.2/ tasya bhāryā tathābhūtā tāv abrūtāṁ tadā sutam || 37 ||

BRP123.038.0/ mātāpitarāv ūcatuḥ:

BRP123.038.1/ āvāṁ tṛṣārtau rātriś ca kṛṣṇā cāpi pravartate |
BRP123.038.2/ vṛddhānāṁ jīvitaṁ kṛtsnaṁ bālas tvam asi putraka || 38 ||
BRP123.039.1/ andhānāṁ badhirāṇāṁ ca vṛddhānāṁ dhik ca jīvitam |
BRP123.039.2/ jarājarjaradehānāṁ dhig dhik putraka jīvitam || 39 ||
BRP123.040.1/ tāvat pumbhir jīvitavyaṁ yāval lakṣmīr dṛḍhaṁ vapuḥ |
BRP123.040.2/ yāvad ājñāpratihatā tīrthādāv anyathā mṛtiḥ || 40 ||

BRP123.041.0/ brahmovāca:

BRP123.041.1/ ity etad vacanaṁ śrutvā vṛddhayor guruvatsalaḥ |
BRP123.041.2/ putraḥ provāca tad duḥkhaṁ girā madhurayā haran || 41 ||

BRP123.042.0/ putra uvāca:

BRP123.042.1/ mayi jīvati kiṁ nāma yuvayor duḥkham īdṛśam |
BRP123.042.2/ na haraty ātmajaḥ pitror yaś caritrair manorujam || 42 ||
[Page 407 ]
BRP123.043.1/ tena kiṁ tanujeneha kulodvegavidhāyinā || 43 ||

BRP123.044.0/ brahmovāca:

BRP123.044.1/ ity uktvā pitarau natvā tāv āśvāsya mahāmanāḥ |
BRP123.044.2/ taruskandhe samāropya vṛddhau ca pitarau tadā || 44 ||
BRP123.045.1/ haste gṛhītvā kalaśaṁ jagāma ṛṣiputrakaḥ |
BRP123.045.2/ sa ṛṣir na tu rājānaṁ jānāti nṛpatir dvijam || 45 ||
BRP123.046.1/ ubhau sarabhasau tatra dvijo vāri samāviśat |
BRP123.046.2/ satvaraṁ kalaśe nyubje vāri gṛhṇantam āśugaiḥ || 46 ||
BRP123.047.1/ dvijaṁ rājā dvipaṁ matvā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
BRP123.047.2/ vanadvipo 'pi bhūpānām avadhyas tad vidann api || 47 ||
BRP123.048.1/ vivyādha taṁ nṛpaḥ kuryān na kiṁ kiṁ vidhivañcitaḥ |
BRP123.048.2/ sa viddho marmadeśe tu duḥkhito vākyam abravīt || 48 ||

BRP123.049.0/ dvija uvāca:

BRP123.049.1/ kenedaṁ duḥkhadaṁ karma kṛtaṁ sadbrāhmaṇasya me |
BRP123.049.2/ maitro brāhmaṇa ity ukto nāparādho 'sti kaścana || 49 ||

BRP123.050.0/ brahmovāca:

BRP123.050.1/ tad etad vacanaṁ śrutvā muner ārtasya bhūpatiḥ |
BRP123.050.2/ niśceṣṭaś ca nirutsāho śanais taṁ deśam abhyagāt || 50 ||
BRP123.051.1/ taṁ tu dṛṣṭvā dvijavaraṁ jvalantam iva tejasā |
BRP123.051.2/ asāv apy abhavat tatra saśalya iva mūrcchitaḥ || 51 ||
BRP123.052.1/ ātmānam ātmanā kṛtvā sthiraṁ rājābravīd idam || 52 ||

BRP123.053.0/ rājovāca:

BRP123.053.1/ ko bhavān dvijaśārdūla kimartham iha cāgataḥ |
BRP123.053.2/ vada pāpakṛte mahyaṁ vada me niṣkṛtiṁ parām || 53 ||
BRP123.054.1/ brahmahā varṇibhiḥ kintu śvapacair api jātucit |
BRP123.054.2/ na spraṣṭavyo mahābuddhe draṣṭavyo na kadācana || 54 ||

BRP123.055.0/ brahmovāca:

BRP123.055.1/ tad rājavacanaṁ śrutvā muniputro 'bravīd vacaḥ || 55 ||

BRP123.056.0/ muniputra uvāca:

BRP123.056.1/ utkramiṣyanti me prāṇā ato vakṣyāmi kiñcana |
BRP123.056.2/ svacchandavṛttitājñāne viddhi pākaṁ ca karmaṇām || 56 ||
BRP123.057.1/ ātmārthaṁ tu na śocāmi vṛddhau tu pitarau mama |
BRP123.057.2/ tayoḥ śuśrūṣakaḥ kaḥ syād andhayor ekaputrayoḥ || 57 ||
BRP123.058.1/ vinā mayā mahāraṇye kathaṁ tau jīvayiṣyataḥ |
BRP123.058.2/ mamābhāgyam aho kīdṛk pitṛśuśrūṣaṇe kṣatiḥ || 58 ||
BRP123.059.1/ jātā me 'dya vinā prāṇair hā vidhe kiṁ kṛtaṁ tvayā |
BRP123.059.2/ tathāpi gaccha tatra tvaṁ gṛhītakalaśas tvaran || 59 ||
BRP123.060.1/ tābhyāṁ dehy udapānaṁ tvaṁ yathā tau na mariṣyataḥ || 60 ||

BRP123.061.0/ brahmovāca:

BRP123.061.1/ ity evaṁ bruvatas tasya gatāḥ prāṇā mahāvane |
BRP123.061.2/ visṛjya saśaraṁ cāpam ādāya kalaśaṁ nṛpaḥ || 61 ||
BRP123.062.1/ tatrāgāt sa tu vegena yatra vṛddhau mahāvane |
BRP123.062.2/ vṛddhau cāpi tadā rātrau tāv anyonyaṁ samūcatuḥ || 62 ||

BRP123.063.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:

BRP123.063.1/ udvignaḥ kupito vā syād athavā bhakṣitaḥ katham |
BRP123.063.2/ na prāptaś cāvayor yaṣṭiḥ kiṁ kurmaḥ kā gatir bhavet || 63 ||
[Page 408 ]
BRP123.064.1/ na kopi tādṛśaḥ putro vidyate sacarācare |
BRP123.064.2/ yaḥ pitror anyathā vākyaṁ na karoty api ninditaḥ || 64 ||
BRP123.065.1/ vajrād api kaṭhoraṁ vā jīvitaṁ tam apaśyatoḥ |
BRP123.065.2/ śīghraṁ na yānti yat prāṇās tadekāyattajīvayoḥ || 65 ||

BRP123.066.0/ brahmovāca:

BRP123.066.1/ evaṁ bahuvidhā vāco vṛddhayor vadator vane |
BRP123.066.2/ tadā daśaratho rājā śanais taṁ deśam abhyagāt || 66 ||
BRP123.067.1/ pādasañcāraśabdena menāte sutam āgatam || 67 ||

BRP123.068.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:

BRP123.068.1/ kuto vatsa cirāt prāptas tvaṁ dṛṣṭis tvaṁ parāyaṇam |
BRP123.068.2/ na brūṣe kintu ruṣṭo 'si vṛddhayor andhayoḥ sutaḥ || 68 ||

BRP123.069.0/ brahmovāca:

BRP123.069.1/ saśalya iva duḥkhārtaḥ śocan duṣkṛtam ātmanaḥ |
BRP123.069.2/ sa bhīta iva rājendras tāv uvācātha nārada || 69 ||
BRP123.070.1/ udapānaṁ ca kurutāṁ tac chrutvā nṛpabhāṣitam |
BRP123.070.2/ nāyaṁ vaktā suto 'smākaṁ ko bhavāṁs tat purā vada || 70 ||
BRP123.071.1/ paścāt pibāvaḥ pānīyaṁ tato rājābravīc ca tau || 71 ||

BRP123.072.0/ rājovāca:

BRP123.072.1/ tatra tiṣṭhati vāṁ putro yatra vārisamāśrayaḥ || 72 ||

BRP123.073.0/ brahmovāca:

BRP123.073.1/ tac chrutvocatur ārtau tau satyaṁ brūhi na cānyathā |
BRP123.073.2/ ācacakṣe tato rājā sarvam eva yathātatham || 73 ||
BRP123.074.1/ tatas tu patitau vṛddhau tatrāvāṁ naya mā spṛśa |
BRP123.074.2/ brahmaghnasparśanaṁ pāpaṁ na kadācid vinaśyati || 74 ||
BRP123.075.1/ ninye vai śravaṇaṁ vṛddhaṁ sabhāryaṁ nṛpasattamaḥ |
BRP123.075.2/ yatrāsau patitaḥ putras taṁ spṛṣṭvā tau vilepatuḥ || 75 ||

BRP123.076.0/ vṛddhāv ūcatuḥ:

BRP123.076.1/ yathā putraviyogena mṛtyur nau vihitas tathā |
BRP123.076.2/ tvaṁ cāpi pāpa putrasya viyogān mṛtyum āpsyasi || 76 ||

BRP123.077.0/ brahmovāca:

BRP123.077.1/ evaṁ tu jalpator brahman gatāḥ prāṇās tato nṛpaḥ |
BRP123.077.2/ agninā yojayām āsa vṛddhau ca ṛṣiputrakam || 77 ||
BRP123.078.1/ tato jagāma nagaraṁ duḥkhito nṛpatir mune |
BRP123.078.2/ vasiṣṭhāya ca tat sarvaṁ nyavedayad aśeṣataḥ || 78 ||
BRP123.079.1/ nṛpāṇāṁ sūryavaṁśyānāṁ vasiṣṭho hi parā gatiḥ |
BRP123.079.2/ vasiṣṭho 'pi dvijaśreṣṭhaiḥ sammantryāha ca niṣkṛtim || 79 ||

BRP123.080.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP123.080.1/ gālavaṁ vāmadevaṁ ca jābālim atha kaśyapam |
BRP123.080.2/ etān anyān samāhūya hayamedhāya yatnataḥ || 80 ||
BRP123.081.1/ yajasva hayamedhaiś ca bahubhir bahudakṣiṇaiḥ || 81 ||

BRP123.082.0/ brahmovāca:

BRP123.082.1/ akarod dhayamedhāṁś ca rājā daśaratho dvijaiḥ |
BRP123.082.2/ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī || 82 ||

BRP123.083.0/ ākāśavāṇy uvāca:

BRP123.083.1/ pūtaṁ śarīram abhavad rājño daśarathasya hi |
[Page 409 ]
BRP123.083.2/ vyavahāryaś ca bhavitā bhaviṣyanti tathā sutāḥ |
BRP123.083.3/ jyeṣṭhaputraprasādena rājāpāpo bhaviṣyati || 83 ||

BRP123.084.0/ brahmovāca:

BRP123.084.1/ tato bahutithe kāle ṛṣyaśṛṅgān munīśvarāt |
BRP123.084.2/ devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ sutā āsan suropamāḥ || 84 ||
BRP123.085.1/ kauśalyāyāṁ tathā rāmaḥ sumitrāyāṁ ca lakṣmaṇaḥ |
BRP123.085.2/ śatrughnaś cāpi kaikeyyāṁ bharato matimattaraḥ || 85 ||
BRP123.086.1/ te sarve matimantaś ca priyā rājño vaśe sthitāḥ |
BRP123.086.2/ taṁ rājānam ṛṣiḥ prāpya viśvāmitraḥ prajāpatiḥ || 86 ||
BRP123.087.1/ rāmaṁ ca lakṣmaṇaṁ cāpi ayācata mahāmate |
BRP123.087.2/ yajñasaṁrakṣaṇārthāya jñātatanmahimā muniḥ || 87 ||
BRP123.088.1/ ciraprāptasuto vṛddho rājā naivety abhāṣata || 88 ||

BRP123.089.0/ rājovāca:

BRP123.089.1/ mahatā daivayogena kathañcid vārdhake mune |
BRP123.089.2/ jātāv ānandasandohadāyakau mama bālakau || 89 ||
BRP123.090.1/ saśarīram idaṁ rājyaṁ dāsye naiva sutāv imau || 90 ||

BRP123.091.0/ brahmovāca:

BRP123.091.1/ vasiṣṭhena tadā prokto rājā daśarathas tv iti || 91 ||

BRP123.092.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP123.092.1/ raghavaḥ prārthanābhaṅgaṁ na rājan kvāpi śikṣitāḥ || 92 ||

BRP123.093.0/ brahmovāca:

BRP123.093.1/ rāmaṁ ca lakṣmaṇaṁ caiva kathañcid avadan nṛpaḥ || 93 ||

BRP123.094.0/ rājovāca:

BRP123.094.1/ viśvāmitrasya brahmarṣeḥ kurutāṁ yajñarakṣaṇam || 94 ||

BRP123.095.0/ brahmovāca:

BRP123.095.1/ vadann iti sutau soṣṇaṁ niśvasan glapitādharaḥ |
BRP123.095.2/ putrau samarpayām āsa viśvāmitrasya śāstrakṛt || 95 ||
BRP123.096.1/ tathety uktvā daśarathaṁ namasya ca punaḥ punaḥ |
BRP123.096.2/ jagmatū rakṣaṇārthāya viśvāmitreṇa tau mudā || 96 ||
BRP123.097.1/ tataḥ prahṛṣṭaḥ sa munir mudā prādāt tadobhayoḥ |
BRP123.097.2/ māheśvarīṁ mahāvidyāṁ dhanurvidyāpuraḥsarām || 97 ||
BRP123.098.1/ śāstrīm āstrīṁ laukikīṁ ca rathavidyāṁ gajodbhavām |
BRP123.098.2/ aśvavidyāṁ gadāvidyāṁ mantrāhvānavisarjane || 98 ||
BRP123.099.1/ sarvavidyām athāvāpya ubhau tau rāmalakṣmaṇau |
BRP123.099.2/ vanaukasāṁ hitārthāya jaghnatus tāṭakāṁ vane || 99 ||
BRP123.100.1/ ahalyāṁ śāpanirmuktāṁ pādasparśāc ca cakratuḥ |
BRP123.100.2/ yajñavidhvaṁsanāyātāñ jaghnatus tatra rākṣasān || 100 ||
BRP123.101.1/ kṛtavidyau dhanuṣpāṇī cakratur yajñarakṣaṇam |
BRP123.101.2/ tato mahāmakhe vṛtte viśvāmitro munīśvaraḥ || 101 ||
BRP123.102.1/ putrābhyāṁ sahito rājño janakaṁ draṣṭum abhyagāt |
BRP123.102.2/ citrām adarśayat tatra rājamadhye nṛpātmajaḥ || 102 ||
BRP123.103.1/ rāmaḥ saumitrisahito dhanurvidyāṁ guror matām |
BRP123.103.2/ tatprīto janakaḥ prādāt sītāṁ lakṣmīm ayonijām || 103 ||
BRP123.104.1/ tathaiva lakṣmaṇasyāpi bharatasyānujasya ca |
BRP123.104.2/ śatrughnabharatādīnāṁ vasiṣṭhādimate sthitaḥ || 104 ||
[Page 410 ]
BRP123.105.1/ rājā daśarathaḥ śrīmān vivāham akaron mune |
BRP123.105.2/ tato bahutithe kāle rājyaṁ tasya prayacchati || 105 ||
BRP123.106.1/ nṛpatau sarvalokānām anumatyā guror api |
BRP123.106.2/ mantharātmakadurdaivapreritā matsarākulā || 106 ||
BRP123.107.1/ kaikeyī vighnam ātasthe vanapravrājanaṁ tathā |
BRP123.107.2/ bharatasya ca tad rājyaṁ rājā naiva ca dattavān || 107 ||
BRP123.108.1/ pitaraṁ satyavākyaṁ taṁ kurvan rāmo mahāvanam |
BRP123.108.2/ viveśa sītayā sārdhaṁ tathā saumitriṇā saha || 108 ||
BRP123.109.1/ satāṁ ca mānasaṁ śuddhaṁ sa viveśa svakair guṇaiḥ |
BRP123.109.2/ tasmin vinirgate rāme vanavāsāya dīkṣite || 109 ||
BRP123.110.1/ samaṁ lakṣmaṇasītābhyāṁ rājyatṛṣṇāvivarjite |
BRP123.110.2/ taṁ rāmaṁ cāpi saumitriṁ sītāṁ ca guṇaśālinīm || 110 ||
BRP123.111.1/ duḥkhena mahatāviṣṭo brahmaśāpaṁ ca saṁsmaran |
BRP123.111.2/ tadā daśaratho rājā prāṇāṁs tatyāja duḥkhitaḥ || 111 ||
BRP123.112.1/ kṛtakarmavipākena rājā nīto yamānugaiḥ |
BRP123.112.2/ tasmai rājñe mahāprājña yāvat sthāvarajaṅgame || 112 ||
BRP123.113.1/ yamasadmany anekāni tāmisrādīni nārada |
BRP123.113.2/ narakāṇy atha ghorāṇi bhīṣaṇāni bahūni ca || 113 ||
BRP123.114.1/ tatra kṣiptas tadā rājā narakeṣu pṛthak pṛthak |
BRP123.114.2/ pacyate chidyate rājā piṣyate cūrṇyate tathā || 114 ||
BRP123.115.1/ śoṣyate daśyate bhūyo dahyate ca nimajjyate |
BRP123.115.2/ evamādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate || 115 ||
BRP123.116.1/ rāmo 'pi gacchann adhvānaṁ citrakūṭam athāgamat |
BRP123.116.2/ tatraiva trīṇi varṣāṇi vyatītāni mahāmate || 116 ||
BRP123.117.1/ punaḥ sa dakṣiṇām āśām ākrāmad daṇḍakaṁ vanam |
BRP123.117.2/ vikhyātaṁ triṣu lokeṣu deśānāṁ tad dhi puṇyadam || 117 ||
BRP123.118.1/ prāviśat tan mahāraṇyaṁ bhīṣaṇaṁ daityasevitam |
BRP123.118.2/ tadbhayād ṛṣibhis tyaktaṁ hatvā daityāṁs tu rākṣasān || 118 ||
BRP123.119.1/ vicaran daṇḍakāraṇye ṛṣisevyam athākarot |
BRP123.119.2/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada yatnataḥ || 119 ||
BRP123.120.1/ tāvac chanais tv agād rāmo yāvad yojanapañcakam |
BRP123.120.2/ gautamīṁ samanuprāpto rājāpi narake sthitaḥ || 120 ||
BRP123.121.1/ yamaḥ svakiṅkarān āha rāmo daśarathātmajaḥ |
BRP123.121.2/ gautamīm abhito yāti pitaraṁ tasya dhīmataḥ || 121 ||
BRP123.122.1/ ākarṣantv atha rājānaṁ narakān nātra saṁśayaḥ |
BRP123.122.2/ uttīrya gautamīṁ yāti yāvad yojanapañcakam || 122 ||
BRP123.123.1/ rāmas tāvat tasya pitā narake naiva pacyatām |
BRP123.123.2/ yad etan madvacaḥ puṇyaṁ na kuryur yadi dūtakāḥ || 123 ||
BRP123.124.1/ tataś ca narake ghore yūyaṁ sarve nimajjatha |
BRP123.124.2/ yā kāpy uktā parā śaktiḥ śivasya samavāyinī || 124 ||
BRP123.125.1/ tām eva gautamīṁ santo vadanty ambhaḥsvarūpiṇīm |
BRP123.125.2/ haribrahmamaheśānāṁ mānyā vandyā ca saiva yat || 125 ||
BRP123.126.1/ nistīryate na kenāpi tad atikramajaṁ tv agham |
BRP123.126.2/ pāpino 'py ātmajaḥ kaścid yaś ca gaṅgām anusmaret || 126 ||
BRP123.127.1/ so 'nekadurganirayān nirgato muktatāṁ vrajet |
BRP123.127.2/ kiṁ punas tādṛśaḥ putro gautamīnikaṭe sthitaḥ || 127 ||
[Page 411 ]
BRP123.128.1/ yasyāsau narake paktuṁ na kairapi hi śakyate |
BRP123.128.2/ dakṣiṇāśāpater vākyaṁ niśamya yamakiṅkarāḥ || 128 ||
BRP123.129.1/ narake pacyamānaṁ tam ayodhyādhipatiṁ nṛpam |
BRP123.129.2/ uttārya ghoranarakād vacanaṁ cedam abruvan || 129 ||

BRP123.130.0/ yamakiṅkarā ūcuḥ:

BRP123.130.1/ dhanyo 'si nṛpaśārdūla yasya putraḥ sa tādṛśaḥ |
BRP123.130.2/ iha cāmutra viśrāntiḥ suputraḥ kena labhyate || 130 ||

BRP123.131.0/ brahmovāca:

BRP123.131.1/ sa viśrāntaḥ śanai rājā kiṅkarān vākyam abravīt || 131 ||

BRP123.132.0/ rājovāca:

BRP123.132.1/ narakeṣv atha ghoreṣu pacyamānaḥ punaḥ punaḥ |
BRP123.132.2/ kathaṁ tv ākarṣitaḥ śīghraṁ tan me vaktum ihārhatha || 132 ||

BRP123.133.0/ brahmovāca:

BRP123.133.1/ tatra kaścic chāntamanā rājānam idam abravīt || 133 ||

BRP123.134.0/ yamadūta uvāca:

BRP123.134.1/ vedaśāstrapurāṇādāv etad gopyaṁ prayatnataḥ |
BRP123.134.2/ prakāśyate tad api te sāmarthyaṁ putratīrthayoḥ || 134 ||
BRP123.135.1/ rāmas tava sutaḥ śrīmān gautamītīram āgataḥ |
BRP123.135.2/ tasmāt tvaṁ narakād ghorād ākṛṣṭo 'si narottama || 135 ||
BRP123.136.1/ yadi tvāṁ tatra gautamyāṁ smared rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
BRP123.136.2/ snānaṁ kṛtvātha piṇḍādi te dadyāt sa nṛpottama |
BRP123.136.3/ tatas tvaṁ sarvapāpebhyo mukto yāsi triviṣṭapam || 136 ||

BRP123.137.0/ rājovāca:

BRP123.137.1/ tatra gatvā bhavadvākyam ākhyāsye svasutau prati |
BRP123.137.2/ bhavanta eva śaraṇam anujñāṁ dātum arhatha || 137 ||

BRP123.138.0/ brahmovāca:

BRP123.138.1/ tad rājavacanaṁ śrutvā kṛpayā yamakiṅkarāḥ |
BRP123.138.2/ ājñāṁ ca pradadus tasmai rājā prāgāt sutau prati || 138 ||
BRP123.139.1/ bhīṣaṇaṁ yātanādeham āpanno niḥśvasan muhuḥ |
BRP123.139.2/ nirīkṣya svaṁ lajjamānaḥ kṛtaṁ karma ca saṁsmaran || 139 ||
BRP123.140.1/ svecchayā viharan gaṅgām āsasāda ca rāghavaḥ |
BRP123.140.2/ gautamyās taṭam āśritya rāmo lakṣmaṇa eva ca || 140 ||
BRP123.141.1/ sītayā saha vaidehyā sasnau caiva yathāvidhi |
BRP123.141.2/ naiva tatrābhavad bhojyaṁ bhakṣyaṁ vā gautamītaṭe || 141 ||
BRP123.142.1/ taddine tatra vasatāṁ gautamītīravāsinām |
BRP123.142.2/ tad dṛṣṭvā duḥkhito bhrātā lakṣmaṇo rāmam abravīt || 142 ||

BRP123.143.0/ lakṣmaṇa uvāca:

BRP123.143.1/ putrau daśarathasyāvāṁ tavāpi balam īdṛśam |
BRP123.143.2/ nāsti bhojyam athāsmākaṁ gaṅgātīranivāsinām || 143 ||

BRP123.144.0/ rāma uvāca:

BRP123.144.1/ bhrātar yad vihitaṁ karma naiva tac cānyathā bhavet |
BRP123.144.2/ pṛthivyām annapūrṇāyāṁ vayam annābhilāṣiṇaḥ || 144 ||
BRP123.145.1/ saumitre nūnam asmābhir na brāhmaṇamukhe hutam |
BRP123.145.2/ avajñayā mahīdevāṁs tarpayanty arcayanti na || 145 ||
BRP123.146.1/ te ye lakṣmaṇa jāyante sarvadaiva bubhukṣitāḥ |
BRP123.146.2/ snātvā devān athābhyarcya hotavyaś ca hutāśanaḥ |
BRP123.146.3/ tataḥ svasamaye devo vidhāsyaty aśanaṁ tu nau || 146 ||
[Page 412 ]

BRP123.147.0/ brahmovāca:

BRP123.147.1/ bhrātroḥ sañjalpator evaṁ paśyatoḥ karmaṇo gatim |
BRP123.147.2/ śanair daśaratho rājā taṁ deśam upajagmivān || 147 ||
BRP123.148.1/ taṁ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ śīghraṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt |
BRP123.148.2/ dhanur ākṛṣya kopena rakṣas tvaṁ dānavo 'thavā || 148 ||
BRP123.149.1/ āsannaṁ ca punar dṛṣṭvā yāhi yāhy atra puṇyabhāk |
BRP123.149.2/ rāmo dāśarathī rājā dharmabhāk paśya vartate || 149 ||
BRP123.150.1/ gurubhaktaḥ satyasandho devabrāhmaṇasevakaḥ |
BRP123.150.2/ trailokyarakṣādakṣo 'sau vartate yatra rāghavaḥ || 150 ||
BRP123.151.1/ na tatra tvādṛśām asti praveśaḥ pāpakarmaṇām |
BRP123.151.2/ yadi praviśase pāpa tato vadham avāpsyasi || 151 ||
BRP123.152.1/ tat putravacanaṁ śrutvā śanair āhūya vācayā |
BRP123.152.2/ uvācādhomukho bhūtvā snuṣāṁ putrau kṛtāñjaliḥ |
BRP123.152.3/ muhur antar vinidhyāyan gatiṁ duṣkṛtakarmaṇaḥ || 152 ||

BRP123.153.0/ rājovāca:

BRP123.153.1/ ahaṁ daśaratho rājā putrau me śṛṇutaṁ vacaḥ |
BRP123.153.2/ tisṛbhir brahmahatyābhir vṛto 'haṁ duḥkham āgataḥ |
BRP123.153.3/ chinnaṁ paśyata me dehaṁ narakeṣu ca pātitam || 153 ||

BRP123.154.0/ brahmovāca:

BRP123.154.1/ tataḥ kṛtāñjalī rāmaḥ sītayā lakṣmaṇena ca |
BRP123.154.2/ bhūmau praṇemus te sarve vacanaṁ caitad abruvan || 154 ||

BRP123.155.0/ sītārāmalakṣmaṇā ūcuḥ:

BRP123.155.1/ kasyedaṁ karmaṇas tāta phalaṁ nṛpatisattama || 155 ||

BRP123.156.0/ brahmovāca:

BRP123.156.1/ sa ca prāha yathāvṛttaṁ brahmahatyātrayaṁ tathā || 156 ||

BRP123.157.0/ rājovāca:

BRP123.157.1/ niṣkṛtir brahmahantṝṇāṁ putrau kvāpi na vidyate || 157 ||

BRP123.158.0/ brahmovāca:

BRP123.158.1/ tato duḥkhena mahatā āvṛtāḥ sarve bhuvaṁ gatāḥ |
BRP123.158.2/ rājānaṁ vanavāsaṁ ca mātaraṁ pitaraṁ tathā || 158 ||
BRP123.159.1/ duḥkhāgamaṁ karmagatiṁ narake pātanaṁ tathā |
BRP123.159.2/ evamādy atha saṁsmṛtya mumoha nṛpateḥ sutaḥ |
BRP123.159.3/ visañjñaṁ nṛpatiṁ dṛṣṭvā sītā vākyam athābravīt || 159 ||

BRP123.160.0/ sītovāca:

BRP123.160.1/ na śocanti mahātmānas tvādṛśā vyasanāgame |
BRP123.160.2/ cintayanti pratīkāraṁ daivyam apy atha mānuṣam || 160 ||
BRP123.161.1/ śocadbhir yugasāhasraṁ vipattir naiva tīryate |
BRP123.161.2/ vyāmoham āpnuvantīha na kadācid vicakṣaṇāḥ || 161 ||
BRP123.162.1/ kim anenātra duḥkhena niṣphalena janeśvara |
BRP123.162.2/ dehi hatyāṁ prathamato yā jātā hy atibhīṣaṇā || 162 ||
BRP123.163.1/ pitṛbhaktaḥ puṇyaśīlo vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP123.163.2/ anāgā yo hato vipras tatpāpasyātra niṣkṛtim || 163 ||
BRP123.164.1/ ācarāmi yathāśāstraṁ mā śokaṁ kurutaṁ yuvām |
BRP123.164.2/ dvitīyāṁ lakṣmaṇo hatyāṁ gṛhṇātu tv aparāṁ bhavān || 164 ||

BRP123.165.0/ brahmovāca:

BRP123.165.1/ etad dharmayutaṁ vākyaṁ sītayā bhāṣitaṁ dṛḍham |
BRP123.165.2/ tatheti cāhatur ubhau tato daśaratho 'bravīt || 165 ||
[Page 413 ]

BRP123.166.0/ daśaratha uvāca:

BRP123.166.1/ tvaṁ hi brahmavidaḥ kanyā janakasya tv ayonijā |
BRP123.166.2/ bhāryā rāmasya kiṁ citraṁ yad yuktam anubhāṣase || 166 ||
BRP123.167.1/ na kopi bhavatāṁ kintu śramaḥ svalpo 'pi vidyate |
BRP123.167.2/ gautamyāṁ snānadānena piṇḍanirvapaṇena ca || 167 ||
BRP123.168.1/ tisṛbhir brahmahatyābhir mukto yāmi triviṣṭapam |
BRP123.168.2/ tvayā janakasambhūte svakulocitam īritam || 168 ||
BRP123.169.1/ prāpayanti paraṁ pāraṁ bhavābdheḥ kulayoṣitaḥ |
BRP123.169.2/ godāvaryāḥ prasādena kiṁ nāmāsty atra durlabham || 169 ||

BRP123.170.0/ brahmovāca:

BRP123.170.1/ tatheti kriyamāṇe tu piṇḍadānāya śatruhā |
BRP123.170.2/ naivāpaśyad bhakṣyabhojyaṁ tato lakṣmaṇam abravīt || 170 ||
BRP123.171.1/ lakṣmaṇaḥ prāha vinayād iṅgudyāś ca phalāni ca |
BRP123.171.2/ santi teṣāṁ ca piṇyākam ānītaṁ tatkṣaṇād iva || 171 ||
BRP123.172.1/ piṇyākenātha gaṅgāyāṁ piṇḍaṁ dātuṁ tathā pituḥ |
BRP123.172.2/ manaḥ kurvaṁs tato rāmo mando 'bhūd duḥkhitas tadā || 172 ||
BRP123.173.1/ daivī vāg abhavat tatra duḥkhaṁ tyaja nṛpātmaja |
BRP123.173.2/ rājyabhraṣṭo vanaṁ prāptaḥ kiṁ vai niṣkiñcano bhavān || 173 ||
BRP123.174.1/ aśaṭho dharmanirato na śocitum ihārhasi |
BRP123.174.2/ vittaśāṭhyena yo dharmaṁ karoti sa tu pātakī || 174 ||
BRP123.175.1/ śrūyate sarvaśāstreṣu yad rāma śṛṇu yatnataḥ |
BRP123.175.2/ yadannaḥ puruṣo rājaṁs tadannās tasya devatāḥ || 175 ||
BRP123.176.1/ piṇḍe nipatite bhūmau nāpaśyat pitaraṁ tadā |
BRP123.176.2/ śavaṁ ca patitaṁ yatra śavatīrtham anuttamam || 176 ||
BRP123.177.1/ mahāpātakasaṅghātavighātakṛd anusmṛtiḥ |
BRP123.177.2/ tatrāgacchaṁl lokapālā rudrādityās tathāśvinau || 177 ||
BRP123.178.1/ svaṁ svaṁ vimānam ārūḍhās teṣāṁ madhye 'tidīptimān |
BRP123.178.2/ vimānavaram ārūḍhaḥ stūyamānaś ca kinnaraiḥ || 178 ||
BRP123.179.1/ ādityasadṛśākāras teṣāṁ madhye babhau pitā |
BRP123.179.2/ tam adṛṣṭvā svapitaraṁ devān dṛṣṭvā vimāninaḥ || 179 ||
BRP123.180.1/ kṛtāñjalipuṭo rāmaḥ pitā me kvety abhāṣata |
BRP123.180.2/ iti divyābhavad vāṇī rāmaṁ sambodhya sītayā || 180 ||
BRP123.181.1/ tisṛbhir brahmahatyābhir mukto daśaratho nṛpaḥ |
BRP123.181.2/ vṛtaṁ paśya surais tāta devā apy ūcire ca tam || 181 ||

BRP123.182.0/ devā ūcuḥ:

BRP123.182.1/ dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si rāma svargaṁ gataḥ pitā |
BRP123.182.2/ nānānirayasaṅghātāt pūrvajān uddharet tu yaḥ || 182 ||
BRP123.183.1/ sa dhanyo 'laṅkṛtaṁ tena kṛtinā bhuvanatrayam |
BRP123.183.2/ enaṁ paśya mahābāho muktapāpaṁ raviprabham || 183 ||
BRP123.184.1/ sarvasampattiyukto 'pi pāpī dagdhadrumopamaḥ |
BRP123.184.2/ niṣkiñcano 'pi sukṛtī dṛśyate candramaulivat || 184 ||

BRP123.185.0/ brahmovāca:

BRP123.185.1/ dṛṣṭvābravīt sutaṁ rājā āśīrbhir abhinandya ca || 185 ||

BRP123.186.0/ rājovāca:

BRP123.186.1/ kṛtakṛtyo 'si bhadraṁ te tārito 'haṁ tvayānagha |
BRP123.186.2/ dhanyaḥ sa putro loke 'smin pitṝṇāṁ yas tu tārakaḥ || 186 ||
[Page 414 ]

BRP123.187.0/ brahmovāca:

BRP123.187.1/ tataḥ suragaṇāḥ procur devānāṁ kāryasiddhaye |
BRP123.187.2/ rāmaṁ ca puruṣaśreṣṭhaṁ gaccha tāta yathāsukham |
BRP123.187.3/ tatas tadvacanaṁ śrutvā rāmas tān abravīt surān || 187 ||

BRP123.188.0/ rāma uvāca:

BRP123.188.1/ gurau pitari me devāḥ kiṁ kṛtyam avaśiṣyate || 188 ||

BRP123.189.0/ devā ūcuḥ:

BRP123.189.1/ nadī na gaṅgayā tulyā na tvayā sadṛśaḥ sutaḥ |
BRP123.189.2/ na śivena samo devo na tāreṇa samo manuḥ || 189 ||
BRP123.190.1/ tvayā rāma gurūṇāṁ ca kāryaṁ sarvam anuṣṭhitam |
BRP123.190.2/ tāritāḥ pitaro rāma tvayā putreṇa mānada |
BRP123.190.3/ gacchantu sarve svasthānaṁ tvaṁ ca gaccha yathāsukham || 190 ||

BRP123.191.0/ brahmovāca:

BRP123.191.1/ tad devavacanād dhṛṣṭaḥ sītayā lakṣmaṇāgrajaḥ |
BRP123.191.2/ tad dṛṣṭvā gaṅgāmāhātmyaṁ vismito vākyam abravīt || 191 ||

BRP123.192.0/ rāma uvāca:

BRP123.192.1/ aho gaṅgāprabhāvo 'yaṁ trailokye nopamīyate |
BRP123.192.2/ vayaṁ dhanyā yato gaṅgā dṛṣṭāsmābhis tripāvanī || 192 ||

BRP123.193.0/ brahmovāca:

BRP123.193.1/ harṣeṇa mahatā yukto devaṁ sthāpya maheśvaram |
BRP123.193.2/ taṁ ṣoḍaśabhir īśānam upacāraiḥ prayatnataḥ || 193 ||
BRP123.194.1/ sampūjyāvaraṇair yuktaṁ ṣaṭtriṁśatkalam īśvaram |
BRP123.194.2/ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rāmas tuṣṭāva śaṅkaram || 194 ||

BRP123.195.0/ rāma uvāca:

BRP123.195.1/ namāmi śambhuṁ puruṣaṁ purāṇaṁ |
BRP123.195.2/ namāmi sarvajñam apārabhāvam |
BRP123.195.3/ namāmi rudraṁ prabhum akṣayaṁ taṁ |
BRP123.195.4/ namāmi śarvaṁ śirasā namāmi || 195 ||
BRP123.196.1/ namāmi devaṁ param avyayaṁ tam |
BRP123.196.2/ umāpatiṁ lokaguruṁ namāmi |
BRP123.196.3/ namāmi dāridryavidāraṇaṁ taṁ |
BRP123.196.4/ namāmi rogāpaharaṁ namāmi || 196 ||
BRP123.197.1/ namāmi kalyāṇam acintyarūpaṁ |
BRP123.197.2/ namāmi viśvodbhavabījarūpam |
BRP123.197.3/ namāmi viśvasthitikāraṇaṁ taṁ |
BRP123.197.4/ namāmi saṁhārakaraṁ namāmi || 197 ||
BRP123.198.1/ namāmi gaurīpriyam avyayaṁ taṁ |
BRP123.198.2/ namāmi nityaṁ kṣaram akṣaraṁ tam |
BRP123.198.3/ namāmi cidrūpam ameyabhāvaṁ |
BRP123.198.4/ trilocanaṁ taṁ śirasā namāmi || 198 ||
BRP123.199.1/ namāmi kāruṇyakaraṁ bhavasya |
BRP123.199.2/ bhayaṅkaraṁ vāpi sadā namāmi |
BRP123.199.3/ namāmi dātāram abhīpsitānāṁ |
BRP123.199.4/ namāmi someśam umeśam ādau || 199 ||
BRP123.200.1/ namāmi vedatrayalocanaṁ taṁ |
BRP123.200.2/ namāmi mūrtitrayavarjitaṁ tam |
[Page 415 ]
BRP123.200.3/ namāmi puṇyaṁ sadasadvyatītaṁ |
BRP123.200.4/ namāmi taṁ pāpaharaṁ namāmi || 200 ||
BRP123.201.1/ namāmi viśvasya hite rataṁ taṁ |
BRP123.201.2/ namāmi rūpāṇi bahūni dhatte |
BRP123.201.3/ yo viśvagoptā sadasatpraṇetā |
BRP123.201.4/ namāmi taṁ viśvapatiṁ namāmi || 201 ||
BRP123.202.1/ yajñeśvaraṁ samprati havyakavyaṁ |
BRP123.202.2/ tathā gatiṁ lokasadāśivo yaḥ |
BRP123.202.3/ ārādhito yaś ca dadāti sarvaṁ |
BRP123.202.4/ namāmi dānapriyam iṣṭadevam || 202 ||
BRP123.203.1/ namāmi someśvaram asvatantram |
BRP123.203.2/ umāpatiṁ taṁ vijayaṁ namāmi |
BRP123.203.3/ namāmi vighneśvaranandināthaṁ |
BRP123.203.4/ putrapriyaṁ taṁ śirasā namāmi || 203 ||
BRP123.204.1/ namāmi devaṁ bhavaduḥkhaśoka BRP123.204.2/ vināśanaṁ candradharaṁ namāmi |
BRP123.204.3/ namāmi gaṅgādharam īśam īḍyam |
BRP123.204.4/ umādhavaṁ devavaraṁ namāmi || 204 ||
BRP123.205.1/ namāmy ajādīśapurandarādi BRP123.205.2/ surāsurair arcitapādapadmam |
BRP123.205.3/ namāmi devīmukhavādanānām |
BRP123.205.4/ īkṣārtham akṣitritayaṁ ya aicchat || 205 ||
BRP123.206.1/ pañcāmṛtair gandhasudhūpadīpair |
BRP123.206.2/ vicitrapuṣpair vividhaiś ca mantraiḥ |
BRP123.206.3/ annaprakāraiḥ sakalopacāraiḥ |
BRP123.206.4/ sampūjitaṁ somam ahaṁ namāmi || 206 ||

BRP123.207.0/ brahmovāca:

BRP123.207.1/ tataḥ sa bhagavān āha rāmaṁ śambhuḥ salakṣmaṇam |
BRP123.207.2/ varān vṛṇīṣva bhadraṁ te rāmaḥ prāha vṛṣadhvajam || 207 ||

BRP123.208.0/ rāma uvāca:

BRP123.208.1/ stotreṇānena ye bhaktyā toṣyanti tvāṁ surottama |
BRP123.208.2/ teṣāṁ sarvāṇi kāryāṇi siddhiṁ yāntu maheśvara || 208 ||
BRP123.209.1/ yeṣāṁ ca pitaraḥ śambho patitā narakārṇave |
BRP123.209.2/ teṣāṁ piṇḍādidānena pūtā yāntu triviṣṭapam || 209 ||
BRP123.210.1/ janmaprabhṛti pāpāni manovākkāyikaṁ tv agham |
BRP123.210.2/ atra tu snānamātreṇa tat sadyo nāśam āpnuyāt || 210 ||
BRP123.211.1/ atra ye bhaktitaḥ śambho dadaty arthibhya aṇv api |
BRP123.211.2/ sarvaṁ tad akṣayaṁ śambho dātṝṇāṁ phalakṛd bhavet || 211 ||

BRP123.212.0/ brahmovāca:

BRP123.212.1/ evam astv iti taṁ rāmaṁ śaṅkaro hṛṣito 'bravīt |
BRP123.212.2/ gate tasmin suraśreṣṭhe rāmo 'py anucaraiḥ saha || 212 ||
BRP123.213.1/ gautamī yatra cotpannā śanais taṁ deśam abhyagāt |
BRP123.213.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ rāmatīrtham udāhṛtam || 213 ||
BRP123.214.1/ dayālor apatat tatra lakṣmaṇasya karāc charaḥ |
BRP123.214.2/ tad bāṇatīrtham abhavat sarvāpadvinivāraṇam || 214 ||
[Page 416 ]
BRP123.215.1/ yatra saumitriṇā snānaṁ śaṅkarasyārcanaṁ kṛtam |
BRP123.215.2/ tat tīrthaṁ lakṣmaṇaṁ jātaṁ tathā sītāsamudbhavam || 215 ||
BRP123.216.1/ nānāvidhāśeṣapāpasaṅghanirmūlanakṣamam |
BRP123.216.2/ yad aṅghrisaṅgād abhavad gaṅgā trailokyapāvanī || 216 ||
BRP123.217.1/ sa yatra snānam akarot tad vaiśiṣṭyaṁ kim ucyate |
BRP123.217.2/ tad rāmatīrthasadṛśaṁ tīrthaṁ kvāpi na vidyate || 217 ||

124. Chapter 124 :: Story of Indra and Diti

[Note: [ SS 206-210]

BRP124.001.0/ brahmovāca:

BRP124.001.1/ putratīrtham iti khyātaṁ puṇyatīrthaṁ tad ucyate |
BRP124.001.2/ sarvān kāmān avāpnoti yanmahimnaḥ śruter api || 1 ||
BRP124.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada |
BRP124.002.2/ diteḥ putrāś ca danujāḥ parikṣīṇā yadābhavan |
BRP124.002.3/ adites tu sutā jyeṣṭhāḥ sarvabhāvena nārada || 2 ||
BRP124.003.1/ tadā ditiḥ putraviyogaduḥkhāt |
BRP124.003.2/ saṁspardhamānā danum ājagāma || 3 ||

BRP124.004.0/ ditir uvāca:

BRP124.004.1/ kṣīṇāḥ sutā āvayor eva bhadre |
BRP124.004.2/ kiṁ kurmahe karma loke garīyaḥ |
BRP124.004.3/ paśyāditer vaṁśam abhinnam uttamaṁ |
BRP124.004.4/ saurājyayuktaṁ yaśasā jayaśriyā || 4 ||
BRP124.005.1/ jitārim abhyunnatakīrtidharmaṁ |
BRP124.005.2/ maccittasaṁharṣavināśadakṣam |
BRP124.005.3/ samānabhartṛtvasamānadharme |
BRP124.005.4/ samānagotre 'pi samānarūpe || 5 ||
BRP124.006.1/ na jīvayeyaṁ śriyam unnatiṁ ca |
BRP124.006.2/ jīrṇāsmi dṛṣṭvā tv aditiprasūtān |
BRP124.006.3/ kām apy avasthām anuyāmi duḥsthā |
BRP124.006.4/ 'diter vilokyātha parāṁ samṛddhim |
BRP124.006.5/ dāvapraveśo 'pi sukhāya nūnaṁ |
BRP124.006.6/ svapne 'py avekṣyā na sapatnalakṣmīḥ || 6 ||

BRP124.007.0/ brahmovāca:

BRP124.007.1/ evaṁ bruvāṇām atidīnavaktrāṁ |
BRP124.007.2/ viniśvasantīṁ parameṣṭhiputraḥ |
BRP124.007.3/ kṛtābhipūjo vigataśramas tāṁ |
BRP124.007.4/ sa sāntvayann āha manobhirāmām || 7 ||

BRP124.008.0/ parameṣṭhiputra uvāca:

BRP124.008.1/ khedo na kāryaḥ samabhīpsitaṁ yat |
BRP124.008.2/ tat prāpyate puṇyata eva bhadre |
BRP124.008.3/ tatsādhanaṁ vetti mahānubhāvaḥ |
BRP124.008.4/ prajāpatis te sa tu vakṣyatīti || 8 ||
[Page 417 ]
BRP124.009.1/ sādhvy etat sarvabhāvena praśrayāvanatā satī || 9 ||

BRP124.010.0/ brahmovāca:

BRP124.010.1/ evaṁ bruvāṇāṁ ca ditiṁ danuḥ provāca nārada || 10 ||

BRP124.011.0/ danur uvāca:

BRP124.011.1/ bhartāraṁ kaśyapaṁ bhadre toṣayasva nijair guṇaiḥ |
BRP124.011.2/ tuṣṭo yadi bhaved bhartā tataḥ kāmān avāpsyasi || 11 ||

BRP124.012.0/ brahmovāca:

BRP124.012.1/ tathety uktvā sarvabhāvais toṣayām āsa kaśyapam |
BRP124.012.2/ ditiṁ provāca bhagavān kaśyapo 'tha prajāpatiḥ || 12 ||

BRP124.013.0/ kaśyapa uvāca:

BRP124.013.1/ kiṁ dadāmi vadābhīṣṭaṁ dite varaya suvrate || 13 ||

BRP124.014.0/ brahmovāca:

BRP124.014.1/ ditir apy āha bhartāraṁ putraṁ bahuguṇānvitam |
BRP124.014.2/ jetāraṁ sarvalokānāṁ sarvalokanamaskṛtam || 14 ||
BRP124.015.1/ yena jātena loke 'smin bhaveyaṁ vīraputriṇī |
BRP124.015.2/ taṁ vareyaṁ surapitar ity āha vinayānvitā || 15 ||

BRP124.016.0/ kaśyapa uvāca:

BRP124.016.1/ upadekṣye vrataṁ śreṣṭhaṁ dvādaśābdaphalapradam |
BRP124.016.2/ tata āgatya te garbham ādhāsye yan manogatam |
BRP124.016.3/ niṣpāpatāyāṁ jātāyāṁ sidhyanti hi manorathāḥ || 16 ||

BRP124.017.0/ brahmovāca:

BRP124.017.1/ bhartṛvākyād ditiḥ prītā taṁ namasyāyatekṣaṇā |
BRP124.017.2/ upadiṣṭaṁ vrataṁ cakre bhartrādiṣṭaṁ yathāvidhi || 17 ||
BRP124.018.1/ tīrthasevāpātradānavratacaryādivarjitāḥ |
BRP124.018.2/ katham āsādayiṣyanti prāṇino 'tra manorathān || 18 ||
BRP124.019.1/ tataś cīrṇe vrate tasyāṁ dityāṁ garbham adhārayat |
BRP124.019.2/ punaḥ kāntām athovāca kaśyapas tāṁ ditiṁ rahaḥ || 19 ||

BRP124.020.0/ kaśyapa uvāca:

BRP124.020.1/ na prāpnuvanti yatkāmān munayo 'pi tapassthitāḥ |
BRP124.020.2/ yathāvihitakarmāṅgaavajñayā tac chucismite || 20 ||
BRP124.021.1/ ninditaṁ ca na kartavyaṁ sandhyayor ubhayor api |
BRP124.021.2/ na svaptavyaṁ na gantavyaṁ muktakeśī ca no bhava || 21 ||
BRP124.022.1/ bhoktavyaṁ subhage naiva kṣutaṁ vā jṛmbhaṇaṁ tathā |
BRP124.022.2/ sandhyākāle na kartavyaṁ bhūtasaṅghasamākule || 22 ||
BRP124.023.1/ sāntardhānaṁ sadā kāryaṁ hasitaṁ tu viśeṣataḥ |
BRP124.023.2/ gṛhāntadeśe sandhyāsu na sthātavyaṁ kadācana || 23 ||
BRP124.024.1/ muśalolūkhalādīni śūrpapīṭhapidhānakam |
BRP124.024.2/ naivātikramaṇīyāni divā rātrau sadā priye || 24 ||
BRP124.025.1/ udakśīrṣaṁ tu śayanaṁ na sandhyāsu viśeṣataḥ |
BRP124.025.2/ vaktavyaṁ nānṛtaṁ kiñcin nānyagehāṭanaṁ tathā || 25 ||
BRP124.026.1/ kāntād anyo na vīkṣyas tu prayatnena naraḥ kvacit |
BRP124.026.2/ ityādiniyamair yuktā yadi tvam anuvartase |
BRP124.026.3/ tatas te bhavitā putras trailokyaiśvaryabhājanam || 26 ||
[Page 418 ]

BRP124.027.0/ brahmovāca:

BRP124.027.1/ tatheti pratijajñe sā bhartāraṁ lokapūjitam |
BRP124.027.2/ gataś ca kaśyapo brahmann itaś cetaḥ surān prati || 27 ||
BRP124.028.1/ diter garbho 'pi vavṛdhe balavān puṇyasambhavaḥ |
BRP124.028.2/ etat sarvaṁ mayo daityo māyayā vetti tattvataḥ || 28 ||
BRP124.029.1/ indrasya sakhyam abhavan mayena prītipūrvakam |
BRP124.029.2/ mayo gatvā rahaḥ prāha indraṁ sa vinayānvitaḥ || 29 ||
BRP124.030.1/ diter danor abhiprāyaṁ vrataṁ garbhasya vardhanam |
BRP124.030.2/ tasya vīryaṁ ca vividhaṁ prītyendrāya nyavedayat || 30 ||
BRP124.031.1/ viśvāsaikagṛhaṁ mitram apāyatrāsavarjitam |
BRP124.031.2/ arjitaṁ sukṛtaṁ nānāvidhaṁ cet tad avāpyate || 31 ||

BRP124.032.0/ nārada uvāca:

BRP124.032.1/ namuceś ca priyo bhrātā mayo daityo mahābalaḥ |
BRP124.032.2/ bhrātṛhantrā kathaṁ maitryaṁ mayasyāsīt sureśvara || 32 ||

BRP124.033.0/ brahmovāca:

BRP124.033.1/ daityānām adhipaś cāsīd balavān namuciḥ purā |
BRP124.033.2/ indreṇa vairam abhavad bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam || 33 ||
BRP124.034.1/ yuddhaṁ hitvā kadācid bho gacchantaṁ tu śatakratum |
BRP124.034.2/ dṛṣṭvā daityapatiḥ śūro namuciḥ pṛṣṭhato 'nvagāt || 34 ||
BRP124.035.1/ tam āyāntam abhiprekṣya śacībhartā bhayāturaḥ |
BRP124.035.2/ airāvataṁ gajaṁ tyaktvā indraḥ phenam athāviśat || 35 ||
BRP124.036.1/ sa vajrapāṇis tarasā phenenaivāhanad ripum |
BRP124.036.2/ namucir nāśam agamat tasya bhrātā mayo 'nujaḥ || 36 ||
BRP124.037.1/ bhrātṛhantṛvināśāya tapas tepe mayo mahat |
BRP124.037.2/ māyāṁ ca vividhām āpa devānām atibhīṣaṇām || 37 ||
BRP124.038.1/ varāṁś cāvāpya tapasā viṣṇor lokaparāyaṇāt |
BRP124.038.2/ dānaśauṇḍaḥ priyālāpī tadābhavad asau mayaḥ || 38 ||
BRP124.039.1/ agnīṁś ca brāhmaṇān pūjya jetum indraṁ kṛtakṣaṇaḥ |
BRP124.039.2/ dātāraṁ ca tadārthibhyaḥ stūyamānaṁ ca bandibhiḥ || 39 ||
BRP124.040.1/ viditvā maghavā vāyor mayaṁ māyāvinaṁ ripum |
BRP124.040.2/ upakrāntaṁ suyuddhāya vipro bhūtvā tam abhyagāt |
BRP124.040.3/ śacībhartā mayaṁ daityaṁ provācedaṁ punaḥ punaḥ || 40 ||

BRP124.041.0/ indra uvāca:

BRP124.041.1/ dehi daityapate mahyam arthine 'pekṣitaṁ varam |
BRP124.041.2/ tvāṁ śrutvā dātṛtilakam āgato 'haṁ dvijottamaḥ || 41 ||

BRP124.042.0/ brahmovāca:

BRP124.042.1/ mayo 'pi brāhmaṇaṁ matvā 'vadad dattaṁ mayā tava |
BRP124.042.2/ vicārayanti kṛtino bahv alpaṁ vā puro 'rthini || 42 ||
BRP124.043.1/ ity ukte tu hariḥ prāha sakhyam icche hy ahaṁ tvayā |
BRP124.043.2/ indraṁ mayaḥ punaḥ prāha kim anena dvijottama || 43 ||
BRP124.044.1/ na tvayā mama vairaṁ bhoḥ svastīty āha harir mayam |
BRP124.044.2/ tattvaṁ vadeti sa harir daityenoktaḥ svakaṁ vapuḥ || 44 ||
[Page 419 ]
BRP124.045.1/ darśayām āsa daityāya sahasrākṣaṁ yad ucyate |
BRP124.045.2/ tataḥ savismayo daityo mayo harim uvāca ha || 45 ||

BRP124.046.0/ maya uvāca:

BRP124.046.1/ kim idaṁ vajrapāṇis tvaṁ tavāyogyā kṛtiḥ sakhe || 46 ||

BRP124.047.0/ brahmovāca:

BRP124.047.1/ pariṣvajya vihasyātha vṛttam ity abravīd dhariḥ |
BRP124.047.2/ kenāpi sādhayanty atra paṇḍitāś ca samīhitam || 47 ||
BRP124.048.1/ tataḥ prabhṛti śakrasya mayena mahatī hy abhūt |
BRP124.048.2/ suprītir muniśārdūla mayo harihitaḥ sadā || 48 ||
BRP124.049.1/ indrasya bhavanaṁ gatvā tasmai sarvaṁ nyavedayat |
BRP124.049.2/ kiṁ me kṛtyam iti prāha mayaṁ māyāvinaṁ hariḥ || 49 ||
BRP124.050.1/ haraye ca mayo māyāṁ prādāt prītyā tathā hariḥ |
BRP124.050.2/ prāptaḥ samprītimān āha kiṁ kṛtyaṁ maya tad vada || 50 ||

BRP124.051.0/ maya uvāca:

BRP124.051.1/ agastyasyāśramaṁ gaccha tatrāste garbhiṇī ditiḥ |
BRP124.051.2/ tasyāḥ śuśrūṣaṇaṁ kurvann āssva tatra kiyanti ca || 51 ||
BRP124.052.1/ ahāni maghavaṁs tasyā garbham āviśya vajradhṛk |
BRP124.052.2/ vardhamānaṁ ca taṁ chindhi yāvad vaśyo 'thavā mṛtim |
BRP124.052.3/ prāpnoti tāvad vajreṇa tato na bhavitā ripuḥ || 52 ||

BRP124.053.0/ brahmovāca:

BRP124.053.1/ tathety uktvā mayaṁ pūjya maghavān eka eva hi |
BRP124.053.2/ vinītavat tadā prāyād ditiṁ mātaram añjasā |
BRP124.053.3/ śuśrūṣamāṇas tāṁ devīṁ śakro daiteyamātaram |
BRP124.053.4/ sā na jānāti tac cittaṁ śakrasya dviṣato ditiḥ || 53 ||
BRP124.054.1/ garbhe sthitaṁ tu yad bhūtaṁ devendrasya viceṣṭitam |
BRP124.054.2/ amoghaṁ tan munes tejaḥ kaśyapasya durāsadam || 54 ||
BRP124.055.1/ tataḥ pragṛhya kuliśaṁ sahasrākṣaḥ purandaraḥ |
BRP124.055.2/ antaḥpraveśakāmo 'sau bahukālaṁ samāvasan || 55 ||
BRP124.056.1/ sandhyodakśīrṣanidrāṁ tām avekṣya kuliśāyudhaḥ |
BRP124.056.2/ idam antaram ity uktvā dityāḥ kukṣiṁ samāviśat || 56 ||
BRP124.057.1/ antarvarti ca yad bhūtam indraṁ dṛṣṭvā dhṛtāyudham |
BRP124.057.2/ hantukāmaṁ tadovāca punaḥ punar abhītavat || 57 ||

BRP124.058.0/ garbhastha uvāca:

BRP124.058.1/ kiṁ māṁ na rakṣase vajrin bhrātaraṁ tvaṁ jighāṁsasi |
BRP124.058.2/ nāraṇe māraṇād anyat pātakaṁ vidyate mahat || 58 ||
BRP124.059.1/ ṛte yuddhān mahābāho śakra yudhyasva nirgate |
BRP124.059.2/ mayi tasmān naitad evaṁ tava yuktaṁ bhaviṣyati || 59 ||
BRP124.060.1/ śatakratuḥ sahasrākṣaḥ śacībhartā purandaraḥ |
BRP124.060.2/ vajrapāṇiḥ surendras tvaṁ te na yuktaṁ bhavet prabho || 60 ||
BRP124.061.1/ athavā yuddhakāmas tvaṁ mama niṣkramaṇaṁ yathā |
BRP124.061.2/ tathā kuru mahābāho mārgād asmād apāsara || 61 ||
[Page 420 ]
BRP124.062.1/ kumārge na pravartante mahānto 'pi vipadgatāḥ |
BRP124.062.2/ avidyaś cāpy aśastraś ca naiva cāyudhasaṅgrahaḥ || 62 ||
BRP124.063.1/ tvaṁ vidyāvān vajrapāṇe māṁ nighnan kiṁ na lajjase |
BRP124.063.2/ kurvanti garhitaṁ karma na kulīnāḥ kadācana || 63 ||
BRP124.064.1/ hatvā vā kiṁ tu jāyeta yaśo vā puṇyam eva vā |
BRP124.064.2/ vadhyante bhrātaraḥ kāmād garbhasthāḥ kiṁ nu pauruṣam || 64 ||
BRP124.065.1/ yadi vā yuddhabhaktis te mayi bhrātar asaṁśayam |
BRP124.065.2/ tato muṣṭiṁ puraskṛtya vajriṇe 'sau vyavasthitaḥ || 65 ||
BRP124.066.1/ bālaghātī brahmaghātī tathā viśvāsaghātakaḥ |
BRP124.066.2/ evambhūtaṁ phalaṁ śakra kasmān māṁ hantum udyataḥ || 66 ||
BRP124.067.1/ yasyājñayā sarvam idaṁ vartate sacarācaram |
BRP124.067.2/ sa hantā bālakaṁ māṁ vai kiṁ yaśaḥ kiṁ tu pauruṣam || 67 ||

BRP124.068.0/ brahmovāca:

BRP124.068.1/ evaṁ bruvantaṁ taṁ garbhaṁ ciccheda kuliśena saḥ |
BRP124.068.2/ krodhāndhānāṁ lobhināṁ ca na ghṛṇā kvāpi vidyate || 68 ||
BRP124.069.1/ na mamāra tato duḥkhād āhus te bhrātaro vayam |
BRP124.069.2/ punaś ciccheda tān khaṇḍān mā vadhīr iti cābruvan || 69 ||
BRP124.070.1/ viśvastān mātṛgarbhasthān nijabhrātṝñ śatakrato |
BRP124.070.2/ dveṣavidhvastabuddhīnāṁ na citte karuṇākaṇaḥ || 70 ||
BRP124.071.1/ evaṁ tu khaṇḍitaṁ khaṇḍaṁ hastapādādijīvavat |
BRP124.071.2/ nirvikāraṁ tato dṛṣṭvā saptasapta suvismitaḥ || 71 ||
BRP124.072.1/ ekavad bahurūpāṇi garbhasthāni śubhāni ca |
BRP124.072.2/ rudanti bahurūpāṇi mā rutety abravīd dhariḥ || 72 ||
BRP124.073.1/ tatas te maruto jātā balavanto mahaujasaḥ |
BRP124.073.2/ garbhasthā eva te 'nyonyam ūcuḥ śakraṁ gatabhramāḥ || 73 ||
BRP124.074.1/ agastyaṁ muniśārdūlaṁ mātā yasyāśrame sthitā |
BRP124.074.2/ asmatpitā tava bhrātā sakhyaṁ te bahu manyate || 74 ||
BRP124.075.1/ asmān upari sasnehaṁ manas te vidmahe mune |
BRP124.075.2/ na yat karoti śvapacaḥ pravṛttas tatra vajradhṛk || 75 ||
BRP124.076.1/ ity etad vacanaṁ śrutvā agastyo 'gāt sasambhramaḥ |
BRP124.076.2/ ditiṁ sambodhayām āsa vyathitāṁ garbhavedanāt || 76 ||
BRP124.077.1/ tatrāgastyaḥ śacīkāntam aśapat kupito bhṛśam || 77 ||

BRP124.078.0/ agastya uvāca:

BRP124.078.1/ saṅgrāme ripavaḥ pṛṣṭhaṁ paśyeyus te sadā hare |
BRP124.078.2/ jīvatām eva maraṇam etad eva hi māninām |
BRP124.078.3/ pṛṣṭhaṁ palāyamānānāṁ yat paśyanty ahitā raṇe || 78 ||

BRP124.079.0/ brahmovāca:

BRP124.079.1/ sāpi taṁ garbhasaṁsthaṁ ca śaśāpendraṁ ruṣā ditiḥ || 79 ||

BRP124.080.0/ ditir uvāca:

BRP124.080.1/ na pauruṣaṁ kṛtaṁ tasmāc chāpo 'yaṁ bhavitā tava |
BRP124.080.2/ strībhiḥ paribhavaṁ prāpya rājyāt prabhraśyase hare || 80 ||

BRP124.081.0/ brahmovāca:

BRP124.081.1/ etasminn antare tatra kaśyapo vai prajāpatiḥ |
[Page 421 ]
BRP124.081.2/ prāyāc ca vyathito 'gastyāc chrutvā śakraviceṣṭitam |
BRP124.081.3/ garbhāntaragataḥ śakraḥ pitaraṁ prāha bhītavat || 81 ||

BRP124.082.0/ śakra uvāca:

BRP124.082.1/ agastyāc ca diteś caiva bibhemi kramituṁ bahiḥ || 82 ||

BRP124.083.0/ brahmovāca:

BRP124.083.1/ etasminn antare prāpya kaśyapo 'pi prajāpatiḥ |
BRP124.083.2/ putrakarma ca tad dṛṣṭvā garbhāntaḥsthitim eva ca |
BRP124.083.3/ ditiśāpam agastyasya śrutvāsau duḥkhito 'bhavat || 83 ||

BRP124.084.0/ kaśyapa uvāca:

BRP124.084.1/ nirgaccha śakra putraitat pāpaṁ kiṁ kṛtavān asi |
BRP124.084.2/ na nirmalakulotpannā manaḥ kurvanti pātake || 84 ||

BRP124.085.0/ brahmovāca:

BRP124.085.1/ sa nirgato vajrapāṇiḥ savrīḍo 'dhomukho 'bravīt |
BRP124.085.2/ tanmūrtir eva vadati sadasacceṣṭitaṁ nṛṇām || 85 ||

BRP124.086.0/ śakra uvāca:

BRP124.086.1/ yad uktam atra śreyaḥ syāt tatkartāham asaṁśayam || 86 ||

BRP124.087.0/ brahmovāca:

BRP124.087.1/ tato mamāntikaṁ prāyāl lokapālaiḥ sa kaśyapaḥ |
BRP124.087.2/ sarvaṁ vṛttam athovāca punaḥ papraccha māṁ suraiḥ || 87 ||
BRP124.088.1/ ditigarbhasya vai śāntiṁ sahasrākṣaviśāpatām |
BRP124.088.2/ garbhasthānāṁ ca sarveṣām indreṇa saha mitratām || 88 ||
BRP124.089.1/ teṣām ārogyatāṁ cāpi śacībhartur adoṣatām |
BRP124.089.2/ agastyadattaśāpasya viśāpatvam api kramāt || 89 ||
BRP124.090.1/ tato 'ham abravaṁ vākyaṁ kaśyapaṁ vinayānvitam |
BRP124.090.2/ prajāpate kaśyapa tvaṁ vasubhir lokapālakaiḥ || 90 ||
BRP124.091.1/ indreṇa sahitaḥ śīghraṁ gautamīṁ yāhi mānada |
BRP124.091.2/ tatra snātvā maheśānaṁ stuhi sarvaiḥ samanvitaḥ || 91 ||
BRP124.092.1/ tataḥ śivaprasādena sarvaṁ śreyo bhaved iti |
BRP124.092.2/ tathety uktvā jagāmāsau kaśyapo gautamīṁ tadā || 92 ||
BRP124.093.1/ snātvā tuṣṭāva deveśam ebhir eva padakramaiḥ |
BRP124.093.2/ sarvaduḥkhāpanodāya dvayam eva prakīrtitam |
BRP124.093.3/ gautamī vā puṇyanadī śivo vā karuṇākaraḥ || 93 ||

BRP124.094.0/ kaśyapa uvāca:

BRP124.094.1/ pāhi śaṅkara deveśa pāhi lokanamaskṛta |
BRP124.094.2/ pāhi pāvana vāgīśa pāhi pannagabhūṣaṇa || 94 ||
BRP124.095.1/ pāhi dharma vṛṣārūḍha pāhi vedatrayekṣaṇa |
BRP124.095.2/ pāhi godhara lakṣmīśa pāhi śarva gajāmbara || 95 ||
BRP124.096.1/ pāhi tripurahan nātha pāhi somārdhabhūṣaṇa |
BRP124.096.2/ pāhi yajñeśa someśa pāhy abhīṣṭapradāyaka || 96 ||
BRP124.097.1/ pāhi kāruṇyanilaya pāhi maṅgaladāyaka |
BRP124.097.2/ pāhi prabhava sarvasya pāhi pālaka vāsava || 97 ||
BRP124.098.1/ pāhi bhāskara vitteśa pāhi brahmanamaskṛta |
BRP124.098.2/ pāhi viśveśa siddheśa pāhi pūrṇa namo 'stu te || 98 ||
[Page 422 ]
BRP124.099.1/ ghorasaṁsārakāntārasañcārodvignacetasām |
BRP124.099.2/ śarīriṇāṁ kṛpāsindho tvam eva śaraṇaṁ śiva || 99 ||

BRP124.100.0/ brahmovāca:

BRP124.100.1/ evaṁ saṁstuvatas tasya purato 'bhūd vṛṣadhvajaḥ |
BRP124.100.2/ vareṇa cchandayām āsa kaśyapaṁ taṁ prajāpatim || 100 ||
BRP124.101.1/ kaśyapo 'pi śivaṁ prāha vinītavad idaṁ vacaḥ |
BRP124.101.2/ sa prāha vistareṇātha indrasya tu viceṣṭitam || 101 ||
BRP124.102.1/ śāpaṁ nāśaṁ ca putrāṇāṁ parasparam amitratām |
BRP124.102.2/ pāpaprāptiṁ tu śakrasya śāpaprāptiṁ tathaiva ca |
BRP124.102.3/ tato vṛṣākapiḥ prāha ditiṁ cāgastyam eva ca || 102 ||

BRP124.103.0/ śiva uvāca:

BRP124.103.1/ maruto ye bhavatputrāḥ pañcāśac caikavarjitāḥ |
BRP124.103.2/ sarve bhaveyuḥ subhagā bhaveyur yajñabhāginaḥ || 103 ||
BRP124.104.1/ indreṇa sahitā nityaṁ vartayeyur mudānvitāḥ || 104 ||
BRP124.105.1/ indrasya tu havirbhāgo yatra yatra makhe bhavet |
BRP124.105.2/ ādau tu marutas tatra bhaveyur nātra saṁśayaḥ || 105 ||
BRP124.106.1/ marudbhiḥ sahitaṁ śakraṁ na jayeyuḥ kadācana |
BRP124.106.2/ jetā bhavet sarvadaiva sukhaṁ tiṣṭha prajāpate || 106 ||
BRP124.107.1/ adyaprabhṛti ye kuryur anayād bhrātṛghātanam |
BRP124.107.2/ vaṁśacchedo vipattiś ca nityaṁ teṣāṁ bhaviṣyati || 107 ||

BRP124.108.0/ brahmovāca:

BRP124.108.1/ agastyam ṛṣiśārdūlaṁ śambhur apy āha yatnataḥ || 108 ||

BRP124.109.0/ śambhur uvāca:

BRP124.109.1/ na kuryās tvaṁ ca kopaṁ ca śacībhartari vai mune |
BRP124.109.2/ śamaṁ vraja mahāprājña marutas tv amarā bhavan || 109 ||

BRP124.110.0/ brahmovāca:

BRP124.110.1/ ditiṁ cāpi śivaḥ prāha prasanno vṛṣabhadhvajaḥ || 110 ||

BRP124.111.0/ śiva uvāca:

BRP124.111.1/ eko bhūyān mama sutas trailokyaiśvaryamaṇḍitaḥ |
BRP124.111.2/ ity evaṁ cintayantī tvaṁ tapase niyatābhavaḥ || 111 ||
BRP124.112.1/ tad etat saphalaṁ te 'dya putrā bahuguṇāḥ śubhāḥ |
BRP124.112.2/ abhavan balinaḥ śūrās tasmāj jahi manorujam |
BRP124.112.3/ anyān api varān subhrūr yācasva gatasambhramā || 112 ||

BRP124.113.0/ brahmovāca:

BRP124.113.1/ tad etad vacanaṁ śrutvā devadevasya sā ditiḥ |
BRP124.113.2/ kṛtāñjalipuṭā natvā śambhuṁ vākyam athābravīt || 113 ||

BRP124.114.0/ ditir uvāca:

BRP124.114.1/ loke yad etat paramaṁ yat pitroḥ putradarśanam |
BRP124.114.2/ viśeṣeṇa tu tan mātuḥ priyaṁ syāt surapūjita || 114 ||
BRP124.115.1/ tatrāpi rūpasampattiśauryavikramavān bhavet |
BRP124.115.2/ eko 'pi tanayaḥ kintu bahavaś cet kim ucyate || 115 ||
BRP124.116.1/ matputrās te prabhāvāc ca jetāro balino dhruvam |
BRP124.116.2/ indrasya bhrātaraḥ satyaṁ putrāś caiva prajāpateḥ || 116 ||
[Page 423 ]
BRP124.117.1/ agastyasya prasādāc ca gaṅgāyāś ca prasādataḥ |
BRP124.117.2/ yatra deva prasādas te tac chubhaṁ ko 'tra saṁśayaḥ || 117 ||
BRP124.118.1/ kṛtārthāhaṁ tathāpi tvāṁ bhaktyā vijñāpayāmy aham |
BRP124.118.2/ śṛṇuṣva deva vacanaṁ kuruṣva ca jagaddhitam || 118 ||

BRP124.119.0/ brahmovāca:

BRP124.119.1/ vadety uktā jagaddhātrā ditir namrābravīd idam || 119 ||

BRP124.120.0/ ditir uvāca:

BRP124.120.1/ santatiprāpaṇaṁ loke durlabhaṁ suravandita |
BRP124.120.2/ viśeṣeṇa priyaṁ mātuḥ putraś cet kiṁ nu varṇyate || 120 ||
BRP124.121.1/ sa cāpi guṇavāñ śrīmān āyuṣmān yadi jāyate |
BRP124.121.2/ kiṁ tu svargeṇa deveśa pārameṣṭhyapadena vā || 121 ||
BRP124.122.1/ sarveṣām api bhūtānām ihāmutra phalaiṣiṇām |
BRP124.122.2/ guṇavatputrasamprāptir abhīṣṭā sarvadaiva ca |
BRP124.122.3/ tasmād āplavanād atra kriyatāṁ samanugrahaḥ || 122 ||

BRP124.123.0/ śaṅkara uvāca:

BRP124.123.1/ mahāpāpaphalaṁ cedaṁ yad etad anapatyatā |
BRP124.123.2/ striyā vā puruṣasyāpi vandhyatvaṁ yadi jāyate || 123 ||
BRP124.124.1/ tad atra snānamātreṇa taddoṣo nāśam āpnuyāt |
BRP124.124.2/ snātvā tatra phalaṁ dadyāt stotram etac ca yaḥ paṭhet || 124 ||
BRP124.125.1/ sa tu putram avāpnoti trimāsasnānadānataḥ |
BRP124.125.2/ aputriṇī tv atra snānaṁ kṛtvā putram avāpnuyāt || 125 ||
BRP124.126.1/ ṛtusnātā tu yā kācit tatra snātā sutāṁl labhet |
BRP124.126.2/ trimāsābhyantaraṁ yā tu gurviṇī bhaktitas tv iha || 126 ||
BRP124.127.1/ phalaiḥ snātvā tu māṁ paśyet stotreṇa stauti māṁ tathā |
BRP124.127.2/ tasyāḥ śakrasamaḥ putro jāyate nātra saṁśayaḥ || 127 ||
BRP124.128.1/ pitṛdoṣaiś ca ye putraṁ na labhante dite śṛṇu |
BRP124.128.2/ dhanāpahāradoṣaiś ca tatraiṣā niṣkṛtiḥ parā || 128 ||
BRP124.129.1/ tatraiṣāṁ piṇḍadānena pitṝṇāṁ prīṇanena ca |
BRP124.129.2/ kiñcit suvarṇadānena tataḥ putro bhaved dhruvam || 129 ||
BRP124.130.1/ ye nyāsādyapahartāro ratnāpahnavakārakāḥ |
BRP124.130.2/ śrāddhakarmavihīnāś ca teṣāṁ vaṁśo na vardhate || 130 ||
BRP124.131.1/ doṣiṇāṁ tu paretānāṁ gatir eṣā bhaved iti |
BRP124.131.2/ santatir jāyatāṁ ślāghyā jīvatāṁ tīrthasevanāt || 131 ||
BRP124.132.1/ saṅgame ditigaṅgāyāḥ snātvā siddheśvaraṁ prabhum |
BRP124.132.2/ anādyapāram ajaraṁ citsadānandavigraham || 132 ||
BRP124.133.1/ devarṣisiddhagandharvayogīśvaraniṣevitam |
BRP124.133.2/ liṅgātmakaṁ mahādevaṁ jyotirmayam anāmayam || 133 ||
BRP124.134.1/ pūjayitvopacāraiś ca nityaṁ bhaktyā yatavrataḥ |
BRP124.134.2/ stotreṇānena yaḥ stauti caturdaśyaṣṭamīṣu ca || 134 ||
BRP124.135.1/ yathāśaktyā svarṇadānaṁ brāhmaṇānāṁ ca bhojanam |
BRP124.135.2/ yaḥ karoty atra gaṅgāyāṁ sa putraśatam āpnuyāt || 135 ||
[Page 424 ]
BRP124.136.1/ samprāpya sakalān kāmān ante śivapuraṁ vrajet |
BRP124.136.2/ stotreṇānena yaḥ kaścid yatra kvāpi stavīti mām |
BRP124.136.3/ ṣaṇmāsāt putram āpnoti api vandhyāpy aśaṅkitam || 136 ||

BRP124.137.0/ brahmovāca:

BRP124.137.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ putratīrtham udāhṛtam |
BRP124.137.2/ tatra tu snānadānādyaiḥ sarvakāmān avāpnuyāt || 137 ||
BRP124.138.1/ marudbhiḥ saha maitryeṇa mitratīrthaṁ tad ucyate |
BRP124.138.2/ niṣpāpatvena cendrasya śakratīrthaṁ tad ucyate || 138 ||
BRP124.139.1/ aindrīṁ śriyaṁ yatra lebhe tat tīrthaṁ kamalābhidham |
BRP124.139.2/ etāni sarvatīrthāni sarvābhīṣṭapradāni hi || 139 ||
BRP124.140.1/ sarvaṁ bhaviṣyatīty uktvā śivaś cāntaradhīyata |
BRP124.140.2/ kṛtakṛtyāś ca te jagmuḥ sarva eva yathāgatam |
BRP124.140.3/ tīrthānāṁ puṇyadaṁ tatra lakṣam ekaṁ prakīrtitam || 140 ||

125. Chapter 125 :: The emnity between Anuhrāda and Ulūka

[Note: [ SS 210-211]

BRP125.001.0/ brahmovāca:

BRP125.001.1/ yamatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP125.001.2/ dṛṣṭādṛṣṭeṣṭadaṁ sarvadevarṣigaṇasevitam || 1 ||
BRP125.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam |
BRP125.002.2/ anuhrāda iti khyātaḥ kapoto balavān abhūt || 2 ||
BRP125.003.1/ tasya bhāryā hetināmnī pakṣiṇī kāmarūpiṇī |
BRP125.003.2/ mṛtyoḥ pautro hy anuhrādo dauhitrī hetir eva ca || 3 ||
BRP125.004.1/ kālenātha tayoḥ putrāḥ pautrāś caiva babhūvire |
BRP125.004.2/ tasya śatruś ca balavān ulūko nāma pakṣirāṭ || 4 ||
BRP125.005.1/ tasya putrāś ca pautrāś ca āgneyās te balotkaṭāḥ |
BRP125.005.2/ tayoś ca vairam abhavad bahukālaṁ dvijanmanoḥ || 5 ||
BRP125.006.1/ gaṅgāyā uttare tīre kapotasyāśramo 'bhavat |
BRP125.006.2/ tasyāś ca dakṣiṇe kūla ulūko nāma pakṣirāṭ || 6 ||
BRP125.007.1/ vāsaṁ cakre tatra putraiḥ pautraiś ca dvijasattama |
BRP125.007.2/ tayoś ca yuddham abhavad bahukālaṁ viruddhayoḥ || 7 ||
BRP125.008.1/ putraiḥ pautraiś ca vṛtayor balinor balibhiḥ saha |
BRP125.008.2/ ulūko vā kapoto vā naivāpnoti jayājayau || 8 ||
BRP125.009.1/ kapoto yamam ārādhya mṛtyuṁ paitāmahaṁ tathā |
BRP125.009.2/ yāmyam astram avāpyātha sarvebhyo 'py adhiko 'bhavat || 9 ||
BRP125.010.1/ tatholūko 'gnim ārādhya balavān abhavad bhṛśam |
BRP125.010.2/ varair unmattayor yuddham abhavac cātibhīṣaṇam || 10 ||
BRP125.011.1/ tatrāgneyam ulūko 'pi kapotāyāstram ākṣipat |
BRP125.011.2/ kapoto 'py atha pāśān vai yāmyān ākṣipya śatrave || 11 ||
[Page 425 ]
BRP125.012.1/ ulūkāyātha daṇḍaṁ ca mṛtyupāśān avāsṛjat |
BRP125.012.2/ punas tad abhavad yuddhaṁ purāḍibakayor yathā || 12 ||
BRP125.013.1/ hetiḥ kapotakī dṛṣṭvā jvalanaṁ prāptam antike |
BRP125.013.2/ pativratā mahāyuddhe bhartuḥ sā duḥkhavihvalā || 13 ||
BRP125.014.1/ agninā veṣṭyamānāṁś ca putrān dṛṣṭvā viśeṣataḥ |
BRP125.014.2/ sā gatvā jvalanaṁ hetis tuṣṭāva vividhoktibhiḥ || 14 ||

BRP125.015.0/ hetir uvāca:

BRP125.015.1/ rūpaṁ na dānaṁ na parokṣam asti |
BRP125.015.2/ yasyātmabhūtaṁ ca padārthajātam |
BRP125.015.3/ aśnanti havyāni ca yena devāḥ |
BRP125.015.4/ svāhāpatiṁ yajñabhujaṁ namasye || 15 ||
BRP125.016.1/ mukhabhūtaṁ ca devānāṁ devānāṁ havyavāhanam |
BRP125.016.2/ hotāraṁ cāpi devānāṁ devānāṁ dūtam eva ca || 16 ||
BRP125.017.1/ taṁ devaṁ śaraṇaṁ yāmi ādidevaṁ vibhāvasum |
BRP125.017.2/ antaḥ sthitaḥ prāṇarūpo bahiś cānnaprado hi yaḥ |
BRP125.017.3/ yo yajñasādhanaṁ yāmi śaraṇaṁ taṁ dhanañjayam || 17 ||

BRP125.018.0/ agnir uvāca:

BRP125.018.1/ amogham etad astraṁ me nyastaṁ yuddhe kapotaki |
BRP125.018.2/ yatra viśramayed astraṁ tan me brūhi pativrate || 18 ||

BRP125.019.0/ kapoty uvāca:

BRP125.019.1/ mayi viśramyatām astraṁ na putre na ca bhartari |
BRP125.019.2/ satyavāg bhava havyeśa jātavedo namo 'stu te || 19 ||

BRP125.020.0/ jātavedā uvāca:

BRP125.020.1/ tuṣṭo 'smi tava vākyena bhartṛbhaktyā pativrate |
BRP125.020.2/ tavāpi bhartṛputrāṇāṁ heti kṣemaṁ dadāmy aham || 20 ||
BRP125.021.1/ āgneyam etad astraṁ me na bhartāraṁ sutān api |
BRP125.021.2/ na tvāṁ dahet tato yāhi sukhena tvaṁ kapotaki || 21 ||

BRP125.022.0/ brahmovāca:

BRP125.022.1/ etasminn antare tatra ulūkī dadṛśe patim |
BRP125.022.2/ veṣṭyamānaṁ yāmyapāśair yamadaṇḍena tāḍitam |
BRP125.022.3/ ulūkī duḥkhitā bhūtvā yamaṁ prāyād bhayāturā || 22 ||

BRP125.023.0/ ulūky uvāca:

BRP125.023.1/ tvadbhītā anudravante janās |
BRP125.023.2/ tvadbhītā brahmacaryaṁ caranti |
BRP125.023.3/ tvadbhītāḥ sādhu caranti dhīrās |
BRP125.023.4/ tvadbhītāḥ karmaniṣṭhā bhavanti || 23 ||
BRP125.024.1/ tvadbhītā anāśakam ācaranti |
BRP125.024.2/ grāmād araṇyam abhi yac caranti |
BRP125.024.3/ tvadbhītāḥ saumyatām āśrayante |
BRP125.024.4/ tvadbhītāḥ somapānaṁ bhajante |
BRP125.024.5/ tvadbhītāś cānnagodānaniṣṭhās |
BRP125.024.6/ tvadbhītā brahmavādaṁ vadanti || 24 ||
[Page 426 ]

BRP125.025.0/ brahmovāca:

BRP125.025.1/ evaṁ bruvatyāṁ tasyāṁ tām āha dakṣiṇadikpatiḥ || 25 ||

BRP125.026.0/ yama uvāca:

BRP125.026.1/ varaṁ varaya bhadraṁ te dāsye 'haṁ manasaḥ priyam || 26 ||

BRP125.027.0/ brahmovāca:

BRP125.027.1/ yamasyeti vacaḥ śrutvā sā tam āha pativratā || 27 ||

BRP125.028.0/ ulūky uvāca:

BRP125.028.1/ bhartā me veṣṭitaḥ pāśair daṇḍenābhihatas tava |
BRP125.028.2/ tasmād rakṣa suraśreṣṭha putrān bhartāram eva ca || 28 ||

BRP125.029.0/ brahmovāca:

BRP125.029.1/ tadvākyāt kṛpayā yukto yamaḥ prāha punaḥ punaḥ || 29 ||

BRP125.030.0/ yama uvāca:

BRP125.030.1/ pāśānāṁ cāpi daṇḍasya sthānaṁ vada śubhānane || 30 ||

BRP125.031.0/ brahmovāca:

BRP125.031.1/ sā provāca yamaṁ devaṁ mayi pāśās tvayeritāḥ |
BRP125.031.2/ āviśantu jagannātha daṇḍo mayy eva saṁviśet |
BRP125.031.3/ tataḥ provāca bhagavān yamas tāṁ kṛpayā punaḥ || 31 ||

BRP125.032.0/ yama uvāca:

BRP125.032.1/ tava bhartā ca putrāś ca sarve jīvantu vijvarāḥ || 32 ||

BRP125.033.0/ brahmovāca:

BRP125.033.1/ nyavārayad yamaḥ pāśān āgneyāstraṁ tu havyavāṭ |
BRP125.033.2/ kapotolūkayoś cāpi prītiṁ vai cakratuḥ surau |
BRP125.033.3/ āhatuś ca dvijanmānau vriyatāṁ vara īpsitaḥ || 33 ||

BRP125.034.0/ pakṣiṇāv ūcatuḥ:

BRP125.034.1/ bhavator darśanaṁ labdhaṁ vairavyājena duṣkaram |
BRP125.034.2/ vayaṁ ca pakṣiṇaḥ pāpāḥ kiṁ vareṇa surottamau || 34 ||
BRP125.035.1/ atha deyo varo 'smākaṁ bhavadbhyāṁ prītipūrvakam |
BRP125.035.2/ nātmārtham anuyācāvo dīyamānaṁ varaṁ śubham || 35 ||
BRP125.036.1/ ātmārthaṁ yas tu yāceta sa śocyo hi sureśvarau |
BRP125.036.2/ jīvitaṁ saphalaṁ tasya yaḥ parārthodyataḥ sadā || 36 ||
BRP125.037.1/ agnir āpo raviḥ pṛthvī dhānyāni vividhāni ca |
BRP125.037.2/ parārthaṁ vartanaṁ teṣāṁ satāṁ cāpi viśeṣataḥ || 37 ||
BRP125.038.1/ brahmādayo 'pi hi yato yujyante mṛtyunā saha |
BRP125.038.2/ evaṁ jñātvā tu deveśau vṛthā svārthapariśramaḥ || 38 ||
BRP125.039.1/ janmanā saha yat puṁsāṁ vihitaṁ parameṣṭhinā |
BRP125.039.2/ kadācin nānyathā tad vai vṛthā kliśyanti jantavaḥ || 39 ||
BRP125.040.1/ tasmād yācāvahe kiñcid dhitāya jagatāṁ śubham |
BRP125.040.2/ guṇadāyi tu sarveṣāṁ tad yuvām anumanyatām || 40 ||

BRP125.041.0/ brahmovāca:

BRP125.041.1/ tāv āhatur ubhau devau pakṣiṇau lokaviśrutau |
BRP125.041.2/ dharmasya yaśaso 'vāptye lokānāṁ hitakāmyayā || 41 ||

BRP125.042.0/ pakṣiṇāv ūcatuḥ:

BRP125.042.1/ āvābhyām āśramau tīrthe gaṅgāyā ubhaye taṭe |
BRP125.042.2/ bhavetāṁ jagatāṁ nāthāv eṣa eva paro varaḥ || 42 ||
[Page 427 ]
BRP125.043.1/ snānaṁ dānaṁ japo homaḥ pitṝṇāṁ cāpi pūjanam |
BRP125.043.2/ sukṛtī duṣkṛtī vāpi yaḥ karoti yathā tathā |
BRP125.043.3/ sarvaṁ tad akṣayaṁ puṇyaṁ syād ity eṣa paro varaḥ || 43 ||

BRP125.044.0/ devāv ūcatuḥ:

BRP125.044.1/ evam astu tathā cānyat suprītau tu bravāvahai || 44 ||

BRP125.045.0/ yama uvāca:

BRP125.045.1/ uttare gautamītīre yamastotraṁ paṭhanti ye |
BRP125.045.2/ teṣāṁ saptasu vaṁśeṣu nākāle mṛtyum āpnuyāt || 45 ||
BRP125.046.1/ puruṣo bhājanaṁ ca syāt sarvadā sarvasampadām |
BRP125.046.2/ yas tv idaṁ paṭhate nityaṁ mṛtyustotraṁ jitātmavān || 46 ||
BRP125.047.1/ aṣṭāśītisahasraiś ca vyādhibhir na sa bādhyate |
BRP125.047.2/ asmiṁs tīrthe dvijaśreṣṭhau trimāsād gurviṇī satī || 47 ||
BRP125.048.1/ arvāgvandhyā ca ṣaṇmāsāt saptāhaṁ snānam ācaret |
BRP125.048.2/ vīrasūḥ sā bhaven nārī śatāyuḥ sa suto bhavet || 48 ||
BRP125.049.1/ lakṣmīvān matimāñ śūraḥ putrapautravivardhanaḥ |
BRP125.049.2/ tatra piṇḍādidānena pitaro muktim āpnuyuḥ |
BRP125.049.3/ manovākkāyajāt pāpāt snānān mukto bhaven naraḥ || 49 ||

BRP125.050.0/ brahmovāca:

BRP125.050.1/ yamavākyād anu tathā havyavāḍ āha pakṣiṇau || 50 ||

BRP125.051.0/ agnir uvāca:

BRP125.051.1/ matstotraṁ dakṣiṇe tīre ye paṭhanti yatavratāḥ |
BRP125.051.2/ teṣām ārogyam aiśvaryaṁ lakṣmīṁ rūpaṁ dadāmy aham || 51 ||
BRP125.052.1/ idaṁ stotraṁ tu yaḥ kaścid yatra kvāpi paṭhen naraḥ |
BRP125.052.2/ naivāgnito bhayaṁ tasya likhite 'pi gṛhe sthite || 52 ||
BRP125.053.1/ snānaṁ dānaṁ ca yaḥ kuryād agnitīrthe śucir naraḥ |
BRP125.053.2/ agniṣṭomaphalaṁ tasya bhaved eva na saṁśayaḥ || 53 ||

BRP125.054.0/ brahmovāca:

BRP125.054.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ yāmyam āgneyam eva ca |
BRP125.054.2/ kapotaṁ ca tatholūkaṁ hetyulūkaṁ vidur budhāḥ || 54 ||
BRP125.055.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca |
BRP125.055.2/ punar navatitīrthāni pratyekaṁ muktibhājanam || 55 ||
BRP125.056.1/ teṣu snānena dānena pretībhūtāś ca ye narāḥ |
BRP125.056.2/ pūtās te putravittāḍhyā ākrameyur divaṁ śubhāḥ || 56 ||

126. Chapter 126 :: Competition between Agni and the waters

[Note: [ SS 212-213]

BRP126.001.0/ brahmovāca:

BRP126.001.1/ tapastīrtham iti khyātaṁ tapovṛddhikaraṁ mahat |
BRP126.001.2/ sarvakāmapradaṁ puṇyaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam || 1 ||
BRP126.002.1/ tasmiṁs tīrthe tu yad vṛttaṁ śṛṇu pāpapraṇāśanam |
BRP126.002.2/ apām agneś ca saṁvādam ṛṣīṇāṁ ca parasparam || 2 ||
[Page 428 ]
BRP126.003.1/ apo jyeṣṭhatamāḥ kecin menire 'gniṁ tathāpare |
BRP126.003.2/ evaṁ bruvanto munayaḥ saṁvādaṁ cāgnivāriṇoḥ || 3 ||
BRP126.004.1/ vināgniṁ jīvanaṁ kva syāj jīvabhūto yato 'nalaḥ |
BRP126.004.2/ ātmabhūto havyabhūtaś cāgninā jāyate 'khilam || 4 ||
BRP126.005.1/ agninā dhriyate loko hy agnir jyotirmayaṁ jagat |
BRP126.005.2/ tasmād agneḥ paraṁ nāsti pāvanaṁ daivataṁ mahat || 5 ||
BRP126.006.1/ antarjyotiḥ sa evoktaḥ paraṁ jyotiḥ sa eva hi |
BRP126.006.2/ vināgninā kiñcid asti yasya dhāma jagattrayam || 6 ||
BRP126.007.1/ tasmād agneḥ paraṁ nāsti bhūtānāṁ jyaiṣṭhyabhājanam |
BRP126.007.2/ yoṣitkṣetre 'rpitaṁ bījaṁ puruṣeṇa yathā tathā || 7 ||
BRP126.008.1/ tasya dehādikā śaktiḥ kṛśānor eva nānyathā |
BRP126.008.2/ devānāṁ hi mukhaṁ vahnis tasmān nātaḥ paraṁ viduḥ || 8 ||
BRP126.009.1/ apare tu hy apāṁ jyaiṣṭhyaṁ menire vedavādinaḥ |
BRP126.009.2/ adbhiḥ sampatsyate hy annaṁ śucir adbhiḥ prajāyate || 9 ||
BRP126.010.1/ adbhir eva dhṛtaṁ sarvam āpo vai mātaraḥ smṛtāḥ |
BRP126.010.2/ trailokyajīvanaṁ vāri vadantīti purāvidaḥ || 10 ||
BRP126.011.1/ utpannam amṛtaṁ hy adbhyas tābhyaś cauṣadhisambhavaḥ |
BRP126.011.2/ agnir jyeṣṭha iti prāhur āpo jyeṣṭhatamāḥ pare || 11 ||
BRP126.012.1/ evaṁ mīmāṁsamānās te ṛṣayo vedavādinaḥ |
BRP126.012.2/ viruddhavādino māṁ ca samabhyetyedam abruvan || 12 ||

BRP126.013.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP126.013.1/ agner apāṁ vada jyaiṣṭhyaṁ trailokyasya bhavān prabhuḥ || 13 ||

BRP126.014.0/ brahmovāca:

BRP126.014.1/ aham apy abravaṁ prāptān ṛṣīn sarvān yatavratān |
BRP126.014.2/ ubhau pūjyatamau loka ubhābhyāṁ jāyate jagat || 14 ||
BRP126.015.1/ ubhābhyāṁ jāyate havyaṁ kavyaṁ cāmṛtam eva ca |
BRP126.015.2/ ubhābhyāṁ jīvanaṁ loke śarīrasya ca dhāraṇam || 15 ||
BRP126.016.1/ nānayoś ca viśeṣo 'sti tato jyaiṣṭhyaṁ samaṁ matam |
BRP126.016.2/ tato madvacanāj jyaiṣṭhyam ubhayor naiva kasyacit || 16 ||
BRP126.017.1/ jyaiṣṭhyam anyatarasyeti menire ṛṣisattamāḥ |
BRP126.017.2/ na tṛptā mama vākyena jagmur vāyuṁ tapasvinaḥ || 17 ||

BRP126.018.0/ munaya ūcuḥ:

BRP126.018.1/ kasya jyaiṣṭhyaṁ bhavān prāṇo vāyo satyaṁ tvayi sthitam || 18 ||

BRP126.019.0/ brahmovāca:

BRP126.019.1/ vāyur āhānalo jyeṣṭhaḥ sarvam agnau pratiṣṭhitam |
BRP126.019.2/ nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmus te 'pi vasundharām || 19 ||

BRP126.020.0/ munaya ūcuḥ:

BRP126.020.1/ satyaṁ bhūme vada jyaiṣṭhyam ādhārāsi carācare || 20 ||

BRP126.021.0/ brahmovāca:

BRP126.021.1/ bhūmir apy āha vinayād āgatāṁs tān ṛṣīn idam || 21 ||

BRP126.022.0/ bhūmir uvāca:

BRP126.022.1/ mamāpy ādhārabhūtāḥ syur āpo devyaḥ sanātanāḥ |
BRP126.022.2/ adbhyas tu jāyate sarvaṁ jyaiṣṭhyam apsu pratiṣṭhitam || 22 ||
[Page 429 ]

BRP126.023.0/ brahmovāca:

BRP126.023.1/ nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmuḥ kṣīrodaśāyinam |
BRP126.023.2/ tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ śaṅkhacakragadādharam || 23 ||

BRP126.024.0/ ṛṣaya ūcuḥ:

BRP126.024.1/ yo veda sarvaṁ bhuvanaṁ bhaviṣyad |
BRP126.024.2/ yaj jāyamānaṁ ca guhāniviṣṭam |
BRP126.024.3/ lokatrayaṁ citravicitrarūpam |
BRP126.024.4/ ante samastaṁ ca yam āviveśa || 24 ||
BRP126.025.1/ yad akṣaraṁ śāśvatam aprameyaṁ |
BRP126.025.2/ yaṁ vedavedyam ṛṣayo vadanti |
BRP126.025.3/ yam āśritāḥ svepsitam āpnuvanti |
BRP126.025.4/ tad vastu satyaṁ śaraṇaṁ vrajāmaḥ || 25 ||
BRP126.026.1/ bhūtaṁ mahābhūtajagatpradhānaṁ |
BRP126.026.2/ na vindate yogino viṣṇurūpam |
BRP126.026.3/ tad vaktum ete ṛṣayo 'tra yātāḥ |
BRP126.026.4/ satyaṁ vadasveha jagannivāsa || 26 ||
BRP126.027.1/ tvam antarātmākhiladehabhājāṁ |
BRP126.027.2/ tvam eva sarvaṁ tvayi sarvam īśa |
BRP126.027.3/ tathāpi jānanti na keapi kutrāpi |
BRP126.027.4/ aho bhavantaṁ prakṛtiprabhāvāt |
BRP126.027.5/ antar bahiḥ sarvata eva santaṁ |
BRP126.027.6/ viśvātmanā samparivartamānam || 27 ||

BRP126.028.0/ brahmovāca:

BRP126.028.1/ tataḥ prāha jagaddhātrī daivī vāg aśarīriṇī || 28 ||

BRP126.029.0/ daivī vāg uvāca:

BRP126.029.1/ ubhāv ārādhya tapasā bhaktyā ca niyamena ca |
BRP126.029.2/ yasya syāt prathamaṁ siddhis tad bhūtaṁ jyeṣṭham ucyate || 29 ||

BRP126.030.0/ brahmovāca:

BRP126.030.1/ tathety tathā yayuḥ sarve ṛṣayo lokapūjitāḥ |
BRP126.030.2/ śrāntāḥ khinnāntarātmānaḥ paraṁ vairāgyam āśritāḥ || 30 ||
BRP126.031.1/ sarvalokaikajananīṁ bhuvanatrayapāvanīm |
BRP126.031.2/ gautamīm agaman sarve tapas taptuṁ yatavratāḥ || 31 ||
BRP126.032.1/ abdaivataṁ tathāgniṁ ca pūjanāyodyatās tadā |
BRP126.032.2/ agneś ca pūjakā ye ca apāṁ vai pūjane sthitāḥ |
BRP126.032.3/ tatra vāg abravīd daivī vedamātā sarasvatī || 32 ||

BRP126.033.0/ daivī vāg uvāca:

BRP126.033.1/ agner āpas tathā yonir adbhiḥ śaucam avāpyate |
BRP126.033.2/ agneś ca pūjakā ye ca vinādbhiḥ pūjanaṁ katham || 33 ||
BRP126.034.1/ apsu jātāsu sarvatra karmaṇy adhikṛto bhavet |
BRP126.034.2/ tāvat karmaṇy anarho 'yam aśucir malino naraḥ || 34 ||
BRP126.035.1/ na magnaḥ śraddhayā yāvad apsu śītāsu vedavit |
BRP126.035.2/ tasmād āpo variṣṭhāḥ syur mātṛbhūtā yataḥ smṛtāḥ |
BRP126.035.3/ tasmāj jyaiṣṭhyam apām eva jananyo 'gner viśeṣataḥ || 35 ||
[Page 430 ]

BRP126.036.0/ brahmovāca:

BRP126.036.1/ etad vacaḥ śuśruvus te ṛṣayo vedavādinaḥ |
BRP126.036.2/ niścayaṁ ca tataś cakrur bhavej jyaiṣṭhyam apām iti || 36 ||
BRP126.037.1/ yatra tīrthe vṛttam idam ṛṣisattre ca nārada |
BRP126.037.2/ tapastīrthaṁ tu tat proktaṁ sattratīrthaṁ tad ucyate || 37 ||
BRP126.038.1/ agnitīrthaṁ ca tat proktaṁ tathā sārasvataṁ viduḥ |
BRP126.038.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ śubham || 38 ||
BRP126.039.1/ caturdaśa śatāny atra tīrthānāṁ puṇyadāyinām |
BRP126.039.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca svargamokṣapradāyakam || 39 ||
BRP126.040.1/ kṛtaṁ sandehaharaṇam ṛṣīṇāṁ yatra bhāṣayā |
BRP126.040.2/ sarasvaty abhavat tatra gaṅgayā saṅgatā nadī |
BRP126.040.3/ māhātmyaṁ tasya ko vaktuṁ saṅgamasya kṣamo naraḥ || 40 ||

127. Chapter 127 :: The sacrificer kidnapped by a demon

[Note: [ SS 213-214]

BRP127.001.0/ brahmovāca:

BRP127.001.1/ devatīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP127.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP127.002.1/ ārṣṭiṣeṇa iti khyāto rājā sarvaguṇānvitaḥ |
BRP127.002.2/ tasya bhāryā jayā nāma sākṣāl lakṣmīr ivāparā || 2 ||
BRP127.003.1/ tasya putro bharo nāma matimān pitṛvatsalaḥ |
BRP127.003.2/ dhanurvede ca vede ca niṣṇāto dakṣa eva ca || 3 ||
BRP127.004.1/ tasya bhāryā rūpavatī suprabhety abhiviśrutā |
BRP127.004.2/ ārṣṭiṣeṇas tato rājā putre rājyaṁ niveśya saḥ || 4 ||
BRP127.005.1/ purodhasā ca mukhyena dīkṣāṁ cakre nareśvaraḥ |
BRP127.005.2/ sarasvatyās tatas tīre hayamedhāya yatnavān || 5 ||
BRP127.006.1/ ṛtvigbhir ṛṣimukhyaiś ca vedaśāstraparāyaṇaiḥ |
BRP127.006.2/ dīkṣitaṁ taṁ nṛpaśreṣṭhaṁ brāhmaṇāgnisamīpataḥ || 6 ||
BRP127.007.1/ mithur dānavarāṭ śūraḥ pāpabuddhiḥ pratāpavān |
BRP127.007.2/ makhaṁ vidhvasya nṛpatiṁ sabhāryaṁ sapurohitam || 7 ||
BRP127.008.1/ ādāya vegāt sa prāgād rasātalatalaṁ mune |
BRP127.008.2/ nīte tasmin nṛpavare yajñe naṣṭe tato 'marāḥ || 8 ||
BRP127.009.1/ ṛtvijaś ca yayuḥ sarve svaṁ svaṁ sthānaṁ makhāt tataḥ |
BRP127.009.2/ purohitasuto rājño devāpir iti viśrutaḥ || 9 ||
BRP127.010.1/ bālas tāṁ mātaraṁ dṛṣṭvā ātmanaḥ pitaraṁ na ca |
BRP127.010.2/ dṛṣṭvā savismayo bhūtvā duḥkhito 'tīva cābhavat || 10 ||
BRP127.011.1/ sa mātaraṁ tu papraccha pitā me kva gato 'mbike |
BRP127.011.2/ pitṛhīno na jīveyaṁ mātaḥ satyaṁ vadasva me || 11 ||
BRP127.012.1/ dhig dhik pitṛvihīnānāṁ jīvitaṁ pāpakarmaṇām |
BRP127.012.2/ na vakṣi yadi me mātar jalam agnim athāviśe || 12 ||
BRP127.013.1/ putraṁ provāca sā mātā rājño bhāryā purodhasaḥ |
BRP127.013.2/ dānavena talaṁ nīto rājñā saha pitā tava || 13 ||
[Page 431 ]

BRP127.014.0/ devāpir uvāca:

BRP127.014.1/ kva nītaḥ kena vā nītaḥ kathaṁ nītaḥ kva karmaṇi |
BRP127.014.2/ keṣu paśyatsu kiṁ sthānaṁ dānavasya vadasva me || 14 ||

BRP127.015.0/ mātovāca:

BRP127.015.1/ dīkṣitaṁ yajñasadasi sabhāryaṁ sapurodhasam |
BRP127.015.2/ rājānaṁ taṁ mithur daityo nītavān sa rasātalam |
BRP127.015.3/ paśyatsu devasaṅgheṣu vahnibrāhmaṇasannidhau || 15 ||

BRP127.016.0/ brahmovāca:

BRP127.016.1/ tan mātṛvacanaṁ śrutvā devāpiḥ kṛtyam asmarat |
BRP127.016.2/ devān paśye 'thavāgniṁ vā ṛtvijo vāsurāṁs tathā || 16 ||
BRP127.017.1/ eteṣv eva pitānveṣyo nānyatreti matir mama |
BRP127.017.2/ iti niścitya devāpir bharaṁ prāha nṛpātmajam || 17 ||

BRP127.018.0/ devāpir uvāca:

BRP127.018.1/ tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca |
BRP127.018.2/ ānetavyā mayā sarve nītā ye ca rasātalam || 18 ||
BRP127.019.1/ jāte parābhave ghore yo na kuryāt pratikriyām |
BRP127.019.2/ narādhamena kiṁ tena jīvatā vā mṛtena vā || 19 ||
BRP127.020.1/ tvaṁ praśādhi mahīṁ kṛtsnām ārṣṭiṣeṇaḥ pitā yathā |
BRP127.020.2/ mātā mama tvayā pālyā rājan yāvan mamāgatiḥ |
BRP127.020.3/ bhavec ca kṛtakāryasya anujānīhi māṁ bhara || 20 ||

BRP127.021.0/ brahmovāca:

BRP127.021.1/ bhareṇoktaḥ sa devāpiḥ sarvaṁ niścitya yatnataḥ || 21 ||

BRP127.022.0/ bhara uvāca:

BRP127.022.1/ siddhiṁ kuru sukhaṁ yāhi mā cintām alpikāṁ bhaja || 22 ||

BRP127.023.0/ brahmovāca:

BRP127.023.1/ tato devāpir amararājāṅghridhyānatatparaḥ |
BRP127.023.2/ ṛtvijo 'nveṣya yatnena natvā tān ṛtvijaḥ pṛthak |
BRP127.023.3/ kṛtāñjalipuṭo bālo devāpir vākyam abravīt || 23 ||

BRP127.024.0/ devāpir uvāca:

BRP127.024.1/ bhavadbhiś ca makho rakṣyo yajamānaś ca dīkṣitaḥ |
BRP127.024.2/ purodhāś ca tathā rakṣyaḥ patnī yā dīkṣitasya tu || 24 ||
BRP127.025.1/ bhavatsu tatra paśyatsu yajñaṁ vidhvasya daityarāṭ |
BRP127.025.2/ rājādayas tena nītās tan na yuktatamaṁ bhavet || 25 ||
BRP127.026.1/ athāpy etad ahaṁ manye bhavantas tān arogiṇaḥ |
BRP127.026.2/ dātum arhanti tān sarvān anyathā śāpam arhatha || 26 ||

BRP127.027.0/ ṛtvija ūcuḥ:

BRP127.027.1/ makhe 'gniḥ prathamaṁ pūjyo hy agnir evātra daivatam |
BRP127.027.2/ tasmād vayaṁ na jānīmo hy agnīnāṁ paricārakāḥ || 27 ||
BRP127.028.1/ sa eva dātā bhoktā ca hartā kartā ca havyavāṭ || 28 ||

BRP127.029.0/ brahmovāca:

BRP127.029.1/ ṛtvijaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā devāpir jātavedasam |
BRP127.029.2/ pūjayitvā yathānyāyam agnaye tan nyavedayat || 29 ||
[Page 432 ]

BRP127.030.0/ agnir uvāca:

BRP127.030.1/ yathartvijas tathā cāhaṁ devānāṁ paricārakaḥ |
BRP127.030.2/ havyaṁ vahāmi devānāṁ bhoktāro rakṣakāś ca te || 30 ||

BRP127.031.0/ devāpir uvāca:

BRP127.031.1/ devān āhūya yatnena havirbhāgān pṛthak pṛthak |
BRP127.031.2/ dāsye 'ham eṣa doṣo me tasmād yāhi surān prati || 31 ||

BRP127.032.0/ brahmovāca:

BRP127.032.1/ devāpiḥ sa surān prāpya natvā tebhyaḥ pṛthak pṛthak |
BRP127.032.2/ ṛtvigvākyaṁ cāgnivākyaṁ śāpaṁ cāpi nyavedayat || 32 ||

BRP127.033.0/ devā ūcuḥ:

BRP127.033.1/ āhūtā vaidikair mantrair ṛtvigbhiś ca yathākramam |
BRP127.033.2/ bhokṣyāmahe havirbhāgān na svatantrā dvijottama || 33 ||
BRP127.034.1/ tasmād vedānugā nityaṁ vayaṁ vedena coditāḥ |
BRP127.034.2/ paratantrās tato vipra vedebhyas tan nivedaya || 34 ||

BRP127.035.0/ brahmovāca:

BRP127.035.1/ sa devāpiḥ śucir bhūtvā vedān āhūya yatnataḥ |
BRP127.035.2/ dhyānena tapasā yukto vedāś cāpi puro 'bhavan || 35 ||
BRP127.036.1/ vedān uvāca devāpir namasya tu punaḥ punaḥ |
BRP127.036.2/ ṛtvigvākyaṁ cāgnivākyaṁ devavākyaṁ nyavedayat || 36 ||

BRP127.037.0/ vedā ūcuḥ:

BRP127.037.1/ paratantrā vayaṁ tāta īśvarasya vaśānugāḥ |
BRP127.037.2/ aśeṣajagadādhāro nirādhāro nirañjanaḥ || 37 ||
BRP127.038.1/ sarvaśaktyaikasadanaṁ nidhānaṁ sarvasampadām |
BRP127.038.2/ sa tu kartā mahādevaḥ saṁhartā sa maheśvaraḥ || 38 ||
BRP127.039.1/ vayaṁ śabdamayā brahman vadāmo vidma eva ca |
BRP127.039.2/ asmākam etat kṛtyaṁ syād vadāmo yat tu pṛcchasi || 39 ||
BRP127.040.1/ kena nītās tasya nāma tatpuraṁ tadbalaṁ tathā |
BRP127.040.2/ bhakṣitāḥ kiṁ tu no naṣṭā etaj jānīmahe vayam || 40 ||
BRP127.041.1/ yathā ca tava sāmarthyaṁ yam ārādhya ca yatra ca |
BRP127.041.2/ syād ity etac ca jānīmo yathā prāpsyasi tān puraḥ || 41 ||

BRP127.042.0/ brahmovāca:

BRP127.042.1/ etac chrutvāvadad vedān vicārya suciraṁ hṛdi || 42 ||

BRP127.043.0/ devāpir uvāca:

BRP127.043.1/ vedā vadantv etad eva sarvam eva yathārthataḥ |
BRP127.043.2/ sarvān prāpsye talaṁ nītān alaṁ tebhyo namo 'stu vaḥ || 43 ||

BRP127.044.0/ vedā ūcuḥ:

BRP127.044.1/ gautamīṁ gaccha devāpe tatra stuhi maheśvaram |
BRP127.044.2/ suprasannas tavābhīṣṭaṁ dāsyaty eva kṛpākaraḥ || 44 ||
BRP127.045.1/ bhaved devaḥ śivaḥ prītaḥ stutaḥ satyaṁ mahāmate |
BRP127.045.2/ ārṣṭiṣeṇaś ca nṛpatis tasya jāyā jayā satī || 45 ||
BRP127.046.1/ pitā tavāpy upamanyus tale tiṣṭhanty arogiṇaḥ |
BRP127.046.2/ varadānān maheśasya mithuṁ hatvā ca rākṣasam |
BRP127.046.3/ yaśaḥ prāpsyasi dharmaṁ ca etac chakyaṁ na cetarat || 46 ||
[Page 433 ]

BRP127.047.0/ brahmovāca:

BRP127.047.1/ tad vedavacanād bālo devāpir gautamīṁ gataḥ |
BRP127.047.2/ snātvā kṛtakṣaṇo vipras tuṣṭāva ca maheśvaram || 47 ||

BRP127.048.0/ devāpir uvāca:

BRP127.048.1/ bālo 'haṁ devadeveśa gurūṇāṁ tvaṁ gurur mama |
BRP127.048.2/ na me śaktis tvatstavane tubhyaṁ śambho namo 'stu te || 48 ||
BRP127.049.1/ na tvāṁ jānanti nigamā na devā munayo na ca |
BRP127.049.2/ na brahmā nāpi vaikuṇṭho yo 'si so 'si namo 'stu te || 49 ||
BRP127.050.1/ ye 'nāthā ye ca kṛpaṇā ye daridrāś ca rogiṇaḥ |
BRP127.050.2/ pāpātmāno ye ca loke tāṁs tvaṁ pāsi maheśvara || 50 ||
BRP127.051.1/ tapasā niyamair mantraiḥ pūjitās tridivaukasaḥ |
BRP127.051.2/ tvayā dattaṁ phalaṁ tebhyo dāsyanti jagatāṁ pate || 51 ||
BRP127.052.1/ yācitāraś ca dātāras tebhyo yad yan manīṣitam |
BRP127.052.2/ bhavatīti na citraṁ syāt tvaṁ viparyayakārakaḥ || 52 ||
BRP127.053.1/ ye 'jñānino ye ca pāpā ye magnā narakārṇave |
BRP127.053.2/ śiveti vacanān nātha tān pāsi tvaṁ jagadguro || 53 ||

BRP127.054.0/ brahmovāca:

BRP127.054.1/ evaṁ tu stuvatas tasya puraḥ prāha trilocanaḥ || 54 ||

BRP127.055.0/ śiva uvāca:

BRP127.055.1/ varaṁ brūhy atha devāpe alaṁ dainyena bālaka || 55 ||

BRP127.056.0/ devāpir uvāca:

BRP127.056.1/ rājānaṁ rājapatnīṁ ca pitaraṁ ca guruṁ mama |
BRP127.056.2/ prāptum icche jagannātha nidhanaṁ ca ripor mama || 56 ||

BRP127.057.0/ brahmovāca:

BRP127.057.1/ devāpivacanaṁ śrutvā tathety āhākhileśvaraḥ |
BRP127.057.2/ devāpeḥ sarvam abhavad ājñayā śaṅkarasya tat || 57 ||
BRP127.058.1/ punar apy āha taṁ śambhur devāpikaruṇākaraḥ |
BRP127.058.2/ nandinaṁ preṣayām āsa śambhuḥ śūlena nārada || 58 ||
BRP127.059.1/ rasātalaṁ mithuṁ nandī hatvā cāsurapuṅgavān |
BRP127.059.2/ tatpitrādīn samānīya tasmai tān sa nyavedayat || 59 ||
BRP127.060.1/ hayamedhaś ca tatrāsīd ārṣṭiṣeṇasya dhīmataḥ |
BRP127.060.2/ agniś ca ṛtvijo devā vedāś ca ṛṣayo 'bruvan || 60 ||

BRP127.061.0/ agnyādaya ūcuḥ:

BRP127.061.1/ yatra sākṣād abhūc chambhur devāpe bhaktavatsalaḥ |
BRP127.061.2/ devadevo jagannātho devatīrtham abhūc ca tat || 61 ||
BRP127.062.1/ sarvapāpakṣayakaraṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām |
BRP127.062.2/ puṇyadaṁ tīrtham etat syāt tava kīrtiś ca śāśvatī || 62 ||

BRP127.063.0/ brahmovāca:

BRP127.063.1/ aśvamedhe nivṛtte tu surās tebhyo varān daduḥ |
BRP127.063.2/ snātvā kṛtārthā gaṅgāyāṁ tatas te divam ākraman || 63 ||
BRP127.064.1/ tataḥ prabhṛti tatrāsaṁs tīrthāni daśa pañca ca |
BRP127.064.2/ sahasrāṇi śatāny aṣṭāv ubhayor api tīrayoḥ |
BRP127.064.3/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca hy atīva phaladaṁ viduḥ || 64 ||

128. Chapter 128 :: Story of Agni and Śiva's semen; the abuduction of Suvarṇā

[Page 434 ] [Note: [ SS 215-217]

BRP128.001.0/ brahmovāca:

BRP128.001.1/ tapovanam iti khyātaṁ nandinīsaṅgamaṁ tathā |
BRP128.001.2/ siddheśvaraṁ tatra tīrthaṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe || 1 ||
BRP128.002.1/ śārdūlaṁ ceti vikhyātaṁ teṣāṁ vṛttam idaṁ śṛṇu |
BRP128.002.2/ yasyākarṇanamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 2 ||
BRP128.003.1/ agnir hotā purā tv āsīd devānāṁ havyavāhanaḥ |
BRP128.003.2/ bhāryāṁ prāpto dakṣasutāṁ svāhānāmnīṁ surūpiṇīm || 3 ||
BRP128.004.1/ sānapatyā purā cāsīt putrārthaṁ tapa āviśat |
BRP128.004.2/ tapaś carantīṁ vipulaṁ toṣayantīṁ hutāśanam |
BRP128.004.3/ sa bhartā hutabhuk prāha bhāryāṁ svāhām aninditām || 4 ||

BRP128.005.0/ agnir uvāca:

BRP128.005.1/ apatyāni bhaviṣyanti mā tapaḥ kuru śobhane || 5 ||

BRP128.006.0/ brahmovāca:

BRP128.006.1/ etac chrutvā bhartṛvākyaṁ nivṛttā tapaso 'bhavat |
BRP128.006.2/ strīṇām abhīṣṭadaṁ nānyad bhartṛvākyaṁ vinā kvacit || 6 ||
BRP128.007.1/ tataḥ katipaye kāle tārakād bhaya āgate |
BRP128.007.2/ anutpanne kārttikeye cirakālarahogate || 7 ||
BRP128.008.1/ maheśvare bhavānyā ca trastā devāḥ samāgatāḥ |
BRP128.008.2/ devānāṁ kāryasiddhyartham agniṁ procur divaukasaḥ || 8 ||

BRP128.009.0/ devā ūcuḥ:

BRP128.009.1/ deva gaccha mahābhāga śambhuṁ trailokyapūjitam |
BRP128.009.2/ tārakād bhayam utpannaṁ śambhave tvaṁ nivedaya || 9 ||

BRP128.010.0/ agnir uvāca:

BRP128.010.1/ na gantavyaṁ tatra deśe dampatyoḥ sthitayo rahaḥ |
BRP128.010.2/ sāmānyamātrato nyāyaḥ kiṁ punaḥ śūlapāṇini || 10 ||
BRP128.011.1/ ekāntasthitayoḥ svairaṁ jalpator yaḥ sarāgayoḥ |
BRP128.011.2/ dampatyoḥ śṛṇuyād vākyaṁ nirayāt tasya noddhṛtiḥ || 11 ||
BRP128.012.1/ sa svāmy akhilalokānāṁ mahākālas triśūlavān |
BRP128.012.2/ nirīkṣaṇīyaḥ kena syād bhavānyā rahasi sthitaḥ || 12 ||

BRP128.013.0/ devā ūcuḥ:

BRP128.013.1/ mahābhaye cānugate nyāyaḥ ko 'nv atra varṇyate |
BRP128.013.2/ tārakād bhaya utpanne gaccha tvaṁ tārako bhavān || 13 ||
BRP128.014.1/ mahābhayābdhau sādhūnāṁ yat parārthāya jīvitam |
BRP128.014.2/ rūpeṇānyena vā gaccha vācaṁ vada yathā tathā || 14 ||
BRP128.015.1/ viśrāvya devavacanaṁ śambhum āgaccha satvaraḥ |
BRP128.015.2/ tato dāsyāmahe pūjām ubhayor lokayoḥ kave || 15 ||
[Page 435 ]

BRP128.016.0/ brahmovāca:

BRP128.016.1/ śuko bhūtvā jagāmāśu devavākyād dhutāśanaḥ |
BRP128.016.2/ yatrāsīj jagatāṁ nātho ramamāṇas tadomayā || 16 ||
BRP128.017.1/ sa bhītavad atha prāyāc chuko bhūtvā tadānalaḥ |
BRP128.017.2/ nāśakad dvāradeśe tu praveṣṭuṁ havyavāhanaḥ || 17 ||
BRP128.018.1/ tato gavākṣadeśe tu tasthau dhunvann adhomukhaḥ |
BRP128.018.2/ taṁ dṛṣṭvā prahasañ śambhur umāṁ prāha rahogataḥ || 18 ||

BRP128.019.0/ śambhur uvāca:

BRP128.019.1/ paśya devi śukaṁ prāptaṁ devavākyād dhutāśanam || 19 ||

BRP128.020.0/ brahmovāca:

BRP128.020.1/ lajjitā cāvadad devam alaṁ deveti pārvatī |
BRP128.020.2/ puraścarantaṁ deveśo hy agniṁ taṁ dvijarūpiṇam || 20 ||
BRP128.021.1/ āhūya bahuśaś cāpi jñāto 'sy agne 'tra mā vada |
BRP128.021.2/ vidārayasva svamukhaṁ gṛhāṇedaṁ nayasva tat || 21 ||
BRP128.022.1/ ity uktvā tasya cāsye 'gne retaḥ sa prākṣipad bahu |
BRP128.022.2/ retogarbhas tadā cāgnir gantuṁ naiva ca śaktavān || 22 ||
BRP128.023.1/ suranadyās tatas tīraṁ śrānto 'gnir upatasthivān |
BRP128.023.2/ kṛttikāsu ca tad retaḥ prakṣepāt kārttiko 'bhavat || 23 ||
BRP128.024.1/ avaśiṣṭaṁ ca yat kiñcid agner dehe ca śāmbhavam |
BRP128.024.2/ tad eva reto vahnis tu svabhāryāyāṁ dvidhākṣipat || 24 ||
BRP128.025.1/ svāhāyāṁ priyabhūtāyāṁ putrārthinyāṁ viśeṣataḥ |
BRP128.025.2/ purā sāśvāsitā tena santatis te bhaviṣyati || 25 ||
BRP128.026.1/ tad vahninātha saṁsmṛtya tat kṣiptaṁ śāmbhavaṁ mahaḥ |
BRP128.026.2/ tad agne retasas tasyāṁ jajñe mithunam uttamam || 26 ||
BRP128.027.1/ suvarṇaś ca suvarṇā ca rūpeṇāpratimaṁ bhuvi |
BRP128.027.2/ agneḥ prītikaraṁ nityaṁ lokānāṁ prītivardhanam || 27 ||
BRP128.028.1/ agniḥ prītyā suvarṇāṁ tāṁ prādād dharmāya dhīmate |
BRP128.028.2/ suvarṇasyātha putrasya saṅkalpām akarot priyām |
BRP128.028.3/ evaṁ putrasya putryāś ca vivāham akarot kaviḥ || 28 ||
BRP128.029.1/ anyonyaretovyatiṣaṅgadoṣād |
BRP128.029.2/ agner apatyam ubhayaṁ tathaiva |
BRP128.029.3/ putraḥ suvarṇo bahurūparūpī |
BRP128.029.4/ rūpāṇi kṛtvā surasattamānām || 29 ||
BRP128.030.1/ indrasya vāyor dhanadasya bhāryāṁ |
BRP128.030.2/ jaleśvarasyāpi munīśvarāṇām |
BRP128.030.3/ bhāryās tu gacchaty aniśaṁ suvarṇo |
BRP128.030.4/ yasyāḥ priyaṁ yac ca vapuḥ sa kṛtvā || 30 ||
BRP128.031.1/ yāti kvacic cāpi kaves tanūjas |
BRP128.031.2/ tadbhartṛrūpaṁ ca pativratāsu |
BRP128.031.3/ kṛtvāniśaṁ tābhir udārabhāvaḥ |
BRP128.031.4/ kurvan kṛtārthaṁ madanaṁ sa reme || 31 ||
BRP128.032.1/ kṛtvā gatā kvāpi caivaṁ suvarṇā |
BRP128.032.2/ dharmasya bhāryāpi suvarṇanāmnī |
[Page 436 ]
BRP128.032.3/ svāhāsutā svairiṇī sā babhūva |
BRP128.032.4/ yasyāpi yasyāpi manogatā yā || 32 ||
BRP128.033.1/ bhāryāsvarūpā saiva bhūtvā suvarṇā |
BRP128.033.2/ reme patīn mānuṣān āsurāṁś ca |
BRP128.033.3/ devān ṛṣīn pitṛrūpāṁs tathānyān |
BRP128.033.4/ rūpaudāryasthairyagāmbhīryayuktān || 33 ||
BRP128.034.1/ yābhipretā yasya devasya bhāryā |
BRP128.034.2/ tadrūpā sā ramate tena sārdham |
BRP128.034.3/ nānābhedaiḥ karaṇaiś cāpy anekair |
BRP128.034.4/ ākarṣantī tanmanaḥ kāmasiddhim || 34 ||
BRP128.035.1/ evaṁ suvarṇasya nirīkṣya ceṣṭām |
BRP128.035.2/ agneḥ sūnoḥ putrikāyās tathāgneḥ |
BRP128.035.3/ sarve ca śepuḥ kupitās tadāgneḥ |
BRP128.035.4/ putraṁ ca putrīṁ ca surāsurās te || 35 ||

BRP128.036.0/ surāsurā ūcuḥ:

BRP128.036.1/ kṛtaṁ yad etad vyabhicārarūpaṁ |
BRP128.036.2/ yac chadmanā vartanaṁ pāparūpam |
BRP128.036.3/ tasmāt sutas te vyabhicāravāṁś ca |
BRP128.036.4/ sarvatra gāmī jāyatāṁ havyavāha || 36 ||
BRP128.037.1/ tathā suvarṇāpi na caikaniṣṭhā |
BRP128.037.2/ bhūyād agne naikatṛptā bahūṁś ca |
BRP128.037.3/ nānājātīn ninditān dehabhājo |
BRP128.037.4/ bhajitrī syād eṣa doṣaś ca putryāḥ || 37 ||

BRP128.038.0/ brahmovāca:

BRP128.038.1/ ity etac chāpavacanaṁ śrutvāgnir atibhītavat |
BRP128.038.2/ mām abhyetya tadovāca niṣkṛtiṁ vada putrayoḥ || 38 ||
BRP128.039.1/ tadāham abravaṁ vahne gautamīṁ gaccha śaṅkaram |
BRP128.039.2/ stutvā tatra mahābāho nivedaya jagatpateḥ || 39 ||
BRP128.040.1/ māheśvareṇa vīryeṇa tava dehasthitena ca |
BRP128.040.2/ evaṁvidhaṁ tv apatyaṁ te jātaṁ vahne tato bhavān || 40 ||
BRP128.041.1/ nivedayasva devāya devānāṁ śāpam īdṛśam |
BRP128.041.2/ svāpatyarakṣaṇāyāsau śambhuḥ śreyaḥ kariṣyati || 41 ||
BRP128.042.1/ stuhi devaṁ ca devīṁ ca bhaktyā prīto bhavec chivaḥ |
BRP128.042.2/ tatas tv apatyaviṣaye priyān kāmān avāpsyasi || 42 ||
BRP128.043.1/ tato madvacanād agnir gaṅgāṁ gatvā maheśvaram |
BRP128.043.2/ tuṣṭāva niyato vākyaiḥ stutibhir vedasammitaiḥ || 43 ||

BRP128.044.0/ agnir uvāca:

BRP128.044.1/ viśvasya jagato dhātā viśvamūrtir nirañjanaḥ |
BRP128.044.2/ ādikartā svayambhūś ca taṁ namāmi jagatpatim || 44 ||
BRP128.045.1/ yo 'gnir bhūtvā saṁharati sraṣṭā vai jalarūpataḥ |
BRP128.045.2/ sūryarūpeṇa yaḥ pāti taṁ namāmi ca tryambakam || 45 ||
[Page 437 ]

BRP128.046.0/ brahmovāca:

BRP128.046.1/ tataḥ prasanno bhagavān anantaḥ śambhur avyayaḥ |
BRP128.046.2/ vareṇa cchandayām āsa pāvakaṁ surapūjitam || 46 ||
BRP128.047.1/ sa vinītaḥ śivaṁ prāha tava vīryaṁ mayi sthitam |
BRP128.047.2/ tena jātaḥ suto ramyaḥ suvarṇo lokaviśrutaḥ || 47 ||
BRP128.048.1/ tathā suvarṇā putrī ca tasmād eva jagatprabho |
BRP128.048.2/ anyonyavīryasaṅgāc ca taddoṣād ubhayaṁ tv idam || 48 ||
BRP128.049.1/ vyabhicārāt sadoṣaṁ ca apatyam abhavac chiva |
BRP128.049.2/ śāpaṁ daduḥ surāḥ sarve tayoḥ śāntiṁ kuru prabho || 49 ||
BRP128.050.1/ tadagnivacanāc chambhuḥ provācedaṁ śubhodayam || 50 ||

BRP128.051.0/ śambhur uvāca:

BRP128.051.1/ madvīryād abhavat tvattaḥ suvarṇo bhūrivikramaḥ |
BRP128.051.2/ samagrā ṛddhayaḥ sarvāḥ suvarṇe 'smin samāhitāḥ || 51 ||
BRP128.052.1/ bhaviṣyanti na sandeho vahne śṛṇu vaco mama |
BRP128.052.2/ trayāṇām api lokānāṁ pāvanaḥ sa bhaviṣyati || 52 ||
BRP128.053.1/ sa eva cāmṛtaṁ loke sa eva suravallabhaḥ |
BRP128.053.2/ sa eva bhuktimuktī ca sa eva makhadakṣiṇā || 53 ||
BRP128.054.1/ sa eva rūpaṁ sarvasya gurūṇām apy asau guruḥ |
BRP128.054.2/ vīryaṁ śreṣṭhatamaṁ vidyād vīryaṁ matto yad uttamam || 54 ||
BRP128.055.1/ viśeṣatas tvayi kṣiptaṁ tasya kā syād vicāraṇā |
BRP128.055.2/ hīnaṁ tena vinā sarvaṁ sampūrṇās tena sampadaḥ || 55 ||
BRP128.056.1/ jīvanto 'pi mṛtāḥ sarve suvarṇena vinā narāḥ |
BRP128.056.2/ nirguṇo 'pi dhanī mānyaḥ saguṇo 'py adhano nahi || 56 ||
BRP128.057.1/ tasmān nātaḥ paraṁ kiñcit suvarṇād dhi bhaviṣyati |
BRP128.057.2/ tathā caiṣā suvarṇāpi syād utkṛṣṭāpi cañcalā || 57 ||
BRP128.058.1/ anayā vīkṣitaṁ sarvaṁ nyūnaṁ pūrṇaṁ bhaviṣyati |
BRP128.058.2/ tapasā japahomaiś ca yeyaṁ prāpyā jagattraye || 58 ||
BRP128.059.1/ tasyāḥ prabhāvaṁ prāśastyam agne kiñcic ca kīrtyate |
BRP128.059.2/ sarvatra yā tu santiṣṭhed āyātu vicariṣyati || 59 ||
BRP128.060.1/ suvarṇā kamalā sākṣāt pavitrā ca bhaviṣyati |
BRP128.060.2/ adya prabhṛty ātmajayos tathā svairaṁ viceṣṭatoḥ || 60 ||
BRP128.061.1/ tathāpi caitayoḥ puṇyaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati || 61 ||

BRP128.062.0/ brahmovāca:

BRP128.062.1/ evam uktvā tataḥ śambhuḥ sākṣāt tatrābhavac chivaḥ |
BRP128.062.2/ liṅgarūpeṇa sarveṣāṁ lokānāṁ hitakāmyayā || 62 ||
BRP128.063.1/ varān prāpya sutābhyāṁ sa agnis tuṣṭo 'bhavat tataḥ |
BRP128.063.2/ svabhartrā ca suvarṇā sā dharmeṇāgnisutā mudā || 63 ||
BRP128.064.1/ vartayām āsa putro 'pi vahneḥ saṅkalpayā mudā |
BRP128.064.2/ etasminn antare svarṇām agner duhitaraṁ mune || 64 ||
BRP128.065.1/ paribhūya ca dharmaṁ taṁ śārdūlo dānaveśvaraḥ |
BRP128.065.2/ aharad bhāgyasaubhāgyavilāsavasatiṁ chalāt || 65 ||
[Page 438 ]
BRP128.066.1/ nītā rasātalaṁ tena suvarṇā lokaviśrutā |
BRP128.066.2/ jāmātāgneḥ sa dharmaś ca agniś caiva sa havyavāṭ || 66 ||
BRP128.067.1/ viṣṇave lokanāthāya stutvā caiva punaḥ punaḥ |
BRP128.067.2/ kāryavijñāpanaṁ cobhau cakratuḥ prabhaviṣṇave || 67 ||
BRP128.068.1/ tataś cakreṇa ciccheda śārdūlasya śiro hariḥ |
BRP128.068.2/ sānītā viṣṇunā devī suvarṇā lokasundarī || 68 ||
BRP128.069.1/ maheśvarasutā caiva agneś caiva tathā priyā |
BRP128.069.2/ maheśvarāya tāṁ viṣṇur darśayām āsa nārada || 69 ||
BRP128.070.1/ prīto 'bhavan maheśo 'pi sasvaje tāṁ punaḥ punaḥ |
BRP128.070.2/ cakraṁ prakṣālitaṁ yatra śārdūlacchedi dīptimat || 70 ||
BRP128.071.1/ cakratīrthaṁ tu vikhyātaṁ śārdūlaṁ ceti tad viduḥ |
BRP128.071.2/ yatra nītā suvarṇā sā viṣṇunā śaṅkarāntikam || 71 ||
BRP128.072.1/ tat tīrthaṁ śāṅkaraṁ jñeyaṁ vaiṣṇavaṁ siddham eva tu |
BRP128.072.2/ yatrānandam anuprāpto hy agnir dharmaś ca śāśvataḥ || 72 ||
BRP128.073.1/ ānandāśrūṇi nyapatan yatrāgner munisattama |
BRP128.073.2/ ānandeti nadī jātā tathā vai nandinīti ca || 73 ||
BRP128.074.1/ tasyāś ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṁ tatra vai śivaḥ |
BRP128.074.2/ tatraiva saṅgame sākṣāt suvarṇādyāpi saṁsthitā || 74 ||
BRP128.075.1/ dākṣāyaṇī saiva śivā āgneyī ceti viśrutā |
BRP128.075.2/ ambikā jagadādhārā śivā kātyāyanīśvarī || 75 ||
BRP128.076.1/ bhaktābhīṣṭapradā nityam alaṅkṛtyobhayaṁ taṭam |
BRP128.076.2/ tapas tepe yatra cāgnis tat tīrthaṁ tu tapovanam || 76 ||
BRP128.077.1/ evamādīni tīrthāni tīrayor ubhayor mune |
BRP128.077.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ śubham || 77 ||
BRP128.078.1/ uttare caiva pāre ca sahasrāṇi caturdaśa |
BRP128.078.2/ dakṣiṇe ca tathā pāre sahasrāṇy atha ṣoḍaśa || 78 ||
BRP128.079.1/ tatra tatra ca tīrthāni sābhijñānāni santi vai |
BRP128.079.2/ nāmāni ca pṛthak santi saṅkṣepāt tan mayocyate || 79 ||
BRP128.080.1/ etāni yaś ca śṛṇuyād yaś ca vā paṭhati smaret |
BRP128.080.2/ sarveṣu tatra kāmyeṣu paripūrṇo bhaven naraḥ || 80 ||
BRP128.081.1/ etad vṛttaṁ tu yo jñātvā tatra snānādikaṁ caret |
BRP128.081.2/ lakṣmīvāñ jāyate nityaṁ dharmavāṁś ca viśeṣataḥ || 81 ||
BRP128.082.1/ abjakāt paścime tīrthaṁ tac chārdūlam udāhṛtam |
BRP128.082.2/ vārāṇasyāditīrthebhyaḥ sarvebhyo hy adhikaṁ bhavet || 82 ||
BRP128.083.1/ tatra snātvā pitṝn devān vandate tarpayaty api |
BRP128.083.2/ sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate || 83 ||
BRP128.084.1/ tapovanāc ca śārdūlān madhye tīrthāny aśeṣataḥ |
BRP128.084.2/ tasyaikaikasya māhātmyaṁ na kenāpy atra varṇyate || 84 ||

129. Chapter 129 :: Stories about Indra

[Page 439 ] [Note: [ SS 217-220]

BRP129.001.0/ brahmovāca:

BRP129.001.1/ indratīrtham iti khyātaṁ tatraiva ca vṛṣākapam |
BRP129.001.2/ phenāyāḥ saṅgamo yatra hanūmataṁ tathaiva ca || 1 ||
BRP129.002.1/ abjakaṁ cāpi yat proktaṁ yatra devas trivikramaḥ |
BRP129.002.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca punarāvṛttidurlabham || 2 ||
BRP129.003.1/ tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP129.003.2/ indreśvaraṁ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ || 3 ||
BRP129.004.1/ namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ |
BRP129.004.2/ tasyendreṇābhavad yuddhaṁ phenenendro 'harac chiraḥ || 4 ||
BRP129.005.1/ apāṁ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk |
BRP129.005.2/ śiraś chittvā tac ca phenaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 5 ||
BRP129.006.1/ nyapatad bhūmiṁ bhittvā tu rasātalam athāviśat |
BRP129.006.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ vāri yad viśvapāvanam || 6 ||
BRP129.007.1/ vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam |
BRP129.007.2/ taj jalaṁ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate || 7 ||
BRP129.008.1/ tasyās tu saṅgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ |
BRP129.008.2/ sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva || 8 ||
BRP129.009.1/ hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ |
BRP129.009.2/ mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ || 9 ||
BRP129.010.1/ mārjāraṁ ceti tat tīrthaṁ purā proktaṁ mayā tava |
BRP129.010.2/ hanūmataṁ ca tat proktaṁ tatrākhyānaṁ puroditam || 10 ||
BRP129.011.1/ vṛṣākapaṁ cābjakaṁ ca tatredaṁ prayataḥ śṛṇu |
BRP129.011.2/ hiraṇya iti vikhyāto daityānāṁ pūrvajo balī || 11 ||
BRP129.012.1/ tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo 'bhūt sudāruṇaḥ |
BRP129.012.2/ tasyāpi balavān putro devānāṁ durjayaḥ sadā || 12 ||
BRP129.013.1/ mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā |
BRP129.013.2/ tenendrasyābhavad yuddhaṁ bahukālaṁ nirantaram || 13 ||
BRP129.014.1/ mahāśanir mahāvīryaḥ satataṁ raṇamūrdhani |
BRP129.014.2/ jitvā nāgena sahitaṁ śakraṁ pitre nyavedayat || 14 ||
BRP129.015.1/ baddhvā hastisamāyuktaṁ svasāraṁ vīkṣya tāṁ tadā |
BRP129.015.2/ vihāya krūratāṁ daityo hiraṇyāya nyavedayat || 15 ||
BRP129.016.1/ mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṁ pūrvavattaraḥ |
BRP129.016.2/ śacīkāntaṁ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot || 16 ||
BRP129.017.1/ mahāśanir hariṁ jitvā jetuṁ varuṇam abhyagāt |
BRP129.017.2/ varuṇo 'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṁ mahāśaneḥ || 17 ||
BRP129.018.1/ udadhiṁ svālayaṁ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ |
BRP129.018.2/ tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ || 18 ||
BRP129.019.1/ vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ |
BRP129.019.2/ vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca || 19 ||
BRP129.020.1/ mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate |
BRP129.020.2/ nirindratvaṁ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan || 20 ||
[Page 440 ]

BRP129.021.0/ devā ūcuḥ:

BRP129.021.1/ viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca |
BRP129.021.2/ mantradṛg vā sa eva syād indraṁ cānyaṁ kariṣyati || 21 ||

BRP129.022.0/ brahmovāca:

BRP129.022.1/ evaṁ sammantrya te devā viṣṇor mantraṁ nyavedayan |
BRP129.022.2/ mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan || 22 ||
BRP129.023.1/ prāyād vārīśvaraṁ viṣṇuḥ śvaśuraṁ varuṇaṁ tadā |
BRP129.023.2/ keśavo varuṇaṁ gatvā prāhendrasya parābhavam || 23 ||
BRP129.024.1/ tathā tvayaitat kartavyaṁ yathāyāti purandaraḥ |
BRP129.024.2/ tadviṣṇuvacanāc chīghraṁ yayau jalapatir mune || 24 ||
BRP129.025.1/ sutāpatiṁ hiraṇyasutaṁ vikrāntaṁ taṁ mahāśanim |
BRP129.025.2/ atisammānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ || 25 ||
BRP129.026.1/ papracchāgamanaṁ daityo vinayāc chvaśuraṁ tadā |
BRP129.026.2/ varuṇaḥ prāha taṁ daityaṁ yad āgamanakāraṇam || 26 ||

BRP129.027.0/ varuṇa uvāca:

BRP129.027.1/ indraṁ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā |
BRP129.027.2/ baddhaṁ rasātalasthaṁ taṁ devānām adhipaṁ sakhe || 27 ||
BRP129.028.1/ asmākaṁ sarvadā mānyaṁ dehi tvaṁ mama śatruhan |
BRP129.028.2/ baddhvā vimokṣaṇaṁ śatror mahate yaśase satām || 28 ||

BRP129.029.0/ brahmovāca:

BRP129.029.1/ tathety uktvā kathañcit sa daityeśo varuṇāya tam |
BRP129.029.2/ prādād indraṁ śacīkāntaṁ vāraṇena samanvitam || 29 ||
BRP129.030.1/ sa daityamadhye 'tivirājamāno |
BRP129.030.2/ hariṁ tadovāca jaleśasannidhau |
BRP129.030.3/ sampūjya caivātha mahopacārair |
BRP129.030.4/ mahāśanir maghavantaṁ babhāṣe || 30 ||

BRP129.031.0/ mahāśanir uvāca:

BRP129.031.1/ kena tvam indro 'dya kṛto 'si kena |
BRP129.031.2/ vīryaṁ tavedṛg bahu bhāṣase ca |
BRP129.031.3/ tvaṁ saṅgare śatrubhir bādhyase ca |
BRP129.031.4/ tathāpi cendro bhavasīti citram || 31 ||
BRP129.032.1/ athāpi baddhā puruṣeṇa kācit |
BRP129.032.2/ tasyāḥ patis tāṁ mocayatīti yuktam |
BRP129.032.3/ striyo 'svatantrāḥ puruṣapradhānās |
BRP129.032.4/ tvaṁ vai pumān bhavitā śakra sādho || 32 ||
BRP129.033.1/ baddho mayā saṅgare vāhanena |
BRP129.033.2/ kvāpy astraṁ te vajram uddāmaśakti |
BRP129.033.3/ cintāratnaṁ nandanaṁ yoṣitas tā |
BRP129.033.4/ yaśo balaṁ devarājopabhogyam |
[Page 441 ]
BRP129.033.5/ sarvaṁ hi tvā kiṁ tu mukto jaleśād |
BRP129.033.6/ ākāṅkṣase jīvitaṁ dhik tavedam || 33 ||
BRP129.034.1/ taj jīvanaṁ yat tu yaśonidhānaṁ |
BRP129.034.2/ sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi |
BRP129.034.3/ evaṁ jānañ śakra kathaṁ jaleśān |
BRP129.034.4/ muktiṁ prāpto naiva lajjāṁ bhajethāḥ || 34 ||
BRP129.035.1/ triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san |
BRP129.035.2/ sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ |
BRP129.035.3/ saṁstūyamānaś ca tathāpsarobhir |
BRP129.035.4/ nūnaṁ lajjā te bibhetīti manye || 35 ||
BRP129.036.1/ tvaṁ vṛtrahā namuceś cāpi hantā |
BRP129.036.2/ purāṁ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ |
BRP129.036.3/ evaṁ surās tvāṁ paripūjayantīty |
BRP129.036.4/ ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva || 36 ||
BRP129.037.1/ vikāram āpyāpy ahitodbhavaṁ ye |
BRP129.037.2/ jīvanti lokān anusaṁviśanti |
BRP129.037.3/ bhavādṛśāṁ duścyavanābjajanmā |
BRP129.037.4/ kathaṁ na hṛdbhedam avāpa kartā || 37 ||

BRP129.038.0/ brahmovāca:

BRP129.038.1/ evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane |
BRP129.038.2/ prādād indraṁ punaś cedaṁ vacanaṁ tad abhāṣata || 38 ||

BRP129.039.0/ mahāśanir uvāca:

BRP129.039.1/ adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ |
BRP129.039.2/ śvaśuro mama yena tvaṁ muktim āpto 'si vāsava || 39 ||
BRP129.040.1/ tathā tvaṁ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṁ prati |
BRP129.040.2/ no ced baddhvā punas tvāṁ vai kṣepsye caiva rasātalam || 40 ||

BRP129.041.0/ brahmovāca:

BRP129.041.1/ evaṁ nirbhartsya taṁ śakraṁ hasaṁś cāpi punaḥ punaḥ |
BRP129.041.2/ abravīd gaccha gaccheti varuṇaṁ cānumanya tu || 41 ||
BRP129.042.1/ sa tu prāptaḥ svanilayaṁ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ |
BRP129.042.2/ paulomyāṁ prāha tat sarvaṁ yat tac chatruparābhavam || 42 ||

BRP129.043.0/ indra uvāca:

BRP129.043.1/ evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṁ varānane |
BRP129.043.2/ nirvāpayāmi yena svam ātmānaṁ subhage vada || 43 ||

BRP129.044.0/ indrāṇy uvāca:

BRP129.044.1/ dānavānām athodbhūtiṁ śakra māyāṁ parābhavam |
BRP129.044.2/ varadānaṁ tathā mṛtyuṁ jāne 'haṁ balasūdana || 44 ||
BRP129.045.1/ tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ |
BRP129.045.2/ jāyeta śṛṇu tat sarvaṁ vakṣye 'haṁ prītaye tava || 45 ||
BRP129.046.1/ hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī |
BRP129.046.2/ tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ || 46 ||
[Page 442 ]
BRP129.047.1/ brahmāṇaṁ toṣayām āsa tapasā niyamena ca |
BRP129.047.2/ īdṛśaṁ balam āpannaṁ tapasā kiṁ na sidhyati || 47 ||
BRP129.048.1/ tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathañcana |
BRP129.048.2/ na kāryaḥ śṛṇu tatredaṁ kāryaṁ yat tu kramāgatam || 48 ||

BRP129.049.0/ brahmovāca:

BRP129.049.1/ evam uktvā tu paulomī prāhendraṁ vinayānvitā || 49 ||

BRP129.050.0/ indrāṇy uvāca:

BRP129.050.1/ nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṁ yajñakarmaṇaḥ |
BRP129.050.2/ nāsādhyaṁ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca || 50 ||
BRP129.051.1/ punaś cedaṁ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam |
BRP129.051.2/ strīṇāṁ svabhāvaṁ jānanti striya eva surādhipa || 51 ||
BRP129.052.1/ tasmād bhūmes tathā cāpāṁ nāsādhyaṁ vidyate prabho |
BRP129.052.2/ tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet || 52 ||
BRP129.053.1/ tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṁ vrajed bhavān |
BRP129.053.2/ tatra viṣṇuṁ śivaṁ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi || 53 ||
BRP129.054.1/ śrutam asti punaś cedaṁ striyo yāś ca pativratāḥ |
BRP129.054.2/ tā eva sarvaṁ jānanti dhṛtaṁ tābhiś carācaram || 54 ||
BRP129.055.1/ pṛthivyāṁ sārabhūtaṁ syāt tanmadhye daṇḍakaṁ vanam |
BRP129.055.2/ tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṁ pūjaya prabho || 55 ||
BRP129.056.1/ viṣṇuṁ vā jagatām īśaṁ dīnārtārtiharaṁ vibhum |
BRP129.056.2/ anāthānām iha nṛṇāṁ majjatāṁ duḥkhasāgare || 56 ||
BRP129.057.1/ haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṁ nahi |
BRP129.057.2/ tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ || 57 ||
BRP129.058.1/ bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha |
BRP129.058.2/ tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam || 58 ||
BRP129.059.1/ ajñātvaikaguṇaṁ karma phalaṁ dāsyati karmiṇaḥ |
BRP129.059.2/ jñātvā śataguṇaṁ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam || 59 ||
BRP129.060.1/ puṁsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī |
BRP129.060.2/ svalpānām api kāryāṇāṁ nahi siddhis tayā vinā || 60 ||
BRP129.061.1/ ekena yat kṛtaṁ karma tasmād ardhaphalaṁ bhavet |
BRP129.061.2/ jāyayā tu kṛtaṁ nātha puṣkalaṁ puruṣo labhet || 61 ||
BRP129.062.1/ tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ |
BRP129.062.2/ śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī || 62 ||
BRP129.063.1/ aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī |
BRP129.063.2/ tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṁ mahāphalam || 63 ||
BRP129.064.1/ tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi || 64 ||

BRP129.065.0/ brahmovāca:

BRP129.065.1/ tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ |
BRP129.065.2/ yayau gaṅgāṁ jagaddhātrīṁ gautamīṁ ceti viśrutām || 65 ||
BRP129.066.1/ daṇḍakāraṇyamadhyasthāṁ yayau sa prītimān hariḥ |
BRP129.066.2/ tapaḥ kartuṁ manaś cakre devadevāya śambhave || 66 ||
[Page 443 ]
BRP129.067.1/ gaṅgāṁ natvā tu prathamaṁ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ |
BRP129.067.2/ śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṁ cedaṁ tato 'bravīt || 67 ||

BRP129.068.0/ indra uvāca:

BRP129.068.1/ svamāyayā yo hy akhilaṁ carācaraṁ |
BRP129.068.2/ sṛjaty avaty atti na sajjate 'smin |
BRP129.068.3/ ekaḥ svatantro 'dvayacit sukhātmakaḥ |
BRP129.068.4/ sa naḥ prasanno 'stu pinākapāṇiḥ || 68 ||
BRP129.069.1/ na yasya tattvaṁ sanakādayo 'pi |
BRP129.069.2/ jānanti vedāntarahasyavijñāḥ |
BRP129.069.3/ sa pārvatīśaḥ sakalābhilāṣa BRP129.069.4/ dātā prasanno 'stu mamāndhakāriḥ || 69 ||
BRP129.070.1/ sṛṣṭvā svayambhūr bhagavān viriñciṁ |
BRP129.070.2/ bhayaṅkaraṁ cāsya śiro 'nvapaśyat |
BRP129.070.3/ chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac |
BRP129.070.4/ cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ || 70 ||
BRP129.071.1/ pāpaṁ daridraṁ tv atha lobhayācñe |
BRP129.071.2/ moho vipac ceti tato 'py anantam |
BRP129.071.3/ jātaprabhāvaṁ bhavaduḥkharūpaṁ |
BRP129.071.4/ babhūva tair vyāptam idaṁ samastam || 71 ||
BRP129.072.1/ avekṣya sarvaṁ cakitaḥ sureśo |
BRP129.072.2/ devīm avocaj jagad astam eti |
BRP129.072.3/ tvaṁ pāhi lokeśvari lokamātar |
BRP129.072.4/ ume śaraṇye subhage subhadre || 72 ||
BRP129.073.1/ jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṁ |
BRP129.073.2/ bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ |
BRP129.073.3/ svāhā svadhā svastir anādisiddhir |
BRP129.073.4/ gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam || 73 ||
BRP129.074.1/ vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṁ |
BRP129.074.2/ rakṣāṁ karoṣy eva madājñayā ca |
BRP129.074.3/ tvayaiva sṛṣṭaṁ bhuvanatrayaṁ syād |
BRP129.074.4/ yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram || 74 ||
BRP129.075.1/ ity evam uktā dayitā hareṇa |
BRP129.075.2/ saṁśleṣasaṁlāpaparā babhūva |
BRP129.075.3/ śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā |
BRP129.075.4/ cikṣepa ca svedajalaṁ karāgraiḥ || 75 ||
BRP129.076.1/ tasmād babhūva prathamaṁ sa dharmo |
BRP129.076.2/ lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ |
BRP129.076.3/ sattvaṁ susampannadharaṁ sarāṁsi |
BRP129.076.4/ dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva || 76 ||
BRP129.077.1/ saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ |
BRP129.077.2/ śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni |
BRP129.077.3/ nṛtyāni gītāny amṛtaṁ purāṇaṁ |
BRP129.077.4/ śrutismṛtī nītir athānnapāne || 77 ||
[Page 444 ]
BRP129.078.1/ śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny |
BRP129.078.2/ astrāṇi tīrthāni ca kānanāni |
BRP129.078.3/ iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni |
BRP129.078.4/ yānāni śubhrābharaṇāsanāni || 78 ||
BRP129.079.1/ bhavāṅgasaṁsargasusamprahāsa BRP129.079.2/ susvedasaṁlāparahaḥprakāraiḥ |
BRP129.079.3/ tathaiva jātaṁ sacarācaraṁ ca |
BRP129.079.4/ apāpakaṁ devi tataś ca jātam || 79 ||
BRP129.080.1/ sukhaṁ prabhūtaṁ ca śubhaṁ ca nityaṁ |
BRP129.080.2/ virāji caitat tava devi bhāvāt |
BRP129.080.3/ tasmāt tu māṁ rakṣa jagajjanitri |
BRP129.080.4/ bhītaṁ bhayebhyo jagatāṁ pradhāne || 80 ||
BRP129.081.1/ eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare |
BRP129.081.2/ śivaśaktyos tadādvaitaṁ sundaraṁ naumi vigraham || 81 ||

BRP129.082.0/ brahmovāca:

BRP129.082.1/ evaṁ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ || 82 ||

BRP129.083.0/ śiva uvāca:

BRP129.083.1/ kim abhīṣṭaṁ varayase hare vada parāyaṇam || 83 ||

BRP129.084.0/ indra uvāca:

BRP129.084.1/ balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā |
BRP129.084.2/ tena baddhas talaṁ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā || 84 ||
BRP129.085.1/ vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṁ kṛtiḥ |
BRP129.085.2/ tadarthaṁ jagatām īśa yena jeṣye ripuṁ prabho || 85 ||
BRP129.086.1/ tad eva dehi vīryaṁ me yac cānyad ripunāśanam |
BRP129.086.2/ jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati |
BRP129.086.3/ punarjātam ahaṁ manye varaṁ kīrtir jayaśriyoḥ || 86 ||

BRP129.087.0/ brahmovāca:

BRP129.087.1/ sa śivaḥ śakram āhedaṁ na mayaikena te ripuḥ |
BRP129.087.2/ vadham āpnoti tasmāt tvaṁ viṣṇum apy avyayaṁ harim || 87 ||
BRP129.088.1/ ārādhayasva paulomyā saha devaṁ janārdanam |
BRP129.088.2/ lokatrayaikaśaraṇaṁ nārāyaṇam ananyadhīḥ || 88 ||
BRP129.089.1/ tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṁ hare |
BRP129.089.2/ punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ || 89 ||
BRP129.090.1/ mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca |
BRP129.090.2/ saṅgame yatra kutrāpi siddhidaṁ munayo viduḥ || 90 ||
BRP129.091.1/ kiṁ punaḥ saṅgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ |
BRP129.091.2/ girīṇāṁ gahvare yad vā saritām atha saṅgame || 91 ||
BRP129.092.1/ vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā |
BRP129.092.2/ gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ || 92 ||
BRP129.093.1/ āste tasyāpy ahaṁ toṣam agamaṁ balasūdana |
BRP129.093.2/ tena tvaṁ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam || 93 ||

BRP129.094.0/ brahmovāca:

BRP129.094.1/ āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP129.094.2/ tuṣṭāva devaṁ prayataḥ snātvā puṇye 'tha saṅgame || 94 ||
[Page 445 ]
BRP129.095.1/ phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṁ janārdanam |
BRP129.095.2/ vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā || 95 ||
BRP129.096.1/ tatas tuṣṭo 'bhavad viṣṇuḥ kiṁ deyaṁ cety abhāṣata |
BRP129.096.2/ dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ || 96 ||
BRP129.097.1/ dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ |
BRP129.097.2/ tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ || 97 ||
BRP129.098.1/ ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk |
BRP129.098.2/ cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam || 98 ||
BRP129.099.1/ nijaghāna tadā daityam indraśatruṁ mahāśanim |
BRP129.099.2/ sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ || 99 ||
BRP129.100.1/ divistho 'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim |
BRP129.100.2/ kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṁ vilokya tam |
BRP129.100.3/ śacīṁ tāṁ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam || 100 ||

BRP129.101.0/ indra uvāca:

BRP129.101.1/ nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ |
BRP129.101.2/ vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṁ sadā || 101 ||
BRP129.102.1/ nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape |
BRP129.102.2/ tasmān nārhasi māṁ vaktuṁ śaṅkayānyatra bhāmini || 102 ||
BRP129.103.1/ pativratā priyā me tvaṁ dharme mantre sahāyinī |
BRP129.103.2/ sāpatyā ca kulīnā ca tvatto 'nyā kā priyā mama || 103 ||
BRP129.104.1/ tasmāt tavopadeśena gaṅgāṁ prāpya mahānadīm |
BRP129.104.2/ prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ || 104 ||
BRP129.105.1/ tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ |
BRP129.105.2/ jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt || 105 ||
BRP129.106.1/ uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro 'ham acyutaḥ |
BRP129.106.2/ kiṁ na sādhyaṁ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī || 106 ||
BRP129.107.1/ duṣkarā tatra no muktiḥ kintv arthāditrayaṁ śubhe |
BRP129.107.2/ jāyaiva paramaṁ mitraṁ lokadvayahitaiṣiṇī || 107 ||
BRP129.108.1/ sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca |
BRP129.108.2/ pativratā rūpavatī guṇāḍhyā |
BRP129.108.3/ sampatsu cāpatsu samānarūpā |
BRP129.108.4/ tayā hy asādhyaṁ kim iha trilokyām || 108 ||
BRP129.109.1/ tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṁ śubham āgatam |
BRP129.109.2/ itas tavoditaṁ caiva kartavyaṁ nānyad asti me || 109 ||
BRP129.110.1/ paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṁ na ca |
BRP129.110.2/ ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṁ nahi || 110 ||
BRP129.111.1/ niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye |
BRP129.111.2/ gaṅgayā sadṛśaṁ nāsti śṛṇu cānyad varānane || 111 ||
BRP129.112.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ prāptaye pāpamuktaye |
BRP129.112.2/ śivaviṣṇvor ananyatvajñānān nāsty atra muktaye || 112 ||
BRP129.113.1/ tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam |
BRP129.113.2/ avāptaṁ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ || 113 ||
[Page 446 ]
BRP129.114.1/ indratvaṁ me sthiraṁ ceto manye mitrabalāt punaḥ |
BRP129.114.2/ vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini || 114 ||
BRP129.115.1/ tvaṁ ca priyasakhī nityaṁ nānyat priyataraṁ mama |
BRP129.115.2/ tīrthānāṁ gautamī gaṅgā devānāṁ hariśaṅkarau || 115 ||
BRP129.116.1/ tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṁ cepsitam āptavān |
BRP129.116.2/ mama prītikaraṁ cedaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam || 116 ||
BRP129.117.1/ tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt |
BRP129.117.2/ anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṅkarau || 117 ||
BRP129.118.1/ indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ |
BRP129.118.2/ ekatra śaṅkaro devo hy aparatra janārdanaḥ || 118 ||
BRP129.119.1/ pāvayan daṇḍakāraṇyaṁ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ |
BRP129.119.2/ antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca || 119 ||
BRP129.120.1/ atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ |
BRP129.120.2/ pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ || 120 ||
BRP129.121.1/ teṣāṁ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ |
BRP129.121.2/ atra kiñcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam || 121 ||
BRP129.122.1/ dātṛbhyo hy akṣayaṁ tat syāt kāmadaṁ mokṣadaṁ tathā |
BRP129.122.2/ dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṁ puṇyavardhanam || 122 ||
BRP129.123.1/ ākhyānaṁ viṣṇuśambhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam |
BRP129.123.2/ asya tīrthasya māhātmyaṁ ye śṛṇvanti paṭhanti ca || 123 ||
BRP129.124.1/ puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo 'traiva smṛtir bhavet |
BRP129.124.2/ śivaviṣṇvor aśeṣāghasaṅghavicchedakāriṇī |
BRP129.124.3/ yāṁ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ || 124 ||

BRP129.125.0/ brahmovāca:

BRP129.125.1/ bhaviṣyaty evam eveti taṁ devā ṛṣayo 'bruvan |
BRP129.125.2/ gautamyā uttare pāre tīrthānāṁ mokṣadāyinām || 125 ||
BRP129.126.1/ devarṣisiddhasevyānāṁ sahasrāṇy atha sapta vai |
BRP129.126.2/ tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu || 126 ||
BRP129.127.1/ abjakaṁ hṛdayaṁ proktaṁ godāvaryā munīśvaraiḥ |
BRP129.127.2/ viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca || 127 ||

130. Chapter 130 :: Story of Agastya teaching Āpastamba

[Note: [ SS 221-222]

BRP130.001.0/ brahmovāca:

BRP130.001.1/ āpastambam iti khyātaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP130.001.2/ smaraṇād apy aśeṣāghasaṅghavidhvaṁsanakṣamam || 1 ||
BRP130.002.1/ āpastambo mahāprājño munir āsīn mahāyaśāḥ |
BRP130.002.2/ tasya bhāryākṣasūtreti patidharmaparāyaṇā || 2 ||
BRP130.003.1/ tasya putro mahāprājñaḥ karkināmātha tattvavit |
BRP130.003.2/ tasyāśramam anuprāpto hy agastyo munisattamaḥ || 3 ||
BRP130.004.1/ tam agastyaṁ pūjayitvā āpastambo munīśvaraḥ |
BRP130.004.2/ śiṣyair anugato dhīmāṁs taṁ praṣṭum upacakrame || 4 ||
[Page 447 ]

BRP130.005.0/ āpastamba uvāca:

BRP130.005.1/ trayāṇāṁ ko nu pūjyaḥ syād devānāṁ munisattama |
BRP130.005.2/ bhuktir muktiś ca kasmād vā syād anādiś ca ko bhavet || 5 ||
BRP130.006.1/ anantaś cāpi ko vipra devānām api daivatam |
BRP130.006.2/ yajñaiḥ ka ijyate devaḥ ko vedeṣv anugīyate |
BRP130.006.3/ etaṁ me saṁśayaṁ chettuṁ vadāgastya mahāmune || 6 ||

BRP130.007.0/ agastya uvāca:

BRP130.007.1/ dharmārthakāmamokṣāṇāṁ pramāṇaṁ śabda ucyate |
BRP130.007.2/ tatrāpi vaidikaḥ śabdaḥ pramāṇaṁ paramaṁ mataḥ || 7 ||
BRP130.008.1/ vedena gīyate yas tu puruṣaḥ sa parāt paraḥ |
BRP130.008.2/ mṛto 'paraḥ sa vijñeyo hy amṛtaḥ para ucyate || 8 ||
BRP130.009.1/ yo 'mūrtaḥ sa paro jñeyo hy aparo mūrta ucyate |
BRP130.009.2/ guṇābhivyāptibhedena mūrto 'sau trividho bhavet || 9 ||
BRP130.010.1/ brahmā viṣṇuḥ śivaś ceti eka eva tridhocyate |
BRP130.010.2/ trayāṇām api devānāṁ vedyam ekaṁ paraṁ hi tat || 10 ||
BRP130.011.1/ ekasya bahudhā vyāptir guṇakarmavibhedataḥ |
BRP130.011.2/ lokānām upakārārtham ākṛtitritayaṁ bhavet || 11 ||
BRP130.012.1/ yas tattvaṁ vetti paramaṁ sa ca vidvān na cetaraḥ |
BRP130.012.2/ tatra yo bhedam ācaṣṭe liṅgabhedī sa ucyate || 12 ||
BRP130.013.1/ prāyaścittaṁ na tasyāsti yaś caiṣāṁ vyāhared bhidam |
BRP130.013.2/ trayāṇām api devānāṁ mūrtibhedaḥ pṛthak pṛthak || 13 ||
BRP130.014.1/ vedāḥ pramāṇaṁ sarvatra sākāreṣu pṛthak pṛthak |
BRP130.014.2/ nirākāraṁ ca yat tv ekaṁ tat tebhyaḥ paramaṁ matam || 14 ||

BRP130.015.0/ āpastamba uvāca:

BRP130.015.1/ nānena nirṇayaḥ kaścin mayātra vidito bhavet |
BRP130.015.2/ tatrāpy atra rahasyaṁ yat tad vimṛśyāśu kīrtyatām |
BRP130.015.3/ niḥsaṁśayaṁ nirvikalpaṁ bhājanaṁ sarvasampadām || 15 ||

BRP130.016.0/ brahmovāca:

BRP130.016.1/ etad ākarṇya bhagavān agastyo vākyam abravīt || 16 ||

BRP130.017.0/ agastya uvāca:

BRP130.017.1/ yadyapy eṣāṁ na bhedo 'sti devānāṁ tu parasparam |
BRP130.017.2/ tathāpi sarvasiddhiḥ syāc chivād eva sukhātmanaḥ || 17 ||
BRP130.018.1/ prapañcasya nimittaṁ yat taj jyotiś ca paraṁ śivaḥ |
BRP130.018.2/ tam eva sādhaya haraṁ bhaktyā paramayā mune |
BRP130.018.3/ gautamyāṁ sakalāghaughasaṁhartā daṇḍake vane || 18 ||

BRP130.019.0/ brahmovāca:

BRP130.019.1/ etac chrutvā muner vākyaṁ parāṁ prītim upāgataḥ |
BRP130.019.2/ bhuktido muktidaḥ puṁsāṁ sākāro 'tha nirākṛtiḥ || 19 ||
BRP130.020.1/ sṛṣṭyākāras tataḥ śaktaḥ pālanākāra eva ca |
BRP130.020.2/ dātā ca hanti sarvaṁ yo yasmād etat samāpyate || 20 ||

BRP130.021.0/ agastya uvāca:

BRP130.021.1/ brahmākṛtiḥ kartṛrūpā vaiṣṇavī pālanī tathā |
BRP130.021.2/ rudrākṛtir nihantrī sā sarvavedeṣu paṭhyate || 21 ||
[Page 448 ]

BRP130.022.0/ brahmovāca:

BRP130.022.1/ āpastambas tadā gaṅgāṁ gatvā snātvā yatavrataḥ |
BRP130.022.2/ tuṣṭāva śaṅkaraṁ devaṁ stotreṇānena nārada || 22 ||

BRP130.023.0/ āpastamba uvāca:

BRP130.023.1/ kāṣṭheṣu vahniḥ kusumeṣu gandho |
BRP130.023.2/ bījeṣu vṛkṣādi dṛṣatsu hema |
BRP130.023.3/ bhūteṣu sarveṣu tathāsti yo vai |
BRP130.023.4/ taṁ somanāthaṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 23 ||
BRP130.024.1/ yo līlayā viśvam idaṁ cakāra |
BRP130.024.2/ dhātā vidhātā bhuvanatrayasya |
BRP130.024.3/ yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ |
BRP130.024.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 24 ||
BRP130.025.1/ yaṁ smṛtya dāridryamahābhiśāpa BRP130.025.2/ rogādibhir na spṛśyate śarīrī |
BRP130.025.3/ yam āśritāś cepsitam āpnuvanti |
BRP130.025.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 25 ||
BRP130.026.1/ yena trayīdharmam avekṣya pūrvaṁ |
BRP130.026.2/ brahmādayas tatra samīhitāś ca |
BRP130.026.3/ evaṁ dvidhā yena kṛtaṁ śarīraṁ |
BRP130.026.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 26 ||
BRP130.027.1/ yasmai namo gacchati mantrapūtaṁ |
BRP130.027.2/ hutaṁ havir yā ca kṛtā ca pūjā |
BRP130.027.3/ dattaṁ havir yena surā bhajante |
BRP130.027.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 27 ||
BRP130.028.1/ yasmāt paraṁ nānyad asti praśastaṁ |
BRP130.028.2/ yasmāt paraṁ naiva susūkṣmam anyat |
BRP130.028.3/ yasmāt paraṁ no mahatāṁ mahac ca |
BRP130.028.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 28 ||
BRP130.029.1/ yasyājñayā viśvam idaṁ vicitram |
BRP130.029.2/ acintyarūpaṁ vividhaṁ mahac ca |
BRP130.029.3/ ekakriyaṁ yadvad anuprayāti |
BRP130.029.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 29 ||
BRP130.030.1/ yasmin vibhūtiḥ sakalādhipatyaṁ |
BRP130.030.2/ kartṛtvadātṛtvamahattvam eva |
BRP130.030.3/ prītir yaśaḥ saukhyam anādidharmaḥ |
BRP130.030.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 30 ||
BRP130.031.1/ nityaṁ śaraṇyaḥ sakalasya pūjyo |
BRP130.031.2/ nityaṁ priyo yaḥ śaraṇāgatasya |
BRP130.031.3/ nityaṁ śivo yaḥ sakalasya rūpaṁ |
BRP130.031.4/ someśvaraṁ taṁ śaraṇaṁ vrajāmi || 31 ||

BRP130.032.0/ brahmovāca:

BRP130.032.1/ tataḥ prasanno bhagavān āha nārada taṁ munim |
BRP130.032.2/ ātmārthaṁ ca parārthaṁ ca āpastambo 'bravīc chivam || 32 ||
[Page 449 ]
BRP130.033.1/ sarvān kāmān āpnuyus te ye snātvā devam īśvaram |
BRP130.033.2/ paśyeyur jagatām īśam astv ity āha śivo munim || 33 ||
BRP130.034.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham āpastambam udāhṛtam |
BRP130.034.2/ anādy avidyātimiravrātanirmūlanakṣamam || 34 ||

131. Chapter 131 :: Saramā and the Paṇis

[Note: [ SS 222-224]

BRP131.001.0/ brahmovāca:

BRP131.001.1/ yamatīrtham iti khyātaṁ pitṝṇāṁ prītivardhanam |
BRP131.001.2/ aśeṣapāpaśamanaṁ tatra vṛttam idaṁ śṛṇu || 1 ||
BRP131.002.1/ tatrākhyānam idaṁ tv āsīd itihāsaṁ purātanam |
BRP131.002.2/ sarameti prasiddhāsti nāmnā devaśunī mune || 2 ||
BRP131.003.1/ tasyāḥ putrau mahāśreṣṭhau śvānau nityaṁ janān anu |
BRP131.003.2/ gāminau pavanāhārau caturakṣau yamapriyau || 3 ||
BRP131.004.1/ gā rakṣati sma devānāṁ yajñārthaṁ kalpitān paśūn |
BRP131.004.2/ rakṣantīm anujagmus te rākṣasā daityadānavāḥ || 4 ||
BRP131.005.1/ rakṣantīṁ tāṁ mahāprājñāḥ śvānayor mātaraṁ śunīm |
BRP131.005.2/ pralobhayitvā vividhair vākyair dānaiś ca yatnataḥ || 5 ||
BRP131.006.1/ hṛtā gā rākṣasaiḥ pāpaiḥ paśvarthe kalpitāḥ śubhāḥ |
BRP131.006.2/ tata āgatya sā devān idam āha kramāc chunī || 6 ||

BRP131.007.0/ saramovāca:

BRP131.007.1/ māṁ baddhvā rākṣasaiḥ pāśais tāḍayitvā prahārakaiḥ |
BRP131.007.2/ nītā gā yajñasiddhyarthaṁ kalpitāḥ paśavaḥ surāḥ || 7 ||

BRP131.008.0/ brahmovāca:

BRP131.008.1/ tasyā vācaṁ niśamyāśu surān prāha bṛhaspatiḥ || 8 ||

BRP131.009.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP131.009.1/ iyaṁ vikṛtarūpāste asyāḥ pāpaṁ ca lakṣaye |
BRP131.009.2/ asyā matena tā gāvo nītā nānyena hetunā |
BRP131.009.3/ pāpeyaṁ sukṛtīveti lakṣyate dehaceṣṭitaiḥ || 9 ||

BRP131.010.0/ brahmovāca:

BRP131.010.1/ tad guror vacanāc chakraḥ padā tāṁ prāharac chunīm |
BRP131.010.2/ padāghātāt tadā tasyā mukhāt kṣīraṁ prasusruve || 10 ||
BRP131.011.1/ punaḥ prāha śacībhartā kṣīraṁ pītaṁ tvayā śuni |
BRP131.011.2/ rākṣasaiś ca tadā dattaṁ tasmān nītās tu gā mama || 11 ||

BRP131.012.0/ saramovāca:

BRP131.012.1/ nāparādho 'sti me nātha na cānyasyāpi kasyacit |
BRP131.012.2/ nāparādho na copekṣā mamāsti tridaśeśvara |
BRP131.012.3/ tasmād ruṣṭo 'si kiṁ nātha ripavo balinas tu te || 12 ||

BRP131.013.0/ brahmovāca:

BRP131.013.1/ tato dhyātvā devagurur jñātvā tasyā viceṣṭitam |
BRP131.013.2/ satyaṁ śakra tv iyaṁ duṣṭā ripūṇāṁ pakṣakāriṇī || 13 ||
[Page 450 ]
BRP131.014.1/ tataḥ śaśāpa tāṁ śakraḥ pāpiṣṭhe tvaṁ śunī bhava |
BRP131.014.2/ martyaloke pāpabhūtā ajñānāt pāpakāriṇī || 14 ||
BRP131.015.1/ tadendrasya tu śāpena mānuṣe sā vyajāyata |
BRP131.015.2/ yathā śaptā maghavatā pāpāt sā hy atibhīṣaṇā || 15 ||
BRP131.016.1/ gāvo yā rākṣasair nītās tāsām ānayanāya ca |
BRP131.016.2/ yatnaṁ kurvan surapatir viṣṇave tan nyavedayat || 16 ||
BRP131.017.1/ viṣṇur daityāṁś ca danujān gohartṝṁś caiva rākṣasān |
BRP131.017.2/ hantuṁ prayatnam akaroj jagṛhe ca mahad dhanuḥ || 17 ||
BRP131.018.1/ śārṅgaṁ yal lokavikhyātaṁ daityanāśanam eva ca |
BRP131.018.2/ jitāriḥ pūjito devaiḥ svayaṁ sthitvā janārdanaḥ || 18 ||
BRP131.019.1/ yatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir jagatprabhuḥ |
BRP131.019.2/ tatrasthān daityadanujān rākṣasāṁś ca balīyasaḥ || 19 ||
BRP131.020.1/ punar jaghne sa vai viṣṇur gā yair nītāś ca rākṣasaiḥ |
BRP131.020.2/ tatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir iti śrutaḥ || 20 ||
BRP131.021.1/ yudhyamānas tato viṣṇur ditijai rākṣasaiḥ saha |
BRP131.021.2/ te jagmur dakṣiṇām āśāṁ viṣṇos trāsān mahāmune || 21 ||
BRP131.022.1/ anvagacchat tato viṣṇus tān eva parameśvaraḥ |
BRP131.022.2/ garutmatā tān avāpya śārṅgamuktair manojavaiḥ || 22 ||
BRP131.023.1/ bāṇais tān vyāhanad viṣṇur gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP131.023.2/ devārayaḥ kṣayaṁ nītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 23 ||
BRP131.024.1/ śārṅgamuktair mahāvegaiḥ susvanaiś ca sumantritaiḥ |
BRP131.024.2/ kṣayaṁ prāptā viṣṇubāṇais tatas te devaśatravaḥ || 24 ||
BRP131.025.1/ gāvo labdhā yatra devair bāṇatīrthaṁ tad ucyate |
BRP131.025.2/ vaiṣṇavaṁ lokaviditaṁ gotīrthaṁ ceti viśrutam || 25 ||
BRP131.026.1/ paśvarthe kalpitā gāvo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP131.026.2/ pradrutās te surāḥ sarve gaṅgāyāṁ sannyaveśayan || 26 ||
BRP131.027.1/ tanmadhye kārayām āsur dvīpaṁ caivāśrayaṁ gavām |
BRP131.027.2/ tair gobhis tatra gaṅgāyāṁ surayajño vyajāyata || 27 ||
BRP131.028.1/ yajñatīrthaṁ tu tat proktaṁ godvīpaṁ gāṅgamadhyataḥ |
BRP131.028.2/ devānāṁ yajanaṁ tac ca sarvakāmapradaṁ śubham || 28 ||
BRP131.029.1/ svayaṁ mūrtimatī bhūtvā gaṅgāśaktir mahādyute |
BRP131.029.2/ asārāpārasaṁsārasāgarottaraṇe tariḥ || 29 ||
BRP131.030.1/ viśveśvarī yogamāyā sadbhaktābhayadāyinī |
BRP131.030.2/ gorakṣaṁ tu tatas tīrthaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe || 30 ||
BRP131.031.1/ tau śvānau saramāputrau caturakṣau yamapriyau |
BRP131.031.2/ mātuḥ śāpaṁ cāparādhaṁ sarvaṁ cāpi savistaram || 31 ||
BRP131.032.1/ nivedya tu yathānyāyaṁ kāryaṁ cāpi sukhapradam |
BRP131.032.2/ viśāpakaraṇaṁ cāpi papracchatur ubhau yamam || 32 ||
BRP131.033.1/ sa tābhyāṁ sahitaḥ sauriḥ pitre sūryāya cābravīt |
BRP131.033.2/ śrutvā sūryaḥ sutaṁ prāha gaṅgāyāṁ surasattama || 33 ||
BRP131.034.1/ lokatrayaikapāvanyāṁ gautamyāṁ daṇḍake vane |
BRP131.034.2/ śraddhayā parayā vatsa susnātaḥ susamāhitaḥ || 34 ||
[Page 451 ]
BRP131.035.1/ brahmāṇaṁ caiva viṣṇuṁ ca mām īśaṁ ca yathākramam |
BRP131.035.2/ stuhi tvaṁ sarvabhāvena bhṛtyau prītim avāpsyataḥ || 35 ||
BRP131.036.1/ tat pitur vacanaṁ śrutvā yamaḥ prītamanās tadā |
BRP131.036.2/ tayoś ca prītaye prāyād devatarpaṇayor yamaḥ || 36 ||
BRP131.037.1/ gautamyām aghahāriṇyāṁ susamāhitamānasaḥ |
BRP131.037.2/ tathaiva toṣayām āsa gaṅgāyāṁ surasattamān || 37 ||
BRP131.038.1/ śvabhyāṁ ca sahitaḥ śrīmān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ |
BRP131.038.2/ brahmāṇaṁ toṣayām āsa bhānuṁ vai dakṣiṇe taṭe || 38 ||
BRP131.039.1/ īśānam uttare viṣṇuṁ svayaṁ dharmaḥ pratāpavān |
BRP131.039.2/ dattavanto varaṁ śreṣṭhaṁ saramāyā viśāpakam |
BRP131.039.3/ varān ayācata bahūṁl lokānām upakārakān || 39 ||

BRP131.040.0/ yama uvāca:

BRP131.040.1/ eṣu snānaṁ tu ye kuryur brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
BRP131.040.2/ ātmārthaṁ ca parārthaṁ ca te kāmān āpnuyuḥ śubhān || 40 ||
BRP131.041.1/ bāṇatīrthe tu ye snātvā śārṅgapāṇiṁ smaranti vai |
BRP131.041.2/ tebhyo dāridryaduḥkhāni na bhaveyur yuge yuge || 41 ||
BRP131.042.1/ gotīrthe brahmatīrthe vā yas tu snātvā yatavrataḥ |
BRP131.042.2/ brahmāṇaṁ taṁ namasyātha dvīpasyāpi pradakṣiṇam || 42 ||
BRP131.043.1/ yaḥ kuryāt tena pṛthivī saptadvīpā vasundharā |
BRP131.043.2/ pradakṣiṇīkṛtā tatra kiñcid dattvā vasu dvijam || 43 ||
BRP131.044.1/ tad devayajanaṁ prāpya kiñcid dhutvā hutāśane |
BRP131.044.2/ aśvamedhādiyajñānāṁ phalaṁ prāpnoti puṣkalam || 44 ||
BRP131.045.1/ yaḥ sakṛt tatra paṭhati gāyatrīṁ vedamātaram |
BRP131.045.2/ adhītās tena vedā vai niṣkāmo muktibhājanam || 45 ||
BRP131.046.1/ snātvā tu dakṣiṇe kūle śaktiṁ devīṁ tu bhaktitaḥ |
BRP131.046.2/ pūjayitvā yathānyāyaṁ sarvān kāmān avāpnuyāt || 46 ||
BRP131.047.1/ brahmaviṣṇumaheśānāṁ śaktir mātā trayīmayī |
BRP131.047.2/ sarvān kāmān avāpnoti putravān dhanavān bhavet || 47 ||
BRP131.048.1/ ādityaṁ bhaktito yas tu dakṣiṇe niyato naraḥ |
BRP131.048.2/ snātvā paśyeta teneṣṭā yajñā vividhadakṣiṇāḥ || 48 ||
BRP131.049.1/ kūle yaś cottare caiva gaṅgāyā daityasūdanam |
BRP131.049.2/ snātvā paśyeta taṁ natvā tasya viṣṇoḥ paraṁ padam || 49 ||
BRP131.050.1/ yameśvaraṁ tato yas tu yamatīrthe tu pūjitam |
BRP131.050.2/ snātaḥ paśyati yuktātmā sa karoty acireṇa hi || 50 ||
BRP131.051.1/ pitṝṇām akṣayaṁ puṇyaṁ phaladaṁ kīrtivardhanam |
BRP131.051.2/ tatra snānena dānena japena stavanena ca |
BRP131.051.3/ api duṣkṛtakarmāṇaḥ pitaro mokṣam āpnuyuḥ || 51 ||

BRP131.052.0/ brahmovāca:

BRP131.052.1/ ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāni trīṇi nārada |
BRP131.052.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 52 ||
BRP131.053.1/ eteṣāṁ smaraṇaṁ puṇyaṁ nānājanmāghanāśanam |
BRP131.053.2/ śravaṇāt pitṛbhiḥ sārdhaṁ paṭhanāt svakulaiḥ saha || 53 ||
[Page 452 ]
BRP131.054.1/ teṣām apy atipāpāni nāśaṁ yānti mamājñayā |
BRP131.054.2/ tatra snānādi yaḥ kṛtvā kiñcid dattvā yatātmavān || 54 ||
BRP131.055.1/ pitṝṇāṁ piṇḍadānādi kṛtvā natvā surān imān |
BRP131.055.2/ dhanaṁ dhānyaṁ yaśo vīryam āyur ārogyasampadaḥ || 55 ||
BRP131.056.1/ putrān pautrān priyāṁ bhāryāṁ labdhvā cānyan manīṣitam |
BRP131.056.2/ aviyuktaḥ prītamanā bandhubhiś cātimānitaḥ || 56 ||
BRP131.057.1/ narakasthān api pitṝṁs tārayitvā kulāni ca |
BRP131.057.2/ pāvayitvā priyair yukto hy ante viṣṇuṁ śivaṁ smaret |
BRP131.057.3/ tato muktipadaṁ gacched devānāṁ vacanaṁ yathā || 57 ||

132. Chapter 132 :: Story of Pippalā, Viśvāvasu's sister

[Note: [ SS 224]

BRP132.001.0/ brahmovāca:

BRP132.001.1/ yakṣiṇīsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ sarvaphalapradam |
BRP132.001.2/ tatra snānena dānena sarvān kāmān avāpnuyāt || 1 ||
BRP132.002.1/ yatra yakṣeśvaro devo darśanād bhuktimuktidaḥ |
BRP132.002.2/ tatra ca snānamātreṇa sattrayāgaphalaṁ labhet || 2 ||
BRP132.003.1/ viśvāvasoḥ svasā nāmnā pippalā guruhāsinī |
BRP132.003.2/ ṛṣīṇāṁ sattram agamad gautamītīravartinām || 3 ||
BRP132.004.1/ dṛṣṭvā tatra ṛṣīn kṣāmān sā jahāsātigarvitā |
BRP132.004.2/ yā gatvāśrāvaya vauṣaḍ astu śrauṣaḍ iti sthiram || 4 ||
BRP132.005.1/ visvareṇa bruvatī tāṁ te śepuḥ srāviṇī bhava |
BRP132.005.2/ tato nady abhavat tatra yakṣiṇīti suviśrutā || 5 ||
BRP132.006.1/ tato viśvāvasuḥ pūjya ṛṣīn devaṁ trilocanam |
BRP132.006.2/ saṅgamya caiva gautamyā tāṁ viśāpām athākarot || 6 ||
BRP132.007.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ yakṣiṇīsaṅgamaṁ smṛtam |
BRP132.007.2/ tatra snānādidānena sarvān kāmān avāpnuyāt || 7 ||
BRP132.008.1/ viśvāvasoḥ prasanno 'bhūd yatra śambhuḥ śivānvitaḥ |
BRP132.008.2/ śaivaṁ tat paramaṁ tīrthaṁ durgātīrthaṁ ca viśrutam || 8 ||
BRP132.009.1/ sarvapāpaughaharaṇaṁ sarvadurgatināśanam |
BRP132.009.2/ sarveṣāṁ tīrthamukhyānāṁ tad dhi sāraṁ mahāmune |
BRP132.009.3/ tīrthaṁ munivaraiḥ khyātaṁ sarvasiddhipradaṁ nṛṇām || 9 ||

133. Chapter 133 :: The demon born of the smoke at Bharadvāja's sacrifice

[Page 453 ] [Note: [ SS 224-225]

BRP133.001.0/ brahmovāca:

BRP133.001.1/ śuklatīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP133.001.2/ yasya smaraṇamātreṇa sarvakāmān avāpnuyāt || 1 ||
BRP133.002.1/ bharadvāja iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ |
BRP133.002.2/ tasya paiṭhīnasī nāma bhāryā sukalabhūṣaṇā || 2 ||
BRP133.003.1/ gautamītīram adhyāste pativrataparāyaṇā |
BRP133.003.2/ agnīṣomīyam aindrāgnaṁ puroḍāśam akalpayat || 3 ||
BRP133.004.1/ puroḍāśe śrapyamāṇe dhūmāt kaścid ajāyata |
BRP133.004.2/ puroḍāśaṁ bhakṣayitvā lokatritayabhīṣaṇaḥ || 4 ||
BRP133.005.1/ yajñaṁ me hy atra ko haṁsi kopāt tvam iti taṁ muniḥ |
BRP133.005.2/ provāca satvaraṁ kruddho bharadvājo dvijottamaḥ |
BRP133.005.3/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā rākṣasaḥ pratyuvāca tam || 5 ||

BRP133.006.0/ rākṣasa uvāca:

BRP133.006.1/ havyaghna iti vikhyātaṁ bharadvāja nibodha mām |
BRP133.006.2/ sandhyāsuto 'haṁ jyeṣṭhaś ca sutaḥ prācīnabarhiṣaḥ || 6 ||
BRP133.007.1/ brahmaṇā me varo datto yajñān khāda yathāsukham |
BRP133.007.2/ mamānujaḥ kaliś cāpi balavān atibhīṣaṇaḥ || 7 ||
BRP133.008.1/ ahaṁ kṛṣṇaḥ pitā kṛṣṇo mātā kṛṣṇā tathānujaḥ |
BRP133.008.2/ ahaṁ makhaṁ haniṣyāmi yūpaṁ chedmi kṛtāntakaḥ || 8 ||

BRP133.009.0/ bharadvāja uvāca:

BRP133.009.1/ rakṣyatāṁ me tvayā yajñaḥ priyo dharmaḥ sanātanaḥ |
BRP133.009.2/ jāne tvāṁ yajñahantāraṁ saddvijaṁ rakṣa me kratum || 9 ||

BRP133.010.0/ yajñaghna uvāca:

BRP133.010.1/ bharadvāja nibodhedaṁ vākyaṁ mama samāsataḥ |
BRP133.010.2/ brahmaṇāhaṁ purā śapto devadānavasannidhau || 10 ||
BRP133.011.1/ tataḥ prasādito devo mayā lokapitāmahaḥ |
BRP133.011.2/ amṛtaiḥ prokṣayiṣyanti yadā tvāṁ munisattamāḥ || 11 ||
BRP133.012.1/ tadā viśāpo bhavitā havyaghna tvaṁ na cānyathā |
BRP133.012.2/ evaṁ kariṣyasi yadā tataḥ sarvaṁ bhaviṣyati || 12 ||

BRP133.013.0/ brahmovāca:

BRP133.013.1/ bharadvājaḥ punaḥ prāha sakhā me 'si mahāmate |
BRP133.013.2/ makhasaṁrakṣaṇaṁ yena syān me vada karomi tat || 13 ||
BRP133.014.1/ sambhūya devā daiteyā mamanthuḥ kṣīrasāgaram |
BRP133.014.2/ alabhantāmṛtaṁ kaṣṭāt tad asmatsulabhaṁ katham || 14 ||
BRP133.015.1/ prītyā yadi prasanno 'si sulabhaṁ yad vadasva tat |
BRP133.015.2/ tad ṛṣer vacanaṁ śrutvā rakṣaḥ prāha tadā mudā || 15 ||

BRP133.016.0/ rakṣa uvāca:

BRP133.016.1/ amṛtaṁ gautamīvāri amṛtaṁ svarṇam ucyate |
BRP133.016.2/ amṛtaṁ gobhavaṁ cājyam amṛtaṁ soma eva ca || 16 ||
BRP133.017.1/ etair mām abhiṣiñcasva athavaitais tathā tribhiḥ |
BRP133.017.2/ gaṅgāyā vāriṇājyena hiraṇyena tathaiva ca |
BRP133.017.3/ sarvebhyo 'py adhikaṁ divyam amṛtaṁ gautamījalam || 17 ||
[Page 454 ]

BRP133.018.0/ brahmovāca:

BRP133.018.1/ etad ākarṇya sa ṛṣiḥ paraṁ santoṣam āgataḥ |
BRP133.018.2/ pāṇāv ādāya gaṅgāyāḥ salilāmṛtam ādarāt || 18 ||
BRP133.019.1/ tenākarod ṛṣī rakṣo hy abhiṣiktaṁ tadā makhe |
BRP133.019.2/ punaś ca yūpe ca paśāv ṛtvikṣu makhamaṇḍale || 19 ||
BRP133.020.1/ sarvam evābhavac chuklam abhiṣekān mahātmanaḥ |
BRP133.020.2/ tad rakṣo 'pi tadā śuklo bhūtvotpanno mahābalaḥ || 20 ||
BRP133.021.1/ yaḥ purā kṛṣṇarūpo 'bhūt sa tu śuklo 'bhavat kṣaṇāt |
BRP133.021.2/ yajñaṁ sarvaṁ samāpyātha bharadvājaḥ pratāpavān || 21 ||
BRP133.022.1/ ṛtvijo 'pi visṛjyātha yūpaṁ gaṅgodake 'kṣipat |
BRP133.022.2/ gaṅgāmadhye tad dhi yūpam adyāpy āste mahāmate || 22 ||
BRP133.023.1/ abhiṣiktaṁ cāmṛtena abhijñānaṁ tu tan mahat |
BRP133.023.2/ tatra tīrthe punā rakṣo bharadvājam uvāca ha || 23 ||

BRP133.024.0/ rakṣa uvāca:

BRP133.024.1/ ahaṁ yāmi bharadvāja kṛtaḥ śuklas tvayā punaḥ |
BRP133.024.2/ tasmāt tavātra tīrthe ye snānadānādipūjanam || 24 ||
BRP133.025.1/ kuryus teṣām abhīṣṭāni bhaveyur yat phalaṁ makhe |
BRP133.025.2/ smaraṇād api pāpāni nāśaṁ yāntu sadā mune || 25 ||
BRP133.026.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ śuklatīrtham iti smṛtam |
BRP133.026.2/ gautamyāṁ daṇḍakāraṇye svargadvāram apāvṛtam || 26 ||
BRP133.027.1/ ubhayos tīrayoḥ sapta sahasrāṇy aparāṇi ca |
BRP133.027.2/ tīrthānāṁ muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām || 27 ||

134. Chapter 134 :: The Rākṣasas and the magic woman Ajaikā Muktakeśī

[Note: [ SS 225-226]

BRP134.001.0/ brahmovāca:

BRP134.001.1/ cakratīrtham iti khyātaṁ smaraṇāt pāpanāśanam |
BRP134.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP134.002.1/ ṛṣayaḥ sapta vikhyātā vasiṣṭhapramukhā mune |
BRP134.002.2/ gautamyās tīram āśritya sattrayajñam upāsate || 2 ||
BRP134.003.1/ tatra vighna upakrānte rakṣobhir atibhīṣaṇe |
BRP134.003.2/ mām abhyetyātha munayo rakṣaḥkṛtyaṁ nyavedayan || 3 ||
BRP134.004.1/ tadāhaṁ pramadārūpaṁ māyayāsṛjya nārada |
BRP134.004.2/ yasyāś ca darśanād eva nāśaṁ yānty atha rākṣasāḥ || 4 ||
BRP134.005.1/ evam uktvā tu tāṁ prādām ṛṣibhyaḥ pramadāṁ mune |
BRP134.005.2/ madvākyād ṛṣayo māyām ādāya punar āgaman || 5 ||
BRP134.006.1/ ajaikā yā samākhyātā kṛṣṇalohitarūpiṇī |
BRP134.006.2/ muktakeśīty abhidhayā sāste 'dyāpi svarūpiṇī || 6 ||
BRP134.007.1/ lokatritayasammohadāyinī kāmarūpiṇī |
BRP134.007.2/ tadbalāt svasthamanasaḥ sarve ca munipuṅgavaḥ || 7 ||
[Page 455 ]
BRP134.008.1/ gautamīṁ saritāṁ śreṣṭhāṁ punar yajñāya dīkṣitāḥ |
BRP134.008.2/ punas tanmakhanāśāya rākṣasāḥ samupāgaman || 8 ||
BRP134.009.1/ yakṣavāṭāntike māyāṁ dṛṣṭvā rākṣasapuṅgavāḥ |
BRP134.009.2/ tato nṛtyanti gāyanti hasanti ca rudanti ca || 9 ||
BRP134.010.1/ māheśvarī mahāmāyā prabhāveṇātidarpitā |
BRP134.010.2/ teṣāṁ madhye daityapatiḥ śambaro nāma vīryavān || 10 ||
BRP134.011.1/ māyārūpāṁ tu pramadāṁ bhakṣayām āsa nārada |
BRP134.011.2/ tad adbhutam atīvāsīt tanmāyābaladarśinām || 11 ||
BRP134.012.1/ makhe vidhvaṁsyamāne tu te viṣṇuṁ śaraṇaṁ yayuḥ |
BRP134.012.2/ prādād viṣṇuś cakram atho munīnāṁ rakṣaṇāya tu || 12 ||
BRP134.013.1/ cakraṁ tad rākṣasān ājau daityāṁś ca danujāṁs tathā |
BRP134.013.2/ ciccheda tadbhayād eva mṛtā rākṣasapuṅgavāḥ || 13 ||
BRP134.014.1/ ṛṣibhis tan mahāsattraṁ sampūrṇam abhavat tadā |
BRP134.014.2/ viṣṇoḥ prakṣālitaṁ cakraṁ gaṅgāmbhobhiḥ sudarśanam || 14 ||
BRP134.015.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ cakratīrtham udāhṛtam |
BRP134.015.2/ tatra snānena dānena sattrayāgaphalaṁ labhet || 15 ||
BRP134.016.1/ tatra pañca śatāny āsaṁs tīrthānāṁ pāpahāriṇām |
BRP134.016.2/ teṣu snānaṁ tathā dānaṁ pratyekaṁ muktidāyakam || 16 ||

135. Chapter 135 :: Story of Brahman, Viṣṇu, and Śiva's Liṅga

[Note: [ SS 226-227]

BRP135.001.0/ brahmovāca:

BRP135.001.1/ vāṇīsaṅgamam ākhyātaṁ yatra vāgīśvaro haraḥ |
BRP135.001.2/ tat tīrthaṁ sarvapāpānāṁ mocanaṁ sarvakāmadam || 1 ||
BRP135.002.1/ tatra snānena dānena brahmahatyādināśanam |
BRP135.002.2/ brahmaviṣṇvoś ca saṁvāde mahattve ca parasparam || 2 ||
BRP135.003.1/ tayor madhye mahādevo jyotirmūrtir abhūt kila |
BRP135.003.2/ tatraiva vāg uvācedaṁ daivī putra tayoḥ śubhā || 3 ||
BRP135.004.1/ aham asmi mahāṁs tatra aham asmīti vai mithaḥ |
BRP135.004.2/ daivī vāk tāv ubhau prāha yas tv asyāntaṁ tu paśyati || 4 ||
BRP135.005.1/ sa tu jyeṣṭho bhavet tasmān mā vādaṁ kartum arhathaḥ |
BRP135.005.2/ tadvākyād viṣṇur agamad adho 'haṁ cordhvam eva ca || 5 ||
BRP135.006.1/ tato viṣṇuḥ śīghram etya jyotiḥpārśva upāviśat |
BRP135.006.2/ aprāpyāntam ahaṁ prāyāṁ dūrād dūrataraṁ mune || 6 ||
BRP135.007.1/ tataḥ śrānto nivṛtto 'haṁ draṣṭum īśaṁ tu taṁ prabhum |
BRP135.007.2/ tadaivaṁ mama dhīr āsīd dṛṣṭaś cānto mayā bhṛśam || 7 ||
BRP135.008.1/ asya devasya tad viṣṇor mama jyaiṣṭhyaṁ sphuṭaṁ bhavet |
BRP135.008.2/ punaś cāpi mama tv evaṁ matir āsīn mahāmate || 8 ||
BRP135.009.1/ satyair vaktraiḥ kathaṁ vakṣye pīḍito 'py anṛtaṁ vacaḥ |
BRP135.009.2/ nānāvidheṣu pāpeṣu nānṛtāt pātakaṁ param || 9 ||
BRP135.010.1/ satyair vaktrair asatyāṁ vā vācaṁ vakṣye kathaṁ tv iti |
BRP135.010.2/ tato 'haṁ pañcamaṁ vaktraṁ gardabhākṛtibhīṣaṇam || 10 ||
[Page 456 ]
BRP135.011.1/ kṛtvā tenānṛtaṁ vakṣya iti dhyātvā ciraṁ tadā |
BRP135.011.2/ abravaṁ taṁ hariṁ tatra āsīnaṁ jagatāṁ prabhum || 11 ||
BRP135.012.1/ asya cānto mayā dṛṣṭas tena jyaiṣṭhyaṁ janārdana |
BRP135.012.2/ mameti vadataḥ pārśve ubhau tau hariśaṅkarau || 12 ||
BRP135.013.1/ ekarūpatvam āpannau sūryācandramasāv iva |
BRP135.013.2/ tau dṛṣṭvā vismito bhītaś cāstavaṁ tāv ubhāv api |
BRP135.013.3/ tataḥ kruddhau jagannāthau vācaṁ tām idam ūcatuḥ || 13 ||

BRP135.014.0/ hariharāv ūcatuḥ:

BRP135.014.1/ duṣṭe tvaṁ nimnagā bhūyā nānṛtād asti pātakam || 14 ||

BRP135.015.0/ brahmovāca:

BRP135.015.1/ tataḥ sā vihvalā bhūtvā nadībhāvam upāgatā |
BRP135.015.2/ tad dṛṣṭvā vismito bhītas tām abravam ahaṁ tadā || 15 ||
BRP135.016.1/ yasmād asatyam uktāsi brahmavāci sthitā satī |
BRP135.016.2/ tasmād adṛśyā tvaṁ bhūyāḥ pāparūpāsy asaṁśayam || 16 ||
BRP135.017.1/ etac chāpaṁ viditvā tu tau devau praṇatā tadā |
BRP135.017.2/ viśāpatvaṁ prārthayantī tuṣṭāva ca punaḥ punaḥ || 17 ||
BRP135.018.1/ tatas tuṣṭau devadevau prārthitau tridaśārcitau |
BRP135.018.2/ prītyā hariharāv evaṁ vācaṁ vācam athocatuḥ || 18 ||

BRP135.019.0/ hariharāv ūcatuḥ:

BRP135.019.1/ gaṅgayā saṅgatā bhadre yadā tvaṁ lokapāvanī |
BRP135.019.2/ tadā punar vapus te syāt pavitraṁ hi suśobhane || 19 ||

BRP135.020.0/ brahmovāca:

BRP135.020.1/ tathety uktvā sāpi devī gaṅgayā saṅgatābhavat |
BRP135.020.2/ bhāgīrathī gautamī ca tataś cāpi svakaṁ vapuḥ || 20 ||
BRP135.021.1/ devī sā vyagamad brahman devānām api durlabham |
BRP135.021.2/ gautamyāṁ saiva vikhyātā nāmnā vāṇīti puṇyadā || 21 ||
BRP135.022.1/ bhāgīrathyāṁ saiva devī sarasvaty abhidhīyate |
BRP135.022.2/ ubhayatrāpi vikhyātaḥ saṅgamo lokapūjitaḥ || 22 ||
BRP135.023.1/ sarasvatīsaṅgamaś ca vāṇīsaṅgama eva ca |
BRP135.023.2/ gautamyā saṅgatā devī vāṇī vācā sarasvatī || 23 ||
BRP135.024.1/ sarvatra pūjitaṁ tīrthaṁ tatra vācā śivaṁ prabhum |
BRP135.024.2/ deveśvaraṁ pūjayitvā viśāpam agamad yataḥ || 24 ||
BRP135.025.1/ brahmā vidhūya vāgdauṣṭyaṁ svaṁ ca dhāmāgamat punaḥ |
BRP135.025.2/ tasmāt tatra śucir bhūtvā snātvā tatra ca saṅgame || 25 ||
BRP135.026.1/ vāgīśvaraṁ tato dṛṣṭvā tāvatā muktim āpnuyāt |
BRP135.026.2/ dānahomādikaṁ kiñcid upavāsādikāṁ kriyām || 26 ||
BRP135.027.1/ yaḥ kuryāt saṅgame puṇye saṁsāre na bhavet punaḥ |
BRP135.027.2/ ekonaviṁśatiśataṁ tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP135.027.3/ nānājanmārjitāśeṣapāpakṣayavidhāyinām || 27 ||

136. Chapter 136 :: Maudgalya and Viṣṇu

[Page 457 ] [Note: [ SS 227-228]

BRP136.001.0/ brahmovāca:

BRP136.001.1/ viṣṇutīrtham iti khyātaṁ tatra vṛttam idaṁ śṛṇu |
BRP136.001.2/ maudgalya iti vikhyāto mudgalasya suto ṛṣiḥ || 1 ||
BRP136.002.1/ tasya bhāryā tu jābālā nāmnā khyātā suputriṇī |
BRP136.002.2/ pitā ṛṣis tathā vṛddho mudgalo lokaviśrutaḥ || 2 ||
BRP136.003.1/ tasya bhāryā tathā khyātā nāmnā bhāgīrathī śubhā |
BRP136.003.2/ sa maudgalyaḥ prātar eva gaṅgāṁ snāti yatavrataḥ || 3 ||
BRP136.004.1/ nityam eva tv idaṁ karma tasyāsīn munisattama |
BRP136.004.2/ gaṅgātīre kuśair mṛdbhiḥ śamīpuṣpair aharniśam || 4 ||
BRP136.005.1/ gurūditena mārgeṇa svamānasasaroruhe |
BRP136.005.2/ āvāhanaṁ nityam eva viṣṇoś cakre sa maudgaliḥ || 5 ||
BRP136.006.1/ tenāhūtas tvarann eti lakṣmībhartā jagatpatiḥ |
BRP136.006.2/ vainateyam athāruhya śaṅkhacakragadādharaḥ || 6 ||
BRP136.007.1/ pūjitas tena ṛṣiṇā sa maudgalyena yatnataḥ |
BRP136.007.2/ prabrūte ca kathāś citrā maudgalyāya jagatprabhuḥ || 7 ||
BRP136.008.1/ tato 'parāhṇasamaye viṣṇuḥ prāha sa maudgalim |
BRP136.008.2/ yāhi vatsa svabhavanaṁ śrānto 'sīti punaḥ punaḥ || 8 ||
BRP136.009.1/ evam uktaḥ sa devena viṣṇunā yāti sa dvijaḥ |
BRP136.009.2/ jagatprabhus tato yāti devair yuktaḥ svamandiram || 9 ||
BRP136.010.1/ maudgalyo 'pi tathābhyetya kiñcid ādāya nityaśaḥ |
BRP136.010.2/ svam eva bhavanaṁ vidvān bhāryāyai svārjitaṁ dhanam || 10 ||
BRP136.011.1/ dadāti sa mahāviṣṇucaraṇābjaparāyaṇaḥ |
BRP136.011.2/ maudgalyasya priyā sāpi pativrataparāyaṇā || 11 ||
BRP136.012.1/ śākaṁ mūlaṁ phalaṁ vāpi bhartrānītaṁ tu yatnataḥ |
BRP136.012.2/ susaṁskṛtyāpy atithīnāṁ bālānāṁ bhartur eva ca || 12 ||
BRP136.013.1/ dattvā tu bhojanaṁ tebhyaḥ paścād bhuṅkte yatavratā |
BRP136.013.2/ bhuktavatsv atha sarveṣu rātrau nityaṁ sa maudgaliḥ || 13 ||
BRP136.014.1/ viṣṇoḥ śrutāḥ kathāś citrās tebhyo vakty atha harṣitaḥ |
BRP136.014.2/ evaṁ bahutithe kāle vyatīte cātivismitā |
BRP136.014.3/ maudgalyasya raho bhāryā bhartāraṁ vākyam abravīt || 14 ||

BRP136.015.0/ jābālovāca:

BRP136.015.1/ yadi te viṣṇur abhyeti samīpaṁ tridaśārcitaḥ |
BRP136.015.2/ tathāpi kaṣṭam asmākaṁ kasmād iti jagatprabhum || 15 ||
BRP136.016.1/ tat pṛccha tvaṁ mahāprājña yadāsau viṣṇur eti ca |
BRP136.016.2/ yasmiṁś ca smṛtamātre tu jarājanmarujo mṛtiḥ |
BRP136.016.3/ nāśaṁ yānti kuto dṛṣṭe tasmāt pṛccha jagatpatim || 16 ||

BRP136.017.0/ brahmovāca:

BRP136.017.1/ tathety uktvā priyāvākyān maudgalyo nityavad dharim |
BRP136.017.2/ pūjayitvā vinītaś ca papraccha sa kṛtāñjaliḥ || 17 ||

BRP136.018.0/ maudgalya uvāca:

BRP136.018.1/ tvayi smṛte jagannātha śokadāridryaduṣkṛtam |
BRP136.018.2/ nāśaṁ yāti vipattir me tvayi dṛṣṭe kathaṁ sthitā || 18 ||
[Page 458 ]

BRP136.019.0/ śrīviṣṇur uvāca:

BRP136.019.1/ svakṛtaṁ bhujyate bhūtaiḥ sarvaiḥ sarvatra sarvadā |
BRP136.019.2/ na kopi kasyacit kiñcit karoty atra hitāhite || 19 ||
BRP136.020.1/ yādṛśaṁ copyate bījaṁ phalaṁ bhavati tādṛśam |
BRP136.020.2/ rasālaḥ syān na nimbasya bījāj jātv api kutracit || 20 ||
BRP136.021.1/ na kṛtā gautamīsevā nārcitau hariśaṅkarau |
BRP136.021.2/ na dattaṁ yaiś ca viprebhyas te kathaṁ bhājanaṁ śriyaḥ || 21 ||
BRP136.022.1/ tvayā na dattaṁ kiñcic ca brāhmaṇebhyo mamāpi ca |
BRP136.022.2/ yad dīyate tad eveha parasmiṁś copatiṣṭhati || 22 ||
BRP136.023.1/ mṛdbhir vārbhiḥ kuśair mantraiḥ śucikarma sadaiva yat |
BRP136.023.2/ karoti tasmāt pūtātmā śarīrasya ca śoṣaṇāt || 23 ||
BRP136.024.1/ vinā dānena na kvāpi bhogāvāptir nṛṇāṁ bhavet |
BRP136.024.2/ satkarmācaraṇāc chuddho viraktaḥ syāt tato naraḥ || 24 ||
BRP136.025.1/ tato 'pratihatajñāno jīvanmuktas tato bhavet |
BRP136.025.2/ sarveṣāṁ sulabhā muktir madbhaktyā ceha pūrtataḥ || 25 ||
BRP136.026.1/ bhuktir dānādinā sarvabhūtaduḥkhanibarhaṇāt |
BRP136.026.2/ athavā lapsyase muktiṁ bhaktyā bhuktiṁ na lapsyase || 26 ||

BRP136.027.0/ maudgalya uvāca:

BRP136.027.1/ bhaktyā muktiḥ kathaṁ bhūyād bhukter muktiḥ sudurlabhā |
BRP136.027.2/ jātā ced dehināṁ muktiḥ kim anyena prayojanam || 27 ||
BRP136.028.1/ bhaktyā muktiḥ sarvapūjyā tām iccheyaṁ jaganmaya || 28 ||

BRP136.029.0/ viṣṇur uvāca:

BRP136.029.1/ etad evāntaraṁ brahman dīyate mām anusmaran |
BRP136.029.2/ brāhmaṇāyāthavārthibhyas tad evākṣayatāṁ vrajet || 29 ||
BRP136.030.1/ mām adhyātvātha yad dadyāt tat tanmātraphalapradam |
BRP136.030.2/ tat punar dattam eveha na bhogāyātra kalpate || 30 ||
BRP136.031.1/ tasmād dehi mahābuddhe bhojyaṁ kiñcin mama dhruvam |
BRP136.031.2/ athavā vipramukhyāya gautamītīram āśritaḥ || 31 ||

BRP136.032.0/ brahmovāca:

BRP136.032.1/ maudgalyaḥ prāha taṁ viṣṇuṁ deyaṁ mama na vidyate |
BRP136.032.2/ nānyat kiñcana dehādi yat tat tvayi samarpitam || 32 ||
BRP136.033.1/ tato viṣṇur garutmantaṁ prāha śīghraṁ jagatpatiḥ |
BRP136.033.2/ ihānayasva kaṇiśaṁ mamāyaṁ cārpayiṣyati || 33 ||
BRP136.034.1/ tato yogyān ayaṁ bhogān prāpsyate manasaḥ priyān |
BRP136.034.2/ ākarṇya svāminādiṣṭaṁ tathā cakre sa pakṣirāṭ || 34 ||
BRP136.035.1/ viṣṇuhaste kaṇān prādāt sa maudgalyo yatavrataḥ |
BRP136.035.2/ etasminn antare viṣṇur viśvakarmāṇam abravīt || 35 ||

BRP136.036.0/ viṣṇur uvāca:

BRP136.036.1/ yāvac cāsya kule sapta puruṣās tāvad eva tu |
BRP136.036.2/ bhavitāro mahābuddhe tāvat kāmā manīṣitāḥ |
BRP136.036.3/ gāvo hiraṇyaṁ dhānyāni vastrāṇy ābharaṇāni ca || 36 ||

BRP136.037.0/ brahmovāca:

BRP136.037.1/ yac ca kiñcin manaḥprītyai loke bhavati bhūṣaṇam |
BRP136.037.2/ tat sarvam āpa maudgalyo viṣṇugaṅgāprabhāvataḥ || 37 ||
[Page 459 ]
BRP136.038.1/ gṛhaṁ gaccheti maudgalyo viṣṇunoktas tato yayau |
BRP136.038.2/ āśrame svasya sarvarddhiṁ dṛṣṭvā ṛṣir abhāṣata || 38 ||

BRP136.039.0/ ṛṣir uvāca:

BRP136.039.1/ aho dānaprabhāvo 'yam aho viṣṇor anusmṛtiḥ |
BRP136.039.2/ aho gaṅgāprabhāvaś ca kair vicāryo mahān ayam || 39 ||

BRP136.040.0/ brahmovāca:

BRP136.040.1/ maudgalyo bhāryayā sārdhaṁ putraiḥ pautraiś ca bandhubhiḥ |
BRP136.040.2/ pitṛbhyāṁ bubhuje bhogān bhuktiṁ muktim avāpa ca || 40 ||
BRP136.041.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ maudgalyaṁ vaiṣṇavaṁ tathā |
BRP136.041.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca bhuktimuktiphalapradam || 41 ||
BRP136.042.1/ tatra śrutiḥ smṛtir vāpi tīrthasya syāt kathañcana |
BRP136.042.2/ tasya viṣṇur bhavet prītaḥ pāpair muktaḥ sukhī bhavet || 42 ||
BRP136.043.1/ ekādaśa sahasrāṇi tīrthānāṁ tīrayor dvayoḥ |
BRP136.043.2/ sarvārthadāyināṁ tatra snānadānajapādibhiḥ || 43 ||

137. Chapter 137 :: Dispute between Lakṣmī and Poverty

[Note: [ SS 228-230]

BRP137.001.0/ brahmovāca:

BRP137.001.1/ lakṣmītīrtham iti khyātaṁ sākṣāl lakṣmīvivardhanam |
BRP137.001.2/ alakṣmīnāśanaṁ puṇyam ākhyānaṁ śṛṇu nārada || 1 ||
BRP137.002.1/ saṁvādaś ca purā tv āsīl lakṣmyāḥ putra daridrayā |
BRP137.002.2/ parasparavirodhinyāv ubhe viśvaṁ samīyatuḥ || 2 ||
BRP137.003.1/ tābhyām avyāpṛtaṁ vastu tan nāsti bhuvanatraye |
BRP137.003.2/ mama jyaiṣṭhyaṁ mama jyaiṣṭhyam ity ūcatur ubhe mithaḥ |
BRP137.003.3/ ahaṁ pūrvaṁ samudbhūtā ity āha śriyam ojasā || 3 ||

BRP137.004.0/ śrīlakṣmīr uvāca:

BRP137.004.1/ kulaṁ śīlaṁ jīvitaṁ vā dehinām aham eva tu |
BRP137.004.2/ mayā vinā dehabhājo jīvanto 'pi mṛtā iva || 4 ||

BRP137.005.0/ brahmovāca:

BRP137.005.1/ daridrayā ca sā proktā sarvebhyo hy adhikā hy aham |
BRP137.005.2/ muktir madāśritā nityaṁ daridraivaṁ vaco 'bravīt || 5 ||
BRP137.006.1/ kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mado mātsaryam eva ca |
BRP137.006.2/ yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana || 6 ||
BRP137.007.1/ na bhayodbhūtir unmāda īrṣyā uddhatavṛttitā |
BRP137.007.2/ yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana || 7 ||
BRP137.008.1/ daridrāyā vacaḥ śrutvā lakṣmīs tāṁ pratyabhāṣata || 8 ||

BRP137.009.0/ lakṣmīr uvāca:

BRP137.009.1/ alaṅkṛto mayā jantuḥ sarvo bhavati pūjitaḥ |
BRP137.009.2/ nirdhanaḥ śivatulyo 'pi sarvair apy abhibhūyate || 9 ||
BRP137.010.1/ dehīti vacanadvārā dehasthāḥ pañca devatāḥ |
BRP137.010.2/ sadyo nirgatya gacchanti dhīśrīhrīśāntikīrtayaḥ || 10 ||
BRP137.011.1/ tāvad guṇā gurutvaṁ ca yāvan nārthayate param |
BRP137.011.2/ arthī cet puruṣo jātaḥ kva guṇāḥ kva ca gauravam || 11 ||
[Page 460 ]
BRP137.012.1/ tāvat sarvottamo jantus tāvat sarvaguṇālayaḥ |
BRP137.012.2/ namasyaḥ sarvalokānāṁ yāvan nārthayate param || 12 ||
BRP137.013.1/ kaṣṭam etan mahāpāpaṁ nirdhanatvaṁ śarīriṇām |
BRP137.013.2/ na mānayati no vakti na spṛśaty adhanaṁ janaḥ || 13 ||
BRP137.014.1/ aham eva tataḥ śreṣṭhā daridre śṛṇu me vacaḥ || 14 ||

BRP137.015.0/ brahmovāca:

BRP137.015.1/ tal lakṣmīvacanaṁ śrutvā daridrā vākyam abravīt || 15 ||

BRP137.016.0/ daridrovāca:

BRP137.016.1/ vaktuṁ na lakṣmīr jyeṣṭhāham iti vai lajjase muhuḥ |
BRP137.016.2/ pāpeṣu ramase nityaṁ vihāya puruṣottamam || 16 ||
BRP137.017.1/ viśvastavañcakā nityaṁ bhavatī ślāghase katham |
BRP137.017.2/ sukhaṁ na tādṛk tvatprāptau paścāttāpo yathā guruḥ || 17 ||
BRP137.018.1/ na tathā jāyate puṁsāṁ surayā dāruṇo madaḥ |
BRP137.018.2/ tvatsannidhānamātreṇa yathā vai viduṣām api || 18 ||
BRP137.019.1/ sadaiva ramase lakṣmīḥ prāyas tvaṁ pāpakāriṣu |
BRP137.019.2/ ahaṁ vasāmi yogyeṣu dharmaśīleṣu sarvadā || 19 ||
BRP137.020.1/ śivaviṣṇvanurakteṣu kṛtajñeṣu mahatsu ca |
BRP137.020.2/ sadācāreṣu śānteṣu gurusevodyateṣu ca || 20 ||
BRP137.021.1/ satsu vidvatsu śūreṣu kṛtabuddhiṣu sādhuṣu |
BRP137.021.2/ nivasāmi sadā lakṣmīs tasmāj jyaiṣṭhyaṁ mayi sthitam || 21 ||
BRP137.022.1/ brāhmaṇeṣu śuciṣmatsu vratacāriṣu bhikṣuṣu |
BRP137.022.2/ nirbhayeṣu vasiṣyāmi lakṣmīs tvaṁ śṛṇu te sthitim || 22 ||
BRP137.023.1/ rājavartiṣu pāpeṣu niṣṭhureṣu khaleṣu ca |
BRP137.023.2/ piśuneṣu ca lubdheṣu vikṛteṣu śaṭheṣu ca || 23 ||
BRP137.024.1/ anāryeṣu kṛtaghneṣu dharmaghātiṣu sarvadā |
BRP137.024.2/ mitradrohiṣv aniṣṭeṣu bhagnacitteṣu vartase || 24 ||

BRP137.025.0/ brahmovāca:

BRP137.025.1/ evaṁ vivadamāne te jagmatur mām ubhe api |
BRP137.025.2/ tayor vākyam upaśrutya mayokte te ubhe api || 25 ||
BRP137.026.1/ mattaḥ pūrvatarā pṛthvī āpaḥ pūrvatarās tataḥ |
BRP137.026.2/ strīṇāṁ vivādaṁ tā eva striyo jānanti netare || 26 ||
BRP137.027.1/ viśeṣataḥ punas tābhyaḥ kamaṇḍalubhavāś ca yāḥ |
BRP137.027.2/ tatrāpi gautamī devī niścayaṁ kathayiṣyati || 27 ||
BRP137.028.1/ saiva sarvārtisaṁhartrī saiva sandehakartarī |
BRP137.028.2/ te madvākyād bhuvaṁ gatvā bhūmyā ca sahite api || 28 ||
BRP137.029.1/ adbhiś ca sahitāḥ sarvā gautamīṁ yayur āpagām |
BRP137.029.2/ bhūmir āpas tayor vākyaṁ gautamyai kramaśaḥ sphuṭam || 29 ||
BRP137.030.1/ sarvaṁ nivedayām āsur yathāvṛttaṁ praṇamya tām |
BRP137.030.2/ daridrāyāś ca lakṣmyāś ca vākyaṁ madhyasthavat tadā || 30 ||
BRP137.031.1/ śṛṇvatsu lokapāleṣu śṛṇvatyāṁ bhuvi nārada |
BRP137.031.2/ śṛṇvatīṣv apsu sā gaṅgā daridrāṁ vākyam abravīt |
BRP137.031.3/ sampraśasya tathā lakṣmīṁ gautamī vākyam abravīt || 31 ||
[Page 461 ]

BRP137.032.0/ gautamy uvāca:

BRP137.032.1/ brahmaśrīś ca tapaḥśrīś ca yajñaśrīḥ kīrtisañjñitā |
BRP137.032.2/ dhanaśrīś ca yaśaśrīś ca vidyā prajñā sarasvatī || 32 ||
BRP137.033.1/ bhuktiśrīś cātha muktiś ca smṛtir lajjā dhṛtiḥ kṣamā |
BRP137.033.2/ siddhis tuṣṭis tathā puṣṭiḥ śāntir āpas tathā mahī || 33 ||
BRP137.034.1/ ahaṁśaktir athauṣadhyaḥ śrutiḥ śuddhir vibhāvarī |
BRP137.034.2/ dyaur jyotsnā āśiṣaḥ svastir vyāptir māyā uṣā śivā || 34 ||
BRP137.035.1/ yat kiñcid vidyate loke lakṣmyā vyāptaṁ carācaram |
BRP137.035.2/ brāhmaṇeṣv atha dhīreṣu kṣamāvatsv atha sādhuṣu || 35 ||
BRP137.036.1/ vidyāyukteṣu cānyeṣu bhuktimuktyanusāriṣu |
BRP137.036.2/ yad yad ramyaṁ sundaraṁ vā tat tal lakṣmīvijṛmbhitam || 36 ||
BRP137.037.1/ kim atra bahunoktena sarvaṁ lakṣmīmayaṁ jagat |
BRP137.037.2/ yasmin kasmiṁś ca yat kiñcid utkṛṣṭaṁ paridṛśyate || 37 ||
BRP137.038.1/ lakṣmīmayaṁ tu tat sarvaṁ tayā hīnaṁ na kiñcana |
BRP137.038.2/ atremāṁ sundarīṁ devīṁ spardhayantī na lajjase || 38 ||
BRP137.039.1/ gaccha gaccheti tāṁ gaṅgā daridrāṁ vākyam abravīt |
BRP137.039.2/ tataḥ prabhṛti gaṅgāmbho daridrāvairakāry abhūt || 39 ||
BRP137.040.1/ tāvad daridrābhibhavo gaṅgā yāvan na sevyate |
BRP137.040.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrtham alakṣmīnāśanaṁ śubham || 40 ||
BRP137.041.1/ tatra snānena dānena lakṣmīvān puṇyavān bhavet |
BRP137.041.2/ tīrthānāṁ ṣaṭ sahasrāṇi tasmiṁs tīrthe mahāmate |
BRP137.041.3/ devarṣimunijuṣṭānāṁ sarvasiddhipradāyinām || 41 ||

138. Chapter 138 :: Story of Madhuchandas, family-priest of King Śaryāti

[Note: [ SS 230-231]

BRP138.001.0/ brahmovāca:

BRP138.001.1/ bhānutīrtham iti khyātaṁ sarvasiddhikaraṁ nṛṇām |
BRP138.001.2/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye mahāpātakanāśanam || 1 ||
BRP138.002.1/ śaryātir iti vikhyāto rājā paramadhārmikaḥ |
BRP138.002.2/ tasya bhāryā sthaviṣṭheti rūpeṇāpratimā bhuvi || 2 ||
BRP138.003.1/ madhucchandā iti khyāto vaiśvāmitro dvijottamaḥ |
BRP138.003.2/ purodhās tasya nṛpater brahmarṣiḥ śamināṁ prabhuḥ || 3 ||
BRP138.004.1/ diśo vijetuṁ sa jagāma rājā |
BRP138.004.2/ purodhasā tena nṛpapravīraḥ |
BRP138.004.3/ purodhasaṁ prāha mahānubhāvaṁ |
BRP138.004.4/ jitvā diśaś cādhvani sanniviṣṭaḥ || 4 ||
BRP138.005.1/ papracchedaṁ kena khedaṁ gato 'si |
BRP138.005.2/ hetuṁ vadasveti mahānubhāva |
BRP138.005.3/ tvam eva rājye mama sarvamānyaḥ |
BRP138.005.4/ samastavidyāniravadyabodhaḥ || 5 ||
BRP138.006.1/ vidhūtapāpaḥ paritāpaśūnyaḥ |
BRP138.006.2/ kim anyacetā iva lakṣyase tvam |
[Page 462 ]
BRP138.006.3/ jiteyam urvī vijitā narendrā |
BRP138.006.4/ harṣasya hetau mahatīha jāte || 6 ||
BRP138.007.1/ kiṁ tvaṁ kṛśo me vada satyam eva |
BRP138.007.2/ dvijātivaryātimahānubhāva |
BRP138.007.3/ sambodhya śaryātim uvāca vipraś |
BRP138.007.4/ chandomadhuḥ premamayīṁ priyoktim || 7 ||

BRP138.008.0/ madhucchandā uvāca:

BRP138.008.1/ śṛṇu bhūpāla madvākyaṁ bhāryayā yad udīritam |
BRP138.008.2/ sthite yāme vayaṁ yāmo yāminī cārdhagāminī || 8 ||
BRP138.009.1/ svāminī cāsya dehasya kāminī māṁ pratīkṣate |
BRP138.009.2/ smṛtvā tat kāminīvākyaṁ śoṣaṁ yāti kalevaram |
BRP138.009.3/ vikāre smarasañjāte jīvātur nalinānanā || 9 ||

BRP138.010.0/ brahmovāca:

BRP138.010.1/ vihasya cābravīd rājā purodhasam arindamaḥ || 10 ||

BRP138.011.0/ rājovāca:

BRP138.011.1/ tvaṁ gurur mama mitraṁ ca kim ātmānaṁ viḍambase |
BRP138.011.2/ kim anena mahāprājña mama vākyena mānada |
BRP138.011.3/ kṣaṇavidhvaṁsini sukhe kā nāmāsthā mahātmanām || 11 ||

BRP138.012.0/ brahmovāca:

BRP138.012.1/ etad ākarṇya matimān madhucchandā vaco 'bravīt || 12 ||

BRP138.013.0/ madhucchandā uvāca:

BRP138.013.1/ yatrānukūlyaṁ dampatyos trivargas tatra vardhate |
BRP138.013.2/ na cedaṁ dūṣaṇaṁ rājan bhūṣaṇaṁ cātimanyatām || 13 ||

BRP138.014.0/ brahmovāca:

BRP138.014.1/ ājagāma svakaṁ deśaṁ mahatyā senayā vṛtaḥ |
BRP138.014.2/ parīkṣārthaṁ ca tatprema puryāṁ vārttām adīdiśat || 14 ||
BRP138.015.1/ diśo vijetuṁ śaryātau yāte rākṣasapuṅgavaḥ |
BRP138.015.2/ hatvā rasātalaṁ yāto rājānaṁ sapurodhasam || 15 ||
BRP138.016.1/ rājño bhāryā niścayāya pravṛttā munisattama |
BRP138.016.2/ vārttāṁ śrutvā dūtamukhān madhucchandaḥpriyā punaḥ || 16 ||
BRP138.017.1/ tadaivābhūd gataprāṇā tad vicitram ivābhavat |
BRP138.017.2/ tasyā vṛttaṁ tu te dṛṣṭvā dūtā rājñe nyavedayan || 17 ||
BRP138.018.1/ yat kṛtaṁ rājapatnībhiḥ priyayā ca purodhasaḥ |
BRP138.018.2/ vismito duḥkhito rājā punar dūtān abhāṣata || 18 ||

BRP138.019.0/ rājovāca:

BRP138.019.1/ śīghraṁ gacchantu he dūtā brāhmaṇyā yat kalevaram |
BRP138.019.2/ rakṣantu vārttāṁ kuruta rājāgantā purodhasā || 19 ||

BRP138.020.0/ brahmovāca:

BRP138.020.1/ iti cintāture rājñi vāg uvācāśarīriṇī || 20 ||

BRP138.021.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP138.021.1/ vidhāsyaty akhilaṁ gaṅgā rājaṁs tava samīhitam |
BRP138.021.2/ sarvābhiṣaṅgaśamanī pāvanī bhuvi gautamī || 21 ||
[Page 463 ]

BRP138.022.0/ brahmovāca:

BRP138.022.1/ etac chrutvā sa śaryātir gautamītaṭam āśritaḥ |
BRP138.022.2/ brāhmaṇebhyo dhanaṁ dattvā tarpayitvā pitṝn dvijān || 22 ||
BRP138.023.1/ purohitaṁ dvijaśreṣṭhaṁ preṣayitvā dhanānvitam |
BRP138.023.2/ anyatra tīrthe sārtheṣu dānaṁ dehi prayatnataḥ || 23 ||
BRP138.024.1/ etat sarvaṁ na jānāti rājñaḥ kṛtyaṁ purohitaḥ |
BRP138.024.2/ gate tasmin gurau rājā vaiśvāmitre mahātmani || 24 ||
BRP138.025.1/ sarvaṁ balaṁ preṣayitvā gaṅgātīre 'gnim āviśat |
BRP138.025.2/ ity uktvā sa tu rājendro gaṅgāṁ bhānuṁ surān api || 25 ||
BRP138.026.1/ yadi dattaṁ yadi hutaṁ yadi trātā prajā mayā |
BRP138.026.2/ tena satyena sā sādhvī mamāyuṣyeṇa jīvatu || 26 ||
BRP138.027.1/ ity uktvāgnau praviṣṭe tu śaryātau nṛpasattame |
BRP138.027.2/ tadaiva jīvitā bhāryā rājñas tasya purodhasaḥ || 27 ||
BRP138.028.1/ agnipraviṣṭaṁ rājānaṁ śrutvā vismayakāraṇam |
BRP138.028.2/ pativratāṁ tathā bhāryāṁ mṛtāṁ jīvānvitāṁ punaḥ || 28 ||
BRP138.029.1/ tadarthaṁ cāpi rājānaṁ tyaktātmānaṁ viśeṣataḥ |
BRP138.029.2/ ātmanaś ca punaḥ kṛtyam asmaran nṛpater guruḥ || 29 ||
BRP138.030.1/ aham apy agnim āvekṣya uta yāsye priyāntikam |
BRP138.030.2/ athaveha tapas tapsye tato niścayavān dvijaḥ || 30 ||
BRP138.031.1/ etad evātmanaḥ kṛtyaṁ manye sukṛtam eva ca |
BRP138.031.2/ jīvayāmi ca rājānaṁ tato yāmi priyāṁ punaḥ || 31 ||
BRP138.032.1/ etad eva śubhaṁ me syāt tatas tuṣṭāva bhāskaram |
BRP138.032.2/ na hy anyaḥ kopi devo 'sti sarvābhīṣṭaprado raveḥ || 32 ||

BRP138.033.0/ madhucchandā uvāca:

BRP138.033.1/ namo 'stu tasmai sūryāya muktaye 'mitatejase |
BRP138.033.2/ chandomayāya devāya oṅkārārthāya te namaḥ || 33 ||
BRP138.034.1/ virūpāya surūpāya triguṇāya trimūrtaye |
BRP138.034.2/ sthityutpattivināśānāṁ hetave prabhaviṣṇave || 34 ||

BRP138.035.0/ brahmovāca:

BRP138.035.1/ tataḥ prasannaḥ sūryo 'bhūd varayasvety abhāṣata || 35 ||

BRP138.036.0/ madhucchandā uvāca:

BRP138.036.1/ rājānaṁ dehi deveśa bhāryāṁ ca priyavādinīm |
BRP138.036.2/ ātmanaś ca śubhān putrān rājñaś caiva śubhān varān || 36 ||

BRP138.037.0/ brahmovāca:

BRP138.037.1/ tataḥ prādāj jagannāthaḥ śaryātiṁ ratnabhūṣitam |
BRP138.037.2/ tāṁ ca bhāryāṁ varān anyān sarvaṁ kṣemamayaṁ tathā || 37 ||
BRP138.038.1/ tato yātaḥ priyāviṣṭaḥ prītena ca purodhasā |
BRP138.038.2/ yayau sukhī svakaṁ deśaṁ tat tu tīrthaṁ śubhaṁ smṛtam || 38 ||
BRP138.039.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca |
BRP138.039.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ bhānutīrtham udāhṛtam || 39 ||
BRP138.040.1/ mṛtasañjīvanaṁ caiva śāryātaṁ ceti viśrutam |
BRP138.040.2/ mādhucchandasamākhyātaṁ smaraṇāt pāpanun mune || 40 ||
[Page 464 ]
BRP138.041.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam |
BRP138.041.2/ mṛtasañjīvanaṁ tat syād āyurārogyavardhanam || 41 ||

139. Chapter 139 :: Pailūṣa's `thirst' and the `sword of knowledge'

[Note: [ SS 231-232]

BRP139.001.0/ brahmovāca:

BRP139.001.1/ khaḍgatīrtham iti khyātaṁ gautamyā uttare taṭe |
BRP139.001.2/ tatra snānena dānena muktibhāgī bhaven naraḥ || 1 ||
BRP139.002.1/ tatra vṛttaṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP139.002.2/ pailūṣa iti vikhyātaḥ kavaṣasya suto dvijaḥ || 2 ||
BRP139.003.1/ kuṭumbabhārāt parito hy arthārthī paridhāvati |
BRP139.003.2/ na kimapy āsasādāsau tato vairāgyam āsthitaḥ || 3 ||
BRP139.004.1/ atyantavimukhe daive vyarthībhūte tu pauruṣe |
BRP139.004.2/ na vairāgyād anyad asti paṇḍitasyāvalambanam || 4 ||
BRP139.005.1/ iti sañcintayām āsa tadāsau niḥśvasan muhuḥ |
BRP139.005.2/ kramāgataṁ dhanaṁ nāsti poṣyāś ca bahavo mama || 5 ||
BRP139.006.1/ mānī cātmā na kaṣṭārho hā dhig durdaivaceṣṭitam |
BRP139.006.2/ sa kadācid vṛttiyuto vṛttibhiḥ parivartayan || 6 ||
BRP139.007.1/ na lebhe tad dhanaṁ vṛtter virāgam agamat tadā |
BRP139.007.2/ sevā niṣiddhā yā kācid gahanā duṣkaraṁ tapaḥ || 7 ||
BRP139.008.1/ balād ākarṣatīyaṁ māṁ tṛṣṇā sarvatra duṣkṛte |
BRP139.008.2/ tvayāpakṛtam ajñānāt tasmāt tṛṣṇe namo 'stu te || 8 ||
BRP139.009.1/ evaṁ vicintya medhāvī tṛṣṇāchedāya kiṁ bhavet |
BRP139.009.2/ ity ālocya sa pailūṣaḥ pitaraṁ vākyam abravīt || 9 ||

BRP139.010.0/ pailūṣa uvāca:

BRP139.010.1/ jñānāsinā krodhalobhau saṁsṛtiṁ cātidustarām |
BRP139.010.2/ chedmīmāṁ kena he tāta tam upāyaṁ vada prabho || 10 ||

BRP139.011.0/ kavaṣa uvāca:

BRP139.011.1/ īśvarāj jñānam anvicched ity eṣā vaidikī śrutiḥ |
BRP139.011.2/ tasmād ārādhayeśānaṁ tato jñānam avāpsyasi || 11 ||

BRP139.012.0/ brahmovāca:

BRP139.012.1/ tathety uktvā sa pailūṣo jñānāyeśvaram ārcayat |
BRP139.012.2/ tatas tuṣṭo maheśāno jñānaṁ prādād dvijātaye |
BRP139.012.3/ prāptajñāno mahābuddhir gāthāḥ provāca muktidāḥ || 12 ||

BRP139.013.0/ pailūṣa uvāca:

BRP139.013.1/ krodhas tu prathamaṁ śatrur niṣphalo dehanāśanaḥ |
BRP139.013.2/ jñānakhaḍgena taṁ chittvā paramaṁ sukham āpnuyāt || 13 ||
BRP139.014.1/ tṛṣṇā bahuvidhā māyā bandhanī pāpakāriṇī |
BRP139.014.2/ chittvaitāṁ jñānakhaḍgena sukhaṁ tiṣṭhati mānavaḥ || 14 ||
BRP139.015.1/ saṅgas tu paramo 'dharmo devādīnām iti śrutiḥ |
BRP139.015.2/ asaṅgasyātmano hy asya saṅgo 'yaṁ paramo ripuḥ || 15 ||
[Page 465 ]
BRP139.016.1/ chittvainaṁ jñānakhaḍgena śivaikatvam avāpnuyāt |
BRP139.016.2/ saṁśayaḥ paramo nāśo dharmārthānāṁ vināśakṛt || 16 ||
BRP139.017.1/ chittvainaṁ saṁśayaṁ jantuḥ paramepsitam āpnuyāt |
BRP139.017.2/ piśācīva viśaty āśā nirdahaty akhilaṁ sukham |
BRP139.017.3/ pūrṇāhantāsinā chittvā jīvan muktim avāpnuyāt || 17 ||

BRP139.018.0/ brahmovāca:

BRP139.018.1/ tato jñānam avāpyāsau gaṅgātīraṁ samāśritaḥ |
BRP139.018.2/ jñānakhaḍgena nirmohas tato muktim avāpa saḥ || 18 ||
BRP139.019.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ khaḍgatīrtham iti smṛtam |
BRP139.019.2/ jñānatīrthaṁ ca kavaṣaṁ pailūṣaṁ sarvakāmadam || 19 ||
BRP139.020.1/ ityādiṣaṭsahasrāṇi tīrthāny āhur maharṣayaḥ |
BRP139.020.2/ aśeṣapāpatāpaughaharāṇīṣṭapradāni ca || 20 ||

140. Chapter 140 :: Ātreya as Indra

[Note: [ SS 232-234]

BRP140.001.0/ brahmovāca:

BRP140.001.1/ ātreyam iti vikhyātam anvindraṁ tīrtham uttamam |
BRP140.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi bhraṣṭarājyapradāyakam || 1 ||
BRP140.002.1/ gautamyā uttare tīra ātreyo bhagavān ṛṣiḥ |
BRP140.002.2/ anvārebhe 'tha sattrāṇi ṛtvigbhir munibhir vṛtaḥ || 2 ||
BRP140.003.1/ tasya hotābhavat tv agnir havyavāhana eva ca |
BRP140.003.2/ evaṁ sattre tu sampūrṇa iṣṭiṁ māheśvarīṁ punaḥ || 3 ||
BRP140.004.1/ kṛtvaiśvaryam agād vipraḥ sarvatra gatim eva ca |
BRP140.004.2/ indrasya bhavanaṁ ramyaṁ svargalokaṁ rasātalam || 4 ||
BRP140.005.1/ svecchayā yāti viprendraḥ prabhāvāt tapasaḥ śubhāt |
BRP140.005.2/ sa kadācid divaṁ gatvā indralokam agāt punaḥ || 5 ||
BRP140.006.1/ tatrāpaśyat sahasrākṣaṁ suraiḥ parivṛtaṁ śubhaiḥ |
BRP140.006.2/ stūyamānaṁ siddhasādhyaiḥ prekṣantaṁ nṛtyam uttamam |
BRP140.006.3/ śṛṇvānaṁ madhuraṁ gītam apsarobhiś ca vījitam || 6 ||
BRP140.007.1/ upopaviṣṭaiḥ suranāyakais taiḥ |
BRP140.007.2/ sampūjyamānaṁ mahadāsanastham |
BRP140.007.3/ jayantam aṅke vinidhāya sūnuṁ |
BRP140.007.4/ śacyā yutaṁ prāptaratiṁ mahiṣṭham || 7 ||
BRP140.008.1/ satāṁ śaraṇyaṁ varadaṁ mahendraṁ |
BRP140.008.2/ samīkṣya viprādhipatir mahātmā |
BRP140.008.3/ vimohito 'sau munir indralakṣmyā |
BRP140.008.4/ samīhayām āsa tad indrarājyam || 8 ||
BRP140.009.1/ sampūjito devagaṇair yathāvat |
BRP140.009.2/ svam āśramaṁ vai punar ājagāma |
BRP140.009.3/ samīkṣya tāṁ śakrapurīṁ suramyāṁ |
BRP140.009.4/ ratnair yutāṁ puṇyaguṇaiḥ supūrṇām || 9 ||
[Page 466 ]
BRP140.010.1/ svam āśramaṁ niṣprabhahemavarjyaṁ |
BRP140.010.2/ samīkṣya vipro viramaṁ jagāma |
BRP140.010.3/ samīhamānaḥ surarājyam āśu |
BRP140.010.4/ priyāṁ tadovāca mahātriputraḥ || 10 ||

BRP140.011.0/ ātreya uvāca:

BRP140.011.1/ bhoktuṁ na śakto 'smi phalāni mūlāny |
BRP140.011.2/ anuttamāny apy atisaṁskṛtāni |
BRP140.011.3/ smṛtvāmṛtaṁ puṇyatamaṁ ca tatra |
BRP140.011.4/ bhakṣyaṁ ca bhojyaṁ ca varāsanāni |
BRP140.011.5/ stutiṁ ca dānaṁ ca sabhāṁ śubhāṁ ca |
BRP140.011.6/ astraṁ ca vāsāṁsi purīṁ vanāni || 11 ||

BRP140.012.0/ brahmovāca:

BRP140.012.1/ tato mahātmā tapasaḥ prabhāvāt |
BRP140.012.2/ tvaṣṭāram āhūya vaco babhāṣe || 12 ||

BRP140.013.0/ ātreya uvāca:

BRP140.013.1/ iccheyam indratvam ahaṁ mahātman |
BRP140.013.2/ kuruṣva śīghraṁ padam aindram atra |
BRP140.013.3/ brūṣe 'nyathā cen madudīritaṁ tvaṁ |
BRP140.013.4/ bhasmīkaromy eva na saṁśayo 'tra || 13 ||

BRP140.014.0/ brahmovāca:

BRP140.014.1/ tadatrivākyāt tvaritaḥ prajānāṁ |
BRP140.014.2/ sraṣṭā vibhur viśvakarmā tadaiva |
BRP140.014.3/ cakāra meruṁ ca purīṁ surāṇāṁ |
BRP140.014.4/ kalpadrumān kalpalatāṁ ca dhenum || 14 ||
BRP140.015.1/ cakāra vajrādivibhūṣitāni |
BRP140.015.2/ gṛhāṇi śubhrāṇy aticitritāni |
BRP140.015.3/ cakāra sarvāvayavānavadyāṁ |
BRP140.015.4/ śacīṁ smarasyeva vihāraśālām || 15 ||
BRP140.016.1/ sabhāṁ sudharmāṇam aho kṣaṇena |
BRP140.016.2/ tathā cakārāpsaraso manojñāḥ |
BRP140.016.3/ cakāra coccaiḥśravasaṁ gajaṁ ca |
BRP140.016.4/ vajrādi cāstrāṇi surān aśeṣān || 16 ||
BRP140.017.1/ nivāryamāṇaḥ priyayātriputraḥ |
BRP140.017.2/ śacīsamām ātmavadhūṁ cakāra |
BRP140.017.3/ tadātriputro 'trimukhaiḥ sameto |
BRP140.017.4/ vajrādirūpaṁ ca cakāra cāstram || 17 ||
BRP140.018.1/ nṛtyādi gītādi ca sarvam eva |
BRP140.018.2/ cakāra śakrasya pure ca dṛṣṭam |
BRP140.018.3/ tat sarvam āsādya tadā munīndraḥ |
BRP140.018.4/ prahṛṣṭacetāḥ sutarāṁ babhūva || 18 ||
BRP140.019.1/ āpātaramyeṣv api kasya nāma |
BRP140.019.2/ bhavaty apekṣā nahi gocareṣu |
BRP140.019.3/ śrutvā ca daityā danujāḥ sametā |
BRP140.019.4/ rakṣāṁsi kopena yutāni sadyaḥ || 19 ||
BRP140.020.1/ svargaṁ parityajya kuto harir bhuvaṁ |
BRP140.020.2/ samāgato nv eṣa mithaḥ sukhāya |
[Page 467 ]
BRP140.020.3/ tasmād vayaṁ yāma ito nu yoddhuṁ |
BRP140.020.4/ vṛtrasya hantāram adīrghasattram || 20 ||
BRP140.021.1/ tataḥ samāgatya tadātriputraṁ |
BRP140.021.2/ saṁveṣṭayām āsur athāsurās te |
BRP140.021.3/ saṁveṣṭayitvā puram atriputra BRP140.021.4/ kṛtaṁ tathā cendrapurābhidhānam |
BRP140.021.5/ tair vadhyamānaḥ śastrapātair mahadbhis |
BRP140.021.6/ tato bhīto vākyam idaṁ jagāda || 21 ||

BRP140.022.0/ ātreya uvāca:

BRP140.022.1/ yo jāta eva prathamo manasvān |
BRP140.022.2/ devo devān kratunā paryabhūṣat |
BRP140.022.3/ yasya śuṣmād rodasī abhyasetāṁ |
BRP140.022.4/ nṛmṇasya mahnā sa janāsa indraḥ || 22 ||

BRP140.023.0/ brahmovāca:

BRP140.023.1/ ityādisūktena ripūn uvāca |
BRP140.023.2/ hariṁ ca tuṣṭāva tadātriputraḥ || 23 ||

BRP140.024.0/ ātreya uvāca:

BRP140.024.1/ nāhaṁ harir naiva śacī madīyā |
BRP140.024.2/ neyaṁ purī naiva vanaṁ tad aindram |
BRP140.024.3/ sa eva cendro vṛtrahantā sa vajrī |
BRP140.024.4/ sahasrākṣo gotrabhid vajrabāhuḥ || 24 ||
BRP140.025.1/ ahaṁ tu vipro vedavid brahmavṛndaiḥ |
BRP140.025.2/ samāviṣṭo gautamītīrasaṁsthaḥ |
BRP140.025.3/ yatrāyatyāṁ nādya vā saukhyahetus |
BRP140.025.4/ tac cākārṣaṁ karma durdaivayogāt || 25 ||

BRP140.026.0/ asurā ūcuḥ:

BRP140.026.1/ saṁharasvedam ātreya yad indrasya viḍambanam |
BRP140.026.2/ kṣemas te bhavitā satyaṁ nānyathā munisattama || 26 ||

BRP140.027.0/ brahmovāca:

BRP140.027.1/ tadātreyo 'bravīd vākyaṁ yathā vakṣyanti mām iha |
BRP140.027.2/ karomy eva mahābhāgāḥ satyenāgniṁ samālabhe || 27 ||
BRP140.028.1/ evam uktvā sa daiteyāṁs tvaṣṭāraṁ punar abravīt || 28 ||

BRP140.029.0/ ātreya uvāca:

BRP140.029.1/ yat kṛtaṁ tv atra matprītyāai aindraṁ tvaṣṭaḥ padaṁ tvayā |
BRP140.029.2/ saṁharasva punaḥ śīghraṁ rakṣa māṁ brāhmaṇaṁ munim || 29 ||
BRP140.030.1/ punar dehi padaṁ mahyam āśramaṁ mṛgapakṣiṇaḥ |
BRP140.030.2/ vṛkṣāṁś ca vāri yatrāsīn na me divyaiḥ prayojanam |
BRP140.030.3/ sarvam akramam āyātaṁ na sukhāya manīṣiṇām || 30 ||

BRP140.031.0/ brahmovāca:

BRP140.031.1/ tathety uktvā prajānāthas tvaṣṭā saṁhṛtavāṁs tadā |
BRP140.031.2/ daityāś ca jagmuḥ svasthānaṁ kṛtvā deśam akaṇṭakam || 31 ||
[Page 468 ]
BRP140.032.1/ tvaṣṭā cāpi yayau sthānaṁ svakaṁ samprahasann iva |
BRP140.032.2/ ātreyo 'pi tadā śiṣyaiḥ saṁvṛtaḥ saha bhāryayā || 32 ||
BRP140.033.1/ gautamītīram āśritya taponiṣṭho 'khilair vṛtaḥ |
BRP140.033.2/ vartamāne mahāyajñe lajjito vākyam abravīt || 33 ||

BRP140.034.0/ ātreya uvāca:

BRP140.034.1/ aho mohasya mahimā mamāpi bhrāntacittatā |
BRP140.034.2/ kiṁ mahendrapadaṁ labdhaṁ kiṁ mayātra purā kṛtam || 34 ||

BRP140.035.0/ brahmovāca:

BRP140.035.1/ evaṁ vadantam ātreyaṁ lajjitaṁ prābruvan surāḥ || 35 ||

BRP140.036.0/ surā ūcuḥ:

BRP140.036.1/ lajjāṁ jahi mahābāho bhavitā khyātir uttamā |
BRP140.036.2/ ātreyatīrthe ye snānaṁ prāṇinaḥ kuryur añjasā || 36 ||
BRP140.037.1/ indrās te bhavitāro vai smaraṇāt sukhabhāginaḥ |
BRP140.037.2/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ || 37 ||
BRP140.038.1/ anvindrātreyadaiteyanāmabhiḥ kīrtitāni ca |
BRP140.038.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvam akṣayapuṇyadam || 38 ||

BRP140.039.0/ brahmovāca:

BRP140.039.1/ ity uktvā vibudhā yātāḥ santuṣṭaś cābhavan muniḥ || 39 ||

141. Chapter 141 :: Pṛthu and the earth

[Note: [ SS 234-235]

BRP141.001.0/ brahmovāca:

BRP141.001.1/ kapilāsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP141.001.2/ tatra nārada vakṣyāmi kathāṁ puṇyām anuttamām || 1 ||
BRP141.002.1/ kapilo nāma tattvajño munir āsīn mahāyaśāḥ |
BRP141.002.2/ krūraś cāpi prasannaś ca tapovrataparāyaṇaḥ || 2 ||
BRP141.003.1/ tapasyantaṁ muniśreṣṭhaṁ gautamītīram āśritam |
BRP141.003.2/ tam āgatya mahātmānaṁ vāmadevādayo 'bruvan || 3 ||
BRP141.004.1/ hatvā venaṁ brahmaśāpair naṣṭadharme tv arājake |
BRP141.004.2/ kapilaṁ siddham ācāryam ūcur munigaṇās tadā || 4 ||

BRP141.005.0/ munigaṇā ūcuḥ:

BRP141.005.1/ gate vede gate dharme kiṁ kartavyaṁ munīśvara || 5 ||

BRP141.006.0/ brahmovāca:

BRP141.006.1/ tato 'bravīn munir dhyātvā kapilas tv āgatān munīn || 6 ||

BRP141.007.0/ kapila uvāca:

BRP141.007.1/ venasyorur vimathyo 'bhūt tataḥ kaścid bhaviṣyati || 7 ||

BRP141.008.0/ brahmovāca:

BRP141.008.1/ tathaiva cakrur munayo venasyoruṁ vimathya vai |
BRP141.008.2/ tatrotpanno mahāpāpaḥ kṛṣṇo raudraparākramaḥ || 8 ||
[Page 469 ]
BRP141.009.1/ taṁ dṛṣṭvā munayo bhītā niṣīdasveti cābruvan |
BRP141.009.2/ niṣādaḥ so 'bhavat tasmān niṣādāś cābhavaṁs tataḥ || 9 ||
BRP141.010.1/ venabāhuṁ mamanthus te dakṣiṇaṁ dharmasaṁhitam |
BRP141.010.2/ tataḥ pṛthusvaraś caiva sarvalakṣaṇalakṣitaḥ || 10 ||
BRP141.011.1/ rājābhavat pṛthuḥ śrīmān brahmasāmarthyasaṁyutaḥ |
BRP141.011.2/ tam āgatya surāḥ sarve abhinandya varāñ śubhān || 11 ||
BRP141.012.1/ tasmai dadus tathāstrāṇi mantrāṇi guṇavanti ca |
BRP141.012.2/ tato 'bruvan munigaṇās taṁ pṛthuṁ kapilena ca || 12 ||

BRP141.013.0/ munaya ūcuḥ:

BRP141.013.1/ āhāraṁ dehi jīvebhyo bhuvā grastauṣadhīr api || 13 ||

BRP141.014.0/ brahmovāca:

BRP141.014.1/ tataḥ sa dhanur ādāya bhuvam āha nṛpottamaḥ || 14 ||

BRP141.015.0/ pṛthur uvāca:

BRP141.015.1/ oṣadhīr dehi yā grastāḥ prajānāṁ hitakāmyayā || 15 ||

BRP141.016.0/ brahmovāca:

BRP141.016.1/ tam uvāca mahī bhītā pṛthuṁ taṁ pṛthulocanam || 16 ||

BRP141.017.0/ mahy uvāca:

BRP141.017.1/ mayi jīrṇā mahauṣadhyaḥ kathaṁ dātum ahaṁ kṣamā || 17 ||

BRP141.018.0/ brahmovāca:

BRP141.018.1/ tataḥ sakopo nṛpatis tām āha pṛthivīṁ punaḥ || 18 ||

BRP141.019.0/ pṛthur uvāca:

BRP141.019.1/ no ced dadāsy adya tvāṁ vai hatvā dāsye mahauṣadhīḥ || 19 ||

BRP141.020.0/ bhūmir uvāca:

BRP141.020.1/ kathaṁ haṁsi striyaṁ rājañ jñānī bhūtvā nṛpottama |
BRP141.020.2/ vinā mayā kathaṁ cemāḥ prajāḥ sandhārayiṣyasi || 20 ||

BRP141.021.0/ pṛthur uvāca:

BRP141.021.1/ yatropakāro 'nekānām ekanāśe bhaviṣyati |
BRP141.021.2/ na doṣas tatra pṛthivi tapasā dhāraye prajāḥ || 21 ||
BRP141.022.1/ na doṣam atra paśyāmi nācakṣe 'narthakaṁ vacaḥ |
BRP141.022.2/ yasmin nipātite saukhyaṁ bahūnām upajāyate |
BRP141.022.3/ munayas tadvadhaṁ prāhur aśvamedhaśatādhikam || 22 ||

BRP141.023.0/ brahmovāca:

BRP141.023.1/ tato devāś ca ṛṣayaḥ sāntvayitvā nṛpottamam |
BRP141.023.2/ mahīṁ ca mātaraṁ devīm ūcuḥ suragaṇās tadā || 23 ||

BRP141.024.0/ devā ūcuḥ:

BRP141.024.1/ bhūme gorūpiṇī bhūtvā payorūpā mahauṣadhīḥ |
BRP141.024.2/ dehi tvaṁ pṛthave rājñe tataḥ prīto bhaven nṛpaḥ |
BRP141.024.3/ prajāsaṁrakṣaṇaṁ ca syāt tataḥ kṣemaṁ bhaviṣyati || 24 ||

BRP141.025.0/ brahmovāca:

BRP141.025.1/ tato gorūpam āsthāya bhūmy āsīt kapilāntike |
BRP141.025.2/ dudoha ca mahauṣadhyo rājā venakarodbhavaḥ || 25 ||
BRP141.026.1/ yatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaḥ kapilo muniḥ |
BRP141.026.2/ mahīṁ gorūpam āpannāṁ narmadāyāṁ mahāmune || 26 ||
[Page 470 ]
BRP141.027.1/ sarasvatyāṁ bhāgīrathyāṁ godāvaryāṁ viśeṣataḥ |
BRP141.027.2/ mahānadīṣu sarvāsu duduhe 'sau payo mahat || 27 ||
BRP141.028.1/ sā duhyamānā pṛthunā puṇyatoyābhavan nadī |
BRP141.028.2/ gautamyā saṅgatā cābhūt tad adbhutam ivābhavat || 28 ||
BRP141.029.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ kapilāsaṅgamaṁ viduḥ |
BRP141.029.2/ tatrāṣṭāśītiḥ pūjyāni sahasrāṇi mahāmate || 29 ||
BRP141.030.1/ tīrthāny āhur munigaṇāḥ smaraṇād api nārada |
BRP141.030.2/ pāvanāni jagaty asmiṁs tāni sarvāṇy anukramāt || 30 ||

142. Chapter 142 :: Meghahāsa and the gods

[Note: [ SS 235-236]

BRP142.001.0/ brahmovāca:

BRP142.001.1/ devasthānam iti khyātaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP142.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP142.002.1/ purā kṛtayugasyādau devadānavasaṅgare |
BRP142.002.2/ pravṛtte vā siṁhiketi vikhyātā daityasundarī || 2 ||
BRP142.003.1/ tasyāḥ putro mahādaityo rāhur nāma mahābalaḥ |
BRP142.003.2/ amṛte tu samutpanne saiṁhikeye ca bhedite || 3 ||
BRP142.004.1/ tasya putro mahādaityo meghahāsa iti śrutaḥ |
BRP142.004.2/ pitaraṁ ghātitaṁ śrutvā tapas tepe 'tiduḥkhitaḥ || 4 ||
BRP142.005.1/ tapasyantaṁ rāhusutaṁ gautamītīram āśritam |
BRP142.005.2/ devāś ca ṛṣayaḥ sarve tam ūcur atibhītavat || 5 ||

BRP142.006.0/ devarṣaya ūcuḥ:

BRP142.006.1/ tapo jahi mahābāho yat te manasi saṁsthitam |
BRP142.006.2/ sarvaṁ bhavatu nāmedaṁ śivagaṅgāprasādataḥ |
BRP142.006.3/ śivagaṅgāprasādena kiṁ nāmāsty atra durlabham || 6 ||

BRP142.007.0/ meghahāsa uvāca:

BRP142.007.1/ paribhūtaḥ pitā pūjyo yuṣmābhir mama daivatam |
BRP142.007.2/ tasyāpi mama cātyantaṁ prītiś ca kriyate yadi || 7 ||
BRP142.008.1/ bhavadbhis tapaso 'smāc ca ahaṁ vairān nivartaye |
BRP142.008.2/ vairaniryātanaṁ kāryaṁ putreṇa pitur ādarāt |
BRP142.008.3/ prārthayante bhavantaś cet pūrṇās tan me manorathāḥ || 8 ||

BRP142.009.0/ brahmovāca:

BRP142.009.1/ tataḥ suragaṇāḥ sarve rāhuṁ cakrur grahānugam |
BRP142.009.2/ taṁ cāpi meghahāsaṁ te cakrū rākṣasapuṅgavam || 9 ||
BRP142.010.1/ tato 'bhavad rāhusuto nairṛtādhipatiḥ prabhuḥ |
BRP142.010.2/ punaś cāha surān daityo mama khyātir yathā bhavet || 10 ||
BRP142.011.1/ tīrthasyāsya prabhāvaś ca dātavya iti me matiḥ |
BRP142.011.2/ tathety uktvā dadur devāḥ sarvam eva manogatam || 11 ||
BRP142.012.1/ daityeśvarasya devarṣe tannāmnā tīrtham ucyate |
BRP142.012.2/ devā yato 'bhavan sarve tatra sthāne mahāmate || 12 ||
[Page 471 ]
BRP142.013.1/ devasthānaṁ tu tat tīrthaṁ devānām api durlabham |
BRP142.013.2/ yatra deveśvaro devo devatīrthaṁ tataḥ smṛtam || 13 ||
BRP142.014.1/ tatrāṣṭādaśa tīrthāni daityapūjyāni nārada |
BRP142.014.2/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca mahāpātakanāśanam || 14 ||

143. Chapter 143 :: Rāvaṇa and Śiva

[Note: [ SS 236-237]

BRP143.001.0/ brahmovāca:

BRP143.001.1/ siddhatīrtham iti khyātaṁ yatra siddheśvaro haraḥ |
BRP143.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi sarvasiddhikaraṁ nṛṇām || 1 ||
BRP143.002.1/ pulastyavaṁśasambhūto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
BRP143.002.2/ diśo vijitya sarvāś ca somalokam ajīgamat || 2 ||
BRP143.003.1/ somena saha yotsyantaṁ daśāsyam aham abravam |
BRP143.003.2/ mantraṁ dāsye nivartasva somayuddhād daśānana || 3 ||
BRP143.004.1/ ity uktvāṣṭottaraṁ mantraṁ śatanāmabhir anvitam |
BRP143.004.2/ śivasya rākṣasendrāya prādāṁ nārada śāntaye || 4 ||
BRP143.005.1/ niḥśrīkāṇāṁ vipannānāṁ nānākleśajuṣāṁ nṛṇām |
BRP143.005.2/ śaraṇaṁ śiva evātra saṁsāre 'nyo na kaścana || 5 ||
BRP143.006.1/ tato nivṛttaḥ sa ha mantriyuktas |
BRP143.006.2/ tat somalokāj jayam āpya rakṣaḥ |
BRP143.006.3/ sa puṣpakārūḍhagatiḥ sagarvo |
BRP143.006.4/ lokān punaḥ prāpa javād daśāsyaḥ || 6 ||
BRP143.007.1/ sa prekṣamāṇo devam antarikṣaṁ |
BRP143.007.2/ bhuvaṁ ca nāgāṁś ca gajāṁś ca viprān |
BRP143.007.3/ ālokayām āsa nagaṁ mahāntaṁ |
BRP143.007.4/ kailāsam āvāsa umāpater yaḥ || 7 ||
BRP143.008.1/ dṛṣṭvā smayotphulladṛg adrirājaṁ |
BRP143.008.2/ sa mantriṇau rāvaṇa ity uvāca || 8 ||

BRP143.009.0/ rāvaṇa uvāca:

BRP143.009.1/ ko vā girāv atra vasen mahātmā |
BRP143.009.2/ giriṁ nayāmy enam athādhi bhūmeḥ |
BRP143.009.3/ laṅkāgato 'yaṁ girir āśu śobhāṁ |
BRP143.009.4/ laṅkāpi satyaṁ śriyam ātanoti || 9 ||

BRP143.010.0/ brahmovāca:

BRP143.010.1/ itthaṁ vaco rākṣasamantriṇau tau |
BRP143.010.2/ niśamya rakṣodhipateś ca bhāvam |
BRP143.010.3/ na yuktam ity ūcatur iṣṭabuddhyā |
BRP143.010.4/ niśācaras tadvacanaṁ na mene || 10 ||
BRP143.011.1/ saṁsthāpya tat puṣpakam āśu rakṣaḥ |
BRP143.011.2/ puplāva kailāsagireś ca mūle |
BRP143.011.3/ hindolayām āsa giriṁ daśāsyo |
BRP143.011.4/ jñātvā bhavaḥ kṛtyam idaṁ cakāra || 11 ||
[Page 472 ]
BRP143.012.1/ jitvā digīśāṁś ca sagarvitasya |
BRP143.012.2/ kailāsam āndolayataḥ surāreḥ |
BRP143.012.3/ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalādi BRP143.012.4/ lokāṁś ca yātasya daśānanasya || 12 ||
BRP143.013.1/ ālūnakāyasya giraṁ niśamya |
BRP143.013.2/ vihasya devyā saha dattam iṣṭam |
BRP143.013.3/ tasmai prasannaḥ kupito 'pi śambhur |
BRP143.013.4/ ayuktadāteti na saṁśayo 'tra || 13 ||
BRP143.014.1/ tato 'yam āvāpya varān suvīro |
BRP143.014.2/ bhavaprasādāt kusumaṁ jagāma |
BRP143.014.3/ gacchan sa laṅkāṁ bhavapūjanāya |
BRP143.014.4/ gaṅgām agāc chambhujaṭāprasūtām || 14 ||
BRP143.015.1/ sampūjayitvā vividhaiś ca mantrair |
BRP143.015.2/ gaṅgājalaiḥ śambhum adīnasattvaḥ |
BRP143.015.3/ asiṁ sa lebhe śaśikhaṇḍabhūṣāt |
BRP143.015.4/ siddhiṁ ca sarvarddhim abhīpsitāṁ ca || 15 ||
BRP143.016.1/ maddattamantraṁ śaśirakṣaṇāya |
BRP143.016.2/ sa sādhayām āsa bhavaṁ prapūjya |
BRP143.016.3/ siddhe tu mantre punar eva laṅkām |
BRP143.016.4/ ayāt sa rakṣodhipatiḥ sa tuṣṭaḥ || 16 ||
BRP143.017.1/ tataḥ prabhṛty etad atiprabhāvaṁ |
BRP143.017.2/ tīrthaṁ mahāsiddhidam iṣṭadaṁ ca |
BRP143.017.3/ samastapāpaughavināśanaṁ ca |
BRP143.017.4/ siddhair aśeṣaiḥ parisevitaṁ ca || 17 ||

144. Chapter 144 :: Ātreyī, Aṅgiras, and Agni (the fire)

[Note: [ SS 237-238]

BRP144.001.0/ brahmovāca:

BRP144.001.1/ paruṣṇīsaṅgamaṁ ceti tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP144.001.2/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu pāpavināśanam || 1 ||
BRP144.002.1/ atrir ārādhayām āsa brahmaviṣṇumaheśvarān |
BRP144.002.2/ teṣu tuṣṭeṣu sa prāha putrā yūyaṁ bhaviṣyatha || 2 ||
BRP144.003.1/ tathā caikā rūpavatī kanyā mama bhavet surāḥ |
BRP144.003.2/ tathā putratvam āpus te brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 3 ||
BRP144.004.1/ kanyāṁ ca janayām āsa śubhātreyīti nāmataḥ |
BRP144.004.2/ dattaḥ somo 'tha durvāsāḥ putrās tasya mahātmanaḥ || 4 ||
BRP144.005.1/ agner aṅgiraso jāto hy aṅgārair aṅgirā yataḥ |
BRP144.005.2/ tasmād aṅgirase prādād ātreyīm atirociṣam || 5 ||
BRP144.006.1/ agneḥ prabhāvāt paruṣam ātreyīṁ sarvadāvadat |
BRP144.006.2/ ātreyy api ca śuśrūṣāṁ kurvatī sarvadābhavat || 6 ||
[Page 473 ]
BRP144.007.1/ tasyām āṅgirasā jātā mahābalaparākramāḥ |
BRP144.007.2/ aṅgirāḥ paruṣaṁ vādīd ātreyīṁ nityam eva ca || 7 ||
BRP144.008.1/ putrās tv āṅgirasā nityaṁ pitaraṁ śamayanti te |
BRP144.008.2/ sā kadācid bhartṛvākyād udvignā paruṣākṣarāt |
BRP144.008.3/ kṛtāñjalipuṭā dīnā prābravīc chvaśuraṁ gurum || 8 ||

BRP144.009.0/ ātreyy uvāca:

BRP144.009.1/ atrijāhaṁ havyavāha bhāryā tava sutasya vai |
BRP144.009.2/ śuśrūṣaṇaparā nityaṁ putrāṇāṁ bhartur eva ca || 9 ||
BRP144.010.1/ patir māṁ paruṣaṁ vakti vṛthaivodvīkṣate ruṣā |
BRP144.010.2/ praśādhi māṁ surajyeṣṭha bhartāraṁ mama daivatam || 10 ||

BRP144.011.0/ jvalana uvāca:

BRP144.011.1/ aṅgārebhyaḥ samudbhūto bhartā te hy aṅgirā ṛṣiḥ |
BRP144.011.2/ yathā śānto bhaved bhadre tathā nītir vidhīyatām || 11 ||
BRP144.012.1/ āgneyo 'gniṁ samāyāto tava bhartā varānane |
BRP144.012.2/ tadā tvaṁ jalarūpeṇa plāvayethā madājñayā || 12 ||

BRP144.013.0/ ātreyy uvāca:

BRP144.013.1/ saheyaṁ paruṣaṁ vākyaṁ mā bhartāgniṁ samāviśet |
BRP144.013.2/ bhartari pratikūlānāṁ yoṣitāṁ jīvanena kim || 13 ||
BRP144.014.1/ iccheyaṁ śāntivākyāni bhartāraṁ labhate tathā || 14 ||

BRP144.015.0/ jvalana uvāca:

BRP144.015.1/ agnis tv apsu śarīreṣu sthāvare jaṅgame tathā |
BRP144.015.2/ tava bhartur ahaṁ dhāma nityaṁ ca janako mataḥ || 15 ||
BRP144.016.1/ yo 'haṁ so 'ham iti jñātvā na cintāṁ kartum arhasi |
BRP144.016.2/ kiṁ cāpo mātaro devyo hy agniḥ śvaśura ity api |
BRP144.016.3/ iti buddhyā viniścitya mā viṣaṇṇā bhava snuṣe || 16 ||

BRP144.017.0/ snuṣovāca:

BRP144.017.1/ āpo jananya iti yad babhāṣe |
BRP144.017.2/ agner ahaṁ tava putrasya bhāryā |
BRP144.017.3/ kathaṁ bhūtvā jananī cāpi bhāryā |
BRP144.017.4/ viruddham etaj jalarūpeṇa nātha || 17 ||

BRP144.018.0/ jvalana uvāca:

BRP144.018.1/ ādau tu patnī bharaṇāt tu bhāryā |
BRP144.018.2/ janes tu jāyā svaguṇaiḥ kalatram |
BRP144.018.3/ ityādirūpāṇi bibharṣi bhadre |
BRP144.018.4/ kuruṣva vākyaṁ madudīritaṁ yat || 18 ||
BRP144.019.1/ yo 'syāṁ prajātaḥ sa tu putra eva |
BRP144.019.2/ sā tasya mātaiva na saṁśayo 'tra |
BRP144.019.3/ tasmād vadanti śrutitattvavijñāḥ |
BRP144.019.4/ sā naiva yoṣit tanaye 'bhijāte || 19 ||

BRP144.020.0/ brahmovāca:

BRP144.020.1/ śvaśurasya tu tad vākyaṁ śrutvātreyī tadaiva tat |
BRP144.020.2/ āgneyaṁ rūpam āpannam ambhasāplāvayat patim || 20 ||
[Page 474 ]
BRP144.021.1/ ubhau tau dampatī brahman saṅgatau gāṅgavāriṇā |
BRP144.021.2/ śāntarūpadharau cobhau dampatī sambabhūvatuḥ || 21 ||
BRP144.022.1/ lakṣmyā yukto yathā viṣṇur umayā śaṅkaro yathā |
BRP144.022.2/ rohiṇyā ca yathā candras tathābhūn mithunaṁ tadā || 22 ||
BRP144.023.1/ bhartāraṁ plāvayantī sā dadhārāmbumayaṁ vapuḥ |
BRP144.023.2/ paruṣṇī ceti vikhyātā gaṅgayā saṅgatā nadī || 23 ||
BRP144.024.1/ gośatārpaṇajaṁ puṇyaṁ paruṣṇīsnānato bhavet |
BRP144.024.2/ tatra cāṅgirasāś cakrur yajñāṁś ca bahudakṣiṇān || 24 ||
BRP144.025.1/ tatra trīṇi sahasrāṇi tīrthāny āhuḥ purāṇagāḥ |
BRP144.025.2/ ubhayos tīrayos tāta pṛthag yāgaphalaṁ viduḥ || 25 ||
BRP144.026.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca vājapeyādhikaṁ matam |
BRP144.026.2/ viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ paruṣṇyā saha saṅgame || 26 ||
BRP144.027.1/ snānadānādibhiḥ puṇyaṁ yat tad vaktuṁ na śakyate || 27 ||

145. Chapter 145 :: Discussion about the best way to liberation

[Note: [ SS 238]

BRP145.001.0/ brahmovāca:

BRP145.001.1/ mārkaṇḍeyaṁ nāma tīrthaṁ sarvapāpavimocanam |
BRP145.001.2/ sarvakratuphalaṁ puṇyam aghaughavinivāraṇam || 1 ||
BRP145.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ |
BRP145.002.2/ mārkaṇḍeyo bharadvājo vasiṣṭho 'triś ca gautamaḥ || 2 ||
BRP145.003.1/ yājñavalkyaś ca jābālir munayo 'nye 'pi nārada |
BRP145.003.2/ ete śāstrapraṇetāro vedavedāṅgapāragāḥ || 3 ||
BRP145.004.1/ purāṇanyāyamīmāṁsākathāsu pariniṣṭhitāḥ |
BRP145.004.2/ mithaḥ samūcur vidvāṁso muktiṁ prati yathāmati || 4 ||
BRP145.005.1/ kecij jñānaṁ praśaṁsanti kecit karma tathobhayam |
BRP145.005.2/ evaṁ vivadamānās te mām ūcur ubhayaṁ matam || 5 ||
BRP145.006.1/ madīyaṁ tu mataṁ jñātvā yayuś cakragadādharam |
BRP145.006.2/ tasya cāpi mataṁ jñātvā ṛṣayas te mahaujasaḥ || 6 ||
BRP145.007.1/ punar vivadamānās te śaṅkaraṁ praṣṭum udyatāḥ |
BRP145.007.2/ gaṅgāyāṁ ca bhavaṁ pūjya tam evārthaṁ śaśaṁsire || 7 ||
BRP145.008.1/ karmaṇas tu pradhānatvam uvāca tripurāntakaḥ |
BRP145.008.2/ kriyārūpaṁ ca taj jñānaṁ kriyā saiva tad ucyate || 8 ||
BRP145.009.1/ tasmāt sarvāṇi bhūtāni karmaṇā siddhim āpnuyuḥ |
BRP145.009.2/ karmaiva viśvatovyāpi tadṛte nāsti kiñcana || 9 ||
BRP145.010.1/ vidyābhyāso yajñakṛtir yogābhyāsaḥ śivārcanam |
BRP145.010.2/ sarvaṁ karmaiva nākarmī prāṇī kvāpy atra vidyate || 10 ||
BRP145.011.1/ karmaiva kāraṇaṁ tasmād anyad unmattaceṣṭitam |
BRP145.011.2/ ṛṣīṇāṁ yatra saṁvādo yatra devo maheśvaraḥ || 11 ||
[Page 475 ]
BRP145.012.1/ cakāra nirṇayaṁ sarvaṁ karmaṇāvāpyate nṛbhiḥ |
BRP145.012.2/ mārkaṇḍaṁ mukhyataḥ kṛtvā tato mārkaṇḍam ucyate || 12 ||
BRP145.013.1/ tīrtham ṛṣigaṇākīrṇaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP145.013.2/ pitṝṇāṁ pāvanaṁ puṇyaṁ smaraṇād api sarvadā || 13 ||
BRP145.014.1/ tatrāṣṭau navatis tāta tīrthāny āha jaganmayaḥ |
BRP145.014.2/ vedena cāpi tat proktam ṛṣayo menire ca tat || 14 ||

146. Chapter 146 :: Story of Yayāti

[Note: [ SS 239-240]

BRP146.001.0/ brahmovāca:

BRP146.001.1/ yāyātam aparaṁ tīrthaṁ yatra kālañjaraḥ śivaḥ |
BRP146.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ tadvṛttam ucyate mayā || 1 ||
BRP146.002.1/ yayātir nāhuṣo rājā sākṣād indra ivāparaḥ |
BRP146.002.2/ tasya bhāryādvayaṁ cāsīt kulalakṣaṇabhūṣitam || 2 ||
BRP146.003.1/ jyeṣṭhā tu devayānīti nāmnā śukrasutā śubhā |
BRP146.003.2/ śarmiṣṭheti dvitīyā sā sutā syād vṛṣaparvaṇaḥ || 3 ||
BRP146.004.1/ brāhmaṇy api mahāprājñā devayānī sumadhyamā |
BRP146.004.2/ yayāter abhavad bhāryā sā tu śukraprasādataḥ || 4 ||
BRP146.005.1/ śarmiṣṭhā cāpi tasyaiva bhāryā yā vṛṣaparvajā |
BRP146.005.2/ devayānī śukrasutā dvau putrau samajījanat || 5 ||
BRP146.006.1/ yaduṁ ca turvasuṁ caiva devaputrasamāv ubhau |
BRP146.006.2/ śarmiṣṭhā ca nṛpāl lebhe trīn putrān devasannibhān || 6 ||
BRP146.007.1/ druhyuṁ cānuṁ ca pūruṁ ca yayāter nṛpasattamāt |
BRP146.007.2/ devayānyāḥ sutau brahman sadṛśau śukrarūpataḥ || 7 ||
BRP146.008.1/ śarmiṣṭhāyās tu tanayāḥ śakrāgnivaruṇaprabhāḥ |
BRP146.008.2/ devayānī kadācit tu pitaraṁ prāha duḥkhitā || 8 ||

BRP146.009.0/ devayāny uvāca:

BRP146.009.1/ mama tv apatyadvitayam abhāgyāyā bhṛgūdvaha |
BRP146.009.2/ mama dāsyāḥ sabhāgyāyā apatyatritayaṁ pitaḥ || 9 ||
BRP146.010.1/ tad etad anumṛśyāyaṁ duḥkham atyantam āgatā |
BRP146.010.2/ mariṣye dānavaguro yayātikṛtavipriyāt |
BRP146.010.3/ mānabhaṅgād varaṁ tāta maraṇaṁ hi manasvinām || 10 ||

BRP146.011.0/ brahmovāca:

BRP146.011.1/ tad etat putrikāvākyaṁ śrutvā śukraḥ pratāpavān |
BRP146.011.2/ kupito 'bhyāyayau śīghraṁ yayātim idam abravīt || 11 ||

BRP146.012.0/ śukra uvāca:

BRP146.012.1/ yad idaṁ vipriyaṁ me tvaṁ sutāyāḥ kṛtavān asi |
BRP146.012.2/ rūponmattena rājendra tasmād vṛddho bhaviṣyasi || 12 ||
BRP146.013.1/ na ca bhoktuṁ na ca tyaktuṁ śaknoti viṣayāturaḥ |
BRP146.013.2/ spṛhayan manasaivāste niḥśvāsocchvāsanaṣṭadhīḥ || 13 ||
[Page 476 ]
BRP146.014.1/ vṛddhatvam eva maraṇaṁ jīvatām api dehinām |
BRP146.014.2/ tasmāc chīghraṁ prayāhi tvaṁ jarāṁ bhūpātidurdharām || 14 ||

BRP146.015.0/ brahmovāca:

BRP146.015.1/ etac chrutvā yayātis tu śāpaṁ śukrasya dhīmataḥ |
BRP146.015.2/ kṛtāñjalipuṭo rājā yayātiḥ śukram abravīt || 15 ||

BRP146.016.0/ yayātir uvāca:

BRP146.016.1/ nāparādhye na saṅkupye naivādharmaṁ pravartaye |
BRP146.016.2/ adharmakāriṇaḥ pāpāḥ śāsyā eva mahātmanām || 16 ||
BRP146.017.1/ dharmam eva carantaṁ vai kathaṁ māṁ śaptavān asi |
BRP146.017.2/ devayānī dvijaśreṣṭha vṛthā māṁ vakti kiñcana || 17 ||
BRP146.018.1/ tasmān na mama viprendra śāpaṁ dātuṁ tvam arhasi |
BRP146.018.2/ vidvāṁso 'pi hi nirdoṣe yadi kupyanti mohitāḥ |
BRP146.018.3/ tadā na doṣo mūrkhāṇāṁ dveṣāgnipluṣṭacetasām || 18 ||

BRP146.019.0/ brahmovāca:

BRP146.019.1/ yayātivākyāc chukro 'pi sasmāra sutayā kṛtam |
BRP146.019.2/ asakṛd vipriyaṁ tasya divā rātrau pracaṇḍayā || 19 ||
BRP146.020.1/ gatakopo 'ham ity uktvā kāvyo rājānam abravīt || 20 ||

BRP146.021.0/ śukra uvāca:

BRP146.021.1/ jñātaṁ mayānayākāri vipriyaṁ na vade 'nṛtam |
BRP146.021.2/ śāpasyemaṁ kariṣyāmi śṛṇuṣvānugrahaṁ nṛpa || 21 ||
BRP146.022.1/ yasmai putrāya sandātuṁ jarām icchasi mānada |
BRP146.022.2/ tasya sā yātv iyaṁ rājañ jarā putrāya madvarāt || 22 ||

BRP146.023.0/ brahmovāca:

BRP146.023.1/ punar yayātiḥ śvaśuraṁ śukraṁ prāha vinītavat || 23 ||

BRP146.024.0/ yayātir uvāca:

BRP146.024.1/ yo gṛhṇāti mayā dattāṁ jarāṁ bhaktisamanvitaḥ |
BRP146.024.2/ sa rājā syād daityaguro tad etad anumanyatām || 24 ||
BRP146.025.1/ yo madvākyaṁ nābhinandet suto daityaguro dṛḍham |
BRP146.025.2/ taṁ śapeyam anujñātra dātavyaiva tvayā guro || 25 ||

BRP146.026.0/ brahmovāca:

BRP146.026.1/ evam astv iti rājānam uvāca bhṛgunandanaḥ |
BRP146.026.2/ tato yayātiḥ svaṁ putram āhūyedaṁ vaco 'bravīt || 26 ||

BRP146.027.0/ yayātir uvāca:

BRP146.027.1/ yado gṛhāṇa me śāpāj jarāṁ jātāṁ suto bhavān |
BRP146.027.2/ jyeṣṭhaḥ sarvārthavit prauḍhaḥ putrāṇāṁ dhuri saṁsthitaḥ |
BRP146.027.3/ putrī tenaiva janako yas tadājñāvaśe sthitaḥ || 27 ||

BRP146.028.0/ brahmovāca:

BRP146.028.1/ nety uvāca yadus tātaṁ yayātiṁ bhūridakṣiṇam |
BRP146.028.2/ yayātiś ca yaduṁ śaptvā turvasuṁ kāmam abravīt || 28 ||
BRP146.029.1/ nāgṛhṇāt turvasuś cāpi pitrā dattāṁ jarāṁ tadā |
BRP146.029.2/ taṁ śaptvā cābravīd druhyuṁ gṛhāṇemāṁ jarāṁ mama || 29 ||
BRP146.030.1/ druhyuś ca naicchat tāṁ dattāṁ jarāṁ rūpavināśinīm |
BRP146.030.2/ anum apy abravīd rājā gṛhāṇemāṁ jarāṁ mama || 30 ||
[Page 477 ]
BRP146.031.1/ anur neti tadovāca śaptvā taṁ pūrum abravīt |
BRP146.031.2/ abhinandya tadā pūrur jarāṁ tāṁ jagṛhe pituḥ || 31 ||
BRP146.032.1/ sahasram ekaṁ varṣāṇāṁ yāvat prīto 'bhavat pitā |
BRP146.032.2/ yauvane yāni bhogyāni vastūni vividhāni ca || 32 ||
BRP146.033.1/ putrayauvanasantuṣṭo yayātir bubhuje sukham |
BRP146.033.2/ tatas tṛpto 'bhavad rājā sarvabhogeṣu nāhuṣaḥ |
BRP146.033.3/ tato harṣāt samāhūya pūruṁ putram athābravīt || 33 ||

BRP146.034.0/ yayātir uvāca:

BRP146.034.1/ tṛpto 'smi sarvabhogeṣu yauvanena tavānagha |
BRP146.034.2/ gṛhāṇa yauvanaṁ putra jarāṁ me dehi kaśmalām || 34 ||

BRP146.035.0/ brahmovāca:

BRP146.035.1/ nety uvāca tadā pūrur jarayā kṣīyate mayā |
BRP146.035.2/ vikārās tāta bhāvānāṁ durnivārāḥ śarīriṇām || 35 ||
BRP146.036.1/ balāt kālāgatā sahyā jarāpy akhiladehibhiḥ |
BRP146.036.2/ sā ced gurūpakārāya gṛhītā tyajyate katham || 36 ||
BRP146.037.1/ svīkṛtatyāgapāpād dhi dehināṁ maraṇaṁ varam |
BRP146.037.2/ athavā tu jarāṁ rājaṁs tapasā nāśayāmy aham || 37 ||

BRP146.038.0/ brahmovāca:

BRP146.038.1/ evam uktvā tu pitaraṁ yayau gaṅgām anuttamām |
BRP146.038.2/ gautamyā dakṣiṇe pāre tatas tepe tapo mahat || 38 ||
BRP146.039.1/ tataḥ prīto 'bhavad devaḥ kālena mahatā śivaḥ |
BRP146.039.2/ lokātītamahodāraguṇasanmaṇibhūṣitam |
BRP146.039.3/ kiṁ dadāmīti taṁ prāha pūruṁ sa surasattamaḥ || 39 ||

BRP146.040.0/ pūrur uvāca:

BRP146.040.1/ śāpaprāptāṁ jarāṁ nātha pitur mama surādhipa |
BRP146.040.2/ tāṁ nāśayasva deveśa pitṛśaptāṁś ca kopataḥ |
BRP146.040.3/ madbhrātṝñ śāpato muktān kuruṣva surapūjita || 40 ||

BRP146.041.0/ brahmovāca:

BRP146.041.1/ tathety uktvā jagannāthaḥ śāpāj jātāṁ jarāṁ tathā |
BRP146.041.2/ anāśayaj jagannātho bhrātṝṁś cakre viśāpinaḥ || 41 ||
BRP146.042.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ jarārogavināśanam |
BRP146.042.2/ akālajajarādīnāṁ smaraṇād api nāśanam || 42 ||
BRP146.043.1/ tannāmnā cāpi vikhyātaṁ kālañjaram udāhṛtam |
BRP146.043.2/ yāyātaṁ nāhuṣaṁ pauraṁ śaukraṁ śārmiṣṭham eva ca || 43 ||
BRP146.044.1/ evamādīni tīrthāni tatrāṣṭottaram eva ca |
BRP146.044.2/ śataṁ vidyān mahābuddhe sarvasiddhikaraṁ tathā || 44 ||
BRP146.045.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca śravaṇaṁ paṭhanaṁ tathā |
BRP146.045.2/ sarvapāpapraśamanaṁ bhuktimuktipradaṁ bhavet || 45 ||

147. Chapter 147 :: Viśvāmitra and the Apsarases

[Page 478 ] [Note: [ SS 240-241]

BRP147.001.0/ brahmovāca:

BRP147.001.1/ apsaroyugam ākhyātam apsarāsaṅgamaṁ tataḥ |
BRP147.001.2/ tīre ca dakṣiṇe puṇyaṁ smaraṇāt subhago bhavet || 1 ||
BRP147.002.1/ mukto bhavaty asandehaṁ tatra snānādinā naraḥ |
BRP147.002.2/ strī satī saṅgame tasminn ṛtusnātā ca nārada || 2 ||
BRP147.003.1/ vandhyāpi janayet putraṁ trimāsāt patinā saha |
BRP147.003.2/ snānadānena vartantī nānyathā madvaco bhavet || 3 ||
BRP147.004.1/ apsaroyugam ākhyātaṁ tīrthaṁ yena ca hetunā |
BRP147.004.2/ tatredaṁ kāraṇaṁ vakṣye śṛṇu nārada yatnataḥ || 4 ||
BRP147.005.1/ spardhāsīn mahatī brahman viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
BRP147.005.2/ tapasyantaṁ gādhisutaṁ brāhmaṇyārthe yatavratam || 5 ||
BRP147.006.1/ gaṅgādvāre samāsīnaṁ preritendreṇa menakā |
BRP147.006.2/ taṁ gatvā tapaso bhraṣṭaṁ kuru bhadre mamājñayā || 6 ||
BRP147.007.1/ tadoktendreṇa sā menā viśvāmitraṁ tapaścyutam |
BRP147.007.2/ kṛtvā kanyāṁ tathā dattvā jagāmendrapuraṁ punaḥ || 7 ||
BRP147.008.1/ tasyāṁ gatāyāṁ sasmāra gādhiputro 'khilaṁ kṛtam |
BRP147.008.2/ taṁ tu deśaṁ parityajya tīrthaṁ tu suravallabham || 8 ||
BRP147.009.1/ jagāma dakṣiṇāṁ gaṅgāṁ yatra kālañjaro haraḥ |
BRP147.009.2/ tapasyantaṁ tadovāca punar indraḥ sahasradṛk || 9 ||
BRP147.010.1/ urvaśīṁ ca tato menāṁ rambhāṁ cāpi tilottamām |
BRP147.010.2/ naivety ūcur bhayatrastāḥ punar āha śacīpatiḥ || 10 ||
BRP147.011.1/ gambhīrāṁ cātigambhīrām ubhe ye garvite tadā |
BRP147.011.2/ te ūcatur ubhe devaṁ sahasrākṣaṁ purandaram || 11 ||

BRP147.012.0/ gambhīrātigambhīre ūcatuḥ:

BRP147.012.1/ āvāṁ gatvā tapasyantaṁ gādhiputraṁ mahādyutim |
BRP147.012.2/ cyāvayāvo nṛtyagītai rūpayauvanasampadā || 12 ||
BRP147.013.1/ yāsām apāṅge hasite vāci vibhramasampadi |
BRP147.013.2/ nityaṁ vasati pañceṣus tābhiḥ ko 'tra na jīyate || 13 ||

BRP147.014.0/ brahmovāca:

BRP147.014.1/ tathety ukte sahasrākṣe te āgatya mahānadīm |
BRP147.014.2/ dadṛśāte tapasyantaṁ viśvāmitraṁ mahāmunim || 14 ||
BRP147.015.1/ mṛtyor api durādharṣaṁ bhūmistham iva dhūrjaṭim |
BRP147.015.2/ sahasram ekaṁ varṣāṇām īkṣituṁ na ca śaknutaḥ || 15 ||
BRP147.016.1/ dūre sthite nṛtyagītacāṭukārarate tadā |
BRP147.016.2/ vilokya muniśārdūlas tataḥ kopākulo 'bhavat || 16 ||
BRP147.017.1/ pratīpācaraṇaṁ dṛṣṭvā krodhaḥ kasya na jāyate |
BRP147.017.2/ nispṛho 'pi mahābāhus tam indraṁ prahasann iva || 17 ||
BRP147.018.1/ ābhyāṁ muktaḥ sahasrākṣo hy apsarobhyāṁ bruvann iva |
BRP147.018.2/ śaśāpa te sa gādheyo dravarūpe bhaviṣyathaḥ || 18 ||
BRP147.019.1/ dravituṁ māṁ samāyāte yatas tv iha tato laghu |
BRP147.019.2/ tataḥ prasāditas tābhyāṁ śāpamokṣaṁ cakāra saḥ || 19 ||
BRP147.020.1/ bhavetāṁ divyarūpe vāṁ gaṅgayā saṅgate yadā |
BRP147.020.2/ tacchāpāt te nadīrūpe tatkṣaṇāt sambabhūvatuḥ || 20 ||
[Page 479 ]
BRP147.021.1/ apsaroyugam ākhyātaṁ nadīdvayam ato 'bhavat |
BRP147.021.2/ tābhyāṁ parasparaṁ cāpi tābhyāṁ gaṅgāsusaṅgamaḥ || 21 ||
BRP147.022.1/ sarvalokeṣu vikhyāto bhuktimuktipradaḥ śivaḥ |
BRP147.022.2/ tatrāste dṛṣṭa evāsau sarvasiddhipradāyakaḥ || 22 ||
BRP147.023.1/ tatra snātvā tu taṁ dṛṣṭvā mucyate sarvabandhanāt || 23 ||

148. Chapter 148 :: Kāṇva's sarcrificial fire getting extinct during the offering

[Note: [ SS 241-242]

BRP148.001.0/ brahmovāca:

BRP148.001.1/ koṭitīrtham iti khyātaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP148.001.2/ yasyānusmaraṇād eva sarvapāpaiḥ pramucyate || 1 ||
BRP148.002.1/ yatra koṭīśvaro devaḥ sarvaṁ koṭiguṇaṁ bhavet |
BRP148.002.2/ koṭidvayaṁ tatra pūrṇaṁ tīrthānāṁ śubhadāyinām || 2 ||
BRP148.003.1/ tatra vyuṣṭiṁ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ |
BRP148.003.2/ kaṇvasya tu suto jyeṣṭho bāhlīka iti viśrutaḥ || 3 ||
BRP148.004.1/ kāṇvaś ceti janaiḥ khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
BRP148.004.2/ iṣṭīḥ pārvāyaṇānīr yāḥ sabhāryo vedapāragaḥ || 4 ||
BRP148.005.1/ kurvann āste sa gautamyās tīrastho lokapūjitaḥ |
BRP148.005.2/ prātaḥkāle sabhāryo 'sau juhvad agnau samāhitaḥ || 5 ||
BRP148.006.1/ sarvadāste kadācit tu havanāya samudyataḥ |
BRP148.006.2/ ekāhutiṁ sa hutvā tu samiddhe havyavāhane || 6 ||
BRP148.007.1/ āhutyantaradānāya havir dravyaṁ kare 'grahīt |
BRP148.007.2/ etasminn antare vahnir upaśānto 'bhavat tadā || 7 ||
BRP148.008.1/ tataś cintāparaḥ kāṇvaḥ kartavyaṁ kiṁ bhaved iti |
BRP148.008.2/ antar vicārayām āsa viṣādaṁ paramaṁ gataḥ || 8 ||
BRP148.009.1/ āhutyoś ca dvayor madhya upaśānto hutāśanaḥ |
BRP148.009.2/ agnyantaram upādeyaṁ vaidikaṁ laukikaṁ tathā || 9 ||
BRP148.010.1/ kva hoṣyaṁ syād dvitīyaṁ tu āhutyantaram eva ca |
BRP148.010.2/ evaṁ mīmāṁsamāne tu daivī vāg abravīt tadā || 10 ||
BRP148.011.1/ agnyantaraṁ naiva te 'tra upādeyaṁ bhaviṣyati |
BRP148.011.2/ yāni tatra bhaviṣyanti śakalāni samīpataḥ || 11 ||
BRP148.012.1/ ardhadagdheṣu kāṣṭheṣu viprarāja prahūyatām |
BRP148.012.2/ nety uvāca tadā kāṇvaḥ saiva vāg abravīt punaḥ || 12 ||
BRP148.013.1/ agneḥ putro hiraṇyas tu pitā putraḥ sa eva tu |
BRP148.013.2/ putre dattaṁ priyāyaiva pituḥ prītyai bhaviṣyati || 13 ||
BRP148.014.1/ pitre deyaṁ sute dadyāt koṭiprītiguṇaṁ bhavet |
BRP148.014.2/ daivī vāg abravīd evaṁ tataḥ sarve maharṣayaḥ || 14 ||
BRP148.015.1/ niścitya dharmasarvasvaṁ tathā cakrur yathoditam |
BRP148.015.2/ etaj jñātvā jagaty atra putre dattaṁ pitur bhavet || 15 ||
BRP148.016.1/ apatyādyupakāreṇa pitroḥ prītir yathā bhavet |
BRP148.016.2/ tathā nānyena kenāpi jagaty etad dhi viśrutam || 16 ||
[Page 480 ]
BRP148.017.1/ suprasiddhaṁ jagaty etat sarvalokeṣu pūjitam |
BRP148.017.2/ tasmin datte bhavet puṇyaṁ sarvaṁ koṭiguṇaṁ suta || 17 ||
BRP148.018.1/ manoglāninivṛttiś ca jāyate ca mahat sukham |
BRP148.018.2/ punar apy āha sā vāṇī kāṇve 'smiṁs tīrtha uttame || 18 ||
BRP148.019.1/ abhavat tan mahat tīrthaṁ kāṇva puṇyaprabhāvataḥ |
BRP148.019.2/ lokatrayāśrayāśeṣatīrthebhyo 'pi mahāphalam || 19 ||
BRP148.020.1/ snānadānādikaṁ kiñcid bhaktyā kurvan samāhitaḥ |
BRP148.020.2/ phalaṁ prāpsyasy aśeṣeṇa sarvaṁ koṭiguṇaṁ mune || 20 ||
BRP148.021.1/ yat kiñcit kriyate cātra snānadānādikaṁ naraiḥ |
BRP148.021.2/ sarvaṁ koṭiguṇaṁ vidyāt koṭitīrthaṁ tato viduḥ || 21 ||
BRP148.022.1/ yatraitad vṛttam āgneyaṁ kāṇvaṁ pautraṁ hiraṇyakam |
BRP148.022.2/ vāṇīsañjñaṁ koṭitīrthaṁ koṭitīrthaphalaṁ yataḥ || 22 ||
BRP148.023.1/ koṭitīrthasya māhātmyam atra vaktuṁ na śakyate |
BRP148.023.2/ vācaspatiprabhṛtibhir athavānyaiḥ surair api || 23 ||
BRP148.024.1/ yatrānuṣṭhīyamānaṁ hi sarvaṁ karma yathā tathā |
BRP148.024.2/ godāvaryāḥ prasādena sarvaṁ koṭiguṇaṁ bhavet || 24 ||
BRP148.025.1/ koṭitīrthe dvijāgryāya gām ekāṁ yaḥ prayacchati |
BRP148.025.2/ tasya tīrthasya māhātmyād gokoṭiphalam aśnute || 25 ||
BRP148.026.1/ tasmiṁs tīrthe śucir bhūtvā bhūmidānaṁ karoti yaḥ |
BRP148.026.2/ śraddhāyuktena manasā syāt tatkoṭiguṇottaram || 26 ||
BRP148.027.1/ sarvatra gautamītīre pitṝṇāṁ dānam uttamam |
BRP148.027.2/ viśeṣataḥ koṭitīrthe tad anantaphalapradam |
BRP148.027.3/ atraikanyūnapañcāśat tīrthāni munayo viduḥ || 27 ||

149. Chapter 149 :: Viṣṇu as Narasiṁha

[Note: [ SS 242-243]

BRP149.001.0/ brahmovāca:

BRP149.001.1/ nārasiṁham iti khyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP149.001.2/ tasyānubhāvaṁ vakṣyāmi sarvarakṣāvidhāyakam || 1 ||
BRP149.002.1/ hiraṇyakaśipuḥ pūrvam abhavad balināṁ varaḥ |
BRP149.002.2/ tapasā vikrameṇāpi devānām aparājitaḥ || 2 ||
BRP149.003.1/ haribhaktātmajadveṣakaluṣīkṛtamānasaḥ |
BRP149.003.2/ āvirbhūya sabhāstambhād viśvātmatvaṁ pradarśayan || 3 ||
BRP149.004.1/ taṁ hatvā narasiṁhas tatsainyam adrāvayat tadā |
BRP149.004.2/ sarvān hatvā mahādaityān krameṇājau mahāmṛgaḥ || 4 ||
BRP149.005.1/ rasātalasthāñ śatrūṁś ca jitvā svarlokam īyivān |
BRP149.005.2/ tatra jitvā bhuvaṁ gatvā daityān hatvā nagasthitān || 5 ||
BRP149.006.1/ samudrasthān nadīsaṁsthān grāmasthān vanavāsinaḥ |
BRP149.006.2/ nānārūpadharān daityān nijaghāna mṛgākṛtiḥ || 6 ||
BRP149.007.1/ ākāśagān vāyusaṁsthāñ jyotirlokam upāgatān |
BRP149.007.2/ vajrapātādhikanakhaḥ samuddhūtamahāsaṭaḥ || 7 ||
[Page 481 ]
BRP149.008.1/ daityagarbhasrāvigarjī nirjitāśeṣarākṣasaḥ |
BRP149.008.2/ mahānādair vīkṣitaiś ca pralayānalasannibhaiḥ || 8 ||
BRP149.009.1/ capeṭair aṅgavikṣepair asurān paryacūrṇayat |
BRP149.009.2/ evaṁ hatvā bahuvidhān gautamīm agamad dhariḥ || 9 ||
BRP149.010.1/ svapadāmbujasambhūtāṁ manonayananandinīm |
BRP149.010.2/ tatrāmbarya iti khyāto daṇḍakādhipate ripuḥ || 10 ||
BRP149.011.1/ devānāṁ durjayo yoddhā balena mahatāvṛtaḥ |
BRP149.011.2/ tenābhavan mahāraudraṁ bhīṣaṇaṁ lomaharṣaṇam || 11 ||
BRP149.012.1/ śastrāstravarṣaṇaṁ yuddhaṁ hariṇā daityasūnunā |
BRP149.012.2/ nijaghāna hariḥ śrīmāṁs taṁ ripuṁ hy uttare taṭe || 12 ||
BRP149.013.1/ gaṅgāyāṁ nārasiṁhaṁ tu tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP149.013.2/ snānadānādikaṁ tatra sarvapāpagrahārdanam || 13 ||
BRP149.014.1/ sarvarakṣākaraṁ nityaṁ jarāmaraṇavāraṇam |
BRP149.014.2/ yathā surāṇāṁ sarveṣāṁ na kopi hariṇā samaḥ || 14 ||
BRP149.015.1/ tīrthānām apy aśeṣāṇāṁ tathā tat tīrtham uttamam |
BRP149.015.2/ tatra tīrthe naraḥ snātvā kuryān nṛharipūjanam || 15 ||
BRP149.016.1/ svarge martye tale vāpi tasya kiñcin na durlabham |
BRP149.016.2/ ityādy aṣṭau mune tatra mahātīrthāni nārada || 16 ||
BRP149.017.1/ pṛthak pṛthak tīrthakoṭiphalam āhur manīṣiṇaḥ |
BRP149.017.2/ aśraddhayāpi yannāmni smṛte sarvāghasaṅkṣayaḥ || 17 ||
BRP149.018.1/ bhavet sākṣān nṛsiṁho 'sau sarvadā yatra saṁsthitaḥ |
BRP149.018.2/ tat tīrthasevāsañjātaṁ phalaṁ kair iha varṇyate || 18 ||
BRP149.019.1/ yathā na devo nṛharer adhikaḥ kvāpi vartate |
BRP149.019.2/ tathā nṛsiṁhatīrthena samaṁ tīrthaṁ na kutracit || 19 ||

150. Chapter 150 :: Jīgarti's life after death and his redemption by Śunaḥśepa

[Note: [ SS 243-244]

BRP150.001.0/ brahmovāca:

BRP150.001.1/ paiśācaṁ tīrtham ākhyātaṁ gaṅgāyā uttare taṭe |
BRP150.001.2/ piśācatvāt purā vipro muktim āpa mahāmate || 1 ||
BRP150.002.1/ suyavasyātmajo loke jīgartir iti viśrutaḥ |
BRP150.002.2/ kuṭumbabhāraduḥkhārto durbhikṣeṇa tu pīḍitaḥ || 2 ||
BRP150.003.1/ madhyamaṁ tu śunaḥśepaṁ putraṁ brahmavidāṁ varam |
BRP150.003.2/ vikrītavān kṣatriyāya vadhāya bahulair dhanaiḥ || 3 ||
BRP150.004.1/ kiṁ nāmāpadgataḥ pāpaṁ nācaraty api paṇḍitaḥ |
BRP150.004.2/ śamitṛtve dhanaṁ cāpi jagṛhe bahulaṁ muniḥ || 4 ||
BRP150.005.1/ vidāraṇārthaṁ ca dhanaṁ jagṛhe brāhmaṇādhamaḥ |
BRP150.005.2/ tato 'pratisamādheyamahāroganipīḍitaḥ || 5 ||
BRP150.006.1/ sa mṛtaḥ kālaparyāye narakeṣv atha pātitaḥ |
BRP150.006.2/ bhogād ṛte na kṣayo 'sti prāktanānām ihāṁhasām || 6 ||
[Page 482 ]
BRP150.007.1/ kiṅkarair yamavākyena bahuyonyantaraṁ gataḥ |
BRP150.007.2/ tataḥ piśāco hy abhavad dāruṇo dāruṇākṛtiḥ || 7 ||
BRP150.008.1/ śuṣkakāṣṭheṣv athāraṇye nirjale nirjane tathā |
BRP150.008.2/ grīṣme grīṣmadavavyāpte kṣipyate yamakiṅkaraiḥ || 8 ||
BRP150.009.1/ kanyāputramahīvājigavāṁ vikrayakāriṇaḥ |
BRP150.009.2/ narakān na nivartante yāvad ābhūtasamplavam || 9 ||
BRP150.010.1/ svakṛtāghavipākena dāruṇair yamakiṅkaraiḥ |
BRP150.010.2/ saṅghāte pacyamāno 'sau rurodoccaiḥ kṛtaṁ smaran || 10 ||
BRP150.011.1/ pathi gacchan kadācit sa jīgarter madhyamaḥ sutaḥ |
BRP150.011.2/ śuśrāva rudato vāṇīṁ piśācasya muhur muhuḥ || 11 ||
BRP150.012.1/ putrakretur brahmahantur jīgartes tu pitus tadā |
BRP150.012.2/ pāpinaḥ putravikretur brahmahantuḥ pituś ca tām || 12 ||
BRP150.013.1/ śunaḥśepas tadovāca ko bhavān atiduḥkhitaḥ |
BRP150.013.2/ jīgartir abravīd duḥkhāc chunaḥśepapitā hy aham || 13 ||
BRP150.014.1/ pāpīyasīṁ kriyāṁ kṛtvā yoniṁ prāpto 'smi dāruṇām |
BRP150.014.2/ narakeṣv atha pakvaś ca punaḥ prāpto 'ntarālakam |
BRP150.014.3/ ye ye duṣkṛtakarmāṇas teṣāṁ teṣām iyaṁ gatiḥ || 14 ||
BRP150.015.1/ jīgartiputras tam uvāca duḥkhāt |
BRP150.015.2/ so 'haṁ sutas te mama doṣeṇa tāta |
BRP150.015.3/ vikrītvā māṁ narakān evam āptas |
BRP150.015.4/ tataḥ kariṣye svargataṁ tvām idānīm || 15 ||
BRP150.016.1/ evaṁ pratijñāya sa gādhiputra BRP150.016.2/ putratvam āpto 'tha munipravīraḥ |
BRP150.016.3/ gaṅgām abhidhyāya pituś ca lokān |
BRP150.016.4/ anuttamān īhamāno jagāma || 16 ||
BRP150.017.1/ aśeṣaduḥkhānaladhūpitānāṁ |
BRP150.017.2/ nimajjatāṁ mohamahāsamudre |
BRP150.017.3/ śarīriṇāṁ nānyad aho trilokyām |
BRP150.017.4/ ālambanaṁ viṣṇupadīṁ vihāya || 17 ||
BRP150.018.1/ evaṁ viniścitya munir mahātmā |
BRP150.018.2/ samuddidhīrṣuḥ pitaraṁ sa durgateḥ |
BRP150.018.3/ śucis tato gautamīm āśu gatvā |
BRP150.018.4/ tatra snātvā saṁsmarañ chambhuviṣṇū || 18 ||
BRP150.019.1/ dadau jalaṁ pretarūpāya pitre |
BRP150.019.2/ piśācarūpāya suduḥkhitāya |
BRP150.019.3/ taddānamātreṇa tadaiva pūto |
BRP150.019.4/ jīgartir āvāpa vapuḥ supuṇyam || 19 ||
BRP150.020.1/ vimānayuktaḥ surasaṅghajuṣṭaṁ |
BRP150.020.2/ viṣṇoḥ padaṁ prāpa sutaprabhāvāt |
BRP150.020.3/ gaṅgāprabhāvāc ca hareś ca śambhor |
BRP150.020.4/ vidhātur arkāyutatulyatejāḥ || 20 ||
BRP150.021.1/ tataḥ prabhṛty etad atiprasiddhaṁ |
BRP150.021.2/ paiśācanāśaṁ ca mahāgadaṁ ca |
[Page 483 ]
BRP150.021.3/ mahānti pāpāni ca nāśam āśu |
BRP150.021.4/ prayānti yasya smaraṇena puṁsām || 21 ||
BRP150.022.1/ tīrthasya cedaṁ gaditaṁ tavādya |
BRP150.022.2/ māhātmyam etat triśatāni yatra |
BRP150.022.3/ tīrthāny athānyāni bhavanti bhukti BRP150.022.4/ muktipradāyīni kim anyad atra || 22 ||
BRP150.023.1/ sarvasiddhidam ākhyātam ityādy atra śatatrayam |
BRP150.023.2/ tīrthānāṁ munijuṣṭānāṁ smaraṇād apy abhīṣṭadam || 23 ||

151. Chapter 151 :: Purūravas and Urvaśī

[Note: [ SS 244-245]

BRP151.001.0/ brahmovāca:

BRP151.001.1/ nimnabhedam iti khyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP151.001.2/ gaṅgāyā uttare pāre tīrthaṁ trailokyaviśrutam || 1 ||
BRP151.002.1/ yasya saṁsmaraṇenāpi sarvapāpakṣayo bhavet |
BRP151.002.2/ vedadvīpaś ca tatraiva darśanād vedavid bhavet || 2 ||
BRP151.003.1/ urvaśīṁ cakame rājā ailaḥ paramadhārmikaḥ |
BRP151.003.2/ ko na moham upāyāti vilokya madirekṣaṇām || 3 ||
BRP151.004.1/ sā prāyād yatra rājāsau ghṛtaṁ stokaṁ samaśnute |
BRP151.004.2/ ānagnadarśanāt kṛtvā tasyāḥ kālāvadhiṁ nṛpaḥ || 4 ||
BRP151.005.1/ tāṁ svīcakāra lalanāṁ yūnāṁ ramyāṁ navāṁ navām |
BRP151.005.2/ suptāyāṁ śayane tasyāṁ samuttasthau purūravāḥ || 5 ||
BRP151.006.1/ vilokya taṁ vivasanaṁ tadaivāsau vinirgatā |
BRP151.006.2/ vidyuccañcalacittānāṁ kva sthairyaṁ nanu yoṣitām || 6 ||
BRP151.007.1/ īkṣāṁ cakre sa śarvaryāṁ vivastro vismito mahān |
BRP151.007.2/ etasminn antare rājā yuddhāyāgād ripūn prati || 7 ||
BRP151.008.1/ tāñ jitvā punar apy āgād devalokaṁ supūjitam |
BRP151.008.2/ sa cāgatya mahārājo vasiṣṭhāc ca purodhasaḥ || 8 ||
BRP151.009.1/ urvaśyā gamanaṁ śrutvā tato duḥkhasamanvitaḥ |
BRP151.009.2/ na juhoti na cāśnāti na śṛṇoti na paśyati || 9 ||
BRP151.010.1/ etasminn antare tatra mṛtāvasthaṁ nṛpottamam |
BRP151.010.2/ bodhayām āsa vākyaiś ca hetubhūtaiḥ purohitaḥ || 10 ||

BRP151.011.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP151.011.1/ sā mṛtādya mahārāja mā vyathasva mahāmate |
BRP151.011.2/ evaṁ sthitaṁ tu mā tvāṁ vai aśivāḥ spṛśyur āśugāḥ || 11 ||
BRP151.012.1/ na vai straiṇāni jānīṣe hṛdayāni mahāmate |
BRP151.012.2/ śālāvṛkāṇāṁ yādṝṁśi tasmāt tvaṁ bhūpa mā śucaḥ || 12 ||
BRP151.013.1/ ko nāma loke rājendra kāminībhir na vañcitaḥ |
BRP151.013.2/ vañcakatvaṁ nṛśaṁsatvaṁ cañcalatvaṁ kuśīlatā || 13 ||
BRP151.014.1/ iti svābhāvikaṁ yāsāṁ tāḥ kathaṁ sukhahetavaḥ |
BRP151.014.2/ kālena ko na nihataḥ ko 'rthī gauravam āgataḥ || 14 ||
[Page 484 ]
BRP151.015.1/ śriyā na bhrāmitaḥ ko vā yoṣidbhiḥ ko na khaṇḍitaḥ |
BRP151.015.2/ svapnamāyopamā rājan madaviplutacetasaḥ || 15 ||
BRP151.016.1/ sukhāya yoṣitaḥ kasya jñātvaitad vijvaro bhava |
BRP151.016.2/ vihāya śaṅkaraṁ viṣṇuṁ gautamīṁ vā mahāmate |
BRP151.016.3/ duḥkhināṁ śaraṇaṁ nānyad vidyate bhuvanatraye || 16 ||

BRP151.017.0/ brahmovāca:

BRP151.017.1/ etac chrutvā tato rājā duḥkhaṁ saṁhṛtya yatnataḥ |
BRP151.017.2/ gautamyā madhyasaṁstho 'sāv ailaḥ paramadhārmikaḥ || 17 ||
BRP151.018.1/ tatra cārādhayām āsa śivaṁ devaṁ janārdanam |
BRP151.018.2/ brahmāṇaṁ bhāskaraṁ gaṅgāṁ devān anyāṁś ca yatnataḥ || 18 ||
BRP151.019.1/ yo vipanno na tīrthāni devatāś ca na sevate |
BRP151.019.2/ sa kālavaśago jantuḥ kāṁ daśām anuyāsyati || 19 ||
BRP151.020.1/ tadīśvaraikaśaraṇo gautamīsevanotsukaḥ |
BRP151.020.2/ parāṁ śraddhām upagataḥ saṁsārāsthāparāṅmukhaḥ || 20 ||
BRP151.021.1/ īje yajñāṁś ca bahulān ṛtvigbhir bahudakṣiṇān |
BRP151.021.2/ vedadvīpo 'bhavat tena yajñadvīpaḥ sa ucyate || 21 ||
BRP151.022.1/ paurṇamāsyāṁ tu śarvaryāṁ tatrāyāti sadorvaśī |
BRP151.022.2/ tasya dīpasya yaḥ kuryāt pradakṣiṇam atho naraḥ || 22 ||
BRP151.023.1/ pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī sāgarāmbarā |
BRP151.023.2/ vedānāṁ smaraṇaṁ tatra yajñānāṁ smaraṇaṁ tathā || 23 ||
BRP151.024.1/ sukṛtī tatra yaḥ kuryād vedayajñaphalaṁ labhet |
BRP151.024.2/ ailatīrthaṁ tu taj jñeyaṁ tad eva ca purūravam || 24 ||
BRP151.025.1/ vāsiṣṭhaṁ cāpi tat tu syān nimnabhedaṁ tad ucyate |
BRP151.025.2/ aile rājñi na kiñcit syān nimnaṁ sarveṣu karmasu || 25 ||
BRP151.026.1/ yad etan nimnam urvaśyāṁ sarvabhāvena vartanam |
BRP151.026.2/ tac cāpi bheditaṁ nimnaṁ vasiṣṭhena ca gaṅgayā || 26 ||
BRP151.027.1/ nimnabhedam abhūt tena dṛṣṭādṛṣṭeṣṭasiddhidam |
BRP151.027.2/ tatra sapta śatāny āhus tīrthāni guṇavanti ca || 27 ||
BRP151.028.1/ teṣu snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakratuphalapradam |
BRP151.028.2/ snānaṁ kṛtvā nimnabhede yaḥ paśyati surān imān || 28 ||
BRP151.029.1/ iha cāmutra vā nimnaṁ na kiñcit tasya vidyate |
BRP151.029.2/ sarvonnatim avāpyāsau modate divi śakravat || 29 ||

152. Chapter 152 :: The abduction of Tārā

[Note: [ SS 245-247]

BRP152.001.0/ brahmovāca:

BRP152.001.1/ nandītaṭam iti khyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP152.001.2/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada || 1 ||
BRP152.002.1/ atriputro mahātejāś candramā iti viśrutaḥ |
BRP152.002.2/ sarvān vedāṁś ca vidhivad dhanurvedaṁ yathāvidhi || 2 ||
BRP152.003.1/ adhītya jīvāt sarvāś ca vidyāś cānyā mahāmate |
BRP152.003.2/ gurupūjāṁ karomīti jīvam āha sa candramāḥ |
BRP152.003.3/ bṛhaspatis tadā prāha candraṁ śiṣyaṁ mudānvitaḥ || 3 ||
[Page 485 ]

BRP152.004.0/ bṛhaspatir uvāca:

BRP152.004.1/ mama priyā tu jānīte tārā ratisamaprabhā || 4 ||

BRP152.005.0/ brahmovāca:

BRP152.005.1/ praṣṭuṁ tāṁ ca tadā prāyād antar veśma sa candramāḥ |
BRP152.005.2/ tārāṁ tārāmukhīṁ dṛṣṭvā jagṛhe tāṁ kareṇa saḥ || 5 ||
BRP152.006.1/ svaveśma prati tāṁ lobhād balād ākarṣayat tadā |
BRP152.006.2/ tāvad dhairyanidhir jñānī matimān vijitendriyaḥ || 6 ||
BRP152.007.1/ yāvan na kāminīnetravāgurābhir nibadhyate |
BRP152.007.2/ viśeṣato rahaḥsaṁsthāṁ kāminīm āyatekṣaṇām || 7 ||
BRP152.008.1/ vilokya na mano yāti kasya kāmeṣu vaśyatām |
BRP152.008.2/ ata evānyapuruṣadarśanaṁ na kadācana || 8 ||
BRP152.009.1/ kulavadhvā rahaḥ kāryaṁ bhītayā śīlavipluteḥ |
BRP152.009.2/ vijñāya tat parijanāt sahasotthāya nirgataḥ || 9 ||
BRP152.010.1/ dṛṣṭvā tad duṣkṛtaṁ karma bṛhaspatir udāradhīḥ |
BRP152.010.2/ śaśāpa kopāc cākṣipya vāgbhir vipriyakāribhiḥ || 10 ||
BRP152.011.1/ parābhibhūtām ālokya kāntāṁ kaḥ soḍhum īśvaraḥ |
BRP152.011.2/ yuyudhe tena jīvo 'pi devaś candramasā ruṣā || 11 ||
BRP152.012.1/ na śāpair hanyate candro nāyudhaiḥ suramantritaiḥ |
BRP152.012.2/ bṛhaspatipraṇītaiś ca na mantrair hanyate śaśī || 12 ||
BRP152.013.1/ tadā candras tu tāṁ tārāṁ nītvā saṁsthāpya mandire |
BRP152.013.2/ bubhuje bahuvarṣāṇi rohiṇīṁ cākutobhayaḥ || 13 ||
BRP152.014.1/ na jīyeta tadā devair na kopaiḥ śāpamantrakaiḥ |
BRP152.014.2/ na rājabhir na ṛṣibhir na sāmnā bhedadaṇḍanaiḥ || 14 ||
BRP152.015.1/ yadā bhāryāṁ na lebhe 'sau guruḥ sarvaprayatnataḥ |
BRP152.015.2/ sarvopāyakṣaye jīvas tadā nītim athāsmarat || 15 ||
BRP152.016.1/ apamānaṁ puraskṛtya mānaṁ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ |
BRP152.016.2/ svārtham uddharate prājñaḥ svārthabhraṁśo hi mūrkhatā || 16 ||
BRP152.017.1/ sādhyaṁ kenāpy upāyena jānadbhiḥ puruṣaiḥ phalam |
BRP152.017.2/ vṛthābhimāninaḥ śīghraṁ vipadyante vimohitāḥ || 17 ||
BRP152.018.1/ evaṁ niścitya medhāvī śukraṁ gatvā nyavedayat |
BRP152.018.2/ tam āgataṁ kavir jñātvā sammānenābhyanandayat || 18 ||
BRP152.019.1/ upaviṣṭaṁ suviśrāntaṁ pūjitaṁ ca yathāvidhi |
BRP152.019.2/ paryapṛcchad daityagurus tadāgamanakāraṇam || 19 ||
BRP152.020.1/ gṛhāgatasya vimukhāḥ śatravo 'py uttamā nahi |
BRP152.020.2/ tasmai sa vistareṇāha bhāryāharaṇam āditaḥ || 20 ||
BRP152.021.1/ bṛhaspates tadā vākyaṁ śrutvā kopānvitaḥ kaviḥ |
BRP152.021.2/ aparādhaṁ tu candrasya mene śiṣyasya nārada |
BRP152.021.3/ atikramam imaṁ śrutvā kopāt kavir athābravīt || 21 ||

BRP152.022.0/ śukra uvāca:

BRP152.022.1/ tadā bhokṣye tadā pāsye tadā svapsye tadā vade |
BRP152.022.2/ yadānaye priyāṁ bhrātas tava bhāryāṁ parārditām || 22 ||
BRP152.023.1/ tām ānīya bhavaṁ pūjya candraṁ śaptvā gurudruham |
BRP152.023.2/ paścād bhokṣye mahābāho śṛṇu vācaṁ graheśvara || 23 ||
[Page 486 ]

BRP152.024.0/ brahmovāca:

BRP152.024.1/ evam uktvā sa jīvena daityācāryo jagāma ha |
BRP152.024.2/ śivam ārādhya yatnena paraṁ sāmarthyam āptavān || 24 ||
BRP152.025.1/ varān avāpya vividhāñ śaṅkarād bhāvapūjitāt |
BRP152.025.2/ śivaprasādāt kiṁ nāma dehinām iha durlabham || 25 ||
BRP152.026.1/ jagāma śukro jīvena tārayā yatra candramāḥ |
BRP152.026.2/ vartate taṁ śaśāpoccaiḥ śṛṇu tvaṁ candra me vacaḥ || 26 ||
BRP152.027.1/ yasmāt pāpataraṁ karma tvayā pāpa madāt kṛtam |
BRP152.027.2/ kuṣṭhī bhūyās tataś candraṁ śaśāpaivaṁ ruṣā kaviḥ || 27 ||
BRP152.028.1/ kaviśāpapradagdho 'bhūt tadaiva mṛgalāñchanaḥ |
BRP152.028.2/ prāpuḥ kṣayaṁ na ke nāma gurusvāmisakhidruhaḥ || 28 ||
BRP152.029.1/ tatyāja tāṁ sa candro 'pi tāṁ tārāṁ jagṛhe kaviḥ |
BRP152.029.2/ śukro 'pi devān āhūya ṛṣīn pitṛgaṇāṁs tathā || 29 ||
BRP152.030.1/ nadīr nadāṁś ca vividhān oṣadhīś ca pativratāḥ |
BRP152.030.2/ tataḥ sampraṣṭum ārebhe tārāvṛttaviniṣkrayam || 30 ||
BRP152.031.1/ tataḥ śrutiḥ surān āha gautamyāṁ bhaktitas tv iyam |
BRP152.031.2/ snānaṁ karotu jīvena tārā pūtā bhaviṣyati || 31 ||
BRP152.032.1/ rahasyam etat paramaṁ na kathyaṁ yasya kasyacit |
BRP152.032.2/ sarvāsv api daśāsv eha śaraṇaṁ gautamī nṛṇām || 32 ||
BRP152.033.1/ tathākaroc caiva tārā bhartrā snānaṁ yathāvidhi |
BRP152.033.2/ puṣpavṛṣṭir abhūt tatra jayaśabdo vyavartata || 33 ||
BRP152.034.1/ punar vai devā adaduḥ punar manuṣyā uta |
BRP152.034.2/ rājānaḥ satyaṁ kṛṇvānā brahmajāyāṁ punar daduḥ || 34 ||
BRP152.035.1/ punar dattvā brahmajāyāṁ kṛtāṁ devair akalmaṣām |
BRP152.035.2/ sarvaṁ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṁ mahāmune || 35 ||
BRP152.036.1/ punar dattvā brahmajāyāṁ kṛtāṁ devair akalmaṣām |
BRP152.036.2/ sarvaṁ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṁ mahāmune |
BRP152.036.3/ tad abhūt sakalāghaughadhvaṁsanaṁ sarvakāmadam |
BRP152.036.4/ ānandaṁ kṣemam abhavat surāṇām asurāriṇām || 36 ||
BRP152.037.1/ bṛhaspateś ca śukrasya tārāyāś ca viśeṣataḥ |
BRP152.037.2/ paramānandam āpanno gurur gaṅgām abhāṣata || 37 ||

BRP152.038.0/ gurur uvāca:

BRP152.038.1/ tvaṁ gautami sadā pūjyā sarveṣām api muktidā |
BRP152.038.2/ viśeṣatas tu siṁhasthe mayi trailokyapāvanī || 38 ||
BRP152.039.1/ bhaviṣyasi saricchreṣṭhe sarvatīrthaiḥ samanvitā |
BRP152.039.2/ yāni kāni ca tīrthāni svargamṛtyurasātale |
BRP152.039.3/ tvāṁ snātuṁ tāni yāsyanti mayi siṁhasthite 'mbike || 39 ||

BRP152.040.0/ brahmovāca:

BRP152.040.1/ dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyam ārogyaśrīvivardhanam |
BRP152.040.2/ saubhāgyaiśvaryajananaṁ tīrtham ānandanāmakam || 40 ||
BRP152.041.1/ tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āha sa gautamaḥ |
BRP152.041.2/ smaraṇāt paṭhanād vāpi iṣṭaiḥ saṁyujyate sadā || 41 ||
[Page 487 ]
BRP152.042.1/ śivasyātra niviṣṭasya nandī gaṅgātaṭe 'niśam |
BRP152.042.2/ sākṣāc caraty asau dharmas tasmān nandītaṭaṁ smṛtam |
BRP152.042.3/ ānandam api tat tīrthaṁ sarvānandavivardhanāt || 42 ||

153. Chapter 153 :: Prācīnabarhis' long reign and his obtaining a son from Śiva

[Note: [ SS 247]

BRP153.001.0/ brahmovāca:

BRP153.001.1/ bhāvatīrtham iti proktaṁ yatra sākṣād bhavaḥ sthitaḥ |
BRP153.001.2/ aśeṣajagadantastho bhūtātmā saccidākṛtiḥ || 1 ||
BRP153.002.1/ tatremāṁ śṛṇu vakṣyāmi kathāṁ puṇyatamāṁ śubhām |
BRP153.002.2/ sūryavaṁśakaraḥ śrīmān kṣatriyāṇāṁ dhurandharaḥ || 2 ||
BRP153.003.1/ prācīnabarhir ākhyātaḥ sarvadharmeṣu pāragaḥ |
BRP153.003.2/ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭiś ca varṣāṇāṁ rājya āsthitaḥ || 3 ||
BRP153.004.1/ tasyedṛśaṁ vrataṁ cāsīd yad ahaṁ yauvanacyutaḥ |
BRP153.004.2/ bhaveyaṁ priyayā vāpi putrair vā priyavastubhiḥ || 4 ||
BRP153.005.1/ viyujyeyaṁ tato rājyaṁ tyakṣye 'haṁ nātra saṁśayaḥ |
BRP153.005.2/ vivekināṁ kulīnānām idam evocitaṁ nṛṇām || 5 ||
BRP153.006.1/ sthīyate vijane kvāpi viraktair vibhavakṣaye |
BRP153.006.2/ tasmin praśāsati mahīṁ na viyogaḥ priyaiḥ kvacit || 6 ||
BRP153.007.1/ nādhivyādhī na durbhikṣaṁ na bandhukalaho nṛṇām |
BRP153.007.2/ tasmiñ śāsati rājyaṁ tu na ca kaścid viyujyate || 7 ||
BRP153.008.1/ tataḥ putrārtham akarod yajñaṁ rājā mahāmatiḥ |
BRP153.008.2/ tataḥ prasanno bhagavān varaṁ prādād yathepsitam || 8 ||
BRP153.009.1/ gautamītīrasaṁsthāya rājñe devo maheśvaraḥ |
BRP153.009.2/ putraṁ dehīti rājā vai bhavaṁ prāha sa bhāryayā || 9 ||
BRP153.010.1/ bhavaḥ prāha nṛpaṁ prītyā paśya netraṁ tṛtīyakam |
BRP153.010.2/ tataḥ paśyati rājendre bhavasyākṣi tu mānada || 10 ||
BRP153.011.1/ cakṣurdīptyābhavat putro mahimā nāma viśrutaḥ |
BRP153.011.2/ yenākāri stutiḥ puṇyā mahimna iti viśrutā || 11 ||
BRP153.012.1/ kim alabhyaṁ bhagavati prasanne tripurāntake |
BRP153.012.2/ yaṁ nityam anuvartante haribrahmādayaḥ surāḥ || 12 ||
BRP153.013.1/ prāptaputraś ca nṛpatis tīrthaśraiṣṭhyam ayācata |
BRP153.013.2/ mahāpāpamahārogamahāvyasanināṁ nṛṇām || 13 ||
BRP153.014.1/ nānāvipadgaṇārtānāṁ sarvābhimatalabdhaye |
BRP153.014.2/ prādāj jyaiṣṭhyaṁ bhavaś cāpi bhāvatīrthaṁ tad ucyate || 14 ||
BRP153.015.1/ tatra snānena dānena sarvān kāmān avāpnuyāt |
BRP153.015.2/ bhavaprasādād abhavat sutaḥ prācīnabarhiṣaḥ || 15 ||
BRP153.016.1/ mahimā gautamītīre bhāvatīrthaṁ tad ucyate |
BRP153.016.2/ tatra saptati tīrthāni puṇyāny akhiladāni ca || 16 ||

154. Chapter 154 :: The repudiation of Sītā

[Page 488 ] [Note: [ SS 247-248]

BRP154.001.0/ brahmovāca:

BRP154.001.1/ sahasrakuṇḍam ākhyātaṁ tīrthaṁ vedavido viduḥ |
BRP154.001.2/ yasya smaraṇamātreṇa sukhī sampadyate naraḥ || 1 ||
BRP154.002.1/ purā dāśarathī rāmaḥ setuṁ baddhvā mahārṇave |
BRP154.002.2/ laṅkāṁ dagdhvā ripūn hatvā rāvaṇādīn raṇe śaraiḥ || 2 ||
BRP154.003.1/ vaidehīṁ ca samāsādya rāmo vacanam abravīt |
BRP154.003.2/ paśyatsu lokapāleṣu tasyācārye puraḥ sthite || 3 ||
BRP154.004.1/ agnau śuddhigatāṁ sītāṁ rāmo lakṣmaṇasannidhau |
BRP154.004.2/ ehi vaidehi śuddhāsi aṅkam āroḍhum arhasi || 4 ||
BRP154.005.1/ nety uvāca tadā śrīmān aṅgado hanumāṁs tathā |
BRP154.005.2/ ayodhyāyāṁ tu vaidehi sārdhaṁ yāmaḥ suhṛjjanaiḥ || 5 ||
BRP154.006.1/ tatra śuddhim avāpyātha punar bhrātṛṣu mātṛṣu |
BRP154.006.2/ laukikeṣv api paśyatsu tataḥ śuddhā nṛpātmajā || 6 ||
BRP154.007.1/ ayodhyāyāṁ supuṇye 'hni aṅkam āroḍhum arhasi |
BRP154.007.2/ asyāś caritraviṣaye sandehaḥ kasya jāyate || 7 ||
BRP154.008.1/ lokāpavādas tad api nirasyaḥ svajaneṣu hi |
BRP154.008.2/ tayor vākyam anādṛtya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ || 8 ||
BRP154.009.1/ rāmaś ca jāmbavāṁś caiva tām āhvayan nṛpātmajām |
BRP154.009.2/ svastīty uktā devatābhī rājño 'ṅkaṁ cāruroha sā || 9 ||
BRP154.010.1/ muditās te yayuḥ śīghraṁ puṣpakeṇa virājatā |
BRP154.010.2/ ayodhyāṁ nagarīṁ prāpya tathā rājyaṁ svakaṁ tu yat || 10 ||
BRP154.011.1/ muditās te 'bhavan sarve sadā rāmānuvartinaḥ |
BRP154.011.2/ tataḥ katipayāheṣu anāryebhyo virūpikām || 11 ||
BRP154.012.1/ vācaṁ śrutvā sa tatyāja gurviṇīṁ tām ayonijām |
BRP154.012.2/ mithyāpavādam api hi na sahante kulonnatāḥ || 12 ||
BRP154.013.1/ vālmīker munimukhyasya āśramasya samīpataḥ |
BRP154.013.2/ tatyāja lakṣmaṇaḥ sītām aduṣṭāṁ rudatīṁ rudan || 13 ||
BRP154.014.1/ nollaṅghyājñā gurūṇām ity asau tad akarod bhiyā |
BRP154.014.2/ tataḥ katipayāheṣu vyatīteṣu nṛpātmajaḥ || 14 ||
BRP154.015.1/ rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṁ hayamedhāya dīkṣitaḥ |
BRP154.015.2/ tatraivājagmatur ubhau rāmaputrau yaśasvinau || 15 ||
BRP154.016.1/ lavaḥ kuśaś ca vikhyātau nāradāv iva gāyakau |
BRP154.016.2/ rāmāyaṇaṁ samagraṁ tad gandharvāv iva susvarau || 16 ||
BRP154.017.1/ rāmasya caritaṁ sarvaṁ gāyamānau samīyatuḥ |
BRP154.017.2/ yajñavāṭaṁ rājasutau hetubhir lakṣitau tadā || 17 ||
BRP154.018.1/ rāmaputrāv ubhau śūrau vaidehyās tanayāv iti |
BRP154.018.2/ tāv ānīya tataḥ putrāv abhiṣicya yathākramam || 18 ||
BRP154.019.1/ aṅkārūḍhau tataḥ kṛtvā sasvaje tau punaḥ punaḥ |
BRP154.019.2/ saṁsāraduḥkhakhinnānām agatīnāṁ śarīriṇām || 19 ||
BRP154.020.1/ putrāliṅganam evātra paraṁ viśrāntikāraṇam |
BRP154.020.2/ muhur āliṅgya tau putrau muhuḥ svajati cumbati || 20 ||
BRP154.021.1/ kim apy antar dhyāyati ca niḥśvasaty api vai muhuḥ |
BRP154.021.2/ etasminn antare prāptā rākṣasā laṅkavāsinaḥ || 21 ||
[Page 489 ]
BRP154.022.1/ sugrīvo hanumāṁś caiva aṅgado jāmbavāṁs tathā |
BRP154.022.2/ anye ca vānarāḥ sarve vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ || 22 ||
BRP154.023.1/ te cāgatya nṛpaṁ prāptāḥ siṁhāsanam upasthitam |
BRP154.023.2/ sītām adṛṣṭvā hanumān aṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 23 ||
BRP154.024.1/ kva gatāyonijā mātā eko rāmo 'tra dṛśyate |
BRP154.024.2/ rāmeṇa sā parityaktā ity ūcur dvārapālakāḥ || 24 ||
BRP154.025.1/ paśyatsu lokapāleṣu ārye tatra pravādini |
BRP154.025.2/ agnau śuddhigatāṁ sītāṁ kiṁ tu rājā niraṅkuśaḥ || 25 ||
BRP154.026.1/ utpannair laukikair vākyai rāmas tyajati tāṁ priyām |
BRP154.026.2/ mariṣyāva iti hy uktvā gautamīṁ punar īyatuḥ || 26 ||
BRP154.027.1/ rāmas tau pṛṣṭhato 'bhyetya ayodhyāvāsibhiḥ saha |
BRP154.027.2/ āgatya gautamīṁ tatra 'kurvaṁs te paramaṁ tapaḥ || 27 ||
BRP154.028.1/ smāraṁ smāraṁ niśvasantas tāṁ sītāṁ lokamātaram |
BRP154.028.2/ saṁsārāsthāvirahitā gautamīsevanotsukāḥ || 28 ||
BRP154.029.1/ lokatrayapatiḥ sākṣād rāmo 'nujasamanvitaḥ |
BRP154.029.2/ prāptaḥ snātvā ca gautamyāṁ śivārādhanatatparaḥ || 29 ||
BRP154.030.1/ paritāpaṁ jahau sarvaṁ sahasraparivāritaḥ |
BRP154.030.2/ yatra cāsīt sa vṛttāntaḥ sahasrakuṇḍam ucyate || 30 ||
BRP154.031.1/ daśāparāṇi tīrthāni tatra sarvārthadāni ca |
BRP154.031.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sahasraphaladāyakam || 31 ||
BRP154.032.1/ yatra śrīgautamītīre vasiṣṭhādimunīśvaraiḥ |
BRP154.032.2/ sarvāpattārakaṁ homam akārayad aghāntakam || 32 ||
BRP154.033.1/ sahasrasaṅkhyāyukteṣu kuṇḍeṣu vasudhārayā |
BRP154.033.2/ sarvān apekṣitān kāmān avāpāsau mahātapāḥ || 33 ||
BRP154.034.1/ gautamyāḥ saridambāyāḥ prasādād rākṣasāntakaḥ |
BRP154.034.2/ sahasrakuṇḍābhidhaṁ tad abhūt tīrthaṁ mahāphalam || 34 ||

155. Chapter 155 :: The earth as sacrificial gift turning into a lioness and exchanged for a cow

[Note: [ SS 249]

BRP155.001.0/ brahmovāca:

BRP155.001.1/ kapilatīrtham ākhyātaṁ tad evāṅgirasaṁ smṛtam |
BRP155.001.2/ tad evādityam ākhyātaṁ saiṁhikeyaṁ tad ucyate || 1 ||
BRP155.002.1/ gautamyā dakṣiṇe pāre ādityān munisattama |
BRP155.002.2/ ayājayann aṅgiraso dakṣiṇāṁ te bhuvaṁ daduḥ || 2 ||
BRP155.003.1/ aṅgirobhyas tadādityās tapase 'ṅgiraso yayuḥ |
BRP155.003.2/ sā bhūmiḥ saiṁhikī bhūtvā janān sarvān abhakṣayat || 3 ||
BRP155.004.1/ tatrasus te janāḥ sarve aṅgirobhyo nyavedayan |
BRP155.004.2/ vibhītā jñānato jñātvā bhuvaṁ tāṁ saiṁhikīm iti || 4 ||
BRP155.005.1/ ādityān anugatvātha vācam aṅgiraso 'bruvan |
BRP155.005.2/ bhuvaṁ gṛhṇantu yā dattā nety ādityās tadābruvan || 5 ||
[Page 490 ]
BRP155.006.1/ nivṛttāṁ dakṣiṇāṁ naiva pratigṛhṇanti sūrayaḥ |
BRP155.006.2/ svadattāṁ paradattāṁ vā yo hareta vasundharām || 6 ||
BRP155.007.1/ ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṁ jāyate kṛmiḥ |
BRP155.007.2/ bhūmeḥ svaparadattāyā haraṇān nādhikaṁ kvacit || 7 ||
BRP155.008.1/ pāpam asti mahāraudraṁ na svīkurmaḥ punas tu tām |
BRP155.008.2/ evaṁ yadā svadattāyā haraṇe kiṁ tadā bhavet || 8 ||
BRP155.009.1/ tathāpi krayarūpeṇa gṛhṇīmo dakṣiṇāṁ bhuvam |
BRP155.009.2/ tathety ukte tu te devāḥ kapilāṁ śubhalakṣaṇām || 9 ||
BRP155.010.1/ gaṅgāyā dakṣiṇe pāre bhuvaḥ sthāne tu tāṁ daduḥ |
BRP155.010.2/ bhuktimuktipradaḥ sākṣād viṣṇus tiṣṭhati mūrtimān || 10 ||
BRP155.011.1/ kapilāsaṅgamaṁ tac ca sarvāghaughavināśanam |
BRP155.011.2/ tatrābhavad dānatoyād āpagā kapilābhidhā || 11 ||
BRP155.012.1/ sasyavatyā api bhuvo dānād godānam uttamam |
BRP155.012.2/ lokarakṣāṁ cakārāsau kṛtvā vinimayaṁ muniḥ || 12 ||
BRP155.013.1/ yatra tīrthe ca tad vṛttaṁ gotīrthaṁ tad udāhṛtam |
BRP155.013.2/ puṇyadaṁ tatra tīrthānāṁ śatam uktaṁ manīṣibhiḥ || 13 ||
BRP155.014.1/ tatra snānena dānena bhūmidānaphalaṁ labhet |
BRP155.014.2/ saṅgatā gaṅgayā tac ca kapilāsaṅgamaṁ viduḥ || 14 ||

156. Chapter 156 :: Viṣṇu's fight with the demons

[Note: [ SS 249-250]

BRP156.001.0/ brahmovāca:

BRP156.001.1/ śaṅkhahradaṁ nāma tīrthaṁ yatra śaṅkhagadādharaḥ |
BRP156.001.2/ tatra snātvā ca taṁ dṛṣṭvā mucyate bhavabandhanāt || 1 ||
BRP156.002.1/ tatredaṁ vṛttam ākhyāsye bhuktimuktipradāyakam |
BRP156.002.2/ purā kṛtayugasyādau brahmaṇaḥ sāmagāyinaḥ || 2 ||
BRP156.003.1/ brahmāṇḍāgārasambhūtā rākṣasā bahurūpiṇaḥ |
BRP156.003.2/ brahmāṇaṁ khādituṁ prāptā balonmattā dhṛtāyudhāḥ || 3 ||
BRP156.004.1/ tadāham abravaṁ viṣṇuṁ rakṣaṇāya jagadgurum |
BRP156.004.2/ sa viṣṇus tāni rakṣāṁsi hantuṁ cakreṇa codyataḥ || 4 ||
BRP156.005.1/ chittvā cakreṇa rakṣāṁsi śaṅkham āpūrayat tadā |
BRP156.005.2/ niṣkaṇṭakaṁ talaṁ kṛtvā svargaṁ nirvairam eva ca || 5 ||
BRP156.006.1/ tato harṣaprakarṣeṇa śaṅkham āpūrayad dhariḥ |
BRP156.006.2/ tato rakṣāṁsi sarvāṇi hy anīnaśur aśeṣataḥ || 6 ||
BRP156.007.1/ yatraitad vṛttam akhilaṁ viṣṇuśaṅkhaprabhāvataḥ |
BRP156.007.2/ śaṅkhatīrthaṁ tu tat proktaṁ sarvakṣemakaraṁ nṛṇām || 7 ||
BRP156.008.1/ sarvābhīṣṭapradaṁ puṇyaṁ smaraṇān maṅgalapradam |
BRP156.008.2/ āyurārogyajananaṁ lakṣmīputrapravardhanam || 8 ||
BRP156.009.1/ smaraṇāt paṭhanād vāpi sarvakāmān avāpnuyāt |
BRP156.009.2/ tīrthānām ayutaṁ tatra sarvapāpanudaṁ mune || 9 ||
[Page 491 ]
BRP156.010.1/ tīrthāny ayutasaṅkhyāni sarvapāpaharāṇi ca |
BRP156.010.2/ yeṣāṁ prabhāvaṁ jānāti vaktuṁ devo maheśvaraḥ || 10 ||
BRP156.011.1/ pāpakṣayapratinidhir naitebhyo 'sty aparaḥ kvacit || 11 ||

157. Chapter 157 :: Rāma and the Liṅgas

[Note: [ SS 250-251]

BRP157.001.0/ brahmovāca:

BRP157.001.1/ kiṣkindhātīrtham ākhyātaṁ sarvakāmapradaṁ nṛṇām |
BRP157.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ yatra sannihito bhavaḥ || 1 ||
BRP157.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi yatnena śṛṇu nārada |
BRP157.002.2/ purā dāśarathī rāmo rāvaṇaṁ lokarāvaṇam || 2 ||
BRP157.003.1/ kiṣkindhāvāsibhiḥ sārdhaṁ jaghāna raṇamūrdhani |
BRP157.003.2/ saputraṁ sabalaṁ hatvā sītām ādāya śatruhā || 3 ||
BRP157.004.1/ bhrātrā saumitriṇā sārdhaṁ vānaraiś ca mahābalaiḥ |
BRP157.004.2/ vibhīṣaṇena balinā devaiḥ pratyāgato nṛpaḥ || 4 ||
BRP157.005.1/ kṛtasvastyayanaḥ śrīmān puṣpakeṇa virājitaḥ |
BRP157.005.2/ yad āsīd dhanarājasya kāmagenāśugāminā || 5 ||
BRP157.006.1/ ayodhyām agaman sarve gacchan gaṅgām apaśyata |
BRP157.006.2/ rāmo virāmaḥ śatrūṇāṁ śaraṇyaḥ śaraṇārthinām || 6 ||
BRP157.007.1/ gautamīṁ tu jagatpuṇyāṁ sarvakāmapradāyinīm |
BRP157.007.2/ manonayanasantāpanivāraṇaparāyaṇām || 7 ||
BRP157.008.1/ tāṁ dṛṣṭvā nṛpatiḥ śrīmān gaṅgātīram athāviśat |
BRP157.008.2/ tāṁ dṛṣṭvā prāha nṛpatir harṣagadgadayā girā |
BRP157.008.3/ harīn sarvān athāmantrya hanumatpramukhān mune || 8 ||

BRP157.009.0/ rāma uvāca:

BRP157.009.1/ asyāḥ prabhāvād dharayo yo 'sau mama pitā prabhuḥ |
BRP157.009.2/ sarvapāpavinirmuktas tato yātas triviṣṭapam || 9 ||
BRP157.010.1/ iyaṁ janitrī sakalasya jantor |
BRP157.010.2/ bhuktipradā muktim athāpi dadyāt |
BRP157.010.3/ pāpāni hanyād api dāruṇāni |
BRP157.010.4/ kānyānayāsty atra nadī samānā || 10 ||
BRP157.011.1/ hatāni śaśvad duritāni caiva |
BRP157.011.2/ asyāḥ prabhāvād arayaḥ sakhāyaḥ |
BRP157.011.3/ vibhīṣaṇo maitram upaiti nityaṁ |
BRP157.011.4/ sītā ca labdhā hanumāṁś ca bandhuḥ || 11 ||
BRP157.012.1/ laṅkā ca bhagnā sagaṇaṁ hi rakṣo |
BRP157.012.2/ hataṁ hi yasyāḥ parisevanena |
BRP157.012.3/ yāṁ gautamo devavaraṁ prapūjya |
BRP157.012.4/ śivaṁ śaraṇyaṁ sajaṭām avāpa || 12 ||
BRP157.013.1/ seyaṁ janitrī sakalepsitānām |
BRP157.013.2/ amaṅgalānām api sannihantrī |
BRP157.013.3/ jagatpavitrīkaraṇaikadakṣā |
BRP157.013.4/ dṛṣṭādya sākṣāt saritāṁ savitrī || 13 ||
[Page 492 ]
BRP157.014.1/ kāyena vācā manasā sadaināṁ |
BRP157.014.2/ vrajāmi gaṅgāṁ śaraṇaṁ śaraṇyām || 14 ||

BRP157.015.0/ brahmovāca:

BRP157.015.1/ etat samākarṇya vaco nṛpasya |
BRP157.015.2/ tatrāplavan harayaḥ sarva eva |
BRP157.015.3/ pūjāṁ cakrur vidhivat te pṛthak ca |
BRP157.015.4/ puṣpair anekaiḥ sarvalokopahāraiḥ || 15 ||
BRP157.016.1/ sampūjya śarvaṁ nṛpatir yathāvat |
BRP157.016.2/ stutvā vākyaiḥ sarvabhāvopayuktaiḥ |
BRP157.016.3/ te vānarā muditāḥ sarva eva |
BRP157.016.4/ nṛtyaṁ ca gītaṁ ca tathaiva cakruḥ || 16 ||
BRP157.017.1/ sukhoṣitas tāṁ rajanīṁ mahātmā |
BRP157.017.2/ priyānuyuktaḥ saṁvṛtaḥ premavadbhiḥ |
BRP157.017.3/ duḥkhaṁ jahau sarvam amitrasambhavaṁ |
BRP157.017.4/ kiṁ nāpyate gautamīsevanena || 17 ||
BRP157.018.1/ savismayaḥ paśyati bhṛtyavargaṁ |
BRP157.018.2/ godāvarīṁ stauti ca samprahṛṣṭaḥ |
BRP157.018.3/ sammānayan bhṛtyagaṇaṁ samagram |
BRP157.018.4/ avāpa rāmaḥ kamapi pramodam |
BRP157.018.5/ punaḥ prabhāte vimale tu sūrye |
BRP157.018.6/ vibhīṣaṇo dāśarathiṁ babhāṣe || 18 ||

BRP157.019.0/ vibhīṣaṇa uvāca:

BRP157.019.1/ nādyāpi tṛptās tu bhavāma tīrthe |
BRP157.019.2/ kañcic ca kālaṁ nivasāma cātra |
BRP157.019.3/ vatsyāma cātraiva parāś catasro |
BRP157.019.4/ rātrīr atho yāma vṛtās tv ayodhyām || 19 ||

BRP157.020.0/ brahmovāca:

BRP157.020.1/ tasyātha vākyaṁ harayo 'numenire |
BRP157.020.2/ tathaiva rātrīr aparāś catasraḥ |
BRP157.020.3/ sampūjya devaṁ sakaleśvaraṁ taṁ |
BRP157.020.4/ bhrātṛpriyaṁ tīrtham atho jagāma || 20 ||
BRP157.021.1/ siddheśvaraṁ nāma jagatprasiddhaṁ |
BRP157.021.2/ yasya prabhāvāt prabalo daśāsyaḥ |
BRP157.021.3/ evaṁ tu pañcāham athoṣire te |
BRP157.021.4/ svaṁ svaṁ pratiṣṭhāpitaliṅgam arcya || 21 ||
BRP157.022.1/ śuśrūṣaṇaṁ tatra karoti vāyoḥ |
BRP157.022.2/ suto 'nugāmī hanumān nṛpasya |
BRP157.022.3/ gacchan nṛpendro hanumantam āha |
BRP157.022.4/ liṅgāni sarvāṇi visarjayasva || 22 ||
BRP157.023.1/ matsthāpitāny uttamamantravidbhis |
BRP157.023.2/ tathetaraiḥ śaṅkarakiṅkaraiś ca |
[Page 493 ]
BRP157.023.3/ nodvāsya pūjāṁ paraśaṅkareṇa |
BRP157.023.4/ bāhyaṁ samāyojyam aho bhavasya || 23 ||
BRP157.024.1/ tiṣṭhanti susthās tadanādareṇa |
BRP157.024.2/ te khaḍgapattrādiṣu sambhavanti |
BRP157.024.3/ ye 'śraddadhānāḥ śivaliṅgapūjāṁ |
BRP157.024.4/ vidhāya kṛtyaṁ na samācaranti || 24 ||
BRP157.025.1/ yathocitaṁ te yamakiṅkarair hi |
BRP157.025.2/ pacyanta evākhiladurgatīṣu |
BRP157.025.3/ rāmājñayā vāyusuto jagāma |
BRP157.025.4/ dorbhyāṁ na cotpāṭayituṁ śaśāka || 25 ||
BRP157.026.1/ tataḥ svapucchena grahītukāmaḥ |
BRP157.026.2/ saṁveṣṭya liṅgaṁ tu visṛṣṭakāmaḥ |
BRP157.026.3/ naivāśakat tan mahad adbhutaṁ syāt |
BRP157.026.4/ kapīśvarāṇāṁ nṛpates tathaiva || 26 ||
BRP157.027.1/ kaś cālayel labdhamahānubhāvaṁ |
BRP157.027.2/ maheśaliṅgaṁ puruṣo manasvī |
BRP157.027.3/ tan niścalaṁ prekṣya mahānubhāvo |
BRP157.027.4/ nṛpapravīraḥ sahasā jagāma || 27 ||
BRP157.028.1/ viprān athāmantrya vidhāya pūjāṁ |
BRP157.028.2/ pradakṣiṇīkṛtya ca rāmacandraḥ |
BRP157.028.3/ śuddhātiśuddhena hṛdākhilais tair |
BRP157.028.4/ liṅgāni sarvāṇi nanāma rāmaḥ || 28 ||
BRP157.029.1/ kiṣkindhavāsipravarair aśeṣaiḥ |
BRP157.029.2/ saṁsevitaṁ tīrtham ato babhūva |
BRP157.029.3/ atrāplavād eva mahānti pāpāny |
BRP157.029.4/ api kṣayaṁ yānti na saṁśayo 'tra || 29 ||
BRP157.030.1/ punaś ca gaṅgāṁ praṇanāma bhaktyā |
BRP157.030.2/ prasīda mātar mama gautamīti |
BRP157.030.3/ jalpan muhur vismitacittavṛttir |
BRP157.030.4/ vilokayan praṇaman gautamīṁ tām || 30 ||
BRP157.031.1/ tataḥ prabhṛty etad atīva puṇyaṁ |
BRP157.031.2/ kiṣkindhatīrthaṁ vibudhā vadanti |
BRP157.031.3/ paṭhet smared vāpi śṛṇoti bhaktyā |
BRP157.031.4/ pāpāpahaṁ kiṁ punaḥ snānadānaiḥ || 31 ||

158. Chapter 158 :: The Āṅgirasas and their mother's curse; Agastya's teaching

[Note: [ SS 251-253]

BRP158.001.0/ brahmovāca:

BRP158.001.1/ vyāsatīrtham iti khyātaṁ prācetasam ataḥ param |
BRP158.001.2/ nātaḥ parataraṁ kiñcit pāvanaṁ sarvasiddhidam || 1 ||
BRP158.002.1/ daśa me mānasāḥ putrāḥ sraṣṭāro jagatām api |
BRP158.002.2/ antaṁ jijñāsavas te vai pṛthivyā jagmur ojasā || 2 ||
[Page 494 ]
BRP158.003.1/ punaḥ sṛṣṭāḥ punas te 'pi yātās tān samavekṣitum |
BRP158.003.2/ naiva te 'pi samāyātā ye gatās te gatā gatāḥ || 3 ||
BRP158.004.1/ tadotpannā mahāprājñā divyā āṅgiraso mune |
BRP158.004.2/ vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ || 4 ||
BRP158.005.1/ te 'nujñātā aṅgirasā guruṁ natvā tapodhanāḥ |
BRP158.005.2/ tapase niścitāḥ sarve naiva pṛṣṭvā tu mātaram || 5 ||
BRP158.006.1/ sarvebhyo hy adhikā mātā gurubhyo gauraveṇa hi |
BRP158.006.2/ tadā nārada kopena sā śaśāpa tadātmajān || 6 ||

BRP158.007.0/ mātovāca:

BRP158.007.1/ mām anādṛtya ye putrāḥ pravṛttāś carituṁ tapaḥ |
BRP158.007.2/ sarvair api prakārais tan na teṣāṁ siddhim eṣyati || 7 ||

BRP158.008.0/ brahmovāca:

BRP158.008.1/ nānādeśāṁś ca cinvānās tapaḥsiddhiṁ na yānti ca |
BRP158.008.2/ vighnam anveti tān sarvān itaś cetaś ca dhāvataḥ || 8 ||
BRP158.009.1/ kvāpi tad rākṣasair vighnaṁ kvāpi tan mānuṣair abhūt |
BRP158.009.2/ pramadābhiḥ kvacic cāpi kvāpi taddehadoṣataḥ || 9 ||
BRP158.010.1/ evaṁ tu bhramamāṇās te yayuḥ sarve taponidhim |
BRP158.010.2/ agastyaṁ tapatāṁ śreṣṭhaṁ kumbhayoniṁ jagadgurum || 10 ||
BRP158.011.1/ namaskṛtvā hy āṅgirasā hy agnivaṁśasamudbhavāḥ |
BRP158.011.2/ dakṣiṇāśāpatiṁ śāntaṁ vinītāḥ praṣṭum udyatāḥ || 11 ||

BRP158.012.0/ āṅgirasā ūcuḥ:

BRP158.012.1/ bhagavan kena doṣeṇa tapo 'smākaṁ na sidhyati |
BRP158.012.2/ nānāvidhair apy upāyaiḥ kurvatāṁ ca punaḥ punaḥ || 12 ||
BRP158.013.1/ kiṁ kurmaḥ kaḥ prakāro 'tra tapasy eva bhavāma kim |
BRP158.013.2/ upāyaṁ brūhi viprendra jyeṣṭho 'si tapasā dhruvam || 13 ||
BRP158.014.1/ jñātāsi jñānināṁ brahman vaktāsi vadatāṁ varaḥ |
BRP158.014.2/ śānto 'si yamināṁ nityaṁ dayāvān priyakṛt tathā || 14 ||
BRP158.015.1/ akrodhanaś ca na dveṣṭā tasmād brūhi vivakṣitam |
BRP158.015.2/ sāhaṅkārā dayāhīnā gurusevāvivarjitāḥ |
BRP158.015.3/ asatyavādinaḥ krūrā na te tattvaṁ vijānate || 15 ||

BRP158.016.0/ brahmovāca:

BRP158.016.1/ agastyaḥ prāha tān sarvān kṣaṇaṁ dhyātvā śanaiḥ śanaiḥ || 16 ||

BRP158.017.0/ agastya uvāca:

BRP158.017.1/ śāntātmāno bhavanto vai sraṣṭāro brahmaṇā kṛtāḥ |
BRP158.017.2/ na paryāptaṁ tapaś cābhūt smaradhvaṁ smayakāraṇam || 17 ||
BRP158.018.1/ brahmaṇā nirmitāḥ pūrvaṁ ye gatāḥ sukham edhate |
BRP158.018.2/ ye gatāḥ punar anveṣṭuṁ te ca tv āṅgiraso 'bhavan || 18 ||
BRP158.019.1/ te yūyaṁ ca punaḥ kāle yātā yātāḥ śanaiḥ śanaiḥ |
BRP158.019.2/ prajāpater apy adhikā bhavitāro na saṁśayaḥ || 19 ||
BRP158.020.1/ ito yāntu tapas taptuṁ gaṅgāṁ trailokyapāvanīm |
BRP158.020.2/ nopāyo 'nyo 'sti saṁsāre vinā gaṅgāṁ śivapriyām || 20 ||
[Page 495 ]
BRP158.021.1/ tatrāśrame puṇyadeśe jñānadaṁ pūjayiṣyatha |
BRP158.021.2/ sa cchedayiṣyaty akhilaṁ saṁśayaṁ vo mahāmatiḥ |
BRP158.021.3/ na siddhiḥ kvāpi keṣāñcid vinā sadguruṇā yataḥ || 21 ||

BRP158.022.0/ brahmovāca:

BRP158.022.1/ te tam ūcur munivaraṁ jñānadaḥ ko 'bhidhīyate |
BRP158.022.2/ brahmā viṣṇur maheśo vā ādityo vāpi candramāḥ || 22 ||
BRP158.023.1/ agniś ca varuṇaḥ kaḥ syāj jñānado munisattama |
BRP158.023.2/ agastyaḥ punar apy āha jñānadaḥ śrūyatām ayam || 23 ||
BRP158.024.1/ yā āpaḥ so 'gnir ity ukto yo 'gniḥ sūryaḥ sa ucyate |
BRP158.024.2/ yaś ca sūryaḥ sa vai viṣṇur yaś ca viṣṇuḥ sa bhāskaraḥ || 24 ||
BRP158.025.1/ yaś ca brahmā sa vai rudro yo rudraḥ sarvam eva tat |
BRP158.025.2/ yasya sarvaṁ tu taj jñānaṁ jñānadaḥ so 'tra kīrtyate || 25 ||
BRP158.026.1/ deśikaprerakavyākhyākṛdupādhyāyadehadāḥ |
BRP158.026.2/ guravaḥ santi bahavas teṣāṁ jñānaprado mahān || 26 ||
BRP158.027.1/ tad eva jñānam atroktaṁ yena bhedo vihanyate |
BRP158.027.2/ eka evādvayaḥ śambhur indramitrāgnināmabhiḥ |
BRP158.027.3/ vadanti bahudhā viprā bhrāntopakṛtihetave || 27 ||

BRP158.028.0/ brahmovāca:

BRP158.028.1/ etac chrutvā muner vākyaṁ gāthā gāyanta eva te |
BRP158.028.2/ jagmuḥ pañcottarāṁ gaṅgāṁ pañca jagmuś ca dakṣiṇām || 28 ||
BRP158.029.1/ agastyenoditān devān pūjayanto yathāvidhi |
BRP158.029.2/ āsaneṣu viśeṣeṇa hy āsīnās tattvacintakāḥ || 29 ||
BRP158.030.1/ teṣāṁ sarve suragaṇāḥ prītimanto 'bhavan mune |
BRP158.030.2/ sraṣṭṛtvaṁ tu yugādau yat kalpitaṁ viśvayoninā || 30 ||
BRP158.031.1/ adharmāṇāṁ nivṛttyarthaṁ vedānāṁ sthāpanāya ca |
BRP158.031.2/ lokānām upakārārthaṁ dharmakāmārthasiddhaye || 31 ||
BRP158.032.1/ purāṇasmṛtivedārthadharmaśāstrārthaniścaye |
BRP158.032.2/ sraṣṭṛtvaṁ jagatām iṣṭaṁ tādṛgrūpā bhaviṣyatha || 32 ||
BRP158.033.1/ prajāpatitvaṁ teṣāṁ vai bhaviṣyati śanaiḥ kramāt |
BRP158.033.2/ yadā hy adharmo bhavitā vedānāṁ ca parābhavaḥ || 33 ||
BRP158.034.1/ vedānāṁ vyasanaṁ tebhyo bhāvivyāsās tatas tu te |
BRP158.034.2/ yadā yadā tu dharmasya glānir vedasya dṛśyate || 34 ||
BRP158.035.1/ tadā tadā tu te vyāsā bhaviṣyanty upakāriṇaḥ |
BRP158.035.2/ teṣāṁ yat tapasaḥ sthānaṁ gaṅgāyās tīram uttamam || 35 ||
BRP158.036.1/ tatra tatra śivo viṣṇur aham āditya eva ca |
BRP158.036.2/ agnir āpaḥ sarvam iti tatra sannihitaṁ sadā || 36 ||
BRP158.037.1/ naitebhyaḥ pāvanaṁ kiñcin naitebhyas tv adhikaṁ kvacit |
BRP158.037.2/ tattadākāratāṁ prāptaṁ paraṁ brahmaiva kevalam || 37 ||
BRP158.038.1/ sarvātmakaḥ śivo vyāpī sarvabhāvasvarūpadhṛk |
BRP158.038.2/ viśeṣatas tatra tīrthe sarvaprāṇyanukampayā || 38 ||
BRP158.039.1/ sarvair devair anuvṛtas tadanugrahakārakaḥ |
BRP158.039.2/ dharmavyāsās tu te jñeyā vedavyāsās tathaiva ca || 39 ||
[Page 496 ]
BRP158.040.1/ teṣāṁ tīrthaṁ tena nāmnā vyapadiṣṭaṁ jagattraye |
BRP158.040.2/ pāpapaṅkakṣālanāmbho mohadhvāntamadāpaham |
BRP158.040.3/ sarvasiddhipradaṁ puṁsāṁ vyāsatīrtham anuttamam || 40 ||

159. Chapter 159 :: Kadrū and Vinatā

[Note: [ SS 253-255]

BRP159.001.0/ brahmovāca:

BRP159.001.1/ vañjarāsaṅgamaṁ nāma tīrthaṁ trailokyaviśrutam |
BRP159.001.2/ ṛṣibhiḥ sevitaṁ nityaṁ siddhai rājarṣibhis tathā || 1 ||
BRP159.002.1/ dāsatvam agamat pūrvaṁ nāgānāṁ garuḍaḥ khagaḥ |
BRP159.002.2/ mātṛdāsyāt tadā duḥkhaparisantaptamānasaḥ |
BRP159.002.3/ kadācic cintayām āsa rahaḥ sthitvā viniśvasan || 2 ||

BRP159.003.0/ garuḍa uvāca:

BRP159.003.1/ ta eva dhanyā loke 'smin kṛtapuṇyās ta eva hi |
BRP159.003.2/ nānyasevā kṛtā yais tu na yeṣāṁ vyasanāgamaḥ || 3 ||
BRP159.004.1/ sukhaṁ tiṣṭhanti gāyanti svapanti ca hasanti ca |
BRP159.004.2/ svadehaprabhavo dhanyā dhig dhig anyavaśe sthitān || 4 ||

BRP159.005.0/ brahmovāca:

BRP159.005.1/ iti cintāsamāviṣṭo jananīm etya duḥkhitaḥ |
BRP159.005.2/ paryapṛcchad ameyātmā vainateyo 'tha mātaram || 5 ||

BRP159.006.0/ garuḍa uvāca:

BRP159.006.1/ kasyāparādhān mātas tvaṁ pitur vā mama vānyataḥ |
BRP159.006.2/ dāsītvam āptā vada tatkāraṇaṁ mama pṛcchataḥ || 6 ||

BRP159.007.0/ brahmovāca:

BRP159.007.1/ sābravīt putram ātmīyam aruṇasyānujaṁ priyam || 7 ||

BRP159.008.0/ vinatovāca:

BRP159.008.1/ naiva kasyāparādho 'sti svāparādho mayoditaḥ |
BRP159.008.2/ yasyā vākyaṁ viparyeti sā dāsī syān mayoditam || 8 ||
BRP159.009.1/ kadrūś cāpi tathaivāhaṁ sā mayā saṁyutā yayau |
BRP159.009.2/ kadrvā mamābhavad vādaś chadmanāhaṁ tayā jitā || 9 ||
BRP159.010.1/ vidhir hi balavāṁs tāta kāṁ kāṁ ceṣṭāṁ na ceṣṭate |
BRP159.010.2/ evaṁ dāsītvam agamaṁ kadrvāḥ kaśyapanandana |
BRP159.010.3/ yadā dāsī tu jātāhaṁ dāso 'bhūs tvaṁ dvijanmaja || 10 ||

BRP159.011.0/ brahmovāca:

BRP159.011.1/ tūṣṇīṁ tadā babhūvāsau garuḍo 'tīva duḥkhitaḥ |
BRP159.011.2/ na kiñcid ūce jananīṁ cintayan bhavitavyatām || 11 ||
BRP159.012.1/ kadrūḥ kadācit sā prāha putrāṇāṁ hitam icchatī |
BRP159.012.2/ ātmano bhūtim icchantī vinatāṁ khagamātaram || 12 ||

BRP159.013.0/ kadrūr uvāca:

BRP159.013.1/ putraḥ sūryaṁ namaskartuṁ tava yāty anivāritaḥ |
BRP159.013.2/ aho lokatraye 'py asmin dhanyāsi bata dāsy api || 13 ||
[Page 497 ]

BRP159.014.0/ brahmovāca:

BRP159.014.1/ svaduḥkhaṁ gūhamānā sā kadrūṁ prāha suvismitā || 14 ||

BRP159.015.0/ vinatovāca:

BRP159.015.1/ tava putrās tu kim iti raviṁ draṣṭuṁ na yānti ca || 15 ||

BRP159.016.0/ kadrūr uvāca:

BRP159.016.1/ putrān madīyān subhage naya nāgālayaṁ prati |
BRP159.016.2/ samudrasya samīpe tu tad āste śītalaṁ saraḥ || 16 ||

BRP159.017.0/ brahmovāca:

BRP159.017.1/ suparṇas tv avahan nāgān kadrūṁ ca vinatā tathā |
BRP159.017.2/ tataḥ provāca muditā vainateyasya mātaram || 17 ||
BRP159.018.1/ surāṇāṁ netu nilayaṁ garuḍo matsutān iti |
BRP159.018.2/ punaḥ prāha sarpamātā garuḍaṁ vinayānvitam || 18 ||

BRP159.019.0/ sarpamātovāca:

BRP159.019.1/ putrā me draṣṭum icchanti haṁsaṁ trijagatāṁ gurum |
BRP159.019.2/ namaskṛtvā tataḥ sūryam eṣyanti nilayaṁ mama |
BRP159.019.3/ haṇḍe tvaṁ naya putrān me sūryamaṇḍalam anvaham || 19 ||

BRP159.020.0/ brahmovāca:

BRP159.020.1/ sā vepamānā vinatā dīnā kadrūm abhāṣata || 20 ||

BRP159.021.0/ vinatovāca:

BRP159.021.1/ nāhaṁ kṣamā sarpamātaḥ putro me neṣyate sutān |
BRP159.021.2/ dṛṣṭvā dinakaraṁ devaṁ punar eva prayāntu te || 21 ||

BRP159.022.0/ brahmovāca:

BRP159.022.1/ vinatā svasutaṁ prāha vihagānām adhīśvaram |
BRP159.022.2/ namaskartum athecchanti nāgāḥ svāmitvam āgatāḥ || 22 ||
BRP159.023.1/ bhāsvantam ity uvāceyaṁ māṁ sarpajananī haṭhāt |
BRP159.023.2/ tathety uktvā sa garuḍo mām ārohantu pannagāḥ || 23 ||
BRP159.024.1/ tadārūḍhaṁ sarpasainyaṁ garuḍaṁ vihagādhipam |
BRP159.024.2/ śanaiḥ śanair upagamad yatra devo divākaraḥ |
BRP159.024.3/ te dahyamānās tīkṣṇena bhānutāpena vivyathuḥ || 24 ||

BRP159.025.0/ sarpā ūcuḥ:

BRP159.025.1/ nivartasva mahāprājña pataṅgāya namo namaḥ |
BRP159.025.2/ alaṁ sūryasya sadanaṁ dagdhāḥ sūryasya tejasā |
BRP159.025.3/ yāmas tvayā vā garuḍa vihāya tvām athāpi vā || 25 ||

BRP159.026.0/ brahmovāca:

BRP159.026.1/ evaṁ nāgair ucyamāna ādityaṁ darśayāmi vaḥ |
BRP159.026.2/ ity uktvā gaganaṁ śīghraṁ jagāmādityasammukhaḥ || 26 ||
BRP159.027.1/ dagdhabhogā nipetus te dvīpaṁ taṁ vīraṇaṁ prati |
BRP159.027.2/ bahavaḥ śatasāhasrāḥ pīḍitā dagdhavigrahāḥ || 27 ||
BRP159.028.1/ putrāṇām ārtasannādaṁ patitānāṁ mahītale |
BRP159.028.2/ āśvāsituṁ samāyātā tān sā kadrūḥ suvihvalā || 28 ||
BRP159.029.1/ uvāca vinatāṁ kadrūs tava putro 'tiduṣkṛtam |
BRP159.029.2/ kṛtavān atidurmedhā yeṣāṁ śāntir na vidyate || 29 ||
[Page 498 ]
BRP159.030.1/ nānyathā kartum āyāti svāmivākyaṁ phaṇīśvaraḥ |
BRP159.030.2/ sa kāśyapo bṛhattejā yady atra syād anāmayam || 30 ||
BRP159.031.1/ bhavec caivaṁ kathaṁ śāntiḥ putrāṇāṁ mama bhāmini |
BRP159.031.2/ kadrvās tad vacanaṁ śrutvā vinatā hy atibhītavat || 31 ||
BRP159.032.1/ putram āha mahātmānaṁ garuḍaṁ vihagādhipam || 32 ||

BRP159.033.0/ vinatovāca:

BRP159.033.1/ nedaṁ yuktataraṁ putra bhūṣaṇaṁ vinayena hi |
BRP159.033.2/ vartituṁ yuktam ity uktaṁ vaiparītyaṁ na yujyate || 33 ||
BRP159.034.1/ nāmitreṣv api kartavyaṁ sadbhir jihmaṁ kadācana |
BRP159.034.2/ śrotriye cāntyaje vāpi samaṁ candraḥ prakāśate || 34 ||
BRP159.035.1/ kurvanty aniṣṭaṁ kapaṭais ta eva mama putraka |
BRP159.035.2/ prasahya kartuṁ ye sākṣād aśaktāḥ puruṣādhamāḥ || 35 ||

BRP159.036.0/ brahmovāca:

BRP159.036.1/ vinatā ca tataḥ prāha kadrūṁ tāṁ sarpamātaram || 36 ||

BRP159.037.0/ vinatovāca:

BRP159.037.1/ kiṁ kṛtvā śāntir abhyeti putrāṇāṁ te karomi tat |
BRP159.037.2/ jarayā tu gṛhītās te vada śāntiṁ karomi tat || 37 ||

BRP159.038.0/ brahmovāca:

BRP159.038.1/ kadrūr apy āha vinatāṁ rasātalagataṁ payaḥ |
BRP159.038.2/ tenābhiṣecitānāṁ me putrāṇāṁ śāntir eṣyati || 38 ||
BRP159.039.1/ kadrvās tad vacanaṁ śrutvā rasātalagataṁ payaḥ |
BRP159.039.2/ kṣaṇenaiva samānīya nāgāṁs tān abhyaṣecayat |
BRP159.039.3/ tataḥ provāca garuḍo maghavānaṁ śatakratum || 39 ||

BRP159.040.0/ garuḍa uvāca:

BRP159.040.1/ meghāś cāpy atra varṣantu trailokyasyopakāriṇaḥ || 40 ||

BRP159.041.0/ brahmovāca:

BRP159.041.1/ tathā vavarṣa parjanyo nāgānām abhavac chivam |
BRP159.041.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ nāgasañjīvanaṁ payaḥ || 41 ||
BRP159.042.1/ jarāśokavināśārtham ānītaṁ garuḍena yat |
BRP159.042.2/ yatrābhiṣecitā nāgās tan nāgālayam ucyate || 42 ||
BRP159.043.1/ garuḍena yato vāri ānītaṁ tad rasātalāt |
BRP159.043.2/ tad gāṅgaṁ vāri sarveṣāṁ sarvapāpapraṇāśanam || 43 ||
BRP159.044.1/ jarāyā vāraṇaṁ yasmān nāgānām abhavac chivam |
BRP159.044.2/ rasātalabhavaṁ gāṅgaṁ nāgasañjīvanaṁ yataḥ || 44 ||
BRP159.045.1/ jarāśokavināśārthaṁ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe |
BRP159.045.2/ sākṣād amṛtasaṁvāhā vañjarā sābhavan nadī || 45 ||
BRP159.046.1/ jarādāridryasantāpahāriṇī kleśavāriṇī |
BRP159.046.2/ rasātalabhavā gaṅgā martyalokabhavā tu yā || 46 ||
BRP159.047.1/ tayoś ca saṅgamo yaḥ syāt kiṁ punas tatra varṇyate |
BRP159.047.2/ yasyānusmaraṇād eva nāśaṁ yānty aghasañcayāḥ || 47 ||
BRP159.048.1/ tatra ca snānadānānāṁ phalaṁ ko vaktum īśvaraḥ |
BRP159.048.2/ sapādaṁ tatra tīrthānāṁ lakṣam āhur manīṣiṇaḥ || 48 ||
[Page 499 ]
BRP159.049.1/ sarvasampattidātṝṇāṁ sarvapāpaughahāriṇām |
BRP159.049.2/ vañjarāsaṅgamasamaṁ tīrthaṁ kvāpi na vidyate |
BRP159.049.3/ yadanusmaraṇenāpi vipadyante vipattayaḥ || 49 ||

160. Chapter 160 :: Battle between gods and demons

[Note: [ SS 255-256]

BRP160.001.0/ brahmovāca:

BRP160.001.1/ devāgamaṁ nāma tīrthaṁ sarvakāmapradaṁ śivam |
BRP160.001.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ pitṝṇāṁ tṛptikārakam || 1 ||
BRP160.002.1/ tatra vṛttaṁ samākhyāsye tava yatnena nārada |
BRP160.002.2/ devānām asurāṇāṁ ca spardhābhūd dhanahetave || 2 ||
BRP160.003.1/ svargaḥ surāṇām abhavad asurāṇām ilābhavat |
BRP160.003.2/ karmabhūmim avaṣṭabhya asurāḥ sarvato 'bhavan || 3 ||
BRP160.004.1/ devānāṁ yajñabhāgāṁś ca dātṝn ghnanty asurās tataḥ |
BRP160.004.2/ tataḥ suragaṇāḥ sarve yajñabhāgair vinā kṛtāḥ || 4 ||
BRP160.005.1/ vyathitā mām upājagmuḥ kiṁ kṛtyam iti cābruvan |
BRP160.005.2/ mayā coktāḥ suragaṇā yuddhe jitvāsurān balāt || 5 ||
BRP160.006.1/ bhuvaṁ prāpsyatha karmāṇi havīṁṣi ca yaśāṁsi ca |
BRP160.006.2/ tathety uktvā gatā devā bhūmiṁ te samarārthinaḥ || 6 ||
BRP160.007.1/ daityāś ca dānavāś caiva rākṣasā baladarpitāḥ |
BRP160.007.2/ ekībhūtvā yayus te 'pi jayino yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 7 ||
BRP160.008.1/ ahir vṛtro balis tvāṣṭrir namuciḥ śambaro mayaḥ |
BRP160.008.2/ ete cānye ca bahavo yoddhāro baladarpitāḥ || 8 ||
BRP160.009.1/ agnir indro 'tha varuṇas tvaṣṭā pūṣā tathāśvinau |
BRP160.009.2/ maruto lokapālāś ca nānāyuddhaviśāradāḥ || 9 ||
BRP160.010.1/ te dānavāḥ sarva eva yāmyāṁ vai diśi saṅgare |
BRP160.010.2/ akurvanta mahāyatnaṁ dakṣiṇārṇavasaṁsthitāḥ || 10 ||
BRP160.011.1/ trikūṭaḥ parvataśreṣṭho rākṣasānāṁ purābhavat |
BRP160.011.2/ tadvanena yayuḥ sarve taiḥ sārdhaṁ dakṣiṇārṇavam || 11 ||
BRP160.012.1/ sarveṣāṁ melanaṁ yatra parvato malayas tu saḥ |
BRP160.012.2/ malayasyāpi deśo 'sau devārīṇām abhūt tadā || 12 ||
BRP160.013.1/ devānāṁ gautamītīre tatra sannihitaḥ śivaḥ |
BRP160.013.2/ iti teṣāṁ samāyogo devānām abhavat kila || 13 ||
BRP160.014.1/ devāḥ svaratham ārūḍhās tatra tatra samāgaman |
BRP160.014.2/ gautamyāḥ saridambāyāḥ puline vimalāśayāḥ || 14 ||
BRP160.015.1/ prasannābhīṣṭadā yā syāt pitṝṇām akhilasya tu |
BRP160.015.2/ tato devagaṇāḥ sarve stutvā devaṁ maheśvaram |
BRP160.015.3/ abhayaṁ cintayām āsus te sarve 'tha parasparam || 15 ||

BRP160.016.0/ devā ūcuḥ:

BRP160.016.1/ atrāpy upāyaḥ ko 'smākaṁ nirjitānāṁ parair haṭhāt |
BRP160.016.2/ ekam evātra naḥ śreyo vijayo vāthavā mṛtiḥ |
BRP160.016.3/ sapatnair abhibhūtānāṁ jīvitaṁ dhiṅ manasvinām || 16 ||
[Page 500 ]

BRP160.017.0/ brahmovāca:

BRP160.017.1/ etasminn antare putra vāg uvācāśarīriṇī || 17 ||

BRP160.018.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP160.018.1/ kleśenālaṁ suragaṇā gautamīm āśu gacchata |
BRP160.018.2/ bhaktyā hariharau tatra samārādhayateśvarau || 18 ||
BRP160.019.1/ godāvaryās tayoś caiva prasādāt kiṁ tu duṣkaram || 19 ||

BRP160.020.0/ brahmovāca:

BRP160.020.1/ prasannābhyāṁ harīśābhyāṁ devā jayam abhīpsitam |
BRP160.020.2/ avāpya sarvato jagmuḥ pālayanto divaukasaḥ || 20 ||
BRP160.021.1/ yatra devāgamo jātas tat tīrthaṁ tena viśrutam |
BRP160.021.2/ devāgamaṁ praśaṁsanti munayas tattvadarśinaḥ || 21 ||
BRP160.022.1/ tatrāśītisahasrāṇi śivaliṅgāni nārada |
BRP160.022.2/ devāgamaḥ parvato 'sau priya ity api kathyate |
BRP160.022.3/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ devapriyam ato viduḥ || 22 ||

161. Chapter 161 :: Creation of the world from Brahman's primordial sacrifice

[Note: [ SS 256-260]

BRP161.001.0/ brahmovāca:

BRP161.001.1/ kuśatarpaṇam ākhyātaṁ praṇītāsaṅgamaṁ tathā |
BRP161.001.2/ tīrthaṁ sarveṣu lokeṣu bhuktimuktipradāyakam || 1 ||
BRP161.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śṛṇu pāpaharaṁ śubham |
BRP161.002.2/ vindhyasya dakṣiṇe pārśve sahyo nāma mahāgiriḥ || 2 ||
BRP161.003.1/ yadaṅghribhyo 'bhavan nadyo godābhīmarathīmukhāḥ |
BRP161.003.2/ yatrābhavat tad virajam ekavīrā ca yatra sā || 3 ||
BRP161.004.1/ na tasya mahimā kaiścid api śakyo 'nuvarṇitum |
BRP161.004.2/ tasmin girau puṇyadeśe śṛṇu nārada yatnataḥ || 4 ||
BRP161.005.1/ guhyād guhyataraṁ vakṣye sākṣād vedoditaṁ śubham |
BRP161.005.2/ yan na jānanti munayo devāś ca pitaro 'surāḥ || 5 ||
BRP161.006.1/ tad ahaṁ prītaye vakṣye śravaṇāt sarvakāmadam |
BRP161.006.2/ paraḥ sa puruṣo jñeyo hy avyakto 'kṣara eva tu || 6 ||
BRP161.007.1/ aparaś ca kṣaras tasmāt prakṛtyanvita eva ca |
BRP161.007.2/ nirākārāt sāvayavaḥ puruṣaḥ samajāyata || 7 ||
BRP161.008.1/ tasmād āpaḥ samudbhūtā adbhyaś ca puruṣas tathā |
BRP161.008.2/ tābhyām abjaṁ samudbhūtaṁ tatrāham abhavaṁ mune || 8 ||
BRP161.009.1/ pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotis tathaiva ca |
BRP161.009.2/ ete mattaḥ pūrvatarā ekadaivābhavan mune || 9 ||
BRP161.010.1/ etān eva prapaśyāmi nānyat sthāvarajaṅgamam |
BRP161.010.2/ naiva vedās tadā cāsan nāhaṁ draṣṭāsmi kiñcana || 10 ||
BRP161.011.1/ yasmād ahaṁ samudbhūto na paśyeyaṁ tam apy atha |
BRP161.011.2/ tūṣṇīṁ sthite mayi tadā aśrauṣaṁ vācam uttamām || 11 ||

BRP161.012.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.012.1/ brahman kuru jagatsṛṣṭiṁ sthāvarasya carasya ca || 12 ||
[Page 501 ]

BRP161.013.0/ brahmovāca:

BRP161.013.1/ tato 'ham abravaṁ vācaṁ paruṣāṁ tatra nārada |
BRP161.013.2/ kathaṁ srakṣye kva vā srakṣye kena srakṣya idaṁ jagat || 13 ||
BRP161.014.1/ saiva vāg abravīd daivī prakṛtir yābhidhīyate |
BRP161.014.2/ viṣṇunā preritā mātā jagadīśā jaganmayī || 14 ||

BRP161.015.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.015.1/ yajñaṁ kuru tataḥ śaktis te bhavitrī na saṁśayaḥ |
BRP161.015.2/ yajño vai viṣṇur ity eṣā śrutir brahman sanātanī || 15 ||
BRP161.016.1/ kiṁ yajvanām asādhyaṁ syād iha loke paratra ca || 16 ||

BRP161.017.0/ brahmovāca:

BRP161.017.1/ punas tām abravaṁ devīṁ kva vā keneti tad vada |
BRP161.017.2/ yajñaḥ kāryo mahābhāge tataḥ sovāca māṁ prati || 17 ||

BRP161.018.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.018.1/ oṅkārabhūtā yā devī mātṛkalpā jaganmayī |
BRP161.018.2/ karmabhūmau yajasveha yajñeśaṁ yajñapūruṣam || 18 ||
BRP161.019.1/ sa eva sādhanaṁ te syāt tena taṁ yaja suvrata |
BRP161.019.2/ yajñaḥ svāhā svadhā mantrā brāhmaṇā havirādikam || 19 ||
BRP161.020.1/ harir evākhilaṁ tena sarvaṁ viṣṇor avāpyate || 20 ||

BRP161.021.0/ brahmovāca:

BRP161.021.1/ punas tām abravaṁ devīṁ karmabhūḥ kva vidhīyate |
BRP161.021.2/ tadā nārada naivāsīd bhāgīrathy atha narmadā || 21 ||
BRP161.022.1/ yamunā naiva tāpī sā sarasvaty atha gautamī |
BRP161.022.2/ samudro vā nadaḥ kaścin na saraḥ sarito 'malāḥ |
BRP161.022.3/ sā śaktiḥ punar apy evaṁ mām uvāca punaḥ punaḥ || 22 ||

BRP161.023.0/ daivī vāg uvāca:

BRP161.023.1/ sumeror dakṣiṇe pārśve tathā himavato gireḥ |
BRP161.023.2/ dakṣiṇe cāpi vindhyasya sahyāc caivātha dakṣiṇe |
BRP161.023.3/ sarvasya sarvakāle tu karmabhūmiḥ śubhodayā || 23 ||

BRP161.024.0/ brahmovāca:

BRP161.024.1/ tat tu vākyam atho śrutvā tyaktvā meruṁ mahāgirim |
BRP161.024.2/ taṁ pradeśam athāgatya sthātavyaṁ kvety acintayam |
BRP161.024.3/ tato mām abravīt saiva viṣṇor vāṇy aśarīriṇī || 24 ||

BRP161.025.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.025.1/ ito gaccha itas tiṣṭha tathopaviśa cātra hi |
BRP161.025.2/ saṅkalpaṁ kuru yajñasya sa te yajñaḥ samāpyate || 25 ||
BRP161.026.1/ kṛte caivātha saṅkalpe yajñārthe surasattama |
BRP161.026.2/ yad vadanty akhilā vedā vidhe tat tat samācara || 26 ||

BRP161.027.0/ brahmovāca:

BRP161.027.1/ itihāsapurāṇāni yad anyac chabdagocaram |
BRP161.027.2/ svato mukhe mama prāyād abhūc ca smṛtigocaram || 27 ||
BRP161.028.1/ vedārthaś ca mayā sarvo jñāto 'sau tatkṣaṇena ca |
BRP161.028.2/ tataḥ puruṣasūktaṁ tad asmaraṁ lokaviśrutam || 28 ||
[Page 502 ]
BRP161.029.1/ yajñopakaraṇaṁ sarvaṁ tad uktaṁ ca tv akalpayam |
BRP161.029.2/ taduktena prakāreṇa yajñapātrāṇy akalpayam || 29 ||
BRP161.030.1/ ahaṁ sthitvā yatra deśe śucir bhūtvā yatātmavān |
BRP161.030.2/ dīkṣito vipradeśo 'sau mannāmnā tu prakīrtitaḥ || 30 ||
BRP161.031.1/ maddevayajanaṁ puṇyaṁ nāmnā brahmagiriḥ smṛtaḥ |
BRP161.031.2/ caturaśītiparyantaṁ yojanāni mahāmune || 31 ||
BRP161.032.1/ maddevayajanaṁ puṇyaṁ pūrvato brahmaṇo gireḥ |
BRP161.032.2/ tatra madhye vedikā syād gārhapatyo 'sya dakṣiṇe || 32 ||
BRP161.033.1/ tatra cāhavanīyasya evam agnīṁs tv akalpayam |
BRP161.033.2/ vinā patnyā na sidhyeta yajñaḥ śrutinidarśanāt || 33 ||
BRP161.034.1/ śarīram ātmano 'haṁ vai dvedhā cākaravaṁ mune |
BRP161.034.2/ pūrvārdhena tataḥ patnī mamābhūd yajñasiddhaye || 34 ||
BRP161.035.1/ uttareṇa tv ahaṁ tadvad ardho jāyā iti śruteḥ |
BRP161.035.2/ kālaṁ vasantam utkṛṣṭam ājyarūpeṇa nārada || 35 ||
BRP161.036.1/ akalpayaṁ tathā cedhmaṁ grīṣmaṁ cāpi śarad dhaviḥ |
BRP161.036.2/ ṛtuṁ ca prāvṛṣaṁ putra tadā barhir akalpayam || 36 ||
BRP161.037.1/ chandāṁsi sapta vai tatra tadā paridhayo 'bhavan |
BRP161.037.2/ kalākāṣṭhānimeṣā hi samitpātrakuśāḥ smṛtāḥ || 37 ||
BRP161.038.1/ yo 'nādiś ca tv anantaś ca svayaṁ kālo 'bhavat tadā |
BRP161.038.2/ yūparūpeṇa devarṣe yoktraṁ ca paśubandhanam || 38 ||
BRP161.039.1/ sattvāditriguṇāḥ pāśā naiva tatrābhavat paśuḥ |
BRP161.039.2/ tato 'ham abravaṁ vācaṁ vaiṣṇavīm aśarīriṇīm || 39 ||
BRP161.040.1/ vinaiva paśunā nāyaṁ yajñaḥ parisamāpyate |
BRP161.040.2/ tato mām avadad devī saiva nityāśarīriṇī || 40 ||

BRP161.041.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.041.1/ pauruṣeṇātha sūktena stuhi taṁ puruṣaṁ param || 41 ||

BRP161.042.0/ brahmovāca:

BRP161.042.1/ tathety uktvā stūyamāne devadeve janārdane |
BRP161.042.2/ mama cotpādake bhaktyā sūktena puruṣasya hi || 42 ||
BRP161.043.1/ sā ca mām abravīd devī brahman māṁ tvaṁ paśuṁ kuru |
BRP161.043.2/ tadā vijñāya puruṣaṁ janakaṁ mama cāvyayam || 43 ||
BRP161.044.1/ kālayūpasya pārśve taṁ guṇapāśair niveśitam |
BRP161.044.2/ barhisthitam ahaṁ praukṣaṁ puruṣaṁ jātam agrataḥ || 44 ||
BRP161.045.1/ etasminn antare tatra tasmāt sarvam abhūd idam |
BRP161.045.2/ brāhmaṇās tu mukhāt tasya 'bhavan bāhvoś ca kṣatriyāḥ || 45 ||
BRP161.046.1/ mukhād indras tathāgniś ca śvasanaḥ prāṇato 'bhavat |
BRP161.046.2/ diśaḥ śrotrāt tathā śīrṣṇaḥ sarvaḥ svargo 'bhavat tadā || 46 ||
BRP161.047.1/ manasaś candramā jātaḥ sūryo 'bhūc cakṣuṣas tathā |
BRP161.047.2/ antarikṣaṁ tathā nābher ūrubhyāṁ viśa eva ca || 47 ||
BRP161.048.1/ padbhyāṁ śūdraś ca sañjātas tathā bhūmir ajāyata |
BRP161.048.2/ ṛṣayo romakūpebhya oṣadhyaḥ keśato 'bhavan || 48 ||
[Page 503 ]
BRP161.049.1/ grāmyāraṇyāś ca paśavo nakhebhyaḥ sarvato 'bhavan |
BRP161.049.2/ kṛmikīṭapataṅgādi pāyūpasthād ajāyata || 49 ||
BRP161.050.1/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ kiñcid dṛśyādṛśyaṁ ca kiñcana |
BRP161.050.2/ tasmāt sarvam abhūd devā mattaś cāpy abhavan punaḥ |
BRP161.050.3/ etasminn antare saiva viṣṇor vāg abravīc ca mām || 50 ||

BRP161.051.0/ ākāśavāg uvāca:

BRP161.051.1/ sarvaṁ sampūrṇam abhavat sṛṣṭir jātā tathepsitā |
BRP161.051.2/ idānīṁ juhudhi hy agnau pātrāṇi ca samāni ca || 51 ||
BRP161.052.1/ visarjaya tathā yūpaṁ praṇītāṁ ca kuśāṁs tathā |
BRP161.052.2/ ṛtvigrūpaṁ yajñarūpam uddeśyaṁ dhyeyam eva ca || 52 ||
BRP161.053.1/ sruvaṁ ca puruṣaṁ pāśān sarvaṁ brahman visarjaya || 53 ||

BRP161.054.0/ brahmovāca:

BRP161.054.1/ tadvākyasamakālaṁ tu kramaśo yajñayoniṣu |
BRP161.054.2/ gārhapatye dakṣiṇāgnau tathā caiva mahāmune || 54 ||
BRP161.055.1/ pūrvasminn api caivāgnau kramaśo juhvatas tadā |
BRP161.055.2/ tatra tatra jagadyonim anusandhāya pūruṣam || 55 ||
BRP161.056.1/ mantrapūtaṁ śuciḥ samyag yajñadevo jaganmayaḥ |
BRP161.056.2/ lokanātho viśvakartā kuṇḍānāṁ tatra sannidhau || 56 ||
BRP161.057.1/ śuklarūpadharo viṣṇur bhaved āhavanīyake |
BRP161.057.2/ śyāmo viṣṇur dakṣiṇāgneḥ pīto gṛhapateḥ kaveḥ || 57 ||
BRP161.058.1/ sarvakālaṁ teṣu viṣṇur ato deśeṣu saṁsthitaḥ |
BRP161.058.2/ na tena rahitaṁ kiñcid viṣṇunā viśvayoninā || 58 ||
BRP161.059.1/ praṇītāyāḥ praṇayanaṁ mantraiś cākaravaṁ tataḥ |
BRP161.059.2/ praṇītodakam apy etat praṇīteti nadī śubhā || 59 ||
BRP161.060.1/ vyasarjayaṁ praṇītāṁ tāṁ mārjayitvā kuśair atha |
BRP161.060.2/ mārjane kriyamāṇe tu praṇītodakabindavaḥ || 60 ||
BRP161.061.1/ patitās tatra tīrthāni jātāni guṇavanti ca |
BRP161.061.2/ sañjātā muniśārdūla snānāt kratuphalapradā || 61 ||
BRP161.062.1/ yālaṅkṛtā sarvakālaṁ devadevena śārṅgiṇā |
BRP161.062.2/ sopānapaṅktiḥ sarveṣāṁ vaikuṇṭhārohaṇāya sā || 62 ||
BRP161.063.1/ sammārjitāḥ kuśā yatra patitā bhūtale śubhe |
BRP161.063.2/ kuśatarpaṇam ākhyātaṁ bahupuṇyaphalapradam || 63 ||
BRP161.064.1/ kuśaiś ca tarpitāḥ sarve kuśatarpaṇam ucyate |
BRP161.064.2/ paścāc ca saṅgatā tatra gautamī kāraṇāntarāt || 64 ||
BRP161.065.1/ praṇītāyāṁ mahābuddhe praṇītāsaṅgamo 'bhavat |
BRP161.065.2/ kuśatarpaṇadeśe tu tat tīrthaṁ kuśatarpaṇam || 65 ||
BRP161.066.1/ tatraiva kalpito yūpo mayā vindhyasya cottare |
BRP161.066.2/ visṛṣṭo lokapūjyo 'sau viṣṇor āsīt samāśrayaḥ || 66 ||
BRP161.067.1/ akṣayaś cābhavac chrīmān akṣayo 'sau vaṭo 'bhavat |
BRP161.067.2/ nityaś ca kālarūpo 'sau smaraṇāt kratupuṇyadaḥ || 67 ||
BRP161.068.1/ maddevayajanaṁ cedaṁ daṇḍakāraṇyam ucyate |
BRP161.068.2/ sampūrṇe tu kratau viṣṇur mayā bhaktyā prasāditaḥ || 68 ||
[Page 504 ]
BRP161.069.1/ yo virāḍ ucyate vede yasmān mūrtam ajāyata |
BRP161.069.2/ yasmāc ca mama cotpattir yasyedaṁ vikṛtaṁ jagat || 69 ||
BRP161.070.1/ tam ahaṁ devadeveśam abhivandya vyasarjayam |
BRP161.070.2/ yojanāni caturviṁśan maddevayajanaṁ śubham || 70 ||
BRP161.071.1/ tasmād adyāpi kuṇḍāni santi ca trīṇi nārada |
BRP161.071.2/ yajñeśvarasvarūpāṇi viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ || 71 ||
BRP161.072.1/ tataḥ prabhṛti cākhyātaṁ maddevayajanaṁ ca tat |
BRP161.072.2/ tatrasthaḥ kṛmikīṭādiḥ so 'py ante muktibhājanam || 72 ||
BRP161.073.1/ dharmabījaṁ muktibījaṁ daṇḍakāraṇyam ucyate |
BRP161.073.2/ viśeṣād gautamīśliṣṭo deśaḥ puṇyatamo 'bhavat || 73 ||
BRP161.074.1/ praṇītāsaṅgame cāpi kuśatarpaṇa eva vā |
BRP161.074.2/ snānadānādi yaḥ kuryāt sa gacchet paramaṁ padam || 74 ||
BRP161.075.1/ smaraṇaṁ paṭhanaṁ vāpi śravaṇaṁ cāpi bhaktitaḥ |
BRP161.075.2/ sarvakāmapradaṁ puṁsāṁ bhuktimuktipradaṁ viduḥ || 75 ||
BRP161.076.1/ ubhayos tīrayos tatra tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ |
BRP161.076.2/ ṣaḍaśītisahasrāṇi teṣu puṇyaṁ puroditam || 76 ||
BRP161.077.1/ vārāṇasyā api mune kuśatarpaṇam uttamam |
BRP161.077.2/ nānena sadṛśaṁ tīrthaṁ vidyate sacarācare || 77 ||
BRP161.078.1/ brahmahatyādipāpānāṁ smaraṇād api nāśanam |
BRP161.078.2/ tīrtham etan mune proktaṁ svargadvāraṁ mahītale || 78 ||

162. Chapter 162 :: Story of Manyu helping the gods against the demons

[Note: [ SS 260-261]

BRP162.001.0/ brahmovāca:

BRP162.001.1/ manyutīrtham iti khyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP162.001.2/ sarvakāmapradaṁ nṝṇāṁ smaraṇād aghanāśanam || 1 ||
BRP162.002.1/ tasya prabhāvaṁ vakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito mune |
BRP162.002.2/ devānāṁ dānavānāṁ ca saṅgaro 'bhūn mithaḥ purā || 2 ||
BRP162.003.1/ tatrājayan naiva surā dānavā jayino 'bhavan |
BRP162.003.2/ parāṅmukhāḥ suragaṇāḥ saṅgarād gatacetasaḥ || 3 ||
BRP162.004.1/ mām abhyetya samūcus te dehi no 'bhayakāraṇam |
BRP162.004.2/ tān ahaṁ pratyavocaṁ vai gaṅgāṁ gacchata sarvaśaḥ || 4 ||
BRP162.005.1/ tatra vai gautamītīre stutvā devaṁ maheśvaram |
BRP162.005.2/ anapāyanirāyāsasahajānandasundaram || 5 ||
BRP162.006.1/ lapsyate sarvavibudhā jayahetur maheśvarāt |
BRP162.006.2/ tathety uktvā suragaṇāḥ stuvanti sma maheśvaram || 6 ||
BRP162.007.1/ tapo 'tapyanta kecid vai nanṛtuś ca tathāpare |
BRP162.007.2/ asnāpayaṁś ca kecic ca 'pūjayaṁś ca tathāpare || 7 ||
BRP162.008.1/ tataḥ prasanno bhagavāñ śūlapāṇir maheśvaraḥ |
BRP162.008.2/ devān athābravīt tuṣṭo vriyatāṁ yad abhīpsitam || 8 ||
[Page 505 ]
BRP162.009.1/ devā ūcuḥ surapatiṁ vijayāya dadasva naḥ |
BRP162.009.2/ puruṣaṁ paramaślāghyaṁ raṇeṣu purataḥ sthitam || 9 ||
BRP162.010.1/ yadbāhubalam āśritya bhavāmaḥ sukhino vayam |
BRP162.010.2/ tathety uvāca bhagavān devān prati maheśvaraḥ || 10 ||
BRP162.011.1/ ātmanas tejasā kaścin nirmitaḥ parameṣṭhinā |
BRP162.011.2/ manyunāmānam atyugraṁ devasainyapurogamam || 11 ||
BRP162.012.1/ taṁ natvā tridaśāḥ sarve śivaṁ natvā svam ālayam |
BRP162.012.2/ manyunā saha cābhyetya punar yuddhāya tasthire || 12 ||
BRP162.013.1/ yuddhe sthitvā tu danujair daiteyaiś ca mahābalaiḥ |
BRP162.013.2/ vibudhā jātasannaddhā manyum ūcuḥ puraḥ sthitāḥ || 13 ||

BRP162.014.0/ devā ūcuḥ:

BRP162.014.1/ sāmarthyaṁ tava paśyāmaḥ paścād yotsyāmahe paraiḥ |
BRP162.014.2/ tasmād darśaya cātmānaṁ manyo 'smākaṁ yuyutsatām || 14 ||

BRP162.015.0/ brahmovāca:

BRP162.015.1/ tad devavacanaṁ śrutvā manyur āha smayann iva || 15 ||

BRP162.016.0/ manyur uvāca:

BRP162.016.1/ janitā mama deveśaḥ sarvajñaḥ sarvadṛk prabhuḥ |
BRP162.016.2/ yaḥ sarvaṁ vetti sarveṣāṁ dhāmanāma manaḥsthitam || 16 ||
BRP162.017.1/ naiva kaścic ca taṁ vetti yaḥ sarvaṁ vetti sarvadā |
BRP162.017.2/ amūrtaṁ mūrtam apy etad vetti kartā jaganmayaḥ || 17 ||
BRP162.018.1/ paro 'sau bhagavān sākṣāt tathā divy antarikṣagaḥ |
BRP162.018.2/ kas tasya rūpaṁ yo veda kasya kartā jaganmayaḥ || 18 ||
BRP162.019.1/ evaṁvidhād ahaṁ jāto māṁ kathaṁ vettum arhatha |
BRP162.019.2/ athavā draṣṭukāmā vai bhavanto mānupaśyata || 19 ||

BRP162.020.0/ brahmovāca:

BRP162.020.1/ ity uktvā darśayām āsa manyū rūpaṁ svakaṁ mahat |
BRP162.020.2/ tārtīyacakṣuṣodbhūtaṁ bhavasya parameṣṭhinaḥ || 20 ||
BRP162.021.1/ tejasā sambhṛtaṁ rūpaṁ yataḥ sarvaṁ tad ucyate |
BRP162.021.2/ pauruṣaṁ puruṣeṣv eva ahaṅkāraś ca jantuṣu || 21 ||
BRP162.022.1/ krodhaḥ sarvasya yo bhīma upasaṁhārakṛd bhavet |
BRP162.022.2/ taṁ śaṅkarapratinidhiṁ jvalantaṁ nijatejasā || 22 ||
BRP162.023.1/ sarvāyudhadharaṁ dṛṣṭvā praṇemuḥ sarvadevatāḥ |
BRP162.023.2/ vitresur daityadanujāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ surāḥ || 23 ||
BRP162.024.1/ bhūtvā manyum athocus te tvaṁ senānīḥ prabho bhava |
BRP162.024.2/ tvayā dattam idaṁ rājyaṁ manyo bhokṣyāmahe vayam || 24 ||
BRP162.025.1/ tasmāt sarveṣu kāryeṣu jetā tvaṁ jayavardhanaḥ |
BRP162.025.2/ tvam indras tvaṁ ca varuṇo lokapālās tvam eva ca || 25 ||
BRP162.026.1/ asmāsu sarvadeveṣu praviśa tvaṁ jayāya vai |
BRP162.026.2/ manyuḥ provāca tān sarvān vinā matto na kiñcana || 26 ||
BRP162.027.1/ sarveṣv antaḥ praviṣṭo 'haṁ na māṁ jānāti kaścana |
BRP162.027.2/ sa eva bhagavān manyus tato jātaḥ pṛthak pṛthak || 27 ||
BRP162.028.1/ sa eva rudrarūpī syād rudro manyuḥ śivo 'bhavat |
BRP162.028.2/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva sarvaṁ vyāptaṁ hi manyunā || 28 ||
[Page 506 ]
BRP162.029.1/ tam avāpya surāḥ sarve jayam āpuś ca saṅgare |
BRP162.029.2/ jayo manyuś ca śauryaṁ ca īśatejaḥsamudbhavam || 29 ||
BRP162.030.1/ manyunā jayam āpyātha kṛtvā daityaiś ca saṅgamam |
BRP162.030.2/ yathāgataṁ yayuḥ sarve manyunā parirakṣitāḥ || 30 ||
BRP162.031.1/ yatra vai gautamītīre śivam ārādhya te surāḥ |
BRP162.031.2/ manyum āpur jayaṁ caiva manyutīrthaṁ tad ucyate || 31 ||
BRP162.032.1/ utpattiṁ ca tathā manyor yo naraḥ prayataḥ smaret |
BRP162.032.2/ vijayo jāyate tasya na kaiścit paribhūyate || 32 ||
BRP162.033.1/ na manyutīrthasadṛśaṁ pāvanaṁ hi mahāmune |
BRP162.033.2/ yatra sākṣān manyurūpī sarvadā śaṅkaraḥ sthitaḥ |
BRP162.033.3/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca smaraṇaṁ sarvakāmadam || 33 ||

163. Chapter 163 :: Śākalya, a devotee of Viṣṇu, and the Rākṣasa Paraśu

[Note: [ SS 261-262]

BRP163.001.0/ brahmovāca:

BRP163.001.1/ sārasvataṁ nāma tīrthaṁ sarvakāmapradaṁ śubham |
BRP163.001.2/ bhuktimuktipradaṁ nṝṇāṁ sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP163.002.1/ sarvarogapraśamanaṁ sarvasiddhipradāyakam |
BRP163.002.2/ tatremaṁ śṛṇu vṛttāntaṁ vistareṇātha nārada || 2 ||
BRP163.003.1/ puṣpotkaṭāt pūrvabhāge parvato lokaviśrutaḥ |
BRP163.003.2/ śubhro nāma giriśreṣṭho gautamyā dakṣiṇe taṭe || 3 ||
BRP163.004.1/ śākalya iti vikhyāto muniḥ paramanaiṣṭhikaḥ |
BRP163.004.2/ tasmiñ śubhre puṇyagirau tapas tepe hy anuttamam || 4 ||
BRP163.005.1/ tapasyantaṁ dvijaśreṣṭhaṁ gautamītīram āśritam |
BRP163.005.2/ sarve bhūtagaṇā nityaṁ praṇamanti stuvanti tam || 5 ||
BRP163.006.1/ agniśuśrūṣaṇaparaṁ vedādhyayanatatparam |
BRP163.006.2/ ṛṣigandharvasumanaḥsevite tatra parvate || 6 ||
BRP163.007.1/ tasmin girau mahāpuṇye devadvijabhayaṅkaraḥ |
BRP163.007.2/ yajñadveṣī brahmahantā paraśur nāma rākṣasaḥ || 7 ||
BRP163.008.1/ kāmarūpī vicarati nānārūpadharo vane |
BRP163.008.2/ kṣaṇaṁ ca brahmarūpeṇa kadācid vyāghrarūpadhṛk || 8 ||
BRP163.009.1/ kadācid devarūpeṇa kadācit paśurūpadhṛk |
BRP163.009.2/ kadācit pramadārūpaḥ kadācin mṛgarūpataḥ || 9 ||
BRP163.010.1/ kadācid bālarūpeṇa evaṁ carati pāpakṛt |
BRP163.010.2/ yatrāste brāhmaṇo vidvāñ śākalyo munisattamaḥ || 10 ||
BRP163.011.1/ tam āyāti mahāpāpī paraśū rākṣasādhamaḥ |
BRP163.011.2/ śuciṣmantaṁ dvijaśreṣṭhaṁ paraśur nityam eva ca || 11 ||
BRP163.012.1/ netuṁ hantuṁ pravṛtto 'pi na śaśāka sa pāpakṛt |
BRP163.012.2/ sa kadācid dvijaśreṣṭho devān abhyarcya yatnataḥ || 12 ||
BRP163.013.1/ bhoktukāmaḥ kilāyātas tatrāyāt paraśur mune |
BRP163.013.2/ brahmarūpadharo bhūtvā śithilaḥ palito 'balī |
BRP163.013.3/ kanyām ādāya kāñcic ca śākalyaṁ vākyam abravīt || 13 ||
[Page 507 ]

BRP163.014.0/ paraśur uvāca:

BRP163.014.1/ bhojanasyārthinaṁ viddhi māṁ ca kanyām imāṁ dvija |
BRP163.014.2/ ātithyakāle samprāptaṁ kṛtakṛtyo 'si mānada || 14 ||
BRP163.015.1/ ta eva dhanyā loke 'smin yeṣām atithayo gṛhāt |
BRP163.015.2/ pūrṇābhilāṣā niryānti jīvanto 'pi mṛtāḥ pare || 15 ||
BRP163.016.1/ bhojane tūpaviṣṭe tu ātmārthaṁ kalpitaṁ tu yat |
BRP163.016.2/ atithibhyas tu yo dadyād dattā tena vasundharā || 16 ||

BRP163.017.0/ brahmovāca:

BRP163.017.1/ etac chrutvā tu śākalyo dadāmīty evam abravīt |
BRP163.017.2/ āsane copaveśyāthājñānāt taṁ paraśuṁ dvijam || 17 ||
BRP163.018.1/ yathānyāyaṁ pūjayitvā śākalyo bhojanaṁ dadau |
BRP163.018.2/ āpośanaṁ kare kṛtvā paraśur vākyam abravīt || 18 ||

BRP163.019.0/ paraśur uvāca:

BRP163.019.1/ dūrād abhyāgataṁ śrāntam anugacchanti devatāḥ |
BRP163.019.2/ tasmiṁs tṛpte tu tṛptāḥ syur atṛpte tu viparyayaḥ || 19 ||
BRP163.020.1/ atithiś cāpavādī ca dvāv etau viśvabāndhavau |
BRP163.020.2/ apavādī haret pāpam atithiḥ svargasaṅkramaḥ || 20 ||
BRP163.021.1/ abhyāgataṁ pathi śrāntaṁ sāvajñaṁ yo 'bhivīkṣate |
BRP163.021.2/ tatkṣaṇād eva naśyanti tasya dharmayaśaḥśriyaḥ || 21 ||
BRP163.022.1/ tasmād abhyāgataḥ śrānto yāce 'haṁ tvāṁ dvijottama |
BRP163.022.2/ dāsyase yadi me kāmaṁ tad bhokṣye 'haṁ na cānyathā || 22 ||

BRP163.023.0/ brahmovāca:

BRP163.023.1/ dattam ity eva śākalyo bhuṅkṣvety evāha rākṣasam |
BRP163.023.2/ tataḥ provāca paraśur ahaṁ rākṣasasattamaḥ || 23 ||
BRP163.024.1/ nāhaṁ dvijas tava ripur na vṛddhaḥ palitaḥ kṛśaḥ |
BRP163.024.2/ bahūni me vyatītāni varṣāṇi tvāṁ prapaśyataḥ || 24 ||
BRP163.025.1/ śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme svalpodakaṁ yathā |
BRP163.025.2/ tasmān neṣye sānugaṁ tvāṁ bhakṣayiṣye dvijottama || 25 ||

BRP163.026.0/ brahmovāca:

BRP163.026.1/ śrutvā paraśuvākyaṁ tac chākalyo vākyam abravīt || 26 ||

BRP163.027.0/ śākalya uvāca:

BRP163.027.1/ ye mahākulasambhūtā vijñātasakalāgamāḥ |
BRP163.027.2/ tat pratiśrutam abhyeti na jātv atra viparyayam || 27 ||
BRP163.028.1/ yathocitaṁ kuru sakhe tathāpi śṛṇu me vacaḥ |
BRP163.028.2/ nihantum apy udyateṣu vaktavyaṁ hitam uttamaiḥ || 28 ||
BRP163.029.1/ brāhmaṇo 'haṁ vajratanuḥ sarvato rakṣako hariḥ |
BRP163.029.2/ pādau rakṣatu me viṣṇuḥ śiro devo janārdanaḥ || 29 ||
BRP163.030.1/ bāhū rakṣatu vārāhaḥ pṛṣṭhaṁ rakṣatu kūrmarāṭ |
BRP163.030.2/ hṛdayaṁ rakṣatāt kṛṣṇo hy aṅgulī rakṣatān mṛgaḥ || 30 ||
BRP163.031.1/ mukhaṁ rakṣatu vāgīśo netre rakṣatu pakṣigaḥ |
BRP163.031.2/ śrotraṁ rakṣatu vitteśaḥ sarvato rakṣatād bhavaḥ |
BRP163.031.3/ nānāpatsv ekaśaraṇaṁ devo nārāyaṇaḥ svayam || 31 ||
[Page 508 ]

BRP163.032.0/ brahmovāca:

BRP163.032.1/ evam uktvā tu śākalyo naya vā bhakṣa vā sukham |
BRP163.032.2/ māṁ rākṣasendra paraśo tvam idānīm atandritaḥ || 32 ||
BRP163.033.1/ rākṣasas tasya vacanād bhakṣaṇāya samudyataḥ |
BRP163.033.2/ nāsty eva hṛdaye nūnaṁ pāpināṁ karuṇākaṇaḥ || 33 ||
BRP163.034.1/ daṁṣṭrākarālavadano gatvā tasyāntikaṁ tadā |
BRP163.034.2/ brāhmaṇaṁ taṁ nirīkṣyaivaṁ paraśur vākyam abravīt || 34 ||

BRP163.035.0/ paraśur uvāca:

BRP163.035.1/ śaṅkhacakragadāpāṇiṁ tvāṁ paśye 'haṁ dvijottama |
BRP163.035.2/ sahasrapādaśirasaṁ sahasrākṣakaraṁ vibhum || 35 ||
BRP163.036.1/ sarvabhūtaikanilayaṁ chandorūpaṁ jaganmayam |
BRP163.036.2/ tvām adya vipra paśyāmi nāsti te pūrvakaṁ vapuḥ || 36 ||
BRP163.037.1/ tasmāt prasādaye vipra tvam eva śaraṇaṁ bhava |
BRP163.037.2/ jñānaṁ dehi mahābuddhe tīrthaṁ brūhy aghaniṣkṛtim || 37 ||
BRP163.038.1/ mahatāṁ darśanaṁ brahmañ jāyate nahi niṣphalam |
BRP163.038.2/ dveṣād ajñānato vāpi prasaṅgād vā pramādataḥ || 38 ||
BRP163.039.1/ ayasaḥ sparśasaṁsparśo rukmatvāyaiva jāyate || 39 ||

BRP163.040.0/ brahmovāca:

BRP163.040.1/ etad vākyaṁ samākarṇya rākṣasena samīritam |
BRP163.040.2/ śākalyaḥ kṛpayā prāha varadā sā sarasvatī || 40 ||
BRP163.041.1/ tavācirād daityapate tataḥ stuhi janārdanam |
BRP163.041.2/ manorathaphalaprāptau nānyan nārāyaṇastuteḥ || 41 ||
BRP163.042.1/ kiñcid apy asti loke 'smin kāraṇaṁ śṛṇu rākṣasa |
BRP163.042.2/ prasannā tava sā devī madvākyāc ca bhaviṣyati || 42 ||

BRP163.043.0/ brahmovāca:

BRP163.043.1/ tathety uktvā sa paraśur gaṅgāṁ trailokyapāvanīm |
BRP163.043.2/ snātvā śucir yatamanā gaṅgām abhimukhaḥ sthitaḥ || 43 ||
BRP163.044.1/ tatrāpaśyad divyarūpāṁ divyagandhānulepanām |
BRP163.044.2/ sarasvatīṁ jagaddhātrīṁ śākalyavacane sthitām || 44 ||
BRP163.045.1/ jagajjāḍyaharāṁ viśvajananīṁ bhuvaneśvarīm |
BRP163.045.2/ tām uvāca vinītātmā paraśur gatakalmaṣaḥ || 45 ||

BRP163.046.0/ paraśur uvāca:

BRP163.046.1/ guruḥ śākalya ity āha mākāntaṁ stuhi vidhvajam |
BRP163.046.2/ tava prasādāt sā śaktir yathā me syāt tathā kuru || 46 ||

BRP163.047.0/ brahmovāca:

BRP163.047.1/ tathāstv iti ca sā prāha paraśuṁ śrīsarasvatī |
BRP163.047.2/ sarasvatyāḥ prasādena paraśus taṁ janārdanam || 47 ||
BRP163.048.1/ tuṣṭāva vividhair vākyais tatas tuṣṭo 'bhavad dhariḥ |
BRP163.048.2/ varaṁ prādād rākṣasāya kṛpāsindhur janārdanaḥ || 48 ||

BRP163.049.0/ janārdana uvāca:

BRP163.049.1/ yad yan manogataṁ rakṣas tat tat sarvaṁ bhaviṣyati || 49 ||

BRP163.050.0/ brahmovāca:

BRP163.050.1/ śākalyasya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ |
BRP163.050.2/ sarasvatyāḥ prasādena narasiṁhaprasādataḥ || 50 ||
[Page 509 ]
BRP163.051.1/ pāpiṣṭho 'pi tadā rakṣaḥ paraśur divam eyivān |
BRP163.051.2/ sarvatīrthāṅghripadmasya prasādāc chārṅgadhanvanaḥ || 51 ||
BRP163.052.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ sārasvatam iti śrutam |
BRP163.052.2/ tatra snānena dānena viṣṇuloke mahīyate || 52 ||
BRP163.053.1/ vāgjavaiṣṇavaśākalyaparaśuprabhavāṇi hi |
BRP163.053.2/ bahūny abhūvaṁs tīrthāni tasmin vai śvetaparvate || 53 ||

164. Chapter 164 :: Story of King Pavamāna and the Ciccika-bird

[Note: [ SS 262-264]

BRP164.001.0/ brahmovāca:

BRP164.001.1/ ciccikātīrtham ity uktaṁ sarvarogavināśanam |
BRP164.001.2/ sarvacintāpraharaṇaṁ sarvaśāntikaraṁ nṛṇām || 1 ||
BRP164.002.1/ tasya svarūpaṁ vakṣyāmi śubhre tasmin nagottame |
BRP164.002.2/ gaṅgāyā uttare pāre yatra devo gadādharaḥ || 2 ||
BRP164.003.1/ ciccikaḥ pakṣirāṭ tatra bheruṇḍo yo 'bhidhīyate |
BRP164.003.2/ sadā vasati tatraiva māṁsāśī śvetaparvate || 3 ||
BRP164.004.1/ nānāpuṣpaphalākīrṇaiḥ sarvartukusumair nagaiḥ |
BRP164.004.2/ sevite dvijamukhyaiś ca gautamyā copaśobhite || 4 ||
BRP164.005.1/ siddhacāraṇagandharvakinnarāmarasaṅkule |
BRP164.005.2/ tatsamīpe nagaḥ kaścid dvipadāṁ ca catuṣpadām || 5 ||
BRP164.006.1/ rogārtikṣuttṛṣācintāmaraṇānāṁ na bhājanam |
BRP164.006.2/ evaṁ guṇānvite śaile nānāmunigaṇāvṛte || 6 ||
BRP164.007.1/ pūrvadeśādhipaḥ kaścit pavamāna iti śrutaḥ |
BRP164.007.2/ kṣatradharmarataḥ śrīmān devabrāhmaṇapālakaḥ || 7 ||
BRP164.008.1/ balena mahatā yuktaḥ sapurodhā vanaṁ yayau |
BRP164.008.2/ reme strībhir manojñābhir nṛtyavāditrajaiḥ sukhaiḥ || 8 ||
BRP164.009.1/ sa ca evaṁ dhanuṣpāṇir mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ |
BRP164.009.2/ evaṁ bhraman kadācit sa śrānto drumam upāgataḥ || 9 ||
BRP164.010.1/ gautamītīrasambhūtaṁ nānāpakṣigaṇair vṛtam |
BRP164.010.2/ āśramāṇāṁ gṛhapatiṁ dharmajñam iva sevitam || 10 ||
BRP164.011.1/ tam āśritya nagaśreṣṭhaṁ pavamāno nṛpottamaḥ |
BRP164.011.2/ sa viśrānto janavṛta īkṣāṁ cakre nagottamam || 11 ||
BRP164.012.1/ tatrāpaśyad dvijaṁ sthūlaṁ dvimukhaṁ śobhanākṛtim |
BRP164.012.2/ cintāviṣṭaṁ tathā śrāntaṁ tam apṛcchan nṛpottamaḥ || 12 ||

BRP164.013.0/ rājovāca:

BRP164.013.1/ ko bhavān dvimukhaḥ pakṣī cintāvān iva lakṣyase |
BRP164.013.2/ naivātra kaścid duḥkhārtaḥ kasmāt tvaṁ duḥkham āgataḥ || 13 ||

BRP164.014.0/ brahmovāca:

BRP164.014.1/ tataḥ provāca nṛpatiṁ pavamānaṁ śanaiḥ śanaiḥ |
BRP164.014.2/ samāśvastamanāḥ pakṣī cicciko niḥśvasan muhuḥ || 14 ||
[Page 510 ]

BRP164.015.0/ ciccika uvāca:

BRP164.015.1/ matto bhayaṁ na cānyeṣāṁ mama vānyopapāditam |
BRP164.015.2/ nānāpuṣpaphalākīrṇaṁ munibhiḥ parisevitam || 15 ||
BRP164.016.1/ paśyeyaṁ śūnyam evādriṁ tataḥ śocāmi mām aham |
BRP164.016.2/ na labhāmi sukhaṁ kiñcin na tṛpyāmi kadācana |
BRP164.016.3/ nidrāṁ prāpnomi na kvāpi na viśrāntiṁ na nirvṛtim || 16 ||

BRP164.017.0/ brahmovāca:

BRP164.017.1/ dvimukhasya dvijasyoktaṁ śrutvā rājātivismitaḥ || 17 ||

BRP164.018.0/ rājovāca:

BRP164.018.1/ ko bhavān kiṁ kṛtaṁ pāpaṁ kasmāc chūnyaś ca parvataḥ |
BRP164.018.2/ ekenāsyena tṛpyanti prāṇino 'tra nagottame || 18 ||
BRP164.019.1/ kim utāsyadvayena tvaṁ na tṛptim upayāsyasi |
BRP164.019.2/ kiṁ vā te duṣkṛtaṁ prāptam iha janmany atho purā || 19 ||
BRP164.020.1/ tat sarvaṁ śaṁsa me satyaṁ trāsye tvāṁ mahato bhayāt || 20 ||

BRP164.021.0/ brahmovāca:

BRP164.021.1/ rājānaṁ taṁ dvijaḥ prāha niḥśvasann atha ciccikaḥ || 21 ||

BRP164.022.0/ ciccika uvāca:

BRP164.022.1/ vakṣye 'haṁ tvāṁ pūrvavṛttaṁ pavamāna śṛṇuṣva tat |
BRP164.022.2/ ahaṁ dvijātipravaro vedavedāṅgapāragaḥ || 22 ||
BRP164.023.1/ kulīno viditaprājñaḥ kāryahantā kalipriyaḥ |
BRP164.023.2/ vade puras tathā pṛṣṭhe anyad anyac ca jantuṣu || 23 ||
BRP164.024.1/ paravṛddhyā sadā duḥkhī māyayā viśvavañcakaḥ |
BRP164.024.2/ kṛtaghnaḥ satyarahitaḥ paranindāvicakṣaṇaḥ || 24 ||
BRP164.025.1/ mitrasvāmigurudrohī dambhācāro 'tinirghṛṇaḥ |
BRP164.025.2/ manasā karmaṇā vācā tāpayāmi janān bahūn || 25 ||
BRP164.026.1/ ayam eva vinodo me sadā yat parahiṁsanam |
BRP164.026.2/ yugmabhedaṁ gaṇocchedaṁ maryādābhedanaṁ sadā || 26 ||
BRP164.027.1/ karomi nirvicāro 'haṁ vidvatsevāparāṅmukhaḥ |
BRP164.027.2/ na mayā sadṛśaḥ kaścit pātakī bhavanatraye || 27 ||
BRP164.028.1/ tenāhaṁ dvimukho jātas tāpanād duḥkhabhāgy aham |
BRP164.028.2/ tasmād duḥkhena santaptaḥ śūnyo 'yaṁ parvato mama || 28 ||
BRP164.029.1/ anyac ca śṛṇu bhūpāla vākyaṁ dharmārthasaṁhitam |
BRP164.029.2/ brahmahatyāsamaṁ pāpaṁ tad vinā tad avāpyate || 29 ||
BRP164.030.1/ kṣatriyaḥ saṅgaraṁ gatvā athavānyatra saṅgarāt |
BRP164.030.2/ palāyantaṁ nyastaśastraṁ viśvastaṁ ca parāṅmukham || 30 ||
BRP164.031.1/ avijñātaṁ copaviṣṭaṁ bibhemīti ca vādinam |
BRP164.031.2/ taṁ yadi kṣatriyo hanyāt sa tu syād brahmaghātakaḥ || 31 ||
BRP164.032.1/ adhītaṁ vismarati yas tvaṁ karoti tathottamam |
BRP164.032.2/ anādaraṁ ca guruṣu tam āhur brahmaghātakam || 32 ||
BRP164.033.1/ pratyakṣe ca priyaṁ vakti parokṣe paruṣāṇi ca |
BRP164.033.2/ anyad dhṛdi vacasy anyat karoty anyat sadaiva yaḥ || 33 ||
BRP164.034.1/ gurūṇāṁ śapathaṁ kartā dveṣṭā brāhmaṇanindakaḥ |
BRP164.034.2/ mithyā vinītaḥ pāpātmā sa tu syād brahmaghātakaḥ || 34 ||
[Page 511 ]
BRP164.035.1/ devaṁ vedam athādhyātmaṁ dharmabrāhmaṇasaṅgatim |
BRP164.035.2/ etān nindati yo dveṣāt sa tu syād brahmaghātakaḥ || 35 ||
BRP164.036.1/ evaṁ bhūto 'py ahaṁ rājan dambhārthaṁ lajjayā tathā |
BRP164.036.2/ sadvṛtta iva varte 'haṁ tasmād rājan dvijo 'bhavam || 36 ||
BRP164.037.1/ evaṁ bhūto 'pi satkarma kiñcit kartāsmi kutracit |
BRP164.037.2/ tenāhaṁ karmaṇā rājan svataḥ smartā purā kṛtam || 37 ||

BRP164.038.0/ brahmovāca:

BRP164.038.1/ tac ciccikavacaḥ śrutvā pavamānaḥ suvismitaḥ |
BRP164.038.2/ karmaṇā kena te muktir ity āha nṛpatir dvijam || 38 ||
BRP164.039.1/ iti tasya vacaḥ śrutvā nṛpatiṁ prāha pakṣirāṭ || 39 ||

BRP164.040.0/ ciccika uvāca:

BRP164.040.1/ asminn eva nagaśreṣṭhe gautamyā uttare taṭe |
BRP164.040.2/ gadādharaṁ nāma tīrthaṁ tatra māṁ naya suvrata || 40 ||
BRP164.041.1/ tad dhi tīrthaṁ puṇyatamaṁ sarvapāpapraṇāśanam |
BRP164.041.2/ sarvakāmapradaṁ ceti mahadbhir munibhiḥ śrutam || 41 ||
BRP164.042.1/ na gautamyās tathā viṣṇor aparaṁ kleśanāśanam |
BRP164.042.2/ sarvabhāvena tat tīrthaṁ paśyeyam iti me matiḥ || 42 ||
BRP164.043.1/ matkṛtena prayatnena naitac chakyaṁ kadācana |
BRP164.043.2/ katham ākāṅkṣitaprāptir bhaved duṣkṛtakarmaṇām || 43 ||
BRP164.044.1/ saprayatno 'py ahaṁ vīra na paśye tat suduṣkaram |
BRP164.044.2/ tasmāt tava prasādāc ca paśyeyaṁ hi gadādharam || 44 ||
BRP164.045.1/ avijñāpitaduḥkhajñaṁ karuṇāvaruṇālayam |
BRP164.045.2/ yasmin dṛṣṭe bhavakleśā na dṛśyante punar naraiḥ || 45 ||
BRP164.046.1/ dṛṣṭvaiva taṁ divaṁ yāsye prasādāt tava suvrata || 46 ||

BRP164.047.0/ brahmovāca:

BRP164.047.1/ evam uktaḥ sa nṛpatiś ciccikena dvijanmanā |
BRP164.047.2/ darśayām āsa taṁ devaṁ tāṁ ca gaṅgāṁ dvijanmane || 47 ||
BRP164.048.1/ tataḥ sa ciccikaḥ snātvā gaṅgāṁ trailokyapāvanīm || 48 ||

BRP164.049.0/ ciccika uvāca:

BRP164.049.1/ gaṅge gautami yāvat tvāṁ trijagatpāvanīṁ naraḥ |
BRP164.049.2/ na paśyaty ucyate tāvad ihāmutrāpi pātakī || 49 ||
BRP164.050.1/ tasmāt sarvāgasam api mām uddhara saridvare |
BRP164.050.2/ saṁsāre dehinām anyā na gatiḥ kāpi kutracit |
BRP164.050.3/ tvāṁ vinā viṣṇucaraṇasaroruhasamudbhave || 50 ||

BRP164.051.0/ brahmovāca:

BRP164.051.1/ iti śraddhāviśuddhātmā gaṅgaikaśaraṇo dvijaḥ |
BRP164.051.2/ snānaṁ cakre smarann antar gaṅge trāyasva mām iti || 51 ||
BRP164.052.1/ gadādharaṁ tato natvā paśyatsu nagavāsiṣu |
BRP164.052.2/ pavamānābhyanujñātas tadaiva divam ākramat || 52 ||
BRP164.053.1/ pavamānaḥ svanagaraṁ prayayau sānugas tataḥ |
BRP164.053.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ pāvamānaṁ saciccikam || 53 ||
[Page 512 ]
BRP164.054.1/ gadādharaṁ koṭitīrtham iti vedavido viduḥ |
BRP164.054.2/ koṭikoṭiguṇaṁ karma kṛtaṁ tatra bhaven nṛṇām || 54 ||

165. Chapter 165 :: Marriage of the sun-god's ugly daughter Viṣṭi

[Note: [ SS 264-265]

BRP165.001.0/ brahmovāca:

BRP165.001.1/ bhadratīrtham iti proktaṁ sarvāniṣṭanivāraṇam |
BRP165.001.2/ sarvapāpapraśamanaṁ mahāśāntipradāyakam || 1 ||
BRP165.002.1/ ādityasya priyā bhāryā uṣā tvāṣṭrī pativratā |
BRP165.002.2/ chāyāpi bhāryā savitus tasyāḥ putraḥ śanaiścaraḥ || 2 ||
BRP165.003.1/ tasya svasā viṣṭir iti bhīṣaṇā pāparūpiṇī |
BRP165.003.2/ tāṁ kanyāṁ savitā kasmai dadāmīti matiṁ dadhe || 3 ||
BRP165.004.1/ yasmai yasmai dātukāmaḥ sūryo lokaguruḥ prabhuḥ |
BRP165.004.2/ tac chrutvā bhīṣaṇā ceti kiṁ kurmo bhāryayānayā |
BRP165.004.3/ evaṁ tu vartamāne sā pitaraṁ prāha duḥkhitā || 4 ||
BRP165.005.1/ .............................. |
BRP165.005.2/ .............................. || 5 ||

BRP165.006.0/ viṣṭir uvāca:

BRP165.006.1/ bālām eva pitā yas tu dadyāt kanyāṁ surūpiṇe |
BRP165.006.2/ sa kṛtārtho bhavel loke na ced duṣkṛtavān pitā || 6 ||
BRP165.007.1/ caturthād vatsarād ūrdhvaṁ yāvan na daśamātyayaḥ |
BRP165.007.2/ tāvad vivāhaḥ kanyāyāḥ pitrā kāryaḥ prayatnataḥ || 7 ||
BRP165.008.1/ śrīmate viduṣe yūne kulīnāya yaśasvine |
BRP165.008.2/ udārāya sanāthāya kanyā deyā varāya vai || 8 ||
BRP165.009.1/ etac ced anyathā kuryāt pitā sa nirayī sadā |
BRP165.009.2/ dharmasya sādhanaṁ kanyā viduṣām api bhāskara || 9 ||
BRP165.010.1/ narakasyeva mūrkhāṇāṁ kāmopahatacetasām |
BRP165.010.2/ ekataḥ pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā || 10 ||
BRP165.011.1/ svalaṅkṛtopādhihīnā sukanyā caikataḥ smṛtā |
BRP165.011.2/ vikrīṇīte yaś ca kanyām aśvaṁ vā gāṁ tilān api || 11 ||
BRP165.012.1/ na tasya rauravādibhyaḥ kadācin niṣkṛtir bhavet |
BRP165.012.2/ vivāhātikramaḥ kāryo na kanyāyāḥ kadācana || 12 ||
BRP165.013.1/ tasmin kṛte yat pituḥ syāt pāpaṁ tat kena kathyate |
BRP165.013.2/ yāval lajjāṁ na jānāti yāvat krīḍati pāṁśubhiḥ || 13 ||
BRP165.014.1/ tāvat kanyā pradātavyā no cet pitror adhogatiḥ |
BRP165.014.2/ pituḥ svarūpaṁ putraḥ syād yaḥ pitā putra eva saḥ || 14 ||
BRP165.015.1/ ātmanaḥ sukhitāṁ loke ko na kuryāt karoti ca |
BRP165.015.2/ yat kanyāyāṁ pitā kuryād dānaṁ pūjanam īkṣaṇam || 15 ||
BRP165.016.1/ yat kṛtaṁ tat kṛtaṁ vidyāt tāsu dattaṁ tad akṣayam |
BRP165.016.2/ yad dattaṁ tāsu kanyāsu tad ānantyāya kalpate || 16 ||
BRP165.017.1/ putreṣu caiva pautreṣu ko na kuryāt sukhaṁ rave |
BRP165.017.2/ karoti yaḥ kanyakānāṁ sa sampadbhājanaṁ bhavet || 17 ||
[Page 513 ]

BRP165.018.0/ brahmovāca:

BRP165.018.1/ evaṁ tāṁ vādinīṁ kanyāṁ viṣṭiṁ provāca bhāskaraḥ || 18 ||

BRP165.019.0/ sūrya uvāca:

BRP165.019.1/ kiṁ karomi na gṛhṇāti tvāṁ kaścid bhīṣaṇākṛtim |
BRP165.019.2/ kulaṁ rūpaṁ vayo vittaṁ vidyāṁ vṛttaṁ suśīlatām || 19 ||
BRP165.020.1/ mithaḥ paśyanti sambandhe vivāhe strīṣu puṁsu ca |
BRP165.020.2/ asmāsu sarvam apy asti vinā tava guṇaiḥ śubhe |
BRP165.020.3/ kiṁ karomi kva dāsyāmi vṛthā māṁ dhik karoṣi kim || 20 ||

BRP165.021.0/ brahmovāca:

BRP165.021.1/ evam uktvā punas tāṁ ca viṣṭiṁ provāca bhāskaraḥ || 21 ||

BRP165.022.0/ sūrya uvāca:

BRP165.022.1/ yasmai kasmai ca dātavyā tvaṁ vai yady anumanyase |
BRP165.022.2/ dīyase 'dya mayā viṣṭe anujānīhi māṁ tataḥ || 22 ||

BRP165.023.0/ brahmovāca:

BRP165.023.1/ pitaraṁ prāha sā viṣṭir bhartā putrā dhanaṁ sukham |
BRP165.023.2/ āyū rūpaṁ ca samprītir jāyate prāktanānugam || 23 ||
BRP165.024.1/ yat purā vihitaṁ karma prāṇinā sādhv asādhu vā |
BRP165.024.2/ phalaṁ tadanurodhena prāpyate 'pi bhavāntare || 24 ||
BRP165.025.1/ svadoṣa eva tat pitrā parihartavya ādarāt |
BRP165.025.2/ tādṛg eva phalaṁ tu syād yādṛg ācaritaṁ purā || 25 ||
BRP165.026.1/ tasmāt taddānasambandhaṁ svavaṁśānugataṁ pitā |
BRP165.026.2/ karoti śeṣaṁ daivena yad bhāvyaṁ tad bhaviṣyati || 26 ||

BRP165.027.0/ brahmovāca:

BRP165.027.1/ tac chrutvā duhitur vākyaṁ tvaṣṭuḥ putrāya bhīṣaṇām |
BRP165.027.2/ viśvarūpāya tāṁ prādād viṣṭiṁ lokabhayaṅkarīm || 27 ||
BRP165.028.1/ viśvarūpo 'pi tadvac ca bhīṣaṇo bhīṣaṇākṛtiḥ |
BRP165.028.2/ evaṁ mithaḥ sañcaratoḥ śīlarūpasamānayoḥ || 28 ||
BRP165.029.1/ prītiḥ kadācid vaiṣamyaṁ dampatyor abhavan mithaḥ |
BRP165.029.2/ gaṇḍo nāmābhavat putro hy atigaṇḍas tathaiva ca || 29 ||
BRP165.030.1/ raktākṣaḥ krodhanaś caiva vyayo durmukha eva ca |
BRP165.030.2/ tebhyaḥ kanīyān abhavad dharṣaṇo nāma puṇyabhāk || 30 ||
BRP165.031.1/ sutaḥ suśīlaḥ subhagaḥ śāntaḥ śuddhamatiḥ śuciḥ |
BRP165.031.2/ sa kadācid yamagṛhaṁ draṣṭuṁ mātulam abhyagāt || 31 ||
BRP165.032.1/ sa dadarśa bahūñ jantūn svargasthān iva duḥkhinaḥ |
BRP165.032.2/ sa mātulaṁ tu papraccha natvā dharmaṁ sanātanam || 32 ||

BRP165.033.0/ harṣaṇa uvāca:

BRP165.033.1/ ka ime sukhinas tāta pacyante narake ca ke || 33 ||

BRP165.034.0/ brahmovāca:

BRP165.034.1/ evaṁ pṛṣṭo dharmarājaḥ sarvaṁ prāha yathārthavat |
BRP165.034.2/ tatkarmaṇāṁ gatiṁ sarvām aśeṣeṇa nyavedayat || 34 ||

BRP165.035.0/ yama uvāca:

BRP165.035.1/ vihitasya na kurvanti ye kadācid atikramam |
BRP165.035.2/ na te paśyanti nirayaṁ kadācid api mānavāḥ || 35 ||
[Page 514 ]
BRP165.036.1/ na mānayanti ye śāstraṁ nācāraṁ na bahuśrutān |
BRP165.036.2/ vihitātikramaṁ kuryur ye te narakagāminaḥ || 36 ||

BRP165.037.0/ brahmovāca:

BRP165.037.1/ sa tu śrutvā dharmavākyaṁ harṣaṇaḥ punar abravīt || 37 ||

BRP165.038.0/ harṣaṇa uvāca:

BRP165.038.1/ pitā tvāṣṭro bhīṣaṇaś ca mātā viṣṭiś ca bhīṣaṇā |
BRP165.038.2/ bhrātaraś ca mahātmāno yena te śāntabuddhayaḥ || 38 ||
BRP165.039.1/ surūpāś ca bhaviṣyanti nirdoṣā maṅgalapradāḥ |
BRP165.039.2/ tan me karma vadasvādya tatkartāsmi surottama || 39 ||
BRP165.040.1/ anyathā tān na gaccheyam ity uktaḥ prāha dharmarāṭ |
BRP165.040.2/ harṣaṇaṁ śuddhabuddhiṁ taṁ harṣaṇo 'si na saṁśayaḥ || 40 ||
BRP165.041.1/ bahavaḥ syuḥ sutāḥ kecin naiva te kulatantavaḥ |
BRP165.041.2/ eka eva sutaḥ kaścid yena tad dhriyate kulam || 41 ||
BRP165.042.1/ kulasyādhārabhūto yo yaḥ pitroḥ priyakārakaḥ |
BRP165.042.2/ yaḥ pūrvajān uddharati sa putras tv itaro gadaḥ || 42 ||
BRP165.043.1/ yasmāt tvayānurūpaṁ me proktaṁ mātāmaha priyam |
BRP165.043.2/ tasmāt tvaṁ gautamīṁ gaccha snātvā niyatamānasaḥ || 43 ||
BRP165.044.1/ stuhi viṣṇuṁ jagadyoniṁ śāntaṁ prītena cetasā |
BRP165.044.2/ sa tu prīto yadi bhavet sarvam iṣṭaṁ pradāsyati || 44 ||

BRP165.045.0/ brahmovāca:

BRP165.045.1/ iti śrutvā dharmavākyaṁ harṣaṇo gautamīṁ yayau |
BRP165.045.2/ śucis tuṣṭāva deveśaṁ hariṁ prīto 'bhavad dhariḥ || 45 ||
BRP165.046.1/ harṣaṇāya tataḥ prādāt kulabhadraṁ tatas tu saḥ |
BRP165.046.2/ sarvābhadrapraśamanapūrvakaṁ bhadram astu te || 46 ||
BRP165.047.1/ tad bhadrā procyate viṣṭiḥ pitā bhadras tathā sutāḥ |
BRP165.047.2/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ bhadratīrthaṁ tad ucyate || 47 ||
BRP165.048.1/ sarvamaṅgaladaṁ puṁsāṁ tatra bhadrapatir hariḥ |
BRP165.048.2/ tattīrthasevināṁ puṁsāṁ sarvasiddhipradāyakam |
BRP165.048.3/ maṅgalaikanidhiḥ sākṣād devadevo janārdanaḥ || 48 ||

166. Chapter 166 :: Story of Sampāti and Jaṭāyu

[Note: [ SS 266]

BRP166.001.0/ brahmovāca:

BRP166.001.1/ patatritīrtham ākhyātaṁ rogaghnaṁ pāpanāśanam |
BRP166.001.2/ tasya śravaṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ || 1 ||
BRP166.002.1/ babhūvatuḥ kaśyapasya sutāv aruṇāv īśvarau |
BRP166.002.2/ sampātiś ca jaṭāyuś ca sambhavetāṁ tadanvaye || 2 ||
BRP166.003.1/ tārkṣyaprajāpateḥ putrāv aruṇo garuḍas tathā |
BRP166.003.2/ tadanvaye sambhūtaḥ ca sampātiḥ patagottamaḥ || 3 ||
BRP166.004.1/ jaṭāyur iti vikhyāto hy aparaḥ sodaro 'nujaḥ |
BRP166.004.2/ anyonyaspardhayā yuktāv unmattau svabalena tau || 4 ||
[Page 515 ]
BRP166.005.1/ sañjagmatur dinakaraṁ namaskartuṁ vihāyasi |
BRP166.005.2/ yāvat sūryasya sāmīpyaṁ prāptau tau vihagottamau || 5 ||
BRP166.006.1/ dagdhapakṣāv ubhau śrāntau patitau girimūrdhani |
BRP166.006.2/ bāndhavau patitau dṛṣṭvā niśceṣṭau gatacetasau || 6 ||
BRP166.007.1/ tāvad duḥkhābhibhūto 'sāv aruṇaḥ prāha bhāskaram |
BRP166.007.2/ tau dṛṣṭvā tv aruṇaḥ sūry.am prāhedaṁ patitau bhuvi |
BRP166.007.3/ āśvāsayaitau tigmāṁśo yāvan naitau mariṣyataḥ || 7 ||

BRP166.008.0/ brahmovāca:

BRP166.008.1/ tathety uktvā dinakaro jīvayām āsa tau khagau |
BRP166.008.2/ garuḍo 'pi tayoḥ śrutvā avasthāṁ saha viṣṇunā || 8 ||
BRP166.009.1/ āgatyāśvāsayām āsa sukhaṁ cakre ca nārada |
BRP166.009.2/ sarva eva tadā jagmur gaṅgāṁ tāpāpanuttaye || 9 ||
BRP166.010.1/ jaṭāyuś cāruṇaś caiva sampātir garuḍas tathā |
BRP166.010.2/ sūryo viṣṇus tat prayayau tat tīrthaṁ bahupuṇyadam || 10 ||
BRP166.011.1/ patatritīrtham ākhyātaṁ viṣaghnaṁ sarvakāmadam |
BRP166.011.2/ svayaṁ sūryas tathā viṣṇuḥ suparṇenāruṇena ca || 11 ||
BRP166.012.1/ āsate gautamītīre tathaiva vṛṣabhadhvajaḥ |
BRP166.012.2/ trayāṇām api devānāṁ sthites tat tīrtham uttamam || 12 ||
BRP166.013.1/ tatra snātvā śucir bhūtvā namaskuryāt surān imān |
BRP166.013.2/ ādhivyādhivinirmuktaḥ sa paraṁ saukhyam āpnuyāt || 13 ||

167. Chapter 167 :: The young Brahmin and the Rākṣasī

[Note: [ SS 266-267]

BRP167.001.0/ brahmovāca:

BRP167.001.1/ vipratīrtham iti khyātaṁ tathā nārāyaṇaṁ viduḥ |
BRP167.001.2/ tasyākhyānaṁ pravakṣyāmi śṛṇu vismayakārakam || 1 ||
BRP167.002.1/ antarvedyāṁ dvijaḥ kaścid brāhmaṇo vedapāragaḥ |
BRP167.002.2/ tasya putrā mahāprājñā guṇarūpadayānvitāḥ || 2 ||
BRP167.003.1/ teṣāṁ kanīyān yo bhrātā śānto guṇagaṇair vṛtaḥ |
BRP167.003.2/ āsandiva iti khyātaḥ sarvajñāno mahāmatiḥ || 3 ||
BRP167.004.1/ vivāhāya pitā tasmāai āsandivāya yatnavān |
BRP167.004.2/ etasminn antare rātrau suptaṁ taṁ dvijaputrakam || 4 ||
BRP167.005.1/ aviṣṇusmaraṇaṁ saumyaśiraskam asamāhitam |
BRP167.005.2/ āsandivaṁ krūrarūpā rākṣasī kāmarūpiṇī || 5 ||
BRP167.006.1/ tam ādāyāgamac chīghraṁ gautamyā dakṣiṇe taṭe |
BRP167.006.2/ śrīgirer uttare pāre bahubrāhmaṇasevitam || 6 ||
BRP167.007.1/ nagaraṁ dharmanilayaṁ lakṣmyā nilayam eva ca |
BRP167.007.2/ tatra rājā bṛhatkīrtiḥ sarvakṣatraguṇānvitaḥ || 7 ||
BRP167.008.1/ tasyāmitakṣemasubhikṣayuktaṁ |
BRP167.008.2/ niśāvasāne dvijaputrayuktā |
[Page 516 ]
BRP167.008.3/ sā rākṣasī tat puram āsasāda |
BRP167.008.4/ manojñarūpāṇi bibharti nityam || 8 ||
BRP167.009.1/ sā kāmarūpeṇa caraty aśeṣāṁ |
BRP167.009.2/ mahīm imāṁ tena samaṁ dvijena |
BRP167.009.3/ godāvarīdakṣiṇatīrabhāge |
BRP167.009.4/ vṛddhākṛtis taṁ dvijam āha bhīmā || 9 ||

BRP167.010.0/ rākṣasy uvāca:

BRP167.010.1/ eṣā tu gaṅgā dvijamukhya sandhyā |
BRP167.010.2/ upāsyatāṁ vipravaraiḥ sametya |
BRP167.010.3/ yathocitaṁ vipravarās tu kāle |
BRP167.010.4/ nopāsate yatnata eva sandhyām || 10 ||
BRP167.011.1/ nīcās ta evābhihitāḥ sureśair |
BRP167.011.2/ antyāvasāyipravarās ta ete |
BRP167.011.3/ ahaṁ janitrī tava ceti vācyaṁ |
BRP167.011.4/ no ced idānīṁ tvam upaiṣi nāśam || 11 ||
BRP167.012.1/ madvākyakartāsi yadi dvijendra |
BRP167.012.2/ sukhaṁ kariṣye tava yat priyaṁ ca |
BRP167.012.3/ punaś ca deśaṁ nilayaṁ gurūṁś ca |
BRP167.012.4/ samprāpayiṣye nanu satyam etat || 12 ||

BRP167.013.0/ brahmovāca:

BRP167.013.1/ sa prāha kā tvaṁ dvijapuṅgavo 'pi |
BRP167.013.2/ sovāca taṁ rākṣasī kāmarūpā |
BRP167.013.3/ viśvāsayantī śapathair anekais |
BRP167.013.4/ taṁ bhrāntacittaṁ munirājaputram || 13 ||
BRP167.014.1/ kaṅkālinī nāma jagatprasiddhā |
BRP167.014.2/ vipro 'pi tām āha niveditaṁ yat |
BRP167.014.3/ tad eva kartāsmi na saṁśayo 'tra |
BRP167.014.4/ yat tat priyaṁ vacmi karomi caiva || 14 ||

BRP167.015.0/ brahmovāca:

BRP167.015.1/ tad vipravacanaṁ śrutvā rākṣasī kāmarūpiṇī |
BRP167.015.2/ vṛddhā tathāpi cārvaṅgī divyālaṅkārabhūṣaṇā || 15 ||
BRP167.016.1/ dvijam ādāya sarvatra matsuto 'yaṁ guṇākaraḥ |
BRP167.016.2/ evaṁ vadantī sarvatra yāti vakti karoti ca || 16 ||
BRP167.017.1/ taṁ vipraṁ rūpasaubhāgyavayovidyāvibhūṣitam |
BRP167.017.2/ tāṁ ca vṛddhāṁ guṇopetām asya māteti menire || 17 ||
BRP167.018.1/ tatra dvijavaraḥ kaścit svāṁ kanyāṁ bhūṣaṇānvitām |
BRP167.018.2/ rākṣasīṁ tāṁ puraskṛtya prādāt tasmai dvijātaye || 18 ||
BRP167.019.1/ sā kanyā taṁ patiṁ prāpya kṛtārthāsmīty acintayat |
BRP167.019.2/ sa dvijo 'pi guṇair yuktāṁ patnīṁ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ || 19 ||

BRP167.020.0/ dvija uvāca:

BRP167.020.1/ mām iyaṁ bhakṣayed eva rākṣasī pāparūpiṇī |
BRP167.020.2/ kiṁ karomi kva gacchāmi kasyaitat kathayāmi vā || 20 ||
[Page 517 ]
BRP167.021.1/ mahat saṅkaṭam āpannaṁ rakṣayiṣyati ko 'tra mām |
BRP167.021.2/ bhāryā mameyaṁ kalyāṇī guṇarūpavayoyutā |
BRP167.021.3/ enām apy aśubhākasmād bhakṣayiṣyati rākṣasī || 21 ||

BRP167.022.0/ brahmovāca:

BRP167.022.1/ etasminn antare tatra bhāryā sā guṇaśālinī |
BRP167.022.2/ vṛddhāpy atidurādharṣā sā gatā kutracit tadā || 22 ||
BRP167.023.1/ praśrayāvanatā bhūtvā bālā cāpi pativratā |
BRP167.023.2/ bhartāraṁ duḥkhitaṁ jñātvā patiṁ prāha rahaḥ śanaiḥ || 23 ||

BRP167.024.0/ bhāryovāca:

BRP167.024.1/ kasmāt te duḥkham āpannaṁ svāmiṁs tattvaṁ vadasva me || 24 ||

BRP167.025.0/ brahmovāca:

BRP167.025.1/ śanaiḥ provāca tāṁ bhāryāṁ yathāvat pūrvavistaram |
BRP167.025.2/ kim akathyaṁ priye mitre kulīnāyāṁ ca yoṣiti || 25 ||
BRP167.026.1/ bhartṛvākyaṁ niśamyedaṁ provāca vadatāṁ varā || 26 ||

BRP167.027.0/ bhāryovāca:

BRP167.027.1/ anātmanaḥ sarvato 'pi bhayam asti gṛheṣv api |
BRP167.027.2/ kuto bhayaṁ hy ātmavatāṁ kiṁ punar gautamītaṭe || 27 ||
BRP167.028.1/ vasatāṁ viṣṇubhaktānāṁ viraktānāṁ vivekinām |
BRP167.028.2/ atra snātvā śucir bhūtvā stuhi devam anāmayam || 28 ||

BRP167.029.0/ brahmovāca:

BRP167.029.1/ etad ākarṇya gaṅgāyāṁ snātvā vigatakalmaṣaḥ |
BRP167.029.2/ tuṣṭāva gautamītīre dvijo nārāyaṇaṁ tathā || 29 ||

BRP167.030.0/ dvija uvāca:

BRP167.030.1/ tvam antarātmā jagato 'sya nātha |
BRP167.030.2/ tvam eva kartāsya mukunda hartā |
BRP167.030.3/ tvaṁ pālakaḥ pālayase na dīnam |
BRP167.030.4/ anāthabandho narasiṁha kasmāt || 30 ||
BRP167.031.1/ śrutvaitat prārthanaṁ tasya jagacchokanivāraṇaḥ |
BRP167.031.2/ nārāyaṇo 'pi tāṁ pāpāṁ nijaghāna sa rākṣasīm || 31 ||
BRP167.032.1/ sudarśanena cakreṇa sahasrāreṇa bhāsvatā |
BRP167.032.2/ tasmai prādād varān iṣṭān prāpayac ca guruṁ prabhuḥ || 32 ||
BRP167.033.1/ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṁ vipraṁ nārāyaṇaṁ viduḥ |
BRP167.033.2/ snānadānena pūjādyair yatra sidhyati vāñchitam || 33 ||

168. Chapter 168 :: The performance of King Abhiṣṭut's horse-sacrifice

[Note: [ SS 267-269]

BRP168.001.0/ brahmovāca:

BRP168.001.1/ bhānutīrtham iti khyātaṁ tvāṣṭraṁ māheśvaraṁ tathā |
BRP168.001.2/ aindraṁ yāmyaṁ tathāgneyaṁ sarvapāpapraṇāśanam || 1 ||
BRP168.002.1/ abhiṣṭuta iti khyāto rājāsīt priyadarśanaḥ |
BRP168.002.2/ hayamedhena puṇyena yaṣṭum ārabdhavān surān || 2 ||
[Page 518 ]
BRP168.003.1/ tatrartvijaḥ ṣoḍaśa syur vasiṣṭhātripurogamāḥ |
BRP168.003.2/ kṣatriye yajamāne tu yajñabhūmiḥ kathaṁ bhavet || 3 ||
BRP168.004.1/ brāhmaṇe dīkṣite rājā bhuvaṁ dāsyati yajñiyām |
BRP168.004.2/ bhūpatau dīkṣite dātā ko bhavet ko nu yācate || 4 ||
BRP168.005.1/ yācñeyam akhilāśarmajananī pāparūpiṇī |
BRP168.005.2/ kenāpy ato na kāryaiva kṣatriyeṇa viśeṣataḥ || 5 ||
BRP168.006.1/ evaṁ mīmāṁsamāneṣu brāhmaṇeṣu parasparam |
BRP168.006.2/ tatra prāha mahāprājño vasiṣṭho dharmavittamaḥ || 6 ||

BRP168.007.0/ vasiṣṭha uvāca:

BRP168.007.1/ rājñi dīkṣāyamāṇe tu sūryo yācyo bhuvaṁ prati |
BRP168.007.2/ dehi me deva savitar yajanaṁ devatocitam || 7 ||
BRP168.008.1/ daivaṁ kṣatram asi brahman bhūtanātha namo 'stu te |
BRP168.008.2/ yācitaḥ savitā rājñā devānāṁ yajanaṁ śubham || 8 ||
BRP168.009.1/ dadāty eva tato rājan prārthayeśaṁ divākaram || 9 ||

BRP168.010.0/ brahmovāca:

BRP168.010.1/ tathety uktvābhiṣṭuto 'pi devadevaṁ divākaram |
BRP168.010.2/ śraddhayā prārthayām āsa harīśājātmakaṁ ravim || 10 ||

BRP168.011.0/ rājovāca:

BRP168.011.1/ devānāṁ yajanaṁ dehi savitas te namo 'stu te || 11 ||

BRP168.012.0/ brahmovāca:

BRP168.012.1/ kṣatraṁ daivaṁ yataḥ sūryo dattā bhūr bhūpates tataḥ |
BRP168.012.2/ savitā devadeveśo dadāmīty abhyabhāṣata || 12 ||
BRP168.013.1/ evaṁ karoti yo yajñaṁ tasya riṣṭir na kācana |
BRP168.013.2/ tathā vājimakhe sattre brāhmaṇair vedapāragaiḥ || 13 ||
BRP168.014.1/ prārabdhe 'bhiṣṭutā rājñā yatrāgād bhūpatiṁ raviḥ |
BRP168.014.2/ devānāṁ yajanaṁ dātuṁ bhānutīrthaṁ tad ucyate || 14 ||
BRP168.015.1/ taṁ devakratum utkṛṣṭaṁ hayamedhaṁ surair yutam |
BRP168.015.2/ daityāś ca danujāś caiva tathānye yajñaghātakāḥ || 15 ||
BRP168.016.1/ brahmaveṣadharāḥ sarve gāyantaḥ sāmagā iva |
BRP168.016.2/ te 'pi tatra mahāprājñāḥ prāviśann anivāritāḥ || 16 ||
BRP168.017.1/ camasāni ca pātrāṇi somaṁ caṣālam eva ca |
BRP168.017.2/ somapānaṁ havis tyāgam ṛtvijo bhūpatiṁ tathā || 17 ||
BRP168.018.1/ nindanti nikṣipanty anye hasanty anye tathāsurāḥ |
BRP168.018.2/ teṣāṁ ceṣṭāṁ na jānanti viśvarūpaṁ vinā mune || 18 ||
BRP168.019.1/ viśvarūpo 'pi pitaraṁ prāha daityā ime iti |
BRP168.019.2/ tat putravacanaṁ śrutvā tvaṣṭā prāha surān idam || 19 ||

BRP168.020.0/ tvaṣṭovāca:

BRP168.020.1/ gṛhītvā vāridarbhāṁś ca prokṣayadhvaṁ samantataḥ |
BRP168.020.2/ ye nindanti makhaṁ puṇyaṁ camasaṁ somam eva ca || 20 ||
BRP168.021.1/ mayā tv apahatāḥ sarva ity uktvā pariṣiñcata || 21 ||

BRP168.022.0/ brahmovāca:

BRP168.022.1/ tathā cakruḥ suragaṇās tvaṣṭā cāpi tathākarot |
BRP168.022.2/ bhasmībhūtās tataḥ sarve kāndiśīkās tato 'bhavan || 22 ||
[Page 519 ]
BRP168.023.1/ hatā mayā mahāpāpā ity uktvā vāry avākṣipat |
BRP168.023.2/ tataḥ kṣīṇāyuṣo daityāḥ prātiṣṭhan kupitās tataḥ || 23 ||
BRP168.024.1/ yatraitat prākṣipad vāri tvaṣṭā lokaprajāpatiḥ |
BRP168.024.2/ tvāṣṭraṁ tīrthaṁ tad ākhyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam || 24 ||
BRP168.025.1/ tvaṣṭur vākyāc cyutān daityān nijaghāna yamas tadā |
BRP168.025.2/ kāladaṇḍena cakreṇa kālapāśena manyunā || 25 ||
BRP168.026.1/ yatra te nihatā daityās tat tīrthaṁ yāmyam ucyate |
BRP168.026.2/ yatrābhavat kratuḥ pūrṇo hutvāgnau cāmṛtaṁ bahu || 26 ||
BRP168.027.1/ dhārābhiḥ śaramānābhir akhaṇḍābhir mahādhvare |
BRP168.027.2/ yatrābhavad dhavyavāhas tṛptas tasya hy abhiṣṭutaḥ || 27 ||
BRP168.028.1/ agnitīrthaṁ tad ākhyātam aśvamedhaphalapradam |
BRP168.028.2/ indro marudbhir nṛpatiṁ prāhedaṁ vacanaṁ śubham || 28 ||
BRP168.029.1/ tvaṁ saṁrāḍ bhavitā rājann ubhayor api lokayoḥ |
BRP168.029.2/ sakhā mama priyo nityaṁ bhavitā nātra saṁśayaḥ || 29 ||
BRP168.030.1/ sa kṛtārtho martyaloka indratīrthe ca tarpaṇam |
BRP168.030.2/ kuryāt pitṝṇāṁ prītyarthaṁ yamatīrthe viśeṣataḥ || 30 ||
BRP168.031.1/ māheśvaraṁ tu tat tīrthaṁ pūjito 'bhiṣṭutaḥ śivaḥ |
BRP168.031.2/ bhaktiyuktena vipraiś ca sarvakarmaviśāradaiḥ || 31 ||
BRP168.032.1/ vaidikair laukikaiś caiva mantraiḥ pūjyaṁ maheśvaram |
BRP168.032.2/ nṛtyair gītais tathā vādyair amṛtaiḥ pañcasambhavaiḥ || 32 ||
BRP168.033.1/ upacāraiś ca bahubhir daṇḍapātapradakṣiṇaiḥ |
BRP168.033.2/ dhūpair dīpaiś ca naivedyaiḥ puṣpair gandhaiḥ sugandhibhiḥ || 33 ||
BRP168.034.1/ pūjayām āsa deveśaṁ viṣṇuṁ śambhuṁ dhiyaikayā |
BRP168.034.2/ tataḥ prasannau deveśau varān dadatur ojasā || 34 ||
BRP168.035.1/ abhiṣṭute narendrāya bhuktimuktī ubhe api |
BRP168.035.2/ māhātmyam asya tīrthasya tathā dadatur uttamam || 35 ||
BRP168.036.1/ tataḥprabhṛti tat tīrthaṁ śaivaṁ vaiṣṇavam ucyate |
BRP168.036.2/ tatra snānaṁ ca dānaṁ ca sarvakāmapradaṁ viduḥ || 36 ||
BRP168.037.1/ imāni sarvatīrthāni smared api paṭheta vā |
BRP168.037.2/ vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivaviṣṇupuraṁ vrajet || 37 ||
BRP168.038.1/ bhānutīrthe viśeṣeṇa snānaṁ sarvārthasiddhidam |
BRP168.038.2/ tatra tīrthe mahāpuṇyaṁ tīrthānāṁ śatam atra hi || 38 ||

169. Chapter 169 :: The hunter and the Brahmin as devotees of Śiva

[Note: [ SS 269-270]

BRP169.001.0/ brahmovāca:

BRP169.001.1/ bhillatīrtham iti khyātaṁ rogaghnaṁ pāpanāśanam |
BRP169.001.2/ mahādevapadāmbhojayugabhaktipradāyakam || 1 ||
BRP169.002.1/ tatrāpy evaṁvidhāṁ puṇyāṁ kathāṁ śṛṇu mahāmate |
BRP169.002.2/ gaṅgāyā dakṣiṇe tīre śrīgirer uttare taṭe || 2 ||
BRP169.003.1/ ādikeśa iti khyāta ṛṣibhiḥ paripūjitaḥ |
BRP169.003.2/ mahādevo liṅgarūpī sadāste sarvakāmadaḥ || 3 ||
[Page 520 ]
BRP169.004.1/ sindhudvīpa iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ |
BRP169.004.2/ tasya bhrātā veda iti sa cāpi paramo ṛṣiḥ || 4 ||
BRP169.005.1/ tam ādikeśaṁ vai devaṁ tripurāriṁ trilocanam |
BRP169.005.2/ nityaṁ pūjayate bhaktyā prāpte madhyandine ravau || 5 ||
BRP169.006.1/ bhikṣāṭanāya vedo 'pi yāti grāmaṁ vicakṣaṇaḥ |
BRP169.006.2/ yāte tasmin dvijavare vyādhaḥ paramadhārmikaḥ || 6 ||
BRP169.007.1/ tasmin girivare puṇye mṛgayāṁ yāti nityaśaḥ |
BRP169.007.2/ aṭitvā vividhān deśān mṛgān hatvā yathāsukham || 7 ||
BRP169.008.1/ mukhe gṛhītvā pānīyam abhiṣekāya śūlinaḥ |
BRP169.008.2/ nyasya māṁsaṁ dhanuṣkoṭyāṁ śrānto vyādhaḥ śivaṁ prabhum || 8 ||
BRP169.009.1/ ādikeśaṁ samāgatya nyasya māṁsaṁ tato bahiḥ |
BRP169.009.2/ gaṅgāṁ gatvā mukhe vāri gṛhītvāgatya taṁ śivam || 9 ||
BRP169.010.1/ yasya kasyāpi pattrāṇi kareṇādāya bhaktitaḥ |
BRP169.010.2/ apareṇa ca māṁsāni naivedyārthaṁ ca tanmanāḥ || 10 ||
BRP169.011.1/ ādikeśaṁ samāgatya vedenārcitam ojasā |
BRP169.011.2/ pādenāhatya tāṁ pūjāṁ mukhānītena vāriṇā || 11 ||
BRP169.012.1/ snāpayitvā śivaṁ devam arcayitvā tu pattrakaiḥ |
BRP169.012.2/ kalpayitvā tu tan māṁsaṁ śivo me prīyatām iti || 12 ||
BRP169.013.1/ naiva kiñcit sa jānāti śivabhaktiṁ vinā śubhām |
BRP169.013.2/ tato yāti svakaṁ sthānaṁ māṁsena tu yathāgatam || 13 ||
BRP169.014.1/ karoty etādṛg āgatya āgatya pratyaham eva saḥ |
BRP169.014.2/ tathāpīśas tutoṣāsya vicitrā hīśvarasthitiḥ || 14 ||
BRP169.015.1/ yāvan nāyāty asau bhillaḥ śivas tāvan na saukhyabhāk |
BRP169.015.2/ bhaktānukampitāṁ śambhor mānātītāṁ tu vetti kaḥ || 15 ||
BRP169.016.1/ sampūjayaty ādikeśam umayā pratyahaṁ śivam |
BRP169.016.2/ evaṁ bahutithe kāle yāte vedaś cukopa ha || 16 ||
BRP169.017.1/ pūjāṁ mantravatīṁ citrāṁ śivabhaktisamanvitām |
BRP169.017.2/ ko nu vidhvaṁsate pāpo mattaḥ sa vadham āpnuyāt || 17 ||
BRP169.018.1/ gurudevadvijasvāmidrohī vadhyo muner api |
BRP169.018.2/ sarvasyāpi vadhārho 'sau śivasya drohakṛn naraḥ || 18 ||
BRP169.019.1/ evaṁ niścitya medhāvī vedaḥ sindhos tathānujaḥ |
BRP169.019.2/ kasyeyaṁ pāpaceṣṭā syāt pāpiṣṭhasya durātmanaḥ || 19 ||
BRP169.020.1/ puṣpair vanyabhavair divyaiḥ kandair mūlaphalaiḥ śubhaiḥ |
BRP169.020.2/ kṛtāṁ pūjāṁ sa vidhvasya hy anyāṁ pūjāṁ karoti yaḥ || 20 ||
BRP169.021.1/ māṁsena tarupattraiś ca sa ca vadhyo bhaven mama |
BRP169.021.2/ evaṁ sañcintya medhāvī gopayitvā tanuṁ tadā || 21 ||
BRP169.022.1/ taṁ paśyeyam ahaṁ pāpaṁ pūjākartāram īśvare |
BRP169.022.2/ etasminn antare prāyād vyādho devaṁ yathā purā || 22 ||
BRP169.023.1/ nityavat pūjayantaṁ tam ādikeśas tadābravīt || 23 ||

BRP169.024.0/ ādikeśa uvāca:

BRP169.024.1/ bho bho vyādha mahābuddhe śrānto 'sīti punaḥ punaḥ |
BRP169.024.2/ cirāya katham āyātas tvāṁ vinā tāta duḥkhitaḥ |
BRP169.024.3/ na vindāmi sukhaṁ kiñcit samāśvasihi putraka || 24 ||
[Page 521 ]

BRP169.025.0/ brahmovāca:

BRP169.025.1/ tam evaṁvādinaṁ devaṁ vedaḥ śrutvā vilokya tu |
BRP169.025.2/ cukopa vismayāviṣṭo na ca kiñcid uvāca ha || 25 ||
BRP169.026.1/ vyādhaś ca nityavat pūjāṁ kṛtvā svabhavanaṁ yayau |
BRP169.026.2/ vedaś ca kupito bhūtvā āgatyeśam uvāca ha || 26 ||

BRP169.027.0/ veda uvāca:

BRP169.027.1/ ayaṁ vyādhaḥ pāparataḥ kriyājñānavivarjitaḥ |
BRP169.027.2/ prāṇihiṁsārataḥ krūro nirdayaḥ sarvajantuṣu || 27 ||
BRP169.028.1/ hīnajātir akiñcijjño gurukramavivarjitaḥ |
BRP169.028.2/ sadānucitakārī cānirjitākhilagogaṇaḥ || 28 ||
BRP169.029.1/ tasyātmānaṁ darśitavān na māṁ kiñcana vakṣyasi |
BRP169.029.2/ pūjāṁ mantravidhānena karomīśa yatavrataḥ || 29 ||
BRP169.030.1/ tvadekaśaraṇo nityaṁ bhāryāputravivarjitaḥ |
BRP169.030.2/ vyādho māṁsena duṣṭena pūjāṁ tava karoty asau || 30 ||
BRP169.031.1/ tasya prasanno bhagavān na mameti mahādbhutam |
BRP169.031.2/ śāstim asya kariṣyāmi bhillasya hy apakāriṇaḥ || 31 ||
BRP169.032.1/ mṛdoḥ kopi bhavet prītaḥ kopi tadvad durātmanaḥ |
BRP169.032.2/ tasmād ahaṁ mūrdhni śilāṁ pātayeyam asaṁśayam || 32 ||

BRP169.033.0/ brahmovāca:

BRP169.033.1/ ity uktavati vai vede vihasyeśo 'bravīd idam || 33 ||

BRP169.034.0/ ādikeśa uvāca:

BRP169.034.1/ śvaḥ pratīkṣasva paścān me śilāṁ pātaya mūrdhani || 34 ||

BRP169.035.0/ brahmovāca:

BRP169.035.1/ tathety uktvā sa vedo 'pi śilāṁ santyajya bāhunā |
BRP169.035.2/ upasaṁhṛtya taṁ kopaṁ śvaḥ karomīty uvāca ha || 35 ||
BRP169.036.1/ tataḥ prātaḥ samāgatya kṛtvā snānādikarma ca |
BRP169.036.2/ vedo 'pi nityavat pūjāṁ kurvan paśyati mastake || 36 ||
BRP169.037.1/ liṅgasya savraṇāṁ bhīmāṁ dhārāṁ ca rudhiraplutām |
BRP169.037.2/ vedaḥ sa vismito bhūtvā kim idaṁ liṅgamūrdhani || 37 ||
BRP169.038.1/ mahotpāto bhavet kasya sūcayed ity acintayat |
BRP169.038.2/ mṛdbhiś ca gomayenāpi kuśais taṁ gāṅgavāribhiḥ || 38 ||
BRP169.039.1/ prakṣālayitvā tāṁ pūjāṁ kṛtavān nityavat tadā |
BRP169.039.2/ etasminn antare prāyād vyādho vigatakalmaṣaḥ || 39 ||
BRP169.040.1/ mūrdhānaṁ vraṇasaṁyuktaṁ saraktaṁ liṅgamastake |
BRP169.040.2/ śaṅkarasyādikeśasya dadṛśe 'ntargatas tadā || 40 ||
BRP169.041.1/ dṛṣṭvaiva kim idaṁ citram ity uktvā niśitaiḥ śaraiḥ |
BRP169.041.2/ ātmānaṁ bhedayām āsa śatadhā ca sahasradhā || 41 ||
BRP169.042.1/ svāmino vaikṛtaṁ dṛṣṭvā kaḥ kṣametottamāśayaḥ |
BRP169.042.2/ muhur nininda cātmānaṁ mayi jīvaty abhūd idam || 42 ||
BRP169.043.1/ kaṣṭam āpatitaṁ kīdṛg aho durvidhivaiśasāt |
BRP169.043.2/ tat karma tasya saṁvīkṣya mahādevo 'tivismitaḥ |
BRP169.043.3/ tataḥ provāca bhagavān vedaṁ vedavidāṁ varam || 43 ||
[Page 522 ]

BRP169.044.0/ ādikeśa uvāca:

BRP169.044.1/ paśya vyādhaṁ mahābuddhe bhaktaṁ bhāvena saṁyutam |
BRP169.044.2/ tvaṁ tu mṛdbhiḥ kuśair vārbhir mūrdhānaṁ spṛṣṭavān asi || 44 ||
BRP169.045.1/ anena sahasā brahman mamātmāpi niveditaḥ |
BRP169.045.2/ bhaktiḥ premāthavā śaktir vicāro yatra vidyate |
BRP169.045.3/ tasmād a