<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical edition with a glossary,
          R.P. Kangle - SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts
          transcript</title>
        <author>Kauṭalya</author>
        <editor>R.P. Kangle</editor>
        <funder>The British Association for South Asian Studies</funder>
        <funder>The British Academy</funder>
        <principal>Muneo Tokunaga, Kyoto University</principal>
        <respStmt>
          <persName xml:id="rm">Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to Text Encoding Initiative (TEI)
            markup</resp>
        </respStmt>
	<respStmt><persName xml:id="pma">Patrick Mc Allister (pma@rdorte.org)</persName>
	<resp>Maintenance of file for SARIT.
	</resp>
	</respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Version: 0.1_005, <date when-iso="2009-09-04T14:34:58+12"
            >Fri Sep 4 14:34:58 NZST 2009</date></edition>
        <respStmt>
          <persName>Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to TEI markup</resp>
        </respStmt>
      </editionStmt>
      <extent>UTF-8 encoded XML file ; approx. 887000 bytes</extent>
      <publicationStmt>
        <authority>Dominik Wujastyk</authority>
        <publisher>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</publisher>
        <pubPlace>
          <address>
            <addrLine>c/o Wellcome Center at University College London (UCL)</addrLine>
            <addrLine>210 Euston Road</addrLine>
            <addrLine>LONDON NW1 2BE</addrLine>
            <addrLine>UNITED KINGDOM</addrLine>
         </address>
        </pubPlace>
        <date when-iso="2009-09-04T14:34:58+12">Fri Sep 4 14:34:58 NZST
          2009</date>
        <idno>0001-00000001</idno>
        <availability>
          <p>COPYRIGHT NOTICE</p>
          <p>Copyright (C) 2009 Dominik Wujastyk.</p>
          <p>All rights reserved.</p>
          <p>Copyright (C) 1992-1993 members of the Joint Seminar on ``Law
            (dharma) and Society in Classical India'', coordinated by Y. Ikari
            at the Institute for Research in Humanities, Kyoto University.</p>
          <p>All rights reserved.</p>
          <p>Redistribution and use of these source and binary files, with or
            without modification, are permitted provided that the following
            conditions are met:</p>
          <p>1. Redistributions of source files must retain the above copyright
            notice, this list of conditions and the following disclaimer. </p>
          <p>2. Redistributions of binary files must reproduce the above
            copyright notice, this list of conditions and the following
            disclaimer in the documentation and/or other materials provided with
            the distribution. </p>
          <p>3. Neither the name D. Wujastyk nor the names of contributors may
            be used to endorse or promote products derived from source or binary
            files without specific prior written permission. </p>
          <p>4. While these source and binary files are available to the general
            public, they are intended for private use only and are strictly
            prohibited from commercial use without specific prior written
            permission. </p>
          <p>DISCLAIMER OF WARRANTY</p>
          <p>THESE SOURCE AND BINARY FILES ARE PROVIDED BY D. WUJASTYK AND
            CONTRIBUTORS ``AS IS'' AND ANY EXPRESS OR IMPLIED WARRANTIES,
            INCLUDING, BUT NOT LIMITED TO, THE IMPLIED WARRANTIES OF
            MERCHANTABILITY AND FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE ARE DISCLAIMED.
            IN NO EVENT SHALL D. WUJASTYK OR CONTRIBUTORS BE LIABLE FOR ANY
            DIRECT, INDIRECT, INCIDENTAL, SPECIAL, EXEMPLARY, OR CONSEQUENTIAL
            DAMAGES (INCLUDING, BUT NOT LIMITED TO, PROCUREMENT OF SUBSTITUTE
            GOODS OR SERVICES; LOSS OF USE, DATA, OR PROFITS; OR BUSINESS
            INTERRUPTION) HOWEVER CAUSED AND ON ANY THEORY OF LIABILITY, WHETHER
            IN CONTRACT, STRICT LIABILITY, OR TORT (INCLUDING NEGLIGENCE OR
            OTHERWISE) ARISING IN ANY WAY OUT OF THE USE OF THESE SOURCE AND
            BINARY FILES, EVEN IF ADVISED OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.</p>
          <p>WARNING</p>
          <p>Unauthorised use of copyrighted material may violate applicable
            copyright laws. D. WUJASTYK assumes no responsibility for
            unauthorised use or other acts that infringe upon the rights of
            copyright owners. </p>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <seriesStmt>
        <title>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</title>
        <respStmt>
          <persName>Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to Text Encoding Initiative (TEI) markup
            of a collection of Indic texts.</resp>
        </respStmt>
        <idno>0001</idno>
      </seriesStmt>
      <notesStmt>
        <note>Base e-text: Muneo Tokunaga et al., Kyoto University. Base edn:
          R.P. Kangle. Editing and conversion to TEI markup: Richard Mahoney,
          Indica et Buddhica.</note>
      </notesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>The Kauṭilīya Arthaśāstra - Kyoto Digital Version</title>
          <editor>Muneo Tokunaga et al.</editor>
          <extent>ASCII text file ; approx. 550000 bytes</extent>
          <pubPlace>Kyoto</pubPlace>
          <publisher>Joint Seminar on ``Law (dharma) and Society in Classical
            India'', Institute for Research in Humanities, Kyoto
            University</publisher>
          <date>1993</date>
          <note>The publishers would like to express their gratitude to Michio
            Yano for kindly making the base e-text of R.P. Kangle's edition
            available.</note>
          <note>N.B. The publishers have taken all available steps to contact in
            good faith holders of copyright for this text. Should they not have
            succeeded in tracing the appropriate copyright holder, they are
            encouraged to contact us.</note>
          <note>Kyoto transcript based on: <bibl>
              <title>Kauṭalya / A critical edition with a glossary</title>
              <author>Kauṭalya</author>
              <editor>R.P. Kangle</editor>
              <extent>283, 59 p. ; 25 cm</extent>
              <pubPlace>Bombay</pubPlace>
              <publisher>University of Bombay</publisher>
              <date>1969</date>
              <note>Series / Number: University of Bombay Studies: Sanskrit,
                Prakrit and Pali, No. 1, The Kauṭilīya Arthaśāstra, Part
                I</note>
              <note>Edition statement: 2nd ed</note>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
            </bibl></note>
          <note>SARIT transcript correlated with: 1.) <bibl>
              <title>Kauṭalya / A critical edition with a glossary</title>
              <author>Kauṭalya</author>
              <editor>R.P. Kangle</editor>
              <extent>2, 4, 8, 283, 80, 2 p., 25 cm</extent>
              <pubPlace>Bombay</pubPlace>
              <publisher>University of Bombay</publisher>
              <date>1960</date>
              <note>Series / Number: University of Bombay Studies: Sanskrit,
                Prakrit and Pali, No. 1, The Kauṭilīya Arthaśāstra, Part
                I</note>
              <note>Edition statement: 1st ed</note>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
            </bibl>; 2.) <bibl>
              <title>Kauṭalya / An English translation with critical and
                explanatory notes</title>
              <author>Kauṭalya</author>
              <editor>R.P. Kangle</editor>
              <extent>14, 606, 2 p., 25 cm</extent>
              <pubPlace>Bombay</pubPlace>
              <publisher>University of Bombay</publisher>
              <date>1963</date>
              <note>Series / Number: University of Bombay Studies: Sanskrit,
                Prakrit and Pali, No. 2, The Kauṭilīya Arthaśāstra, Part
                II</note>
              <note>Edition statement: 1st ed</note>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
            </bibl>; and 3.) <bibl>
              <title>Kauṭalya / An English translation with critical and
                explanatory notes</title>
              <author>Kauṭalya</author>
              <editor>R.P. Kangle</editor>
              <extent>519 p., 25cm</extent>
              <pubPlace>Bombay</pubPlace>
              <publisher>University of Bombay</publisher>
              <date>1972</date>
              <note>Series / Number: University of Bombay Studies: Sanskrit,
                Prakrit and Pali, No. 2, The Kauṭilīya Arthaśāstra, Part
                II</note>
              <note>Edition statement: 2nd ed</note>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
            </bibl>.</note>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>
          <name>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</name> aims to
          establish a corpus of Indic texts marked up according to the
          guidelines of the Text Encoding Initiative (TEI).</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <interpretation>
          <p>Text Input System:</p>
          <p>(1) Sanskrit diacritics are entered using the Unicode Standard
            Encoding (utf-8):</p>
          <p>vowels and diphthongs: a, ā, i, ī, u, ū, ṛ, ṝ, ḷ, e, ai, o, au</p>
          <p>gutturals: k, kh, g, gh, ṅ</p>
          <p>palatals: c, ch, j, jh, ñ</p>
          <p>cerebrals: ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ</p>
          <p>dentals: t, th, d, dh, n</p>
          <p>labials: p, ph, b, bh, m</p>
          <p>semivowels: y, r, l, v</p>
          <p>sibilants: ś, ṣ, s</p>
          <p>aspirate: h</p>
          <p>anusvāra: ṁ</p>
          <p>visarga: ḥ</p>
          <p>avagraha: '</p>
          <p>(2) Anusvāra is transliterated by:</p>
          <p>ṅ before gutturals</p>
          <p>ñ before palatals</p>
          <p>ṇ before cerebrals</p>
          <p>n before dentals</p>
          <p>m before labials</p>
          <p>(3) Members of a compound are separated by periods.</p>
          <p>(4) External sandhi is decomposed with -.</p>
          <p>(5) Prose sections are subdivided by a,b,c, etc..</p>
        </interpretation>
        <correction>
          <p>The text was originally input by Muneo Tokunaga in June 1992; Proof
            read by the following members of the Joint Seminar on ``Law (dharma)
            and Society in Classical India'' (coordinated by Y. Ikari at the
            Institute for Research in Humanities, Kyoto University) in March
            1993: Akihiko Akamatsu, Yasuke Ikari, Fumio Enomoto, Katsuhiko
            Kamimura, Toshifumi Goto, Jun Takashima, Hideaki Nakatani, Takao
            Hayashi, Masato Fujii, Toru Funayama, Michio Yano, and Nobuyuki
            Watase.</p>
        </correction>
      </editorialDecl>
      <classDecl>
        <taxonomy xml:id="lcsh">
          <bibl>MARC 21: 650 - SUBJECT ADDED ENTRY--TOPICAL TERM</bibl>
        </taxonomy>
      </classDecl>
      <refsDecl>
        <p>References to each portion of the Sanskrit text have been placed at
          the start of each line: e.g., KAZ01.3.02/ refers to The Kauṭilīya
          Arthaśāstra, Book 1, Chapter 3, line 2.</p>
        <p>Book, chapter and section headings are from: Kangle, R.P., trans.,
          op.cit..</p>
        <p>Page references to the first edition of the Sanskrit text (1960) have
          been placed in the body of the text: e.g., -- 6 -- refers to Kangle's
          1960 edition, page 6 - Kangle, R.P., op. cit..</p>
        <p>Page references to the first and second editions of the companion
          English translation (1963 and 1972) have been placed below and to the
          right of the section headings: e.g., [&#160;K tr. 45 :: K2 tr. 54
          refers to the 1963 translation, page 45, and 1972 translation, page 54
          - Kangle, R.P., trans., op.cit..</p>
      </refsDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <creation>Circa. 3rd century B.C.E.</creation>
      <textClass>
        <keywords scheme="#lcsh">
          <list>
            <item>Political science -- India -- History -- Early works to
              1800</item>
            <item>State, The -- Early works to 1800</item>
            <item>India -- Politics and government -- To 997</item>
            <item>India -- Social conditions</item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when-iso="2009-01-30T14:36:48+12" who="#rm"
        >Established initial revision.</change>
      <change when-iso="2009-05-20T16:59:56+12" who="#rm">o-a -->
        o ' and e-a --> e '</change>
      <change when-iso="2009-05-26T11:33:46+12" who="#rm">Added
        Appendices.</change>
      <change when-iso="2009-08-24T15:01:17+12" who="#rm"
        >Transliteration of anusvāra improved and documented.</change>
      <change when-iso="2009-09-04T14:34:58+12" who="Richard
        Mahoney"
        >Put notes into footnotes. All verses numbered within body. Minor
        corrections.</change>
	<change who="#pma" when="2011-04-23">Cleaned header so it conforms to current tei p5.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <front>
      <titlePage>
        <docTitle>
          <titlePart>The Kauṭilīya Arthaśāstra - SARIT transcript</titlePart>
        </docTitle>
        <byline>Compilation, data entry, proof correction by <docAuthor>Muneo
            Tokunaga et al., Kyoto University</docAuthor> Editing and conversion
          to TEI markup by <docAuthor>Richard Mahoney, Indica et
            Buddhica</docAuthor>
        </byline>
        <docImprint>
          <publisher>
            <ref target="http://sarit.indology.info/">SARIT: Search and
              Retrieval of Indic Texts</ref>
          </publisher>
          <pubPlace>
            <address><addrLine>London</addrLine>
                        </address>
          </pubPlace>
        </docImprint>
        <docDate>2009</docDate>
        <space/>
        <figure>
          <!-- <head>Financial support by The British Association for
               South Asian Studies</head> -->
          <figDesc>Financial support by The British Association for South Asian
            Studies</figDesc>
          <graphic url="basas-logo.png" scale="0.5"/>
        </figure>
      </titlePage>
    </front>
    <body>
      <div1 n="1" type="book">
        <pb n="1"/>
        <head>Book 1: Concerning the Topic of Training</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 1--61 :: K2 tr. 1--54</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1: Enumeration of Sections and Books</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 1 :: K2 tr. 1</note>
          <p>oṁ.namaḥ.śukra.bṛhaspatibhyāṁ |</p>
          <p>KAZ01.1.01/ pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi
            pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṁhṛtya-ekam idam
            artha.śāstraṁ kṛtam | 1 |</p>
          <p>KAZ01.1.02/ tasya-ayaṁ prakaraṇa.adhikaraṇa.samuddeśaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.1.03a/ vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samuddeśaḥ, indriya.jayaḥ,
            amātya.utpattiḥ, mantri.purohita.utpattiḥ, upadhābhiḥ
            śauca.aśauca.jñānam amātyānām, -</p>
          <p>KAZ01.1.03b/ gūḍha.puruṣa.praṇidhiḥ, sva.viṣaye
            kṛtya.akṛtya.pakṣa.rakṣaṇam, para.viṣaye
            kṛtya.akṛtya.pakṣa.upagrahaḥ, -</p>
          <p>KAZ01.1.03c/ mantra.adhikāraḥ, dūta.praṇidhiḥ, rāja.putra.rakṣaṇam,
            aparuddha.vṛttam, aparuddhe vṛttiḥ, rāja.praṇidhiḥ,
            niśānta.praṇidhiḥ, ātma.rakṣitakam - iti vinaya.adhikārikaṁ
            prathamam adhikaraṇam | 3 |</p>
          <p>KAZ01.1.04a/ janapada.niveśaḥ, bhūmic.chidra.apidhānam,
            durga.vidhānam, durga.niveśaḥ, samnidhātṛ.nicaya.karma,
            samāhartṛ.samudaya.prasthāpanam, akṣa.paṭale gāṇanikya.adhikāraḥ,
            -</p>
          <p>KAZ01.1.04b/ samudayasya yukta.apahṛtasya pratyānayanam,
            upayukta.parīkṣā, śāsana.adhikāraḥ, kośa.praveśya.ratna.parīkṣā,
            ākara.karma.anta.pravartanam, akṣa.śālāyāṁ suvarṇa.adhyakṣaḥ -</p>
          <p>KAZ01.1.04c/ viśikhāyāṁ sauvarṇika.pracāraḥ,
            koṣṭha.āgāra.adhyakṣaḥ, paṇya.adhyakṣaḥ, kupya.adhyakṣaḥ,
            āyudha.adhyakṣaḥ, tulā.māna.pautavam, -</p>
          <p>KAZ01.1.04d/ deśa.kāla.mānam, śulka.adhyakṣaḥ, sūtra.adhyakṣaḥ,
            sīta.adhyakṣaḥ, surā.adhyakṣaḥ, sūna.adhyakṣaḥ, gaṇikā.adhyakṣaḥ,
            -</p>
          <p>KAZ01.1.04e/ nāv.adhyakṣaḥ, go.adhyakṣaḥ, aśva.adhyakṣaḥ,
            hasty.adhyakṣaḥ, ratha.adhyakṣaḥ, patty.adhyakṣaḥ,
            senā.pati.pracāraḥ, mudrā.adhyakṣaḥ, vivīta.adhyakṣaḥ,
            samāhartṛ.pracāraḥ, -</p>
          <p>KAZ01.1.04f/ gṛha.patika.vaidehaka.tāpasa.vyañjanāḥ praṇidhayaḥ,
            nāgarika.praṇidhiḥ - ity adhyakṣa.pracāro dvitīyam adhikaraṇam | 4
            |</p>
          <pb n="2"/>
          <p>KAZ01.1.05a/ vyavahāra.sthāpanā, vivāda.pada.nibandhaḥ,
            vivāha.samyuktam, dāya.vibhāgaḥ, vāstukam, samayasya anapākarma,
            ṛṇa.adānam, aupanidhikam, dāsa.karma.kara.kalpaḥ, -</p>
          <p>KAZ01.1.05b/ sambhūya samutthānam, vikrīta.krīta.anuśayaḥ, dattasya
            anapākarma, asvāmi.vikrayaḥ, sva.svāmi.sambandhaḥ, sāhasam,
            vāk.pāruṣyam, daṇḍa.pāruṣyam, dyūta.samāhvayam, prakīrṇakam - iti,
            dharma.sthīyaṁ tṛtīyam adhikaraṇam | 5 |</p>
          <p>KAZ01.1.06a/ kāru.kara.kṣaṇam, vaidehaka.rakṣaṇam,
            upanipāta.pratīkāraḥ, gūḍha.ājīvināṁ rakṣā, siddha.vyañjanair
            māṇava.prakāśanam, śaṅkā.rūpa.karma.abhigrahaḥ, -</p>
          <p>KAZ01.1.06b/ āśu.mṛtaka.parīkṣā, vākya.karma.anuyogaḥ,
            sarva.adhikaraṇa.rakṣaṇaṁ -</p>
          <p>KAZ01.1.06c/ eka.aṅga.vadha.niṣkrayaḥ, śuddhaś citraś ca daṇḍa
            kalpaḥ, kanyā.prakarma, aticāra.daṇḍāḥ - iti kaṇṭaka.śodhanaṁ
            caturtham adhikaraṇam | 6 |</p>
          <p>KAZ01.1.07/ dāṇḍakarmikam, kośa.abhisaṁharaṇam, bhṛtya.bharaṇīyam,
            anujīvi.vṛttam, samaya.ācārikam, rājya.pratisandhānam, eka.aiśvaryam
            - iti yoga.vṛttaṁ pañcamam adhikaraṇam | 7 |</p>
          <p>KAZ01.1.08/ prakṛti.sampadaḥ, śama.vyāyāmikam - iti maṇḍala.yoniḥ
            ṣaṣṭham adhikaraṇam | 8 |</p>
          <p>KAZ01.1.09a/ ṣāḍguṇya.samuddeśaḥ, kṣaya.sthāna.vṛddhi.niścayaḥ,
            saṁśraya.vṛttiḥ, samahīna.jyāyasāṁ guṇa.abhiniveśaḥ, hīna.sandhayaḥ,
            vigṛhya āsanam, sandhāya āsanam, vigṛhya yānam, sandhāya yānam,
            -</p>
          <p>KAZ01.1.09b/ sambhūya prayāṇam, yātavya.amitrayor abhigraha.cintā,
            kṣaya.lobha.virāga.hetavaḥ prakṛtīnām, sāmavāyika.viparimarśaḥ,
            -</p>
          <p>KAZ01.1.09c/ saṁhita prayāṇikam, paripaṇita.aparipaṇita.apasṛtāḥ
            sandhayaḥ, dvaidhī.bhāvikāḥ sandhi.vikramāḥ, yātavya.vṛttiḥ,
            anugrāhya.mitra.viśeṣāḥ, -</p>
          <p>KAZ01.1.09d/ mitra.hiraṇya.bhūmi.karma.sandhayaḥ,
            pārṣṇi.grāha.cintā, hīna.śakti.pūraṇam, balavatā vigṛhya
            uparodha.hetavaḥ, daṇḍa.upanata.vṛttam, -</p>
          <p>KAZ01.1.09e/ daṇḍa.upanāyi.vṛttam, sandhi.karma, samādhi.mokṣaḥ,
            madhyama.caritam, udāsīna.caritam, maṇḍala.caritam - iti ṣāḍguṇyaṁ
            saptamam adhikaraṇam | 9 |</p>
          <p>KAZ01.1.10/ prakṛti.vyasana.vargaḥ, rāja.rājyayor vyasana.cintā,
            puruṣa.vyasana.vargaḥ, pīḍana.vargaḥ, stambha.vargaḥ,
            kośa.saṅga.vargaḥ, mitra.vyasana.vargaḥ - iti vyasana.ādhikārikam
            aṣṭamam adhikaraṇam | 10 |</p>
          <p>KAZ01.1.11a/ śakti.deśa.kāla.bala.abala.jñānam, yātrā.kālāḥ,
            bala.upādāna.kālāḥ, samnāha.guṇāḥ, pratibala.karma, paścāt
            kopa.cintā, bāhya.ābhyantara.prakṛti.kopa.pratīkārāḥ -</p>
          <p>KAZ01.1.11b/ kṣaya.vyaya.lābha.-<pb n="3"/> viparimarśaḥ,
            bāhya.ābhyantarāś ca-āpadaḥ, duṣya.śatru.samyuktāḥ,
            artha.anartha.saṁśaya.yuktāḥ, tāsām upāya.vikalpajāḥ siddhayaḥ - ity
            abhiyāsyat karma navamam adhikaraṇam | 11 |</p>
          <p>KAZ01.1.12/ skandha.āvāra.niveśaḥ, skandha.āvāra.prayāṇam,
            bala.vyasana.avaskanda.kāla.rakṣaṇam, kūṭa.yuddha.vikalpāḥ,
            sva.sainya.utsāhanam, sva.bala.anya.bala.vyāyogaḥ, yuddha.bhūmayaḥ,
            patty.aśva.ratha.hasti.karmāṇi, pakṣa.kakṣa.urasyānāṁ bala.agrato
            vyūha.vibhāgaḥ, sāra.phalgu.bala.vibhāgaḥ,
            patty.aśva.ratha.hasti.yuddhāni,
            daṇḍa.bhoga.maṇḍala.asaṁhata.vyūha.vyūhanam, tasya
            prativyūha.sthāpanam - iti sāṅgrāmikaṁ daśamam adhikaraṇam | 12
            |</p>
          <p>KAZ01.1.13/ bheda.upādānāni, upāṁśu.daṇḍāḥ - iti saṅgha.vṛttam
            ekādaśam adhikaraṇam | 13 |</p>
          <p>KAZ01.1.14/ dūta.karma, mantra.yuddham, senā.mukhya.vadhaḥ,
            maṇḍala.protsāhanam, śastra.agni.rasa.praṇidhayaḥ,
            vīvadha.āsāra.prasāra.vadhaḥ, yoga.atisandhānam, daṇḍa.atisandhānam,
            eka.vijayaḥ - ity ābalīyasaṁ dvādaśam adhikaraṇam | 14 |</p>
          <p>KAZ01.1.15/ upajāpaḥ, yoga.vāmanam, apasarpa.praṇidhiḥ,
            paryupāsana.karma, avamardaḥ, labdha.praśamanam - iti
            durga.lambha.upāyas trayodaśam adhikaraṇam | 15 |</p>
          <p>KAZ01.1.16/ para.bala.ghāta.prayogaḥ, pralambhanam,
            sva.bala.upaghāta.pratīkāraḥ - ity aupaniṣadikaṁ caturdaśam
            adhikaraṇam | 16 |</p>
          <p>KAZ01.1.17/ tantra.yuktayaḥ - iti tantra.yuktiḥ pañcadaśam
            adhikaraṇam | 17 |</p>
          <p>KAZ01.1.18/ śāstra.samuddeśaḥ pañcadaśa.adhikaraṇāni
            sa-aśīti.prakaraṇa.śataṁ sa-pañcāśad.adhyāya.śataṁ
            ṣaṭ.śloka.sahasrāṇi-iti | 18 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.1.19ab/ sukha.grahaṇa.vijñeyaṁ tattva.artha.pada.niścitam
              |</l>
            <l>KAZ01.1.19cd/ kauṭilyena kṛtaṁ śāstraṁ vimukta.grantha.vistaram
              || 19 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <pb n="4"/>
          <head>Chapter 2 (Section 1): Enumeration of the Sciences</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 6 :: K2 tr. 5</note>
          <p>KAZ01.2.01/ ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍa.nītiś ca-iti vidyāḥ | 1
            |</p>
          <p>KAZ01.2.02/ trayī vārttā daṇḍa nītiś ca-iti mānavāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.2.03/ trayī viśeṣo hy ānvīkṣikī-iti | 3 |</p>
          <p>KAZ01.2.04/ vārttā daṇḍa.nītiś ca-iti bārhaspatyāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ01.2.05/ saṁvaraṇa.mātraṁ hi trayī loka.yātrā.vida iti | 5 |</p>
          <p>KAZ01.2.06/ daṇḍa.nītir ekā vidyā-ity auśanasāḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ01.2.07/ tasyāṁ hi sarva.vidyā.ārambhāḥ pratibaddhā iti | 7
            |</p>
          <p>KAZ01.2.08/ catasra eva vidyā iti kauṭilyaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ01.2.09/ tābhir dharma.arthau yad vidyāt tad vidyānāṁ vidyātvam
            | 9 |</p>
          <p>KAZ01.2.10/ sāṅkhyaṁ yogo lokāyataṁ ca-ity ānvīkṣikī | 10 |</p>
          <p>KAZ01.2.11/ dharma.adharmau trayyām artha.anarthau vārttāyāṁ
            naya.anayau daṇḍa.nītyāṁ bala.abale ca etāsāṁ hetubhir anvīkṣamāṇā
            lokasya upakaroti vyasane 'bhyudaye ca buddhim avasthāpayati
            prajñā.vākya.kriyā.vaiśāradyaṁ ca karoti | 11 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.2.12ab/ pradīpaḥ sarva.vidyānām upāyaḥ sarva.karmaṇām |</l>
            <l>KAZ01.2.12cd/ āśrayaḥ sarva.dharmāṇāṁ śaśvad ānvīkṣikī matā || 12
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3" type="chapter">
          <head>Chapter 3 (Section 1): Enumeration of the Sciences
            (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 8 :: K2 tr. 7</note>
          <p>KAZ01.3.01/ sāma.ṛg.yajur.vedās trayas trayī | 1 |</p>
          <p>KAZ01.3.02/ atharva.veda.itihāsa.vedau ca vedāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.3.03/ śikṣā kalpo vyākaraṇaṁ niruktaṁ chando.vicitir jyotiṣam
            iti ca-aṅgāni | 3 |</p>
          <p>KAZ01.3.04/ eṣa trayī.dharmaś caturṇāṁ varṇānām āśramāṇāṁ ca
            sva.dharma.sthāpanād aupakārikaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ01.3.05/ svadharmo brāhmaṇasya adhyayanam adhyāpanaṁ yajanaṁ
            yājanaṁ dānaṁ pratigrahaś ca | 5 |</p>
          <pb n="5"/>
          <p>KAZ01.3.06/ kṣatriyasya-adhyayanaṁ yajanaṁ dānaṁ śastra.ājīvo
            bhūta.rakṣaṇaṁ ca | 6 |</p>
          <p>KAZ01.3.07/ vaiśyasya-adhyayanaṁ yajanaṁ dānaṁ kṛṣi.pāśupālye
            vaṇijyā ca | 7 |</p>
          <p>KAZ01.3.08/ śūdrasya dvijāti.śuśrūṣā vārttā kāru.kuśīlava.karma ca
            | 8 |</p>
          <p>KAZ01.3.09/ gṛhasthasya svadharma.ājīvas tulyair asamāna.ṛṣibhir
            vaivāhyam ṛtu.gāmitvaṁ deva.pitr.atithi.pūjā bhṛtyeṣu tyāgaḥ
            śeṣa.bhojanaṁ ca | 9 |</p>
          <p>KAZ01.3.10/ brahma.cāriṇaḥ svādhyāyo agni.kārya.abhiṣekau
            bhaikṣa.vratitvam ācārye prāṇa.antikī vṛttis tad.abhāve guru.putre
            sa-brahma.cāriṇi vā | 10 |</p>
          <p>KAZ01.3.11/ vānaprasthasya brahmacaryaṁ bhūmau śayyā
            jaṭā.ajina.dhāraṇam agni.hotra.abhiṣekau devatā.pitr.atithi.pūjā
            vanyaś ca-āhāraḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ01.3.12/ parivrājakasya jita.indriyatvam anārambho
            niṣkiñcanatvaṁ saṅga.tyāgo bhaikṣavratam anekatra-araṇye ca vāso
            bāhya.ābhyantaraṁ ca śaucam | 12 |</p>
          <p>KAZ01.3.13/ sarveṣām ahiṁsā satyaṁ śaucam anasūya ānṛśaṁsyaṁ kṣamā
            ca | 13 |</p>
          <p>KAZ01.3.14/ svadharmaḥ svargāya-ānantyāya ca | 14 |</p>
          <p>KAZ01.3.15/ tasya-atikrame lokaḥ saṅkarād ucchidyeta | 15 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.3.16ab/ tasmāt svadharmaṁ bhūtānāṁ rājā na vyabhicārayet
              |</l>
            <l>KAZ01.3.16cd/ svadharmaṁ sandadhāno hi pretya ca-iha ca nandati
              || 16 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.3.17ab/ vyavasthita.ārya.maryādaḥ kṛta.varṇa.āśrama.sthitiḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.3.17cd/ trayyā-abhirakṣito lokaḥ prasīdati na sīdati || 17
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4" type="chapter">
          <head>Chapter 4 (Section 1): Enumeration of the Sciences
            (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 10 :: K2 tr. 9</note>
          <p>KAZ01.4.01/ kṛṣi.pāśupālye vaṇijyā ca vārtā,
            dhānya.paśu.hiraṇya.kupya.viṣṭi.pradānād aupakārikī | 1 |</p>
          <p>KAZ01.4.02/ tayā sva.pakṣaṁ para.pakṣaṁ ca vaśī.karoti
            kośa.daṇḍābhyām | 2 |</p>
          <pb n="6"/>
          <p>KAZ01.4.03/ ānvīkṣikī trayī vārttānāṁ yoga.kṣema.sādhano daṇḍaḥ,
            tasya nītir daṇḍa nītiḥ, alabdha.lābha.arthā labdha.parirakṣaṇī
            rakṣita.vivardhanī vṛddhasya tīrthe pratipādanī ca | 3 |</p>
          <p>KAZ01.4.04/ tasyām āyattā loka.yātrā | 4 |</p>
          <p>KAZ01.4.05/ "tasmāl loka.yātrā.arthī nityam udyata.daṇḍaḥ syāt | 5
            |</p>
          <p>KAZ01.4.06/ na hy evaṁvidhaṁ vaśa.upanayanam asti bhūtānāṁ yathā
            daṇḍaḥ |" ity ācāryāḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ01.4.07/ na-iti kauṭilyaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.4.08/ tīkṣṇa.daṇḍo hi bhūtānām udvejanīyo bhavati | 8 |</p>
          <p>KAZ01.4.09/ mṛdu.daṇḍaḥ paribhūyate | 9 |</p>
          <p>KAZ01.4.10/ yathā.arha.daṇḍaḥ pūjyate | 10 |</p>
          <p>KAZ01.4.11/ suvijñāta.praṇīto hi daṇḍaḥ prajā dharma.artha.kāmair
            yojayati | 11 |</p>
          <p>KAZ01.4.12/ duṣpraṇītaḥ kāma.krodhābhyām avajñānād vā
            vānaprastha.parivrājakān api kopayati, kiṁ.aṅga punar gṛhasthān | 12
            |</p>
          <p>KAZ01.4.13/ apraṇītas tu mātsya.nyāyam udbhāvayati | 13 |</p>
          <p>KAZ01.4.14/ balīyān abalaṁ hi grasate daṇḍa.dhara.abhāve | 14 |</p>
          <p>KAZ01.4.15/ sa tena guptaḥ prabhavati iti | 15 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.4.16ab/ catur.varṇa.āśramo loko rājñā daṇḍena pālitaḥ |</l>
            <l>KAZ01.4.16cd/ svadharma.karma.abhirato vartate sveṣu vartmasu ||
              16 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5" type="chapter">
          <head>Chapter 5 (Section 2): Association with Elders</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 11 :: K2 tr. 10</note>
          <p>KAZ01.5.01/ tasmād daṇḍa.mūlās tisro vidyāḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.5.02/ vinaya.mūlo daṇḍaḥ prāṇabhṛtāṁ yoga.kṣema.āvahaḥ | 2
            |</p>
          <p>KAZ01.5.03/ kṛtakaḥ svābhāvikaś ca vinayaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ01.5.04/ kriyā hi dravyaṁ vinayati na-adravyam | 4 |</p>
          <p>KAZ01.5.05/ śuśrūṣā
            śravaṇa.grahaṇa.dhāraṇa.vijñāna.ūha.apoha.tattva.abhiniviṣṭa.buddhiṁ
            vidyā vinayati na-itaram | 5 |</p>
          <p>KAZ01.5.06/ vidyānāṁ tu yathāsvam ācārya.prāmāṇyād vinayo niyamaś
            ca | 6 |</p>
          <pb n="7"/>
          <p>KAZ01.5.07/ vṛtta.caula.karmā lipiṁ saṅkhyānaṁ ca-upayuñjīta | 7
            |</p>
          <p>KAZ01.5.08/ vṛtta.upanayanas trayīm ānvīkṣikīṁ ca śiṣṭebhyo vārttām
            adhyakṣebhyo daṇḍa.nītiṁ vaktṛ.prayoktṛbhyaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ01.5.09/ brahmacaryaṁ ca ṣoḍaśād varṣāt | 9 |</p>
          <p>KAZ01.5.10/ ato go.dānaṁ dāra.karma ca-asya | 10 |</p>
          <p>KAZ01.5.11/ nityaś ca vidyā.vṛddha.samyogo vinaya.vṛddhy.artham,
            tan.mūlatvād vinayasya | 11 |</p>
          <p>KAZ01.5.12/ pūrvam ahar.bhāgaṁ hasty.aśva.ratha.praharaṇa.vidyāsu
            vinayaṁ gacchet | 12 |</p>
          <p>KAZ01.5.13/ paścimam itihāsa.śravaṇe | 13 |</p>
          <p>KAZ01.5.14/ purāṇam itivṛttam ākhyāyika.udāharaṇaṁ dharma.śāstram
            artha.śāstraṁ ca-iti-itihāsaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ01.5.15/ śeṣam ahorātra.bhāgam apūrva.grahaṇaṁ gṛhīta.paricayaṁ
            ca kuryāt, agṛhītānām ābhīkṣṇya.śravaṇaṁ ca | 15 |</p>
          <p>KAZ01.5.16/ śrutādd hi prajñā-upajāyate prajñāyā yogo yogād
            ātmavattā-iti vidyānāṁ sāmarthyam | 16 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.5.17ab/ vidyā.vinīto rājā hi prajānāṁ vinaye rataḥ |</l>
            <l>KAZ01.5.17cd/ ananyāṁ pṛthivīṁ bhuṅkte sarva.bhūta.hite rataḥ ||
              17 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="6" type="chapter">
          <head>Chapter 6 (Section 3): Control over the Senses</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 13 :: K2 tr. 12</note>
          <p>KAZ01.6.01/ vidyā vinaya.hetur indriya.jayaḥ
            kāma.krodha.lobha.māna.mada.harṣa.tyāgāt kāryaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.6.02/ karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṁ
            śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ,
            śāstra.anuṣṭhānaṁ vā | 2 |</p>
          <p>KAZ01.6.03/ kṛtsnaṁ hi śāstram idam indriya.jayaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ01.6.04/ tad viruddha.vṛttir avaśya.indriyaś cāturanto api rājā
            sadyo vinaśyati | 4 |</p>
          <p>KAZ01.6.05/ yathā dāṇḍakyo nāma bhojaḥ kāmād brāhmaṇa.kanyām
            abhimanyamānaḥ sa-bandhu.rāṣṭro vinanāśa, karālaś ca vaidehaḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ01.6.06/ kopāj janamejayo brāhmaṇeṣu vikrāntaḥ, tāla.jaṅghaś ca
            bhṛguṣu | 6 |</p>
          <p>KAZ01.6.07/ lobhād ailaś cāturvarṇyam atyāhārayamāṇaḥ, sauvīraś
            ca-ajabinduḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.6.08/ mānād rāvaṇaḥ para.dārān aprayacchan,<pb n="8"/>
            duryodhano rājyād aṁśaṁ ca | 8 |</p>
          <p>KAZ01.6.09/ madād dambhodbhavo bhūta.avamānī, haihayaś ca-arjunaḥ |
            9 |</p>
          <p>KAZ01.6.10/ harṣād vātāpir agastyam atyāsādayan, vṛṣṇi.saṅghaś ca
            dvaipāyanam iti | 10 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.6.11ab/ ete ca-anye ca bahavaḥ śatru.ṣaḍ.vargam āśritāḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.6.11cd/ sa-bandhu.rāṣṭrā rājāno vineśur ajita.indriyāḥ ||
              11 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.6.12ab/ śatru.ṣaḍ.vargam utsṛjya jāmadagnyo jita.indriyaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.6.12cd/ ambarīṣaś ca nābhāgo bubhujāte ciraṁ mahīm || 12
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7" type="chapter">
          <head>Chapter 7 (Section 3): Control over the Senses (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 14 :: K2 tr. 13</note>
          <p>KAZ01.7.01/ tasmād ari.ṣaḍ.varga.tyāgena-indriya.jayaṁ kurvīta,
            vṛddha.samyogena prajñām, cāreṇa cakṣuḥ, utthānena
            yoga.kṣema.sādhanam, kārya.anuśāsanena svadharma.sthāpanam, vinayaṁ
            vidyā.upadeśena, loka.priyatvam artha.samyogena vṛttim | 1 |</p>
          <p>KAZ01.7.02/ evaṁ vaśya.indriyaḥ para.strī.dravya.hiṁsāś ca
            varjayet, svapnaṁ laulyam anṛtam uddhata.veṣatvam anarthya.samyogam
            adharma.samyuktam anartha.samyuktaṁ ca vyavahāram | 2 |</p>
          <p>KAZ01.7.03/ dharma.artha.avirodhena kāmaṁ seveta, na nihsukhaḥ syāt
            | 3 |</p>
          <p>KAZ01.7.04/ samaṁ vā trivargam anyonya.anubaddham | 4 |</p>
          <p>KAZ01.7.05/ eko hy atyāsevito dharma.artha.kāmānām ātmānam itarau
            ca pīḍayati | 5 |</p>
          <p>KAZ01.7.06/ artha-eva pradhāna-iti kauṭilyaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ01.7.07/ artha.mūlau hi dharma.kāmāv iti | 7 |</p>
          <p>KAZ01.7.08/ maryādāṁ sthāpayed ācāryān amātyān vā, ya-enam apāya
            sthānebhyo vārayeyuḥ, chāyā.nālikā.pratodena vā rahasi pramādyantam
            abhitudeyuḥ | 8 |</p>
          <pb n="9"/>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.7.09ab/ sahāya.sādhyaṁ rājatvaṁ cakram ekaṁ na vartate
              |</l>
            <l>KAZ01.7.09cd/ kurvīta sacivāṁs tasmāt teṣāṁ ca śṛṇuyān matam || 9
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="8" type="chapter">
          <head>Chapter 8 (Section 5): Appointment of Ministers</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 16 :: K2 tr. 15</note>
          <p>KAZ01.8.01/ "saha.adhyāyino amātyān kurvīta,
            dṛṣṭa.śauca.sāmarthyatvāt" iti bhāradvājaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.8.02/ "te hy asya viśvāsyā bhavanti" iti | 2 |</p>
          <p>KAZ01.8.03/ na-iti viśāla.akṣaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ01.8.04/ "saha.krīḍitatvāt paribhavanty enam | 4 |</p>
          <p>KAZ01.8.05/ ye hy asya guhya.sadharmāṇas tān amātyān kurvīta,
            samāna.śīla.vyasanatvāt | 5 |</p>
          <p>KAZ01.8.06/ te hy asya marmajña.bhayān na-aparādhyanti" iti | 6
            |</p>
          <p>KAZ01.8.07/ "sādhāraṇa-eṣa doṣaḥ" iti pārāśarāḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.8.08/ "teṣām api marmajña.bhayāt kṛta.akṛtāny anuvarteta | 8
            |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.8.09ab/ yāvadbhyo guhyam ācaṣṭe janebhyaḥ puruṣa.adhipaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.8.09cd/ avaśaḥ karmaṇā tena vaśyo bhavati tāvatām || 9
              ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ01.8.10/ ya-enam āpatsu prāṇa.ābādha.yuktāsv anugṛhṇīyus tān
            amātyān kurvīta, dṛṣṭa.anurāgatvāt" iti | 10 |</p>
          <p>KAZ01.8.11/ na-iti piśunaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ01.8.12/ "bhaktir eṣā na buddhi.guṇaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ01.8.13/ saṅkhyāta.artheṣu karmasu niyuktā ye yathā.ādiṣṭam
            arthaṁ saviśeṣaṁ vā kuryus tān amātyān kurvīta, dṛṣṭa.guṇatvāt" iti
            | 13 |</p>
          <p>KAZ01.8.14/ na-iti kauṇapadantaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ01.8.15/ "anyair amātya.guṇair ayuktā hy ete | 15 |</p>
          <p>KAZ01.8.16/ pitṛ.paitāmahān amātyān kurvīta, dṛṣṭa.avadānatvāt | 16
            |</p>
          <p>KAZ01.8.17/ te hy enam apacarantam api na tyajanti, sagandhatvāt |
            17 |</p>
          <p>KAZ01.8.18/ amānuṣeṣv api ca-etad dṛśyate | 18 |</p>
          <p>KAZ01.8.19/ gāvo hy asagandhaṁ go.gaṇam atikramya sagandheṣv
            eva-avatiṣṭhante" iti | 19 |</p>
          <pb n="10"/>
          <p>KAZ01.8.20/ na-iti vātavyādhiḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ01.8.21/ "te hy asya sarvam avagṛhya svāmivat pracaranti | 21
            |</p>
          <p>KAZ01.8.22/ tasmān nītivido navān amātyān kurvīta | 22 |</p>
          <p>KAZ01.8.23/ navās tu yama.sthāne daṇḍa.dharaṁ manyamānā
            na-aparādhyanti" iti | 23 |</p>
          <p>KAZ01.8.24/ na-iti bāhu.dantī putraḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ01.8.25/ "śāstravid adṛṣṭa.karmā karmasu viṣādaṁ gacchet | 25
            |</p>
          <p>KAZ01.8.26/ tasmād abhijana.prajñā.śauca.śaurya.anurāga.yuktān
            amātyān kurvīta, guṇa.prādhānyāt" iti | 26 |</p>
          <p>KAZ01.8.27/ sarvam upapannam iti kauṭilyaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ01.8.28/ kārya.sāmarthyādd hi puruṣa.sāmarthyaṁ kalpyate | 28 |
            sāmarthyaś ca --</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.8.29ab/ vibhajya-amātya.vibhavaṁ deśa.kālau ca karma ca
              |</l>
            <l>KAZ01.8.29cd/ amātyāḥ sarva eva-ete kāryāḥ syur na tu mantriṇaḥ
              || 29 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="9" type="chapter">
          <head>Chapter 9 (Section 5): Appointment of Counsellors and
            Chaplain</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 18 :: K2 tr. 17</note>
          <p>KAZ01.9.01/ jānapado abhijātaḥ svavagrahaḥ kṛta.śilpaś cakṣuṣmān
            prājño dhārayiṣṇur dakṣo vāgmī pragalbhaḥ pratipattimān
            utsāha.prabhāva.yuktaḥ kleśa.sahaḥ śucir maitro dṛḍha.bhaktiḥ
            śīla.bala.ārogya.sattva.yuktaḥ stambha.cāpala.hīnaḥ sampriyo
            vairāṇām akartā-ity amātya.sampat | 1 |</p>
          <p>KAZ01.9.02/ ataḥ pāda.argha.guṇa.hīnau madhyama.avarau | 2 |</p>
          <p>KAZ01.9.03/ teṣāṁ janapad.abhijanam avagrahaṁ ca-āptataḥ parīkṣeta,
            samāna.vidyebhyaḥ śilpaṁ śāstra.cakṣuṣmattāṁ ca, karma.ārambheṣu
            prajñāṁ dhārayiṣṇutāṁ dākṣyaṁ ca, kathā.yogeṣu vāgmitvaṁ prāgalbhyaṁ
            pratibhānavattvaṁ ca, saṁvāsibhyaḥ śīla.bala.ārogya.sattva.yogam
            astambham acāpalaṁ ca, pratyakṣataḥ sampriyatvam avairatvaṁ ca | 3
            |</p>
          <pb n="11"/>
          <p>KAZ01.9.04/ pratyakṣa.parokṣa.anumeyā hi rāja.vṛttiḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ01.9.05/ svayaṁ drṣṭaṁ pratyakṣam | 5 |</p>
          <p>KAZ01.9.06/ para.upadiṣṭaṁ parokṣam | 6 |</p>
          <p>KAZ01.9.07/ karmasu kṛtena-akṛta.avekṣaṇam anumeyam | 7 |</p>
          <p>KAZ01.9.08/ yaugapadyāt tu karmaṇām anekatvād anekasthatvāc ca
            deśa.kāla.atyayo mā bhūd iti parokṣam amātyaiḥ kārayet | 8 | ity
            amātya.karma |</p>
          <p>KAZ01.9.09/ purohitam udita.udita.kula.śīlaṁ sa-aṅge vede daive
            nimitte daṇḍa.nītyāṁ ca-abhivinītam āpadāṁ daiva.mānuṣīṇām
            atharvabhir upāyaiś ca pratikartāraṁ kurvīta | 9 |</p>
          <p>KAZ01.9.10/ tam ācāryaṁ śiṣyaḥ pitaraṁ putro bhṛtyaḥ svāminam iva
            ca-anuvarteta | 10 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.9.11ab/ brāhmaṇena-edhitaṁ kṣatraṁ
              mantri.mantra.abhimantritam |</l>
            <l>KAZ01.9.11cd/ jayaty ajitam atyantaṁ śāstra.anugama.śastritam ||
              11 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="10" type="chapter">
          <head>Chapter 10 (Section 6): Ascertainment of the Integrity of
            Ministers by Means of Secret Tests</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 20 :: K2 tr. 18</note>
          <p>KAZ01.10.01/ mantri.purohita.sakhaḥ sāmānyeṣv adhikaraṇeṣu
            sthāpayitvā-amātyān upadhābhiḥ śodhayet | 1 |</p>
          <p>KAZ01.10.02/ purohitam ayājya.yājana.adhyāpane niyuktam amṛṣyamāṇaṁ
            rājā-avakṣipet | 2 |</p>
          <p>KAZ01.10.03/ sa sattribhiḥ śapatha.pūrvam ekaikam amātyam
            upajāpayet - "adhārmiko ayaṁ rājā, sādhu dhārmikam anyam asya
            tat.kulīnam aparuddhaṁ kulyam eka.pragrahaṁ sāmantam āṭavikam
            aupapādikaṁ vā pratipādayāmaḥ, sarveṣām etad rocate, kathaṁ vā tava"
            iti | 3 |</p>
          <p>KAZ01.10.04/ pratyākhyāne śuciḥ | iti dharma.upadhā | 4 |</p>
          <p>KAZ01.10.05/ senā.patir asat.pragraheṇa-avakṣiptaḥ sattribhir
            ekaikam amātyam upajāpayet lobhanīyena-arthena rāja.vināśāya,
            "sarveṣām etad rocate, kathaṁ vā tava" iti | 5 |</p>
          <p>KAZ01.10.06/ pratyākhyāne śuciḥ | ity artha.upadhā | 6 |</p>
          <p>KAZ01.10.07/ parivrājikā labdha.viśvāsā-antaḥpure kṛta.satkārā
            mahā.mātram ekaikam upajapet - "rāja.mahiṣī tvāṁ kāmayate
            kṛta.samāgama.upāyā, mahān arthaś ca te bhaviṣyati" iti | 7 |</p>
          <p>KAZ01.10.08/ pratyākhyāne śuciḥ | iti kāma.upadhā | 8 |</p>
          <pb n="12"/>
          <p>KAZ01.10.09/ prahavaṇa.nimittam eko amātyaḥ sarvān amātyān āvāhayet
            | 9 |</p>
          <p>KAZ01.10.10/ tena-udvegena rājā tān avarundhyāt | 10 |</p>
          <p>KAZ01.10.11/ kāpaṭikaś ca-atra pūrva.avaruddhas teṣām
            artha.māna.avakṣiptam ekaikam amātyam upajapet - "asat pravṛtto ayaṁ
            rājā, sādhv enaṁ hatvā-anyaṁ pratipādayāmaḥ, sarveṣām etad rocate,
            kathaṁ vā tava" iti | 11 |</p>
          <p>KAZ01.10.12/ pratyākhyāne śuciḥ | iti bhaya.upadhā | 12 |</p>
          <p>KAZ01.10.13/ tatra dharma.upadhā.śuddhān
            dharma.sthīya.kaṇṭaka.śodhaneṣu karmasu sthāpayet,
            artha.upadhā.śuddhān samāhartṛ.samnidhātṛ.nicaya.karmasu,
            kāma.upadhā śuddhān bāhya.ābhyantara.vihāra.rakṣāsu,
            bhaya.upadhā.śuddhān āsanna.kāryeṣu rājñaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ01.10.14/ sarva.upadhā.śuddhān mantriṇaḥ kuryāt | 14 |</p>
          <p>KAZ01.10.15/ sarvatra-aśucīn khani.dravya.hasti.vana.karma.anteṣu
            upayojayet | 15 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.10.16ab/ trivarga.bhaya.saṁśuddhān amātyān sveṣu karmasu
              |</l>
            <l>KAZ01.10.16cd/ adhikuryād yathā śaucam ity ācāryā vyavasthitāḥ ||
              16 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.10.17ab/ na tv eva kuryād ātmānaṁ devīṁ vā lakṣyam īśvaraḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.10.17cd/ śauca.hetor amātyānām etat kauṭilya.darśanam || 17
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.10.18ab/ na dūṣaṇam aduṣṭasya viṣeṇa-iva-ambhasaś caret
              |</l>
            <l>KAZ01.10.18cd/ kadācidd hi praduṣṭasya na-adhigamyeta bheṣajam ||
              18 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.10.19ab/ kṛtā ca kaluṣā.buddhir upadhābhiś caturvidhā |</l>
            <l>KAZ01.10.19cd/ na-agatvā-antaṁ nivarteta sthitā sattvavatāṁ
              dhṛtau || 19 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.10.20ab/ tasmād bāhyam adhiṣṭhānaṁ kṛtvā kārye caturvidhe
              |</l>
            <l>KAZ01.10.20cd/ śauca.aśaucam amātyānāṁ rājā mārgeta sattribhiḥ ||
              20 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="11" type="chapter">
          <head>Chapter 11 (Section 7): Appointment of Persons in Secret
            Service</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 23 :: K2 tr. 21</note>
          <p>KAZ01.11.01/ upadhābhiḥ śuddha.amātya.vargo gūḍha.puruṣān utpādayet
            kāpaṭika.udāsthita.gṛha.patika.vaidehaka.tāpasa.vyañjanān
            sattri.tīṣkṇa.rasada.bhikṣukīś ca | 1 |</p>
          <pb n="13"/>
          <p>KAZ01.11.02/ para.marmajñaḥ pragalbhaś chātraḥ kāpaṭikaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.11.03/ tam artha.mānābhyāṁ protsāhya mantrī brūyāt - "rājānaṁ
            māṁ ca pramāṇaṁ kṛtvā yasya yad akuśalaṁ paśyasi tat tadānīm eva
            pratyādiśa" iti | 3 |</p>
          <p>KAZ01.11.04/ pravrajyā pratyavasitaḥ prajñā.śauca.yukta udāsthitaḥ
            | 4 |</p>
          <p>KAZ01.11.05/ sa vārttā.karma.pradiṣṭāyāṁ bhūmau
            prabhūta.hiraṇya.antevāsī karma kārayet | 5 |</p>
          <p>KAZ01.11.06/ karma.phalāc ca sarva.pravrajitānāṁ
            grāsa.ācchādana.āvasathān pratividadhyāt | 6 |</p>
          <p>KAZ01.11.07/ vṛtti.kāmāṁś ca-upajapet - "etena-eva veṣeṇa
            rāja.arthaś caritavyo bhakta.vetana.kāle ca-upasthātavyam" iti | 7
            |</p>
          <p>KAZ01.11.08/ sarva.pravrajitāś ca svaṁ svaṁ vargam evam upajapeyuḥ
            | 8 |</p>
          <p>KAZ01.11.09/ karṣako vṛtti.kṣīṇaḥ prajñā.śauca.yukto
            gṛha.patika.vyañjanaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ01.11.10/ sa kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṁ bhūmau - iti samānaṁ pūrveṇa
            | 10 |</p>
          <p>KAZ01.11.11/ vāṇijako vṛtti.kṣīṇaḥ prajñā.śauca.yukto
            vaidehaka.vyañjanaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ01.11.12/ sa vaṇik.karma.pradiṣṭāyāṁ bhūmau - iti samānaṁ
            pūrveṇa | 12 |</p>
          <p>KAZ01.11.13/ muṇḍo jaṭilo vā vṛtti.kāmas tāpasa.vyañjanaḥ | 13
            |</p>
          <p>KAZ01.11.14/ sa nagara.abhyāśe prabhūta.muṇḍa.jaṭila.antevāsī śākaṁ
            yava.muṣṭiṁ vā māsa.dvimāsa.antaraṁ prakāśam aśnīyāt, gūḍham iṣṭam
            āhāram | 14 |</p>
          <p>KAZ01.11.15/ vaidehaka.antevāsinaś ca-enaṁ samiddha.yogair
            arcayeyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ01.11.16/ śiṣyāś ca-asya-āvedayeyuḥ - "asau siddhaḥ sāmedhikaḥ"
            iti | 16 |</p>
          <p>KAZ01.11.17/ samedha.āśāstibhiś ca-abhigatānām aṅga.vidyayā
            śiṣya.sañjñābhiś ca karmāṇy abhijane avasitāny ādiśet - alpa.lābham
            agni.dāhaṁ cora.bhayaṁ dūṣya.vadhaṁ tuṣṭi.dānaṁ
            videśa.pravṛtti.jñānam, "idam adya śvo vā bhaviṣyati, idaṁ vā rājā
            kariṣyati" iti | 17 |</p>
          <p>KAZ01.11.18/ tad asya gūḍhāḥ sattriṇaś ca sampādayeyuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ01.11.19/ sattva.prajñā.vākya.śakti.sampannānāṁ rāja.bhāgyam
            anuvyāharet, mantri.samyogaṁ ca brūyāt | 19 |</p>
          <p>KAZ01.11.20/ mantrī ca-eṣāṁ vṛtti.karmabhyāṁ viyateta | 20 |</p>
          <p>KAZ01.11.21/ ye ca kāraṇād abhikruddhās tān artha.mānābhyāṁ
            śamayet, akāraṇa.kruddhāṁs tūṣṇīṁ daṇḍena, rāja.dviṣṭa.kāriṇaś ca |
            21 |</p>
          <pb n="14"/>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.11.22ab/ pūjitāś ca-artha.mānābhyāṁ rājñā rāja.upajīvinām
              |</l>
            <l>KAZ01.11.22cd/ jānīyuḥ śaucam ity etāḥ pañca.saṁsthāḥ prakīrtitāḥ
              || 22 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="12" type="chapter">
          <head>Chapter 12 (Sections 7; 8): Appointment of Persons in Secret
            Service (cont.); Rules for Secret Servants</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 26 :: K2 tr. 23</note>
          <p>KAZ01.12.01/ ye ca-apy asmabandhino avaśya.bhartavyās te lakṣaṇam
            aṅga.vidyāṁ jambhaka.vidyāṁ māyā.gatam āśrama.dharmaṁ nimittam
            antara.cakram ity adhīyānāḥ sattriṇaḥ, saṁsarga.vidyāṁ ca | 1 |</p>
          <p>KAZ01.12.02/ ye janapade śūrās tyakta.ātmāno hastinaṁ vyālaṁ vā
            dravya.hetoḥ pratiyodhayeyus te tīkṣṇāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.12.03/ ye bandhuṣu nihsnehāḥ krūrā alasāś ca te rasadāḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ01.12.04/ parivrājikā vṛtti.kāmā daridrā vidhavā pragalbhā
            brāhmaṇy antaḥpure kṛta.satkārā mahā.mātra.kulāny abhigacchet | 4
            |</p>
          <p>KAZ01.12.05/ etayā muṇḍā vṛṣalyo vyākhyātāḥ | 5 | iti sañcārāḥ
            |</p>
          <p>KAZ01.12.06/ tān rājā sva.viṣaye
            mantri.purohita.senā.pati.yuva.rāja.dauvārika.antarvaṁśika.praśāstṛ.-
            samāhartṛ.samnidhātṛ.pradeṣṭṛ.nāyaka.paura.vyāvahārika.kārmāntika.-
            mantri.pariṣad.adhyakṣa.daṇḍa.durga.antapāla.āṭavikeṣu
            śraddheya.deśa.veṣa.śilpa.bhāṣā.abhijana.apadeśān bhaktitaḥ
            sāmarthya.yogāc ca-apasarpayet | 6 |</p>
          <p>KAZ01.12.07/ teṣāṁ bāhyaṁ cāraṁ
            chatra.bhṛṅgāra.vyajana.pāduka.āsana.yāna.vāhana.upagrāhiṇas tīkṣṇā
            vidyuḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.12.08/ taṁ sattriṇaḥ saṁsthāsv arpayeyuḥ | 8 |</p>
          <pb n="15"/>
          <p>KAZ01.12.09/
            sūda.ārālika.snāpaka.saṁvāhaka.āstaraka.kalpaka.prasādhaka.udaka.-
            paricārakā rasadāḥ
            kubja.vāmana.kirāta.mūka.badhira.jaḍa.andhac.chadmāno
            naṭa.nartaka.gāyana.vādaka.vāg.jīvana.kuśīlavāḥ striyaś
            ca-ābhyantaraṁ cāraṁ vidyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ01.12.10/ taṁ bhikṣkyaḥ saṁsthāsv aprayeyuḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ01.12.11/ saṁsthānām antevāsinaḥ sañjñā.lipibhiś cāra.sañcāraṁ
            kuryuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ01.12.12/ na ca-anyonyaṁ saṁsthās te vā vidyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ01.12.13/ bhikṣukī.pratiṣedhe dvāhstha.paramparā
            mātā.pitṛ.vyañjanāḥ śilpa.kārikāḥ kuśīlavā dāsyo vā
            gīta.pāṭhya.vādya.bhāṇḍa.gūḍha.lekhya.sañjñābhir vā cāraṁ
            nirhareyuḥ.| 13 |</p>
          <p>KAZ01.12.14/ dīrgha.roga.unmāda.agni.rasa.visargeṇa vā
            gūḍha.nirgamanam | 14 |</p>
          <p>KAZ01.12.15/ trayāṇām eka.vākye sampratyayaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ01.12.16/ teṣām abhīkṣṇa.vinipāte tūṣṇīṁ.daṇḍaḥ pratiṣedhaḥ | 16
            |</p>
          <p>KAZ01.12.17/ kaṇṭaka.śodhana.uktāś ca-apasarpāḥ pareṣu kṛta.vetanā
            vaseyur asampātinaś cāra.artham | 17 |</p>
          <p>KAZ01.12.18/ ta ubhaya.vetanāḥ | 18 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.19ab/ gṛhīta.putra.dārāṁś ca kuryād ubhaya.vetanān |</l>
            <l>KAZ01.12.19cd/ tāṁś ca-ari.prahitān vidyāt teṣāṁ śaucaṁ ca
              tadvidhaiḥ || 19 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.20ab/ evaṁ śatrau ca mitre ca madhyame ca-āvapec carān
              |</l>
            <l>KAZ01.12.20cd/ udāsīne ca teṣāṁ ca tīrtheṣv aṣṭādaśasv api || 20
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.21ab/ antar.gṛha.carās teṣāṁ kubja.vāmana.paṇḍakāḥ |</l>
            <l>KAZ01.12.21cd/ śilpavatyaḥ striyo mūkāś citrāś ca mleccha.jātayaḥ
              || 21 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.22ab/ durgeṣu vaṇijaḥ saṁsthā durga.ante siddha.tāpasāḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.12.22cd/ karṣaka.udāsthitā rāṣṭre rāṣṭra.ante vraja.vāsinaḥ
              || 22 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.23ab/ vane vana.carāḥ kāryāḥ śramaṇa.āṭavika.ādayaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.12.23cd/ para.pravṛtti.jñāna.arthāḥ śīghrāś.cāra.paramparāḥ
              || 23 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.24ab/ parasya ca-ete boddhavyās tādṛśair eva tādṛśāḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.12.24cd/ cāra.sañcāriṇaḥ saṁsthā gūḍhāś ca-agūḍha.sañjñitāḥ
              || 24 ||</l>
          </lg>
          <pb n="16"/>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.12.25ab/ akṛtyān kṛtya.pakṣīyair darśitān kārya.hetubhiḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.12.25cd/ para.apasarpa.jñāna.arthaṁ mukhyān anteṣu vāsayet
              || 25 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="13" type="chapter">
          <head>Chapter 13 (Section 9): Keeping a Watch over One's Seducible and
            Non-seducible Parties</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 31 :: K2 tr. 28</note>
          <p>KAZ01.13.01/ kṛta.mahā.mātra.apasarpaḥ paura.jānapadān apasarpayet
            | 1 |</p>
          <p>KAZ01.13.02/ sattriṇo dvandvinas tīrtha.sabhā.pūga.jana.samavāyeṣu
            vivādaṁ kuryuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.13.03/ "sarva.guṇa.sampannaś ca-ayaṁ rājā śrūyate, na ca-asya
            kaścid guṇo dṛśyate yaḥ paura.jānapadān daṇḍa.karābhyāṁ pīḍayati"
            iti | 3 |</p>
          <p>KAZ01.13.04/ tatra ye 'nupraśaṁseyus tān itaras taṁ ca
            pratiṣedhayet | 4 |</p>
          <p>KAZ01.13.05/ "mātsya.nyāya.abhibhūtāḥ prajā manuṁ vaivasvataṁ
            rājānaṁ cakrire | 5 |</p>
          <p>KAZ01.13.06/ dhānya.ṣaḍ.bhāgaṁ paṇya.daśa.bhāgaṁ hiraṇyaṁ ca-asya
            bhāga.dheyaṁ prakalpayām-āsuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ01.13.07/ tena bhṛtā rājānaḥ prajānāṁ yoga.kṣema.āvahāḥ | 7
            |</p>
          <p>KAZ01.13.08/ teṣāṁ kilbiṣam adaṇḍa.karā haranty ayoga.kṣema.āvahāś
            ca prajānām | 8 |</p>
          <p>KAZ01.13.09/ tasmād uñcha.ṣaḍ.bhāgam āraṇyakā-api nirvapanti -
            "tasya-etad bhāga.dheyaṁ yo 'smān gopāyati" iti | 9 |</p>
          <p>KAZ01.13.10/ indra.yama.sthānam etad rājānaḥ
            pratyakṣa.heḍa.prasādāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ01.13.11/ tān avamanyamānān daivo 'pi daṇḍaḥ spṛśati | 11 |</p>
          <p>KAZ01.13.12/ tasmād rājāno na-avamantavyāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ01.13.13/ ity evaṁ kṣudrakān pratiṣedhayet | 13 |</p>
          <p>KAZ01.13.14/ kiṁ.vadantīṁ ca vidyuḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ01.13.15/ ye ca-asya dhānya.paśu.hiraṇyāny ājīvanti, tair
            upakurvanti vyasane 'bhyudaye vā, kupitaṁ bandhuṁ rāṣṭraṁ vā
            vyāvartayanti, amitram āṭavikaṁ vā pratiṣedhayanti, teṣāṁ
            muṇḍa.jaṭila.vyañjanās tuṣṭa.atuṣṭatvaṁ vidyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ01.13.16/ tuṣṭān bhūyo 'rtha.mānābhyāṁ pūjayet | 16 |</p>
          <pb n="17"/>
          <p>KAZ01.13.17/ atuṣṭāṁs tuṣṭi.hetos tyāgena sāmnā ca prasādayet | 17
            |</p>
          <p>KAZ01.13.18/ parasparād vā bhedayed enān,
            sāmanta.āṭavika.tat.kulīna.aparuddhebhyaś ca | 18 |</p>
          <p>KAZ01.13.19/ tathā-apy atuṣyato daṇḍa.kara.sādhana.adhikāreṇa
            janapada.vidveṣaṁ grāhayet | 19 |</p>
          <p>KAZ01.13.20/ viviṣṭān upāṁśu.daṇḍena janapada.kopena vā sādhayet |
            20 |</p>
          <p>KAZ01.13.21/ gupta.putra.dārān ākara.karma.anteṣu vā vāsayet
            pareṣām āspada.bhayāt | 21 |</p>
          <p>KAZ01.13.22/ kruddha.lubdha.bhīta.māninas tu pareṣāṁ kṛtyāḥ | 22
            |</p>
          <p>KAZ01.13.23/ teṣāṁ kārtāntika.naimittika.mauhūrtika.vyañjanāḥ
            paraspara.abhisambandham amitra.āṭavika.sambandhaṁ vā vidyuḥ | 23
            |</p>
          <p>KAZ01.13.24/ tuṣṭān artha.mānābhyāṁ pūjayet | 24 |</p>
          <p>KAZ01.13.25/ atuṣṭān sāma.dāna.bheda.daṇḍaiḥ sādhayet | 25 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.13.26ab/ evaṁ sva.viṣaye kṛtyān akṛtyāṁś ca vicakṣaṇaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.13.26cd/ para.upajāpāt samrakṣet pradhānān kṣudrakān api ||
              26 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="14" type="chapter">
          <head>Chapter 14 (Section 10): Winning over the Enemy's Seducible and
            Non-seducible Parties</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 33 :: K2 tr. 30</note>
          <p>KAZ01.14.01/ kṛtya.akṛtya.pakṣa.upagrahaḥ sva.viṣaye vyākhyātaḥ,
            para.viṣaye vācyaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.14.02/ saṁśrutya-arthān vipralabdhaḥ, tulya.kāriṇoḥ śilpe
            vā-upakāre vā vimānitaḥ, vallabha.avaruddhaḥ, samāhūya parājitaḥ,
            pravāsa.upataptaḥ, kṛtvā vyayam alabdha.kāryaḥ, svadharmād dāyādyād
            vā-uparuddhaḥ, māna.adhikārābhyāṁ bhraṣṭaḥ, kulyair antarhitaḥ,
            prasabha.abhimṛṣṭa.strīkaḥ, kāra.abhinyastaḥ, para.ukta.daṇḍitaḥ,
            mithyā.ācāra.vāritaḥ, sarva.svam āhāritaḥ, bandhana.parikliṣṭaḥ,
            pravāsita.bandhuḥ - iti kruddha.vargaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.14.03/ svayam upahataḥ, viprakṛtaḥ, pāpa.karma.abhikhyātaḥ,
            tulya.doṣa.daṇḍena-udvignaḥ, paryātta.bhūmiḥ, daṇḍena-upanataḥ,
            sarva.adhikaraṇasthaḥ, sahasā.upacita.arthaḥ, tat.kulīna.upāśaṁsuḥ,
            pradviṣṭo rājñā, rāja.dveṣī ca - iti bhīta.vargaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ01.14.04/ parikṣīṇaḥ, anya.ātta.svaḥ, kadaryaḥ, vyasanī,
            atyāhita.vyavahāraś ca - iti lubdha.vargaḥ | 4 |</p>
          <pb n="18"/>
          <p>KAZ01.14.05/ ātma.sambhāvitaḥ, māna.kāmaḥ, śatru.pūjā.amarṣitaḥ,
            nīcair upahitaḥ, tīkṣṇaḥ, sāhasikaḥ, bhogena-asantuṣṭaḥ - iti
            māni.vargaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ01.14.06/ teṣāṁ muṇḍa.jaṭila.vyañjanair yo yad.bhaktiḥ
            kṛtya.pakṣīyas taṁ tena-upajāpayet | 6 |</p>
          <p>KAZ01.14.07/ "yathā mada.andho hastī mattena-adhiṣṭhito yad yad
            āsādayati tat sarvaṁ pramṛdnāti, evam ayam aśāstra.cakṣur andho rājā
            paura.jānapada.vadhāya-abhyutthitaḥ, śakyam asya
            pratihasti.protsāhanena-apakartum, amarṣaḥ kriyatām" iti
            kruddha.vargam upajāpayet | 7 |</p>
          <p>KAZ01.14.08/ "yathā līnaḥ sarpo yasmād bhayaṁ paśyati tatra viṣam
            utsṛjati, evam ayaṁ rājā jāta.doṣa.āśaṅkas tvayi purā krodha.viṣam
            utsṛjati, anyatra gamyatām" iti bhīta.vargaṁ.upajāpayet | 8 |</p>
          <p>KAZ01.14.09/ "yathā śva.gaṇināṁ dhenuḥ śvabhyo duhyate na
            brāhmaṇebhyaḥ, evam ayaṁ rājā sattva.prajñā.vākya.śakti.hīnebhyo
            duhyate na-ātma.guṇa.sampannebhyaḥ, asau rājā puruṣa.viśeṣajñaḥ,
            tatra gamyatām" iti lubdha.vargaṁ.upajāpayet | 9 |</p>
          <p>KAZ01.14.10/ "yathā caṇḍāla.uda.pānaś caṇḍālānām eva-upabhogyo
            na-anyeṣām, evam ayaṁ rājā nīco nīcānām eva-upabhogyo na
            tvadvidhānām āryāṇām, asau rājā puruṣa.viśeṣajñaḥ, tatra gamyatām"
            iti māni.vargam upajāpayet | 10 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.14.11ab/ tathā-iti pratipannāṁs tān saṁhitān paṇa.karmaṇā
              |</l>
            <l>KAZ01.14.11cd/ yojayeta yathā.śakti sa-apasarpān sva.karmasu ||
              11 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.14.12ab/ labheta sāma.dānābhyāṁ kṛtyāṁś ca para.bhūmiṣu
              |</l>
            <l>KAZ01.14.12cd/ akṛtyān bheda.daṇḍābhyāṁ para.doṣāṁś ca darśayan
              || 12 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="15" type="chapter">
          <head>Chapter 15 (Section 11): The Topic of Counsel</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 36 :: K2 tr. 32</note>
          <p>KAZ01.15.01/ kṛta.sva.pakṣa.para.pakṣa.upagrahaḥ kārya.ārambhāṁś
            cintayet | 1 |</p>
          <p>KAZ01.15.02/ mantra.pūrvāḥ sarva.ārambhāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.15.03/ tad.uddeśaḥ saṁvṛtaḥ kathānām anihśrāvī pakṣibhir apy
            anālokyaḥ syāt | 3 |</p>
          <p>KAZ01.15.04/ śrūyate hi śuka.sārikābhir mantro bhinnaḥ, śvabhir apy
            anyaiś ca<pb n="19"/> tiryag.yonibhir iti | 4 |</p>
          <p>KAZ01.15.05/ tasmān mantra.uddeśam anāyukto na-upagacchet | 5 |</p>
          <p>KAZ01.15.06/ ucchidyeta mantra.bhedī | 6 |</p>
          <p>KAZ01.15.07/ mantra.bhedo hi dūta.amātya.svāminām iṅgita.ākārābhyām
            | 7 |</p>
          <p>KAZ01.15.08/ iṅgitam anyathā.vṛttiḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ01.15.09/ ākṛti.grahaṇam ākāraḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ01.15.10/ tasya saṁvaraṇam āyukta.puruṣa.rakṣaṇam ā.kārya.kālād
            iti | 10 |</p>
          <p>KAZ01.15.11/ teṣāṁ hi pramāda.mada.supta.pralāpāḥ, kāma.ādir
            utsekaḥ, pracchanno 'vamato vā mantraṁ bhinatti | 11 |</p>
          <p>KAZ01.15.12/ tasmād ādrakṣen mantram | 12 |</p>
          <p>KAZ01.15.13/ "mantra.bhedo hy ayoga.kṣema.karo rājñas
            tad.āyukta.puruṣāṇāṁ ca | 13 |</p>
          <p>KAZ01.15.14/ tasmād guhyam eko mantrayeta" iti bhāradvājaḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ01.15.15/ "mantriṇām api hi mantriṇo bhavanti, teṣām apy anye |
            15 |</p>
          <p>KAZ01.15.16/ sā-eṣā mantri.paramparā mantraṁ bhinatti | 16 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.15.17ab/ "tasmān na-asya pare vidyuḥ karma kiñcic
              cikīrṣitam |</l>
            <l>KAZ01.15.17cd/ ārabdhāras tu jānīyur ārabdhaṁ kṛtam eva vā || 17
              ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ01.15.18/ "na-ekasya mantra.siddhir asti" iti viśāla.akṣaḥ | 18
            |</p>
          <p>KAZ01.15.19/ "pratyakṣa.parokṣa.anumeyā hi rāja.vṛttiḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ01.15.20/ anupalabdhasya jñānam upalabdhasya
            niścita.bala.ādhānam artha.dvaidhasya saṁśayac.chedanam
            eka.deśa.dṛṣṭasya śeṣa.upalabdhir iti mantri.sādhyam etat | 20 |</p>
          <p>KAZ01.15.21/ tasmād buddhi.vṛddhaiḥ sārdham adhyāsīta mantram | 21
            |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.15.22ab/ "na kañcid avamanyeta sarvasya śṛṇuyān matam |</l>
            <l>KAZ01.15.22cd/ bālasya-apy arthavad.vākyam upayuñjīta paṇḍitaḥ ||
              22 ||"</l>
          </lg>
          <p>KAZ01.15.23/ "etan mantra.jñānam, na-etan mantra.rakṣaṇam" iti
            pārāśarāḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ01.15.24/ "yad asya kāryam abhipretaṁ tat.pratirūpakaṁ mantriṇaḥ
            pṛcchet - "kāryam idam evam āsīt, evaṁ vā yadi bhavet, tat kathaṁ
            kartavyam" iti | 24 |</p>
          <p>KAZ01.15.25/ te yathā brūyus tat kuryāt | 25 |</p>
          <p>KAZ01.15.26/ evaṁ mantra.upalabdhiḥ saṁvṛtiś ca bhavati" iti | 26
            |</p>
          <p>KAZ01.15.27/ na-iti piśunaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ01.15.28/ "mantriṇo hi vyavahitam arthaṁ vṛttam avṛttaṁ vā pṛṣṭā
            anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā | 28 |</p>
          <p>KAZ01.15.29/ sa doṣaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ01.15.30/ tasmāt karmasu ye yeṣv abhipretās taiḥ saha mantrayeta
            | 30 |</p>
          <p>KAZ01.15.31/ tair mantrayamāṇo hi mantra.siddhiṁ guptiṁ ca labhate"
            iti | 31 |</p>
          <pb n="20"/>
          <p>KAZ01.15.32/ na-iti kauṭilyaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ01.15.33/ anavasthā hy eṣā | 33 |</p>
          <p>KAZ01.15.34/ mantribhis tribhiś caturbhir vā saha mantrayeta | 34
            |</p>
          <p>KAZ01.15.35/ mantrayamāṇo hy ekena-artha.kṛcchreṣu niścayaṁ
            na-adhigacchet | 35 |</p>
          <p>KAZ01.15.36/ ekaś ca mantrī yathā.iṣṭam anavagrahaś carati | 36
            |</p>
          <p>KAZ01.15.37/ dvābhyāṁ mantrayamāṇo dvābhyāṁ saṁhatābhyām
            avagṛhyate, vigṛhītābhyāṁ vināśyate | 37 |</p>
          <p>KAZ01.15.38/ tat triṣu catuṣu vā kṛcchreṇa-upapadyate | 38 |</p>
          <p>KAZ01.15.39/ mahā.doṣam upapannaṁ tu bhavati | 39 |</p>
          <p>KAZ01.15.40/ tataḥ pareṣu kṛcchreṇa-artha.niścayo gamyate, mantro
            vā rakṣyate | 40 |</p>
          <p>KAZ01.15.41/ deśa.kāla.kārya.vaśena tv ekena saha dvābhyām eko vā
            yathā.sāmarthyaṁ mantrayeta | 41 |</p>
          <p>KAZ01.15.42/ karmaṇām ārambha.upāyaḥ puruṣa.dravya.sampad
            deśa.kāla.vibhāgo vinipāta.pratīkāraḥ kārya.siddhir iti pañca.aṅgo
            mantraḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ01.15.43/ tān ekaikaśaḥ pṛcchet samastāṁś ca | 43 |</p>
          <p>KAZ01.15.44/ hetubhiś ca-eṣāṁ mati.pravivekān vidyāt | 44 |</p>
          <p>KAZ01.15.45/ avāpta.arthaḥ kālaṁ na-atikrāmayet | 45 |</p>
          <p>KAZ01.15.46/ na dīrgha.kālaṁ mantrayeta, na teṣāṁ pakṣīyair yeṣām
            apakuryāt | 46 |</p>
          <p>KAZ01.15.47/ "mantri.pariṣadaṁ dvādaśa.amātyān kurvīta" iti mānavāḥ
            | 47 |</p>
          <p>KAZ01.15.48/ "ṣoḍaśa" iti bārhaspatyāḥ | 48 |</p>
          <p>KAZ01.15.49/ "viṁśatim" ity auśanasāḥ | 49 |</p>
          <p>KAZ01.15.50/ yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ | 50 |</p>
          <p>KAZ01.15.51/ te hy asya sva.pakṣaṁ para.pakṣaṁ ca cintayeyuḥ | 51
            |</p>
          <p>KAZ01.15.52/ akṛta.ārambham ārabdha.anuṣṭhānam anuṣṭhita.viśeṣaṁ
            niyoga.sampadaṁ ca karmaṇāṁ kuryuḥ | 52 |</p>
          <p>KAZ01.15.53/ āsannaiḥ saha karmāṇi paśyet | 53 |</p>
          <p>KAZ01.15.54/ anāsannaiḥ saha pattra.sampreṣaṇena mantrayeta | 54
            |</p>
          <p>KAZ01.15.55/ indrasya hi mantri.pariṣad.ṛṣīṇāṁ sahasram | 55 |</p>
          <p>KAZ01.15.56/ sa tac cakṣuḥ | 56 |</p>
          <p>KAZ01.15.57/ tasmād imaṁ dvy.akṣaṁ sahasra.akṣam āhuḥ | 57 |</p>
          <p>KAZ01.15.58/ ātyayike kārye mantriṇo mantri.pariṣadaṁ ca-āhūya
            brūyāt | 58 |</p>
          <p>KAZ01.15.59/ tatra yad.bhūyiṣṭhā brūyuḥ kārya.siddhi.karaṁ vā tat
            kuryāt | 59 | <pb n="21"/> kurvataś ca --</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.15.60ab/ na-asya guhyaṁ pare vidyuś chidraṁ vidyāt parasya
              ca |</l>
            <l>KAZ01.15.60cd/ gūhet kūrma-iva-aṅgāni yat syād vivṛtam ātmanaḥ ||
              60 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.15.61ab/ yathā hy aśrotriyaḥ śrāddhaṁ na satāṁ bhoktum
              arhati |</l>
            <l>KAZ01.15.61cd/ evam aśruta.śāstra.artho na mantraṁ śrotum arhati
              || 61 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="16" type="chapter">
          <head>Chapter 16 (Section 12): Rules for the Envoy</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 41 :: K2 tr. 36</note>
          <p>KAZ01.16.01/ udvṛtta.mantro dūta.praṇidhiḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.16.02/ amātya.sampadā-upeto nisṛṣṭa.arthaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.16.03/ pāda.guṇa.hīnaḥ parimita.arthaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ01.16.04/ ardha.guṇa.hīnaḥ śāsana.haraḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ01.16.05/ suprativihita.yāna.vāhana.puruṣa.parivāpaḥ pratiṣṭheta
            | 5 |</p>
          <p>KAZ01.16.06/ śāsanam evaṁ vācyaḥ paraḥ, sa vakṣyaty evam,
            tasya-idaṁ prativākyam, evam atisandhātavyam, ity adhīyāno gacchet |
            6 |</p>
          <p>KAZ01.16.07/ aṭavy.anta.pāla.pura.rāṣṭra.mukhyaiś ca pratisaṁsargaṁ
            gacchet | 7 |</p>
          <p>KAZ01.16.08/ anīka.sthāna.yuddha.pratigraha.apasāra.bhūmīr ātmanaḥ
            parasya ca-avekṣeta | 8 |</p>
          <p>KAZ01.16.09/ durga.rāṣṭra.pramāṇaṁ sāra.vṛtti.guptic.chidrāṇi
            ca-upalabheta | 9 |</p>
          <p>KAZ01.16.10/ para.adhiṣṭhānam anujñātaḥ praviśet | 10 |</p>
          <p>KAZ01.16.11/ śāsanaṁ ca yathā.uktaṁ brūyāt, prāṇa.ābādhe 'pi dṛṣṭe
            | 11 |</p>
          <p>KAZ01.16.12/ parasya vāci vaktre dṛṣṭyāṁ ca prasādaṁ vākya.pūjanam
            iṣṭa.paripraśnaṁ guṇa.kathā.saṅgam āsannam āsanaṁ satkāram iṣṭeṣu
            smaraṇaṁ viśvāsa.gamanaṁ ca lakṣayet tuṣṭasya, viparītam atuṣṭasya |
            12 |</p>
          <p>KAZ01.16.13/ taṁ brūyāt - "dūta.mukhā hi rājānaḥ, tvaṁ ca-anye ca |
            13 |</p>
          <p>KAZ01.16.14/ tasmād udyateṣv api<pb n="22"/> śastreṣu yathā.uktaṁ
            vaktāro dūtāḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ01.16.15/ teṣām anta.avasāyino 'py avadhyāḥ, kim aṅga punar
            brāhmaṇāḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ01.16.16/ parasya-etad vākyam | 16 |</p>
          <p>KAZ01.16.17/ eṣa dūta.dharmaḥ" iti | 17 |</p>
          <p>KAZ01.16.18/ vased avisṛṣṭaḥ pūjayā na-utsiktaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ01.16.19/ pareṣu balitvaṁ na manyeta | 19 |</p>
          <p>KAZ01.16.20/ vākyam aniṣṭaṁ saheta | 20 |</p>
          <p>KAZ01.16.21/ striyaḥ pānaṁ ca varjayet | 21 |</p>
          <p>KAZ01.16.22/ ekaḥ śayīta | 22 |</p>
          <p>KAZ01.16.23/ supta.mattayor hi bhāva.jñānaṁ dṛṣṭam | 23 |</p>
          <p>KAZ01.16.24/ kṛtya.pakṣa.upajāpam akṛtya.pakṣe gūḍha.praṇidhānaṁ
            rāga.aparāgau bhartari randhraṁ ca prakṛtīnāṁ
            tāpasa.vaidehaka.vyañjanābhyām upalabheta, tayor antevāsibhiś
            cikitsaka.pāṣaṇḍa.vyañjana.ubhaya.vetanair vā | 24 |</p>
          <p>KAZ01.16.25/ teṣām asambhāṣāyāṁ
            yācaka.matta.unmatta.supta.pralāpaiḥ
            puṇya.sthāna.deva.gṛha.citra.lekhya.sañjñābhir vā cāram upalabheta |
            25 |</p>
          <p>KAZ01.16.26/ upalabdhasya-upajāpam upeyāt | 26 |</p>
          <p>KAZ01.16.27/ pareṇa ca-uktaḥ svāsāṁ prakṛtīnāṁ pramāṇaṁ na-ācakṣīta
            | 27 |</p>
          <p>KAZ01.16.28/ "sarvaṁ veda bhavān" iti brūyāt, kārya.siddhi.karaṁ vā
            | 28 |</p>
          <p>KAZ01.16.29/ kāryasya-asiddhāv uparudhyamānas tarkayet - "kiṁ
            bhartur me vyasanam āsannaṁ paśyan, svaṁ vā vyasanaṁ
            pratikartu.kāmaḥ, pārṣṇi.grāham āsāram antaḥ.kopam āṭavikaṁ vā
            samutthāpayitu.kāmaḥ, mitram ākrandaṁ vā vyāghātayitu.kāmaḥ, svaṁ vā
            parato vigraham antaḥ.kopam āṭavikaṁ vā pratikartu.kāmaḥ, saṁsiddhaṁ
            vā me bhartur yātrā.kālam abhihantu.kāmaḥ,
            sasya.paṇya.kupya.saṅgrahaṁ durga.karma bala.samuddānaṁ vā
            kartu.kāmaḥ, sva.sainyānāṁ vā vyāyāmasya deśa.kālāv ākāṅkṣamāṇaḥ,
            paribhava.pramādābhyāṁ vā, saṁsarga.anubandha.arthī vā, mām
            uparuṇaddhi" iti | 29 |</p>
          <p>KAZ01.16.30/ jñātvā vased apasared vā | 30 |</p>
          <p>KAZ01.16.31/ prayojanam iṣṭam avekṣeta vā | 31 |</p>
          <p>KAZ01.16.32/ śāsanam aniṣṭam uktvā bandha.vadha.bhayād avisṛṣṭo 'py
            apagacchet, anyathā niyamyeta | 32 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.16.33ab/ preṣaṇaṁ sandhi.pālatvaṁ pratāpo mitra.saṅgrahaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.16.33cd/ upajāpaḥ suhṛd.bhedo gūḍha.daṇḍa.atisāraṇam || 33
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.16.34ab/ bandhu.ratna.apaharaṇaṁ cāra.jñānaṁ parākramaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.16.34cd/ samādhi.mokṣo dūtasya karma yogasya ca-āśrayaḥ ||
              34 ||</l>
          </lg>
          <pb n="23"/>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.16.35ab/ sva.dūtaiḥ kārayed etat para.dūtāṁś ca rakṣayet
              |</l>
            <l>KAZ01.16.35cd/ pratidūta.apasarpābhyāṁ dṛśya.adṛśyaiś ca
              rakṣibhiḥ || 35 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="17" type="chapter">
          <head>Chapter 17 (Section 13): Guarding against Princes</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 44 :: K2 tr. 39</note>
          <p>KAZ01.17.01/ rakṣito rājā rājyaṁ rakṣaty āsannebhyaḥ parebhyaś ca,
            pūrvaṁ dārebhyaḥ putrebhyaś ca | 1 |</p>
          <p>KAZ01.17.02/ dāra.rakṣaṇaṁ niśānta.praṇidhau vakṣyāmaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ01.17.03/ "putra.rakṣaṇaṁ tu | 3 |</p>
          <p>KAZ01.17.04/ "janma.prabhṛti rāja.putrān rakṣet | 4 |</p>
          <p>KAZ01.17.05/ karkaṭaka.sadharmāṇo hi janaka.bhakṣā rāja.putrāḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ01.17.06/ teṣām ajāta.snehe pitary upāṁśu.daṇḍaḥ śreyān" iti
            bhāradvājaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ01.17.07/ "nṛśaṁsam aduṣṭa.vadhaḥ kṣatra.bīja.vināśaś ca" iti
            viśāla.akṣaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.17.08/ "tasmād eka.sthāna.avarodhaḥ śreyān" iti | 8 |</p>
          <p>KAZ01.17.09/ ahi.bhayam etad" iti pārāśarāḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ01.17.10/ "kumāro hi "vikrama.bhayān māṁ pitā-avaruṇaddhi" iti
            jñātvā tam eva-aṅke kuryāt | 10 |</p>
          <p>KAZ01.17.11/ tasmād anta.pāla.durge vāsaḥ śreyān" iti | 11 |</p>
          <p>KAZ01.17.12/ "aurabhraṁ bhayam etad" iti piśunaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ01.17.13/ "pratyāpatter hi tad eva kāraṇaṁ
            jñātvā-anta.pāla.sakhaḥ syāt | 13 |</p>
          <p>KAZ01.17.14/ tasmāt sva.viṣayād apakṛṣṭe sāmanta.durge vāsaḥ
            śreyān" iti | 14 |</p>
          <p>KAZ01.17.15/ "vatsa.sthānam etad" iti kauṇapadantaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ01.17.16/ "vatsena-iva hi dhenuṁ pitaram asya sāmanto duhyāt |
            16 |</p>
          <p>KAZ01.17.17/ tasmān mātṛ.bandhuṣu vāsaḥ śreyān" iti | 17 |</p>
          <p>KAZ01.17.18/ "dhvaja.sthānam etad" iti vāta.vyādhiḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ01.17.19/ "tena hi dhvajena-aditi.kauśikavad asya mātṛ.bāndhavā
            bhikṣeran | 19 |</p>
          <p>KAZ01.17.20/ tasmād grāmya sukheṣv enam avasṛjet | 20 |</p>
          <p>KAZ01.17.21/ sukha.uparuddhā hi putrāḥ pitaraṁ na-abhidruhyanti"
            iti | 21 |</p>
          <p>KAZ01.17.22/ jīvan.maraṇam etad iti kauṭilyaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ01.17.23/ kāṣṭham iva ghuṇa.jagdhaṁ rāja.kulam avinīta.putram
            abhiyukta.mātraṁ bhajyeta | 23 |</p>
          <p>KAZ01.17.24/ tasmād ṛtumatyāṁ mahiṣyām ṛtvijaś carum
              aindrābārhaspatyaṁ<pb n="24"/> nirvapeyuḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ01.17.25/ āpanna.sattvāyāḥ kaumāra.bhṛtyo garbha.bharmaṇi
            prasave ca viyateta | 25 |</p>
          <p>KAZ01.17.26/ prajātāyāḥ putra.saṁskāraṁ purohitaḥ kuryāt | 26 |</p>
          <p>KAZ01.17.27/ samarthaṁ tadvido vinayeyuḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ01.17.28/ "sattriṇām ekaś ca-enaṁ mṛgayā.dyūta.madya.strībhiḥ
            pralobhayet "pitari vikramya rājyaṁ gṛhāṇa" iti | 28 |</p>
          <p>KAZ01.17.29/ tam anyaḥ sattrī pratiṣedhayet" ity āmbhīyāḥ | 29
            |</p>
          <p>KAZ01.17.30/ mahā.doṣam abuddha.bodhanam it kauṭilyaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ01.17.31/ navaṁ hi dravyaṁ yena yena-artha.jātena-upadihyate tat
            tad ācūṣati | 31 |</p>
          <p>KAZ01.17.32/ evam ayaṁ nava.buddhir yad yad ucyate tat
            tat.śāstra.upadeśam iva-abhijānāti | 32 |</p>
          <p>KAZ01.17.33/ tasmād dharmyam arthyaṁ ca-asya-upadiśen na-adharmyam
            anarthyaṁ ca | 33 |</p>
          <p>KAZ01.17.34/ sattriṇas tv enaṁ "tava smaḥ" iti vadantaḥ pālayeyuḥ |
            34 |</p>
          <p>KAZ01.17.35/ yauvana.utsekāt para.strīṣu manaḥ kurvāṇam
            āryā.vyañjanābhiḥ strībhir amedhyābhiḥ śūnya.āgāreṣu rātrāv
            udvejayeyuḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ01.17.36/ madya.kāmaṁ yoga.pānena-udvejayeyuḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ01.17.37/ dyūta.kāmaṁ kāpaṭikair udvejayeyuḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ01.17.38/ mṛgayā.kāmaṁ pratirodhaka.vyañjanais trāsayeyuḥ | 38
            |</p>
          <p>KAZ01.17.39/ pitari vikrama.buddhiṁ "tathā" ity anupraviśya
            bhedayeyuḥ - "aprārthanīyo rājā, vipanne ghātaḥ, sampanne
            naraka.pātaḥ, saṅkrośaḥ, prajābhir eka.loṣṭa.vadhaś ca" iti | 39
            |</p>
          <p>KAZ01.17.40/ virāgaṁ vedayeyuḥ | 40 |</p>
          <p>KAZ01.17.41/ priyam eka.putraṁ badhnīyāt | 41 |</p>
          <p>KAZ01.17.42/ bahu.putraḥ pratyantam anya.viṣayaṁ vā preṣayed yatra
            garbhaḥ paṇyaṁ ḍimbo vā na bhavet | 42 |</p>
          <p>KAZ01.17.43/ ātma.sampannaṁ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet | 43
            |</p>
          <p>KAZ01.17.44/ buddhimān.āhārya.buddhir durbuddhir iti putra.viśeṣāḥ
            | 44 |</p>
          <p>KAZ01.17.45/ śiṣyamāṇo dharma.arthāv upalabhate ca-anutiṣṭhati ca
            buddhimān | 45 |</p>
          <p>KAZ01.17.46/ upalabhamāno na-anutiṣṭhaty āhārya.buddhiḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ01.17.47/ apāya.nityo dharma.artha.dveṣī ca-iti durbuddhiḥ | 47
            |</p>
          <p>KAZ01.17.48/ sa yady eka.putraḥ putra.utpattāv asya prayateta | 48
            |</p>
          <p>KAZ01.17.49/ putrikā.putrān utpādayed vā | 49 |</p>
          <p>KAZ01.17.50/ vṛddhas tu vyādhito vā rājā
            mātṛ.bandhu.kulya.guṇavat.sāmantānām anyatamena kṣetre bījam
            utpādayet | 50 |</p>
          <p>KAZ01.17.51/ na ca-eka.putram avinītaṁ rājye sthāpayet | 51 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.17.52ab/ bahūnām eka.samrodhaḥ pitā putra.hito bhavet |</l>
            <l>KAZ01.17.52cd/ anyatra-āpada aiśvaryaṁ jyeṣṭha.bhāgi tu pūjyate
              || 52 ||</l>
          </lg>
          <pb n="25"/>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.17.53ab/ kulasya vā bhaved rājyaṁ kula.saṅgho hi durjayaḥ
              |</l>
            <l>KAZ01.17.53cd/ arāja.vyasana.ābādhaḥ śaśvad āvasati kṣitim || 53
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="18" type="chapter">
          <head>Chapter 18 (Sections 14; 15): Conduct of the Prince in
            Disfavour; Behaviour towards a Prince in Disfavour</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 49 :: K2 tr. 43</note>
          <p>KAZ01.18.01/ vinīto rāja.putraḥ kṛcchra.vṛttir asadṛśe karmaṇi
            niyuktaḥ pitaram anuvarteta, anyatra
            prāṇa.ābādhaka.prakṛti.kopaka.pātakebhyaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.18.02/ puṇye karmaṇi niyuktaḥ puruṣam adhiṣṭhātāraṁ yācet | 2
            |</p>
          <p>KAZ01.18.03/ puruṣa.adhiṣṭhitaś ca saviśeṣam ādeśam anutiṣṭhet | 3
            |</p>
          <p>KAZ01.18.04/ abhirūpaṁ ca karma.phalam aupāyanikaṁ ca lābhaṁ pitur
            upanāyayet | 4 |</p>
          <p>KAZ01.18.05/ tathā-apy atuṣyantam anyasmin putre dāreṣu vā
            snihyantam araṇyāya-āpṛccheta | 5 |</p>
          <p>KAZ01.18.06/ bandha.vadha.bhayād vā yaḥ sāmanto nyāya.vṛttir
            dhārmikaḥ satya.vāg.avisaṁvādakaḥ pratigrahītā mānayitā
            ca-abhipannānāṁ tam āśrayeta | 6 |</p>
          <p>KAZ01.18.07/ tatrasthaḥ kośa.daṇḍa.sampannaḥ
            pravīra.puruṣa.kanyā.sambandham aṭavī.sambandhaṁ
            kṛtya.pakṣa.upagrahaṁ ca kuryāt | 7 |</p>
          <p>KAZ01.18.08/ eka.caraḥ
            suvarṇa.pāka.maṇi.rāga.hema.rūpya.paṇya.ākara.karma.antān ājīvet | 8
            |</p>
          <p>KAZ01.18.09/ pāṣaṇḍa.saṅgha.dravyam aśrotriya.upabhogyaṁ vā
            deva.dravyam āḍhya.vidhavā.dravyaṁ vā gūḍham anupraviśya
            sārtha.yāna.pātrāṇi ca madana.rasa.yogena-atisandhāya-apaharet | 9
            |</p>
          <p>KAZ01.18.10/ pāragrāmikaṁ vā yogam ātiṣṭhet | 10 |</p>
          <p>KAZ01.18.11/ mātuḥ parijana.upagraheṇa vā ceṣṭeta | 11 |</p>
          <p>KAZ01.18.12/
            kāru.śilpi.kuśīlava.cikitsaka.vāg.jīvana.pāṣaṇḍac.chadmabhir vā
            naṣṭa.rūpas tad.vyañjana.sakhaś.chidreṣu praviśya rājñaḥ
            śastra.rasābhyāṁ prahṛtya brūyāt - "aham asau kumāraḥ, saha.bhogyam
            idaṁ rājyam, eko na-arhati bhoktum, ye kāmayante māṁ bhartuṁ tān
            ahaṁ dviguṇena bhakta.vetanena-upasthāsyāmi" iti | 12 | ity
            aparuddha.vṛttam |</p>
          <p>KAZ01.18.13/ aparuddhaṁ tu mukhya.putra.apasarpāḥ
            pratipādya-ānayeyuḥ, mātā vā pratigṛhītā | 13 |</p>
          <pb n="26"/>
          <p>KAZ01.18.14/ tyaktaṁ gūḍha.puruṣāḥ śastra.rasābhyāṁ hanyuḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ01.18.15/ atyaktaṁ tulya.śīlābhiḥ strībhiḥ pānena mṛgayayā vā
            prasañjayitvā rātrāv upagṛhya-ānayeyuḥ | 15 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.18.16ab/ upasthitaṁ ca rājyena mad.ūrdhvam iti sāntvayet
              |</l>
            <l>KAZ01.18.16cd/ ekastham atha samrundhyāt putravāṁs tu pravāsayet
              || 16 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="19" type="chapter">
          <head>Chapter 19 (Section 16): Rules for the King</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 51 :: K2 tr. 45</note>
          <p>KAZ01.19.01/ rājānam utthitam anūttiṣṭhante bhṛtyāḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.19.02/ pramādyantam anupramādyanti | 2 |</p>
          <p>KAZ01.19.03/ karmāṇi ca-asya bhakṣayanti | 3 |</p>
          <p>KAZ01.19.04/ dviṣadbhiś ca-atisandhīyate | 4 |</p>
          <p>KAZ01.19.05/ tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta | 5 |</p>
          <p>KAZ01.19.06/ nālikābhir ahar aṣṭadhā rātriṁ ca vibhajet,
            chāyā.pramāṇena vā | 6 |</p>
          <p>KAZ01.19.07/ tripauruṣī pauruṣī catur.aṅgulā naṣṭac.chāyo
            madhya.ahna-iti catvāraḥ pūrve divasasya-aṣṭa.bhāgāḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ01.19.08/ taiḥ paścimā vyākhyātāḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ01.19.09/ tatra pūrve divasasya-aṣṭa.bhāge rakṣā.vidhānam
            āya.vyayau ca śṛṇuyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ01.19.10/ dvitīye paura.jānapadānāṁ kāryāṇi paśyet | 10 |</p>
          <p>KAZ01.19.11/ tṛtīye snāna.bhojanaṁ seveta, svādhyāyaṁ ca kurvīta |
            11 |</p>
          <p>KAZ01.19.12/ caturthe hiraṇya.pratigraham adhyakṣāṁś ca kurvīta |
            12 |</p>
          <p>KAZ01.19.13/ pañcame mantri.pariṣadā pattra.sampreṣaṇena
            mantrayeta, cāra.guhya.bodhanīyāni ca budhyeta | 13 |</p>
          <p>KAZ01.19.14/ ṣaṣṭhe svaira.vihāraṁ mantraṁ vā seveta | 14 |</p>
          <p>KAZ01.19.15/ saptame hasty.aśva.ratha.āyudhīyān paśyet | 15 |</p>
          <p>KAZ01.19.16/ aṣṭame senā.pati.sakho vikramaṁ cintayet | 16 |</p>
          <p>KAZ01.19.17/ pratiṣṭhite 'hani sandhyām upāsīta | 17 |</p>
          <pb n="27"/>
          <p>KAZ01.19.18/ prathame rātri.bhāge gūḍha.puruṣān paśyet | 18 |</p>
          <p>KAZ01.19.19/ dvitīye snāna.bhojanaṁ kurvīta, svādhyāyaṁ ca | 19
            |</p>
          <p>KAZ01.19.20/ tṛtīye tūrya.ghoṣeṇa saṁviṣṭaś caturtha.pañcamau
            śayīta | 20 |</p>
          <p>KAZ01.19.21/ ṣaṣṭhe tūrya.ghoṣeṇa pratibuddhaḥ śāstram
            itikartavyatāṁ ca cintayet | 21 |</p>
          <p>KAZ01.19.22/ saptame mantram adhyāsīta, gūḍha.puruṣāṁś ca preṣayet
            | 22 |</p>
          <p>KAZ01.19.23/ aṣṭame ṛtvig.ācārya.purohita.svastyayanāni
            pratigṛhṇīyāt, cikitsaka.māhānasika.mauhūrtikāṁś ca paśyet | 23
            |</p>
          <p>KAZ01.19.24/ savastāṁ dhenuṁ vṛṣabhaṁ ca
            pradakṣiṇī.kṛtya-upasthānaṁ gacchet | 24 |</p>
          <p>KAZ01.19.25/ ātma.bala.ānukūlyena vā niśā.ahar.bhāgān pravibhajya
            kāryāṇi seveta | 25 |</p>
          <p>KAZ01.19.26/ upasthāna.gataḥ kārya.arthinām advāra.āsaṅgaṁ kārayet
            | 26 |</p>
          <p>KAZ01.19.27/ durdarśo hi rājā kārya.akārya.viparyāsam āsannaiḥ
            kāryate | 27 |</p>
          <p>KAZ01.19.28/ tena prakṛti.kopam ari.vaśaṁ vā gacchet | 28 |</p>
          <p>KAZ01.19.29/ tasmād
            devatā.āśrama.pāṣaṇḍa.śrotriya.paśu.puṇya.sthānānāṁ
            bāla.vṛddha.vyādhita.vyasany.anāthānāṁ strīṇāṁ ca krameṇa kāryāṇi
            paśyet, kārya.gauravād ātyayika.vaśena vā | 29 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.30ab/ sarvam ātyayikaṁ kāryaṁ śṛṇuyān na-atipātayet |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.30ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.30cd/ kṛcchra.sādhyam atikrāntam asādhyaṁ vā-api jāyate
              || 30 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.30cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.31ab/ agny.agāra.gataḥ kāryaṁ paśyed vaidya.tapasvinām |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.31ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.31cd/ purohita.ācārya.sakhaḥ pratyutthāya-abhivādya ca
              || 31 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.31cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.32ab/ tapasvināṁ tu kāryāṇi traividyaiḥ saha kārayet |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.32ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.32cd/ māyā.yogavidāṁ caiva na svayaṁ kopa.kāraṇāt || 32
              || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.32cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.33ab/ rājño hi vratam utthānaṁ yajñaḥ kārya.anuśāsanam |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.33ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.33cd/ dakṣiṇā vṛtti.sāmyaṁ tu dīkṣā tasya-abhiṣecanam ||
              33 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.33cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.34ab/ prajā.sukhe sukhaṁ rājñaḥ prajānāṁ ca hite hitam |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.34ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.34cd/ na-ātma.priyaṁ hitaṁ rājñaḥ prajānāṁ tu priyaṁ
              hitam || 34 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.34cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.35ab/ tasmān nitya.utthito rājā kuryād artha.anuśāsanam
              |</l>
            <l>KAZ01.19.35cd/ arthasya mūlam utthānam anarthasya viparyayaḥ ||
              35 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.35cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.19.36ab/ anutthāne dhruvo nāśaḥ prāptasya-anāgatasya ca |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.36ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.19.36cd/ prāpyate phalam utthānāl labhate ca-arthasampadam
              || 36 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.19.36cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <pb n="28"/>
        </div2>
        <div2 n="20" type="chapter">
          <head>Chapter 20 (Section 17): Regulations for the Royal
            Residence</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 54 :: K2 tr. 48</note>
          <p>KAZ01.20.01/ vāstuka.praśaste deśe saprākāra.parikhā.dvāram
            aneka.kakṣyā.parigatam antaḥpuraṁ kārayet | 1 |</p>
          <p>KA01.20.02/ kośagṛha.vidhānena madhye vāsa.gṛham,
            gūḍha.bhitti.sañcāraṁ mohana.gṛhaṁ tan.madhye vā vāsa.gṛham,
            bhūmi.gṛhaṁ vā-āsanna.caitya.kāṣṭha.devatā.apidhāna.dvāram
            aneka.suruṅgā.sañcāraṁ tasya-upari prāsādaṁ gūḍha.bhitti.sopānaṁ
            suṣira.stambha.praveśa.apasāraṁ vā vāsa.gṛhaṁ
            yantra.baddha.tala.avapātaṁ kārayet, āpat.pratīkāra.artham āpadi vā
            | 2 |</p>
          <p>KAZ01.20.03/ ato 'nyathā vā vikalpayet, saha.adhyāyi.bhayāt | 3
            |</p>
          <p>KAZ01.20.04/ mānuṣeṇa-agninā trir apasavyaṁ parigatam antaḥpuram
            agnir anyo na dahati, na ca-atra-anyo 'gnir jvalati, vaidyutena
            bhasmanā mṛt.samyuktena karaka.vāriṇā-avaliptaṁ ca | 4 |</p>
          <p>KAZ01.20.05/ jīvantī.śvetā.muṣkaka.puṣpa.vandākābhir akṣīve
            jātasya-aśvatthasya pratānena guptaṁ sarpā viṣāṇi vā na prabhavanti
            | 5 |</p>
          <p>KAZ01.20.06/ mayūra.nakula.pṛṣata.utsargaḥ sarpān bhakṣayati | 6
            |</p>
          <p>KAZ01.20.07/ śukaḥ sārikā bhṛṅga.rājo vā sarpa.viṣa.śaṅkāyāṁ
            krośati | 7 |</p>
          <p>KAZ01.20.08/ krauñco viṣa.abhyāśe mādyati, glāyati jīvaṁ.jīvakaḥ,
            mriyate matta.kokilaḥ, cakorasya-akṣiṇī virajyete | 8 |</p>
          <p>KAZ01.20.09/ ity evam agni.viṣa.sarpebhyaḥ pratikurvīta | 9 |</p>
          <p>KAZ01.20.10/ pṛṣṭhataḥ kakṣyā.vibhāge strī.niveśo
            garbha.vyādhi.saṁsthā vṛkṣa.udaka.sthānaṁ ca | 10 |</p>
          <p>KAZ01.20.11/ bahiḥ kanyā.kumāra.puram | 11 |</p>
          <p>KAZ01.20.12/ purastād alaṅkāra.bhūmir mantra.bhūmir upasthānaṁ
            kumāra.adhyakṣa.sthānaṁ ca | 12 |</p>
          <p>KAZ01.20.13/ kakṣya.antareṣv antarvaṁśika.sainyaṁ tiṣṭhet | 13
            |</p>
          <p>KAZ01.20.14/ antar.gṛha.gataḥ sthavira.strī.pariśuddhāṁ devīṁ
            paśyet | 14 |</p>
          <p>KAZ01.20.15/ devī.gṛhe līno hi bhrātā bhadrasenaṁ jaghāna, mātuḥ
            śayyā.antargataś ca putraḥ kārūṣam | 15 |</p>
          <p>KAZ01.20.16/ lājān madhunā-iti viṣeṇa paryasya devī kāśi.rājam,
            viṣa.digdhena nūpreṇa vairantyam, mekhalā.maṇinā<pb n="29"/>
            sauvīram, jālūtham ādarśena, veṇyāṁ gūḍhaṁ śastraṁ kṛtvā devī
            vidūrathaṁ jaghāna | 16 |</p>
          <p>KAZ01.20.17/ tasmād etāny āspadāni pariharet | 17 |</p>
          <p>KAZ01.20.18/ muṇḍa.jaṭila.kuhaka.pratisaṁsargaṁ bāhyābhiś ca
            dāsībhiḥ pratiṣedhayet | 18 |</p>
          <p>KAZ01.20.19/ na ca-enāḥ kulyāḥ paśyeyuḥ, anyatra
            garbha.vyādhi.saṁsthābhyaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ01.20.20/ rūpa.ājīvāḥ snāna.pragharṣa.śuddha.śarīrāḥ
            parivartita.vastra.alaṅkārāḥ paśyeyuḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ01.20.21/ aśītikāḥ puruṣāḥ pañcāśatkāḥ striyo vā
            mātā.pitṛ.vyañjanāḥ sthavira.varṣadhara.abhyāgārikāś ca-avarodhānāṁ
            śauca.āśaucaṁ vidyuḥ, sthāpayeyuś ca svāmi.hite, | 21 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.20.22ab/ sva.bhūmau ca vaset sarvaḥ para.bhūmau na sañcaret
              | <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.20.22ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.20.22cd/ na ca bāhyena saṁsargaṁ kaścid ābhyantaro vrajet
              || 22 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.20.22cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.20.23ab/ sarvaṁ ca-avekṣitaṁ dravyaṁ
              nibaddha.āgama.nirgamam | <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ01.20.23ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.20.23cd/ nirgacched abhigacched vā mudrā.saṅkrānta.bhūmikam
              || 23 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.20.23cd/
                ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="21" type="chapter">
          <head>Chapter 21 (Section 18): Protection of the King's Person</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 58 :: K2 tr. 51</note>
          <p>KAZ01.21.01/ śayanād utthitaḥ strī.gaṇair dhanvibhiḥ parigṛhyate,
            dvitīyasyāṁ kakṣyāyāṁ kañcuka.uṣṇīṣibhir varṣa.dhara.abhyāgārikaiḥ,
            tṛtīyasyāṁ kubja.vāmana.kirātaiḥ, caturthyāṁ mantribhiḥ
            sambandhibhir dauvārikaiś ca prāsa.pāṇibhiḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ01.21.02/ pitṛ.paitāmahaṁ sambandha.anubaddhaṁ śikṣitam
            anuraktaṁ kṛta.karmāṇaṁ ca janam āsannaṁ kurvīta, na-anyato.deśīyam
            akṛta.artha.mānaṁ sva.deśīyaṁ vā-apy apakṛtya-upagṛhītam | 2 |</p>
          <p>KAZ01.21.03/ antar.vaṁśika.sainyaṁ rājānam antaḥpuraṁ ca rakṣet | 3
            |</p>
          <p>KAZ01.21.04/ gupte deśe māhānasikaḥ sarvam āsvāda.bāhulyena karma
            kārayet | 4 |</p>
          <p>KAZ01.21.05/ tad rajā tathaiva pratibhuñjīta pūrvam agnaye
            vayobhyaś ca baliṁ kṛtvā | 5 |</p>
          <pb n="30"/>
          <p>KAZ01.21.06/ agner jvālā.dhūma.nīlatā śabda.sphoṭanaṁ ca
            viṣa.yuktasya, vayasāṁ vipattiś ca | 6 |</p>
          <p>KAZ01.21.07a/ annasya ūṣmā mayūra.grīva.ābhaḥ śaityam āśu
            kliṣṭasya-iva vaivarṇyaṁ sa-udakatvam aklinnatvaṁ ca -</p>
          <p>KAZ01.21.07b/ vyañjanānām āśu śuṣkatvaṁ ca
            kvātha.dhyāma.phena.paṭala.vicchinna.bhāvo gandha.sparśa.rasa.vadhaś
            ca -</p>
          <p>KAZ01.21.07c/ draveṣu hīna.atiriktac.chāyā.darśanaṁ
            phena.paṭala.sīmanta.ūrdhva.rājī.darśanaṁ ca -</p>
          <p>KAZ01.21.07d/ rasasya madhye nīlā rājī, payasas tāmrā,
            madya.toyayoḥ kālī, dadhnaḥ śyāmā, madhunaḥ śvetā, dravyāṇām
            ārdrāṇām āśu pramlānatvam utpakva.bhāvaḥ kvātha.nīla.śyāvatā ca
            -</p>
          <p>KAZ01.21.07e/ śuṣkāṇām āśu śātanaṁ vaivarṇyaṁ ca, -</p>
          <p>KAZ01.21.07f/ kaṭhinānāṁ mṛdutvaṁ mṛdūnāṁ ca kaṭhinatvam,
            tad.abhyāśe kṣudra.sattva.vadhaś ca, -</p>
          <p>KAZ01.21.07g/ āstaraṇa.pravaraṇānāṁ dhyāma.maṇḍalatā
            tanturoma.pakṣma.śātanaṁ ca, -</p>
          <p>KAZ01.21.07h/ loha.maṇimayānāṁ paṅkama.lopadehatā
            sneha.rāga.gaurava.prabhāva.varṇa.sparśavadhaś ca - iti viṣayuktasya
            liṅgāni | 7 |</p>
          <p>KAZ01.21.08/ viṣa.pradasya tu śuṣka.śyāva.vaktratā vāk.saṅgaḥ svedo
            vijṛmbhaṇaṁ ca-atimātraṁ vepathuḥ praskhalanaṁ vākya.viprekṣaṇam
            āvegaḥ karmaṇi sva.bhūmau ca-anavasthānam iti | 8 |</p>
          <p>KAZ01.21.09/ tasmād asya jāṅgulīvido bhiṣajaś ca-āsannāḥ syuḥ | 9
            |</p>
          <p>KAZ01.21.10/ bhiṣag.bhaiṣajya.agārād āsvāda.viśuddham auṣadhaṁ
            gṛhītvā pācaka.peṣakābhyām ātmanā ca pratisvādya rājñe prayacchet |
            10 |</p>
          <p>KAZ01.21.11/ pānaṁ pānīyaṁ ca-auṣadhena vyākhyātam | 11 |</p>
          <p>KAZ01.21.12/ kalpaka.prasādhakāḥ snāna.śuddha.vastra.hastāḥ
            samudram upakaraṇam antarvaṁśika.hastād ādāya paricareyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ01.21.13/ snāpaka.saṁvāhaka.āstaraka.rajaka.mālā.kāra.karma
            dāsyaḥ prasiddha.śaucāḥ kuryuḥ, tābhir adhiṣṭhitā vā śilpinaḥ | 13
            |</p>
          <p>KAZ01.21.14/ ātma.cakṣuṣi niveśya vastra.mālyaṁ dadyuḥ,
            snāna.anulepana.pragharṣa.cūrṇa.vāsa.snānīyāni ca sva.vakṣo.bāhuṣu
            ca | 14 |</p>
          <p>KAZ01.21.15/ etena parasmād āgatakaṁ vyākhyātam | 15 |</p>
          <p>KAZ01.21.16/ kuśīlavāḥ śastra.agni.rasa.krīḍā.varjaṁ narmayeyuḥ |
            16 |</p>
          <p>KAZ01.21.17/ ātodyāni ca-eṣām antas tiṣṭheyuḥ,
            aśva.ratha.dvipa.alaṅkārāś ca | 17 |</p>
          <p>KAZ01.21.18/ āpta.puruṣa.adhiṣṭhitaṁ yāna.vāhanam ārohet, nāvaṁ
            ca-āpta.nāvika.adhiṣṭhitam | 18 |</p>
          <p>KAZ01.21.19/ anya.nau.pratibaddhāṁ vāta.vega.vaśāṁ ca na-upeyāt |
            19 |</p>
          <p>KAZ01.21.20/ udaka.ante sainyam āsīta | 20 |</p>
          <pb n="31"/>
          <p>KAZ01.21.21/ matsya.grāha.viśuddham udakam avagāheta | 21 |</p>
          <p>KAZ01.21.22/ vyāla.grāha.viśuddham udyānaṁ gacchet | 22 |</p>
          <p>KAZ01.21.23/ lubdhaka.śva.gaṇibhir
            apāsta.stena.vyāla.para.ābādha.bhayaṁ cala.lakṣya.paricaya.arthaṁ
            mṛga.araṇyaṁ gacchet | 23 |</p>
          <p>KAZ01.21.24/ āpta.śastra.grāha.adhiṣṭhitaḥ siddha.tāpasaṁ paśyet,
            mantri.pariṣadā saha sāmanta.dūtam | 24 |</p>
          <p>KAZ01.21.25/ samnaddho 'śvaṁ hastinaṁ vā-ārūḍhaḥ samnaddham anīkaṁ
            paśyet | 25 |</p>
          <p>KAZ01.21.26/ niryāṇe 'bhiyāne ca rāja.mārgam ubhayataḥ kṛta.ārakṣaṁ
            śastribhir daṇḍibhiś ca-apāsta.śastra.hasta.pravrajita.vyaṅgaṁ
            gacchet | 26 |</p>
          <p>KAZ01.21.27/ na puruṣa.sambādham avagāheta | 27 |</p>
          <p>KAZ01.21.28/ yātrā.samāja.utsava.prahavaṇāni ca
            daśa.vargika.adhiṣṭhitāni gacchet | 28 |</p>
          <lg type="stanza">
            <l>KAZ01.21.29ab/ yathā ca yoga.puruṣair anyān rājā-adhitiṣṭhati |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.21.29ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ01.21.29cd/ tathā-ayam anya.ābādhebhyo rakṣed ātmānam ātmavān
              || 29 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ01.21.29cd/
                ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="2" type="book">
        <pb n="32"/>
        <head>Book 2: The Activity of the Heads of Departments</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 62--218 :: K2 tr. 55--189</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1 (Section 19): Settlement of the Countryside</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 62 :: K2 tr. 55</note>
          <p>KAZ02.01.01/ bhūta.pūrvam abhūta.pūrvaṁ vā jana.padaṁ
            para.deśa.apavāhanena sva.deśa.abhiṣyanda.vamanena vā niveśayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.01.02/ śūdra.karṣaka.prāyaṁ kula.śata.avaraṁ
            pañca.kula.śata.paraṁ grāmaṁ krośad.vikrośa.sīmānam anyonya.ārakṣaṁ
            niveśayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.01.03/
            nalī.śaila.vana.bhṛṣṭi.darī.setu.bandha.śamī.śālmalī.kṣīra.vṛkṣān
            anteṣu sīmnāṁ sthāpayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.01.04/ aṣṭaśata.grāmyā madhye sthānīyam, catuhśata.grāmyā
            droṇa.mukham, dviśata.grāmyāḥ kārvaṭikam, daśa.grāmī.saṅgraheṇa
            saṅgrahaṁ sthāpayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.01.05/ anteṣv anta.pāla.durgāṇi jana.pada.dvārāṇy
            anta.pāla.adhiṣṭhitāni sthāpayet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.01.06/ teṣām antarāṇi
            vāgurika.śabara.pulinda.caṇḍāla.araṇya.carā rakṣeyuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.01.07a/ ṛtvig.ācārya.purohita.śrotriyebhyo brahma.deyāny
            adaṇḍa.karāṇy abhirūpa.dāyādakāni prayacchet -</p>
          <p>KAZ02.01.07b/ adhyakṣa.saṅkhyāyaka.ādibhyo
            gopa.sthānika.anīkastha.cikitsaka.aśva.damaka.jaṅghākārikebhyaś ca
            vikraya.ādhāna.varjāni | 7 |</p>
          <p>KAZ02.01.08/ karadebhyaḥ kṛta.kṣetrāṇy aikapuruṣikāṇi prayacchet |
            8 |</p>
          <p>KAZ02.01.09/ akṛtāni kartṛbhyo na-ādeyāni | 9 |</p>
          <p>KAZ02.01.10/ akṛṣatām āchidya-anyebhyaḥ prayacchet | 10 |</p>
          <p>KAZ02.01.11/ grāma.bhṛtaka.vaidehakā vā kṛṣeyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.01.12/ akṛṣanto vā-avahīnaṁ dadyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.01.13/ dhānya.paśu.hiraṇyaiś ca-etān anugṛhṇīyāt | 13 |</p>
          <p>KAZ02.01.14/ tāny anu sukhena dadyuḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.01.15/ anugraha.parihārau ca-etebbhyaḥ kośa.vṛddhi.karau
            dadyāt, kośa.upaghātakau varjayet | 15 |</p>
          <p>KAZ02.01.16/ alpa.kośo hi rājā paura.jānapadān eva grasate | 16
            |</p>
          <p>KAZ02.01.17/ niveśa.sama.kālaṁ yathā.āgatakaṁ vā parihāraṁ dadyāt |
            17 |</p>
          <p>KAZ02.01.18/ nivṛtta.parihārān pitā-iva-anugṛhṇīyāt | 18 |</p>
          <pb n="33"/>
          <p>KAZ02.01.19/
            ākara.karma.anta.dravya.hasti.vana.vraja.vaṇik.patha.pracārān
            vāri.sthala.patha.paṇya.pattanāni ca niveśayet | 19 |</p>
          <p>KAZ02.01.20/ saha.udakam āhārya-udakaṁ vā setuṁ bandhayet | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.01.21/ anyeṣāṁ vā badhnatāṁ
            bhūmi.mārga.vṛkṣa.upakaraṇa.anugrahaṁ kuryāt, puṇya.sthāna.ārāmāṇāṁ
            ca | 21 |</p>
          <p>KAZ02.01.22/ sambhūya.setu.bandhād apakrāmataḥ karmakara.balīvardāḥ
            karma kuryuḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.01.23/ vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt, na ca-aṁśaṁ labheta | 23
            |</p>
          <p>KAZ02.01.24/ matsya.plava.hari.tapaṇyānāṁ setuṣu rājā svāmyaṁ
            gacchet | 24 |</p>
          <p>KAZ02.01.25/ dāsa.āhitaka.bandhūn aśṛṇvato rājā vinayaṁ grāhayet |
            25 |</p>
          <p>KAZ02.01.26/ bāla.vṛddha.vyasany.anāthāṁś ca rājā bibhṛyāt, striyam
            aprajātāṁ prajātāyaś ca putrān | 26 |</p>
          <p>KAZ02.01.27/ bāla.dravyaṁ grāma.vṛddhā vardhayeyur ā
            vyavahāra.prāpaṇāt, deva.dravyaṁ ca | 27 |</p>
          <p>KAZ02.01.28/ apatya.dāraṁ mātā.pitarau bhrātṝn aprāpta.vyavahārān
            bhaginīḥ kanyā vidhavāś ca-abibhrataḥ śaktimato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            anyatra patitebhyaḥ, anyatra mātuḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.01.29/ putra.dāram apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, striyaṁ ca pravrājayataḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.01.30/ lupta.vyāyāmaḥ pravrajed āpṛcchya dharmasthān | 30
            |</p>
          <p>KAZ02.01.31/ anyathā niyamyeta | 31 |</p>
          <p>KAZ02.01.32/ vānaprasthād anyaḥ pravrajita.bhāvaḥ, sajātād anyaḥ
            saṅghaḥ, sāmutthāyikād anyaḥ samaya.anubandho vā na-asya jana.padam
            upaniviśeta | 32 |</p>
          <p>KAZ02.01.33/ na ca tatra-ārāmā vihāra.arthā vā śālāḥ syuḥ | 33
            |</p>
          <p>KAZ02.01.34/ naṭa.nartaka.gāyana.vādaka.vāg.jīvana.kuśīlavā na
            karma.vighnaṁ kuryuḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ02.01.35/ nirāśrayatvād grāmāṇāṁ kṣetra.abhiratatvāc ca
            puruṣāṇāṁ kośa.viṣṭi.dravya.dhānya.rasa.vṛddhir bhavati | 35 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.01.36ab/ para.cakra.aṭavī.grastaṁ vyādhi.durbhikṣa.pīḍitam
              | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.36ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.01.36cd/ deśaṁ parihared rājā vyaya.krīḍāś ca vārayet || 36
              || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.36cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.01.37ab/ daṇḍa.viṣṭi.kara.ābādhai rakṣed upahatāṁ kṛṣim |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.37ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.01.37cd/ stena.vyāla.viṣa.grāhair vyādhibhiś ca paśu.vrajān
              || 37 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.37cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.01.38ab/ vallabhaiḥ kārmikaiḥ stenair anta.pālaiś ca
              pīḍitam | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.38ab/
                ś</note></l>
            <l>KAZ02.01.38cd/ śodhayet paśu.saṅghaiś ca kṣīyamāṇaṁ vaṇik.patham
              || 38 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.38cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <pb n="34"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.01.39ab/ evaṁ dravya.dvi.pavanaṁ setu.bandham atha-ākarān |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.39ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.01.39cd/ rakṣet pūrva.kṛtān rājā navāṁś ca-abhipravartayet
              || 39 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.01.39cd/
                ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <head>Chapter 2 (Section 20): Disposal of Non-agricultural Land</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 67 :: K2 tr. 59</note>
          <p>KAZ02.2.01/ akṛṣyāyāṁ bhūmau paśubhyo vivītāni prayacchet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.2.02/ pradiṣṭa.abhaya.sthāvara.jaṅgamāni ca
            brahma.soma.araṇyāni tapasvibhyo go.ruta.parāṇi prayacchet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.2.03/ tāvan.mātram eka.dvāraṁ khāta.guptaṁ
            svādu.phala.gulma.guccham akaṇṭaki.drumam uttāna.toya.āśayaṁ
            dānta.mṛga.catuṣpadaṁ bhagna.nakha.daṁṣṭra.vyālaṁ
            mārgayuka.hasti.hastinīka.labhaṁ mṛga.vanaṁ vihāra.arthaṁ rājñaḥ
            kārayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.2.04/ sarva.atithi.mṛgaṁ pratyante ca-anyan.mṛga.vanaṁ
            bhūmi.vaśena vā niveśayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.2.05/ kupya.pradiṣṭānāṁ ca dravyāṇām eka.ekaśo vanāni
            niveśayet, dravya.vana.karma.antān aṭavīś ca dravya.vana.apāśrayāḥ |
            5 |</p>
          <p>KAZ02.2.06/ pratyante hasti.vanam aṭavy.ārakṣaṁ niveśayet | 6 |</p>
          <p>KAZ02.2.07/ nāga.vana.adhyakṣaḥ pārvataṁ na-ādeyaṁ sāra.sama.anūpaṁ
            ca nāga.vanaṁ vidita.paryanta.praveśa.niṣkāsaṁ nāga.vana.pālaiḥ
            pālayet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.2.08/ hasti.ghātinaṁ hanyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.2.09/ danta.yugaṁ svayaṁ.mṛtasya-āharataḥ sapāda.catuṣpaṇo
            lābhaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.2.10/ nāga.vana.pālā
            hastipaka.pāda.pāśika.saimika.vana.caraka.pārikarmika.sakhā
            hasti.mūtra.purīṣac.channa.gandhā bhallātakī.śākhā.pracchannāḥ
            pañcabhiḥ saptabhir vā hasti.bandhakībhiḥ saha carantaḥ
            śayyā.sthāna.padyā.leṇḍa.kūla.ghāta.uddeśena hasti.kula.paryagraṁ
            vidyuḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.2.11/ yūtha.caram eka.caraṁ niryūthaṁ yūtha.patiṁ hastinaṁ
            vyālaṁ mattaṁ potaṁ bandha.muktaṁ ca nibandhena vidyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.2.12/ anīkastha.pramāṇaiḥ praśasta.vyañjana.ācārān hastino
            gṛhṇīyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.2.13/ hasti.pradhānaṁ vijayo rājñaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.2.14/ para.anīka.vyūha.durga.skandha.āvāra.pramardanā hy
            atipramāṇa.śarīrāḥ prāṇa.hara.karmāṇo hastinaḥ | 14 |</p>
          <pb n="35"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.2.15ab/ kāliṅga.aṅgarajāḥ śreṣṭhāḥ prācyāś cedi.karūṣajāḥ |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.2.15ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.2.15cd/ dāśārṇāś ca-apara.antāś ca dvipānāṁ madhyamā matāḥ
              || 15 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.2.15cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.2.16ab/ saurāṣṭrikāḥ pāñcanadās teṣāṁ pratyavarāḥ smṛtāḥ |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.2.16ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.2.16cd/ sarveṣāṁ karmaṇā vīryaṁ javas tejaś ca vardhate ||
              16 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.2.16cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3" type="chapter">
          <head>Chapter 3 (Section 21): Construction of Forts</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 69 :: K2 tr. 61</note>
          <p>KAZ02.3.01/ caturdiśaṁ jana.pada.ante sāmparāyikaṁ daiva.kṛtaṁ
            durgaṁ kārayet, antar.dvīpaṁ sthalaṁ vā nimna.avaruddham audakam,
            prāstaraṁ guhāṁ vā pārvatam, nirudaka.stambam iriṇaṁ vā dhānvanam,
              <pb n="36"/> khañjana.udakaṁ stamba.gahanaṁ vā vana.durgam | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.3.02/ teṣāṁ nadī.parvata.durgaṁ jana.pada.ārakṣa.sthānam,
            dhānvana.vana.durgam aṭavī.sthānam āpady apasāro vā | 2 |</p>
          <p>KAZ02.3.03/ jana.pada.madhye samudaya.sthānaṁ sthānīyaṁ niveśayet,
            vāstuka.praśaste deśe nadī.saṅgame hradasya-aviśoṣasya-aṅke sarasas
            taṭākasya vā, vṛttaṁ dīrghaṁ catur.aśraṁ vā vāstu.vaśena vā
            pradakṣiṇa.udakaṁ paṇya.puṭa.bhedanam aṁsapatha.vāri.pathābhyām
            upetam | 3 |</p>
          <p>KAZ02.3.04/ tasya parikhās tisro daṇḍa.antarāḥ kārayet caturdaśa
            dvādaśa daśa-iti daṇḍān vistīrṇāḥ, vistārād avagāḍhāḥ pāda.ūnam
            ardhaṁ vā, tribhāga.mūlāḥ, mūla.catur.aśrā vā, pāṣāṇa.upahitāḥ
            pāṣāṇa.iṣṭakā.baddha.pārśvā vā, toya.antikīr āgantu.toya.pūrṇā vā
            saparivāhāḥ padma.grāhavatīś ca | 4 |</p>
          <p>KAZ02.3.05/ caturdaṇḍa.apakṛṣṭaṁ parikhāyāḥ ṣaḍdaṇḍa.ucchritam
            avaruddhaṁ tad.dviguṇa.viṣkambhaṁ khātād vapraṁ kārayed ūrdhva.cayaṁ
            mañca.pṛṣṭhaṁ kumbha.kukṣikaṁ vā hastibhir gobhiś ca kṣuṇṇaṁ
            kaṇṭaki.gulma.viṣa.vallī.pratānavantam | 5 |</p>
          <p>KAZ02.3.06/ pāṁsu.śeṣeṇa vāstuc.chidraṁ rāja.bhavanaṁ vā pūrayet |
            6 |</p>
          <p>KAZ02.3.07a/ vaprasya-upari prākāraṁ viṣkambha.dviguṇa.utsedham
            aiṣṭakaṁ dvādaśa.hastād ūrdhvam ojaṁ yugmaṁ vā ā caturviṁśati.hastād
            iti kārayet -</p>
          <p>KAZ02.3.07b/ ratha.caryā.sañcāraṁ tāla.mūlaṁ murajakaiḥ
            kapi.śīrṣakaiś ca-ācita.agram | 7 |</p>
          <p>KAZ02.3.08/ pṛthu.śilā.saṁhataṁ vā śailaṁ kārayet, na tv eva
            kāṣṭamayam | 8 |</p>
          <p>KAZ02.3.09/ agnir avahito hi tasmin vasati | 9 |</p>
          <p>KAZ02.3.10/ viṣkambha.catur.aśram aṭṭālakam
            utsedha.sama.avakṣepa.sopānaṁ kārayet triṁśad.daṇḍa.antaraṁ ca | 10
            |</p>
          <p>KAZ02.3.11/ dvayor aṭṭālakayor madhye saharmya.dvi.talām
            adhyardhāya.āyāmāṁ pratolīṁ kārayet | 11 |</p>
          <p>KAZ02.3.12/ aṭṭālaka.pratolī.madhye tri.dhānuṣka.adhiṣṭhānaṁ
            sa-apidhānac.chidra.phalaka.saṁhatam indra.kośaṁ kārayet | 12 |</p>
          <p>KAZ02.3.13/ antareṣu dvihasta.viṣkambhaṁ pārśve catur.guṇa.āyāmaṁ
            deva.pathaṁ kārayet | 13 |</p>
          <p>KAZ02.3.14/ daṇḍa.antarā dvi.daṇḍa.antarā vā caryāḥ kārayet,
            agrāhye deśe pradhāvanikāṁ niṣkira.dvāraṁ ca | 14 |</p>
          <pb n="37"/>
          <p>KAZ02.3.15/
            bahir.jānu.bhañjanī.śūla.prakara.kūpa.kūṭa.avapāta.kaṇṭaka.pratisara.ahi.-
            pṛṣṭha.tāla.pattra.śṛṅga.aṭaka.śva.daṁṣṭra.argala.upaskandana.pāduka.-
            ambarīṣa.uda.pānakaiḥ praticchannaṁ channa.pathaṁ kārayet | 15 |</p>
          <p>KAZ02.3.16/ prākāram ubhayato meṇḍhakam adhyardha.daṇḍaṁ kṛtvā
            pratolī.ṣaṭ.tulā.antaraṁ dvāraṁ niveśayet pañca.daṇḍād eka.uttaram
            ā.aṣṭa.daṇḍād iti catur.aśraṁ ṣaḍ.bhāgam āyāmād.adhikam aṣṭa.bhāgaṁ
            vā | 16 |</p>
          <p>KAZ02.3.17/ pañca.daśa.hastād eka.uttaram ā.aṣṭādaśa.hastād iti
            tala.utsedhaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.3.18/ stambhasya parikṣepaḥ ṣaḍ.āyāmo, dviguṇo nikhātaḥ,
            cūlikāyāś catur.bhāgaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.3.19/ ādi.talasya pañca.bhāgāḥ śālā vāpī sīmā.gṛhaṁ ca | 19
            |</p>
          <p>KAZ02.3.20/ daśa.bhāgikau dvau pratimañcau, antaram āṇī.harmyaṁ ca
            | 20 |</p>
          <p>KAZ02.3.21/ samucchrayād ardha.tale sthūṇā.bandhaś ca | 21 |</p>
          <p>KAZ02.3.22/ ardha.vāstukam uttama.agāram, tribhāga.antaraṁ vā,
            iṣṭakā.avabaddha.pārśvam, vāmataḥ pradakṣiṇa.sopānaṁ
            gūḍha.bhitti.sopānam itarataḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.3.23/ dvi.hastaṁ toraṇa.śiraḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.3.24/ tri.pañca.bhāgikau dvau kapāṭa.yogau | 24 |</p>
          <p>KAZ02.3.25/ dvau parighau | 25 |</p>
          <p>KAZ02.3.26/ aratnir indra.kīlaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.3.27/ pañca.hastam āṇi.dvāram | 27 |</p>
          <p>KAZ02.3.28/ catvāro hasti.parighāḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.3.29/ niveśa.ardhaṁ hasti.nakham | 29 |</p>
          <p>KAZ02.3.30/ mukha.samaḥ saṅkramaḥ saṁhāryo bhūmimayo vā nirudake |
            30 |</p>
          <p>KAZ02.3.31/ prākāra.samaṁ mukham avasthāpya tri.bhāga.godhā.mukhaṁ
            gopuraṁ kārayet | 31 |</p>
          <p>KAZ02.3.32/ prākāra.madhye vāpīṁ kṛtvā puṣkariṇī.dvāram,
            catuḥ.śālam adhyardha.antaraṁ sāṇikaṁ kumārī.puram,
            muṇḍa.harmya.dvi.talaṁ muṇḍaka.dvāram, bhūmi.dravya.vaśena vā
            niveśayet | 32 |</p>
          <p>KAZ02.3.33/ tri.bhāga.adhika.āyāmā bhāṇḍa.vāhinīḥ kulyāḥ kārayet |
            33 |</p>
          <pb n="38"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.3.34ab/ tāsu pāṣāṇa.kuddālāḥ kuṭhārī.kāṇḍa.kalpanāḥ | <note
                resp="editor" place="bottom">KAZ02.3.34ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.3.34cd/ muṣuṇḍhī.mudgarā daṇḍāś cakra.yantra.śataghnayaḥ ||
              34 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.3.34cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.3.35ab/ kāryāḥ kārmārikāḥ śūlā vedhana.agrāś ca veṇavaḥ |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.3.35ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.3.35cd/ uṣṭra.grīvyo 'gni.samyogāḥ kupya.kalpe ca yo vidhiḥ
              || 35 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.3.35cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4" type="chapter">
          <head>Chapter 4 (Section 22): Lay-out of the Fortified City</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 77 :: K2 tr. 67</note>
          <p>KAZ02.4.01/ trayaḥ prācīnā rāja.mārgās traya udīcīnā iti
            vāstu.vibhāgaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ02.4.02/ sa dvādaśa.dvāro yukta.udaka.bhramac.channa.pathaḥ | 2
            |</p>
          <p>KAZ02.4.03/ catur.daṇḍa.antarā rathyāḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.4.04/ rāja.mārga.droṇa.mukha.sthānīya.rāṣṭra.vivīta.pathāḥ
            samyānīya.vyūha.śmaśāna.grāma.pathāś ca-aṣṭa.daṇḍāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.4.05/ catur.daṇḍaḥ setu.vana.pathaḥ, dvi.daṇḍo
            hasti.kṣetra.pathaḥ, pañca.aratnayo ratha.pathaḥ, catvāraḥ
            paśu.pathaḥ, dvau kṣudra.paśu.manuṣya.pathaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.4.06/ pravīre vāstuni rāja.niveśaś cāturvarṇya.samājīve | 6
            |</p>
          <p>KAZ02.4.07/ vāstu.hṛdayād uttare nava.bhāge yathā.ukta.vidhānam
            antaḥpuraṁ prān.mukham udan.mukhaṁ vā kārayet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.4.08/ tasya pūrva.uttaraṁ bhāgam
            ācārya.purohita.ijyā.toya.sthānaṁ mantriṇaś ca-āvaseyuḥ,
            pūrva.dakṣiṇaṁ bhāgm mahānasaṁ hasti.śālā koṣṭha.agāraṁ ca | 8 |</p>
          <p>KAZ02.4.09/ tataḥ paraṁ gandha.mālya.rasa.paṇyāḥ prasādhana.kāravaḥ
            kṣatriyāś ca pūrvāṁ diśam adhivaseyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.4.10/ dakṣiṇa.pūrvaṁ bhāgaṁ bhāṇḍa.agāram akṣa.paṭalaṁ
            karma.niṣadyāś ca, dakṣiṇa.paścimaṁ bhāgaṁ kupya.gṛham āyudha.agāraṁ
            ca | 10 |</p>
          <p>KAZ02.4.11/ tataḥ paraṁ
            nagara.dhānya.vyāvahārika.kārmāntika.bala.adhyakṣāḥ
            pakva.anna.surā.māṁsa.paṇyā rūpājīvās tālāvacarā vaiśyāś ca dakṣiṇāṁ
            diśam adhivaseyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.4.12/ paścima.dakṣiṇaṁ bhāgaṁ khara.uṣṭra.gupti.sthānaṁ
            karma.gṛhaṁ ca, paścima.uttaraṁ bhāgaṁ yāna.ratha.śālāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.4.13/ tataḥ param
            ūrṇā.sūtra.veṇu.carma.varma.śastra.āvaraṇa.kāravaḥ śūdrāś ca
            paścimāṁ diśam adhivaseyuḥ | 13 |</p>
          <pb n="39"/>
          <p>KAZ02.4.14/ uttara.paścimaṁ bhāgaṁ paṇya.bhaiṣajya.gṛham,
            uttara.pūrvaṁ bhāgaṁ kośo gava.aśvaṁ ca | 14 |</p>
          <p>KAZ02.4.15/ tataḥ paraṁ nagara.rāja.devatā.loha.maṇi.kāravo
            brāhmaṇāś ca-uttarāṁ diśam adhivaseyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.4.16/ vāstuc.chidra.anuśāleṣu śreṇī.prapaṇi.nikāyā āvaseyuḥ |
            16 |</p>
          <p>KAZ02.4.17/ apara.ajita.apratihata.jayanta.vaijayanta.koṣṭhān
            śiva.vaiśravaṇa.aśvi.śrī.madirā.gṛhāṇi ca pura.madhye kārayet | 17
            |</p>
          <p>KAZ02.4.18/ yathā.uddeśaṁ vāstu.devatāḥ sthāpayet | 18 |</p>
          <p>KAZ02.4.19/ brāhma.aindra.yāmya.saināpatyāni dvārāṇi | 19 |</p>
          <p>KAZ02.4.20/ bahiḥ parikhāyā dhanuḥ.śata.apakṛṣṭāś
            caitya.puṇya.sthāna.vana.setu.bandhāḥ kāryāḥ, yathā.diśaṁ ca
            dig.devatāḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.4.21/ uttaraḥ pūrvo vā śmaśāna.bhāgo varṇa.uttamānām,
            dakṣiṇena śmaśānaṁ varṇa.avarāṇām | 21 |</p>
          <p>KAZ02.4.22/ tasya-atikrame pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.4.23/ pāṣaṇḍa.caṇḍālānāṁ śmaśāna.ante vāsaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.4.24/ karma.anta.kṣetra.vaśena kuṭumbināṁ sīmānaṁ sthāpayet |
            24 |</p>
          <p>KAZ02.4.25/ teṣu puṣpa.phala.vāṭān dhānya.paṇya.nicayāṁś
            ca-anujñātāḥ kuryuḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ02.4.26/ daśa.kulī.vāṭaṁ kūpa.sthānam | 26 |</p>
          <p>KAZ02.4.27/
            sarva.sneha.dhānya.kṣāra.lavaṇa.gandha.bhaiṣajya.śuṣka.śāka.yavasa.-
            vallūra.tṛṇa.kāṣṭha.loha.carma.aṅgāra.snāyu.viṣa.viṣāṇa.veṇu.valkala.-
            sāra.dāru.praharaṇa.āvaraṇa.aśma.nicayān aneka.varṣa.upabhoga.sahān
            kārayet | 27 |</p>
          <p>KAZ02.4.28/ navena-anavaṁ śodhayet | 28 |</p>
          <p>KAZ02.4.29/ hasti.aśva.ratha.pādātam aneka.mukhyam avasthāpayet |
            29 |</p>
          <p>KAZ02.4.30/ aneka.mukhyaṁ hi paraspara.bhayāt para.upajāpaṁ
            na-upaiti | 30 |</p>
          <p>KAZ02.4.31/ etena-anta.pāla.durga.saṁskārā vyākhyātāḥ | 31 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.4.32ab/ na ca bāhirikān kuryāt pure rāṣṭra.upaghātakān |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.4.32ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.4.32cd/ kṣipej jana.pade ca-etān sarvān vā dāpayet karān ||
              32 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.4.32cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5" type="chapter">
          <pb n="40"/>
          <head>Chapter 5 (Section 23): Duties of the Director of Stores</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 82 :: K2 tr. 72</note>
          <p>KAZ02.5.01/ samnidhātā kośa.gṛhaṁ paṇya.gṛhaṁ koṣṭha.agāraṁ
            kupya.gṛham āyudha.agāraṁ bandhana.agāraṁ ca kārayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.5.02/ catur.aśrāṁ vāpīm an-udaka.upasnehāṁ khānayitvā
            pṛthu.śilābhir ubhayataḥ pārśvaṁ mūlaṁ ca pracitya
            sāra.dāru.pañjaraṁ bhūmi.samaṁ tri.talam aneka.vidhānaṁ
            kuṭṭima.deśa.sthāna.talam eka.dvāraṁ yantra.yukta.sopānaṁ
            bhūmi.gṛhaṁ kārayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.5.03/ tasya-upari-ubhayato.niṣedhaṁ sa-pragrīvam aiṣṭakaṁ
            bhāṇḍa.vāhinī.parikṣiptaṁ kośa.gṛhaṁ kārayet, prāsādaṁ vā | 3 |</p>
          <p>KAZ02.5.04/ jana.pada.ante dhruva.nidhim āpad.artham abhityaktaiḥ
            kārayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.5.05a/ pakva.iṣṭakā.stambhaṁ catuḥ.śālam eka.dvāram
            aneka.sthāna.talaṁ vivṛta.stambha.apasāram ubhayataḥ paṇya.gṛhaṁ
            koṣṭha.agāraṁ ca -</p>
          <p>KAZ02.5.05b/ dīrgha.bahu.śālaṁ kakṣya.āvṛta.kuḍyam antaḥ
            kupya.gṛham, tad eva bhūmi.gṛha.yuktam āyudha.agāraṁ -</p>
          <p>KAZ02.5.05c/ pṛthag.dharma.sthīyaṁ mahā.mātrīyaṁ
            vibhakta.strī.puruṣa.sthānam apasārataḥ sugupta.kakṣyaṁ
            bandhana.agāraṁ kārayet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.5.06/ sarveṣāṁ śālāḥ
            khāta.uda.pāna.varca.snāna.gṛha.agni.viṣa.trāṇa.mārjāra.nakula.-
            ārakṣā.sva.daivata.pūjana.yuktāḥ kārayet | 6 |</p>
          <p>KAZ02.5.07/ koṣṭha.agāre varṣamānam aratni.mukhaṁ kuṇḍaṁ sthāpayet
            | 7 |</p>
          <p>KAZ02.5.08/ tat.jāta.karaṇa.adhiṣṭhitaḥ purāṇaṁ navaṁ ca ratnaṁ
            sāraṁ phalgu kupyaṁ vā pratigṛhṇīyāt | 8 |</p>
          <p>KAZ02.5.09/ tatra ratna.upadhāv uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituś ca
            sāra.upadhau madhyamaḥ, phalgu.kupya.upadhau tat-ca tāvat-ca daṇḍaḥ
            | 9 |</p>
          <p>KAZ02.5.10/ rūpa.darśaka.viśuddhaṁ hiraṇyaṁ pratigṛhṇīyāt | 10
            |</p>
          <p>KAZ02.5.11/ aśuddhaṁ chedayet | 11 |</p>
          <p>KAZ02.5.12/ āhartuḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.5.13/ śuddhaṁ pūrṇam abhinavaṁ ca dhānyaṁ pratigṛhṇīyāt | 13
            |</p>
          <p>KAZ02.5.14/ viparyaye mūlya.dviguṇo daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <pb n="41"/>
          <p>KAZ02.5.15/ tena paṇyaṁ kupyam āyudhaṁ ca vyākhyātam | 15 |</p>
          <p>KAZ02.5.16/ sarva.adhikaraṇeṣu yukta.upayukta.tatpuruṣāṇāṁ
            paṇa.ādi.catuṣ.paṇa.parama.apahāreṣu pūrva.madhyama.uttama.vadhā
            daṇḍāḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.5.17/ kośa.adhiṣṭhitasya kośa.avacchede ghātaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.5.18/ tad.vaiyāvṛtya.karāṇām ardha.daṇḍāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.5.19/ paribhāṣaṇam avijñāte | 19 |</p>
          <p>KAZ02.5.20/ corāṇām abhipradharṣaṇe citro ghātaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.5.21/ tasmād āpta.puruWa.adhiṣṭhitaḥ samnidhātā nicayān
            anutiṣṭhet | 21 |</p>
          <p>KAZ02.5.22a/ bāhyam abhyantaraṁ cāyaṁ vidyād varṣa.śatād api |
              <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.5.22a/ ś</note></p>
          <p>KAZ02.5.22b/ yathā pṛṣṭo na sajjeta vyaye śeṣe ca sañcaye || 22 ||
              <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.5.22b/ ś</note></p>
        </div2>
        <div2 n="6" type="chapter">
          <head>Chapter 6 (Section 24): The Setting up of Revenue by the
            Administrator</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 86 :: K2 tr. 75</note>
          <p>KAZ02.6.01/ samāhartā durgaṁ rāṣṭraṁ khaniṁ setuṁ vanaṁ vrajaṁ
            vaṇik.pathaṁ ca-avekṣeta | 1 |</p>
          <p>KAZ02.6.02/ śulkaṁ daṇḍaḥ pautavaṁ nāgariko lakṣaṇa.adhyakṣo
            mudrā.adhyakṣaḥ surā sūnā sūtraṁ tailaṁ ghṛtaṁ kṣāraḥ sauvarṇikaḥ
            paṇya.saṁsthā veśyā dyūtaṁ vāstukaṁ kāru.śilpi.gaṇo devatā.adhyakṣo
            dvāra.bahirikā.ādeyaṁ ca durgam | 2 |</p>
          <p>KAZ02.6.03/ sītā bhāgo baliḥ karo vaṇik nadī.pālas taro nāvaḥ
            pattanaṁ vivicitaṁ vartanī rajjuś cora.rajjuś ca rāṣṭram | 3 |</p>
          <p>KAZ02.6.04/
            suvarṇa.rajata.vajra.maṇi.muktā.pravāla.śaṅkha.loha.lavaṇa.bhūmi.-
            prastara.rasa.dhātavaḥ khaniḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.6.05/ puṣpa.phala.vāṭa.ṣaṇḍa.kedāra.mūla.vāpāḥ setuḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ02.6.06/ paśu.mṛga.dravya.hasti.vana.parigraho vanam | 6 |</p>
          <p>KAZ02.6.07/ go.mahiṣam aja.avikaṁ khara.uṣtram aśva.aśvataraṁ ca
            vrajaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.6.08/ sthala.patho vāri.pathaś ca vaṇik.pathaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.6.09/ ity āya.śarīram | 9 |</p>
          <p>KAZ02.6.10/ mūlyaṁ bhāgo vyājī parighaḥ klṛptaṁ rūpikam atyayaś
            ca-āya.mukham | 10 |</p>
          <pb n="42"/>
          <p>KAZ02.6.11/ deva.pitṛ.pūjā.dāna.artham, svasti.vācanam, antaḥpuram,
            mahānasam, dūta.prāvartimam, koṣṭha.agāram, āyudha.agāram,
            paṇya.gṛham, kupya.gṛham, karma.anto, viṣṭiḥ,
            patti.aśva.ratha.dvipa.parigraho, go.maṇḍalam,
            paśu.mṛga.pakṣi.vyāla.vāṭāḥ, kāṣṭha.tṛṇa.vāṭāś ca-iti vyaya.śarīram
            | 11 |</p>
          <p>KAZ02.6.12/ rāja.varṣaṁ māsaḥ pakṣo divasaś ca vyuṣṭam,
            varṣā.hemanta.grīṣmāṇāṁ tṛtīya.saptamā divasa.ūnāḥ pakṣāḥ śeṣāḥ
            pūrṇāḥ, pṛthag.adhimāsakaḥ, iti kālaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.6.13/ karaṇīyaṁ siddhaṁ śeṣam āya.vyayau nīvī ca | 13 |</p>
          <p>KAZ02.6.14/ saṁsthānaṁ pracāraḥ śarīra.avasthāpanam ādānaṁ
            sarva.samudaya.piṇḍaḥ sañjātaṁ - etat karaṇīyam | 14 |</p>
          <p>KAZ02.6.15/ kośa.arpitaṁ rāja.hāraḥ pura.vyayaś ca praviṣṭaṁ
            parama.saṁvatsara.anuvṛttaṁ śāsana.muktaṁ mukha.ājñaptaṁ
            ca-apātanīyaṁ - etat siddham | 15 |</p>
          <p>KAZ02.6.16/ siddhi.karma.yogaḥ daṇḍa.śeṣam āharaṇīyaṁ
            balāt.kṛta.pratiṣṭabdham avamṛṣṭaṁ ca praśodhyaṁ - etat-śeṣam,
            asāram alpa.sāraṁ ca | 16 |</p>
          <p>KAZ02.6.17/ vartamānaḥ paryuṣito 'nya.jātaś ca-āyaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.6.18/ divasa.anuvṛtto vartamānaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.6.19/ parama.sāṁvatsarikaḥ para.pracāra.saṅkrānto vā
            paryuṣitaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.6.20/ naṣṭa.prasmṛtam āyukta.daṇḍaḥ pārśvaṁ pārihīṇikam
            aupāyanikaṁ ḍamara.gataka.svam aputrakaṁ nidhiś ca-anya.jātaḥ | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.6.21/ vikṣepa.vyādhita.antara.ārambha.śeṣaṁ ca
            vyaya.pratyāyaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.6.22/ vikriye paṇyānām argha.vṛddhir upajā,
            māna.unmāna.viśeṣo vyājī, kraya.saṅgharṣe vārdha.vṛddhiḥ - ity āyaḥ
            | 22 |</p>
          <p>KAZ02.6.23/ nityo nitya.utpādiko lābho lābha.utpādika iti vyayaḥ |
            23 |</p>
          <p>KAZ02.6.24/ divasa.anuvṛtto nityaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ02.6.25/ pakṣa.māsa.saṁvatsara.lābho lābhaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ02.6.26/ tayor utpanno nitya.utpādiko lābha.utpādika iti vyayaḥ
            | 26 |</p>
          <p>KAZ02.6.27/ sañjātād āya.vyaya.viśuddhā nīvī, prāptā ca-anuvṛttā ca
            | 27 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.6.28ab/ evaṁ kuryāt samudayaṁ vṛddhiṁ ca-āyasya darśayet |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.6.28ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.6.28cd/ hrāsaṁ vyayasya ca prājñaḥ sādhayec ca viparyayam
              || 28 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.6.28cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7" type="chapter">
          <pb n="43"/>
          <head>Chapter 7 (Section 25): Records and Accounts and Audit
            Office</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 92 :: K2 tr. 80</note>
          <p>KAZ02.7.01/ akṣa.paṭalam adhyakṣaḥ prān.mukham udan.mukhaṁ vā
            vibhakta.upasthānaṁ nibandha.pustaka.sthānaṁ kārayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.7.02/ tatra-adhikaraṇānāṁ saṅkhyā.pracāra.sañjāta.agram,
            karma.antānāṁ
            dravya.prayoga.vṛddhi.kṣaya.vyaya.prayāma.vyājī.yoga.sthāna.vetana.-
            viṣṭi.pramāṇam, ratna.sāra.phalgu.kupyānām
            argha.prativarṇaka.māna.pratimāna.unmāna.avamāna.bhāṇḍam,
            deśa.grāma.jāti.kula.saṅghānāṁ dharma.vyavahāra.caritra.saṁsthānam,
            rāja.upajīvināṁ
            pragraha.pradeśa.bhoga.parihāra.bhakta.vetana.lābham, rājñaś ca
            patnī.putrāṇāṁ ratna.bhūmi.lābhaṁ nirdeśa.utpātika.pratīkāra.lābham,
            mitra.amitrāṇāṁ ca sandhi.vigraha.pradāna.ādānaṁ
            nibandha.pustakasthaṁ kārayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.7.03/ tataḥ sarva.adhikaraṇānāṁ karaṇīyaṁ siddhaṁ śeṣam
            āya.vyayau nīvīm upasthānaṁ pracāraṁ caritraṁ saṁsthānaṁ ca
            nibandhena prayacchet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.7.04/ uttama.madhyama.avareṣu ca karmasu taj.jātikam
            adhyakṣaṁ kuryāt, sāmudayikeṣv avaklṛptikaṁ yam upahatya rājā
            na-anutapyeta | 4 |</p>
          <p>KAZ02.7.05/ sahagrāhiṇaḥ pratibhuvaḥ karma.upajīvinaḥ putrā
            bhrātaro bhāryā duhitaro bhṛtyāś ca-asya karmac.chedaṁ vaheyuḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ02.7.06/ tri.śataṁ catuḥ.pañcāśat-ca-ahorātrāṇāṁ
            karma.saṁvatsaraḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.7.07/ tam āṣāḍhī.paryavasānam ūnaṁ pūrṇaṁ vā dadyāt | 7 |</p>
          <p>KAZ02.7.08/ karaṇa.adhiṣṭhitam adhimāsakaṁ kuryāt | 8 |</p>
          <p>KAZ02.7.09/ apasarpa.adhiṣṭhitañca pracāram | 9 |</p>
          <p>KAZ02.7.10/ pracāra.caritra.saṁsthānāny anupalabhamāno hi prakṛtaḥ
            samudayam ajñānena parihāpayati, utthāna.kleśa.asahatvād ālasyena,
            śabdādiṣv indriya.artheṣu prasaktaḥ pramādena,
            saṅkrośa.adharma.anartha.bhīru.bhāyena, kārya.arthiṣv
            anugraha.buddhiḥ kāmena, hiṁsā.buddhiḥ kopena,
            vidyā.dravya.vallabha.apāśrayād darpeṇa,
            tulā.māna.tarka.gaṇita.antara.upadhānāt-lobhena | 10 |</p>
          <p>KAZ02.7.11/ "teṣām ānupūrvyā yāvān artha.upaghātas tāvān eka.uttaro
            daṇḍaḥ" iti mānavāḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.7.12/ "sarvatra-aṣṭa.guṇaḥ" iti pārāśarāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.7.13/ "daśa.guṇaḥ" iti bārhaspatyāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.7.14/ "viṁśati.guṇaḥ" ity auśanasāḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.7.15/ yathā.aparādham iti kauṭilyaḥ | 15 |</p>
          <pb n="44"/>
          <p>KAZ02.7.16/ gāṇanikyāni āṣāḍhīm āgaccheyuḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.7.17/ āgatānāṁ samudra.pustaka.bhāṇḍa.nīvīkānām
            ekatra.asambhāṣā.avarodhaṁ kārayet | 17 |</p>
          <p>KAZ02.7.18/ āya.vyaya.nīvīnām agrāṇi śrutvā nīvīm avahārayet | 18
            |</p>
          <p>KAZ02.7.19/ yac ca-agrād āyasya-antara.parṇe nīvyāṁ vardheta
            vyayasya vā yat parihāpayet, tad aṣṭa.guṇam adhyakṣaṁ dāpayet | 19
            |</p>
          <p>KAZ02.7.20/ viparyaye tam eva prati syāt | 20 |</p>
          <p>KAZ02.7.21/ yathā.kālam anāgatānām apustaka.bhāṇḍa.nīvīkānāṁ vā
            deya.daśa.bandho daṇḍaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.7.22/ kārmike ca-upasthite kāraṇikasya-apratibadhnataḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.7.23/ viparyaye kārmikasya dvi.guṇaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.7.24/ pracāra.samaṁ mahā.mātrāḥ samagrāḥ śrāvayeyur
            aviṣama.mantrāḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ02.7.25/ pṛthag.bhūto mithyā.vādī ca-eṣām uttamaṁ daṇḍaṁ dadyāt
            | 25 |</p>
          <p>KAZ02.7.26/ akṛta.aho.rūpa.haraṁ māsam ākāṅkṣeta | 26 |</p>
          <p>KAZ02.7.27/ māsād ūrdhvaṁ māsa.dviśata.uttaraṁ daṇḍaṁ dadyāt | 27
            |</p>
          <p>KAZ02.7.28/ alpa.śeṣa.lekhya.nīvīkaṁ pañca.rātram ākāṅkṣeta | 28
            |</p>
          <p>KAZ02.7.29/ tataḥ paraṁ kośa.pūrvam aho.rūpa.haraṁ
            dharma.vyavahāra.caritra.saṁsthāna.saṅkalana.nirvartana.anumāna.-
            cāra.prayogair avekṣeta | 29 |</p>
          <p>KAZ02.7.30/ divasa.pañca.rātra.pakṣa.māsa.cāturmāsya.saṁvatsaraiś
            ca pratisamānayet | 30 |</p>
          <p>KAZ02.7.31/
            vyuṣṭa.deśa.kāla.mukha.utpatti.anuvṛtti.pramāṇa.dāyaka.dāpaka.-
            nibandhaka.pratigrāhakaiś ca-ayaṁ samānayet | 31 |</p>
          <p>KAZ02.7.32/
            vyuṣṭa.deśa.kāla.mukha.lābha.kāraṇa.deya.yoga.pramāṇa.ājñāpaka.-
            uddhāraka.vidhātṛka.pratigrāhakaiś ca vyayaṁ samānayet | 32 |</p>
          <p>KAZ02.7.33/
            vyuṣṭa.deśa.kāla.mukha.anuvartana.rūpa.lakṣaṇa.pramāṇa.nikṣepa.-
            bhājana.gopāyakaiś ca nīvīṁ samānayet | 33 |</p>
          <p>KAZ02.7.34/ rāja.arthe kāraṇikasya-apratibadhnataḥ pratiṣedhayato
            vā-ājñāṁ nibandhād āya.vyayam anyathā nīvīm avalikhato dvi.guṇaḥ |
            34 |</p>
          <p>KAZ02.7.35/ krama.avahīnam utkramam avijñātaṁ punar.uktaṁ vā
            vastukam avalikhato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ02.7.36/ nīvīm avalikhato dvi.guṇaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ02.7.37/ bhakṣayato 'ṣṭa.guṇaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ02.7.38/ nāśayataḥ pañca.bandhaḥ pratidānaṁ ca | 38 |</p>
          <p>KAZ02.7.39/ mithyā.vāde steya.daṇḍaḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ02.7.40/ paścāt.pratijñāte dvi.guṇaḥ, prasmṛta.utpanne ca | 40
            |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.7.41ab/ aparādhaṁ saheta-alpaṁ tuṣyed alpe 'pi ca-udaye |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.7.41ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.7.41cd/ mahā.upakāraṁ ca-adhyakṣaṁ pragraheṇa-abhipūjayet
              || 41 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.7.41cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="8" type="chapter">
          <pb n="45"/>
          <head>Chapter 8 (Section 26): Misappropriation of Revenue by Officers
            and Its Recovery</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 98 :: K2 tr. 85</note>
          <p>KAZ02.8.01/ kośa.pūrvāḥ sarva.ārambhāḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ02.8.02/ tasmāt pūrvaṁ kośam avekṣeta | 2 |</p>
          <p>KAZ02.8.03/ pracāra.samṛddhiś caritra.anugrahaś cora.nigraho
            yukta.pratiṣedhaḥ sasya.sampat paṇya.bāhulyam upasarga.pramokṣaḥ
            parihāra.kṣayo hiraṇya.upāyanam iti kośa.vṛddhiḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.8.04/ pratibandhaḥ prayogo vyavahāro 'vastāraḥ parihāpaṇam
            upabhogaḥ parivartanam apahāraś ca-iti kośa.kṣayaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.8.05/ siddhīnām asādhanam anavatāraṇam apraveśanaṁ vā
            pratibandhaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.8.06/ tatra daśa.bandho daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.8.07/ kośa.dravyāṇāṁ vṛddhi.prayogāḥ prayogaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.8.08/ paṇya.vyavahāro vyavahāraḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.8.09/ tatra phala.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.8.10/ siddhaṁ kālam aprāptaṁ karoti-aprāptaṁ prāptaṁ vā-ity
            avastāraḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.8.11/ tatra pañca.bandho daṇḍaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.8.12/ klṛptam āyaṁ parihāpayati vyayaṁ vā vivardhayati-iti
            parihāpaṇam | 12 |</p>
          <p>KAZ02.8.13/ tatra hīna.catur.guṇo daṇḍaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.8.14/ svayam anyair vā rāja.dravyāṇām upabhojanam upabhogaḥ |
            14 |</p>
          <p>KAZ02.8.15/ tatra ratna.upabhoge ghātaḥ, sāra.upabhoge madhyamaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, phalgu.kupya.upabhoge tac ca tāvat-ca daṇḍaḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ02.8.16/ rāja.dravyāṇām anya.dravyena-ādānaṁ parivartanam | 16
            |</p>
          <p>KAZ02.8.17/ tad upabhogena vyākhyātam | 17 |</p>
          <p>KAZ02.8.18/ siddham āyaṁ na praveśayati, nibaddhaṁ vyayaṁ na
            prayacchati, prāptāṁ nīvīṁ vipratijānīta ity apahāraḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.8.19/ tatra dvādaśa.guṇo daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.8.20/ teṣāṁ haraṇa.upāyāś catvāriṁśat | 20 |</p>
          <p>KAZ02.8.21a/ pūrvaṁ siddhaṁ paścād avatāritam, paścāt siddhaṁ
            pūrvam avatāritam, sādhyaṁ na siddham, asādhyaṁ siddham, siddham
            asiddhaṁ kṛtam, asiddhaṁ siddhaṁ kṛtam, <pb n="46"/> alpa.siddhaṁ
            bahu kṛtam, bahu.siddham alpaṁ kṛtam, anyat siddham anyat kṛtam,
            anyataḥ siddham anyataḥ kṛtam,-</p>
          <p>KAZ02.8.21b/ deyaṁ na dattam, adeyaṁ dattam, kāle na dattam, akāle
            dattam, alpaṁ dattaṁ bahu kṛtam, bahu dattam alpaṁ kṛtam, anyad
            dattam anyat kṛtam, anyato dattam anyataḥ kṛtam,-</p>
          <p>KAZ02.8.21c/ praviṣṭam apraviṣṭaṁ kṛtam, apraviṣṭaṁ praviṣṭaṁ
            kṛtam, kupyam adatta.mūlyaṁ praviṣṭam, datta.mūlyaṁ na praviṣṭaṁ
            -</p>
          <p>KAZ02.8.21d/ saṅkṣepo vikṣepaḥ kṛtaḥ, vikṣepaḥ saṅkṣepo vā,
            mahā.argham alpa.argheṇa parivartitam, alpa.arghaṁ mahā.argheṇa vā
            -</p>
          <p>KAZ02.8.21e/ samāropito 'rghaḥ, pratyavaropito vā, saṁvatsaro
            māsa.viṣamaḥ kṛtaḥ, māso divasa.viṣamo vā, samāgama.viṣamaḥ,
            mukha.viṣamaḥ, kārmika.viṣamaḥ -</p>
          <p>KAZ02.8.21f/ nirvartana.viṣamaḥ, piṇḍa.viṣamaḥ, varṇa.viṣamaḥ,
            argha.viṣamaḥ, māna.viṣamaḥ, māpana.viṣamaḥ, bhājana.viṣamaḥ - iti
            haraṇa.upāyāḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.8.22/
            tatra-upayukta.nidhāyaka.nibandhaka.pratigrāhaka.dāyaka.dāpaka.-
            mantri.vaiyāvṛtya.karān eka.ekaśo 'nuyuñjīta | 22 |</p>
          <p>KAZ02.8.23/ mithyā.vāde ca-eṣāṁ yukta.samo daṇḍaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.8.24/ pracāre ca-avaghoṣayet "amunā prakṛtena-upahatāḥ
            prajñāpayantu" iti | 24 |</p>
          <p>KAZ02.8.25/ prajñāpayato yathā.upaghātaṁ dāpayet | 25 |</p>
          <p>KAZ02.8.26/ anekeṣu ca-abhiyogeṣv apavyayamānaḥ sakṛd eva
            para.uktaḥ sarvaṁ bhajeta | 26 |</p>
          <p>KAZ02.8.27/ vaiṣamye sarvatra-anuyogaṁ dadyāt | 27 |</p>
          <p>KAZ02.8.28/ mahaty artha.apahāre ca-alpena-api siddhaḥ sarvaṁ
            bhajeta | 28 |</p>
          <p>KAZ02.8.29/ kṛta.pratighāta.avasthaḥ sūcako niṣpanna.arthaḥ ṣaṣṭham
            aṁśaṁ labheta, dvādaśam aṁśaṁ bhṛtakaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.8.30/ prabhūta.abhiyogād alpa.niṣpattau niṣpannasya-aṁśaṁ
            labheta | 30 |</p>
          <p>KAZ02.8.31/ aniṣpanne śārīraṁ hairaṇyaṁ vā daṇḍaṁ labheta, na
            ca-anugrāhyaḥ | 31 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.8.32ab/ niṣpattau nikṣiped vādam ātmānaṁ vā-apavāhayet |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.8.32ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.8.32cd/ abhiyukta.upajāpāt tu sūcako vadham āpnuyāt || 32
              || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.8.32cd/ ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="9" type="chapter">
          <head>Chapter 9 (Section 27): Inspection of Officers' Work</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 102 :: K2 tr. 89</note>
          <p>KAZ02.9.01/ amātya.sampadā-upetāḥ sarva.adhyakṣāḥ śaktitaḥ karmasu
            niyojyāḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ02.9.02/ karmasu ca-eṣāṁ nityaṁ parīkṣāṁ kārayet,
            citta.anityatvāt-manuṣyānām | 2 |</p>
          <p>KAZ02.9.03/ aśva.sadharmāṇo hi manuṣyā niyuktāḥ karmasu vikurvate |
            3 |</p>
          <p>KAZ02.9.04/ tasmāt kartāraṁ karaṇaṁ deśaṁ kālaṁ kāryaṁ prakṣepam
            udayaṁ ca-eṣu vidyāt | 4 |</p>
          <pb n="47"/>
          <p>KAZ02.9.05/ te yathā.sandeśam asaṁhatā avigṛhītāḥ karmāṇi kuryuḥ |
            5 |</p>
          <p>KAZ02.9.06/ saṁhatā bhakṣayeyuḥ, vigṛhītā vināśayeyuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.9.07/ na ca-anivedya bhartuḥ kañcid ārambhaṁ kuryuḥ,
            anyatra-āpat.pratīkārebhyaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.9.08/ pramāda.sthāneṣu ca-eṣām atyayaṁ sthāpayed
            divasa.vetana.vyaya.dvi.guṇam | 8 |</p>
          <p>KAZ02.9.09/ yaś ca-eṣāṁ yathā.ādiṣṭam arthaṁ saviśeṣaṁ vā karoti sa
            sthāna.mānau labheta | 9 |</p>
          <p>KAZ02.9.10/ "alpa.āyatiś cet-mahā.vyayo bhakṣayati | 10 |</p>
          <p>KAZ02.9.11/ viparyaye yathā.āyati.vyayaś ca na bhakṣayati" ity
            ācāryāḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.9.12/ apasarpeṇa-eva-upalabhyeta-iti kauṭilyaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.9.13/ yaḥ samudayaṁ parihāpayati sa rāja.arthaṁ bhakṣayati |
            13 |</p>
          <p>KAZ02.9.14/ sa ced ajñāna.ādibhiḥ parihāpayati tad enaṁ yathā.guṇaṁ
            dāpayet | 14 |</p>
          <p>KAZ02.9.15/ yaḥ samudayaṁ dvi.guṇam udbhāvayati sa jana.padaṁ
            bhakṣayati | 15 |</p>
          <p>KAZ02.9.16/ sa ced rāja.artham upanayaty alpa.aparādhe
            vārayitavyaḥ, mahati yathā.aparādhaṁ daṇḍayitavyaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.9.17/ yaḥ samudayaṁ vyayam upanayati sa puruṣa.karmāṇi
            bhakṣayati | 17 |</p>
          <p>KAZ02.9.18/ sa karma.divasa.dravya.mūlya.puruṣa.vetana.apahāreṣu
            yathā.aparādhaṁ daṇḍayitavyaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.9.19/ tasmād asya yo yasminn adhikaraṇe śāsanasthaḥ sa tasya
            karmaṇo yāthātathyam āya.vyayau ca vyāsa.samāsābhyām ācakṣīta | 19
            |</p>
          <p>KAZ02.9.20/ mūla.hara.tādātvika.kadaryāṁś ca pratiṣedhayet | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.9.21/ yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa
            mūla.haraḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.9.22/ yo yad yad utpadyate tat tad bhakṣayati sa tādātvikaḥ |
            22 |</p>
          <p>KAZ02.9.23/ yo bhṛtya.ātma.pīḍābhyām upacinoty arthaṁ sa kadaryaḥ |
            23 |</p>
          <p>KAZ02.9.24/ sa pakṣavāṁś ced anādeyaḥ, viparyaye paryādātavyaḥ | 24
            |</p>
          <p>KAZ02.9.25/ yo mahaty artha.samudaye sthitaḥ kadaryaḥ samnidhatte
            'vanidhatte 'vasrāvayati vā - samnidhatte sva.veśmani, avanidhatte
            paura.jānapadeṣu, avasrāvayati para.viṣaye - tasya sattrī
            mantri.mitra.bhṛtya.bandhu.pakṣam āgatiṁ gatiṁ ca dravyāṇām
            upalabheta | 25 |</p>
          <p>KAZ02.9.26/ yaś ca-asya para.viṣaye sañcāraṁ kuryāt tam anupraviśya
            mantraṁ vidyāt | 26 |</p>
          <p>KAZ02.9.27/ suvidite śatru.śāsana.apadeśena-enaṁ ghātayet | 27
            |</p>
          <p>KAZ02.9.28/ tasmād asya-adhyakṣāḥ
            saṅkhyāyaka.lekhaka.rūpa.darśaka.nīvī.grāhaka.uttara.adhyakṣa.sakhāḥ
            karmaṇi kuryuḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.9.29/ uttara.adhyakṣā hasti.aśva.ratha.ārohāḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.9.30/ teṣām antevāsinaḥ śilpa.śauca.yuktāḥ saṅkhyāyaka.ādīnām
            apasarpāḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ02.9.31/ bahu.mukhyam anityaṁ ca-adhikaraṇaṁ sthāpayet | 31
            |</p>
          <pb n="48"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.9.32ab/ yathā hy anāsvādayituṁ na śakyaṁ jihvā.talasthaṁ
              madhu7 vā viṣaṁ vā | <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.9.32ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.9.32cd/ arthas tathā hy artha.careṇa rājñaḥ svalpo 'py
              anāsvādayituṁ na śakyaḥ || 32 || <note resp="editor"
                place="bottom">KAZ02.9.32cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.9.33ab/ matsyā yathā-antaḥ salile caranto jñātuṁ na śakyāḥ
              salilaṁ pibantaḥ | <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.9.33ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.9.33cd/ yuktās tathā kārya.vidhau niyuktā jñātuṁ na śakyā
              dhanam ādadānāḥ || 33 || <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.9.33cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.9.34ab/ api śakyā gatir jñātuṁ patatāṁ khe patatriṇām |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.34ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.9.34cd/ na tu pracchanna.bhāvānāṁ yuktānāṁ caratāṁ gatiḥ ||
              34 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.34cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.9.35ab/ āsrāvayec ca-upacitān viparyasyec ca karmasu |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.35ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.9.35cd/ yathā na bhakṣayanty arthaṁ bhakṣitaṁ nirvamanti vā
              || 35 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.35cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.9.36ab/ na bhakṣayanti ye tv arthān nyāyato vardhayanti ca
              | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.36ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.9.36cd/ nitya.adhikārāḥ kāryās te rājñaḥ priya.hite ratāḥ
              || 36 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.9.36cd/
              ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="10" type="chapter">
          <head>Chapter 10 (Section 28): The Topic of Edicts</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 105 :: K2 tr. 92</note>
          <p>KAZ02.10.01/ śāsane śāsanam ity ācakṣate | 1 |</p>
          <p>KAZ02.10.02/ śāsana.pradhānā hi rājānaḥ, tan.mūlatvāt
            sandhi.vigrahayoḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ02.10.03/ tasmād amātya.sampadā-upetaḥ sarva.samayavid
            āśu.granthaś cāru.akṣaro lekhana.vācana.samartho lekhakaḥ syāt | 3
            |</p>
          <p>KAZ02.10.04/ so 'vyagra.manā rājñaḥ sandeśaṁ śrutvā niścita.arthaṁ
            lekhaṁ vidadhyāt deśa.aiśvarya.vaṁśa.nāmadheya.upacāram īśvarasya,
            deśa.nāmadheya.upacāram anīśvarasya | 4 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.05ab/ jātiṁ kulaṁ sthāna.vayaḥ.śrutāni
              karma.ṛddhi.śīlāny atha deśa.kālau | <note resp="editor"
                place="bottom">KAZ02.10.05ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.05cd/ yauna.anubandhaṁ ca samīkṣya kārye lekhaṁ
              vidadhyāt puruṣa.anurūpam || 5 || <note resp="editor"
                place="bottom">KAZ02.10.05cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <pb n="49"/>
          <p>KAZ02.10.06/ artha.kramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṁ
            spaṣṭatvam iti lekha.sampat | 6 |</p>
          <p>KAZ02.10.07/ tatra yathāvad anupūrva.kriyā pradhānasya-arthasya
            pūrvam abhiniveśa ity artha.kramaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.10.08/ prastutasya-arthasya-anuparodhād uttarasya vidhānam
            ā.samāpter iti sambandhaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.10.09/ artha.pada.akṣarāṇām anyūna.atiriktatā
            hetu.udāharaṇa.dṛṣṭāntair artha.upavarṇanā-aśrānta.padatā-iti
            paripūrṇatā | 9 |</p>
          <p>KAZ02.10.10/ sukha.upanīta.cāru.artha.śabda.abhidhānaṁ mādhuryam |
            10 |</p>
          <p>KAZ02.10.11/ agrāmya.śabda.abhidhānam audāryam | 11 |</p>
          <p>KAZ02.10.12/ pratīta.śabda.prayogaḥ spaṣṭatvam iti | 12 |</p>
          <p>KAZ02.10.13/ a.kāra.ādayo varṇās triṣaṣṭiḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.10.14/ varṇa.saṅghātaḥ padam | 14 |</p>
          <p>KAZ02.10.15/ tac caturvidhaṁ nāma.ākhyāta.upasarga.nipātāś ca-iti |
            15 |</p>
          <p>KAZ02.10.16/ tatra nāma sattva.abhidhāyi | 16 |</p>
          <p>KAZ02.10.17/ aviśiṣṭa.liṅgam ākhyātaṁ kriyā.vāci | 17 |</p>
          <p>KAZ02.10.18/ kriyā.viśeṣakāḥ pra.ādaya upasargāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.10.19/ avyayāś ca.ādayo nipātāḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.10.20/ pada.samūho vākyam artha.parisamāptau | 20 |</p>
          <p>KAZ02.10.21/ eka.pada.avaras tri.pada.paraḥ
            para.pada.artha.anuparodhena vargaḥ kāryaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.10.22/ lekha.parisaṁharaṇa.artha iti.śabdo vācikam asya-iti
            ca | 22 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.23ab/ nindā praśaṁsā pṛcchā ca tathā-ākhyānam
              atha-arthanā | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.23ab/
                ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.23cd/ pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedho 'tha codanā ||
              23 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.23cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.24ab/ sāntvam abhyupapattiś ca bhartsana.anunayau tathā
              | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.24ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.24cd/ eteṣv arthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ ||
              24 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.24cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <p>KAZ02.10.25/ tatra-abhijana.śarīra.karmaṇāṁ doṣa.vacanaṁ nindā | 25
            |</p>
          <p>KAZ02.10.26/ guṇa.vacanam eteṣām eva praśaṁsā | 26 |</p>
          <p>KAZ02.10.27/ "katham etad" iti pṛcchā | 27 |</p>
          <p>KAZ02.10.28/ "evam" ity ākhyānam | 28 |</p>
          <p>KAZ02.10.29/ "dehi" ity arthanā | 29 |</p>
          <p>KAZ02.10.30/ "na prayacchāmi" iti pratyākhyānam | 30 |</p>
          <p>KAZ02.10.31/ "ananurūpaṁ bhavataḥ" ity upālambhaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.10.32/ "mā kārṣīḥ" iti pratiṣedhaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.10.33/ "idaṁ kriyatām" iti codanā | 33 |</p>
          <p>KAZ02.10.34/ "yo 'haṁ sa bhavān, yan mama dravyaṁ tad bhavataḥ" ity
            upagrahaḥ sāntvam | 34 |</p>
          <p>KAZ02.10.35/ vyasana.sāhāyyam abhyupapattiḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ02.10.36/ sadoṣam āyati.pradarśanam abhibhartsanam | 36 |</p>
          <p>KAZ02.10.37/ anunayas trividho 'rtha.kṛtāv atikrame
            puruṣa.ādi.vyasane ca-iti | 37 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.38ab/ prajñāpana.ājñā.paridāna.lekhās tathā
              parīhāra.nisṛṣṭi.lekhau | <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.10.38ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.38cd/ prāvṛttikaś ca pratilekha eva sarvatragaś ca-iti
              hi śāsanāni || 38 || <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.10.38cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <pb n="50"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.39ab/ anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṁ ced yadi
              tattvam asti | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.39ab/
                ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.39cd/ rājñaḥ samīpe vara.kāram āha prajñāpanā-eṣā
              vividhā-upadiṣṭā || 39 || <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.10.39cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.40ab/ bhartur ājñā bhaved yatra nigraha.anugrahau prati
              | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.40ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.40cd/ viśeṣeṇa tu bhṛtyeṣu tad.ājñā.lekha.lakṣaṇam || 40
              || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.40cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.41ab/ yathā.arha.guṇa.samyuktā pūjā yatra-upalakṣyate |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.41ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.41cd/ apy ādhau paridāne vā bhavatas tāv upagrahau || 41
              || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.41cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.42ab/ jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu
              teṣu | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.42ab/
              ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.42cd/ anugraho yo nṛpter nideśāt taj.jñaḥ parīhāra iti
              vyavasyet || 42 || <note resp="editor" place="bottom"
                >KAZ02.10.42cd/ ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.43ab/ nisṛṣṭisthā-āpanā kārya.karaṇe vacane tathā |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.43ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.43cd/ eṣa vācika.lekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭiko 'pi vā ||
              43 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.43cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.44ab/ vividhāṁ daiva.samyuktāṁ tattvajāṁ caiva mānuṣīm |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.44ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.44cd/ dvi.vidhāṁ tāṁ vyavasyanti pravṛttiṁ śāsanaṁ prati
              || 44 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.44cd/
                ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.45ab/ dṛṣṭvā lekhaṁ yathā.tattvaṁ tataḥ pratyanubhāṣya
              ca | <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.45ab/
              ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.45cd/ pratilekho bhavet kāryo yathā rāja.vacas tathā ||
              45 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.45cd/
              ś</note></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.46ab/ yatra-īśvarāṁś ca-adhikṛtāṁś ca rājā
              rakṣā.upakārau pathika.artham āha | <note resp="editor"
                place="bottom">KAZ02.10.46ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.46cd/ sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra
              ca veditavyaḥ || 46 ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ02.10.47/ upāyāḥ sāma.upapradāna.bheda.daṇḍāḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ02.10.48/ tatra sāma pañcavidhaṁ - guṇa.saṅkīrtanam,
            sambandha.upākhyānam, paraspara.upakāra.sandarśanam,
            āyati.pradarśanam, ātma.upanidhānam iti | 48 |</p>
          <p>KAZ02.10.49/
            tatra-abhijana.śarīra.karma.prakṛti.śruta.dravya.ādīnāṁ
            guṇa.grahaṇaṁ praśaṁsā stutir guṇa.saṅkīrtanam | 49 |</p>
          <p>KAZ02.10.50/
            jñāti.yauna.maukha.srauva.kula.hṛdaya.mitra.saṅkīrtanaṁ
            sambandha.upākhyānam | 50 |</p>
          <p>KAZ02.10.51/ sva.pakṣa.para.pakṣayor anyonya.upakāra.saṅkīrtanaṁ
            paraspara.upakāra.sandarśanam | 51 |</p>
          <p>KAZ02.10.52/ "asminn evaṁ kṛta idam āvayor bhavati" ity āśā.jananam
            āyati.pradarśa- <pb n="51"/>nam | 52 |</p>
          <p>KAZ02.10.53/ "yo 'haṁ sa bhavān, yan mama dravyaṁ tad bhavatā
            sva.kṛtyeṣu prayojyatām" ity ātma.upanidhānam | iti | 53 |</p>
          <p>KAZ02.10.54/ upapradānam artha.upakāraḥ | 54 |</p>
          <p>KAZ02.10.55/ śaṅkā.jananaṁ nirbhartsanaṁ ca bhedaḥ | 55 |</p>
          <p>KAZ02.10.56/ vadhaḥ parikleśo 'rtha.haraṇaṁ daṇḍaḥ | iti | 56 |</p>
          <p>KAZ02.10.57/ akāntir vyāghātaḥ punar.uktam apaśabdaḥ samplava iti
            lekha.doṣaḥ | 57 |</p>
          <p>KAZ02.10.58/ tatra kāla.pattrakam acāru.viṣam avirāga.akṣaratvam
            akāntiḥ | 58 |</p>
          <p>KAZ02.10.59/ pūrveṇa paścimasya-anupapattir vyāghātaḥ | 59 |</p>
          <p>KAZ02.10.60/ uktasya-aviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṁ punar.uktam | 60
            |</p>
          <p>KAZ02.10.61/ liṅga.vacana.kāla.kārakāṇām anyathā.prayogo 'paśabdaḥ
            | 61 |</p>
          <p>KAZ02.10.62/ avarge varga.karaṇaṁ ca-avarga.kriyā guṇa.viparyāsaḥ
            samplavaḥ | iti | 62 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.10.63ab/ sarva.śāstrāṇy anukramya prayogam upalabhya ca |
                <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.63ab/ ś</note></l>
            <l>KAZ02.10.63cd/ kauṭilyena nara.indra.arthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ
              || 63 || <note resp="editor" place="bottom">KAZ02.10.63cd/
                ś</note></l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="11" type="chapter">
          <head>Chapter 11 (Section 29): Examination of Precious Articles
            Received in the Treasury</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 111 :: K2 tr. 97</note>
          <p>KAZ02.11.01/ kośa.adhyakṣaḥ kośa.praveśyaṁ ratnaṁ sāraṁ phalguṁ
            kupyaṁ vā taj.jāta.karaṇa.adhiṣṭhitaḥ pratigṛhṇīyāt | 1 |</p>
          <p>KAZ02.11.02/ tāmra.parṇikaṁ pāṇḍyaka.vāṭakaṁ pāśikyaṁ kauleyaṁ
            caurṇeyaṁ māhendraṁ kārdamikaṁ srautasīyaṁ hrādīyaṁ haimavataṁ ca
            mauktikam | 2 |</p>
          <p>KAZ02.11.03/ śuktiḥ śaṅkhaḥ prakīrṇakaṁ ca yonayaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.11.04/ masūrakaṁ tri.puṭakaṁ kūrmakam ardha.candrakaṁ
            kañcukitaṁ yamakaṁ kartakaṁ kharakaṁ siktakaṁ kāmaṇḍalukaṁ śyāvaṁ
            nīlaṁ durviddhaṁ ca-apraśastam | 4 |</p>
          <p>KAZ02.11.05/ sthūlaṁ vṛttaṁ nistalaṁ bhrājiṣṇu śvetaṁ guru snigdhaṁ
            deśa.viddhaṁ ca praśastam | 5 |</p>
          <p>KAZ02.11.06/ śīrṣakam upaśīrṣakaṁ prakāṇḍakam avaghāṭakaṁ
            tarala.pratibaddhaṁ ca-iti yaṣṭi.prabhedāḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.11.07/ yaṣṭīnām aṣṭa.sahasram indrac.chandaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.11.08/ tato 'rdhaṁ vijayac.chandaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.11.09/ catuṣṣaṣṭir ardha.hāraḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.11.10/ catuṣ.pañcāśad raśmi.kalāpaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.11.11/ dvātriṁśad gucchaḥ | 11 |</p>
          <pb n="52"/>
          <p>KAZ02.11.12/ sapta.viṁśatir nakṣatra.mālā | 12 |</p>
          <p>KAZ02.11.13/ caturviṁśatir ardha.gucchaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.11.14/ viṁśatir māṇavakaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.11.15/ tato 'rdham ardha.māṇavakaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.11.16/ eta eva maṇi.madhyās tan.māṇavakā bhavanti | 16 |</p>
          <p>KAZ02.11.17/ eka.śīrṣakaḥ śuddho hāraḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.11.18/ tadvat.śeṣāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.11.19/ maṇi.madhyo 'rdha.māṇavakaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.11.20/ tri.phalakaḥ phalaka.hāraḥ, pañca.phalako vā | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.11.21/ sūtram ekāvalī śuddhā | 21 |</p>
          <p>KAZ02.11.22/ sā-eva maṇi.madhyā yaṣṭiḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.11.23/ hema.maṇi.citrā ratnāvalī | 23 |</p>
          <p>KAZ02.11.24/ hema.maṇi.muktā.antaro 'pavartakaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ02.11.25/ suvarṇa.sūtra.antaraṁ sopānakam | 25 |</p>
          <p>KAZ02.11.26/ maṇi.madhyaṁ vā maṇi.sopānakam | 26 |</p>
          <p>KAZ02.11.27/ tena śiro.hasta.pāda.kaṭī.kalāpa.jālaka.vikalpā
            vyākhyātāḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.11.28/ maṇiḥ kauṭo.māleyakaḥ pāra.samudrakaś ca | 28 |</p>
          <p>KAZ02.11.29/ saugandhikaḥ padma.rāgo 'navadya.rāgaḥ
            pārijāta.puṣpako bāla.sūryakaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.11.30/ vaiḍūryam utpala.varṇaḥ śirīṣa.puṣpaka udaka.varṇo
            vaṁśa.rāgaḥ śuka.pattra.varṇaḥ puṣya.rāgo go.mūtrako go.medakaḥ | 30
            |</p>
          <p>KAZ02.11.31/ indra.nīlo nīla.avalīyaḥ kalāya.puṣpako mahā.nīlo
            jambv.ābho jīmūta.prabho nandakaḥ sravan.madhyaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.11.32/ śuddha.sphaṭiko mūlāṭa.varṇaḥ śīta.vṛṣṭiḥ sūrya.kāntaś
            ca | iti maṇayaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.11.33/ ṣaḍ.aśraś catur.aśro vṛtto vā tīvra.rāgaḥ saṁsthānavān
            achaḥ snigdho gurur arciṣmān antar.gata.prabhaḥ prabhā.anulepī
            ca-iti maṇi.guṇāḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ02.11.34/ manda.rāga.prabhaḥ sa-śarkaraḥ puṣpac.chidraḥ khaṇḍo
            durviddho lekha.ākīrṇa iti doṣāḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ02.11.35/ vimalakaḥ sasyako 'ñjana.mūlakaḥ pittakaḥ sulabhako
            lohita.akṣo mṛga.aśmako jyotī.rasako māleyako 'hic.chatrakaḥ kūrpaḥ
            pratikūrpaḥ sugandhi.kūrpaḥ kṣīravakaḥ śśukti.cūrṇakaḥ
            śilā.pravālakaḥ pulakaḥ śukla.pulaka ity antara.jātayaḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ02.11.36/ śeṣāḥ kāca.maṇayaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ02.11.37/ sabhā.rāṣṭrakaṁ tajjamā.rāṣṭrakaṁ kāstīra.rāṣṭrakaṁ
            śrī.kaṭanakaṁ maṇimantakam indra.vānakaṁ ca vajram | 37 |</p>
          <p>KAZ02.11.38/ khaniḥ srotaḥ prakīrṇakaṁ ca yonayaḥ | 38 |</p>
          <pb n="53"/>
          <p>KAZ02.11.39/ mārjāra.akṣakaṁ śirīṣa.puṣpakaṁ go.mūtrakaṁ go.medakaṁ
            śuddha.sphaṭikaṁ mūlāṭī.varṇaṁ maṇi.varṇānām anyatama.varṇam iti
            vajra.varṇāḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ02.11.40/ sthūlaṁ guru prahāra.sahaṁ samakoṭikaṁ bhājana.lekhi
            tarku.bhrāmi bhrājiṣṇu ca praśastam | 40 |</p>
          <p>KAZ02.11.41/ naṣṭa.koṇaṁ nirāśri pārśva.apavṛttaṁ ca-apraśastam |
            41 |</p>
          <p>KAZ02.11.42/ pravālakam āla.kandakaṁ vaivarṇikaṁ ca, raktaṁ
            padma.rāgaṁ ca karaṭa.garbhiṇikā.varjam iti | 42 |</p>
          <p>KAZ02.11.43/ candanaṁ sātanaṁ raktaṁ bhūmi.gandhi | 43 |</p>
          <p>KAZ02.11.44/ go.śīrṣakaṁ kāla.tāmraṁ matsya.gandhi | 44 |</p>
          <p>KAZ02.11.45/ hari.candanaṁ śuka.pattra.varṇam āmra.gandhi, tārṇasaṁ
            ca | 45 |</p>
          <p>KAZ02.11.46/ grāmerukaṁ raktaṁ rakta.kālaṁ vā basta.mūtra.gandhi |
            46 |</p>
          <p>KAZ02.11.47/ daivasabheyaṁ raktaṁ padma.gandhi, jāpakaṁ ca | 47
            |</p>
          <p>KAZ02.11.48/ joṅgakaṁ raktaṁ rakta.kālaṁ vā snigdham, taurūpaṁ ca |
            48 |</p>
          <p>KAZ02.11.49/ māleyakaṁ pāṇḍu.raktam | 49 |</p>
          <p>KAZ02.11.50/ kucandanaṁ rūkṣam aguru.kālaṁ raktaṁ rakta.kālaṁ vā |
            50 |</p>
          <p>KAZ02.11.51/ kāla.parvatakaṁ rakta.kālam anavadya.varṇaṁ vā | 51
            |</p>
          <p>KAZ02.11.52/ kośa.agāra.parvatakaṁ kālaṁ kāla.citraṁ vā | 52 |</p>
          <p>KAZ02.11.53/ śīta.udakīyaṁ padma.ābhaṁ kāla.snigdhaṁ vā | 53 |</p>
          <p>KAZ02.11.54/ nāga.parvatakaṁ rūkṣaṁ śaivala.varṇaṁ vā | 54 |</p>
          <p>KAZ02.11.55/ śākalaṁ kapilam | iti | 55 |</p>
          <p>KAZ02.11.56/ laghu snigdham aśyānaṁ sarpiḥ.sneha.lepi gandha.sukhaṁ
            tvag.anusāry anulbaṇam avirāgy uṣṇa.sahaṁ dāha.grāhi sukha.sparśanam
            iti candana.guṇāḥ | 56 |</p>
          <p>KAZ02.11.57/ aguru joṅgakaṁ kālaṁ kāla.citraṁ maṇḍala.citraṁ vā |
            57 |</p>
          <p>KAZ02.11.58/ śyāmaṁ doṅgakam | 58 |</p>
          <p>KAZ02.11.59/ pāra.samudrakaṁ citra.rūpam uśīra.gandhi
            nava.mālikā.gandhi vā | iti | 59 |</p>
          <p>KAZ02.11.60/ guru snigdhaṁ peśala.gandhi nirhāry agni.saham
            asampluta.dhūmaṁ vimarda.saham ity aguru.guṇāḥ | 60 |</p>
          <p>KAZ02.11.61/ taila.parṇikam aśoka.grāmikaṁ māṁsa.varṇaṁ
            padma.gandhi | 61 |</p>
          <p>KAZ02.11.62/ joṅgakaṁ rakta.pītakam utpala.gandhi go.mūtra.gandhi
            vā | 62 |</p>
          <p>KAZ02.11.63/ grāmerukaṁ snigdhaṁ go.mūtra.gandhi | 63 |</p>
          <p>KAZ02.11.64/ sauvarṇa.kuḍyakaṁ rakta.pītaṁ mātuluṅga.gandhi | 64
            |</p>
          <p>KAZ02.11.65/ pūrṇaka.dvīpakaṁ padma.gandhi nava.nīta.gandhi vā | 65
            |</p>
          <p>KAZ02.11.66/ bhadra.śriyaṁ pāralauhityakaṁ jātī.varṇam | 66 |</p>
          <p>KAZ02.11.67/ āntaravatyam uśīra.varṇam | 67 |</p>
          <p>KAZ02.11.68/ ubhayaṁ kuṣṭha.gandhi ca | iti | 68 |</p>
          <pb n="54"/>
          <p>KAZ02.11.69/ kāleyakaḥ svarṇa.bhūmijaḥ snigdha.pītakaḥ | 69 |</p>
          <p>KAZ02.11.70/ auttara.parvatako rakta.pītakaḥ || iti sārāḥ |</p>
          <p>KAZ02.11.71/ piṇḍa.kvātha.dhūma.saham avirāgi yoga.anuvidhāyi ca |
            71 |</p>
          <p>KAZ02.11.72/ candana.aguruvac ca teṣāṁ guṇāḥ | 72 |</p>
          <p>KAZ02.11.73/ kāntanāvakaṁ praiyakaṁ ca-uttara.parvatakaṁ carma | 73
            |</p>
          <p>KAZ02.11.74/ kāntanāvakaṁ mayūra.grīva.ābham | 74 |</p>
          <p>KAZ02.11.75/ praiyakaṁ nīla.pīta.śveta.lekhā.bindu.citram | 75
            |</p>
          <p>KAZ02.11.76/ tad.ubhayam aṣṭa.aṅgula.āyāmam | 76 |</p>
          <p>KAZ02.11.77/ bisī mahā.bisī ca dvādaśa.grāmīye | 77 |</p>
          <p>KAZ02.11.78/ avyakta.rūpā duhilitikā citrā vā bisī | 78 |</p>
          <p>KAZ02.11.79/ paruṣā śveta.prāyā mahābisī | 79 |</p>
          <p>KAZ02.11.80/ dvādaśa.aṅgula.āyāmam ubhayam | 80 |</p>
          <p>KAZ02.11.81/ śyāmikā kālikā kadalī candra.uttarā śākulā ca-ārohajāḥ
            | 81 |</p>
          <p>KAZ02.11.82/ kapilā bindu.citrā vā śyāmikā | 82 |</p>
          <p>KAZ02.11.83/ kālikā kapilā kapota.varṇā vā | 83 |</p>
          <p>KAZ02.11.84/ tad ubhayam aṣṭa.aṅgula.āyāmam | 84 |</p>
          <p>KAZ02.11.85/ paruṣā kadalī hasta.āyatā | 85 |</p>
          <p>KAZ02.11.86/ sā-eva candra.citrā candra.uttarā | 86 |</p>
          <p>KAZ02.11.87/ kadalī.tri.bhāgā śākulā koṭha.maṇḍala.citrā
            kṛta.karṇikā-ajina.citrā vā | iti | 87 |</p>
          <p>KAZ02.11.88/ sāmūraṁ cīnasī sāmūlī ca bāhlaveyāḥ | 88 |</p>
          <p>KAZ02.11.89/ ṣaṭ.triṁśad.aṅgulam añjana.varṇaṁ sāmūram | 89 |</p>
          <p>KAZ02.11.90/ cīnasī rakta.kālī pāṇḍu.kālī vā | 90 |</p>
          <p>KAZ02.11.91/ sāmūlī go.dhūma.varṇā | iti | 91 |</p>
          <p>KAZ02.11.92/ sāntinā nala.tūlā vṛtta.pṛcchā caudrāḥ | 92 |</p>
          <p>KAZ02.11.93/ sātinā kṛṣṇā | 93 |</p>
          <p>KAZ02.11.94/ nala.tūlā nala.tūla.varṇā | 94 |</p>
          <p>KAZ02.11.95/ kapilā vṛtta.pucchā ca | 95 | iti carma.jātayaḥ |</p>
          <p>KAZ02.11.96/ carmaṇāṁ mṛdu snigdhaṁ bahula.roma ca śreṣṭham | 96
            |</p>
          <p>KAZ02.11.97/ śuddhaṁ śuddha.raktaṁ pakṣa.raktaṁ ca-āvikam, khacitaṁ
            vāna.citraṁ khaṇḍa.saṅghātyaṁ tantu.vicchinnaṁ ca | 97 |</p>
          <p>KAZ02.11.98/ kambalaḥ kaucapakaḥ kulamitikā saumitikā
            turaga.āstaraṇaṁ varṇakaṁ talicchakaṁ vāra.vāṇaḥ paristomaḥ
            samanta.bhadrakaṁ ca-āvikam | 98 |</p>
          <p>KAZ02.11.99/ picchilam ārdram iva ca sūkṣmaṁ mṛdu ca śreṣṭham | 99
            |</p>
          <p>KAZ02.11.100/ aṣṭa.proti.saṅghātyā kṛṣṇā bhiṅgisī varṣa.vāraṇam
            apasāraka iti naipālakam | 100 |</p>
          <p>KAZ02.11.101/ sampuṭikā catur.aśrikā lambarā kaṭavānakaṁ prāvarakaḥ
            sattalikā-iti mṛga.roma | 101 |</p>
          <pb n="55"/>
          <p>KAZ02.11.102/ vāṅgakaṁ śvetaṁ snigdhaṁ dukūlam | 102 |</p>
          <p>KAZ02.11.103/ pauṇḍrakaṁ śyāmaṁ maṇi.snigdham | 103 |</p>
          <p>KAZ02.11.104/ sauvarṇa.kuḍyakaṁ sūrya.varṇaṁ
            maṇi.snigdha.udaka.vānaṁ catur.aśra.vānaṁ vyāmiśra.vānaṁ ca | 104
            |</p>
          <p>KAZ02.11.105/ eteṣām eka.aṁśukam adhyardha.dvi.tri.catur.aṁśukam
            iti | 105 |</p>
          <p>KAZ02.11.106/ tena kāśikaṁ pauṇḍrakaṁ ca kṣaumaṁ vyākhyātam | 106
            |</p>
          <p>KAZ02.11.107/ māgadhikā pauṇḍrikā sauvarṇa.kuḍyakā ca pattra.ūrṇā |
            107 |</p>
          <p>KAZ02.11.108/ nāga.vṛkṣo likuco bakulo vaṭaś ca yonayaḥ | 108 |</p>
          <p>KAZ02.11.109/ pītikā nāga.vṛkṣikā | 109 |</p>
          <p>KAZ02.11.110/ go.dhūma.varṇā laikucī | 110 |</p>
          <p>KAZ02.11.111/ śvetā bākulī | 111 |</p>
          <p>KAZ02.11.112/ śeṣā nava.nīta.varṇā | 112 |</p>
          <p>KAZ02.11.113/ tāsāṁ sauvarṇa.kuḍyakā śreṣṭhā | 113 |</p>
          <p>KAZ02.11.114/ tayā kauśeyaṁ cīna.paṭṭāś ca cīna.bhūmijā vyākhyātāḥ
            | 114 |</p>
          <p>KAZ02.11.115/ mādhuram āparāntakaṁ kāliṅgaṁ kāśikaṁ vāṅgakaṁ
            vātsakaṁ māhiṣakaṁ ca kārpāsikaṁ śreṣṭham | iti | 115 |</p>
          <p>KAZ02.11.116/ ataḥ pareṣāṁ ratnānāṁ pramāṇaṁ mūlya.lakṣaṇam |</p>
          <p>KAZ02.11.117/ jātiṁ rūpaṁ ca jānīyān nidhānaṁ nava.karma ca | 117
            |</p>
          <p>KAZ02.11.118/ purāṇa.pratisaṁskāraṁ karma guhyam upaskarān |</p>
          <p>KAZ02.11.119/ deśa.kāla.parībhogaṁ hiṁsrāṇāṁ ca pratikriyām | 119
            |</p>
        </div2>
        <div2 n="12" type="chapter">
          <head>Chapter 12 (Section 30): Starting of Mines and Factories</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 121 :: K2 tr. 105</note>
          <p>KAZ02.12.01/ ākara.adhyakṣaḥ
            śulba.dhātu.śāstra.rasa.pāka.maṇi.rāgajñas tajjña.sakho vā
            taj.jāta.karma.kara.upakaraṇa.sampannaḥ
            kiṭṭa.mūṣa.aṅgāra.bhasma.liṅgaṁ vā-ākaraṁ bhūta.pūrvam abhuta.pūrvaṁ
            vā bhūmi.prastara.rasa.dhātum atyartha.varṇa.gauravam
            ugra.gandha.rasaṁ parīkṣeta | 1 |</p>
          <p>KAZ02.12.02/ parvatānām abhijñāta.uddeśānāṁ
            bila.guha.upatyaka.ālayana.gūḍha.khāteṣv antaḥ prasyandino
            jambū.cūta.tāla.phala.pakva.haridrā.bheda.guḍa(gūḍa?).hari.tāla.-
            manaḥ.śilā.kṣaudra.hiṅguluka.puṇḍarīka.śuka.mayūra.pattra.varṇāḥ
            savarṇa.udaka.oṣadhi.paryantāś cikkaṇā viśadā bhārikāś ca rasāḥ
            kāñcanikāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ02.12.03/ apsu <pb n="56"/> niṣṭhyūtās tailavad.visarpiṇaḥ
            ṣaṅka.mala.grāhiṇaś ca tāmra.rūpyayoḥ śatād upari veddhāraḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ02.12.04/ tat.pratirūpakam ugra.gandha.rasaṁ śilā.jatu vidyāt |
            4 |</p>
          <p>KAZ02.12.05/ pītakās.tāmrakās tāmra.pītakā vā
            bhūmi.prastara.dhātavo bhinnā nīla.rājīvanto mudga.māṣa.kṛsara.varṇā
            vā dadhi.bindu.piṇḍa.citrā
            haridrā.harītakī.padma.pattra.śaivala.yakṛt.plīha.anavadya.varṇā
            bhinnāś cuñcu.vāluka.ālekhā.bindu.svastikavantaḥ sugulikā
            arciṣmantas tāpyamānā na bhidyante bahu.phena.dhūmāś ca
            suvarṇa.dhātavaḥ pratīvāpa.arthās tāmra.rūpya.vedhanāḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.12.06/
            śaṅkha.karpūra.sphaṭika.nava.nīta.kapota.pārāvata.vimalaka.mayūra.-
            grīvā.varṇāḥ sasyaka.gomedaka.guḍa.matsyaṇḍikā.varṇāḥ
            kovidāra.padma.pāṭalīka.lāya.kṣauma.atasī.puṣpa.varṇāḥ sa-sīsāḥ
            sa.añjanā visrā bhinnāḥ śveta.ābhāḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇa.ābhāḥ śvetāḥ sarve
            vā lekhā.bindu.citrā mṛdavo dhmāyamānā na sphuṭanti
            bahu.phena.dhūmāś ca rūpya.dhātavaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.12.07/ sarva.dhātūnāṁ gaurava.vṛddhau sattva.vṛddhiḥ | 7
            |</p>
          <p>KAZ02.12.08/ teṣām aśuddhā mūḍha.garbhā vā
            tīkṣṇa.mūtra.kṣara.bhāvitā
            rāja.vṛkṣa.vaṭa.pīlu.go.pitta.rocanā.mahiṣa.khara.karabha.mūtra.leṇḍa.-
            piṇḍa.baddhās tat.pratīvāpās tad.avalepā vā viśuddhāḥ sravanti | 8
            |</p>
          <p>KAZ02.12.09/
            yava.māṣa.tila.palāśa.pīlu.kṣārair.go.kṣīra.aja.kṣīrair vā
            kadalī.vajra.kanda.pratīvapo mārdava.karaḥ | 9 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.12.10ab/ madhu.madhukam ajā.payaḥ sa-tailaṁ
              ghṛta.guḍa.kiṇva.yutaṁ sa-kandalīkam |</l>
            <l>KAZ02.12.10cd/ yad api śata.sahasradhā vibhinnaṁ bhavati mṛdu
              tribhir eva tan.niṣekaiḥ || 10 ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ02.12.11/ go.danta.śṛṅga.pratīvāpo mṛdu.stambhanaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.12.12/ bhārikaḥ snigdho mṛduś ca prastara.dhātur bhūmi.bhāgo
            vā piṅgalo haritaḥ pāṭalo lohito vā tāmra.dhātuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.12.13/ kāka.mocakaḥ kapota.rocanā.varṇaḥ śveta.rāji.naddho vā
            visraḥ sīsa.dhātuḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.12.14/ ūṣara.karburaḥ pakva.loṣṭha.varṇo vā trapu.dhātuḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ02.12.15/ kharumbaḥ pāṇḍu.rohitaḥ sindu.vāra.puṣpa.varṇo vā
            tīkṣṇa.dhātuḥ | 15 |</p>
          <pb n="57"/>
          <p>KAZ02.12.16/ kāka.aṇḍa.bhuja.pattra.varṇo vā vaikṛntaka.dhātuḥ | 16
            |</p>
          <p>KAZ02.12.17/ acchaḥ snigdhaḥ sa-prabho ghoṣavān śītas tīvras
            tanu.rāgaś ca maṇi.dhātuḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.12.18/ dhātu.samutthaṁ taj.jāta.karma.anteṣu prayojayet | 18
            |</p>
          <p>KAZ02.12.19/ kṛta.bhāṇḍa.vyavahāram eka.mukham, atyayaṁ ca-anyatra
            kartṛ.kretṛ.vikretṝṇāṁ sthāpayet | 19 |</p>
          <p>KAZ02.12.20/ ākarikam apaharantam aṣṭa.guṇaṁ dāpayed anyatra
            ratnebhyaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.12.21/ stenam anisṛṣṭa.upajīvinaṁ ca baddhaṁ karma kārayet,
            daṇḍa.upakāriṇaṁ ca | 21 |</p>
          <p>KAZ02.12.22/ vyaya.kriyā.bhārikam āakaraṁ bhāgena prakrayeṇa vā
            dadyāt, lāghavikam ātmanā kārayet | 22 |</p>
          <p>KAZ02.12.23/ loha.adhyakṣas
            tāmra.sīsa.trapu.vaikṛnta.kāra.kūṭa.vṛtta.kaṁsa.tāla.loha.karma.antān
            kārayet, loha.bhāṇḍa.vyavahāraṁ ca | 23 |</p>
          <p>KAZ02.12.24/ lakṣaṇa.adhyakṣaś catur.bhāga.tāmraṁ rūpya.rūpaṁ
            tīkṣṇa.trapu.sīsa.añjanānām anyatama.māṣa.bīja.yuktaṁ kārayet -
            paṇam ardha.paṇaṁ pādam, aṣṭa.bhāgam iti, pāda.ājīvaṁ tāmra.rūpaṁ -
            māṣakam ardha.māṣakaṁ kākaṇīm ardha.kākaṇīm iti | 24 |</p>
          <p>KAZ02.12.25/ rūpa.darśakaḥ paṇa.yātrāṁ vyāvahārikīṁ kośa.praveśyāṁ
            ca sthāpayet | 25 |</p>
          <p>KAZ02.12.26/ rūpikam aṣṭakaṁ śatam, pañcakaṁ śataṁ vyājīm,
            pārīkṣikam aṣṭa.bhāgikam, śatam, pañca.viṁśati.paṇam atyayaṁ ca
            anyatra.kartṛ.kretṛ.vikretṛ.parīkṣitṛbhyaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.12.27/ khany.adhyakṣaḥ
            śaṅkha.vajra.maṇi.muktā.pravāla.kṣāra.karma.antān kārayet,
            paṇana.vyavahāraṁ ca | 27 |</p>
          <p>KAZ02.12.28/ lavaṇa.adhyakṣaḥ pāka.muktaṁ lavaṇa.bhāgaṁ prakrayaṁ
            ca yathā.kālaṁ saṅgṛhṇīyād, vikrayāc ca mūlyaṁ rūpaṁ vyājīṁ ca | 28
            |</p>
          <p>KAZ02.12.29/ āgantu.lavaṇaṁ ṣaḍ.bhāgaṁ dadyāt | 29 |</p>
          <p>KAZ02.12.30/ datta.bhāga.vibhāgasya vikrayaḥ, pañcakaṁ śataṁ vyājīṁ
            rūpaṁ rūpikaṁ ca | 30 |</p>
          <p>KAZ02.12.31/ kretā śulkaṁ rāja.paṇyac.cheda.anurūpaṁ ca vaidharaṇaṁ
            dadyāt, anyatra kretā ṣaṭ.chatam atyayaṁ ca | 31 |</p>
          <p>KAZ02.12.32/ vilavaṇam uttamaṁ daṇḍaṁ dadyād, aniṣṛṣṭa.upajīvī
            ca-anyatra vānaprasthebhyaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.12.33/ śrotriyās tapasvino viṣṭayaś ca bhakta.lavaṇaṁ hareyuḥ
            | 33 |</p>
          <p>KAZ02.12.34/ ato 'nyo lavaṇa.kṣāra.vargaḥ śulkaṁ dadyāt | 34 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.12.35ab/ evaṁ mūlyaṁ ca bhāgaṁ ca vyājīṁ parigham atyayam
              |</l>
            <l>KAZ02.12.35cd/ śulkaṁ vaidharaṇaṁ daṇḍaṁ rūpaṁ rūpikam eva ca ||
              35 ||</l>
          </lg>
          <pb n="58"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.12.36ab/ khanibhyo dvādaśa.vidhaṁ dhātuṁ paṇyaṁ ca saṁharet
              |</l>
            <l>KAZ02.12.36cd/ evaṁ sarveṣu paṇyeṣu sthāpayen mukha.saṅgraham ||
              36 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.12.37ab/ ākara.prabhaḥ kośaḥ kośād daṇḍaḥ prajāyate |</l>
            <l>KAZ02.12.37cd/ pṛthivī kośa.daṇḍābhyāṁ prāpyate kośa.bhūṣaṇā ||
              37 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="13" type="chapter">
          <head>Chapter 13 (Section 31): The Superintendent of Gold in the
            Workshop</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 126 :: K2 tr. 110</note>
          <p>KAZ02.13.01/ suvarṇa.adhyakṣaḥ suvarṇa.rajata.karma.antānām
            asambandha.āveśana.catuḥ.śālām eka.dvārām akṣa.śālāṁ kārayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.13.02/ viśikhā.madhye sauvarṇikaṁ śilpavantam abhijātaṁ
            prātyayikaṁ ca sthāpayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.13.03/ jāmbūnadaṁ śātakumbhaṁ hāṭakaṁ vaiṇavaṁ śṛṅga.śuktijaṁ
            jāta.rūpaṁ rasa.viddham ākara.udgataṁ ca suvarṇam | 3 |</p>
          <p>KAZ02.13.04/ kiñjalka.varṇaṁ mṛdu snigdham anādi bhrājiṣṇu ca
            śreṣṭham, rakta.pītakaṁ madhyamam, raktam avaram | 4 |</p>
          <p>KAZ02.13.05/ śreṣṭhānāṁ pāṇḍu śvetaṁ ca-aprāptakam | 5 |</p>
          <p>KAZ02.13.06/ tad yena-aprāptakaṁ tac catur.guṇena sīsena śodhayet |
            6 |</p>
          <p>KAZ02.13.07/ sīsa.anvayena bhidyamānaṁ śuṣka.paṭalair dhmāpayet | 7
            |</p>
          <p>KAZ02.13.08/ rūkṣatvād bhidyamānaṁ taila.gomaye niṣecayet | 8 |</p>
          <p>KAZ02.13.09/ ākara.udgataṁ sīsa.anvayena bhidyamānaṁ pāka.pattrāṇi
            kṛtvā gaṇḍikāsu kuṭṭayet, kadalī.vajra.kanda.kalke vā niṣecayet | 9
            |</p>
          <p>KAZ02.13.10/ tuttha.udgataṁ gauḍikaṁ kāmbukaṁ cākravālikaṁ ca
            rūpyam | 10 |</p>
          <p>KAZ02.13.11/ śvetaṁ snigdhaṁ mṛdu ca śreṣṭham | 11 |</p>
          <p>KAZ02.13.12/ viparyaye sphoṭanaṁ ca duṣṭam | 12 |</p>
          <p>KAZ02.13.13/ tat.sīsa.catur.bhāgena śodhayet | 13 |</p>
          <p>KAZ02.13.14/ udgata.cūlikam acchaṁ bhrājiṣṇu dadhi.varṇaṁ ca
            śuddham | 14 |</p>
          <p>KAZ02.13.15/ śuddhasya-eko hāridrasya suvarṇo varṇakaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.13.16/ tataḥ śulba.kākaṇy.uttara.apasāritā ā.catuḥ.sīma.antād
            iti ṣoḍaśa varṇakāḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.13.17/ suvarṇaṁ pūrvaṁ nikaṣya paścād varṇikāṁ nikaṣayet | 17
            |</p>
          <p>KAZ02.13.18/ sama.rāga.lekham animna.unnate deśe nikaṣitam,
            parimṛditaṁ parilīḍhaṁ nakha.antarād vā gairikeṇa.avacūrṇitam
            upadhiṁ vidyāt | 18 |</p>
          <pb n="59"/>
          <p>KAZ02.13.19/ jāti.hiṅgulukena puṣpakā.sīsena vā go.mūtra.bhāvitena
            digdhena-agra.hastena saṁspṛṣṭaṁ suvarṇaṁ śvetī.bhavati | 19 |</p>
          <p>KAZ02.13.20/ sa-kesaraḥ snigdho mṛdur bhājiṣṇuś ca nikaṣa.rāgaḥ
            śreṣṭhaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.13.21/ kāliṅgakas tāpī.pāṣāṇo vā mudga.varṇo nikaṣaḥ śreṣṭhaḥ
            | 21 |</p>
          <p>KAZ02.13.22/ sama.rāgī vikraya.kraya.hitaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.13.23/ hastic.chavikaḥ saharitaḥ prati.rāgī vikraya.hitaḥ |
            23 |</p>
          <p>KAZ02.13.24/ sthiraḥ paruṣo viṣama.varṇaś ca-apratirāgī kraya.hitaḥ
            | 24 |</p>
          <p>KAZ02.13.25/ chedaś cikkaṇaḥ sama.varṇaḥ ślakṣṇo mṛdur bhājiṣṇuś ca
            śreṣṭhaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ02.13.26/ tāpo bahir.antaś ca samaḥ kiñjalka.varṇaḥ
            kuraṇḍaka.puṣpa.varṇo vā śreṣṭhaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.13.27/ śyāvo nīlaś ca-aprāptakaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.13.28/ tulā.pratimānaṁ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.13.29/ tena-upadeśena rūpya.suvarṇaṁ dadyād ādadīta ca | 29
            |</p>
          <p>KAZ02.13.30/ akṣa.śālām anāyukto na-upagacchet | 30 |</p>
          <p>KAZ02.13.31/ abhigacchann ucchedyaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.13.32/ āyukto vā sarūpya.suvarṇas tena-eva jīyeta | 32 |</p>
          <p>KAZ02.13.33/ vicita.vastra.hasta.guhyāḥ
            kāñcana.pṛṣata.tvaṣṭṛ.tapanīya.kāravo dhmāyaka.caraka.pāṁsu.dhāvakāḥ
            praviśeyur niṣkaseyuś ca | 33 |</p>
          <p>KAZ02.13.34/ sarvaṁ ca-eṣām upakaraṇam aniṣṭhitāś ca prayogās
            tatra-eva-avatiṣṭheran | 34 |</p>
          <p>KAZ02.13.35/ gṛhītaṁ suvarṇaṁ dhṛtaṁ ca prayogaṁ karaṇa.madhye
            dadyāt | 35 |</p>
          <p>KAZ02.13.36/ sāyaṁ prātaś ca lakṣitaṁ kartṛ.kārayitṛ.mudrābhyāṁ
            nidadhyāt | 36 |</p>
          <p>KAZ02.13.37/ kṣepaṇo guṇaḥ kṣudrakam iti karmāṇi | 37 |</p>
          <p>KAZ02.13.38/ kṣepaṇaḥ kāca.arpaṇa.ādīni | 38 |</p>
          <p>KAZ02.13.39/ guṇaḥ sūtra.vāna.ādīni | 39 |</p>
          <p>KAZ02.13.40/ ghanaṁ suṣiraṁ pṛṣata.ādi.yuktaṁ kṣudrakam iti | 40
            |</p>
          <p>KAZ02.13.41/ arpayet kāca.karmaṇaḥ pañca.bhāgaṁ kāñcanaṁ
            daśa.bhāgaṁ kaṭu.mānam | 41 |</p>
          <p>KAZ02.13.42/ tāmra.pāda.yuktaṁ rūpyaṁ rūpya.pāda.yuktaṁ vā suvarṇaṁ
            saṁskṛtakam, tasmād rakṣet | 42 |</p>
          <p>KAZ02.13.43/ pṛṣata.kāca.karmaṇaḥ trayo hi bhāgāḥ paribhāṇḍaṁ dvau
            vāstukam, catvāro vā vāstukaṁ trayaḥ paribhāṇḍam | 43 |</p>
          <p>KAZ02.13.44/ tvaṣṭṛ.karmaṇaḥ śulba.bhāṇḍaṁ sama.suvarṇena
            samyūhayet | 44 |</p>
          <p>KAZ02.13.45/ rūpya.bhāṇḍaṁ ghanaṁ suṣiraṁ vā
            suvarṇa.ardhena-avalepayet | 45 |</p>
          <p>KAZ02.13.46/ catur.bhāga.suvarṇaṁ vā vālukā.hiṅgulukasya rasena
            cūrṇena vā vāsayet | 46 |</p>
          <p>KAZ02.13.47/ tapanīyaṁ jyeṣṭhaṁ suvarṇaṁ surāgaṁ
            sama.sīsa.atikrāntaṁ pāka.pattra.pakvaṁ saindhavikayā-ujjvālitaṁ
            nīla.pīta.śveta.harita.śuka.pattra.varṇānāṁ prakṛtir bhavati | 47
            |</p>
          <p>KAZ02.13.48/ tīkṣṇaṁ ca-asya mayūra.grīva.ābhaṁ śveta.bhaṅgaṁ
            cimicimāyitaṁ pīta.cūrṇitaṁ kākaṇikaḥ suvarṇa.rāgaḥ | 48 |</p>
          <pb n="60"/>
          <p>KAZ02.13.49/ tāram upaśuddhaṁ vā - asthi.tutthe catuḥ sama.sīse
            catuḥ śuṣka.tutthe catuḥ kapāle trir gomaye dvir evaṁ
            sapta.daśa.tuttha.atikrāntaṁ saindhavikayā-ujjvālitam | 49 |</p>
          <p>KAZ02.13.50/ etasmāt kākaṇy.uttaramād vimāṣād iti suvarṇe deyam,
            paścād rāga.yogaḥ, śveta.tāraṁ bhavati | 50 |</p>
          <p>KAZ02.13.51/ trayo 'ṁśās tapanīyasya dvātriṁśad.bhāga.śveta.tāram
            ūrcchitāḥ tat śveta.lohitakaṁ bhavati | 51 |</p>
          <p>KAZ02.13.52/ tāmraṁ pītakaṁ karoti | 52 |</p>
          <p>KAZ02.13.53/ tapanīyam ujjvālya rāga.tri.bhāgaṁ dadyāt, pīta.rāgaṁ
            bhavati | 53 |</p>
          <p>KAZ02.13.54/ śveta.tāra.bhāgau dvāv ekas tapanīyasya mudga.varṇaṁ
            karoti | 54 |</p>
          <p>KAZ02.13.55/ kāla.ayasasya-ardha.bhāga.abhyaktaṁ kṛṣṇaṁ bhavati |
            55 |</p>
          <p>KAZ02.13.56/ pratilepinā rasena dvi.guṇa.abhyaktaṁ tapanīyaṁ
            śuka.pattra.varṇaṁ bhavati | 56 |</p>
          <p>KAZ02.13.57/ tasya.ārambhe rāga.viśeṣeṣu prativarṇikāṁ gṛhṇīyāt |
            57 |</p>
          <p>KAZ02.13.58/ tīkṣṇa.tāmra.saṁskāraṁ ca budhyeta | 58 |</p>
          <p>KAZ02.13.59/ tasmād vajra.maṇi.muktā.pravāla.rūpāṇām apaneyi.mānaṁ
            ca rūpya.suvarṇa.bhāṇḍa.bandha.pramāṇāni ca | 59 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.13.60ab/ sama.rāgaṁ sama.dvandvam asakta.pṛṣataṁ sthiram
              |</l>
            <l>KAZ02.13.60cd/ supramṛṣṭam asampītaṁ vibhaktaṁ dhāraṇe sukham ||
              60 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.13.61ab/ abhinītaṁ prabhā.yuktaṁ saṁsthānam adhuraṁ samam
              |</l>
            <l>KAZ02.13.61cd/ mano.netra.abhirāmaṁ ca tapanīya.guṇāḥ smṛtāḥ ||
              61 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="14" type="chapter">
          <head>Chapter 14 (Section 32): The Royal Goldsmith in the Market
            Highway</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 133 :: K2 tr. 116</note>
          <p>KAZ02.14.01/ sauvarṇikaḥ paura.jāna.padānāṁ rūpya.suvarṇam
            āveśanibhiḥ kārayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.14.02/ nirdiṣṭa.kāla.kāryaṁ ca karma kuryuḥ, anirdiṣṭa.kālaṁ
            kārya.apadeśam | 2 |</p>
          <p>KAZ02.14.03/ kāryasya.anyathā.karaṇe vetana.nāśaḥ, tad.dvi.guṇaś ca
            daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.14.04/ kāla.atipātane pāda.hīnaṁ vetanaṁ tad.dvi.guṇaś ca
            daṇḍaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.14.05/ yathā.varṇa.pramāṇaṁ nikṣepaṁ gṛhṇīyus tathā.vidham
            eva-arpayeyuḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.14.06/ kāla.antarād api ca tathā.vidham eva pratigṛhṇīyuḥ,
            anyatra kṣīṇa.pariśīrṇābhyām | 6 |</p>
          <pb n="61"/>
          <p>KAZ02.14.07/ āveśanibhiḥ suvarṇa.pudgala.lakṣaṇa.prayogeṣu tat.taj
            jānīyāt | 7 |</p>
          <p>KAZ02.14.08/ tapta.kala.dhautakayoḥ kākaṇikaḥ suvarṇe kṣayo deyaḥ |
            8 |</p>
          <p>KAZ02.14.09/ tīkṣṇa.kākaṇī - rūpya.dvi.guṇaḥ - rāga.prakṣepaḥ,
            tasya ṣaḍ.bhāgaḥ kṣayaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.14.10/ varṇa.hīne māṣa.avare pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            pramāṇa.hīne madhyamaḥ, tulā.pratimāna.upadhāv uttamaḥ,
            kṛta.bhāṇḍa.upadhau ca | 10 |</p>
          <p>KAZ02.14.11/ sauvarṇikena-adṛṣṭam anyatra vā prayogaṁ kārayato
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.14.12/ kartur dvi.guṇaḥ sa-apasāraś cet | 12 |</p>
          <p>KAZ02.14.13/ anapasāraḥ kaṇṭaka.śodhanāya nīyeta | 13 |</p>
          <p>KAZ02.14.14/ kartuś ca dvi.śato daṇḍaḥ paṇac.chedanaṁ vā | 14 |</p>
          <p>KAZ02.14.15/ tulā.pratimāna.bhāṇḍaṁ pautava.hastāt krīṇīyuḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ02.14.16/ anyathā dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.14.17/ ghanaṁ suṣiraṁ samyūhyam avalepyaṁ saṅghātyaṁ
            vāsitakaṁ ca kāru.karma | 17 |</p>
          <p>KAZ02.14.18/ tulā.viṣamam apasāraṇaṁ visrāvaṇaṁ peṭakaḥ piṅkaś
            ca-iti haraṇa.upāyāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.14.19/ samnāminy utkīrṇikā bhinna.mastaka.upakaṇṭhī kuśikyā
            sakaṭu.kakṣyā parivelyā-ayas.kāntā ca duṣṭa.tulāḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.14.20/ rūpyasya dvau bhāgāv ekaḥ śulbasya tripuṭakam | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.14.21/ tena-akarod gatam apasāryate tat.tripuṭaka.apasāritam
            | 21 |</p>
          <p>KAZ02.14.22/ śulbena śulba.apasāritam, vellakena
            vellaka.apasāritam, śulba.ardha.sāreṇa hemnā hema.apasāritam | 22
            |</p>
          <p>KAZ02.14.23/ mūka.mūṣā pūti.kiṭṭaḥ karaṭuka.mukhaṁ nālī sandaṁśo
            joṅganī suvarcikā.lavaṇaṁ tad eva suvarṇam ity apasāraṇa.mārgāḥ | 23
            |</p>
          <p>KAZ02.14.24/ pūrva.praṇihitā vā piṇḍa.vālukā mūṣā.bhedād agniṣṭhād
            uddhriyante | 24 |</p>
          <p>KAZ02.14.25/ paścād bandhane ācitaka.pattra.parīkṣāyāṁ vā
            rūpya.rūpeṇa parivartanaṁ visrāvaṇam, piṇḍa.vālukānāṁ
            loha.piṇḍa.vālukābhir vā | 25 |</p>
          <p>KAZ02.14.26/ gāḍhaś ca-abhyuddhāryaś ca peṭakaḥ
            samyūhya-avalepya.saṅghātyeṣu kriyate | 26 |</p>
          <p>KAZ02.14.27/ sīsa.rūpaṁ suvarṇa.pattreṇa-avaliptam abhyantaram
            aṣṭakena baddhaṁ gāḍha.peṭakaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.14.28/ sa eva paṭala.sampuṭeṣv abhyuddhāryaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.14.29/ pattram āśliṣṭaṁ yamakapattraṁ vā-avalepyeṣu kriyate |
            29 |</p>
          <p>KAZ02.14.30/ śulbaṁ tāraṁ vā garbhaḥ pattrāṇāṁ saṅghātyeṣu kriyate
            | 30 |</p>
          <p>KAZ02.14.31/ śulba.rūpaṁ suvarṇa.pattra.saṁhataṁ pramṛṣṭaṁ
            supārśvam, tad eva yamaka.pattra.saṁhataṁ pramṛṣṭaṁ tāmra.tāra.rupaṁ
            ca-uttara.varṇakaḥ | 31 |</p>
          <pb n="62"/>
          <p>KAZ02.14.32/ tad ubhayaṁ tāpani.kaṣābhyāṁ nihśabda.ullekhanābhyāṁ
            vā vidyāt | 32 |</p>
          <p>KAZ02.14.33/ abhyuddhāryaṁ badara.āmle lavaṇa.udake vā sādayanti |
            iti peṭakaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ02.14.34/ ghane suṣire vā rūpe
            suvarṇa.mṛn.mālukā.hiṅguluka.kalpo vā tapto 'vatiṣṭhate | 34 |</p>
          <p>KAZ02.14.35/ dṛḍha.vāstuke vā rūpe vālukā.miśraṁ jatu
            gāndhāra.paṅko vā tapto 'vatiṣṭhate | 35 |</p>
          <p>KAZ02.14.36/ tayos tāpanam avadhvaṁsanaṁ vā śuddhiḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ02.14.37/ sa-paribhāṇḍe vā rūpe lavaṇam ulkayā kaṭu.śarkarayā
            taptam avatiṣṭhate | 37 |</p>
          <p>KAZ02.14.38/ tasya kvāthanaṁ śuddhiḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ02.14.39/ abhra.paṭalam aṣṭakena dvi.guṇa.vāstuke vā rūpe
            badhyate | 39 |</p>
          <p>KAZ02.14.40/ tasya-apihita.kācakasya-udake nimajjata eka.deśaḥ
            sīdati, paṭala.antareṣu vā sūcyā bhidyate | 40 |</p>
          <p>KAZ02.14.41/ maṇayo rūpyaṁ suvarṇaṁ vā ghana.suṣirāṇāṁ piṅkaḥ | 41
            |</p>
          <p>KAZ02.14.42/ tasya tāpanam avadhvaṁsanaṁ vā śuddhiḥ | iti piṅkaḥ |
            42 |</p>
          <p>KAZ02.14.43/ tasmād vajra.maṇi.muktā.pravāla.rūpāṇāṁ
            jāti.rūpa.varṇa.pramāṇa.pudgala.lakṣaṇāny upalabheta | 43 |</p>
          <p>KAZ02.14.44/ kṛta.bhāṇḍa.parīkṣāyāṁ purāṇa.bhāṇḍa.pratisaṁskāre vā
            catvāro haraṇa.upāyāḥ - parikuṭṭanam avacchedanam ullekhanaṁ
            parimardanaṁ vā | 44 |</p>
          <p>KAZ02.14.45/ peṭaka.apadeśena pṛṣataṁ guṇaṁ piṭakāṁ vā yat
            pariśātayanti tat.parikuṭṭanam | 45 |</p>
          <p>KAZ02.14.46/ yad.dvi.guṇa.vāstukānāṁ vā rūpe sīsa.rūpaṁ
            prakṣipya-ābhyantaram avacchindanti tad avacchedanam | 46 |</p>
          <p>KAZ02.14.47/ yad ghanānāṁ tīkṣṇena-ullikhanti tad ullekhanam | 47
            |</p>
          <p>KAZ02.14.48/ hari.tāla.manaḥ.śilā.hiṅguluka.cūrṇānām anyatamena
            kuru.vinda.cūrṇena vā vastraṁ samyūhya yat parimṛdnanti tat
            parimardanam | 48 |</p>
          <p>KAZ02.14.49/ tena sauvarṇa.rājatāni bhāṇḍāni kṣīyante, na ca-eṣāṁ
            kiñcid avarugṇaṁ bhavati | 49 |</p>
          <p>KAZ02.14.50/ bhagna.khaṇḍa.ghṛṣṭānāṁ samyūhyānāṁ sadṛśena-anumānaṁ
            kuryāt | 50 |</p>
          <p>KAZ02.14.51/ avalepyānāṁ yāvad utpāṭitaṁ tāvad utpāṭya-anumānaṁ
            kuryāt | 51 |</p>
          <p>KAZ02.14.52/ virūpāṇāṁ vā tāpanam udaka.peṣaṇaṁ ca bahuśaḥ kuryāt |
            52 |</p>
          <p>KAZ02.14.53/ avakṣepaḥ pratimānam agnir gaṇḍikā bhaṇḍika.adhikaraṇī
            piñchaḥ sūtraṁ cellaṁ bollanaṁ śira utsaṅgo makṣikā sva.kāya.īkṣā
            dṛtir udaka.śarāvam agniṣṭham iti kācaṁ vidyāt | 53 |</p>
          <p>KAZ02.14.54/ rājatānāṁ visraṁ mala.grāhi paruṣaṁ prastīnaṁ vivarṇaṁ
            vā duṣṭam iti vidyāt | 54 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.14.55ab/ evaṁ navaṁ ca jīrṇaṁ ca virūpaṁ ca-api bhāṇḍakam
              |</l>
            <l>KAZ02.14.55cd/ parīkṣeta-atyayaṁ ca-eṣāṁ yathā.uddiṣṭaṁ
              prakalpayet || 55 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="15" type="chapter">
          <pb n="63"/>
          <head>Chapter 15 (Section 33): The Superintendent of the
            Magazine</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 139 :: K2 tr. 122</note>
          <p>KAZ02.15.01/ koṣṭha.agāra.adhyakṣaḥ
            sītā.rāṣṭra.krayima.parivartaka.prāmityaka.āpamityaka.saṁhanika.-
            anya.jāta.vyaya.pratyāya.upasthānāny upalabhet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.15.02/ sītā.adhyakṣa.upanītaḥ sasya.varṇakaḥ sītā | 2 |</p>
          <p>KAZ02.15.03/ piṇḍa.karaḥ ṣaḍ.bhāgaḥ senā.bhaktaṁ baliḥ kara
            utsaṅgaḥ pārśvaṁ pārihīṇikam aupāyanikaṁ kauṣṭheyakaṁ ca rāṣṭram | 3
            |</p>
          <p>KAZ02.15.04/ dhānya.mūlyaṁ kośa.nirhāraḥ prayoga.pratyādānaṁ ca
            krayimam | 4 |</p>
          <p>KAZ02.15.05/ sasya.varṇānām argha.antareṇa vinimayaḥ parivartakaḥ |
            5 |</p>
          <p>KAZ02.15.06/ sasya.yācanam anyataḥ prāmityakam | 6 |</p>
          <p>KAZ02.15.07/ tad eva pratidāna.artham āpamityakam | 7 |</p>
          <p>KAZ02.15.08/ kuṭṭaka.rocaka.saktu.śukta.piṣṭa.karma taj.jīvaneṣu
            taila.pīḍana.maudra.cākrikeṣv ikṣūṇāṁ ca kṣāra.karma saṁhanikā | 8
            |</p>
          <p>KAZ02.15.09/ naṣṭa.prasmṛta.ādir anya.jātaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.15.10/ vikṣepa.vyādhita.antara.ārambha.śeṣaṁ ca
            vyaya.pratyāyaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.15.11/ tulā.māna.antaraṁ hasta.pūraṇam utkaro vyājī
            paryuṣitaṁ prārjitaṁ ca-upasthānam | iti | 11 |</p>
          <p>KAZ02.15.12/ dhānya.sneha.kṣāra.lavaṇānāṁ dhānya.kalpaṁ
            sītā.adhyakṣe vakṣyāmaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.15.13/ sarpis.taila.vasā.majjānaḥ snehāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.15.14/ phāṇita.guḍa.matsyaṇḍika.akhaṇḍa.śarkarāḥ kṣāra.vargaḥ
            | 14 |</p>
          <p>KAZ02.15.15/ saindhava.sāmudra.biḍa.yava.kṣāra.sauvarcala.udbhedajā
            lavaṇa.vargaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.15.16/ kṣaudraṁ mārdvīkaṁ ca madhu | 16 |</p>
          <p>KAZ02.15.17/ ikṣu.rasa.guḍa.madhu.phāṇita.jāmbava.panasānām
            anyatamo meṣa.śṛṅgī.pippalī.kvātha.abhiṣuto māsikaḥ ṣāṇmāsikaḥ
            sāṁvatsariko vā cidbhiṭor
            vāruka.ikṣu.kāṇḍa.āmra.phala.āmalaka.avasutaḥ śuddho vā śukta.vargaḥ
            | 17 |</p>
          <pb n="64"/>
          <p>KAZ02.15.18/
            vṛkṣa.āmla.kara.marda.āmra.vidala.āmalaka.mātuluṅga.kola.badara.-
            sauvīraka.parūṣaka.ādiḥ phala.āmla.vargaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.15.19/ dadhi.dhānya.āmla.ādir drava.āmla.vargaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.15.20/
            pippalī.marica.śṛṅgi.berā.ajājī.kirāta.tikta.gaura.sarṣapa.kustumburu.-
            coraka.damanaka.maruvaka.śigru.kāṇḍa.ādiḥ kaṭuka.vargaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.15.21/ śuṣka.matsya.māṁsa.kanda.mūla.phala.śāka.ādi ca
            śāka.vargaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.15.22/ tato 'rdham āpad.arthaṁ jānapadānāṁ sthāpayed, ardham
            upayuñjīta | 22 |</p>
          <p>KAZ02.15.23/ navena ca-anavaṁ śodhayet | 23 |</p>
          <p>KAZ02.15.24/ kṣuṇṇa.ghṛṣṭa.piṣṭa.bhṛṣṭānām ārdra.śuṣka.siddhānāṁ ca
            dhānyānāṁ vṛddhi.kṣaya.pramāṇāni pratyakṣī.kurvīta | 24 |</p>
          <p>KAZ02.15.25/ kodrava.vrīhīṇām ardhaṁ sāraḥ, śālīnām
            ardha.bhāga.ūnaḥ, tri.bhāga.ūno varakāṇām | 25 |</p>
          <p>KAZ02.15.26/ priyaṅgūṇām ardhaṁ sāro nava.bhāga.vṛddhiś ca | 26
            |</p>
          <p>KAZ02.15.27/ udārakas tulyaḥ, yavā go.dhūmāś ca kṣuṇṇāḥ, tilā yavā
            mudga.māṣāś ca ghṛṣṭāḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.15.28/ pañca.bhāga.vṛddhir.go.dhūmaḥ, saktavaś ca | 28 |</p>
          <p>KAZ02.15.29/ pāda.ūnā kalāya.camasī | 29 |</p>
          <p>KAZ02.15.30/ mudga.māṣāṇām ardha.pāda.ūnā | 30 |</p>
          <p>KAZ02.15.31/śaumbyānām ardhaṁ sāraḥ, tri.bhāga.ūno masūrāṇām | 31
            |</p>
          <p>KAZ02.15.32/ piṣṭam āmaṁ kulmāṣāś ca-adhyardha.guṇāḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.15.33/ dvi.guṇo yāvakaḥ, pulākaḥ, piṣṭaṁ ca siddham | 33
            |</p>
          <p>KAZ02.15.34/ kodrava.varaka.udāraka.priyaṅgūṇāṁ tri.guṇam annam,
            catur.guṇaṁ vrīhīṇām, pañca.guṇaṁ śālīnām | 34 |</p>
          <p>KAZ02.15.35/ timitam apara.annaṁ dvi.guṇam, ardha.adhikaṁ
            virūḍhānām | 35 |</p>
          <p>KAZ02.15.36/ pañca.bhāga.vṛddhir bhṛṣṭānām | 36 |</p>
          <p>KAZ02.15.37/ kalāyo dvi.guṇaḥ, lājā bharujāś ca | 37 |</p>
          <p>KAZ02.15.38/ṣaṭkaṁ tailam atasīnām | 38 |</p>
          <p>KAZ02.15.39/ nimba.kuśa.āmraka.pittha.ādīnāṁ pañca.bhāgaḥ | 39
            |</p>
          <p>KAZ02.15.40/ catur.bhāgikās tila.kusumbha.madhūka.iṅgudī.snehāḥ |
            40 |</p>
          <p>KAZ02.15.41/ kārpāsa.kṣaumāṇāṁ pañca.pale palaṁ sūtram | 41 |</p>
          <p>KAZ02.15.42/ pañca.droṇe śālīnāṁ dvādaśa.āḍhakaṁ taṇḍulānāṁ
            kalabha.bhojanam, ekādaśakaṁ vyālānām, daśakam aupavāhyānāṁ navakaṁ
            sāmnāhyānām, aṣṭakaṁ pattīnām, saptakaṁ mukhyānām, ṣaṭkaṁ
            devī.kumārāṇām, pañcakaṁ rājñām, akhaṇḍa.pariśuddhānāṁ vā taṇḍulānāṁ
            prasthaḥ | 42 |</p>
          <pb n="65"/>
          <p>KAZ02.15.43/ taṇḍulānāṁ prasthaḥ catur.bhāgaḥ sūpaḥ sūpa.ṣoḍaśo
            lavaṇasya-aṁśaḥ catur.bhāgaḥ sarpiṣas tailasya vā-ekam ārya.bhaktaṁ
            puṁsaḥ | 43 |</p>
          <p>KAZ02.15.44/ṣaḍ.bhāgaḥ sūpaḥ ardha.sneham avarāṇām | 44 |</p>
          <p>KAZ02.15.45/ pāda.ūnaṁ strīṇām | 45 |</p>
          <p>KAZ02.15.46/ ardhaṁ bālānām | 46 |</p>
          <p>KAZ02.15.47/ māṁsa.pala.viṁśatyā sneha.ardha.kuḍubaḥ paliko
            lavaṇasya-aṁśaḥ kṣāra.pala.yogo dvi.dharaṇikaḥ kaṭuka.yogo dadhnuś
            ca-ardha.prasthaḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ02.15.48/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 48 |</p>
          <p>KAZ02.15.49/ śākānām adhyardha.guṇaḥ, śuṣkāṇāṁ dvi.guṇaḥ, sa caiva
            yogaḥ | 49 |</p>
          <p>KAZ02.15.50/ hasty.aśvayos tad.adhyakṣe vidhā.pramāṇaṁ vakṣyāmaḥ |
            50 |</p>
          <p>KAZ02.15.51/ balī.vardānāṁ māṣa.droṇaṁ yavānāṁ vā pulākaḥ, śeṣam
            aśva.vidhānam | 51 |</p>
          <p>KAZ02.15.52/ viśeṣo ghāṇa.piṇyāka.tulā, kaṇa.kuṇḍakaṁ daśa.āḍhakaṁ
            vā | 52 |</p>
          <p>KAZ02.15.53/ dvi.guṇaṁ mahiṣa.uṣṭrāṇām | 53 |</p>
          <p>KAZ02.15.54/ ardha.droṇaṁ khara.pṛṣata.rohitānām | 54 |</p>
          <p>KAZ02.15.55/ āḍhakam eṇa.kuraṅgāṇām | 55 |</p>
          <p>KAZ02.15.56/ ardha.āḍhakam aja.eḍaka.varāhāṇām, dvi.guṇaṁ vā
            kaṇa.kuṇḍakam | 56 |</p>
          <p>KAZ02.15.57/ prastha.odanaḥ śunām | 57 |</p>
          <p>KAZ02.15.58/ haṁsa.krauñca.mayūrāṇām ardha.prasthaḥ | 58 |</p>
          <p>KAZ02.15.59/ śeṣāṇām ato mṛga.paśu.pakṣi.vyālānām eka.bhaktād
            anumānaṁ grāhayet | 59 |</p>
          <p>KAZ02.15.60/ aṅgārāṁs tuṣān loha.karma.anta.bhitti.lepyānāṁ hārayet
            | 60 |</p>
          <p>KAZ02.15.61/ kaṇikā dāsa.karma.kara.sūpa.kārāṇām, ato 'nyad
            audanika.apūpikebhyaḥ prayacchet | 61 |</p>
          <p>KAZ02.15.62/ tulā.māna.bhāṇḍaṁ
            rocanī.dṛṣan.musala.ulūkhala.kuṭṭaka.rocaka.yantra.pattraka.śūrpa.-
            cālanika.akaṇḍolī.piṭaka.sammārjanyaś ca-upakaraṇāni | 62 |</p>
          <p>KAZ02.15.63/
            mārjaka.rakṣaka.dharaka.māyaka.māpaka.dāyaka.dāpaka.śalāka.-
            apratigrāhaka.dāsa.karma.kara.vargaś ca viṣṭiḥ | 63 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.15.64ab/ uccair dhānyasya nikṣepo mūtāḥ kṣārasya saṁhatāḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.15.64cd/ mṛt.kāṣṭha.koṣṭhāḥ snehasya pṛthivī lavaṇasya ca
              || 64 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="16" type="chapter">
          <head>Chapter 16 (Section 34): The Director of Trade</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 145 :: K2 tr. 127</note>
          <p>KAZ02.16.01/ paṇya.adhyakṣaḥ sthala.jalajānāṁ nānā.vidhānāṁ
            paṇyānāṁ sthala.patha.vāri.patha.upayātānāṁ
            sāra.phalgv.argha.antaraṁ priya.apriyatāṁ ca vidyāt, tathā
            vikṣepa.saṅkṣepa.kraya.vikraya.prayoga.kālān | 1 |</p>
          <pb n="66"/>
          <p>KAZ02.16.02/ yac ca paṇyaṁ pracuraṁ syāt tad ekī.kṛtya-argham
            āropayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.16.03/ prāpte 'rghe vā-argha.antaraṁ kārayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.16.04/ sva.bhūmijānāṁ rāja.paṇyānām eka.mukhaṁ vyavahāraṁ
            sthāpayet, para.bhūmijānām aneka.mukham | 4 |</p>
          <p>KAZ02.16.05/ ubhayaṁ ca prajānām anugraheṇa vikrāpayet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.16.06/ sthūlam api ca lābhaṁ prajānām aupaghātikaṁ vārayet |
            6 |</p>
          <p>KAZ02.16.07/ ajasra.paṇyānāṁ kāla.uparodhaṁ saṅkula.doṣaṁ vā
            na-utpādayet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.16.08/ bahu.mukhaṁ vā rāja.paṇyaṁ vaidehakāḥ kṛta.arghaṁ
            vikrīṇīran | 8 |</p>
          <p>KAZ02.16.09/ cheda.anurūpaṁ ca vaidharaṇaṁ dadyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.16.10/ ṣoḍaśa.bhāgo māna.vyājī, viṁśati.bhāgas tulā.mānam,
            gaṇya.paṇyānām ekādaśa.bhāgaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.16.11/ para.bhūmijaṁ paṇyam anugraheṇa-āvāhayet | 11 |</p>
          <p>KAZ02.16.12/ na-avikasa.artha.vāhebhyaś ca parihāram āyati.kṣamaṁ
            dadyāt | 12 |</p>
          <p>KAZ02.16.13/ anabhiyogaś ca-artheṣv āgantūnām, anyatra
            sabhyā.upakāribhyaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.16.14/ paṇya.adhiṣṭhātāraḥ paṇya.mūlyam eka.mukhaṁ
            kāṣṭha.droṇyām ekac.chidra.apidhānāyāṁ nidadhyuḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.16.15/ ahnaś ca-aṣṭame bhāge paṇya.adhyakṣasya-arpayeyuḥ -
            "idaṁ vikrītam, idaṁ śeṣam" iti | 15 |</p>
          <p>KAZ02.16.16/ tulā.māna.bhāṇḍaṁ ca-arpayeyuḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.16.17/ iti sva.viṣaye vyākhyātam | 17 |</p>
          <p>KAZ02.16.18/ para.viṣaye tu - paṇya.pratipaṇyayor arghaṁ mūlyaṁ
            ca-āgamayya
            śulka.vartanyā-ātivāhika.gulmatara.deya.bhakta.bhāga.vyaya.śuddham
            udayaṁ paśyet | 18 |</p>
          <p>KAZ02.16.19/ asaty udaye bhāṇḍa.nirvahaṇena
            paṇya.pratipaṇya.ānayanena vā lābhaṁ paśyet | 19 |</p>
          <p>KAZ02.16.20/ tataḥ sāra.pādena sthala.vyavahāram adhvanā kṣemeṇa
            prayojayet | 20 |</p>
          <p>KAZ02.16.21/ aṭavy.anta.pāla.pura.rāṣṭra.mukhyaiś ca pratisaṁsargaṁ
            gacched anugraha.artham | 21 |</p>
          <p>KAZ02.16.22/ āpadi sāram ātmānaṁ vā mokṣayet | 22 |</p>
          <p>KAZ02.16.23/ ātmano vā bhūmiṁ prāptaḥ sarva.deya.viśuddhaṁ
            vyavahareta | 23 |</p>
          <p>KAZ02.16.24/ vāri.pathe vā
            yāna.bhāgaka.pathy.adana.paṇya.pratipaṇya.argha.pramāṇa.yātrā.-
            kāla.bhaya.pratīkāra.paṇya.pattana.cāritrāṇy upalabheta | 24 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.16.25ab/ nadī.pathe ca vijñāya vyavahāraṁ caritrataḥ |</l>
            <l>KAZ02.16.25cd/ yato lābhas tato gacched alābhaṁ parivarjayet ||
              25 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="17" type="chapter">
          <pb n="67"/>
          <head>Chapter 17 (Section 35): The Director of Forests</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 148 :: K2 tr. 129</note>
          <p>KAZ02.17.01/ kupya.adhyakṣo dravya.vana.pālaiḥ kupyam ānāyayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.17.02/ dravya.vana.karma.antāṁś ca prayojayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.17.03/ dravya.vanac.chidrāṁ ca deyam atyayaṁ ca sthāpayed
            anyatra-āpadbhyaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.17.04/ kupya.vargaḥ -
            śāka.tiniśa.dhanvana.arjuna.madhūka.tilaka.sāla.śiṁśapā.arimeda.-
            rāja.adana.śirīṣa.khadira.sarala.tāla.sarja.aśva.karṇa.soma.valka.kuśa.-
            āmra.priyaka.dhava.ādiḥ sāra.dāru.vargaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.17.05/
            uṭaja.cimiya.cāpa.veṇu.vaṁśa.sātina.kaṇṭaka.bhāllūka.ādir
            veṇu.vargaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.17.06/ vetra.śīka.vallī.vāśī.śyāma.latā.nāga.latā.ādir
            vallī.vargaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.17.07/ mālatī.mūrvā.arka.śaṇa.gavedhukā.atasy.ādir
            valka.vargaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.17.08/ muñja.balbaja.ādi rajju.bhāṇḍam | 8 |</p>
          <p>KAZ02.17.09/ tālī.tāla.bhūrjānāṁ pattram | 9 |</p>
          <p>KAZ02.17.10/ kiṁśuka.kusumbha.kuṅkumānāṁ puṣpam | 10 |</p>
          <p>KAZ02.17.11/ kanda.mūla.phala.ādir auṣadha.vargaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.17.12/
            kāla.kūṭa.vatsa.nābha.hālāhala.meṣa.śṛṅga.mustā.kuṣṭha.mahā.-
            viṣa.vellitaka.gaura.ardra.bālaka.mārkaṭa.haimavata.kāliṅgaka.-
            dāradaka.aṅkola.sāraka.uṣṭraka.ādīni viṣāṇi, sarpāḥ kīṭāś ca ta eva
            kumbha.gatāḥ viṣa.vargaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.17.13/
            godhā.seraka.dvīpy.ṛkṣa.śiṁśumāra.siṁha.vyāghra.hasti.mahiṣa.-
            camara.sṛmara.khaḍga.go.mṛga.gavayānāṁ
            carma.asthi.pitta.snāyv.akṣi.danta.śṛṅga.khura.pucchāni, anyeṣāṁ
            vā-api mṛga.paśu.pakṣi.vyālānām | 13 |</p>
          <p>KAZ02.17.14/
            kāla.ayasa.tāmra.vṛtta.kaṁsa.sīsa.trapu.vaikṛntaka.āra.kūṭāni lohāni
            | 14 |</p>
          <p>KAZ02.17.15/ vidala.mṛttikāmayaṁ bhāṇḍam | 15 |</p>
          <p>KAZ02.17.16/ aṅgāra.tuṣa.bhasmāni, mṛga.paśu.pakṣi.vyāla.vāṭāḥ
            kāṣṭha.tṛṇa.vāṭāś ca | iti | 16 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.17.17ab/ bahir antaś ca karma.antā vibhaktāḥ sārvabhāṇḍikāḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.17.17cd/ ājīva.pura.rakṣā.arthāḥ kāryāḥ kupya.upajīvinā ||
              17 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="18" type="chapter">
          <pb n="68"/>
          <head>Chapter 18 (Section 36): The Superintendent of the
            Armoury</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 150 :: K2 tr. 131</note>
          <p>KAZ02.18.01/ āyudha.agāra.adhyakṣaḥ sāṅgrāmikaṁ daurgakarmikaṁ
            para.pura.abhighātikaṁ ca yantram āyudham āvaraṇam upakaraṇaṁ ca
            taj.jāta.kāru.śilpibhiḥ
            kṛta.karma.pramāṇa.kāla.vetana.phala.niṣpattibhiḥ kārayet,
            sva.bhūmiṣu ca sthāpayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.18.02/ sthāna.parivartanam ātapa.pravāta.pradānaṁ ca bahuśaḥ
            kuryāt | 2 |</p>
          <p>KAZ02.18.03/ ūṣma.upasneha.krimibhir upahanyamānam anyathā
            sthāpayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.18.04/ jāti.rūpa.lakṣaṇa.pramāṇa.āgama.mūlya.nikṣepaiś
            ca-upalabheta | 4 |</p>
          <p>KAZ02.18.05/
            sarvato.bhadra.jāmadagnya.bahu.mukha.viśvāsa.ghāti.saṅghāṭī.-
            yānaka.parjanyaka.bāhu.ūrdhva.bāhv.ardha.bāhūni sthita.yantrāṇi | 5
            |</p>
          <p>KAZ02.18.06/
            pāñcālika.deva.daṇḍa.sūkarikā.musala.yaṣṭi.hasti.vāraka.tāla.-
            vṛnta.mudgara.gadā.spṛktalā.kuddāla.āsphāṭima.utpāṭima.-
            udghāṭima.śataghni.tri.śūla.cakrāṇi cala.yantrāṇi | 6 |</p>
          <p>KAZ02.18.07/
            śakti.prāsa.kunta.hāṭaka.bhiṇḍi.pāla.śūla.tomara.varāha.karṇa.-
            kaṇaya.karpaṇa.trāsika.ādīni ca hula.mukhāni | 7 |</p>
          <p>KAZ02.18.08/ tāla.cāpa.dārava.śārṅgāṇi kārmuka.kodaṇḍa.drūṇā
            dhanūṁṣi | 8 |</p>
          <p>KAZ02.18.09/ mūrvā.arka.śana.gavedhu.veṇu.snāyūni jyāḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.18.10/ veṇu.śara.śalākā.daṇḍa.āsana.nārācāś ca-iṣavaḥ | 10
            |</p>
          <p>KAZ02.18.11/ teṣāṁ mukhāni chedana.bhedana.tāḍanāny
            āyasa.asthi.dāravāṇi | 11 |</p>
          <p>KAZ02.18.12/ nistriṁśa.maṇḍala.agra.asi.yaṣṭayaḥ khaḍgāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.18.13/ khaḍga.mahiṣa.vāraṇa.viṣāṇa.dāru.veṇu.mūlāni tsaravaḥ
            | 13 |</p>
          <p>KAZ02.18.14/
            paraśu.kuṭhāra.paṭṭasa.khanitra.kuddāla.krakaca.kāṇḍac.chedanāḥ
            kṣura.kalpāḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.18.15/ yantra.goṣpaṇa.muṣṭi.pāṣāṇa.rocanī.dṛṣadaś
            ca-aśma.āyudhāni | 15 |</p>
          <p>KAZ02.18.16/
            loha.jālikā.paṭṭa.kavaca.sūtra.kaṅkaṭa.śiṁśumāraka.khaḍgi.-
            dhenuka.hasti.go.carma.khura.śṛṅga.saṅghātaṁ varmāṇi | 16 |</p>
          <p>KAZ02.18.17/
            śiras.trāṇa.kaṇṭha.trāṇa.kūrpāsa.kañcuka.vāra.vāṇa.paṭṭa.-
            nāga.udarikāḥ
            peṭī.carma.hasti.karṇa.tāla.mūla.dhamani.kāka.pāṭa.kiṭikā.-
            apratihata.balāha.kāntāś ca-āvaraṇāṇi | 17 |</p>
          <pb n="69"/>
          <p>KAZ02.18.18/ hasti.ratha.vājināṁ yogyā.bhāṇḍam ālaṅkārikaṁ
            samnāha.kalpanāś ca-upakaraṇāni | 18 |</p>
          <p>KAZ02.18.19/ aindrajālikam aupaniṣadikaṁ ca karma | 19 |
            karma.antānāṁ ca -</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.18.20ab/ icchām ārambha.niṣpattiṁ prayogaṁ vyājam uddayam
              |</l>
            <l>KAZ02.18.20cd/ kṣaya.vyayau ca jānīyāt kupyānām āyudha.īśvaraḥ ||
              20 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="19" type="chapter">
          <head>Chapter 19 (Section 37): Standardisation of Weights and
            Measures</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 153 :: K2 tr. 134</note>
          <p>KAZ02.19.01/ pautava.adhyakṣaḥ pautava.karma.antān kārayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.19.02/ dhānya.māṣā daśa suvarṇa.māṣakaḥ, pañca vā guñjāḥ | 2
            |</p>
          <p>KAZ02.19.03/ te ṣoḍaśa suvarṇaḥ karṣo vā | 3 |</p>
          <p>KAZ02.19.04/ catuṣ.karṣaṁ palam | 4 |</p>
          <p>KAZ02.19.05/ aṣṭa.aśītir gaura.sarṣapā rūpya.māṣakaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.19.06/ te ṣoḍaśa dharaṇam, śaumbyāni vā viṁśatiḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.19.07/ viṁśati.taṇḍulaṁ vajra.dharaṇam | 7 |</p>
          <p>KAZ02.19.08/ ardha.māṣakaḥ māṣakaḥ dvau catvāraḥ aṣṭau māṣakāḥ
            suvarṇo dvau catvāraḥ, aṣṭau suvarṇāḥ daśa viṁśatiḥ triṁśat
            catvāriṁśat śatam iti | 8 |</p>
          <p>KAZ02.19.09/ tena dharaṇāni vyākhyātāni | 9 |</p>
          <p>KAZ02.19.10/ pratimānāny ayomayāni māgadha.mekala.śailamayāni yāni
            vā na-udaka.pradehābhyāṁ vṛddhiṁ gaccheyur uṣṇena vā hrāsam | 10
            |</p>
          <p>KAZ02.19.11/ ṣaḍaṅgulād ūrdhvam aṣṭa.aṅgula.uttarā daśa tulāḥ
            kārayet loha.palād ūrdhvam eka.pala.uttarāḥ, yantram
            ubhayataḥ.śikyaṁ vā | 11 |</p>
          <p>KAZ02.19.12/ pañca.triṁśat.palalohāṁ dvi.saptaty.aṅgula.āyāmāṁ
            sama.vṛttāṁ kārayet | 12 |</p>
          <p>KAZ02.19.13/ tasyāḥ pañca.palikaṁ maṇḍalaṁ baddhvā sama.karaṇaṁ
            kārayet | 13 |</p>
          <p>KAZ02.19.14/ tataḥ karṣa.uttaraṁ palaṁ pala.uttaraṁ daśa.palaṁ
            dvādaśa pañcadaśa viṁśatir iti padāni kārayet | 14 |</p>
          <p>KAZ02.19.15/ tata ā.śatād daśa.uttaraṁ kārayet | 15 |</p>
          <p>KAZ02.19.16/ akṣeṣu nāndī.pinaddhaṁ kārayet | 16 |</p>
          <p>KAZ02.19.17/ dvi.guṇa.lohāṁ tulām ataḥ ṣaṇṇavaty.aṅgula.āyāmāṁ
            parimāṇīṁ kārayet | 17 |</p>
          <pb n="70"/>
          <p>KAZ02.19.18/ tasyāḥ śata.padād ūrdhvaṁ viṁśatiḥ pañcāśat śatam iti
            padāni kārayet | 18 |</p>
          <p>KAZ02.19.19/ viṁśati.tauliko bhāraḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.19.20/ daśa.dhāraṇikaṁ palam | 20 |</p>
          <p>KAZ02.19.21/ tat.pala.śatam āya.mānī | 21 |</p>
          <p>KAZ02.19.22/ pañca.pala.avarā vyāvahārikī bhājany
            antaḥ.pura.bhājanī ca | 22 |</p>
          <p>KAZ02.19.23/ tāsām ardha.dharaṇa.avaraṁ palam, dvi.pala.avaram
            uttara.loham, ṣaḍ.aṅgula.avarāś ca-āyāmāḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.19.24/ pūrvayoḥ pañca.palikaḥ prayāmo
            māṁsa.loha.lavaṇa.maṇi.varjam | 24 |</p>
          <p>KAZ02.19.25/ kāṣṭha.tulā aṣṭa.hastā padavatī pratimānavatī
            mayūra.pada.adhiṣṭhitā | 25 |</p>
          <p>KAZ02.19.26/ kāṣṭha.pañcaviṁśati.palaṁ taṇḍula.prastha.sādhanam |
            26 |</p>
          <p>KAZ02.19.27/ eṣa pradeśo bahv.alpayoḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.19.28/ iti tulā.pratimānaṁ vyākhyātam | 28 |</p>
          <p>KAZ02.19.29/ atha dhānya.māṣa.dvi.pala.śataṁ droṇam āya.mānam,
            sapta.aśīti.pala.śatam ardha.palaṁ ca vyāvahārikam,
            pañca.saptati.pala.śataṁ bhājanīyam, dvi.ṣaṣṭi.pala.śatam
            ardha.palaṁ ca-antaḥ.pura.bhājanīyam | 29 |</p>
          <p>KAZ02.19.30/ teṣām āḍhaka.prastha.kuḍubāś catur.bhāga.avarāḥ | 30
            |</p>
          <p>KAZ02.19.31/ ṣoḍaśa.droṇā khārī | 31 |</p>
          <p>KAZ02.19.32/ viṁśati.droṇikaḥ kumbhaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.19.33/ kumbhair daśabhir vahaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ02.19.34/ śuṣka.sāra.dāru.mayaṁ samaṁ catur.bhāga.śikhaṁ mānaṁ
            kārayet, antaḥ.śikhaṁ vā | 34 |</p>
          <p>KAZ02.19.35/ rasasya tu surāyāḥ puṣpa.phalayos tuṣa.aṅgārāṇāṁ
            sudhāyāś ca śikhā.mānaṁ dvi.guṇa.uttarā vṛddhiḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ02.19.36/ sa-pāda.paṇo droṇa.mūlyam āḍhakasya pāda.ūnaḥ,
            ṣaṇ.māṣakāḥ prasthasya, māṣakaḥ kuḍubasya | 36 |</p>
          <p>KAZ02.19.37/ dvi.guṇaṁ rasa.ādīnāṁ māna.mūlyam | 37 |</p>
          <p>KAZ02.19.38/ viṁśati.paṇāḥ pratimānasya | 38 |</p>
          <p>KAZ02.19.39/ tulā.mūlyaṁ tri.bhāgaḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ02.19.40/ catur.māsikaṁ prātivedhanikaṁ kārayet | 40 |</p>
          <p>KAZ02.19.41/ apratividdhasya-atyayaḥ sa-pādaḥ sapta.viṁśati.paṇaḥ |
            41 |</p>
          <p>KAZ02.19.42/ prātivedhanikaṁ kākaṇīkam ahar ahaḥ pautava.adhyakṣāya
            dadyuḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ02.19.43/ dvātriṁśad.bhāgas tapta.vyājī sarpiṣaḥ,
            catuḥ.ṣaṣṭi.bhāgas tailasya | 43 |</p>
          <p>KAZ02.19.44/ pañcāśad bhāgo māna.srāvo dravāṇām | 44 |</p>
          <p>KAZ02.19.45/ kuḍuba.ardha.catur.aṣṭa.bhāgāni mānāni kārayet | 45
            |</p>
          <p>KAZ02.19.46/ kuḍubāś catur.aśītir vārakaḥ sarpiṣo mataḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ02.19.47/ catuḥ.ṣaṣṭis tu tailasya pādaś ca ghaṭikā-anayoḥ | 47
            |</p>
        </div2>
        <div2 n="20" type="chapter">
          <pb n="71"/>
          <head>Chapter 20 (Section 38): Measures of Space and Time</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 158 :: K2 tr. 138</note>
          <p>KAZ02.20.01/ māna.adhyakṣyo deśa.kāla.mānaṁ vidyāt | 1 |</p>
          <p>KAZ02.20.02/ aṣṭau parama.aṇavo ratha.cakra.vipruṭ | 2 |</p>
          <p>KAZ02.20.03/ tā aṣṭau likṣā | 3 |</p>
          <p>KAZ02.20.04/ tā aṣtau yūkā | 4 |</p>
          <p>KAZ02.20.05/ tā aṣṭau yava.madhyaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.20.06/ aṣṭau yava.madhyā aṅgulam | 6 |</p>
          <p>KAZ02.20.07/ madhyamasya puruṣasya madhyamāyā anugulyā
            madhya.prakarṣo vā-aṅgulam | 7 |</p>
          <p>KAZ02.20.08/ catur.aṅgulo dhanur.grahaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.20.09/ aṣṭa.aṅgulā dhanur.muṣṭiḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.20.10/ dvādaśa.aṅgulā vitastiḥ, chāyā.pauruṣaṁ ca | 10 |</p>
          <p>KAZ02.20.11/ catur.daśa.aṅgulaṁ śamaḥ śalaḥ parīrayaḥ padaṁ ca | 11
            |</p>
          <p>KAZ02.20.12/ dvi.vitastir aratniḥ prājāpatyo hastaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.20.13/ sa-dhanur.grahaḥ pautava.vivīta.mānam | 13 |</p>
          <p>KAZ02.20.14/ sa-dhanur.muṣṭiḥ kuṣkuḥ kaṁso vā | 14 |</p>
          <p>KAZ02.20.15/ dvi.catvāriṁśad.aṅgulas takṣṇaḥ krākacanika.kiṣkuḥ
            skandha.āvāra.durga.rāja.parigraha.mānam | 15 |</p>
          <p>KAZ02.20.16/ catuṣ.pañcāśad.aṅgulaḥ kūpya.vana.hastaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.20.17/ catur.aśīty.aṅgulo vyāmo rajju.mānaṁ khāta.pauruṣaṁ ca
            | 17 |</p>
          <p>KAZ02.20.18/ catur.aratnir daṇḍo dhanur.nālikā pauruṣaṁ ca
            gārhapatyam | 18 |</p>
          <p>KAZ02.20.19/ aṣṭa.śata.aṅgulaṁ dhanuḥ pathi.prākāra.mānaṁ pauruṣaṁ
            ca-agni.cityānām | 19 |</p>
          <p>KAZ02.20.20/ ṣaṭ.kaṁso daṇḍo brahma.deya.ātithya.mānam | 20 |</p>
          <p>KAZ02.20.21/ daśa.daṇḍo rajjuḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.20.22/ dvi.rajjukaḥ parideśaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.20.23/ tri.rajjukaṁ nivartanam ekataḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.20.24/ dvi.daṇḍa.adhiko bāhuḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ02.20.25/ dvi.dhanuḥ.sahasraṁ go.rutam | 25 |</p>
          <p>KAZ02.20.26/ catur.go.rutaṁ yojanam | 26 |</p>
          <p>KAZ02.20.27/ iti deśa.mānam | 27 |</p>
          <p>KAZ02.20.28/ kāla.mānam ata ūrdhvam | 28 |</p>
          <p>KAZ02.20.29/ tuṭo lavo nimeṣaḥ kāṣṭhā kallā nālikā muhūrtaḥ
            pūrva.apara.bhāgau divaso rātriḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṁ saṁvatsaro
            yugam iti kālāḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.20.30/ dvau tuṭau lavaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ02.20.31/ dvau lavau nimeṣaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.20.32/ pañca.nimeṣāḥ kāṣṭhāḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.20.33/ triṁśat.kāṣṭhāḥ kalāḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ02.20.34/ catvāriṁśat.kalāḥ nālikā | 34 |</p>
          <p>KAZ02.20.35/ suvarṇa.māṣakāś catvāraś catur.aṅgula.āyāmāḥ
            kumbhac.chidram āḍhakam ambhaso vā nālikā | 35 |</p>
          <p>KAZ02.20.36/ dvi.nāliko muhūrtaḥ | 36 |</p>
          <pb n="72"/>
          <p>KAZ02.20.37/ pañca.daśa.muhūrto divaso rātriś ca caitre ca-āśvayuje
            ca māsi bhavataḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ02.20.38/ tataḥ paraṁ tribhir muhūrtair anyataraḥ ṣaṇ.māsaṁ
            vardhate hrasate ca-iti | 38 |</p>
          <p>KAZ02.20.39/ chāyāyām aṣṭa.pauruṣyām aṣṭādaśa.bhāgaś chedaḥ,
            ṣaṭ.pauruṣyāṁ catur.daśa.bhāgaḥ, tri.pauruṣyām aṣṭa.bhāgaḥ,
            dvi.pauruṣyāṁ ṣaḍ.bhāgaḥ, pauruṣyāṁ catur.bhāgaḥ, aṣṭa.aṅgulāyāṁ
            trayo daśa.bhāgāḥ, catur.aṅgulāyāṁ trayo 'ṣṭa.bhāgāḥ, acchāyo
            madhya.ahna iti | 39 |</p>
          <p>KAZ02.20.40/ parāvṛtte divase śeṣam evaṁ vidyāt | 40 |</p>
          <p>KAZ02.20.41/ āṣāḍhe māsi naṣṭac.chāyo madhya.ahno bhavati | 41
            |</p>
          <p>KAZ02.20.42/ ataḥ paraṁ śrāvaṇa.ādīnāṁ ṣaṇ.māsānāṁ
            dvy.aṅgula.uttarā māgha.ādīnāṁ dvy.aṅgula.avarā chāyā iti | 42 |</p>
          <p>KAZ02.20.43/ pañcadaśa.aho.rātrāḥ pakṣaḥ | 43 |</p>
          <p>KAZ02.20.44/ soma.āpyāyanaḥ śuklaḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ02.20.45/ soma.avacchedano bahulaḥ | 45 |</p>
          <p>KAZ02.20.46/ dvi.pakṣo māsaḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ02.20.47/ triṁśad.aho.rātraḥ karma.māsaḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ02.20.48/ sa-ardhaḥ sauraḥ | 48 |</p>
          <p>KAZ02.20.49/ ardha.nyūnaś cāndra.māsaḥ | 49 |</p>
          <p>KAZ02.20.50/ sapta.viṁśatir nākṣatra.māsaḥ | 50 |</p>
          <p>KAZ02.20.51/ dvātriṁśad bala.māsaḥ | 51 |</p>
          <p>KAZ02.20.52/ pañcatriṁśad aśva.vāhāyāḥ | 52 |</p>
          <p>KAZ02.20.53/ catvāriṁśadd.hasti.vāhāyāḥ | 53 |</p>
          <p>KAZ02.20.54/ dvau māsāv ṛtuḥ | 54 |</p>
          <p>KAZ02.20.55/ śrāvaṇaḥ prauṣṭhapadaś ca varṣāḥ | 55 |</p>
          <p>KAZ02.20.56/ āśvayujaḥ kārttikaś ca śarat | 56 |</p>
          <p>KAZ02.20.57/ mārga.śīrṣaḥ pauṣaś ca hemantaḥ | 57 |</p>
          <p>KAZ02.20.58/ māghaḥ phālgunaś ca śiśiraḥ | 58 |</p>
          <p>KAZ02.20.59/ caitro vaiśākhaś ca vasantaḥ | 59 |</p>
          <p>KAZ02.20.60/ jyeṣṭhāmūlīya āṣāḍhaś ca grīṣmaḥ | 60 |</p>
          <p>KAZ02.20.61/ śiśira.ādy uttara.ayaṇam | 61 |</p>
          <p>KAZ02.20.62/ varṣa.ādi dakṣiṇa.ayanam | 62 |</p>
          <p>KAZ02.20.63/ dvy.ayanaḥ saṁvatsaraḥ | 63 |</p>
          <p>KAZ02.20.64/ pañca.saṁvatsaro yugam | iti | 64 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.20.65ab/ divasasya haraty arkaḥ ṣaṣṭi.bhāgam ṛtau tataḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.20.65cd/ karoty ekam ahaś.chedaṁ tathā-eva-ekaṁ ca
              candramāḥ || 65 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.20.66ab/ evam ardha.tṛtīyānām abdānām adhimāsakam |</l>
            <l>KAZ02.20.66cd/ grīṣme janayataḥ pūrvaṁ pañca.abda.ante ca
              paścimam || 66 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="21" type="chapter">
          <pb n="73"/>
          <head>Chapter 21 (Section 39): The Collector of Customs</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 162 :: K2 tr. 141</note>
          <p>KAZ02.21.01/ śulka.adhyakṣaḥ śulka.śālāṁ dhvajaṁ ca prān.mukham
            udan.mukhaṁ vā mahā.dvāra.abhyāśe niveśayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.21.02/ śulka.ādāyinaś catvāraḥ pañca vā sārtha.upayātān
            vaṇijo likheyuḥ - ke kutastyāḥ kiyat.paṇyāḥ kva ca-abhijñānaṁ mudrā
            vā kṛtā iti | 2 |</p>
          <p>KAZ02.21.03/ amudrāṇām atyayo deya.dvi.guṇaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.21.04/ kūṭa.mudrāṇāṁ śulka.aṣṭa.guṇo daṇḍaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.21.05/ bhinna.mudrāṇām atyayo ghaṭikā.sthāne sthānam | 5
            |</p>
          <p>KAZ02.21.06/ rāja.mudrā.parivartane nāma.kṛte vā sa-pāda.paṇikaṁ
            vahanaṁ dāpayet | 6 |</p>
          <p>KAZ02.21.07/ dhvaja.mūla.upasthitasya pramāṇam arghaṁ ca vaidehikāḥ
            paṇyasya brūyuḥ "etat.pramāṇena-argheṇa paṇyam idaṁ kaḥ kretā" iti |
            7 |</p>
          <p>KAZ02.21.08/ tri.ruddha.uṣitam arthibhyo dadyāt | 8 |</p>
          <p>KAZ02.21.09/ kretṛ.saṅgharṣe mūlya.vṛddhiḥ sa-śulkā kośaṁ gacchet |
            9 |</p>
          <p>KAZ02.21.10/ śulka.bhayāt paṇya.pramāṇa mūlyaṁ vā hīnaṁ bruvatas
            tad atiriktaṁ rājā haret | 10 |</p>
          <p>KAZ02.21.11/ śulkam aṣṭa.guṇaṁ vā dadyāt | 11 |</p>
          <p>KAZ02.21.12/ tad eva niviṣṭa.paṇyasya bhāṇḍasya
            hīna.prativarṇakena-argha.apakarṣaṇe sāra.bhāṇḍasya phalgu.bhāṇḍena
            praticchādane ca kuryāt | 12 |</p>
          <p>KAZ02.21.13/ pratikretṛ.bhayād vā paṇya.mūlyād upari mūlyaṁ
            vardhayato mūlya.vṛddhiṁ rājā haret, dvi.guṇaṁ vā śulkaṁ kuryāt | 13
            |</p>
          <p>KAZ02.21.14/ tad eva-aṣṭa.guṇam adhyakṣasyac. chādayataḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.21.15/ tasmād vikrayaḥ paṇyānāṁ dhṛto mito gaṇito vā kāryaḥ,
            tarkaḥ phalgu.bhāṇḍānām ānugrāhikāṇāṁ ca | 15 |</p>
          <p>KAZ02.21.16/ dhvaja.mūlam atikrāntānāṁ ca-akṛta.śulkānāṁ śulkād
            aṣṭa.guṇo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.21.17/ pathika.utpathikās tad vidyuḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.21.18/ vaivāhikam anvāyanam aupāyikaṁ
            yajña.kṛtya.prasava.naimittikaṁ
            deva-ijyā.caula.upanayana.go.dāna.vrata.dīkṣā.ādiṣu kriyā.viśeṣeṣu
            bhāṇḍam ucchulkaṁ gacchet | 18 |</p>
          <p>KAZ02.21.19/ anyathā.vādinaḥ steya.daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.21.20/ kṛta.śulkena-akṛta.śulkaṁ nirvāhayato dvitīyam
            eka.mudrayā bhittvā paṇya.puṭam apaharato vaidehakasya tac-ca tāvac
            ca daṇḍaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.21.21/ śulka.sthānād gomaya.palālaṁ pramāṇaṁ kṛtvā-apaharata
            uttamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 21 |</p>
          <pb n="74"/>
          <p>KAZ02.21.22/ śastra.varma.kavaca.loha.ratha.ratna.dhānya.paśūnām
            anyatamam anirvāhyaṁ nirvāhayato yathā-avaghuṣito daṇḍaḥ
            paṇya.nāśaś-ca | 22 |</p>
          <p>KAZ02.21.23/ teṣām anyatamasya-ānayane bahir eva-ucchulko vikrayaḥ
            | 23 |</p>
          <p>KAZ02.21.24/ anta.pālaḥ sa-pāda.paṇikāṁ vartanīṁ gṛhṇīyāt
            paṇya.vahanasya, paṇikām eka.khurasya, paśūnām ardha.paṇikāṁ
            kṣudra.paśūnāṁ pādikām, aṁsa.bhārasya māṣikām | 24 |</p>
          <p>KAZ02.21.25/ naṣṭa.apahṛtaṁ ca pratividadhyāt | 25 |</p>
          <p>KAZ02.21.26/ vaideśyaṁ sārthaṁ kṛta.sāra.phalgu.bhāṇḍa.vicayanam
            abhijñānaṁ mudrāṁ ca dattvā preṣayed adhyakṣasya | 26 |</p>
          <p>KAZ02.21.27/ vaidehaka.vyañjano vā sārtha.pramāṇaṁ rājñaḥ preṣayet
            | 27 |</p>
          <p>KAZ02.21.28/ tena pradeśena rājā śulka.adhyakṣasya sārtha.pramāṇam
            upadiśet sarvajña.khyāpana-artham | 28 |</p>
          <p>KAZ02.21.29/ tataḥ sārtham adhyakṣo 'bhigamya brūyāt "idam amuṣyām
            uṣya ca sāra.bhāṇḍaṁ phalgu.bhāṇḍaṁ ca, na nihūhitavyam, eṣa rājñaḥ
            prabhāvaḥ" iti | 29 |</p>
          <p>KAZ02.21.30/ nihūhataḥ phalgu.bhāṇḍaṁ śulka.aṣṭa.guṇo daṇḍaḥ,
            sāra.bhāṇḍaṁ sarva.apahāraḥ | 30 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.21.31ab/ rāṣṭra.pīḍā.karaṁ bhāṇḍam ucchindyād aphalaṁ ca
              yat |</l>
            <l>KAZ02.21.31cd/ mahā.upakāram ucchulkaṁ kuryād bījaṁ ca durlabham
              || 31 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="22" type="chapter">
          <head>Chapter 22 (Section 39): The Collector of Customs (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 166 :: K2 tr. 144</note>
          <p>KAZ02.22.01/ bāhyam ābhyantaraṁ ca-ātithyam | 1 |</p>
          <p>KAZ02.22.02/ niṣkrāmyaṁ praveśyaṁ ca śulkam | 2 |</p>
          <p>KAZ02.22.03/ praveśyānāṁ mūlya.pañca.bhāgaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.22.04/
            puṣpa.phala.śāka.mūla.kanda.vāllikya.bīja.śuṣka.matsya.māṁsānāṁ
            ṣaḍ.bhāgaṁ gṛhṇīyāt | 4 |</p>
          <p>KAZ02.22.05/ śaṅkha.vajra.maṇi.muktā.pravāla.hārāṇāṁ
            taj.jāta.puruṣaiḥ kārayet
            kṛta.karma.pramāṇa.kāla.vetana.phala.niṣpattibhiḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.22.06/
            kṣauma.dukūla.krimi.tāna.kaṅkaṭa.hari.tāla.manaḥ.śilā.añjana.-
            hiṅguluka.loha.varṇa.dhātūnāṁ candana.aguru.kaṭuka.kiṇva.avarāṇāṁ
            carma.danta.āstaraṇa.prāvaraṇa.krimi.jātānām āja.eḍakasya ca
            daśa.bhāgaḥ pañca.daśa.bhāgo vā | 6 |</p>
          <pb n="75"/>
          <p>KAZ02.22.07/
            vastra.catuṣpada.dvipada.sūtra.kārpāsa.gandha.bhaiṣajya.-
            kāṣṭha.veṇu.valkala.carma.mṛdbha.aṇḍānāṁ
            dhānya.sneha.kṣāra.lavaṇa.madya.pakvān nādīnāṁ ca viṁśati.bhāgaḥ
            pañca.viṁśati.bhāgo vā | 7 |</p>
          <p>KAZO2.22.08/ dvārādeyaṁ śulkaṁ pañca.bhāgaḥ ānugrāhikaṁ vā
            yathā.deśa.upakāraṁ sthāpaytet | 8 |</p>
          <p>KAZO2.22.09/ jāti.bhūmiṣu ca paṇyānāṁ vikrayaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZO2.22.10/ khanibhyo dhātu.paṇyādāne ṣaṭ.chatam atyayaḥ | 10
            |</p>
          <p>KAZO2.22.11/ puṣpa.phala.vāṭebhyaḥ puṣpa.phala.ādāne
            catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZO2.22.12 ṣaṇḍebhyaḥ śāka.mūla.kanda.ādāne pāda.ūnaṁ
            dvi.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.22.13/ kṣetrebhyaḥ sarva.sasya.ādāne tri.pañcāśat.paṇaḥ | 13
            |</p>
          <p>KAZ02.22.14/ paṇo 'dhyardha.paṇaś ca sītā.atyayaḥ | 14 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.22.15ab/ ato nava.purāṇāṁ deśa.jāti.caritrataḥ |</l>
            <l>KAZ02.22.15cd/ paṇyānāṁ sthāpayec-śuklam atyayaṁ ca-apakārataḥ ||
              15 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="23" type="chapter">
          <head>Chapter 23 (Section 40): The Superintendent of Yarns</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 168 :: K2 tr. 146</note>
          <p>KAZ02.23.01/ sūtra.adhyakṣaḥ sūtra.varma.vastra.rajju.vyavahāraṁ
            taj.jāta.puruṣaiḥ kārayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.23.02/ ūrṇā.valka.kārpāsa.tūla.śaṇa.kṣaumāṇi ca
            vidhavā.nyaṅgā.kanyā.pravrajitā.daṇḍa.pratikāriṇībhī
            rūpa.ājīvā.mātṛkābhir vṛddha.rāja.dāsībhir
            vyuparata.upasthāna.deva.dāsībhiś ca kartayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.23.03/ ślakṣṇa.sthūla.madhyatāṁ ca sūtrasya viditvā vetanaṁ
            kalpayet, bahv.alpatāṁ ca | 3 |</p>
          <p>KAZ02.23.04/ sūtra.pramāṇa jñātvā taila.āmalaka.udvartanair etā
            anugṛhṇīyāt | 4 |</p>
          <p>KAZ02.23.05/ tithiṣu pratimāna.dānaiś ca karma kārayitavyāḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ02.23.06/ sūtra.hrāse vetana.hrāso dravya.sārāt | 6 |</p>
          <p>KAZ02.23.07/ kṛta.karma.pramāṇa.kāla.vetana.phala.niṣpattibhiḥ
            kārubhiś ca karma kārayet, pratisaṁsargaṁ ca gacchet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.23.08/
            kṣauma.dukūla.krimi.tāna.rāṅkava.kārpāsa.sūtra.vāna.karma.antāṁś ca
            prayuñjāno gandha.mālya.dānair anyaiś ca-aupagrāhikair ārādhayet | 8
            |</p>
          <p>KAZ02.23.09/ vastra.āstaraṇa.prāvaraṇa.vikalpān utthāpayet | 9
            |</p>
          <p>KAZ02.23.10/ kaṅkaṭa.karma.antāṁś ca taj.jāta.kāru.śilpibhiḥ
            kārayet | 10 |</p>
          <pb n="76"/>
          <p>KAZ02.23.11/ yāś ca-aniṣkāsinyaḥ proṣitā vidhavā nyaṅgāḥ kanyakā
            vā-ātmānaṁ bibhṛyuḥ tāḥ sva.dāsībhir anusārya sa-upagrahaṁ karma
            kārayitavyāḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.23.12/ svayam āgacchantīnāṁ vā sūtra.śālāṁ pratyuṣasi
            bhāṇḍa.vetana.vinimayaṁ kārayet | 12 |</p>
          <p>KAZ02.23.13/ sūtra.parīkṣā.artha.mātraḥ pradīpaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.23.14/ striyā mukha.sandarśane 'nya.kārya.sambhāṣāyāṁ vā
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, vetana.kāla.atipātane madhyamaḥ,
            akṛta.karma.vetana.pradāne ca | 14 |</p>
          <p>KAZ02.23.15/ gṛhītvā vetanaṁ karma.akurvatyā aṅguṣṭha.sandaṁśaṁ
            dāpayet, bhakṣita.apahṛta.avaskanditānāṁ ca | 15 |</p>
          <p>KAZ02.23.16/ vetaneṣu ca karma.karāṇām aparādhato daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.23.17/ rajju.vartakair varma.kāraiś ca svayaṁ saṁsṛjyeta | 17
            |</p>
          <p>KAZ02.23.18/ bhāṇḍāni ca varatra.ādīni vartayet | 18 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.23.19ab/ sūtra.valkamayī rajjur varatrā vaitra.vaiṇavīḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.23.19cd/ sāmnāhyā bandha.nīyāś ca yāna.yugyasya karayet ||
              19 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="24" type="chapter">
          <head>Chapter 24 (Section 41): The Director of Agriculture</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 170 :: K2 tr. 148</note>
          <p>KAZ02.24.01/ sītā.adhyakṣaḥ kṛṣi.tantra.śulba.vṛkṣa.āyur.vedajñas
            taj.jña.sakho vā
            sarva.dhānya.puṣpa.phala.śāka.kanda.mūla.vāllikya.kṣauma.kārpāsa.bījāni
            yathā.kālaṁ gṛhṇīyāt | 1 |</p>
          <p>KAZ02.24.02/ bahu.hala.parikṛṣṭāyāṁ sva.bhūmau
            dāsa.karma.kara.daṇḍa.pratikartṛbhir vāpayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.24.03/ karṣaṇa.yantra.upakaraṇa.balīvardaiś ca-eṣām asaṅgaṁ
            kārayet, kārubhiś ca
            karmāra.kuṭṭāka.medaka.rajju.vartaka.sarpa.grāha.ādibhiś ca | 3
            |</p>
          <p>KAZ02.24.04/ teṣāṁ karma.phala.vinipāte tat.phala.hānaṁ daṇḍaḥ | 4
            |</p>
          <p>KAZ02.24.05/ ṣoḍaśa.droṇaṁ jāṅgalānāṁ varṣa.pramāṇam, adhyardham
            ānūpānāṁ deśa.vāpānām, ardha.trayodaśa-aśmakānām, trayoviṁśatir
            avantīnām, amitam apara.antānāṁ haimanyānāṁ ca, kulyā.āvāpānāṁ ca
            kālataḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.24.06/ varṣa.tri.bhāgaḥ pūrva.paścima.māsayoḥ, dvau
            tri.bhāgau madhyamayoḥ - suṣamā.rūpam | 6 |</p>
          <pb n="77"/>
          <p>KAZ02.24.07/ tasya-upaladhir bṛhaspateḥ
            sthāna.gamana.garbha.ādhānebhyaḥ śukra.udaya.astamaya.cārebhyaḥ
            sūryasya prakṛti.vaikṛtāc ca | 7 |</p>
          <p>KAZ02.24.08/ sūryād bīja.siddhiḥ, bṛhaspateḥ sasyānāṁ
            stamba.kāritā, śukrād vṛṣṭiḥ | iti | 8 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.09ab/ trayaḥ sapta.ahikā meghā aśītiḥ kaṇa.śīkarāḥ |</l>
            <l>KAZ02.24.09cd/ ṣaṣṭir ātapa.meghānām eṣā vṛṣṭiḥ samā hitā || 9
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.10ab/ vātam ātapa.yogaṁ ca vibhajan yatra varṣati |</l>
            <l>KAZ02.24.10cd/ trīn karīṣāṁś ca janayaṁs tatra sasya.āgamo
              dhruvaḥ || 10 ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ02.24.11/ tataḥ prabhūta.udakam alpa.udakaṁ vā sasyaṁ vāpayet |
            11 |</p>
          <p>KAZ02.24.12/ śāli.vrīhi.kodrava.tila.priyaṅgu.udāraka.varakāḥ
            pūrva.vāpāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.24.13/ mudga.māṣa.śaimbyā madhya.vāpāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.24.14/
            kusumbha.masūra.kulattha.yava.go.dhūma.kalāya.atasī.sarṣapāḥ
            paścād.vāpāḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.24.15/ yathā.ṛtu.vaśena vā bīja.vāpāḥ | 15 |</p>
          <p>KAZO2.24.16/ vāpa.atiriktam ardha.sītikāḥ kuryuḥ,
            sva.vīrya.upajīvino vā catur.tha.pañca.bhāgikāḥ | 16 |</p>
          <p>KAZU2.24.17/ yathā-iṣṭam anavasita.bhāgaṁ dadyuḥ, anyatra
            kṛcchrebhyaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZU2.24.18/ sva.setubhyo hasta.prāvartimam udaka.bhāgaṁ pañcamaṁ
            dadyuḥ, skandha.prāvartimaṁ caturtham, sroto.yantra.prāvartimaṁ ca
            tṛtīyam, caturthaṁ nadī.saras.taṭāka.kūpa.uddhāṭam | 18 |</p>
          <p>KAZU2.24.19/ karma.udaka.pramāṇena kaidāraṁ haimanaṁ graiṣmikaṁ vā
            sasyaṁ sthāpayet | 19 |</p>
          <p>KAZU2.24.20/ śāly.ādi jyeṣṭham, ṣaṇḍo madhyamaḥ, ikṣuḥ pratyavaraḥ
            | 20 |</p>
          <p>KAZ02.24.21/ ikṣavo hi bahv.ābādhā vyaya.grāhiṇaś ca | 21 |</p>
          <p>KAZ02.24.22/ phena.āghāto vallī.phalānām, parīvāha.antāḥ
            pippalī.mṛdvīka.ikṣūṇām, kūpa.paryantāḥ śāka.mūlānām,
            haraṇī.paryantā haritakānām, pālyo lavānāṁ
            gandha.bhaiṣajya.uśīra.hrībera.piṇḍāluka.ādīnām | 22 |</p>
          <p>KAZ02.24.23/ yathā.svaṁ bhūmiṣu ca sthālyāś ca-ānūpyāś ca-oṣadhīḥ
            sthāpayet | 23 |</p>
          <p>KAZ02.24.24/ tuṣāra.pāyana.muṣṇa.śoṣaṇaṁ ca-ā.sapta.rātrād iti
            dhānya.bījānām, tri.rātraṁ vā pañca.rātraṁ vā kośī.dhānyānām,
            madhu.ghṛta.sūkara.vasābhiḥ śakṛd.yuktābhiḥ kāṇḍa.bījānāṁ
            cheda.lepo, madhu.ghṛtena kandānām, asthi.bījānāṁ śakṛd.ālepaḥ,
            śākhināṁ garta.dāho go.asthi.śakṛdbhiḥ kāle dauhrdaṁ ca | 24 |</p>
          <p>KAZ02.24.25/ prarūḍhāṁś ca-aśuṣka.kaṭu.matsyāṁś ca snuhi.kṣīreṇa
            pāyayet | 25 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.26ab/ kārpāsa.sāraṁ nirmokaṁ sarpasya ca samāharet |</l>
            <l>KAZ02.24.26cd/ na sarpās tatra tiṣṭhanti dhūmo yatra-eṣa tiṣṭhati
              || 26 ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ02.24.27/ sarva.jījānāṁ tu prathama.vāpe suvarṇa.udaka.samplutāṁ
            pūrva.muṣṭiṁ vāpayed, amuṁ ca mantraṁ <pb n="78"/> brūyāt -
            "prajāpataye kāśyapāya devāya ca namaḥ sadā | sītā me ṛdhyatāṁ devī
            bījeṣu ca dhaneṣu ca | 27 |</p>
          <p>KAZ02.24.28/ ṣaṇḍa.vāṭa.go.pālaka.dāsa.karma.karebhyo
            yathā.puruṣa.parivāpaṁ bhaktaṁ kuryāt, sa-pāda.paṇikaṁ ca māsaṁ
            dadyāt | 28 |</p>
          <p>KAZ02.24.29/ karma.anurūpaṁ kārubhyo bhakta.vetanam | 29 |</p>
          <p>KAZ02.24.30/ praśīrṇaṁ ca puṣpa.phalaṁ deva.kārya.arthaṁ
            vrīhi.yavam āgrayaṇa.arthaṁ śrotriyās tapasvinaś ca-āhareyuḥ,
            rāśi.mūlam uñcha.vṛttayaḥ | 30 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.31ab/ yathā.kālaṁ ca sasya.ādi jātaṁ jātaṁ praveśayet
              |</l>
            <l>KAZ02.24.31cd/ na kṣetre sthāpayet kiñcit palālam api paṇḍitaḥ ||
              31 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.32ab/ prākārāṇāṁ samucchrayān valabhīr vā tathā.vidhāḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.24.32cd/ na saṁhatāni kurvīta na tucchāni śirāṁsi ca || 32
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.24.33ab/ khalasya prakarān kuryān maṇḍala.ante samāśritān
              |</l>
            <l>KAZ02.24.33cd/ anagnikāḥ sa-udakāś ca khale syuḥ parikarmiṇaḥ ||
              33 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="25" type="chapter">
          <head>Chapter 25 (Section 42): The Controller of Spirituous
            Liquors</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 176 :: K2 tr. 153</note>
          <p>KAZ02.25.01/ surā.adhyakṣaḥ surā.kiṇva.vyavahārān durge jana.pade
            skandha.āvāre vā taj.jāta.surā.kiṇva.vyavahāribhiḥ kārayed,
            eka.mukham aneka.mukhaṁ vā vikraya.kraya.vaśena vā | 1 |</p>
          <p>KAZ02.25.02/ ṣaṭ.śatam atyayam anyatra kartṛ.kretṛ.vikretṝṇāṁ
            sthāpayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.25.03/ grāmād anirṇayaṇam asampātaṁ ca surāyāḥ,
            pramāda.bhayāt karmasu ñjirdiṣṭānām, maryāda.atikrama.bhayād
            āryāṇām, utsāha.bhayāc ca tīṣkṇānām | 3 |</p>
          <p>KAZ02.25.04/ lakṣitam alpaṁ vā catur.bhāgam ardha.kuḍubaṁ kuḍubam
            ardha.prasthaṁ prasthaṁ vā-iti jñāta.śaucā nirhareyuḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.25.05/ pāna.agāreṣu vā pibeyur asañcāriṇaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.25.06/ nikṣepa.upanidhi.prayoga.apahṛtānām aniṣṭa.upagatānāṁ
            ca dravyāṇāṁ jñāna.artham asvāmikaṁ kupyaṁ hiraṇyaṁ ca-upalabhya
            niṣkeptāram anyatra vyapadeśena grāhayed, ativyaya.kartāram
            anāyati.vyayaṁ ca | 6 |</p>
          <pb n="79"/>
          <p>KAZ02.25.07/ na ca-anargheṇa kālikāṁ vā surāṁ dadyād, anyatra
            duṣṭa.surāyāḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.25.08/ tām anyatra vikrāpayet | 8 |</p>
          <p>KAZ02.25.09/ dāsa.karma.karebhyo vā vetanaṁ dadyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ02.25.10/ vāhana.pratipānaṁ sūkara.poṣaṇaṁ vā dadyāt | 10 |</p>
          <p>KAZ02.25.11/ pāna.agārāṇy.aneka.kakṣyāṇi vibhakta.śayana.āsanavanti
            pāna.uddeśāni gandha.mālya.udakavanti ṛtu.sukhāni kārayet | 11 |</p>
          <p>KAZ02.25.12/ tatrasthāḥ prakṛty.autpattikau vyayau gūḍhā vidyuḥ,
            āgantūṁś ca | 12 |</p>
          <p>KAZ02.25.13/ kretṝṇāṁ matta.suptānām alaṅkārāt-chādana.hiraṇyāni ca
            vidyuḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.25.14/ tan.nāśe vaṇijas tac ca tāvac ca daṇḍaṁ dadyuḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ02.25.15/ vaṇijaśs tu saṁvṛteṣu kakṣyā.vibhāgeṣu sva.dāsībhiḥ
            peśala.rūpābhir āgantūnāṁ vāstavyānāṁ ca-ārya.rūpāṇāṁ matta.suptānāṁ
            bhāvaṁ vidyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.25.16/ medaka.prasanna.āsava.ariṣṭa.maireya.madhūnām | 16
            |</p>
          <p>KAZ02.25.17/ udaka.droṇaṁ taṇḍulānām ardha.āḍhakaṁ trayaḥ prasthāḥ
            kiṇvasya-iti medaka.yogaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.25.18/ dvādaśa.āḍhakaṁ piṣṭasya pañca prasthāḥ kiṇvasya
            kramuka.tvak.phala.yukto vā jāti.sambhāraḥ prasannā.yogaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.25.19/ kapittha.tulā phāṇitaṁ pañca.taulikaṁ prastho madhuna
            ity āsava.yogaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.25.20/ pād.adhiko jyeṣṭhaḥ pāda.hīnaḥ kaniṣṭhaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.25.21/ cikitsaka.pramāṇāḥ pratyekaśo vikārāṇām ariṣṭāḥ | 21
            |</p>
          <p>KAZ02.25.22/ meṣa.śṛṅgī.tvak.kvātha.abhiṣuto guḍa.pratīvāpaḥ
            pippalī.marica.sambhāras tri.phalā.yukto vā maireyaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.25.23/ guḍa.yuktānāṁ vā sarveṣāṁ tri.phalā.sambhāraḥ | 23
            |</p>
          <p>KAZ02.25.24/ mṛdvīkā.raso madhu | 24 |</p>
          <p>KAZ02.25.25/ tasya sva.deśo vyākhyānaṁ kāpi.śāyanaṁ hāra.hūrakam
            iti | 25 |</p>
          <p>KAZ02.25.26/ māṣakalanīdroṇamāmaṁ siddhaṁ vā
            tri.bhāga.adhika.taṇḍulaṁ moraṭa.ādīnāṁ kārṣika.bhāga.yuktaṁ
            kiṇva.bandhaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.25.27/
            pāṭhā.loghra.tejovaty.elā.vāluka.madhuka.madhu.rasā.priyaṅgu.-
            dāru.haridrā.marica.pippalīnāṁ ca pañca.kārṣikaḥ sambhāra.yogo
            medakasya prasannāyāś ca | 27 |</p>
          <p>KAZ02.25.28/ madhuka.niryūha.yuktā kaṭa.śarkarā varṇa.prasādanī ca
            | 28 |</p>
          <p>KAZ02.25.29/ coca.citraka.vilaṅga.gaja.pippalīnāṁ ca kārṣikaḥ
            kramuka.madhuka.mustā.lodhrāṇāṁ dvi.kārṣikaś ca-āsava.sambhāraḥ | 29
            |</p>
          <p>KAZ02.25.30/ daśa.bhāgaś ca-eṣāṁ bīja.bandhaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ02.25.31/ prasannā.yogaḥ śveta.surāyāḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.25.32/ sahakāra.surā rasa.uttarā bīja.uttarā vā mahā.surā
            sambhārikī vā | 32 |</p>
          <p>KAZ02.25.33/ tāsāṁ
            moraṭā.palāśa.pattūra.meṣa.śṛṅgī.karañja.kṣīra.vṛkṣa.kaṣāya.-
            bhāvitaṁ dagdha.kaṭa.śarkarā.cūrṇaṁ
            loghra.citraka.vilaṅga.pāṭhā.mustā.kaliṅga.yava.dāru.haridra.-
            indīvara.śata.puṣpa.apāmārga.sapta.parṇa.nimba.āsphota.kalka.-
            ardha.yuktam antar.nakho muṣṭiḥ kumbhīṁ rāja.peyāṁ prasādayati | 33
            |</p>
          <p>KAZ02.25.34/ phāṇitaḥ pañca.palikaś ca-atra rasa.vṛddhir deyaḥ | 34
            |</p>
          <pb n="80"/>
          <p>KAZ02.25.35/ kuṭumbinaḥ kṛtyeṣu śveta.surām, auṣadha.arthaṁ
            vāriṣṭam, anyad vā kartuṁ labheran | 35 |</p>
          <p>KAZ02.25.36/ utsava.samāja.yātrāsu catur.ahaḥ sauriko deyaḥ | 36
            |</p>
          <p>KAZ02.25.37/ teṣv ananujñātānāṁ prahavana.antaṁ daivasikam atyayaṁ
            gṛhṇīyāt | 37 |</p>
          <p>KAZ02.25.38/ surā.kiṇva.vicayaṁ striyo bālāś ca kuryuḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ02.25.39/ arāja.paṇyāḥ pañcakaṁ śataṁ śulkaṁ dadyuḥ,
            surakā.medaka.ariṣṭa.madhu.phala.āmla.āmla.śīdhūnāṁ ca | 39 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.25.40ab/ ahnaś ca vikrayaṁ jñātvā vyājīṁ māna.hiraṇyayoḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.25.40cd/ tathā vaidharaṇaṁ kuryād ucitaṁ ca-anuvartayet ||
              40 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="26" type="chapter">
          <head>Chapter 26 (Section 43): The Supervisor of Animal
            Slaughter</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 180 :: K2 tr. 157</note>
          <p>KAZ02.26.01/ sūnā.adhyakṣaḥ pradiṣṭa.abhayānām abhaya.vana.vāsināṁ
            ca mṛga.paśu.pakṣi.matsyānāṁ bandha.vadha.hiṁsāyām uttamaṁ daṇḍaṁ
            kārayet, kuṭumbinām abhaya.vana.parigraheṣu madhyamam | 1 |</p>
          <p>KAZ02.26.02/ apravṛtta.vadhānāṁ matsya.pakṣiṇāṁ
            bandha.vadha.hiṁsāyāṁ pāda.ūna.sapta.viṁśati.paṇam atyayaṁ kuryāt,
            mṛga.paśūnāṁ dvi.guṇam | 2 |</p>
          <p>KAZ02.26.03/ pravṛtta.hiṁsānām aparigṛhītānāṁ ṣaḍ.bhāgaṁ gṛhṇīyāt,
            matsya.pakṣiṇāṁ daśa.bhāgaṁ vā-adhikam, mṛga.paśūnāṁ śulkaṁ
            vā-adhikam | 3 |</p>
          <p>KAZ02.26.04/ pakṣi.mṛgāṇāṁ jīvat ṣaḍ.bhāgam abhaya.vaneṣu pramuñcet
            | 4 |</p>
          <p>KAZ02.26.05/ sāmudra.hasty.aśva.puruṣa.vṛṣa.gardabha.ākṛtayo
            matsyāḥ sārasā na-ādeyās taṭāka.kulyā.udbhavā vā
            krauñca.utkrośaka.dātyūha.haṁsa.cakravāka.jīvan.jīvaka.bhṛṅga.-
            rāja.cakora.matta.kokila.mayūra.śuka.madana.śārikā vihāra.pakṣiṇo
            maṅgalyāś ca-anye 'pi prāṇinaḥ pakṣi.mṛgā hiṁsā.bādhebhyo rakṣyāḥ |
            5 |</p>
          <p>KAZ02.26.06/ rakṣā.atikrame pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ02.26.07/ mṛga.paśūnām anasthi.māṁsaṁ sadyo.hataṁ vikrīṇīran | 7
            |</p>
          <p>KAZ02.26.08/ asthimataḥ pratipātaṁ dadyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.26.09/ tulā.hīne hīna.aṣṭa.guṇam | 9 |</p>
          <p>KAZ02.26.10/ vatso vṛṣo dhenuś ca-eṣām avadhyāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.26.11/ ghnataḥ pañcāśatko daṇḍaḥ, kliṣṭa.ghātaṁ ghātayataś ca
            | 11 |</p>
          <p>KAZ02.26.12/ pariśūnam aśiraḥ.pāda.asthi vigandhaṁ svayaṁ.mṛtaṁ ca
            na vikrīṇīran | 12 |</p>
          <p>KAZ02.26.13/ anyathā dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 13 |</p>
          <pb n="81"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.26.14ab/ duṣṭāḥ paśu.mṛga.vyālā matsyaś ca-abhaya.cāriṇaḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.26.14cd/ anyatra gupti.sthānebhyo vadha.bandham avāpnuyuḥ
              || 14 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="27" type="chapter">
          <head>Chapter 27 (Section 44): The Superintendent of Courtesans</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 182 :: K2 tr. 158</note>
          <p>KAZ02.27.01/ gaṇikā.adhyakṣo gaṇikā.anvayām agaṇikā.anvayāṁ vā
            rūpa.yauvana.śilpa.sampannāṁ sahasreṇa gaṇikāṁ kārayet,
            kuṭumba.ardhena pratigaṇikām | 1 |</p>
          <p>KAZ02.27.02/ niṣpatitā.pretayor duhitā bhaginī vā kuṭumbaṁ bhareta,
            mātā vā pratigaṇikāṁ sthāpayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.27.03/ tāsām abhāve rājā haret | 3 |</p>
          <p>KAZ02.27.04/ saubhāgya.alaṅkāra.vṛddhyā sahasreṇa vāraṁ kaniṣṭhaṁ
            madhyamam uttamaṁ vā-āropayet
            chatra.bhṛṅgāra.vyajana.śibikā.pīṭhikā.ratheṣu ca viśeṣa.artham | 4
            |</p>
          <p>KAZ02.27.05/ saubhāgya.bhaṅge mātṛkāṁ kuryāt | 5 |</p>
          <p>KAZ02.27.06/ niṣkrayaś catur.viṁśati.sāhasro gaṇikāyāḥ,
            dvādaśa.sāhasro gaṇikā.putrasya | 6 |</p>
          <p>KAZ02.27.07/ aṣṭa.varṣāt prabhṛti rājñaḥ kuśīlava.karma kuryāt | 7
            |</p>
          <p>KAZ02.27.08/ gaṇikā.dāsī bhagna.bhogā koṣṭha.agāre mahānase vā
            karma kuryāt | 8 |</p>
          <p>KAZ02.27.09/ aviśantī sapāda.paṇam avaruddhā māsa.vetanaṁ dadyāt |
            9 |</p>
          <p>KAZ02.27.10/ bhogaṁ dāyamāyaṁ vyayam āyatiṁ ca gaṇikāyā
            nibandhayet, ati.vyaya.karma ca vārayet | 10 |</p>
          <p>KAZ02.27.11/ mātṛ.hastād anyatra abharaṇa.nyāse sa.pāda.catuṣ.paṇo
            daṇḍaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.27.12/ svāpateyaṁ vikrayam ādhānaṁ vā nayantyāḥ
            sa.pāda.pañcāśat.paṇaḥ paṇo 'rdha.paṇa.cchedane | 12 |</p>
          <p>KAZ02.27.13/ akāmāyāḥ kumāryā vā sāhase uttamo daṇḍaḥ, sa.kāmāyāḥ
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.27.14/ gaṇikām akāmāṁ rundhato niṣpātayato vā
            vraṇa.vidāraṇena vā rūpaṁ.upaghnataḥ sahasraṁ daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.27.15/ sthān.viśeṣeṇa vā daṇḍa.vṛddhiḥ ā.niṣkraya.dvi.guṇāt |
            15 |</p>
          <p>KAZ02.27.16/ prāpta.adhikāraṁ gaṇikāṁ ghātay-<pb n="82"/>ato
            niṣkraya.tri.guṇo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.27.17/ mātṛkā.duhitṛkā.rūpa.dāsīnāṁ ghāte uttamaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.27.18/ sarvatra prathame 'parādhe prathamaḥ, dvitīye
            dvi.guṇaḥ, tṛtīye tri.guṇaḥ, caturthe yathā.kāmī syāt | 18 |</p>
          <p>KAZ02.27.19/ rāja.ājñayā puruṣam anabhigacchantī gaṇikā
            śiphā.sahasraṁ labheeta, pañca.sahasraṁ vā daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.27.20/ bhogaṁ gṛhītvā dviṣatyā bhoga.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.27.21/ vasati.bhoga.apahāre bhogam aṣṭa.guṇaṁ dadyād anyatra
            vyādhi.puruṣa.doṣebhyaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.27.22/ puruṣaṁ ghnatyāś citā.pratāpe 'psu praveśanaṁ vā | 22
            |</p>
          <p>KAZ02.27.23/ gaṇikā.bharaṇam arthaṁ bhogaṁ vā-apaharato 'ṣṭa.guṇo
            daṇḍaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.27.24/ gaṇikā bhogam āyatiṁ puruṣaṁ ca nivedayet | 24 |</p>
          <p>KAZ02.27.25/ etena
            naṭa.nartaka.gāyana.vādaka.vāg.jīvana.kuśīlava.plavaka.saubhika.-
            cāraṇānāṁ strī.vyavahāriṇāṁ striyo gūḍha.ājīvāś ca vyākhyātāḥ | 25
            |</p>
          <p>KAZ02.27.26/ teṣāṁ tūryam āgantukaṁ pañca.paṇaṁ prekṣā.vetanaṁ
            dadyāt | 26 |</p>
          <p>KAZ02.27.27/ rūpa.ājīvā bhoga.dvaya.guṇaṁ māsaṁ dadyuḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.27.28/
            gīta.vādya.pāṭhya.nṛtya.nāṭya.akṣara.citra.vīṇā.veṇu.mṛdaṅga.para.-
            citta.jñāna.gandha.mālya.samyūhana.saṁvādana.saṁvāhana.vaiśika.-
            kalā.jñānāni gaṇikā dāsī raṅga.upajīvinīś ca grāhayato rāja.maṇḍalād
            ājīvaṁ kuryāt | 28 |</p>
          <p>KAZ02.27.29/ gaṇikā.putrān raṅga.upajīvināṁ ca mukhyān
            niṣpādayeyuḥ, sarva.tāla.avacarāṇāṁ ca | 29 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.27.30ab/ sañjñā.bhāṣā.antarajñāś ca striyas teṣām anātmasu
              |</l>
            <l>KAZ02.27.30cd/ cāra.ghāta.pramāda.arthaṁ prayojyā bandhu.vāhanāḥ
              || 30 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="28" type="chapter">
          <head>Chapter 28 (Section 45): The Controller of Shipping</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 186 :: K2 tr. 162</note>
          <p>KAZ02.28.01/ nāv.adhyakṣaḥ samudra.samyāna.nadī.mukhatara.pracārān
            deva.saro.visaro.nadī.tarāṁś ca sthānīya.ādiṣv avekṣeta | 1 |</p>
          <pb n="83"/>
          <p>KAZ02.28.02/ tad.velā.kūla.grāmāḥ klṛptaṁ dadyuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ02.28.03/ matsya.bandhakā naukā.bhāṭakaṁ ṣaḍ.bhāgaṁ dadyuḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ02.28.04/ pattana.anuvṛttaṁ śulka.bhāgaṁ vaṇijo dadyuḥ,
            yātrā.vetanaṁ rāja.naubhiḥ sampatantaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.28.05/ śaṅkha.muktā.grāhiṇo nau.bhāṭakaṁ dadyuḥ, sva.naubhir
            vā tareyuḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.28.06/ adhyakṣaś ca-eṣāṁ khany.adhyakṣeṇa vyākhyātaḥ | 6
            |</p>
          <p>KAZ02.28.07/ pattana.adhyakṣa.nibaddhaṁ paṇya.pattana.cāritraṁ
            nāv.adhyakṣaḥ pālayet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.28.08/ mūḍha.vāta.āhatā nāvaḥ pitā-iva-anugṛhṇīyāt | 8 |</p>
          <p>KAZ02.28.09/ udaka.prāptaṁ paṇyam aśulkam ardha.śulkaṁ vā kuryāt |
            9 |</p>
          <p>KAZ02.28.10/ yathā.nirdiṣṭāś ca-etāḥ paṇya.pattana.yātrā.kāleṣu
            preṣayet | 10 |</p>
          <p>KAZ02.28.11/ samyātīr nāvaḥ kṣetra.anugatāḥ śulkaṁ yācet | 11 |</p>
          <p>KAZ02.28.12/ hiṁsrikā nirghātayet, amitra.viṣaya.atigāḥ
            paṇya.pattana.cāritra.upaghātikāś ca | 12 |</p>
          <p>KAZ02.28.13/
            śāsaka.niryāmaka.dātra..raśmi.grāhaka.utsecaka.adhiṣṭhitāś ca
            mahā.nāvo hemanta.grīṣma.tāryāsu mahā.nadīṣu prayojayet, kṣudrikāḥ
            kṣudrikāsu varṣā.srāviṇīṣu | 13 |</p>
          <p>KAZ02.28.14/ bādha.tīrthāś ca-etāḥ kāryā rāja.dviṣṭa.kāriṇāṁ
            taraṇa.bhayāt | 14 |</p>
          <p>KAZ02.28.15/ akāle 'tīrthe ca tarataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ02.28.16/ kāle tīrthe ca-aniṣṛṣṭa.tāriṇaḥ
            pāda.ūna.sapta.viṁśati.paṇas tara.atyayaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.28.17/
            kaivartaka.aṣṭa.tṛṇa.bhāra.puṣpa.phala.vāṭa.ṣaṇḍa.go.pālakānām
            anatyayaḥ, sambhāvya.dūta.anupātināṁ ca senā.bhāṇḍa.prayogāṇāṁ ca
            sva.taraṇais taratām, bīja.bhakta.dravya.upaskarāṁś
            ca-ānūpa.grāmāṇāṁ tārayatām | 17 |</p>
          <p>KAZ02.28.18/
            brāhmaṇa.pravrajita.bāla.vṛddha.vyādhita.śāsana.hara.garbhiṇyo
            nāv.adhyakṣa.mudrābhis tareyuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.28.19/ kṛta.praveśāḥ pāraviṣayikāḥ sārtha.pramāṇā vā
            praviśeyuḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ02.28.20/ parasya bhāryāṁ kanyāṁ vittaṁ vā-apaharantaṁ śavittaṁ
            vā-apaharantaṁ śaṅkitam āvignam udbhāṇḍī.kṛtaṁ mahā.bhāṇḍena mūrdhni
            bhāreṇa-avacchādayantaṁ sadyo.gṛhīta.liṅginam aliṅginaṁ vā
            pravrajitam alakṣya.vyādhitaṁ bhaya.vikāriṇaṁ
            gūḍha.sāra.bhāṇḍa.śāsana.śastra.agniyogaṁ viṣa.hastaṁ
            dīrgha.pathikam amudraṁ ca-upagrāhayet | 20 |</p>
          <p>KAZ02.28.21/ kṣudra.paśur manuṣyaś ca sa.bhāro māṣakaṁ dadyāt,
            śiro.bhāraḥ kāya.bhāro gava-aśvaṁ ca dvau, uṣṭra.mahiṣaṁ caturaḥ,
            pañca labhuyānam, ṣaḍ goliṅgam, sapta śakaṭam, panya.bhāraḥ pādam |
            21 |</p>
          <p>KAZ02.28.22/ tena bhāṇḍa.bhāro vyākhyātaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.28.23/ dvi.guṇo mahā.nadīṣu taraḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.28.24/ klṛptam ānūpa.grāmā bhakta.vetanaṁ dadyuḥ | 24 |</p>
          <pb n="84"/>
          <p>KAZ02.28.25/ pratyanteṣu tarāḥ śulkam ātivāhikaṁ vartanīṁ ca
            gṛhṇīyuḥ, nirgacchataś ca-amudra.dravyasya bhāṇḍaṁ hareyuḥ,
            atibhāreṇa-avelāyām atirthe tarataś ca | 25 |</p>
          <p>KAZ02.28.26/ puruṣa.upakaraṇa.hīnāyām asaṁskṛtāyāṁ vā nāvi
            vipannāyāṁ nāv.adhhyakṣo naṣṭaṁ vinaṣṭaṁ vā-abhyāvahet | 26 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.28.27ab/ sapta.aha.vṛttām āṣāḍhīṁ kārttikīṁ ca-antarā taraḥ
              |</l>
            <l>KAZ02.28.27cd/ kārmikaḥ pratyayaṁ dadyān nityaṁ ca-āhnikam āvahet
              || 27 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="29" type="chapter">
          <head>Chapter 29 (Section 46): The Superintendent of Cattle</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 190 :: K2 tr. 165</note>
          <p>KAZ02.29.01/ go.adhyakṣo vetana.upagrāhikaṁ kara.pratikaraṁ
            bhagna.utsṛṣṭakaṁ bhāga.anupraviṣṭakaṁ vraja.paryagraṁ naṣṭaṁ
            vinaṣṭaṁ kṣīra.ghṛta.sañjātaṁ ca-upalabheta | 1 |</p>
          <p>KAZ02.29.02/ go.pālaka.piṇḍāraka.dohaka.manthaka.lubdhakāḥ śataṁ
            śataṁ dhenūnāṁ hiraṇya.bhṛtāḥ pālayeyuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ02.29.03/ kṣīra.ghṛta.bhṛtā hi vatsān upahanyuḥ | iti
            vetana.upagrāhikam | 3 |</p>
          <p>KAZ02.29.04/ jaradgu.dhenu.garbhiṇī.paṣṭhauhī.vatsatarīṇāṁ
            sama.vibhāgaṁ rūpa.śatam ekaḥ pālayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.29.05/ ghṛtasya-aṣṭau vārakān paṇikaṁ puccham aṅka.carma ca
            vārṣikaṁ dadyāt | iti kara.pratikaraḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.29.06/ vyādhitā.nyaṅgā.ananya.dohī.durdohā.putraghnīnāṁ ca
            sama.vibhāgaṁ rūpa.śataṁ pālayantas taj.jātikaṁ bhāgaṁ dadyuḥ | iti
            bhagna.utṣṛṣṭakam | 6 |</p>
          <p>KAZ02.29.07/ para.cakra.aṭavī.bhayād anupraviṣṭānāṁ paśūnāṁ
            pālana.dharmeṇa daśa.bhagaṁ dadyuḥ | iti bhāga.anupraviṣṭakam | 7
            |</p>
          <p>KAZ02.29.08/ vatsā vatsatarā damyā vahino vṛṣā ukṣāṇaś ca puṅgavāḥ,
            yuga.vāhana.śakaṭa.vahā vṛṣabhāḥ sūnā.mahiṣāḥ pṛṣṭa.skandha.vāhinaś
            ca mahiṣāḥ, vatsikā vatsatarī paṣṭahuhī garbhiṇī dhenuś ca-aprajātā
            vandhyāś ca gāvo mahiṣyaś ca, māsa.dvi.māsa.jātās tāsām upajā vatsā
            vatsikāś ca | 8 |</p>
          <p>KAZ02.29.09/ māsa.dvi.māsa.jātān aṅkayet | 9 |</p>
          <p>KAZ02.29.10/ māsa.dvi.māsa.paryuṣitam aṅkayet | 10 |</p>
          <p>KAZ02.29.11/ aṅkaṁ cihnaṁ varṇaṁ śṛṅga.antaraṁ ca lakṣaṇam evam
            upajā nibandhayet | iti vraja.paryagram | 11 |</p>
          <pb n="85"/>
          <p>KAZ02.29.12/ cora.hṛtam anya.yūtha.praviṣṭam avalīnaṁ vā naṣṭam |
            12 |</p>
          <p>KAZ02.29.13/ paṅka.viṣama.vyādhi.jarā.toya.āhāra.avasannaṁ
            vṛkṣa.taṭa.kāṣṭha.śilā.abhihatam
            īśāna.vyāla.sarpa.grāha.dāva.agni.vipannaṁ vinaṣṭam | 13 |</p>
          <p>KAZ02.29.14/ pramādād abhyāvaheyuḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.29.15/ evaṁ rūpa.agraṁ vidyāt | 15 |</p>
          <p>KAZ02.29.16/ svayaṁ hantā ghātayitā hartā hārayitā ca vadhyaḥ | 16
            |</p>
          <p>KAZ02.29.17/ para.paśūnāṁ rāja.aṅkena parivartayitā rūpasya pūrvaṁ
            sāhasa.daṇḍaṁ dadyāt | 17 |</p>
          <p>KAZ02.29.18/ sva.deśīyānāṁ cora.hṛtaṁ pratyānīya paṇitaṁ rūpaṁ
            haret | 18 |</p>
          <p>KAZ02.29.19/ para.deśīyānāṁ mokṣayitā-ardhaṁ haret | 19 |</p>
          <p>KAZ02.29.20/ bāla.vṛddha.vyādhitānāṁ go.pālakāḥ pratikuryuḥ | 20
            |</p>
          <p>KAZ02.29.21/ lubdhaka.śva.gaṇibhir apāstas
            tena-avyāla.parābādha.bhayam ṛtu.vibhaktam araṇyaṁ cārayeyuḥ | 21
            |</p>
          <p>KAZ02.29.22/ sarpa.vyāla.trāsana.arthaṁ
            go.cara.anupāta.jñāna.arthaṁ ca trasnūnāṁ ghaṇṭā.tūryaṁ ca badhnīyuḥ
            | 22 |</p>
          <p>KAZ02.29.23/ sama.vyūḍha.tīrtham akardama.grāham udakam
            avatārayeyuḥ pālayeyuś ca | 23 |</p>
          <p>KAZ02.29.24/ stena.vyāla.sarpa.grāha.gṛhītaṁ vyādhi.jarā.avasannaṁ
            ca-āvedayeyuḥ, anyathā rūpa.mūlyaṁ bhajeran | 24 |</p>
          <p>KAZ02.29.25/ kāraṇa.mṛtasya-aṅka.carma go.mahiṣasya, karṇa.lakṣaṇam
            aja.avikānām, puccham aṅka.carma ca-aśva.khara.uṣṭrāṇām,
            bāla.carma.basti.pitta.snāyu.danta.khura.śṛṅga.asthīni ca-āhareyuḥ |
            25 |</p>
          <p>KAZ02.29.26/ māṁsam ārdraṁ śuṣkaṁ vā vikrīṇīyuḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.29.27/ udaśvit.śva.varāhebhyo dadyuḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.29.28/ kūrcikāṁ senā.bhakta.artham āhareyuḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.29.29/ kilāṭo ghāṇa.piṇyāka.kleda.arthaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.29.30/ paśu.vikretā pādikaṁ rūpaṁ dadyāt | 30 |</p>
          <p>KAZ02.29.31/ varṣā.śaradd.hemantān ubhayataḥ.kālaṁ duhyuḥ,
            śiśira.vasanta.grīṣmān eka.kālam | 31 |</p>
          <p>KAZ02.29.32/ dvitīya.kāla.dogdhur aṅguṣṭhac.chedo daṇḍaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.29.33/ dohana.kālam atikrāmatas tat.phala.hānaṁ daṇḍaḥ | 33
            |</p>
          <p>KAZ02.29.34/ etena nasya.damya.yuga.piṅgana.vartana.kālā vyākhyātāḥ
            | 34 |</p>
          <p>KAZ02.29.35/ kṣīra.droṇe gavāṁ ghṛta.prasthaḥ, pañca.bhāga.adhiko
            mahiṣīṇām, dvi.bhāga.adhiko 'ja.avīnām | 35 |</p>
          <p>KAZ02.29.36/ mantho vā sarveṣāṁ pramāṇam | 36 |</p>
          <p>KAZ02.29.37/ bhūmi.tṛṇa.udaka.viśeṣādd hi kṣīra.ghṛta.vṛddhir
            bhavati | 37 |</p>
          <p>KAZ02.29.38/ yūtha.vṛṣaṁ vṛṣeṇa-avapātayataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            ghātayata uttamaḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ02.29.39/ varṇa.avarodhena daśatī rakṣā | 39 |</p>
          <p>KAZ02.29.40/ upaniveśa.dig.vibhāgo go.pracārād bala-anvayato vā
            gavāṁ rakṣā.sāmarthyāc ca | 40 |</p>
          <pb n="86"/>
          <p>KAZ02.29.41/ ajāvīnāṁ ṣaṇ.māsikī.mūrṇāṁ grāhayet | 41 |</p>
          <p>KAZ02.29.42/ tena-aśva.khara.uṣṭra.varāha.vrajā vyākhyātāḥ | 42
            |</p>
          <p>KAZ02.29.43/ balīvardānāṁ nasya.aśva.bhadra.gati.vāhināṁ
            yava.sasya.ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇam, tulā ghāṇa.piṇyākasya,
            daśa.āḍhakaṁ kaṇa.kuṇḍakasya, pañca.palikaṁ mukha.lavanAm,
            taila.kuḍubo nasyaṁ prasthaḥ pānaṁ, māṁsa.tulā, dadhnaś ca-āḍhakam,
            yava.droṇaṁ māṣāṇāṁ vā pulākaḥ, kṣīra.droṇam ardha.āḍhakaṁ vā
            surāyāḥ sneha.prasthaḥ kṣāra.daśa.palaṁ śṛṅgibera.palaṁ ca
            pratipānam | 43 |</p>
          <p>KAZ02.29.44/ pāda.ūnam aśvatara.go.kharāṇām, dvi.guṇaṁ
            mahiṣa.uṣṭrāṇām | 44 |</p>
          <p>KAZ02.29.45/ karma.kara.balīvardānāṁ pāyana.arthānāṁ ca dhenūnāṁ
            karma.kālataḥ phalataś ca vidhā.dānam | 45 |</p>
          <p>KAZ02.29.46/ sarveṣāṁ tṛṇa.udaka.prākāmyam | 46 |</p>
          <p>KAZ02.29.47/ iti go.maṇḍalaṁ vyākhyātam | 47 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.29.48ab/ pañca.ṛṣabhaṁ khara.aśvānām aja.avīnāṁ
              daśa.ṛṣabham |</l>
            <l>KAZ02.29.48cd/ śatyaṁ go.mahiṣa.uṣṭrāṇāṁ yūthaṁ kuryāc
              catur.vṛṣam || 48 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="30" type="chapter">
          <head>Chapter 30 (Section 47): The Superintendent of Horses</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 196 :: K2 tr. 170</note>
          <p>KAZ02.30.01/ aśva.adhyakṣaḥ paṇya.āgārikaṁ kraya.upāgatam
            āhava.labdham ājātaṁ sāhāyya.āgatakaṁ paṇa.sthitaṁ yāvat.kālikaṁ
            vā-aśva.paryagraṁ kula.vayo.varṇa.cihna.varga.āgamair lekhayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ02.30.02/ apraśasta.nyaṅga.vyādhitāṁś ca-āvedayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.30.03/ kośa.koṣṭha.agārābhyāṁ ca gṛhītvā māsa.lābham
            aśva.vāhaś cintayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.30.04/ aśva.vibhavena-āyatām aśvāyām advi.guṇa.vistārāṁ
            catur.dvāra.upāvartana.madhyāṁ sa-pragrīvāṁ
            pradvāra.āsana.phalaka.yuktānāṁ
            vānara.mayūra.pṛṣata.nakula.cakora.śuka.sārika.ākīrṇāṁ śālāṁ
            niveśayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.30.05/ aśvāyām acatur.aśra.ślakṣṇa.phalaka.āstāraṁ
            sa-khādana.koṣṭhakaṁ sa-mūtra.purīṣa.utsargam eka.ekaśaḥ prān.mukham
            udan.mukhaṁ vā sthānaṁ niveśayet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.30.06/ śālā.vaśena vā dig.vibhāgaṁ kalpayet | 6 |</p>
          <p>KAZ02.30.07/ vaḍavā.vṛṣa.kiśorāṇām eka.anteṣu | 7 |</p>
          <p>KAZ02.30.08/ vaḍavāyāḥ prajatāyās tri.rātraṁ ghṛta.prasthaḥ pānam |
            8 |</p>
          <p>KAZ02.30.09/ ata ūrdhvaṁ saktu.prasthaḥ sneha.bhaiṣajya.pratipānaṁ
            daśa.rātram | 9 |</p>
          <p>KAZ02.30.10/ tataḥ pulāko yavasam ārtavaś ca-āhāraḥ | 10 |</p>
          <pb n="87"/>
          <p>KAZ02.30.11/ daśa.rātrād ūrdhvaṁ kiśorasya ghṛta.catur.bhāgaḥ
            saktu.kuḍubaḥ kṣīra.prasthaś ca-āhāra ā.ṣaṇ.māsāt | 11 |</p>
          <p>KAZ02.30.12/ tataḥ paraṁ māsa.uttaram ardha.vṛddhir yava.prastha
            ā.tri.varṣāt, droṇa ā.catur.varṣāt | 12 |</p>
          <p>KAZ02.30.13/ ata ūrdhvaṁ catur.varṣaḥ pañca.varṣo vā karmaṇyaḥ
            pūrṇa.pramāṇaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.30.14/ dvātriṁśad.aṅgulaṁ mukham uttama.aśvasya,
            pañca.mukhāny āyāmo, viṁśaty.aṅgulā jaṅghā, catur.jaṅgha utsedhaḥ |
            14 |</p>
          <p>KAZ02.30.15/ try.aṅgula.avaraṁ madhyama.avarayoḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.30.16/ śata.aṅgulaḥ pariṇāhaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.30.17/ pañca.bhāga.avaro madhyama.avarayoḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.30.18/ uttama.aśvasya dvi.droṇaṁ śāli.vrīhi.yava.priyaṅgūṇām
            ardha.śuṣkam ardha.siddhaṁ vā mudga.māṣāṇāṁ vā pulākaḥ
            sneha.prasthaś ca, pañca.palaṁ lavaṇasya, māṁsaṁ pañcāśat.palikaṁ
            rasasya-āḍhakaṁ dvi.guṇaṁ vā dadhnaḥ piṇḍa.kledana.artham,
            kṣāra.pañca.palikaḥ surāyāḥ prasthaḥ payaso vā dvi.guṇaḥ pratipānam
            | 18 |</p>
          <p>KAZ02.30.19/ dīrgha.patha.bhāra.klāntānāṁ ca khādana.arthaṁ
            sneha.prastho 'nuvāsanaṁ kuḍubo nasya.karmaṇaḥ,
            yavasasya-ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇaḥ ṣaḍ.aratni.parikṣepaḥ
            puñjīla.graho vā | 19 |</p>
          <p>KAZ02.30.20/ pāda.avaram etan madhyama.avarayoḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ02.30.21/ uttama.samo rathyo vṛṣaś ca madhyamaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ02.30.22/ madhyama.samaś ca-avaraḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ02.30.23/ pāda.hīnaṁ vaḍavānāṁ pāraśamānāṁ ca | 23 |</p>
          <p>KAZ02.30.24/ ato 'rdhaṁ kiśorāṇāṁ ca | 24 |</p>
          <p>KAZ02.30.25/ iti vidhā.yogaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ02.30.26/ vidhā.pācaka.sūtra.grāhaka.cikitsakāḥ
            pratisvāda.bhājaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.30.27/ yuddha.vyādhi.jarā.karma.kṣīṇāḥ piṇḍa.gocarikāḥ syuḥ |
            27 |</p>
          <p>KAZ02.30.28/ asamara.prayogyāḥ paura.jānapadānām arthena vṛṣā
            vaḍavāsv āyojyāḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.30.29/ prayogyānām uttamāḥ
            kāmboja.saindhava.āraṭṭa.vanāyujāḥ, madhyamā
            bāhlīka.pāpeyaka.sauvīraka.taitalāḥ, śeṣāḥ pratyavarāḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.30.30/ teṣāṁ tīṣkṇa.bhadra.manda.vaśena sāmnāhyam
            aupavāhyakaṁ vā karma prayojayet | 30 |</p>
          <p>KAZ02.30.31/ catur.aśraṁ karma.aśvasya sāmnāhyam | 31 |</p>
          <p>KAZ02.30.32/ valgano nīcair gato laṅghano ghoraṇo nāroṣṭraś
            ca-aupavāhyāḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ02.30.33/ tatra.aupaveṇuko vardhamānako yamaka ālīḍha.plutaḥ
            pṛthug.astrika.cālī ca valganaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ02.30.34/ sa eva śiraḥ.karṇa.viśuddho nīcair gataḥ, ṣoḍaśa.mārgo
            vā | 34 |</p>
          <p>KAZ02.30.35/ prakīrṇakaḥ prakīrṇa.uttaro niṣaṇṇaḥ pārśva.anuvṛtta
            ūrmi.mārgaḥ śarabha.krīḍitaḥ śarabha.plutas tri.tālo bāhya.anuvṛttaḥ
            pañca.pāṇiḥ siṁha.āyataḥ svādhūtaḥ kliṣṭaḥ śliṅgito bṛṁhitaḥ
            puṣpa.abhikīrṇaś ca-iti nīcair gata.mārgaḥ | 35 |</p>
          <pb n="88"/>
          <p>KAZ02.30.36/ kapi.pluto bheka.plut-eṇa.pluta-eka.pāda.plutaḥ
            kokila.sañcāry.urasyo baka.cārī ca laṅghanaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ02.30.37/ kāṅko vāri.kāṅko māyūro 'rdha.māyūro
            nākulo-rdha.nākulo vārāho 'rdha.vārāhaś ca-iti dhoraṇaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ02.30.38/ sañjñā.pratikāro nāra.uṣṭra-iti | 38 |</p>
          <p>KAZ02.30.39/ ṣaṇṇava dvādaśa-iti yojanāny dhvā rathyānām, pañca
            yojanāny ardha.aṣṭamāni daśa-iti pṛṣṭha.vāhinām aśvānām adhvā | 39
            |</p>
          <p>KAZ02.30.40/ vikramo bhadra.aśvāso bhāra.vāhya iti mārgāḥ | 40
            |</p>
          <p>KAZ02.30.41/ vikramo valgitam upakaṇṭham upajavo javaś ca dhārāḥ |
            41 |</p>
          <p>KAZ02.30.42/ teṣāṁ bandhana.upakaraṇaṁ yogya.ācāryāḥ pratidiśeyuḥ,
            sāṅgrāmikaṁ ratha.aśva.alaṅkāraṁ ca sūtāḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ02.30.43/ aśvānāṁ cikitsakāḥ śarīra.hrāsa.vṛddhi.pratīkāram
            ṛtu.vibhaktaṁ ca-āhāram | 43 |</p>
          <p>KAZ02.30.44/
            sūtra.grāhaka.aśva.bandhaka.yāvasika.vidhā.pācaka.sthāna.pāla.-
            keśa.kāra.jāṅgulīvidaś ca sva.karmabhir aśvān ārādhayeyuḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ02.30.45/ karma.atikrame ca-eṣāṁ divasa.vetanac.chedanaṁ kuryāt
            | 45 |</p>
          <p>KAZ02.30.46/ nīrājana.uparuddhaṁ vāhayataś cikitsaka.uparuddhaṁ vā
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ02.30.47/ kriyā.bhaiṣajya.saṅgena vyādhi.vṛddhau
            pratīkāra.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ02.30.48/ tad.aparādhena vailomye pattra.mūlyaṁ daṇḍaḥ | 48
            |</p>
          <p>KAZ02.30.49/ tena go.maṇḍalaṁ khara.uṣṭra.mahiṣam aja.avikaṁ ca
            vyākhyātam | 49 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.30.50ab/ dvir ahnaḥ snānam aśvānāṁ gandha.mālyaṁ ca dāpayet
              |</l>
            <l>KAZ02.30.50cd/ kṛṣṇa.sandhiṣu bhūta.ijyāḥ śukleṣu svasti.vācanam
              || 50 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.30.51ab/ nīrājanām āśvayuje kārayen navame 'hani |</l>
            <l>KAZ02.30.51cd/ yātrā.ādāv avasāne vā vyādhau vā śāntike rataḥ ||
              51 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="31" type="chapter">
          <head>Chapter 31 (Section 48): The Superintendent of Elephants</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 201 :: K2 tr. 174</note>
          <p>KAZ02.31.01/ hasty.adhyakṣo hasti.vana.rakṣāṁ damya.karma.kṣāntānāṁ
            hasti.hastinī.kalabhānāṁ
            śālā.sthāna.śayyā.karma.vidhā.yavasa.pramāṇaṁ karmasv āyogaṁ
            bandhana.upakaraṇaṁ sāṅgrāmikam alaṅkāraṁ
            cikitsaka.anīkastha.aupasthāyika.vargaṁ ca-anutiṣṭhet | 1 |</p>
          <pb n="89"/>
          <p>KAZ02.31.02/ hasty.āyāma.dvi.guṇa.utsedha.viṣkambha.āyāmāṁ
            hastinī.sthāna.adhikāṁ sapragrīvāṁ kumārī.saṅgrahāṁ prān.mukhīm
            udan.mukhīṁ vā śālāṁ niveśayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.31.03/
            hasty.āyāma.catur.aśra.ślakṣṇa.ālāna.stambha.phalaka.āstarakaṁ
            sa-mūtra.purīṣa.utsargaṁ sthānaṁ niveśayet | 3 |</p>
          <p>KAZ02.31.04/ sthāna.samāṁ śayyām ardha.apāśrayāṁ durge
            sāmnāhya.aupavāhyānāṁ bahir damya.vyālānām | 4 |</p>
          <p>KAZ02.31.05/ prathama.saptama aṣṭama.bhāgāv ahnaḥ snāna.kālau,
            tad.anantaraṁ vidhāyāḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ02.31.06/ pūrva.ahne vyāyāma.kālaḥ, paśca.ahnaḥ pratipāna.kālaḥ
            | 6 |</p>
          <p>KAZ02.31.07/ rātri.bhāgau dvau svapna.kālā, tri.bhāgaḥ
            saṁveśana.utthānikaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.31.08/ grīṣme grahaṇa.kālaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.31.09/ viṁśati.varṣo grāhyaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.31.10/ vikko moḍho makkaṇo vyāthito garbhiṇī dhenukā hastinī
            ca-agrāhyāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.31.11/ sapta.aratni utsedho nava.āyāmo daśa pariṇāhaḥ
            pramāṇataś catvāriṁśad.varṣo bhavaty uttamaḥ, triṁśad.varṣo
            madhyamaḥ, pañca.viṁśati.varṣo 'varaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ02.31.12/ tayoḥ pāda.avaro vidhā.vidhiḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.31.13/ aratnau taṇula.droṇaḥ, ardha.āḍhakaṁ tailasya,
            sarpiṣas trayaḥ prasthāḥ, daśa.palaṁ lavaṇasya, māṁsaṁ
            pañcāśat.palikam, rasasya-āḍhakaṁ dvi.guṇaṁ vā dadhnaḥ
            piṇḍa.kledana.artham, kṣāra.daśa.palikaṁ madyasya-āḍhakaṁ dvi.guṇaṁ
            vā payasaḥ pratipānam, gātra.avasekas taila.prasthaḥ, śiraso
            'ṣṭa.bhāgaḥ prādīpikaś ca, yavasasya dvau bhārau sa-pādau, śaṣpasya
            śuṣkasya-ardha.tṛtīyo bhāraḥ, kaḍaṅkarasya-aniyamaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ02.31.14/ sapta.aratninā tulya.bhojano 'ṣṭa.aratnir atyarālaḥ |
            14 |</p>
          <p>KAZ02.31.15/ yathā.hastam avaśeṣaḥ ṣaḍ.aratniḥ pañca.aratniś ca |
            15 |</p>
          <p>KAZ02.31.16/ kṣīra.yāvasiko vikkaḥ krīḍā.arthaṁ grāhyaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.31.17/ sañjāta.lohitā praticchannā samlipta.pakṣā sama.kakṣyā
            vyatikīrṇa.māṁsā sama.talpa.talā jāta.droṇikā-iti śobhāḥ | 17 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.31.18ab/ śobhā.vaśena vyāyāmaṁ bhadrma mandaṁ ca kārayet
              |</l>
            <l>KAZ02.31.18cd/ mṛgaṁ saṅkīrṇa.liṅgaṁ ca karmasv ṛtu.vaśena vā ||
              18 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="32" type="chapter">
          <pb n="90"/>
          <head>Chapter 32 (Section 48): The Superintendent of Elephants
            (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 204 :: K2 tr. 177</note>
          <p>KAZ02.32.01/ karma.skandhāś catvāro damyaḥ sāmnāhya aupavāhyo
            vyālaś ca | 1 |</p>
          <p>KAZ02.32.02/ tatra damyaḥ pañca.vidhaḥ skandha.gataḥ stambha.gato
            vāri.gato 'vapāta.gato yūtha.gataś ca-iti | 2 |</p>
          <p>KAZ02.32.03/ tasya-upavicāro vikka.karma | 3 |</p>
          <p>KAZ02.32.04/ sāmnāhyaḥ sapta.kriyā.patha upasthānaṁ saṁvartanaṁ
            samyānaṁ vadha.āvadho hasti.yuddhaṁ nāga.rāyaṇaṁ sāṅgrāmikaṁ ca | 4
            |</p>
          <p>KAZ02.32.05/ tasya-upavicāraḥ kakṣyā.karma graiveya.karma
            yūtha.karma ca | 5 |</p>
          <p>KAZ02.32.06/ aupavāhyo 'ṣṭa.vidha ācaraṇaḥ kuñjara.aupavāhyo
            dhoraṇa ādhāna.gatiko yaṣṭy.upavāhyas totra.upavāhyaḥ
            śuddha.upavāhyo mārgayukaś ca-iti | 6 |</p>
          <p>KAZ02.32.07/ tasya-upavicāraḥ śārada.karma hīna.karma
            nāra.uṣṭra.karma ca | 7 |</p>
          <p>KAZ02.32.08/ vyāla-eka.kriyā.pathaḥ śaṅkito 'varuddho viṣamaḥ
            prabhinnaḥ prabhinna.viniścayo mada.hetu.viniścayaś ca | 8 |</p>
          <p>KAZ02.32.09/ tasya-upavicāra āyamya-eka.rakṣā.karma | 9 |</p>
          <p>KAZ02.32.10/ kriyā.vipanno vyālaḥ śuddhaḥ su.vrato viṣamaḥ
            sarva.doṣa.praduṣṭaś ca | 10 |</p>
          <p>KAZ02.32.11/ teṣāṁ bandhana.upakaraṇam anīka.stha.pramāṇam | 11
            |</p>
          <p>KAZ02.32.12/
            ālāna.graiveya.kakṣyā.pāra.ayaṇa.parikṣepa.uttara.ādikaṁ bandhanam |
            12 |</p>
          <p>KAZ02.32.13/ aṅkuśa.veṇu.yantra.ādikam upakaraṇam | 13 |</p>
          <p>KAZ02.32.14/ vaijayantī.kṣura.pramāla.āstaraṇa.kuthā.ādikaṁ
            bhūṣaṇam | 14 |</p>
          <p>KAZ02.32.15/ varma.tomara.śara.āvāpa.yantra.ādikaḥ
            sāṅgrāmika.alaṅkāraḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ02.32.16/
            cikitsaka.anīkastha.ārohaka.ādhoraṇa.hastipa.kaupacārika.vidhā.-
            pācaka.yāvasika.pādapāśika.kuṭīr.rakṣaka.aupaśayaika.ādir
            aupasthāyika.vargaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.32.17/ cikitsaka.kuṭī.rakṣa.vidhā.pācakāḥ prastha.odanaṁ
            sneha.prasṛtiṁ kṣāra.lavaṇayoś ca dvi.palikaṁ hareyuḥ, daśa.palaṁ
            māṁsasya, anyatra cikitsakebhyaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.32.18/ pathi.vyādhi.karma.mada.jarā.abhitaptānāṁ cikitsakāḥ
            pratikuryuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ02.32.19/ sthānasya-aśuddhir yavasasya-agrahaṇaṁ sthale śāyanam
            abhāge ghātaḥ para.ārohaṇam akāle yānam abhūmāv atīrthe 'vatāraṇaṁ
            taru.ṣaṇḍa ity atyaya.sthānāni | 19 |</p>
          <p>KAZ02.32.20/ tam eṣāṁ bhakta.vetanād ādadīta | 20 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.32.21ab/ tisro nīrājanāḥ kāryāś cāturmāsya.ṛtu.sandhiṣu
              |</l>
            <l>KAZ02.32.21cd/ bhūtānāṁ kṛṣṇa.sandhī-ijyāḥ senānyaḥ
              śukla.sandhiṣu || 21 ||</l>
          </lg>
          <pb n="91"/>
          <lg>
            <l>KAZ02.32.22ab/ danta.mūla.parīṇāha.dvi.guṇaṁ projjhya kalpayet
              |</l>
            <l>KAZ02.32.22cd/ abde dvy.ardhe nadī.jānāṁ pañca.abde
              parvata.okasām || 22 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="33" type="chapter">
          <head>Chapter 33 (Sections 49; 50; 51): The Superintendent of
            Chariots; The Superintendent of Foot Soldiers; The Commandant of the
            Army</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 207 :: K2 tr. 179</note>
          <p>KAZ02.33.01/ aśva.adhyakṣeṇa ratha.adhyakṣo vyākhyātaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ02.33.02/ sa ratha.karma.antān kārayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.33.03/ daśa.puruṣo dvādaśa.antaro rathaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ02.33.04/ tasmād eka.antara.avarā ā.ṣaḍ.antarād iti sapta rathāḥ
            | 4 |</p>
          <p>KAZ02.33.05/
            deva.ratha.puṣya.ratha.sāṅgrāmika.pāriyāṇika.para.pura.abhiyānika.-
            vainayikāṁś ca rathān kārayet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.33.06/ iṣv.astra.praharaṇa.āvaraṇa.upakaraṇa.kalpanāḥ
            sārathi.rathika.rathyānāṁ ca karmasv āyogaṁ vidyāt, ā.karmabhyaś ca
            bhakta.vetanaṁ bhṛtānām abhṛtānāṁ ca yogyā.rakṣā.anuṣṭhānam
            artha.māna.karma ca | 6 |</p>
          <p>KAZ02.33.07/ etena patty.adhyakṣo vyākhyātaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.33.08/ sa maula.bhṛta.śreṇi.mitra.amitra.aṭavī.balānāṁ
            sāra.phalgutāṁ vidyāt,
            nimna.sthala.prakāśa.kūṭa.khanaka.ākāśa.divā.rātri.yuddha.vyāyāmaṁ
            ca, āyogam ayogaṁ ca karmasu | 8 |</p>
          <p>KAZ02.33.09/ ted eva senā.patiḥ sarva.yuddha.praharaṇa.vidyā.vinīto
            hasty.aśva.ratha.caryā.saṅghuṣṭaś catur.aṅgasya
            balasya-anuṣṭhāna.adhiṣṭhānaṁ vidyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ02.33.10/ sva.bhūmiṁ yuddha.kālaṁ pratyanīkam abhinna.bhedanaṁ
            bhinna.sandhānaṁ saṁhata.bhedanaṁ bhinna.vadhaṁ durga.vadhaṁ
            yātrā.kālaṁ ca paśyet | 10 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.33.11ab/ tūrya.dhvaja.patākābhir vyūha.sañjñāḥ prakalpayet
              |</l>
            <l>KAZ02.33.11cd/ sthāne yāne praharaṇe sainyānāṁ vinaye rataḥ || 11
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="34" type="chapter">
          <head>Chapter 34 (Sections 52; 53): The Superintendent of Passports;
            The Superintendent of Pastures</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 209 :: K2 tr. 181</note>
          <p>KAZ02.34.01/ mudrā.adhyakṣo mudrāṁ māṣakeṇa dadyāt | 1 |</p>
          <pb n="92"/>
          <p>KAZ02.34.02/ sa-mudro jana.padaṁ praveṣṭuṁ niṣkramituṁ vā labheta |
            2 |</p>
          <p>KAZ02.34.03/ dvādaśa.paṇam amudro jānapado dadyāt | 3 |</p>
          <p>KAZ02.34.04/ kūṭa.mudrāyāṁ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ
            tiro.jana.padasya-uttamaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ02.34.05/ vivīta.adhyakṣo mudrāṁ paśyet | 5 |</p>
          <p>KAZ02.34.06/ grāma.antareṣu ca vivītaṁ sthāpayet | 6 |</p>
          <p>KAZ02.34.07/ cora.vyāla.bhayān.nimna.araṇyāni śodhayet | 7 |</p>
          <p>KAZ02.34.08/ anudake kūpa.setu.bandha.utsān sthāpayet,
            puṣpa.phala.vāṭāṁś ca | 8 |</p>
          <p>KAZ02.34.09/ lubdhaka.śva.gaṇinaḥ parivrajeyur araṇyāni | 9 |</p>
          <p>KAZ02.34.10/ taskara.amitra.abhyāgame śaṅkha.dundubhi.śabdam
            agrāhyāḥ kuryuḥ śaila.vṛkṣa.adhirūḍhā vā śīghra.vāhanā vā | 10 |</p>
          <p>KAZ02.34.11/ amitra.aṭavī.sañcāraṁ ca rājño gṛha.kapotair
            mudrā.yuktair hārayet, dhūma.agni.paramparayā vā | 11 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.34.12ab/ dravya.hasti.vana.ājīvaṁ vartanīṁ cora.rakṣaṇam
              |</l>
            <l>KAZ02.34.12cd/ sārtha.ativāhyaṁ go.rakṣyaṁ vyavahāraṁ ca kārayet
              || 12 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="35" type="chapter">
          <head>Chapter 35 (Sections 54; 55): The Administrator's Activity;
            Activity of Secret Agents</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 210 :: K2 tr. 182</note>
          <p>KAZ02.35.01/ samāhartā caturdhā jana.apdaṁ vibhajya
            jyeṣṭha.madhyama.kaniṣṭha.vibhāgena grāma.agraṁ parihārakam
            āyudhīyaṁ dhānya.paśu.hiraṇya.kupya.viṣṭi.pratikaram idam etāvad iti
            nibandhayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.35.02/ tat.pradiṣṭaḥ pañca.grāmīṁ daśa.grāmīṁ vā gopaś
            cintayet | 2 |</p>
          <p>KAZ02.35.03/ sīma.avarodhena grāma.agram,
            kṛṣṭa.akṛṣṭa.sthala.kedāra.ārāma.ṣaṇḍa.vāṭa.vana.vāstu.caitya.-
            deva.gṛha.setu.bandha.śmaśāna.sattra.prapā.puṇya.sthāna.vivīta.-
            pathi.saṅkhyānena kṣetra.agram, tena sīmnāṁ kṣetrāṇāṁ ca
            karada.akarada.saṅkhyānena | 3 |</p>
          <p>KAZ02.35.04/ teṣu ca-etāvac-cātur.vārṇyam, etāvantaḥ
            karṣaka.go.rakṣaka.vaidehaka.kāru.karma.kara.dāsāś ca, etāvac ca
            dvi.pada.catuṣ.padam, idaṁ ca-eṣu hiraṇyalviṣṭi.śulka.daṇḍaṁ
            samuttiṣṭhati-iti | 4 |</p>
          <p>KAZ02.35.05/ kulānāṁ ca strī.puruṣāṇāṁ
            bāla.vṛddha.karma.caritra.ājīva.vyaya.parimāṇaṁ vidyāt | 5 |</p>
          <pb n="93"/>
          <p>KAZ02.35.06/ evaṁ ca jana.pada.catur.bhāgaṁ sthānikaś cintayet | 6
            |</p>
          <p>KAZ02.35.07/ gopa.sthānika.sthāneṣu pradeṣṭāraḥ kārya.karaṇaṁ
            bali.pragrahaṁ ca kuryuḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ02.35.08/ samāhartṛ.pradiṣṭāś ca gṛha.patika.vyañjanā yeṣu
            grāmeṣu praṇihitās teṣāṁ grāmāṇāṁ kṣetra.gṛha.kula.agraṁ vidyuḥ,
            māna.sañjātābhyāṁ kṣetrāṇi bhoga.parihārābhyāṁ gṛhāṇi
            varṇa.karmabhyāṁ kulāni ca | 8 |</p>
          <p>KAZ02.35.09/ teṣāṁ jaṅgha.agram āya.vyayau ca vidyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ02.35.10/ prasthita.āgatānāṁ ca pravāsa.āvāsa.kāraṇam,
            anarthyānāṁ ca strī.puruṣāṇāṁ cāra.pracāraṁ ca vidyuḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ02.35.11/ evaṁ vaidehaka.vyañjanāḥ sva.bhūmijānāṁ rāja.paṇyānāṁ
            khani.setu.vana.karma.anta.kṣetrajānāṁ pramāṇam arghaṁ ca vidyuḥ |
            11 |</p>
          <p>KAZ02.35.12/ para.bhūmi.jātānāṁ vāri.sthala.patha.upayātānāṁ
            sāra.phalgu.puṇyānāṁ karmasu ca
            śulka.vartany.ātivāhika.gulma.tara.deya.bhāga.bhakta.paṇya.agāra.-
            pramāṇaṁ vidyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ02.35.13/ evaṁ samāhartṛ.pradiṣṭās tāpasa.vyañjanāḥ
            karṣaka.go.rakṣaka.vaidehakānām adhyakṣāṇāṁ ca śauca.āśaucaṁ vidyuḥ
            | 13 |</p>
          <p>KAZ02.35.14/ purāṇa cora.vyañjanāś ca-antevāsinaś
            caitya.catuṣpatha.śūnya.pada.uda.pāna.nadī.nipāna.tīrtha.āyatana.-
            āśrama.araṇya.śaila.vana.gahaneṣu stena.amitra.pravīra.puruṣāṇāṁ ca
            praveśana.sthāna.gamana.prayojanāny upalabheran | 14 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.35.15ab/ samāhartā jana.padaṁ cintayed evam utthitaḥ |</l>
            <l>KAZ02.35.15cd/ cintayeyuś ca saṁsthās tāḥ saṁsthāś ca-anyāḥ
              sva.yonayaḥ || 15 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="36" type="chapter">
          <head>Chapter 36 (Section 56): The City Superintendent</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 213 :: K2 tr. 185</note>
          <p>KAZ02.36.01/ samāhartṛvan nāgariko nagaraṁ cintayet | 1 |</p>
          <p>KAZ02.36.02/ daśa.kulīṁ gopo viṁśati.kulīṁ catvāriṁśat.kulīṁ vā | 2
            |</p>
          <p>KAZ02.36.03/ sa tasyāṁ strī.puruṣāṇāṁ jāti.gotra.nāma.karmabhiḥ
            jaṅgha.agram āya.vyayau ca vidyāt | 3 |</p>
          <p>KAZ02.36.04/ evaṁ durga.catur.bhāgaṁ sthānikaś cintayet | 4 |</p>
          <p>KAZ02.36.05/ dharma.āvasathinaḥ pāṣaṇḍi.pathikān āvedya vāsayeyuḥ,
            sva.pratyayāś ca tapasvinaḥ śrotriyāṁś ca | 5 |</p>
          <p>KAZ02.36.06/ kāru.śilpinaḥ sva.karma.sthāneṣu sva.janaṁ vāsayeyuḥ,
            vaidehakāś ca-anyonyaṁ sva.karma.sthāneṣu | 6 |</p>
          <p>KAZ02.36.07/ paṇyānām adeśa.kāla.vikretāram asvakaraṇaṁ ca
            nivedayeyuḥ | 7 |</p>
          <pb n="94"/>
          <p>KAZ02.36.08/ śauṇḍika.pākva.māṁsika.audanika.rūpa.ājīvāḥ parijñātam
            āvāsayeyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ02.36.09/ ativyaya.kartāram atyāhita.karmāṇaṁ ca nivedayeyuḥ | 9
            |</p>
          <p>KAZ02.36.10/ cikitsakaḥ pracchanna.vraṇa.pratīkāra.kārayitāram
            apathya.kāriṇaṁ ca gṛha.svāmī ca nivedya gopa.sthānikayor mucyeta,
            anyathā tulya.doṣaḥ syāt | 10 |</p>
          <p>KAZ02.36.11/ prasthita.āgatau ca nivedayet, anyathā rātri.doṣaṁ
            bhajeta | 11 |</p>
          <p>KAZ02.36.12/ kṣema.rātriṣu tri.paṇaṁ dadyāt | 12 |</p>
          <p>KAZ02.36.13/ pathika.utpathikāś ca bahir.antaś ca nagarasya
            deva.gṛha.puṇya.sthāna.vana.śmaśāneṣu sa-vraṇam aniṣṭa.upakaraṇam
            udbhāṇḍī.kṛtam āvignam atisvapnam adhva.klāntam apūrvaṁ vā gṛhṇīyuḥ
            | 13 |</p>
          <p>KAZ02.36.14/ evam abhyantare
            śūnya.niveśa.āveśana.śauṇḍika.audanika.pākva.māṁsika.dyūta.-
            pāṣaṇḍa.āvāseṣu vicayaṁ kuryuḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ02.36.15/ agni.pratīkāraṁ ca grīṣme | 15 |</p>
          <p>KAZ02.36.16/ madhyamayor ahnaś catur.bhāgayor aṣṭa.bhāgo
            'gni.daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ02.36.17/ bahir.adhiśrayaṇaṁ vā kuryuḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ02.36.18/ pādaḥ pañca.ghaṭīnāṁ
            kumbha.droṇi.nihśreṇī.paraśu.śūrpa.aṅkuśa.kaca.grahaṇī.dṛtīnāṁ
            ca-akaraṇe | 18 |</p>
          <p>KAZ02.36.19/ tṛṇa.kaṭac.channāny apanayet | 19 |</p>
          <p>KAZ02.36.20/ agni.jīvina ekasthān vāsayet | 20 |</p>
          <p>KAZ02.36.21/ sva.gṛha.pradvāreṣu gṛha.svāmino vaseyuḥ asampātino
            rātrau | 21 |</p>
          <p>KAZ02.36.22/ rathyāsu kuṭa.vrajāḥ sahasraṁ tiṣṭheyuḥ,
            catuṣpatha.dvāra.rāja.parigraheṣu ca | 22 |</p>
          <p>KAZ02.36.23/ pradīptam anabhidhāvato gṛha.svāmino dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ, ṣaṭ.paṇo 'vakrayiṇaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ02.36.24/ pramādād dīpteṣu catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ02.36.25/ pradīpiko 'gninā vadhyaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ02.36.26/ pāṁsu.nyāse rathyāyām aṣṭa.bhāgo daṇḍaḥ,
            paṅka.udaka.samnirodhe pādaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ02.36.27/ rāja.mārge dvi.guṇaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ02.36.28/ paṇya.sthāna.udaka.sthāna.deva.gṛha.rāja.parigraheṣu
            paṇa.uttarā viṣṭā.daṇḍāḥ, mūtreṣv ardha.daṇḍāḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ02.36.29/ bhaiṣajya.vyādhi.bhaya.nimittam adaṇḍyāḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ02.36.30/ mārjāra.śva.nakula.sarpa.pretānāṁ
            nagarasya.antar.utsarge tri.paṇo daṇḍaḥ,
            khara.uṣṭra.aśvatara.aśva.pretānāṁ ṣaṭ.paṇaḥ, manuṣya.pretānāṁ
            pañcāśat.paṇaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ02.36.31/ mārga.viparyāse śava.dvārād anyataś ca śava.nirṇayane
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ02.36.32/ dvāḥ.sthānāṁ dviśatam | 32 |</p>
          <p>KAZ02.36.33/ śmaśānād anyatra nyāse dahane ca dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ |
            33 |</p>
          <p>KAZ02.36.34/ viṣaṇṇa.alikam ubhayator ātraṁ yāma.tūryam | 34 |</p>
          <p>KAZ02.36.35/ tūrya.śabde rājño gṛha.abhyāśe
            sa.pāda.paṇaṁ.akṣaṇa.tāḍanaṁ prathama.paścima.yāmikam,
            madhyama.yāmikaṁ dvi.guṇam, antaś.catur.guṇam | 35 |</p>
          <pb n="95"/>
          <p>KAZ02.36.36/ śaṅkanīye deśe liṅge pūrva.apadāne ca gṛhītam
            anuyuñjīta | 36 |</p>
          <p>KAZ02.36.37/ rāja.parigraha.upagamane nagara.rakṣā.ārohaṇe ca
            madhyamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ02.36.38/
            sūtikā.cikitsaka.preta.pradīpa.yāna.nāgarika.tūrya.prekṣā.agni.nimittaṁ
            mudrābhiś ca-agrāhyāḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ02.36.39/ cāra.rātriṣu pracchanna.viparīta.veṣāḥ pravrajitā
            daṇḍa.śastra.hastāś ca manuṣyā doṣato daṇḍyāḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ02.36.40/ rakṣiṇām avāryaṁ vārayatāṁ vāryaṁ ca-āvārayatāṁ
            kṣaṇa.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 40 |</p>
          <p>KAZ02.36.41/ striyaṁ dāsīm adhimehayatāṁ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            adāsīṁ madhyamaḥ, kṛta.avarodhām uttamaḥ, kula.striyaṁ vadhaḥ | 41
            |</p>
          <p>KAZ02.36.42/ cetana.acetanikaṁ rātri.doṣam aśaṁsato nāgarikasya
            doṣa.anurūpo daṇḍaḥ, pramāda.sthāne ca | 42 |</p>
          <p>KAZ02.36.43/ nityam
            udaka.sthāna.mārga.bhramac.channa.patha.vapra.prākāra.rakṣā.avekṣaṇaṁ
            naṣṭa.prasmṛta.apasṛtānāṁ ca rakṣaṇam | 43 |</p>
          <p>KAZ02.36.44/ bandhana.agāre ca bāla.vṛddha.vyādhita.anāthānāṁ
            jāta.nakṣatra.paurṇamāsīṣu visargaḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ02.36.45/ paṇya.śīlāḥ samaya.anubaddhā vā doṣa.niṣkrayaṁ dadyuḥ
            | 45 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ02.36.46ab/ divase pañca.rātre vā bandhanasthān viśodhayet
              |</l>
            <l>KAZ02.36.46cd/ karmaṇā kāya.daṇḍena hiraṇya.anugraheṇa vā || 46
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ02.36.47ab/ apūrva.deśa.adhigame yuva.rāja.abhiṣecane |</l>
            <l>KAZ02.36.47cd/ putra.janmani vā mokṣo bandhanasya vidhīyate || 47
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="3" type="book">
        <pb n="96"/>
        <head>Book 3: Concerning Judges</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 219--293 :: K2 tr. 190--253</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1 (Sections 57; 58): Valid and Invalid Transactions;
            Filing of Law-suits</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 219 :: K2 tr. 190</note>
          <p>KAZ03.1.01/ dharmasthās trayas trayo 'mātyā
            jana.pada.sandhi.saṅgrahaṇa.droṇa.mukha.sthānīyeṣu vyāvahārikān
            arthān kuryuḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.1.02/
            tirohita.antar.agāra.nakta.araṇya.upadhy.upahvara.kṛtāṁś ca
            vyavahārān pratiṣedhayeyuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.1.03/ kartuḥ kārayituḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.1.04/ śrotṝṇām eka.ekaṁ pratyardha.daṇḍāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.1.05/ śraddheyānāṁ tu dravya.vyapanayaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.1.06/ parokṣeṇa-adhika.ṛṇa.grahaṇam avaktavya.karā vā
            tirohitāḥ sidhyeyuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.1.07/ dāya.nikṣepa.upanidhi.vivāha.yuktāḥ strīṇām
            aniṣkāsinīnāṁ vyādhitānāṁ ca-amūḍha.sañjñānām antar.agāra.kṛtāḥ
            sidhyeyuḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.1.08/ sāhasa.anupraveśa.kalaha.vivāha.rāja.niyoga.yuktāḥ
            pūrva.rātra.vyavahāriṇāṁ ca rātri.kṛtāḥ sidhyeyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.1.09/ sārtha.vraja.āśrama.vyādha.cāraṇa.madhyeṣv
            araṇya.carāṇām araṇya.kṛtāḥ sidhyeyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.1.10/ gūḍha.ājīviṣu ca-upadhi.kṛtāḥ sidhyeyuḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.1.11/ mithaḥ.samavāye ca-upahvara.kṛtāḥ sidhyeyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.1.12/ ato 'nyathā na sidhyeyuḥ, apāśrayavadbhiś ca kṛtāḥ,
            pitṛmatā putreṇa, pitrā putravatā, niṣkulena bhrātrā,
            kaniṣṭhena-avibhakta.aṁśena, patimatyā putravatyā ca striyā,
            dāsa.āhitakābhyām, aprāpta.atīta.vyavahārābhyām,
            abhiśasta.pravrajita.nyaṅga.vyasanibhiś ca, anyatra
            niṣṛṣṭa.vyavahārebhyaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.1.13/ tatra-api kruddhena-ārtena
            mattena.unmattena-avagṛhītena vā kṛtā vyavahārā na sidhyeyuḥ | 13
            |</p>
          <p>KAZ03.1.14/ kartṛ.kārayitṛ.śrotṝṇāṁ pṛthag yathā.uktā daṇḍāḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ03.1.15/ sve sve tu varge deśe kāle ca sva.karaṇa.kṛtāḥ
            sampūrṇa.ācārāḥ śuddha.deśā dṛṣṭa.rūpa.lakṣaṇa.pramāṇa.guṇāḥ
            sarva.vyavahārāḥ sidhyeyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ03.1.16/ paścimaṁ ca-eṣāṁ karaṇam ādeśa.ādhivarjaṁ śraddheyam |
            16 | iti vyavahāra.sthāpanā |</p>
          <pb n="97"/>
          <p>KAZ03.1.17/ saṁvatsaram ṛtuṁ māsaṁ pakṣaṁ divasaṁ karaṇam
            adhikaraṇam ṛṇaṁ vedaka.āvedakayoḥ kṛta.samartha.avasthayor
            deśa.grāma.jāti.gotra.nāma.karmāṇi ca-abhilikhya
            vādi.prativādi.praśnān artha.ānupūrvyā niveśayet | 17 |</p>
          <p>KAZ03.1.18/ niviṣṭāṁś ca-avekṣeta | 18 |</p>
          <p>KAZ03.1.19/ nibaddhaṁ vādam utsṛjya-anyaṁ vādaṁ saṅkrāmati,
            pūrva.uktaṁ paścimena-arthena na-abhisandhatte, para.vākyam
            anabhigrāhyam abhigrāhya-avatiṣṭhate, pratijñāya deśaṁ nirdiśa-ity
            ukte na nirdiśati, hīna.deśam adeśaṁ vā nirdiśati, nirdiṣṭād deśād
            anyaṁ deśam upasthāpayati, upasthite deśe 'rtha.vacanaṁ na-evam ity
            apavyayate, sākṣibhir avadhṛtaṁ na-icchati, asambhāṣye deśe
            sākṣibhir mithaḥ sambhāṣate, iti parā.ukta.hetavaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.1.20/ parā.ukta.daṇḍaḥ pañca.bandhaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.1.21/ svayaṁ.vādi.daṇḍo daśa.bandhaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ03.1.22/ puruṣa.bhṛtir aṣṭa.aṁśaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.1.23/ pathi.bhaktam argha.viśeṣataḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.1.24/ tad ubhayaṁ niyamyo dadyāt | 24 |</p>
          <p>KAZ03.1.25/ abhiyukto na pratyabhiyuñjīta, anyatra
            kalaha.sāhasa.sārtha.samavāyebhyaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.1.26/ na ca-abhiyukte 'bhiyoge 'sti | 26 |</p>
          <p>KAZ03.1.27/ abhiyoktā cet pratyuktas tad.ahar eva na pratibrūyāt
            parā.uktaḥ syāt | 27 |</p>
          <p>KAZ03.1.28/ kṛta.kārya.viniścayo hy abhiyoktā na-abhiyuktaḥ | 28
            |</p>
          <p>KAZ03.1.29/ tasya-apratibruvatas tri.rātraṁ sapta.rātram iti | 29
            |</p>
          <p>KAZ03.1.30/ ata ūrdhvaṁ tri.paṇa.avara.ardhyaṁ dvādaśa.paṇa.paraṁ
            daṇḍaṁ kuryāt | 30 |</p>
          <p>KAZ03.1.31/ tri.pakṣād ūrdhvam apratibruvataḥ parā.ukta.daṇḍaṁ
            kṛtvā yāny asya dravyāṇi syus tato 'bhiyoktāraṁ pratipādayed,
            anyatra vṛtty.upakaraṇebhyaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ03.1.32/ tad eva niṣpatato 'bhiyuktasya kuryāt | 32 |</p>
          <p>KAZ03.1.33/ abhiyoktur niṣpāta.sama.kālaḥ parā.ukta.bhāvaḥ | 33
            |</p>
          <p>KAZ03.1.34/ pretasya vyasanino vā sākṣi.vacanam asāram | 34 |</p>
          <p>KAZ03.1.35/ abhiyoktā daṇḍaṁ dattvā karma kārayet | 35 |</p>
          <p>KAZ03.1.36/ ādhiṁ vā sa kāmaṁ praveśayet | 36 |</p>
          <p>KAZ03.1.37/ rakṣoghna.rakṣitaṁ vā karmaṇā pratipādayed, anyatra
            brāhmaṇāt | 37 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.38ab/ catur.varṇa.āśramasya-ayaṁ lokasya-ācāra.rakṣaṇāt
              |</l>
            <l>KAZ03.1.38cd/ naśyatāṁ sarva.dharmāṇāṁ rājā dharma.pravartakaḥ ||
              38 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.39ab/ dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṁ rāja.śāsanam
              |</l>
            <l>KAZ03.1.39cd/ vivāda.arthaś catuṣpādaḥ paścimaḥ pūrva.bādhakaḥ ||
              39 ||</l>
          </lg>
          <pb n="98"/>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.40ab/ tatra satye sthito dharmo vyavahāras tu sākṣiṣu
              |</l>
            <l>KAZ03.1.40cd/ caritraṁ saṅgrahe puṁsāṁ rājñām ājñā tu śāsanam ||
              40 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.41ab/ rājñaḥ sva.dharmaḥ svargāya prajā dharmeṇa rakṣituḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.1.41cd/ arakṣitur vā kṣeptur vā mithyā.daṇḍam ato 'nyathā
              || 41 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.42ab/ daṇḍo hi kevalo lokaṁ paraṁ ca-imaṁ ca rakṣati
              |</l>
            <l>KAZ03.1.42cd/ rājñā putre ca śatrau ca yathā.doṣaṁ samaṁ dhṛtaḥ
              || 42 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.43ab/ anuśāsadd hi dharmeṇa vyavahāreṇa saṁsthayā |</l>
            <l>KAZ03.1.43cd/ nyāyena ca caturthena catur.antāṁ vā mahīṁ jayet ||
              43 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.44ab/ saṁsthā yā dharma.śāstreṇa śāstraṁ vā vyāvahārikam
              |</l>
            <l>KAZ03.1.44cd/ yasminn arthe virudhyeta dharmeṇa-arthaṁ vinirṇayet
              || 44 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.45ab/ śāstraṁ vipratipadyeta dharme nyāyena kenacit |</l>
            <l>KAZ03.1.45cd/ nyāyas tatra pramāṇaṁ syāt tatra pāṭho hi naśyati
              || 45 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.46ab/ dṛṣṭa.doṣaḥ svayaṁ.vādaḥ sva.pakṣa.para.pakṣayoḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.1.46cd/ anuyoga.ārjavaṁ hetuḥ śapathaś ca-artha.sādhakaḥ ||
              46 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.1.47ab/ pūrva.uttara.artha.vyāghāte sākṣi.vaktavya.kāraṇe
              |</l>
            <l>KAZ03.1.47cd/ cāra.hastāc ca niṣpāte pradeṣṭavyaḥ parājayaḥ || 47
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <head>Chapter 2 (Section 59): Concerning Marriage</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 227 :: K2 tr. 196</note>
          <p>KAZ03.2.01/ vivāha.pūrvo vyavahāraḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.2.02/ kanyā.dānaṁ kanyām alaṅkṛtya brāhmo vivāhaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.2.03/ saha.dharma.caryā prājāpatyaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.2.04/ go.mithuna.ādānād ārṣaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.2.05/ antar.vedyām ṛtvije dānād daivaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.2.06/ mithaḥ.samavāyād gāndharvaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.2.07/ śulka.ādānād āsuraḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.2.08/ prasahya.ādānād rākṣasaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.2.09/ supta.matta.ādānāt paiśācaḥ | 9 |</p>
          <pb n="99"/>
          <p>KAZ03.2.10/ pitṛ.pramāṇāś catvāraḥ pūrve dharmyāḥ,
            mātā.pitṛ.pramāṇāḥ śeṣāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.2.11/ tau hi śulka.harau duhituḥ, anyatara.abhāve 'nyataro vā
            | 11 |</p>
          <p>KAZ03.2.12/ dvitīyaṁ śulkaṁ strī hareta | 12 |</p>
          <p>KAZ03.2.13/ sarveṣāṁ prīty.āropaṇam apratiṣiddham | 13 | iti
            vivāha.dharmaḥ |</p>
          <p>KAZ03.2.14/ vṛttir ābandhyaṁ vā strī.dhanam | 14 |</p>
          <p>KAZ03.2.15/ para.dvi.sāhasrā sthāpyā vṛttiḥ, ābandhya.aniyamaḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ03.2.16/ tad ātma.putra.snuṣā.bharmaṇi pravāsa.apratividhāne ca
            bhāryāyā bhoktum adoṣaḥ,
            pratirodhaka.vyādhi.durbhikṣa.bhaya.pratīkāre dharma.kārye ca
            patyuḥ, sambhūya vā dampatyor mithunaṁ prajātayoḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.2.17/ tri.varṣa.upabhuktaṁ ca dharmiṣṭheṣu vivāheṣu
            na-anuyuñjīta | 17 |</p>
          <p>KAZ03.2.18/ gāndharva.āsura.upabhuktaṁ sa-vṛddhikam ubhayaṁ
            dāpyeta, rākṣasa.paiśāca.upabhuktaṁ steyaṁ dadyāt | 18 |</p>
          <p>KAZ03.2.19/ mṛte bhartari dharma.kāmā tadānīm eva sthāpya-ābharaṇaṁ
            śulka.śeṣaṁ ca labheta | 19 |</p>
          <p>KAZ03.2.20/ labdhvā vā vindamānā sa-vṛddhikam ubhayaṁ dāpyeta | 20
            |</p>
          <p>KAZ03.2.21/ kuṭumba.kāmā tu śvaśura.pati.dattaṁ niveśa.kāle labheta
            | 21 |</p>
          <p>KAZ03.2.22/ niveśa.kālaṁ hi dīrgha.pravāse vyākhyāsyāmaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.2.23/ śvaśura.prātilomyena vā niviṣṭā śvaśura.pati.dattaṁ
            jīyeta | 23 |</p>
          <p>KAZ03.2.24/ jñāti.hastād.abhimṛṣṭāyā jñātayo yathā.gṛhītaṁ dadyuḥ |
            24 |</p>
          <p>KAZ03.2.25/ nyāya.upagatāyāḥ pratipattā strī.dhanaṁ gopayet | 25
            |</p>
          <p>KAZ03.2.26/ pati.dāyaṁ vindamānā jīyeta | 26 |</p>
          <p>KAZ03.2.27/ dharma.kāmā bhuñjīta | 27 |</p>
          <p>KAZ03.2.28/ putravatī vindamānā strī.dhanaṁ jīyeta | 28 |</p>
          <p>KAZ03.2.29/ tat tu strī.dhanaṁ putrā hareyuḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ03.2.30/ putra.bharaṇa.arthaṁ vā vindamānā putra.arthaṁ
            sphātī.kuryāt | 30 |</p>
          <p>KAZ03.2.31/ bahu.puruṣa.prajānāṁ putrāṇāṁ yathā.pitṛ.dattaṁ
            strī.dhanam avasthāpayet | 31 |</p>
          <p>KAZ03.2.32/ kāma.karaṇīyam api strī.dhanaṁ vindamānā putra.saṁsthaṁ
            kuryāt | 32 |</p>
          <p>KAZ03.2.33/ aputrā pati.śayanaṁ pālayantī guru.samīpe strī.dhanam
            āyuḥ.kṣayād bhuñjīta | 33 |</p>
          <p>KAZ03.2.34/ āpad.arthaṁ hi strī.dhanam | 34 |</p>
          <p>KAZ03.2.35/ ūrdhvaṁ dāyādaṁ gacchet | 35 |</p>
          <p>KAZ03.2.36/ jīvati bhartari mṛtāyāḥ putrā duhitaraś ca strī.dhanaṁ
            vibhajeran, aputrāyā duhitaraḥ, tad.abhāve bhartā | 36 |</p>
          <p>KAZ03.2.37/ śulkam anvādheyam anyad vā bandhubhir dattaṁ bāndhavā
            hareyuḥ | 37 | iti strī.dhana.kalpaḥ |</p>
          <p>KAZ03.2.38/ varṣāṇy aṣṭāv aprajāyamānām aputrāṁ vandhyāṁ
            ca-ākāṅkṣeta, daśa nindum, dvādaśa kanyā.prasavinīm | 38 |</p>
          <p>KAZ03.2.39/ tataḥ putra.arthī dvitīyāṁ vindeta | 39 |</p>
          <p>KAZ03.2.40/ tasya-atikrame śulkaṁ strī.dhanam ardhaṁ
            ca-ādhivedanikaṁ dadyāt, catur.viṁśati.paṇa.paraṁ ca daṇḍam | 40
            |</p>
          <pb n="100"/>
          <p>KAZ03.2.41/ śulkaṁ strī.dhanam aśulka.strī.dhanāyās tat.pramāṇam
            ādhivedanikam anurūpāṁ ca vṛttiṁ dattvā bahvīr api vindeta | 41
            |</p>
          <p>KAZ03.2.42/ putra.arthā hi striyaḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ03.2.43/ tīrtha.samavāye ca-āsāṁ yathā.vivāhaṁ pūrva.ūḍhāṁ
            jīvat.putrāṁ vā pūrvaṁ gacchet | 43 |</p>
          <p>KAZ03.2.44/ tīrtha.gūhana.āgamane ṣaṇ.ṇavatir daṇḍaḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ03.2.45/ putravatīṁ dharma.kāmāṁ vandhyāṁ ninduṁ nīrajaskāṁ vā
            na-akāmām upeyāt | 45 |</p>
          <p>KAZ03.2.46/ na ca-akāmaḥ puruṣaḥ kuṣṭhinīm unmattāṁ vā gacchet | 46
            |</p>
          <p>KAZ03.2.47/ strī tu putra.artham evaṁ.bhūtaṁ vā-upagacchet | 47
            |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.2.48ab/ nīcatvaṁ para.deśaṁ vā prasthito rāja.kilbiṣī |</l>
            <l>KAZ03.2.48cd/ prāṇa.abhihantā patitas tyājyaḥ klībo 'pi vā patiḥ
              || 48 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3" type="chapter">
          <head>Chapter 3 (Section 59): Concerning Marriage (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 232 :: K2 tr. 201</note>
          <p>KAZ03.3.01/ dvādaśa.varṣā strī prāpta.vyavahārā bhavati,
            ṣoḍaśa.varṣaḥ pumān | 1 |</p>
          <p>KAZ03.3.02/ ata ūrdhvam aśuśrūṣāyāṁ dvādaśa.paṇaḥ striyā daṇḍaḥ,
            puṁso dvi.guṇaḥ | 2 | iti śuśrūṣā |</p>
          <p>KAZ03.3.03/ bharmaṇyāyām anirdiṣṭa.kālāyāṁ grāsa.ācchādanaṁ
            vā-adhikaṁ yathā.puruṣa.parivāpaṁ saviśeṣaṁ dadyāt | 3 |</p>
          <p>KAZ03.3.04/ nirdiṣṭa.kālāyāṁ tad eva saṅkhyāya bandhaṁ ca dadyāt |
            4 |</p>
          <p>KAZ03.3.05/ śulka.strī.dhana.ādhivedanikānām anādāne ca | 5 |</p>
          <p>KAZ03.3.06/ śvaśura.kula.praviṣṭāyāṁ vibhaktāyāṁ vā na-abhiyojyaḥ
            patiḥ | 6 | iti bharma |</p>
          <p>KAZ03.3.07/ "naṣṭe" "vinaṣṭe" "nyaṅge" "apitṛke" "amātṛke" ity
            anirdeśena vinaya.grāhaṇam | 7 |</p>
          <p>KAZ03.3.08/ veṇu.dala.rajju.hastānām anyatamena vā pṛṣṭhe trir
            āghātaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.3.09/ tasya-atikrame vāg.daṇḍa.pāruṣya.daṇḍābhyām
            ardha.daṇḍāḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.3.10/ tad eva striyā bhartari prasiddha.doṣāyāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.3.11/ īrṣyayā bāhya.vihāreṣu dvāreṣv atyayo yathā.nirdiṣṭaḥ |
            11 | iti pāruṣyam |</p>
          <pb n="101"/>
          <p>KAZ03.3.12/ bhartāraṁ dviṣatī strī sapta.ārtavāny amaṇḍayamānā
            tadānīm eva sthāpya-ābharaṇaṁ nidhāya bhartāram anyayā saha śayānam
            anuśayīta | 12 |</p>
          <p>KAZ03.3.13/ bhikṣuky.anvādhi.jñāti.kulānām anyatame vā bhartā
            dviṣan striyam ekām anuśayīta | 13 |</p>
          <p>KAZ03.3.14/ dṛṣṭa.liṅge maithuna.apahāre savarṇa.apasarpa.upagame
            vā mithyā.vādī dvādaśa.paṇaṁ dadyāt | 14 |</p>
          <p>KAZ03.3.15/ amokṣyā bhartur akāmasya dviṣatī bhāryā, bhāryāyāś ca
            bhartā | 15 |</p>
          <p>KAZ03.3.16/ parasparaṁ.dveṣān mokṣaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.3.17/ strī.viprakārād vā puruṣaś cen mokṣam icched
            yathā.gṛhītam asyai dadyāt | 17 |</p>
          <p>KAZ03.3.18/ puruṣa.viprakārād vā strī cen mokṣam icchen na-asyai
            yathā.gṛhītaṁ dadyāt | 18 |</p>
          <p>KAZ03.3.19/ amokṣo dharma.vivāhānām | 19 | iti dveṣaḥ |</p>
          <p>KAZ03.3.20/ pratiṣiddhā strī darpa.madya.krīḍāyāṁ tri.paṇaṁ daṇḍaṁ
            dadyāt | 20 |</p>
          <p>KAZ03.3.21/ divā strī.prekṣā.vihāra.gamane ṣaṭ.paṇo daṇḍaḥ,
            puruṣa.prekṣā.vihāra.gamane dvādaśa.paṇaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ03.3.22/ rātrau dvi.guṇaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.3.23/ supta.matta.pravrajane bhartur adāne ca dvārasya
            dvādaśa.paṇaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.3.24/ rātrau niṣkasane dvi.guṇaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.3.25/ strī.puṁsayor maithuna.arthena-aṅga.viceṣṭāyāṁ raho
            'ślīla.sambhāṣāyāṁ vā catur.viṁśati.paṇaḥ striyā daṇḍaḥ, puṁso
            dvi.guṇaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.3.26/ keśa.nīvi.danta.nakha.ālambaneṣu pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            puṁso dvi.guṇaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.3.27/ śaṅkita.sthāne sambhāṣāyāṁ ca paṇa.sthāne śiphā.daṇḍaḥ
            | 27 |</p>
          <p>KAZ03.3.28/ strīṇāṁ grāma.madhye caṇḍālaḥ pakṣa.antare pañca.śiphā
            dadyāt | 28 |</p>
          <p>KAZ03.3.29/ paṇikaṁ vā prahāraṁ mokṣayet | 29 | ity atīcāraḥ |</p>
          <p>KAZ03.3.30/ pratiṣiddhayoḥ strī.puṁsayor anyonya.upakāre
            kṣudraka.dravyāṇāṁ dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, sthūlaka.dravyāṇāṁ
            catur.viṁśati.paṇaḥ, hiraṇya.suvarṇayoś catuṣ.pañcāśat.paṇaḥ striyā
            daṇḍaḥ, puṁsor dvi.guṇaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ03.3.31/ ta eva-agamyayor ardha.daṇḍāḥ, tathā
            pratiṣiddha.puruṣa.vyavahāreṣu ca | 31 | iti pratiṣedhaḥ |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.3.32ab/ rāja.dviṣṭa.aticārābhyām ātma.apakramaṇena ca |</l>
            <l>KAZ03.3.32cd/ strī.dhana.ānīta.śulkānām asvāmyaṁ jāyate striyāḥ
              || 32 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4" type="chapter">
          <pb n="102"/>
          <head>Chapter 4 (Section 59): Concerning Marriage (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 236 :: K2 tr. 205</note>
          <p>KAZ03.4.01/ pati.kulān niṣpatitāyāḥ striyāḥ ṣaṭ.paṇo daṇḍaḥ,
            anyatra viprakārāt | 1 |</p>
          <p>KAZ03.4.02/ pratiṣiddhāyāṁ dvādaśa.paṇaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.4.03/ prativeśa.gṛha.atigatāyāḥ ṣaṭ.paṇaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.4.04/ prātiveśika.bhikṣuka.vaidehakānām
            avakāśa.bhikṣā.paṇya.dāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.4.05/ pratiṣiddhānāṁ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.4.06/ para.gṛha.atigatāyāś catur.viṁśati.paṇaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.4.07/ para.bhāryā.avakāśa.dāne śatyo daṇḍaḥ,
            anyatra-āpadbhyaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.4.08/ vāraṇa.ajñānayor nirdoṣaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.4.09/ "pati.viprakārāt
            pati.jñāti.sukha.avastha.grāmika.anvādhi.bhikṣukī.jñāti.kulānām
            anyatamam apuruṣaṁ gantum adoṣaḥ" iti ācāryāḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.4.10/ sa-puruṣaṁ vā jñāti.kulam | 10 |</p>
          <p>KAZ03.4.11/ kuto hi sādhvī.janasyac-chalam | 11 |</p>
          <p>KAZ03.4.12/ sukham etad avaboddhum, iti kauṭilyaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.4.13/ preta.vyādhi.vyasana.garbha.nimittam apratiṣiddham eva
            jñāti.kula.gamanam | 13 |</p>
          <p>KAZ03.4.14/ tan.nimittaṁ vārayato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ03.4.15/ tatra-api gūhamānā strī.dhanaṁ jīyeta, jñātayo vā
            chādayantaḥ śulka.śeṣam | 15 | iti niṣpatanam |</p>
          <p>KAZ03.4.16/ pati.kulān niṣpatya grāma.antara.gamane dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ sthāpyā.ābharaṇa.lopaś ca | 16 |</p>
          <p>KAZ03.4.17/ gamyena vā puṁsā saha prasthāne catur.viṁśati.paṇaḥ
            sarva.dharma.lopaś ca, anyatra bharma.dāna.tīrtha.gamanābhyām | 17
            |</p>
          <p>KAZ03.4.18/ puṁsaḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ tulya.śreyasoḥ, pāpīyaso
            madhyamaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.4.19/ bandhur.adaṇḍyaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.4.20/ pratiṣedhe 'rdha.daṇḍāḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.4.21/ pathi vyantare gūḍha.deśa.abhigamane maithuna.arthena
            śaṅkita.pratiṣiddhāyāṁ vā pathy.anusaraṇe saṅgrahaṇaṁ vidyāt | 21
            |</p>
          <p>KAZ03.4.22/
            tāla.avacara.cāraṇa.matsya.bandhaka.lubdhaka.go.pālaka.śauṇḍikānām
            anyeṣāṁ ca prasṛṣṭa.strīkāṇāṁ pathy.anusaraṇam adoṣaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.4.23/ pratiṣiddhe vā nayataḥ puṁsaḥ striyo vā gacchantyās ta
            eva-ardha.daṇḍāḥ | 23 | iti pathy.anusaraṇam |</p>
          <pb n="103"/>
          <p>KAZ03.4.24/ hrasva.pravāsināṁ śūdra.vaiśya.kṣatriya.brāhmaṇānāṁ
            bhāryāḥ saṁvatsara.uttaraṁ kālam ākāṅkṣeran aprajātāḥ,
            saṁvatsara.adhikaṁ prajātāḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.4.25/ prativihitā dvi.guṇaṁ kālam | 25 |</p>
          <p>KAZ03.4.26/ aprativihitāḥ sukha.avasthā bibhṛyuḥ, paraṁ catvāri
            varṣāṇy aṣṭau vā jñātayaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.4.27/ tato yathā.dattam ādāya pramuñceyuḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ03.4.28/ brāhmaṇam adhīyānaṁ daśa.varṣāṇy aprajātā, dvādaśa
            prajātā, rāja.puruṣam āyuḥ.kṣayād ākāṅkṣeta | 28 |</p>
          <p>KAZ03.4.29/ savarṇataś ca prajātā na-apavādaṁ labheta | 29 |</p>
          <p>KAZ03.4.30/ kuṭumba.ṛddhi.lope vā sukha.avasthair vimuktā
            yathā.iṣṭaṁ vindeta, jīvita.artham āpad.gatā vā | 30 |</p>
          <p>KAZ03.4.31/ dharma.vivāhāt kumārī parigrahītāram anākhyāya proṣitam
            aśrūyamāṇaṁ sapta tīrthāny ākāṅkṣeta, saṁvatsaraṁ śrūyamāṇam | 31
            |</p>
          <p>KAZ03.4.32/ ākhyāya proṣitam aśrūyamāṇaṁ pañca tīrthāny ākāṅkṣeta,
            daśa śrūyamāṇam | 32 |</p>
          <p>KAZ03.4.33/ eka.deśa.datta.śulkaṁ trīṇi tīrthāny aśrūyamāṇam,
            śrūyamāṇaṁ sapta tīrthāny ākāṅkṣeta | 33 |</p>
          <p>KAZ03.4.34/ datta.śulkaṁ pañca tīrthāny aśrūyamāṇam, daśa
            śrūyamāṇam | 34 |</p>
          <p>KAZ03.4.35/ tataḥ paraṁ dharmasthair visṛṣṭā yathā.iṣṭaṁ vindeta |
            35 |</p>
          <p>KAZ03.4.36/ tīrtha.uparodho hi dharma.vadha iti kauṭilyaḥ | 36 |
            iti hrasva.pravāsaḥ |</p>
          <p>KAZ03.4.37/ dīrgha.pravāsinaḥ pravrajitasya pretasya vā bhāryā
            sapta tīrthāny ākāṅkṣeta, saṁvatsaraṁ prajātā | 37 |</p>
          <p>KAZ03.4.38/ tataḥ pati.sodaryaṁ gacchet | 38 |</p>
          <p>KAZ03.4.39/ bahuṣu pratyāsannaṁ dhārmikaṁ bharma.samarthaṁ
            kaniṣṭham abhāryaṁ vā | 39 |</p>
          <p>KAZ03.4.40/ tad.abhāve 'py asodaryaṁ sapiṇḍaṁ kulyaṁ vā-āsannam |
            40 |</p>
          <p>KAZ03.4.41/ eteṣām eṣa eva kramaḥ | 41 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.4.42ab/ etān utkramya dāyādān vedane jāra.karmaṇi |</l>
            <l>KAZ03.4.42cd/ jāra.strī.dātṛ.vettāraḥ samprāptāḥ saṅgraha.atyayam
              || 42 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5" type="chapter">
          <head>Chapter 5 (Section 60): Partition of Inheritance</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 240 :: K2 tr. 208</note>
          <p>KAZ03.5.01/ anīśvarāḥ pitṛmantaḥ sthita.pitṛ.mātṛkāḥ putrāḥ | 1
            |</p>
          <p>KAZ03.5.02/ teṣām ūrdhvaṁ pitṛto dāya.vibhāgaḥ pitṛ.dravyāṇām | 2
            |</p>
          <pb n="104"/>
          <p>KAZ03.5.03/ svayaṁ.ārjitam avibhājyam, anyatra pitṛ.dravyād
            utthitebhyaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.5.04/ pitṛ.dravyād avibhakta.upagatānāṁ putrāḥ pautrā vā
            ā.caturthād ity aṁśa.bhājaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.5.05/ tāvad avicchinnaḥ piṇḍo bhavati | 5 |</p>
          <p>KAZ03.5.06/ vicchinna.piṇḍāḥ sarve samaṁ vibhajeran | 6 |</p>
          <p>KAZ03.5.07/ apitṛ.dravyā vibhakta.pitṛ.dravyā vā saha jīvantaḥ
            punar vibhajeran | 7 |</p>
          <p>KAZ03.5.08/ yataś ca-uttiṣṭheta sa dvy.aṁśaṁ labheta | 8 |</p>
          <p>KAZ03.5.09/ dravyam aputrasya sodaryā bhrātaraḥ saha.jīvino vā
            hareyuḥ kanyāś ca | 9 |</p>
          <p>KAZ03.5.10/ rikthaṁ putravataḥ putrā duhitaro vā dharmiṣṭheṣu
            vivāheṣu jātāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.5.11/ tad.abhāve pitā dharamāṇaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.5.12/ pitr.abhāve bhrātaro bhrātṛ.putrāś ca | 12 |</p>
          <p>KAZ03.5.13/ apitṛkā bahavo 'pi ca bhrātaro bhrātṛ.putrāś ca pitur
            ekam aṁśaṁ hareyuḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ03.5.14/ sodaryāṇām aneka.pitṛkāṇāṁ pitṛto dāya.vibhāgaḥ | 14
            |</p>
          <p>KAZ03.5.15/ pitṛ.bhrātṛ.putrāṇāṁ pūrve vidyamāne na-aparam
            avalambante, jyeṣṭhe ca kaniṣṭham artha.grāhiṇam | 15 |</p>
          <p>KAZ03.5.16/ jīvad.vibhāge pitā na-ekaṁ viśeṣayet | 16 |</p>
          <p>KAZ03.5.17/ na ca-ekam akāraṇān nirvibhajeta | 17 |</p>
          <p>KAZ03.5.18/ pitur asaty arthe jyeṣṭhāḥ kaniṣṭhān anugṛhṇīyuḥ,
            anyatra mithyā.vṛttebhyaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.5.19/ prāpta.vyavahārāṇāṁ vibhāgaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.5.20/ aprāpta.vyavahārāṇāṁ deya.viśuddhaṁ mātṛ.bandhuṣu
            grāma.vṛddheṣu vā sthāpayeyuḥ ā.vyavahāra.prāpaṇāt, proṣitasya vā |
            20 |</p>
          <p>KAZ03.5.21/ samniviṣṭa.samam asamniviṣṭebhyo naiveśanikaṁ dadyuḥ,
            kanyābhyaś ca prādānikam | 21 |</p>
          <p>KAZ03.5.22/ ṛṇa.rikthayoḥ samo vibhāgaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.5.23/ "uda.pātrāṇy api niṣkiñcanā vibhajeran" ity ācāryāḥ |
            23 |</p>
          <p>KAZ03.5.24/ chalam etad iti kauṭilyaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.5.25/ sato 'rthasya vibhāgo na-asataḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.5.26/ etāvān arthaḥ sāmānyas tasya-etāvān praty.aṁśa ity
            anubhāṣya bruvan sākṣiṣu vibhāgaṁ kārayet | 26 |</p>
          <p>KAZ03.5.27/ durvibhaktam anyonya.apahṛtam antarhitam
            avijñāta.utpannaṁ vā punar vibhajeran | 27 |</p>
          <p>KAZ03.5.28/ adāyādakaṁ rājā haret strī.vṛtti.preta.kārya.varjam,
            anyatra śrotriya.dravyāt | 28 |</p>
          <p>KAZ03.5.29/ tat traivedyebhyaḥ prayacchet | 29 |</p>
          <p>KAZ03.5.30/ patitaḥ patitāj jātaḥ klībaś ca-anaṁśāḥ,
            jaḍa.unmatta.andha.kuṣṭhinaś ca | 30 |</p>
          <p>KAZ03.5.31/ sati bhārya.arthe teṣām apatyam atad.vidhaṁ bhāgaṁ
            haret | 31 |</p>
          <p>KAZ03.5.32/ grāsa.ācchādanam itare patita.varjāḥ | 32 |</p>
          <pb n="105"/>
          <lg>
            <l>KAZ03.5.33ab/ teṣāṁ ca kṛta.dārāṇāṁ lupte prajanane sati |</l>
            <l>KAZ03.5.33cd/ sṛjeyur bāndhavāḥ putrāṁs teṣām aṁśān prakalpayet
              || 33 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="6" type="chapter">
          <head>Chapter 6 (Section 60): Partition of Inheritance (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 244 :: K2 tr. 211</note>
          <p>KAZ03.6.01/ eka.strī.putrāṇāṁ jyeṣṭha.aṁśaḥ - brāhmaṇānām ajāḥ,
            kṣatriyāṇām aśvāḥ, vaiśyānāṁ gāvaḥ, śūdrāṇām avayaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.6.02/ kāṇa.laṅgās teṣāṁ madhyama.aṁśaḥ, bhinna.varṇāḥ
            kaniṣṭha.aṁśaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.6.03/ catuṣpada.abhāve ratna.varjānāṁ daśānāṁ bhāgaṁ
            dravyāṇām ekaṁ jyeṣṭho haret | 3 |</p>
          <p>KAZ03.6.04/ pratimukta.svadhā.pāśo hi bhavati | 4 |</p>
          <p>KAZ03.6.05/ ity auśanaso vibhāgaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.6.06/ pituḥ parivāpād yānam ābharaṇaṁ ca jyeṣṭha.aṁśaḥ,
            śayana.āsanaṁ bhukta.kāṁsyaṁ ca madhyama.aṁśaḥ, kṛṣṇaṁ dhānya.āyasaṁ
            gṛha.parivāpo go.śakaṭaṁ ca kaniṣṭha.aṁśaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.6.07/ śeṣa.dravyāṇām eka.dravyasya vā samo vibhāgaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.6.08/ adāyādā bhaginyaḥ, mātuḥ parivāpād
            bhukta.kāṁsya.ābharaṇa.bhāginyaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.6.09/ mānuṣa.hīno jyeṣṭhas tṛtīyam aṁśaṁ jyeṣṭha.aṁśāl
            labheta, caturtham anyāya.vṛttiḥ, nivṛtta.dharma.kāryo vā | 9 |</p>
          <p>KAZ03.6.10/ kāma.ācāraḥ sarvaṁ jīyeta | 10 |</p>
          <p>KAZ03.6.11/ tena madhyama.kaniṣṭhau vyākhyātau | 11 |</p>
          <p>KAZ03.6.12/ tayor mānuṣa.upeto jyeṣṭha.aṁśād ardhaṁ labheta | 12
            |</p>
          <p>KAZ03.6.13/ nānā.strī.putrāṇāṁ tu saṁskṛta.asaṁskṛtayoḥ
            kanyā.kṛta.kṣatayor abhāve ca ekasyāḥ putrayor yamayor vā
            pūrva.janmanā jyeṣṭha.bhāvaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ03.6.14/ sūta.māgadha.vrātya.ratha.kārāṇām aiśvaryato vibhāgaḥ |
            14 |</p>
          <p>KAZ03.6.15/ śeṣās tam upajīveyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ03.6.16/ anīśvarāḥ sama.vibhāgāḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.6.17/ cāturvarṇya.putrāṇāṁ brāhmaṇī.putraś caturo 'ṁśān
            haret, kṣatriyā.putra.strīn aṁśān, vaiśyā.putro dvāv aṁśau, ekaṁ
            śūdrā.putraḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ03.6.18/ tena tri.varṇa.dvi.varṇa.putra.vibhāgaḥ
            kṣatriya.vaiśyayor vyākhyātaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.6.19/ brāhmaṇasya-anantarā.putras tulya.aṁśaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.6.20/ kṣatriya.vaiśyayor ardha.aṁśaḥ tulya.aṁśo vā
            mānuṣa.upetaḥ | 20 |</p>
          <pb n="106"/>
          <p>KAZ03.6.21/ tulya.atulyayor eka.putraḥ sarvaṁ haret, bandhūṁś ca
            bibhṛyāt | 21 |</p>
          <p>KAZ03.6.22/ brāhmaṇānāṁ tu pāraśavas tṛtīyam aṁśaṁ labheta, dvāv
            aṁśau sapiṇḍaḥ kulyo vā-āsannaḥ, svadhā.dāna.hetoḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.6.23/ tad.abhāve pitur ācāryo 'ntevāsī vā | 23 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.6.24ab/ kṣetre vā janayed asya niyuktaḥ kṣetrajaṁ sutam
              |</l>
            <l>KAZ03.6.24cd/ mātṛ.bandhuḥ sagotro vā tasmai tat pradiśed dhanam
              || 24 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7" type="chapter">
          <head>Chapter 7 (Section 60): Partition of Inheritance (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 246 :: K2 tr. 213</note>
          <p>KAZ03.7.01/ "para.parigrahe bījam utsṛṣṭaṁ kṣetriṇaḥ" ity ācāryāḥ |
            1 |</p>
          <p>KAZ03.7.02/ "mātā bhastrā, yasya retas tasya-apatyam" ity apare | 2
            |</p>
          <p>KAZ03.7.03/ vidyamānam ubhayam iti kauṭilyaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.7.04/ svayaṁ.jātaḥ kṛta.kriyāyām aurasaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.7.05/ tena tulyaḥ putrikā.putraḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.7.06/ sagotreṇa-anya.gotreṇa vā niyuktena kṣetra.jātaḥ
            kṣetrajaḥ putraḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.7.07/ janayitur asaty anyasmin putre sa eva dvi.pitṛko
            dvi.gotro vā dvayor api svadhā.riktha.bhāg bhavati | 7 |</p>
          <p>KAZ03.7.08/ tat.sadharmā bandhūnāṁ gṛhe gūḍha.jātas tu gūḍhajaḥ | 8
            |</p>
          <p>KAZ03.7.09/ bandhunā-utsṛṣṭo 'paviddhaḥ saṁskartuḥ putraḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.7.10/ kanyā.garbhaḥ kānīnaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.7.11/ sagarbha.ūḍhāyāḥ saha.ūḍhaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.7.12/ punar.bhūtāyāḥ paunarbhavaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.7.13/ svayaṁ.jātaḥ pitur bandhūnāṁ ca dāyādaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ03.7.14/ para.jātaḥ saṁskartur eva na bandhūnām | 14 |</p>
          <p>KAZ03.7.15/ tat.sadharmā mātā.pitṛbhyām adbhir mukto dattaḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ03.7.16/ svayaṁ bandhubhir vā putra.bhāva.upagata upagataḥ | 16
            |</p>
          <p>KAZ03.7.17/ putratve 'dhikṛtaḥ kṛtakaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ03.7.18/ parikrītaḥ krītaḥ | iti | 18 |</p>
          <p>KAZ03.7.19/ aurase tu-utpanne savarṇās tṛtīya.aṁśa.harāḥ, asavarṇā
            grāsa.ācchādana.bhāginaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.7.20/ brāhmaṇa.kṣatriyayor anantarā.putrāḥ savarṇāḥ,
            eka.antarā asavarṇāḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.7.21/ brāhmaṇasya vaiśyāyām ambaṣṭhaḥ, śūdrāyāṁ niṣādaḥ
            pāraśavo vā | 21 |</p>
          <p>KAZ03.7.22/ kṣatriyasya śūdrāyām ugraḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.7.23/ śūdra eva vaiśyasya | 23 |</p>
          <p>KAZ03.7.24/ savarṇāsu ca-eṣām acarita.vratebhyo jātā vrātyāḥ | 24
            |</p>
          <p>KAZ03.7.25/ ity anulomāḥ | 25 |</p>
          <pb n="107"/>
          <p>KAZ03.7.26/ śūdrād āyogava.kṣatta.caṇḍālāḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.7.27/ vaiśyān māgadha.vaidehakau | 27 |</p>
          <p>KAZ03.7.28/ kṣatriyāt sūtaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ03.7.29/ paurāṇikas tv anyaḥ sūto māgadhaś ca, brahma.kṣatrād
            viśeṣaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ03.7.30/ ta ete pratilomāḥ svadharma.atikramād rājñaḥ
            sambhavanti | 30 |</p>
          <p>KAZ03.7.31/ ugrān naiṣādyāṁ kukkuṭaḥ, viparyaye pulkasaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ03.7.32/ vaidehikāyām ambaṣṭhād vaiṇaḥ, viparyaye kuśīlavaḥ | 32
            |</p>
          <p>KAZ03.7.33/ kṣattāyām ugrāt-śva.pākaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ03.7.34/ ity ete 'nye ca-antarālāḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ03.7.35/ karmaṇā vaiśyo ratha.kāraḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ03.7.36/ teṣāṁ sva.yonau vivāhaḥ, pūrva.apara.gāmitvaṁ
            vṛtta.anuvṛttaṁ ca | 36 |</p>
          <p>KAZ03.7.37/ śūdra.sadharmāṇo vā, anyatra caṇḍālebhyaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ03.7.38/ kevalam evaṁ vartamānaḥ svargam āpnoti rājā, narakam
            anyathā | 38 |</p>
          <p>KAZ03.7.39/ sarveṣām antarālānāṁ samo vibhāgaḥ | 39 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.7.40ab/ deśasya jātyāḥ saṅghasya dharmo grāmasya vā-api yaḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.7.40cd/ ucitas tasya tena-eva dāya.dharmaṁ prakalpayet ||
              40 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="8" type="chapter">
          <head>Chapter 8 (Section 61): Concerning Immovable Property</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 249 :: K2 tr. 216</note>
          <p>KAZ03.8.01/ sāmanta.pratyayā vāstu.vivādāḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.8.02/ gṛhaṁ kṣetram ārāmaḥ setu.bandhas taṭākam ādhāro vā
            vāstuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.8.03/ karṇa.kīla.āyasa.sambandho 'nugṛhaṁ setuḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.8.04/ yathā.setu.bhogaṁ veśma kārayet | 4 |</p>
          <p>KAZ03.8.05/ abhūtaṁ vā para.kuḍyād apakramya dvāv aratnī tripadīṁ
            vā deśa.bandhaṁ kārayet | 5 |</p>
          <p>KAZ03.8.06/ avaskaraṁ bhramam uda.pānaṁ vā na gṛha.ucitād anyatra,
            anyatra sūtikā.kūpād ā.nirdaśa.ahād iti | 6 |</p>
          <p>KAZ03.8.07/ tasya-atikrame pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <pb n="108"/>
          <p>KAZ03.8.08/ tena-indhanāvaghātana.kṛtaṁ kalyāṇa.kṛtyeṣv
            ācāma.udaka.mārgāś ca vyākhyātāḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.8.09/ tripadī.pratikrāntam adhyardham aratniṁ vā
            gāḍha.prasṛtam udaka.mārgaṁ prasravaṇa.prapātaṁ vā kārayet | 9 |</p>
          <p>KAZ03.8.10/ tasya-atikrame catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.8.11/ ekapadī.pratikrāntam aratniṁ vā cakri.catuṣpada.sthānam
            agniṣṭham udan.jara.sthānaṁ rocanīṁ kuṭṭanīṁ vā kārayet | 11 |</p>
          <p>KAZ03.8.12/ tasya-atikrame catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.8.13/ sarva.vāstukayoḥ prākṣiptakayor vā śālayoḥ kiṣkur
            antarikā tripadī vā | 13 |</p>
          <p>KAZ03.8.14/ tayoś catur.aṅgulaṁ nīpra.antaraṁ (nīvra.antaraṁ?)
            samārūḍhakaṁ vā | 14 |</p>
          <p>KAZ03.8.15/ kiṣku.mātram āṇi.dvāram antarikāyāṁ
            khaṇḍa.phulla.artham asampātaṁ kārayet | 15 |</p>
          <p>KAZ03.8.16/ prakāśa.artham alpam ūrdhvaṁ vāta.ayanaṁ kārayet | 16
            |</p>
          <p>KAZ03.8.17/ tad.avasite veśmanic-chādayet | 17 |</p>
          <p>KAZ03.8.18/ sambhūya vā gṛha.svāmino yathā.iṣṭaṁ kārayeyuḥ, aniṣṭaṁ
            vārayeyuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.8.19/ vāna.laṭyāś ca-ūrdhvam āvārya.bhāgaṁ kaṭa.pracchannam
            avamarśa.bhittiṁ vā kārayed varṣa.ābādha.bhayāt | 19 |</p>
          <p>KAZ03.8.20/ tasya-atikrame pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            pratiloma.dvāra.vāta.ayana.bādhāyāṁ ca, anyatra
            rāja.mārga.rathyābhyaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.8.21/ khāta.sopāna.praṇālī.niśreṇy.avaskara.bhāgair
            bahir.bādhāyāṁ bhoga.nigrahe ca | 21 |</p>
          <p>KAZ03.8.22/ para.kuḍyam udakena-upaghnato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            mūtra.purīṣa.upaghāte dvi.guṇaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.8.23/ praṇālī.mokṣo varṣati, anyathā dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 23
            |</p>
          <p>KAZ03.8.24/ pratiṣiddhasya ca vasataḥ, nirasyataś ca-avakrayiṇam
            anyatra pāruṣya.steya.sāhasa.saṅgrahaṇa.mithyā.bhogebhyaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.8.25/ svayaṁ.abhiprasthito varṣa.avakraya.śeṣaṁ dadyāt | 25
            |</p>
          <p>KAZ03.8.26/ sāmānye veśmani sāhāyyam aprayacchataḥ, sāmānyam
            uparundhato bhogaṁ ca gṛhe dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.8.27/ vināśayatas tad.dvi.guṇaḥ | 27 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.8.28ab/ koṣṭhaka.aṅgaṇa.varcānām agni.kuṭṭana.śālayoḥ |</l>
            <l>KAZ03.8.28cd/ vivṛtānāṁ ca sarveṣāṁ sāmānyo bhoga iṣyate || 28
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="9" type="chapter">
          <pb n="109"/>
          <head>Chapter 9 (Section 61): Concerning Immovable Property
            (cont.)</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 252 :: K2 tr. 219</note>
          <p>KAZ03.9.01/ jñāti.sāmanta.dhanikāḥ krameṇa bhūmi.parigrahān kretum
            abhyābhaveyuḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.9.02/ tato 'nye bāhyāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.9.03/ sāmanta.catvāriṁśat.kulyeṣu gṛha.pratimukhe veśma
            śrāvayeyuḥ, sāmanta.grāma.vṛddheṣu kṣetram ārāmaṁ setu.bandhaṁ
            taṭākam ādhāraṁ vā maryādāsu yathā.setu.bhogaṁ "anena-argheṇa kaḥ
            kretā" iti | 3 |</p>
          <p>KAZ03.9.04/ trir āghuṣitam avyāhataṁ kretā kretuṁ labheta | 4 |</p>
          <p>KAZ03.9.05/ spardhayā vā mūlya.vardhane mūlya.vṛddhiḥ sa-śulkā
            kośaṁ gacchet | 5 |</p>
          <p>KAZ03.9.06/ vikraya.pratikroṣṭā śulkaṁ dadyāt | 6 |</p>
          <p>KAZ03.9.07/ asvāmi.pratikrośe catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.9.08/ sapta.rātrād ūrdhvam anabhisarataḥ pratikruṣṭo
            vikrīṇīta | 8 |</p>
          <p>KAZ03.9.09/ pratikruṣṭa.atikrame vāstuni dviśato daṇḍaḥ, anyatra
            catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ | 9 | iti vāstu.vikrayaḥ |</p>
          <p>KAZ03.9.10/ sīma.vivādaṁ grāmayor ubhayoḥ sāmantā pañca.grāmī
            daśa.grāmī vā setubhiḥ sthāvaraiḥ kṛtrimair vā kuryāt | 10 |</p>
          <p>KAZ03.9.11/ karṣaka.go.pālaka.vṛddhāḥ pūrva.bhuktikā vā bāhyāḥ
            setūnām abhijñā bahava eko vā nirdiśya sīma.setūn viparīta.veṣāḥ
            sīmānaṁ nayeyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.9.12/ uddiṣṭānāṁ setūnām adarśane sahasraṁ daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.9.13/ tad eva nīte sīma.apahāriṇāṁ setuc.chidāṁ ca kuryāt |
            13 |</p>
          <p>KAZ03.9.14/ pranaṣṭa.setu.bhogaṁ vā sīmānaṁ rājā yathā.upakāraṁ
            vibhajet | 14 | iti sīma.vivādaḥ |</p>
          <p>KAZ03.9.15/ kṣetra.vivādaṁ sāmanta.grāma.vṛddhāḥ kuryuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ03.9.16/ teṣāṁ dvaidhī.bhāve yato bahavaḥ śucayo 'numatā vā tato
            niyaccheyuḥ madhyaṁ vā gṛhṇīyuḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.9.17/ tad.ubhaya.parā.uktaṁ vāstu rājā haret,
            pranaṣṭa.svāmikaṁ ca | 17 |</p>
          <p>KAZ03.9.18/ yathā.upakāraṁ vā vibhajet | 18 |</p>
          <p>KAZ03.9.19/ prasahya.ādāne vāstuni steya.daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.9.20/ kāraṇa.ādāne prayāsam ājīvaṁ ca parisaṅkhyāya bandhaṁ
            dadyāt | 20 | iti kṣetra.vivādaḥ |</p>
          <p>KAZ03.9.21/ maryādā.apaharaṇe pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ03.9.22/ maryādā.bhede catur.viṁśati.paṇaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.9.23/ tena
            tapo.vana.vivīta.mahā.patha.śmaśāna.deva.kula.yajana.puṇya.sthāna.-
            vivādā vyākhyātāḥ | 23 | <pb n="110"/> iti maryādā.sthāpanam |</p>
          <p>KAZ03.9.24/ sarva eva vivādāḥ sāmanta.pratyayāḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.9.25/ vivīta.sthala.kedāra.ṣaṇḍa.khala.veśma.vāhana.koṣṭhānāṁ
            pūrvaṁ.pūrvam ābādhaṁ saheta | 25 |</p>
          <p>KAZ03.9.26/ brahma.soma.araṇya.deva.yajana.puṇya.sthāna.varjāḥ
            sthala.pradeśāḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.9.27/ ādhāra.parivāha.kedāra.upabhogaiḥ
            para.kṣetra.kṛṣṭa.bīja.hiṁsāyāṁ yathā.upaghātaṁ mūlyaṁ dadyuḥ | 27
            |</p>
          <p>KAZ03.9.28/ kedāra.ārāma.setu.bandhānāṁ paraspara.hiṁsāyāṁ
            hiṁsā.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ03.9.29/ paścān.niviṣṭam adhara.taṭākaṁ na-upari.taṭākasya
            kedāram udakena-āplāvayet | 29 |</p>
          <p>KAZ03.9.30/ upari.niviṣṭaṁ na-adhara.taṭākasya pūra.āsrāvaṁ
            vārayed, anyatra tri.varṣa.uparata.karmaṇaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ03.9.31/ tasya-atikrame pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, taṭāka.vāmanaṁ ca
            | 31 |</p>
          <p>KAZ03.9.32/ pañca.varṣa.uparata.karmaṇaḥ setu.bandhasya svāmyaṁ
            lupyeta, anyatra-āpadbhyaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ03.9.33/ taṭāka.setu.bandhānāṁ nava.pravartane pāñcavarṣikaḥ
            parihāraḥ, bhagna.utsṛṣṭānāṁ cāturvarṣikaḥ, samupārūḍhānāṁ
            traivarṣikaḥ, sthalasya dvaivarṣikaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ03.9.34/ sva.ātma.ādhāne vikraye ca | 34 |</p>
          <p>KAZ03.9.35/ khāta.prāvṛttim
            anadī.nibandha.āyatana.taṭāka.kedāra.ārāma.ṣaṇḍa.vāpānāṁ
            sasya.varṇa.bhāga.uttarikam anyebhyo vā yathā.upakāraṁ dadyuḥ | 35
            |</p>
          <p>KAZ03.9.36/ prakraya.avakraya.adhibhāga.bhoganiṣṛṣṭa.upabhoktāraś
            ca-eṣāṁ pratikuryuḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ03.9.37/ arpatīkāre hīna.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 37 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.9.38ab/ setubhyo muñcatas toyam avāre ṣaṭ.paṇo damaḥ |</l>
            <l>KAZ03.9.38cd/ vāre vā toyam anyeṣāṁ pramādena-uparundhataḥ || 38
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="10" type="chapter">
          <head>Chapter 10 (Sections 61; 62): Concerning Immovable Property
            (cont.); Non-observance of Conventions</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 256 :: K2 tr. 222</note>
          <p>KAZ03.10.01/ karma.udaka.mārgam ucitaṁ rundhataḥ kurvato 'nucitaṁ
            vā pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            setu.kūpa.puṇya.sthāna.caitya.deva.āyatanāni ca para.bhūmau
            niveśayataḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.10.02/ pūrva.anuvṛttaṁ dharma.setum ādhānaṁ vikrayaṁ vā
            nayato nāyayato vā madhyamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, śrotṝṇām uttamaḥ,
            anyatra bhagna.utsṛṣṭāt | 2 |</p>
          <pb n="111"/>
          <p>KAZ03.10.03/ svāmy abhāve grāmāḥ puṇya.śīlā vā pratikuryuḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ03.10.04/ pathi.pramāṇaṁ durga.niveśe vyākhyātam | 4 |</p>
          <p>KAZ03.10.05/ kṣudra.paśu.manuṣya.pathaṁ rundhato dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ, mahā.paśu.pathaṁ catur.viṁśati.paṇaḥ, hasti.kṣetra.pathaṁ
            catuṣ.pañcāśat.paṇaḥ, setu.vana.pathaṁ ṣaṭ.śataḥ,
            śmaśāna.grāma.pathaṁ dviśataḥ, droṇa.mukha.pathaṁ pañca.śataḥ,
            sthānīya.rāṣṭra.vivīta.pathaṁ sāhasraḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.10.06/ atikarṣaṇe ca-eṣāṁ daṇḍa.caturthā daṇḍāḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.10.07/ karṣaṇe pūrva.uktāḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.10.08/ kṣetrikasya-akṣipataḥ kṣetram upavāsasya vā tyajato
            bīja.kāle dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, anyatra doṣa.upanipāta.aviṣahyebhyaḥ
            | 8 |</p>
          <p>KAZ03.10.09/ karadāḥ karadeṣv ādhānaṁ vikrayaṁ vā kuryuḥ,
            brahma.deyikā brahma.deyikeṣu | 9 |</p>
          <p>KAZ03.10.10/ anyathā pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.10.11/ karadasya vā-akarada.grāmaṁ praviśataḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.10.12/ karadaṁ tu praviśataḥ sarva.dravyeṣu prākāmyaṁ syāt,
            anyatra-agārāt | 12 |</p>
          <p>KAZ03.10.13/ tad apy asmai dadyāt | 13 |</p>
          <p>KAZ03.10.14/ anādeyam akṛṣato 'nyaḥ pañca.varṣāṇy upabhujya
            prayāsa.niṣkrayeṇa dadyāt | 14 |</p>
          <p>KAZ03.10.15/ akaradāḥ paratra vasanto bhogam upajīveyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ03.10.16/ grāma.arthena grāmikaṁ vrajantam upavāsāḥ
            paryāyeṇa-anugaccheyuḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.10.17/ ananugacchantaḥ paṇa.ardha.paṇikaṁ yojanaṁ dadyuḥ | 17
            |</p>
          <p>KAZ03.10.18/ grāmikasya grāmād astena.pāradārikaṁ nirasyataś
            catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ, grāmasya-uttamaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.10.19/ nirastasya praveśo hy abhigamena vyākhyātaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.10.20/ stambhaiḥ samantato grāmād dhanuḥ.śata.apakṛṣṭam
            upasālaṁ kārayet | 20 |</p>
          <p>KAZ03.10.21/ paśu.pracāra.arthaṁ vivītam ālavanena-upajīveyuḥ | 21
            |</p>
          <p>KAZ03.10.22/ vivītaṁ bhakṣayitvā-apasṛtānām uṣṭra.mahiṣāṇāṁ pādikaṁ
            rūpaṁ gṛhṇīyuḥ, gava.aśva.kharāṇāṁ ca-ardha.pādikam, kṣudra.paśūnāṁ
            ṣoḍaśa.bhāgikam | 22 |</p>
          <p>KAZ03.10.23/ bhakṣayitvā niṣaṇṇānām eta eva dvi.guṇā daṇḍāḥ,
            parivasatāṁ catur.guṇāḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.10.24/ grāma.deva.vṛṣā vā-anirdaśa.ahā vā dhenur ukṣāṇo
            go.vṛṣāś ca-adaṇḍyāḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.10.25/ sasya.bhakṣaṇe sasya.upaghātaṁ niṣpattitaḥ
            parisaṅkhyāya dvi.guṇaṁ dāpayet | 25 |</p>
          <p>KAZ03.10.26/ svāminaś ca-anivedya cārayato dvādaśa.paṇo daṇdaḥ,
            pramuñcataś catur.viṁśati.paṇaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.10.27/ pālinām ardha.daṇḍāḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ03.10.28/ tad eva ṣaṇḍa.bhakṣaṇe kuryāt | 28 |</p>
          <p>KAZ03.10.29/ vāṭa.bhede dvi.guṇaḥ veśma.khala.valaya.gatānāṁ ca
            dhānyānāṁ bhakṣaṇe | 29 |</p>
          <p>KAZ03.10.30/ hiṁsā.pratīkāraṁ kuryāt | 30 |</p>
          <p>KAZ03.10.31/ abhaya.vana.mṛgāḥ parigṛhītā vā bhakṣayantaḥ svāmino
            nivedya yathā-avadhyās tathā pratiṣeddhavyāḥ | 31 |</p>
          <pb n="112"/>
          <p>KAZ03.10.32/ paśavo raśmi.pratodābhyāṁ vārayitavyāḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ03.10.33/ teṣām anyathā hiṁsāyāṁ daṇḍa.pāruṣya.daṇḍāḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ03.10.34/ prārthayamānā dṛṣṭa.aparādhā vā sarva.upāyair
            niyantavyāḥ | 34 | iti kṣetra.patha.hiṁsā |</p>
          <p>KAZ03.10.35/ karṣakasya grāmam abhyupetya-akurvato grāma
            eva-atyayaṁ haret | 35 |</p>
          <p>KAZ03.10.36/ karma.akaraṇe karma.vetana.dvi.guṇam, hiraṇya.adāne
            pratyaṁśa.dvi.guṇam, bhakṣya.peya.adāne ca prahavaṇeṣu dvi.guṇam
            aṁśaṁ dadyāt | 36 |</p>
          <p>KAZ03.10.37/ prekṣāyām anaṁśadaḥ, sa-sva.jano na prekṣeta | 37
            |</p>
          <p>KAZ03.10.38/ pracchanna.śravaṇa.īkṣaṇe ca sarva.hite ca karmaṇi
            nigraheṇa dvi.guṇam aṁśaṁ dadyāt | 38 |</p>
          <p>KAZ03.10.39/ sarva.hitam ekasya bruvataḥ kuryur ājñām | 39 |</p>
          <p>KAZ03.10.40/ akaraṇe dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 40 |</p>
          <p>KAZ03.10.41/ taṁ cet sambhūya vā hanyuḥ pṛthag eṣām
            aparādha.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 41 |</p>
          <p>KAZ03.10.42/ upahantṛṣu viśiṣṭaḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ03.10.43/ brāhmaṇaś ca-eṣāṁ jyaiṣṭhyaṁ niyamyeta | 43 |</p>
          <p>KAZ03.10.44/ prahavaṇeṣu ca-eṣāṁ brāhmaṇā na-akāmāḥ kuryuḥ, aṁśaṁ
            ca labheran | 44 |</p>
          <p>KAZ03.10.45/ tena deśa.jāti.kula.saṅghānāṁ samayasya-anapākarma
            vyākhyātam | 45 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.10.46ab/ rājā deśa.hitān setūn kurvatāṁ pathi saṅkramān
              |</l>
            <l>KAZ03.10.46cd/ grāma.śobhāś ca rakṣāś ca teṣāṁ priya.hitaṁ caret
              || 46 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="11" type="chapter">
          <head>Chapter 11 (Section 63): Non-payment of Debts</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 261 :: K2 tr. 226</note>
          <p>KAZ03.11.01/ sapāda.paṇā dharmyā māsa.vṛddhiḥ paṇa.śatasya,
            pañca.paṇā vyāvahārikī, daśa.paṇā kāntāragāṇām, viṁśati.paṇā
            sāmudrāṇām | 1 |</p>
          <p>KAZ03.11.02/ tataḥ paraṁ kartuḥ kārayituś ca pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            śrotṝṇām eka.ekaṁ pratyardha.daṇḍaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.11.03/ rājany ayoga.kṣema.āvahe tu dhanika.dhāraṇikayoś
            caritram avekṣeta | 3 |</p>
          <p>KAZ03.11.04/ dhānya.vṛddhiḥ sasya.niṣpattāv upārdhā, paraṁ
            mūlya.kṛtā vardheta | 4 |</p>
          <p>KAZ03.11.05/ prakṣepa.vṛddhir udayād ardhaṁ samnidhāna.sannā
            vārṣikī deyā | 5 |</p>
          <p>KAZ03.11.06/ cira.pravāsaḥ stambha.praviṣṭo vā mūlya.dvi.guṇaṁ
            dadyāt | 6 |</p>
          <pb n="113"/>
          <p>KAZ03.11.07/ akṛtvā vṛddhiṁ sādhayato vardhayato vā, mūlyaṁ vā
            vṛddhim āropya śrāvayato bandha.catur.guṇo daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.11.08/ tuccha.śrāvaṇāyām abhūta.catur.guṇaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.11.09/ tasya tri.bhāgam ādātā dadyāt, śeṣaṁ pradātā | 9 |</p>
          <p>KAZ03.11.10/ dīrgha.sattra.vyādhi.guru.kula.uparuddhaṁ bālam asāraṁ
            vā na-ṛṇam anuvardheta | 10 |</p>
          <p>KAZ03.11.11/ mucyamānam ṛṇam apratigṛhṇato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 11
            |</p>
          <p>KAZ03.11.12/ kāraṇa.apadeśena nivṛtta.vṛddhikam anyatra tiṣṭhet |
            12 |</p>
          <p>KAZ03.11.13/ daśa.varṣa.upekṣitam ṛṇam apratigrāhyam, anyatra
            bāla.vṛddha.vyādhita.vyasani.proṣita.deśa.tyāga.rājya.vibhramebhyaḥ
            | 13 |</p>
          <p>KAZ03.11.14/ pretasya putrāḥ kusīdaṁ dadyuḥ, dāyādā vā
            riktha.harāḥ, saha.grāhiṇaḥ, pratibhuvo vā | 14 |</p>
          <p>KAZ03.11.15/ na prātibhāvyam anyat | 15 |</p>
          <p>KAZ03.11.16/ asāraṁ bāla.prātibhāvyam | 16 |</p>
          <p>KAZ03.11.17/ asaṅkhyāta.deśa.kālaṁ tu putrāḥ pautrā dāyādā vā
            rikthaṁ haramāṇā dadyuḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ03.11.18/ jīvita.vivāha.bhūmi.prātibhāvyam asaṅkhyāta.deśa.kālaṁ
            tu putrāḥ pautrā vā vaheyuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.11.19/ nānā-ṛṇa.samavāye tu na-ekaṁ dvau yugapad
            abhivadeyātām, anyatra pratiṣṭhamānāt | 19 |</p>
          <p>KAZ03.11.20/ tatra-api gṛhīta.ānupūrvyā rāja.śrotriya.dravyaṁ vā
            pūrvaṁ pratipādayet | 20 |</p>
          <p>KAZ03.11.21/ dampatyoḥ pitā.putrayoḥ bhrātṝṇāṁ ca-avibhaktānāṁ
            paraspara..kṛtam ṛṇam asādhyam | 21 |</p>
          <p>KAZ03.11.22/ agrāhyāḥ karma.kāleṣu karṣakā rāja.puruṣāś ca | 22
            |</p>
          <p>KAZ03.11.23/ strī ca-apratiśrāviṇī pati.kṛtam ṛṇam, anyatra
            go.pālaka.ardha.sītikebhyaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.11.24/ patis tu grāhyaḥ strī.kṛtam ṛṇam, aprati.vidhāya
            proṣita iti | 24 |</p>
          <p>KAZ03.11.25/ sampratipattāv uttamaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.11.26/ asmapratipattau tu sākṣiṇaḥ pramāṇaṁ prātyayikāḥ
            śucayo 'numatā vā trayo 'vara.ardhyāḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.11.27/ pakṣa.anumatau vā dvau, ṛṇaṁ prati na tv eva-ekaḥ | 27
            |</p>
          <p>KAZ03.11.28/ pratiṣiddhāḥ
            syāla.sahāya.anvarthi.dhanika.dhāraṇika.vairi.nyaṅga.dhṛta.daṇḍāḥ,
            pūrve ca-avyavahāryāḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ03.11.29/ rāja.śrotriya.grāma.bhṛtaka.kuṣṭhi.vraṇinaḥ
            patita.caṇḍāla.kutsita.karmāṇo 'ndha.badhira.mūka.ahaṁ.vādinaḥ
            strī.rāja.puruṣāś ca, anyatra sva.vargebhyaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ03.11.30/ pāruṣya.steya.saṅgrahaṇeṣu tu
            vairi.syāla.sahāya.varjāḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ03.11.31/ rahasya.vyavahāreṣv ekā strī puruṣa upaśrotā upadraṣṭā
            vā sākṣī syād rāja.tāpasa.varjam | 31 |</p>
          <p>KAZ03.11.32/ svāmino bhṛtyānām ṛtvig.ācāryāḥ śiṣyāṇāṁ mātā.pitarau
            putrāṇāṁ ca-anigraheṇa sākṣyaṁ kuryuḥ, tesām itare vā | 32 |</p>
          <p>KAZ03.11.33/ paraspara.abhiyoge ca-eṣām uttamāḥ parā.uktā
            daśa.bandhaṁ dadyuḥ, avarāḥ pañca.bandham | 33 | iti sākṣy.adhikāraḥ
            |</p>
          <pb n="114"/>
          <p>KAZ03.11.34/ brāhmaṇa.uda.kumbha.agni.sakāśe sākṣiṇaḥ parigṛhṇīyāt
            | 34 |</p>
          <p>KAZ03.11.35/ tatra brāhmaṇaṁ brūyāt "satyaṁ brūhi" iti | 35 |</p>
          <p>KAZ03.11.36/ rājanyaṁ vaiśyaṁ vā "mā tava-iṣṭā.pūrta.phalam,
            kapāla.hastaḥ śatru.kulaṁ bhikṣā.arthī gaccheḥ" iti | 36 |</p>
          <p>KAZ03.11.37/ śūdraṁ "janma.maraṇa.antare yad vaḥ puṇya.phalaṁ tad
            rājānaṁ gacched, rājñaś ca kilbiṣaṁ yuṣmān anyathā.vāde, daṇḍaś
            ca-anubaddhaḥ, paścād api jñāyeta yathā.dṛṣṭa.śrutam, eka.mantrāḥ
            satyam upaharata" iti | 37 |</p>
          <p>KAZ03.11.38/ anupaharatāṁ sapta.rātrād ūrdhvaṁ dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            tri.pakṣād ūrdhvam abhiyogaṁ dadyuḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ03.11.39/ sākṣi.bhede yato bahavaḥ śucayo 'numatā vā tato
            niyaccheyuḥ, madhyaṁ vā gṛhṇīyuḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ03.11.40/ tad vā dravyaṁ rājā haret | 40 |</p>
          <p>KAZ03.11.41/ sākṣiṇaś ced abhiyogād ūnaṁ brūyur
            atiriktasya-abhiyoktā bandhaṁ dadyāt | 41 |</p>
          <p>KAZ03.11.42/ atiriktaṁ vā brūyus tad.atiriktaṁ rājā haret | 42
            |</p>
          <p>KAZ03.11.43/ bāliśyād abhiyoktur vā duhśrutaṁ durlikhitaṁ
            preta.abhiniveśaṁ vā samīkṣya sākṣi.pratyayam eva syāt | 43 |</p>
          <p>KAZ03.11.44/ "sākṣi.bāliṣyeṣv eva pṛthag.anuyoge deśa.kāla.kāryāṇāṁ
            pūrva.madhyama.uttamā daṇḍāḥ" ity auśanasāḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ03.11.45/ "kūṭa.sākṣiṇo yam artham abhūtaṁ kuryur bhūtaṁ vā
            nāśayeyus tad daśa.guṇaṁ daṇḍaṁ dadyuḥ" iti mānavāḥ | 45 |</p>
          <p>KAZ03.11.46/ "bāliśyād vā visaṁvādayatāṁ citro ghātaḥ" iti
            bārhaspatyāḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ03.11.47/ na-iti kauṭilyaḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ03.11.48/ dhruvaṁ hi sākṣibhiḥ śrotavyam | 48 |</p>
          <p>KAZ03.11.49/ aśṛṇvatāṁ catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ, tato 'rdham
            abruvāṇānām | 49 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.11.50ab/ deśa.kāla.avidūrasthān sākṣiṇaḥ pratipādayet |</l>
            <l>KAZ03.11.50cd/ dūrasthān aprasārān vā svāmi.vākyena sādhayet ||
              50 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="12" type="chapter">
          <head>Chapter 12 (Section 64): Concerning Deposits</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 266 :: K2 tr. 230</note>
          <p>KAZ03.12.01/ upanidhir ṛṇena vyākhyātaḥ | 1 |</p>
          <pb n="115"/>
          <p>KAZ03.12.02/ para.cakra.āṭavikābhyāṁ durga.rāṣṭra.vilope vā,
            pratirodhakair vā grāma.sārtha.vraja.vilope, cakra.yukta.nāśe vā,
            grāma.madhya.agny.udaka.ābādhe jvālā.vega.uparuddhe vā, nāvi
            nimagnāyāṁ muṣitāyāṁ vā svayam uparūḍho na-upanidhim abhyāvahet | 2
            |</p>
          <p>KAZ03.12.03/ upanidhi.bhoktā deśa.kāla.anurūpaṁ bhoga.vetanaṁ
            dadyāt, dvādaśa.paṇaṁ ca daṇḍam | 3 |</p>
          <p>KAZ03.12.04/ upabhoga.nimittaṁ naṣṭaṁ vinaṣṭaṁ vā-abhyāvahet,
            catur.viṁśati.paṇaś ca daṇḍaḥ, anyathā vā niṣpatane | 4 |</p>
          <p>KAZ03.12.05/ pretaṁ vyasana.gataṁ vā na-upanidhim abhyāvahet | 5
            |</p>
          <p>KAZ03.12.06/ ādhāna.vikraya.apavyayaneṣu ca-asya
            catur.guṇa.pañca.bandho daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.12.07/ parivartane niṣpātane vā mūlya.samaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.12.08/ tena-ādhi.praṇāśa.upabhoga.vikraya.ādhāna.apahārā
            vyākhyātāḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.12.09/ na-ādhiḥ sa-upakāraḥ sīdet, na ca-asya mūlyaṁ
            vardheta, anyatra nisargāt | 9 |</p>
          <p>KAZ03.12.10/ nirupakāraḥ sīdet, mūlyaṁ ca-asya vardheta | 10 |</p>
          <p>KAZ03.12.11/ upasthitasya-ādhim aprayacchato dvādaśaṇpaṇo daṇḍaḥ |
            11 |</p>
          <p>KAZ03.12.12/ prayojaka.asamnidhāne vā grāma.vṛddheṣu sthāpayitvā
            niṣkrayam ādhiṁ pratipadyeta | 12 |</p>
          <p>KAZ03.12.13/ nivṛtta.vṛddhiko vā-ādhis tat.kāla.kṛta.mūlyas
            tatra-eva-avatiṣṭheta, anāśa.vināśa.karaṇa.adhiṣṭhito vā | 13 |</p>
          <p>KAZ03.12.14/ dhāraṇika.asamnidhāne vā vināśa.bhayād udgata.arghaṁ
            dharmastha.anujñāto vikrīṇīta, ādhi.pāla.pratyayo vā | 14 |</p>
          <p>KAZ03.12.15/ sthāvaras tu prayāsa.bhogyaḥ phala.bhogyo vā
            prakṣepa.vṛddhi.mūlya.śuddham ājīvam amūlya.kṣayeṇa-upanayet | 15
            |</p>
          <p>KAZ03.12.16/ anisṛṣṭa.upabhoktā mūlya.śuddham ājīvaṁ bandhaṁ ca
            dadyāt | 16 |</p>
          <p>KAZ03.12.17/ śeṣam upanidhinā vyākhyātam | 17 |</p>
          <p>KAZ03.12.18/ etena-ādeśo 'nvādhiś ca vyākhyātau | 18 |</p>
          <p>KAZ03.12.19/ sārthena-anvādhi.hasto vā pradiṣṭāṁ bhūmim aprāptaś
            corair bhagna.utsṛṣṭo vā na-anvādhim abhyāvahet | 19 |</p>
          <p>KAZ03.12.20/ antare vā mṛtasya dāyādo 'pi na-abhyāvahet | 20 |</p>
          <p>KAZ03.12.21/ śeṣam upanidhinā vyakahyātam | 21 |</p>
          <p>KAZ03.12.22/ yācitakam avakrītakaṁ vā yathā.vidhaṁ gṛhṇīyus
            tathā.vidham eva-arpayeyuḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.12.23/ bhreṣa.upanipātābhyāṁ deśa.kāla.uparodhi dattaṁ naṣṭaṁ
            vinaṣṭaṁ vā na-abhyāvaheyuḥ | 23 |</p>
          <pb n="116"/>
          <p>KAZ03.12.24/ śeṣam upanidhinā vyākhyātam | 24 |</p>
          <p>KAZ03.12.25/ vaiyāvṛtya.vikrayas tu - vaiyāvṛtya.karā
            yathā.deśa.kālaṁ vikrīṇānāḥ paṇyaṁ yathā.jātaṁ mūlyam udayaṁ ca
            dadyuḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.12.26/ deśa.kāla.atipātane vā parihīṇaṁ
            sampradāna.kālikena-argheṇa mūlyam udayaṁ ca dadyuḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.12.27/ yathā.sambhāṣitaṁ vā vikrīṇānā na-udayam
            adhigaccheyuḥ, mūlyam eva dadyuḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ03.12.28/ argha.patane vā parihīṇaṁ yathā.parihīṇaṁ mūlyam ūnaṁ
            dadyuḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ03.12.29/ sāṁvyavahārikeṣu vā prātyayikeṣv arāja.vācyeṣu
            bhreṣa.upanipātābhyāṁ naṣṭaṁ vinaṣṭaṁ vā mūlyam api na dadyuḥ | 29
            |</p>
          <p>KAZ03.12.30/ deśa.kāla.antaritānāṁ tu paṇyānāṁ
            kṣaya.vyaya.viśuddhaṁ mūlyam udayaṁ ca dadyuḥ, paṇya.samavāyānāṁ ca
            pratyaṁśam | 30 |</p>
          <p>KAZ03.12.31/ śeṣam upanidhinā vyākhyātam | 31 |</p>
          <p>KAZ03.12.32/ etena vaiyāvṛtya.vikrayo vyākhyātaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ03.12.33/ nikṣepaś ca-upanidhinā | 33 |</p>
          <p>KAZ03.12.34/ tam anyena nikṣpitam anyasya-arpayato hīyeta | 34
            |</p>
          <p>KAZ03.12.35/ nikṣepa.apahāre pūrva.apadānaṁ nikṣeptāraś ca pramāṇam
            | 35 |</p>
          <p>KAZ03.12.36/ aśucayo hi kāravaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ03.12.37/ na-eṣāṁ karaṇa.pūrvo nikṣepa.dharmaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ03.12.38/ karaṇa.hīnaṁ nikṣepam apavyayamānaṁ
            gūḍha.bhitti.nyastān sākṣiṇo nikṣeptā rahasi praṇipātena
            prajñāpayet, vana.ante vā madya.prahavaṇa.viśvāsena | 38 |</p>
          <p>KAZ03.12.39/ rahasi vṛddho vyādhito vā vaidehakaḥ kaścit
            kṛta.lakṣaṇaṁ dravyam asya haste nikṣipya-apagacchet | 39 |</p>
          <p>KAZ03.12.40/ tasya pratideśena putro bhrātā vā-abhigamya nikṣepaṁ
            yāceta | 40 |</p>
          <p>KAZ03.12.41/ dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṁ steya.daṇḍaṁ ca dadyāt |
            41 |</p>
          <p>KAZ03.12.42/ pravrajyā.abhimukho vā śraddheyaḥ kaścit kṛta.lakṣaṇaṁ
            dravyam asya haste nikṣipya pratiṣṭheta | 42 |</p>
          <p>KAZ03.12.43/ tataḥ kāla.antara.āgato yāceta | 43 |</p>
          <p>KAZ03.12.44/ dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṁ steya.daṇḍaṁ ca dadyāt |
            44 |</p>
          <p>KAZ03.12.45/ kṛta.lakṣaṇena vā dravyeṇa pratyānayed enam | 45 |</p>
          <p>KAZ03.12.46/ bāliśa.jātīyo vā rātrau rāja.dāyikā.kṣaṇa.bhītaḥ sāram
            asya haste nikṣipya-apagacchet | 46 |</p>
          <p>KAZ03.12.47/ sa enaṁ bandhana.agāra.gato yāceta | 47 |</p>
          <p>KAZ03.12.48/ dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṁ steya.daṇḍaṁ ca dadyāt |
            48 |</p>
          <p>KAZ03.12.49/ abhijñānena ca-asya gṛhe janam ubhayaṁ yāceta | 49
            |</p>
          <p>KAZ03.12.50/ anyatarta.ādāne yathā.uktaṁ purastāt | 50 |</p>
          <pb n="117"/>
          <p>KAZ03.12.51/ dravya.bhogānām āgamaṁ ca-asya-anuyuñjīta, tasya
            ca-arthasya vyavahāra.upaliṅganam, abhiyoktuś ca-artha.sāmarthyam |
            51 |</p>
          <p>KAZ03.12.52/ etena mithaḥ.samavāyo vyākhyātaḥ | 52 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.12.53ab/ tasmāt sākṣimad acchannaṁ kuryāt samyag.vibhāṣitam
              |</l>
            <l>KAZ03.12.53cd/ sve pare vā jane kāryaṁ deśa.kāla.agra.varṇataḥ ||
              53 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="13" type="chapter">
          <head>Chapter 13 (Section 65): Law Concerning Slaves and
            Labourers</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 271 :: K2 tr. 235</note>
          <p>KAZ03.13.01/ udara.dāsa.varjam ārya.prāṇam aprāpta.vyavahāraṁ
            śūdraṁ vikraya.ādhānaṁ nayataḥ sva.janasya dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            vaiśyaṁ dvi.guṇaḥ, kṣatriyaṁ tri.guṇaḥ, brāhmaṇaṁ catur.guṇaḥ | 1
            |</p>
          <p>KAZ03.13.02/ para.janasya pūrva.madhyama.uttama.vadhā daṇḍāḥ,
            kretṛ.śrotṝṇāṁ ca | 2 |</p>
          <p>KAZ03.13.03/ mlecchānām adoṣaḥ prajāṁ vikretum ādhātuṁ vā | 3 |</p>
          <p>KAZ03.13.04/ na tv eva-āryasya dāsa.bhāvaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.13.05/ athavā-āryam ādhāya kula.bandhana āryāṇām āpadi,
            niṣkrayaṁ ca-adhigamya bālaṁ sāhāyya.dātāraṁ vā pūrvaṁ niṣkrīṇīran |
            5 |</p>
          <p>KAZ03.13.06/ sakṛd.ātma.ādhātā niṣpatitaḥ sīdet, dvir
            anyena-āhitakaḥ, sakṛd ubhau para.viṣaya.abhimukhau | 6 |</p>
          <p>KAZ03.13.07/ vitta.apahāriṇo vā dāsasya-ārya.bhāvam apaharato
            'rdha.daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.13.08/ niṣpatita.preta.vyasaninām ādhātā mūlyaṁ bhajeta | 8
            |</p>
          <p>KAZ03.13.09/ preta.viṇ.mūtra.ucchiṣṭa.grāhaṇam āhitasya
            nagna.snāpanaṁ daṇḍa.preṣaṇam atikramaṇaṁ ca strīṇāṁ
            mūlya.nāśa.karaṁ, dhātrī.paricārika.ardha.sītika.upacārikāṇāṁ ca
            mokṣa.karam | 9 |</p>
          <p>KAZ03.13.10/ siddham upacārakasya-abhiprajātasya-apakramaṇam | 10
            |</p>
          <p>KAZ03.13.11/ dhātrīm āhitikāṁ vā-akāmāṁ sva.vaśāṁ gacchataḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, para.vaśāṁ madhyamaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.13.12/ kanyām āhitikāṁ vā svayam anyena vā duṣayato
            mūlya.nāśaḥ śulkaṁ tad.dvu.guṇaś ca daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.13.13/ ātma.vikrayiṇaḥ prajām āryāṁ vidyāt | 13 |</p>
          <p>KAZ03.13.14/ ātma.adhigataṁ svāmi.karma.aviruddhaṁ labheta, <pb
              n="118"/> pitryaṁ ca dāyam | 14 |</p>
          <p>KAZ03.13.15/ mūlyena ca-āryatvaṁ gacchet | 15 |</p>
          <p>KAZ03.13.16/ tena-udara.dāsa.āhitakau vyākhyātau | 16 |</p>
          <p>KAZ03.13.17/ prakṣepa.anurūpaś ca-asya niṣkrayaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ03.13.18/ daṇḍa.praṇītaḥ karmaṇā daṇḍam upanayet | 18 |</p>
          <p>KAZ03.13.19/ ārya.prāṇo dhvaja.āhṛtaḥ karma.kāla.anurūpeṇa
            mūlya.ardhena vā vimucyeta | 19 |</p>
          <p>KAZ03.13.20/ gṛhe.jāta.dāya.āgata.labdha.krītānām anyatamaṁ dāsam
            ūna.aṣṭa.varṣaṁ vibandhum akāmaṁ nīce karmaṇi videśe dāsīṁ vā
            sagarbhām aprativihita.garbha.bharmaṇyāṁ vikraya.ādhānaṁ nayataḥ
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, kretṛ.śrotṝṇāṁ ca | 20 |</p>
          <p>KAZ03.13.21/ dāsam anurūpeṇa niṣkrayeṇa-āryam akurvato dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ, saṁrodhaś ca-ā.karaṇāt | 21 |</p>
          <p>KAZ03.13.22/ dāsa.dravyasya jñātayo dāyādāḥ, teṣām abhāve svāmī |
            22 |</p>
          <p>KAZ03.13.23/ svāminaḥ svasyāṁ dāsyāṁ jātaṁ samātṛkam adāsaṁ vidyāt
            | 23 |</p>
          <p>KAZ03.13.24/ gṛhyā cet kuṭumba.artha.cintanī mātā bhrātā bhaginī
            ca-asyā adāsāḥ syuḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ03.13.25/ dāsaṁ dāsīṁ vā niṣkrīya punar vikraya.ādhānaṁ nayato
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, anyatra svayaṁ.vādibhyaḥ | 25 | iti dāsa.kalpaḥ
            |</p>
          <p>KAZ03.13.26/ karma.karasya karma.sambandham āsannā vidyuḥ | 26
            |</p>
          <p>KAZ03.13.27/ yathā.sambhāṣitaṁ vetanaṁ labheta, karma.kāla.anurūpam
            asambhāṣita.vetanaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ03.13.28/ karṣakaḥ sasyānāṁ go.pālakaḥ sarpiṣāṁ vaidehakaḥ
            paṇyānām ātmanā vyavahṛtānāṁ daśa.bhāgam asambhāṣita.vetano labheta
            | 28 |</p>
          <p>KAZ03.13.29/ sambhāṣita.vetanas tu yathā.sambhāṣitam | 29 |</p>
          <p>KAZ03.13.30/
            kāru.śilpi.kuśīlava.cikitsaka.vāg.jīvana.paricāraka.ādir
            āśā.kārika.vargas tu yathā-anyas tad.vidhaḥ kuryād yathā vā kuśalāḥ
            kalpayeyus tathā vetanaṁ labheta | 30 |</p>
          <p>KAZ03.13.31/ sākṣi.pratyayam eva syāt | 31 |</p>
          <p>KAZ03.13.32/ sākṣiṇām abhāve yataḥ karma tato 'nuyuñjīta | 32 |</p>
          <p>KAZ03.13.33/ vetana.ādāne daśa.bandho daṇḍaḥ, ṣaṭ.paṇo vā | 33
            |</p>
          <p>KAZ03.13.34/ apavyayamāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, pañca.bandho vā | 34
            |</p>
          <p>KAZ03.13.35/ nadī.vega.jvālā.stena.vyāla.uparuddhaḥ
            sarva.sva.putra.dāra.ātma.dānena-ārtas trātāram āhūya niṣtīrṇaḥ
            kuśala.pradiṣṭaṁ vetanaṁ dadyāt | 35 |</p>
          <p>KAZ03.13.36/ tena sarvatra-ārta.dāna.anuśayā vyākhyātāḥ | 36 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.13.37ab/ labheta puṁścalī bhogaṁ saṅgamasya-upaliṅganāt
              |</l>
            <l>KAZ03.13.37cd/ atiyācnā tu jīyeta daurmatya.avinayena vā || 37
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="14" type="chapter">
          <pb n="119"/>
          <head>Chapter 14 (Sections 65; 66): Law Concerning Slaves and
            Labourers (cont.); Undertakings in Partnership</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 275 :: K2 tr. 239</note>
          <p>KAZ03.14.01/ gṛhītvā vetanaṁ karma-akurvato bhṛtakasya dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ, saṁrodhaś ca-ā.karaṇāt | 1 |</p>
          <p>KAZ03.14.02/ aśaktaḥ kutsite karmaṇi vyādhau vyasane vā-anuśayaṁ
            labheta, pareṇa vā kārayitum | 2 |</p>
          <p>KAZ03.14.03/ tasya.vyaya.karmaṇā labheta bhartā vā kārayitum | 3
            |</p>
          <p>KAZ03.14.04/ "na-anyas tvayā kārayitavyo, mayā vā na-anyasya
            kartavyam" ity avarodhe bhartur akārayato bhṛtakasya-akurvato vā
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.14.05/ karma.niṣṭhāpane bhartur anyatra gṛhīta.vetano
            na-asakāmaḥ kuryāt | 5 |</p>
          <p>KAZ03.14.06/ "upasthitam akārayataḥ kṛtam eva vidyād" ity ācāryāḥ |
            6 |</p>
          <p>KAZ03.14.07/ na-iti kauṭilyaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.14.08/ kṛtasya vetanaṁ na-akṛtasya-asti | 8 |</p>
          <p>KAZ03.14.09/ sa ced alpam api kārayitvā na kārayet kṛtam eva-asya
            vidyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ03.14.10/ deśa.kāla.atipātanena karmaṇām anyathā.karaṇe vā
            na-asakāmaḥ kṛtam anumanyeta | 10 |</p>
          <p>KAZ03.14.11/ sambhāṣitād adhika.kriyāyāṁ prayāsaṁ na moghaṁ kuryāt
            | 11 |</p>
          <p>KAZ03.14.12/ tena saṅgha.bhṛtā vyākhyātāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.14.13/ teṣām ādhiḥ sapta.rātram āsīta | 13 |</p>
          <p>KAZ03.14.14/ tato 'nyam upasthāpayet, karma.niṣpākaṁ ca | 14 |</p>
          <p>KAZ03.14.15/ na ca-anivedya bhartuḥ saṅghaḥ kañcit parihared
            upanayed vā | 15 |</p>
          <p>KAZ03.14.16/ tasya-atikrame catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.14.17/ saṅghena parihṛtasya-ardha.daṇḍaḥ | 17 | iti
            bhṛtaka.adhikāraḥ |</p>
          <p>KAZ03.14.18/ saṅgha.bhṛtāḥ sambhūya.samutthātāro vā
            yathā.sambhāṣitaṁ vetanaṁ samaṁ vā vibhajeran | 18 |</p>
          <p>KAZ03.14.19/ karṣaṇa.vaidehakā vā
            sasya.paṇya.ārambha.paryavasāna.antare sannasya yathā.kṛtasya
            karmaṇaḥ pratyaṁśaṁ dadyuḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.14.20/ puruṣa.upasthāne samagram aṁśaṁ dadyuḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.14.21/ saṁsiddhe tu-uddhṛta.paṇye sannasya tadānīm eva
            pratyaṁśaṁ dadyuḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ03.14.22/ sāmānyā hi pathi.siddhiś ca-asiddhiś ca | 22 |</p>
          <p>KAZ03.14.23/ prakrānte tu karmaṇi svasthasya-apakrāmato
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.14.24/ na ca prākāmyam apakramaṇe | 24 |</p>
          <p>KAZ03.14.25/ coraṁ tv abhaya.pūrvaṁ karmaṇaḥ pratyaṁśena grāhayed,
            dadyāt pratyaṁśam abhayaṁ ca | 25 |</p>
          <p>KAZ03.14.26/ punaḥ.steye pravāsanam, anyatra.gamane ca | 26 |</p>
          <p>KAZ03.14.27/ mahā.aparādhe tu dūṣyavad ācaret | 27 |</p>
          <pb n="120"/>
          <p>KAZ03.14.28/ yājakāḥ svā.pracāra.dravya.varjaṁ yathā.sambhāṣitaṁ
            vetanaṁ samaṁ vā vibhajeran | 28 |</p>
          <p>KAZ03.14.29/ agniṣṭoma.ādiṣu ca kratuṣu dīkṣaṇād ūrdhvaṁ tṛtīyam
            aṁśaṁ, madhyama.upasada ūrdhvam ardham aṁśaṁ, sutye prātaḥ.savanād
            ūrdhvaṁ pāda.ūnam aṁśam | 29 |</p>
          <p>KAZ03.14.30/ mādhyandināt savanād ūrdhvaṁ samagram aṁśaṁ labheta |
            30 |</p>
          <p>KAZ03.14.31/ nītā hi dakṣiṇā bhavanti | 31 |</p>
          <p>KAZ03.14.32/ bṛhaspati.sava.varjaṁ pratisavanaṁ hi dakṣiṇā dīyante
            | 32 |</p>
          <p>KAZ03.14.33/ tena-ahar.gaṇa.dakṣiṇā vyākhyātāḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ03.14.34/ sanānām ā.daśa.aho.rātrāt-śeṣa.bhṛtāḥ karma kuryuḥ,
            anye vā sva.pratyayāḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ03.14.35/ karmaṇy asamāpte tu yajamānaḥ sīded, ṛtvijaḥ karma
            samāpayya dakṣiṇāṁ hareyuḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ03.14.36/ asamāpte tu karmaṇi yājyaṁ yājakaṁ vā tyajataḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 36 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.14.37ab/ anāhita.agniḥ śata.guru.yajvā ca sahasraguḥ |</l>
            <l>KAZ03.14.37cd/ surāpo vṛṣalī.bhartā brahmahā guru.talpagaḥ || 37
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.14.38ab/ asat.pratigrahe yuktaḥ stenaḥ kutsita.yājakaḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.14.38cd/ adoṣas tyaktum anyonyaṁ karma.saṅkara.niścayāt ||
              38 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="15" type="chapter">
          <head>Chapter 15 (Section 67): Rescission of Sale and Purchase</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 279 :: K2 tr. 242</note>
          <p>KAZ03.15.01/ vikrīya paṇyam aprayacchato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            anyatra doṣa.upanipāta.aviṣahyebhyaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ03.15.02/ paṇya.doṣo doṣaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.15.03/ rāja.cora.agny.udaka.bādha upanipātaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.15.04/ bahu.guṇa.hīnam ārta.kṛtaṁ vā-aviṣahyam | 4 |</p>
          <p>KAZ03.15.05/ vaidehakānām eka.rātram anuśayaḥ, karṣakāṇāṁ
            tri.rātraṁ, go.rakṣakāṇāṁ pañca.rātram | 5 |</p>
          <p>KAZ03.15.06/ vyāmiśrāṇām uttamānāṁ ca varṇānāṁ vṛtti.vikraye
            sapta.rātram | 6 |</p>
          <p>KAZ03.15.07/ ātipātikānāṁ paṇyānāṁ "anyatra.avikreyam" ity
            avarodhena-anuśayo deyaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.15.08/ tasya-atikrame catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ,
            paṇya.daśa.bhāgo vā | 8 |</p>
          <pb n="121"/>
          <p>KAZ03.15.09/ krītvā paṇyam apratigṛhṇato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            anyatra doṣa.upanipāta.aviṣahyebhyaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.15.10/ samānaś ca-anuśayo vikretur anuśayena | 10 |</p>
          <p>KAZ03.15.11/ vivāhānāṁ tu trayāṇāṁ pūrveṣāṁ varṇānāṁ pāṇi.grahaṇāt
            siddham upāvartanaṁ, śūdrāṇāṁ ca prakarmaṇaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.15.12/ vṛtta.pāṇi.grahaṇayor api doṣam aupaśāyikaṁ dṛṣṭvā
            siddham upāvartanam | 12 |</p>
          <p>KAZ03.15.13/ na tv eva-abhiprajātayoḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ03.15.14/ kanyā.doṣam aupaśāyikam anākhyāya prayacchataḥ kanyāṁ
            ṣaṇ.ṇavatir daṇḍaḥ, śulka.strī.dhana.pratidānaṁ ca | 14 |</p>
          <p>KAZ03.15.15/ varayitur vā vara.doṣam anākhyāya vindato dvi.guṇaḥ,
            śulka.strī.dhana.nāśaś ca | 15 |</p>
          <p>KAZ03.15.16/ dvipada.catuṣpadānāṁ tu kuṇṭha.vyādhita.aśucīnām
            utsāha.svāsthya.śucīnām ākhyāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.15.17/ ā.tri.pakṣād iti catuṣpadānām upāvartanam,
            ā.saṁvatsarād iti manuṣyāṇām | 17 |</p>
          <p>KAZ03.15.18/ tāvatā hi kālena śakyaṁ śauca.āśauce jñātum | 18 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.15.19ab/ dātā pratigrahītā ca syātāṁ na-upahatau yathā
              |</l>
            <l>KAZ03.15.19cd/ dāne kraye vā-anuśayaṁ tathā kuryuḥ sabhāsadaḥ ||
              19 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="16" type="chapter">
          <head>Chapter 16 (Section 68; 69; 70): Non-conveyance of Gifts; Sale
            without Ownership; The Relation of Ownership</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 281 :: K2 tr. 243</note>
          <p>KAZ03.16.01/ dattasya-apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam | 1 |</p>
          <p>KAZ03.16.02/ dattam avyavahāryam ekatra-anuśaye varteta | 2 |</p>
          <p>KAZ03.16.03/ sarva.svaṁ putra.dāram ātmānaṁ vā pradāya-anuśayinaḥ
            prayacchet | 3 |</p>
          <p>KAZ03.16.04/ dharma.dānam asādhuṣu karmasu ca-aupaghātikeṣu vā,
            artha.dānam anupakāriṣv apakāriṣu vā, kāma.dānam anarheṣu ca | 4
            |</p>
          <p>KAZ03.16.05/ yathā ca dātā pratigrahītā ca na-upahatau syātāṁ
            tathā-anuśayaṁ kuśalāḥ kalpayeyuḥ | 5 |</p>
          <pb n="122"/>
          <p>KAZ03.16.06/ daṇḍa.bhayād ākrośa.bhayād anartha.bhayād vā
            bhaya.dānaṁ pratigṛhṇataḥ steya.daṇḍaḥ, prayacchataś ca | 6 |</p>
          <p>KAZ03.16.07/ roṣa.dānaṁ para.hiṁsāyāṁ, rājñām upari darpa.dānaṁ ca
            | 7 |</p>
          <p>KAZ03.16.08/ tatra-uttamo daṇḍaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.16.09/ prātibhāvyaṁ daṇḍa.śulka.śeṣam ākṣikaṁ saurikaṁ ca
            na-akāmaḥ putro dāyādo vā riktha.haro dadyāt | 9 | iti
            dattasya-anapākarma |</p>
          <p>KAZ03.16.10/ asvāmi.vikrayas tu - naṣṭa.apahṛtam āsādya svāmī
            dharmasthena grāhayet | 10 |</p>
          <p>KAZ03.16.11/ deśa.kāla.atipattau vā svayaṁ gṛhītvā-upaharet | 11
            |</p>
          <p>KAZ03.16.12/ dharmasthaś ca svāminam anuyuñjīta "kutas te labdham"
            iti | 12 |</p>
          <p>KAZ03.16.13/ sa ced ācāra.kramaṁ darśayeta, na vikretāraṁ, tasya
            dravyasya-atisargeṇa mucyeta | 13 |</p>
          <p>KAZ03.16.14/ vikretā ced dṛśyeta, mūlyaṁ steya.daṇḍaṁ ca dadyāt |
            14 |</p>
          <p>KAZ03.16.15/ sa ced apasāram adhigacched apasared ā.apasāra.kṣayāt
            | 15 |</p>
          <p>KAZ03.16.16/ kṣaye mūlyaṁ steya.daṇḍaṁ ca dadyāt | 16 |</p>
          <p>KAZ03.16.17/ nāṣṭikaś ca sva.karaṇaṁ kṛtvā naṣṭa.pratyāhṛtaṁ
            labheta | 17 |</p>
          <p>KAZ03.16.18/ sva.karaṇa.abhāve pañca.bandho daṇḍaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.16.19/ tac ca dravyaṁ rāja.dharmyaṁ syāt | 19 |</p>
          <p>KAZ03.16.20/ naṣṭa.apahṛtam anivedya-utkarṣataḥ svāminaḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.16.21/ śulka.sthāne naṣṭa.apahṛta.utpannaṁ tiṣṭhet | 21 |</p>
          <p>KAZ03.16.22/ tri.pakṣād ūrdhvam anabhisāraṁ rājā haret, svāmī vā
            sva.karaṇena | 22 |</p>
          <p>KAZ03.16.23/ pañca.paṇikaṁ dvipada.rūpasya niṣkrayaṁ dadyāt,
            catuṣpaṇikam eka.khurasya, dvipaṇikaṁ gomahiṣasya, pādikaṁ
            kṣudra.paśūnām | 23 |</p>
          <p>KAZ03.16.24/ ratna.sāra.phalgu.kupyānāṁ pañcakaṁ śataṁ dadyāt | 24
            |</p>
          <p>KAZ03.16.25/ para.cakra.aṭavī.hṛtaṁ tu pratyānīya rājā yathā.svaṁ
            prayacchet | 25 |</p>
          <p>KAZ03.16.26/ cora.hṛtam avidyamānaṁ sva.dravyebhyaḥ prayacchet,
            pratyānetum aśakto vā | 26 |</p>
          <p>KAZ03.16.27/ svayaṁ.grāheṇa-āhṛtaṁ pratyānīya tan.niṣkrayaṁ vā
            prayacchet | 27 |</p>
          <p>KAZ03.16.28/ para.viṣayād vā vikrameṇa-ānītaṁ yathā.pradiṣṭaṁ rājñā
            bhuñjīta, anyatra-ārya.prāṇebhyo deva.brāhmaṇa.tapasvi.dravyebhyaś
            ca | 28 | ity asvāmi.vikrayaḥ |</p>
          <p>KAZ03.16.29/ sva.svāmi.sambandhas tu - bhoga.anuvṛttir
            ucchinna.deśānāṁ yathā.svaṁ dravyāṇām | 29 |</p>
          <p>KAZ03.16.30/ yat svaṁ dravyam anyair bhujyamānaṁ daśa varṣāṇy
            upekṣeta, hīyeta-asya, anyatra
            bāla.vṛddha.vyādhita.vyasani.proṣita.deśa.tyāga.rājya.vibhramebhyaḥ
            | 30 |</p>
          <pb n="123"/>
          <p>KAZ03.16.31/ viṁśati.varṣa.upekṣitam anavasitaṁ vāstu na-anuyuñjīta
            | 31 |</p>
          <p>KAZ03.16.32/ jñātayaḥ śrotriyāḥ pāṣaṇḍā vā rājñām asannidhau
            para.vāstuṣu vivasanto na bhogena hareyuḥ, upanidhim ādhiṁ nidhiṁ
            nikṣepaṁ striyaṁ sīmānaṁ rāja.śrotriya.dravyāṇi ca | 32 |</p>
          <p>KAZ03.16.33/ āśramiṇaḥ pāṣaṇḍā vā mahaty avakāśe parasparam
            abādhamānā vaseyuḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ03.16.34/ alpāṁ bādhāṁ saheran | 34 |</p>
          <p>KAZ03.16.35/ pūrva.āgato vā vāsa.paryāyaṁ dadyāt | 35 |</p>
          <p>KAZ03.16.36/ apradātā nirasyeta | 36 |</p>
          <p>KAZ03.16.37/ vānaprastha.yati.brahma.cāriṇām
            ācārya.śiṣya.dharma.bhrātṛ.samāna.tīrthyā riktha.bhājaḥ krameṇa | 37
            |</p>
          <p>KAZ03.16.38/ vivāda.padeṣu ca-eṣāṁ yāvantaḥ paṇā daṇḍās tāvatī
            rātrīḥ kṣapaṇa.abhiṣeka.agni.kārya.mahā.kaccha.vardhanāni rājñaś
            careyuḥ | 38 |</p>
          <p>KAZ03.16.39/ ahiraṇya.suvarṇāḥ pāṣaḍhāḥ sādhavaḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ03.16.40/ te yathā.svam upavāsa.vratair ārādhayeyuḥ, anyatra
            pāruṣya.steya.sāhasa.saṅgrahaṇebhyaḥ | 40 |</p>
          <p>KAZ03.16.41/ teṣu yathā.uktā daṇḍāḥ kāryāḥ | 41 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.16.42ab/ pravrajyāsu vṛthā.ācārān rājā daṇḍena vārayet
              |</l>
            <l>KAZ03.16.42cd/ dharmo hy adharma.upahataḥ śāstāraṁ hanty
              upekṣitaḥ || 42 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="17" type="chapter">
          <head>Chapter 17 (Section 71): Forcible Seizure</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 284 :: K2 tr. 245</note>
          <p>KAZ03.17.01/ sāhasam anvayavat prasabha.karma | 1 |</p>
          <p>KAZ03.17.02/ niranvaye steyam, apavyayane ca | 2 |</p>
          <p>KAZ03.17.03/ "ratna.sāra.phalgu.kupyānāṁ sāhase mūlya.samo daṇḍaḥ"
            iti mānavāḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.17.04/ "mūlya.dvi.guṇaḥ" ity auśanasāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.17.05/ yathā.aparādha iti kauṭilyaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.17.06/
            "puṣpa.phala.śāka.mūla.kanda.pakva.anna.carma.veṇu.mṛd.bhāṇḍa.-
            ādīnāṁ kṣudraka.dravyāṇāṁ dvādśa.paṇa.avaraś caturviṁśati.paṇa.paro
            daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.17.07/ kāla.āyasa.kāṣṭha.rajju.dravya.kṣudra.paśu.paṭa.ādīnāṁ
            sthūlaka.dravyāṇāṁ caturviṁśati.paṇa.avaro
            'ṣṭa.catvāriṁśat.paṇa.paro daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.17.08/ tāmra.vṛtta.kaṁsa.kāca.danta.bhāṇḍa.ādīnāṁ
            sthūlaka.dravyāṇām aṣṭa.catvāriṁśat.paṇa.avaraḥ ṣaṇ.ṇavati.paraḥ
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.17.09/
            mahā.paśu.manuṣya.kṣetra.gṛha.hiraṇya.suvarṇa.sūkṣma.vastra.ādīnāṁ
            sthūlaka.dravyāṇāṁ dviśata.avaraḥ pañca.śata.paro madhyamaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.17.10/ striyaṁ puruṣaṁ vā-abhiṣahya badhnato bandhayato
            bandhaṁ vā mokṣayataḥ pañca.śata.avaraḥ sahasra.para uttamaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ |" ity ācāryāḥ | 10 |</p>
          <pb n="124"/>
          <p>KAZ03.17.11/ "yaḥ sāhasaṁ "pratipattā" iti kārayati sa dvi.guṇaṁ
            dadyāt | 11 |</p>
          <p>KAZ03.17.12/ "yāvadd hiraṇyam upayokṣyate tāvad dāsyāmi" iti sa
            catur.guṇaṁ daṇḍaṁ dadyāt | 12 |</p>
          <p>KAZ03.17.13/ yaḥ "etāvadd hiraṇyaṁ dāsyāmi" iti pramāṇam uddiśya
            kārayati sa yathā.uktaṁ hiraṇyaṁ daṇḍaṁ ca dadyāt" iti bārhaspatyāḥ
            | 13 |</p>
          <p>KAZ03.17.14/ sa cet kopaṁ madaṁ mohaṁ vā-apadiśed yathā.uktavad
            daṇḍam enaṁ kuryād iti kauṭilyaḥ | 14 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.17.15ab/ daṇḍa.karmasu sarveṣu rūpam aṣṭa.paṇaṁ śatam |</l>
            <l>KAZ03.17.15cd/ śatāt pareṣu vyājīṁ ca vidyāt pañca.paṇaṁ śatam ||
              15 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ03.17.16ab/ prajānāṁ doṣa.bāhulyād rājñāṁ vā bhāva.doṣataḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.17.16cd/ rūpa.vyājyāv adharmiṣṭhe dharmyā tu prakṛtiḥ smṛtā
              || 16 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="18" type="chapter">
          <head>Chapter 18 (Section 72): Verbal Injury</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 286 :: K2 tr. 246</note>
          <p>KAZ03.18.01/ vāk.pāruṣyam upavādaḥ kutsanam abhibhartsanam iti | 1
            |</p>
          <p>KAZ03.18.02/ śarīra.prakṛti.śruta.vṛtti.jana.padānāṁ śarīra.upavāde
            kāṇa.khañja.ādibhiḥ satye tri.paṇo daṇḍaḥ, mithyā.upavāde ṣaṭ.paṇo
            daṇḍaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.18.03/ "śobhana.akṣimantaḥ" iti kāṇa.khañja.ādīnāṁ
            stuti.nindāyāṁ dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.18.04/ kuṣṭha.unmāda.klaibya.ādibhiḥ kutsāyāṁ ca
            satya.mithyā.stuti.nindāsu dvādaśa.paṇa.uttarā daṇḍās tulyeṣu | 4
            |</p>
          <p>KAZ03.18.05/ viśiṣṭeṣu dvi.guṇāḥ, hīneṣv ardha.daṇḍāḥ, para.strīṣu
            dvi.guṇāḥ, pramāda.mada.moha.ādibhir ardha.daṇḍāḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.18.06/ kuṣṭha.unmādayoś cikitsakāḥ sannikṛṣṭā pumāṁsaś ca
            pramāṇaṁ, klība.bhāve striyo mūtra.pheno 'psu viṣṭhā.nimajjanaṁ ca |
            6 |</p>
          <p>KAZ03.18.07/ prakṛty.upavāde
            brāhmaṇa.kṣatriya.vaiśya.śūdra.anta.avasāyinām apareṇa pūrvasya
            tri.paṇa.uttarā daṇḍāḥ, pūrveṇa-aparasya dvi.paṇa.adharāḥ,
            kubrāhmaṇa.ādibhiś ca kutsāyām | 7 |</p>
          <pb n="125"/>
          <p>KAZ03.18.08/ tena śruta.upavādo vāg.jīvanānāṁ, kāru.kuśīlavānāṁ
            vṛtty.upavādaḥ, prājjūṇaka.gāndhāra.ādīnāṁ ca jana.pada.upavādā
            vyākhyātāḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ03.18.09/ yaḥ paraṁ "evaṁ tvāṁ kariṣyāmi" iti
            karaṇena-abhibhartsayed, akaraṇe yas tasya karaṇe daṇḍas tato
            'rdha.daṇḍaṁ dadyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ03.18.10/ aśaktaḥ kopaṁ madaṁ mohaṁ vā-apadiśed dvādaśa.paṇaṁ
            daṇḍaṁ dadyāt | 10 |</p>
          <p>KAZ03.18.11/ jāta.vaira.āśayaḥ śaktaś ca-apakartuṁ
            yāvaj.jīvika.avasthaṁ dadyāt | 11 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.18.12ab/ sva.deśa.grāmayoḥ pūrvaṁ madhyamaṁ jāti.saṅghayoḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.18.12cd/ ākrośād deva.caityānām uttamaṁ daṇḍam arhati || 12
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="19" type="chapter">
          <head>Chapter 19 (Section 73): Physical Injury</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 287 :: K2 tr. 247</note>
          <p>KAZ03.19.01/ daṇḍa.pāruṣyaṁ sparśanam avagūrṇaṁ prahatam iti | 1
            |</p>
          <p>KAZ03.19.02/ nābher adhaḥ.kāyaṁ hasta.paṅka.bhasma.pāṁsubhir iti
            spṛśatas tri.paṇo daṇḍaḥ, tair eva-amedhyaiḥ pāda.ṣṭhīvikābhyāṁ ca
            ṣaṭ.paṇaḥ, chardi.mūtra.purīṣa.ādibhir dvādaśa.paṇaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ03.19.03/ nābher upari dvi.guṇāḥ, śirasi catur.guṇāḥ sameṣu | 3
            |</p>
          <p>KAZ03.19.04/ viśiṣṭeṣu dvi.guṇāḥ, hīneṣv ardha.daṇḍāḥ, para.strīṣu
            dvi.guṇāḥ, pramāda.mada.moha.ādibhir ardha.daṇḍāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.19.05/ pāda.vastra.hasta.keśa.avalambaneṣu ṣaṭ.paṇa.uttarā
            daṇḍāḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.19.06/ pīḍana.āveṣṭana.añcana.prakarṣaṇa.adhyāsaneṣu pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ03.19.07/ pātayitvā-apakrāmato 'rdha.daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.19.08/ śūdro yena-aṅgena brāhmaṇam abhihanyāt tad
            asyac-chedayet | 8 |</p>
          <p>KAZ03.19.09/ avagūrṇe niṣkrayaḥ, sparśe 'rdha.daṇḍaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ03.19.10/ tena caṇḍāla.aśucayo vyākhyātaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ03.19.11/ hastena-avagūrṇe tri.paṇa.avaro dvādaśa.paṇa.paro
            daṇḍaḥ, pādena dvi.guṇaḥ, duḥkha.utpādanena dravyeṇa pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, prāṇa.ābādhikena madhyamaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ03.19.12/ kāṣṭha.loṣṭa.pāṣāṇa.loha.daṇḍa.rajju.dravyāṇām
            anyatamena duḥkham aśoṇitam utpādayataś caturviṁśati.paṇo daṇḍaḥ,
            śoṇita.utpādane dvi.guṇaḥ, anyatra duṣṭa.śoṇitāt | 12 |</p>
          <p>KAZ03.19.13/ mṛta.kalpam aśoṇitaṁ ghnato hasta.pāda.pārañcikaṁ vā
            kurvataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, pāṇi.pāda.danta.bhaṅge
            karṇa.nāsa.ācchedane vraṇa.vidāraṇe cca, anyatra duṣṭa.vraṇebhyaḥ |
            13 |</p>
          <p>KAZ03.19.14/ sakthi.grīva.ābhañjane netra.bhedane <pb n="126"/> vā
            vākya.ceṣṭā.bhojana.uparodheṣu ca madhyamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ
            samutthāna.vyayaś ca | 14 |</p>
          <p>KAZ03.19.15/ vipattau kaṇṭaka.śodhanāya nīyeta | 15 |</p>
          <p>KAZ03.19.16/ mahā.janasya-ekaṁ ghnataḥ pratyekaṁ dvi.guṇo daṇḍaḥ |
            16 |</p>
          <p>KAZ03.19.17/ "paryuṣitaḥ kalaho 'nupraveśo vā na-abhiyojyaḥ" ity
            ācāryāḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ03.19.18/ na-asty apakāriṇo mokṣa iti kauṭilyaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.19.19/ "kalahe pūrva.āgato jayati, akṣamamāṇo hi pradhāvati"
            ity ācāryāḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.19.20/ na-iti kauṭilyaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ03.19.21/ pūrvaṁ paścād vā-abhigatasya sākṣiṇaḥ pramāṇam,
            asākṣike ghātaḥ kalaha.upaliṅganaṁ vā | 21 |</p>
          <p>KAZ03.19.22/ ghāta.abhiyogam apratibruvatas tad ahar eva
            paścāt.kāraḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.19.23/ kalahe dravyam apaharato daśa.paṇo daṇḍaḥ,
            kṣudraka.dravya.hiṁsāyāṁ tac ca tāvac ca daṇḍaḥ,
            sthūlaka.dravya.hiṁsāyāṁ tac ca dvi.guṇaś ca daṇḍaḥ,
            vastra.ābharaṇa.hiraṇya.suvarṇa.bhāṇḍa.hiṁsāyāṁ tac ca pūrvaś ca
            sāhasa.daṇḍaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ03.19.24/ para.kuḍyam abhighātena kṣobhayatas tri.paṇo daṇḍaḥ,
            chedana.bhedane ṣaṭ.paṇaḥ, pratīkāraś ca | 24 |</p>
          <p>KAZ03.19.25/ duḥkha.utpādanaṁ dravyam anya.veśmani prakṣipato
            dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, prāṇa.ābādhikaṁ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ03.19.26/ kṣudra.paśūnāṁ kāṣṭha.ādibhir duḥkha.utpādane paṇo
            dvi.guṇo vā daṇḍaḥ, śoṇita.utpādane dvi.guṇaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ03.19.27/ mahā.paśūnām eteṣv eva sthāneṣv dvi.guṇo daṇḍaḥ
            samutthāna.vyayaś ca | 27 |</p>
          <p>KAZ03.19.28/ pura.upavana.vanaspatīnāṁ puṣpa.phalac.chāyāvatāṁ
            prarohac.chedane ṣaṭ.paṇaḥ, kṣudra.śākhāc.chedane dvādaśa.paṇaḥ,
            pīna.śākhāc.cchedane catur.viṁśati.paṇaḥ, skandha.vadhe pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, samucchittau madhyamaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ03.19.29/ puṣpa.phalac.chāyāvad.gulma.latāsv ardha.daṇḍāḥ,
            puṇya.sthāna.tapo.vana.śmaśāna.drumeṣu ca | 29 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.19.30ab/ sīma.vṛkṣeṣu caityeṣu drumeṣv ālakṣiteṣu ca |</l>
            <l>KAZ03.19.30cd/ ta eva dvi.guṇā daṇḍāḥ kāryā rāja.vaneṣu ca || 30
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="20" type="chapter">
          <pb n="127"/>
          <head>Chapter 20 (Sections 74; 75): Gambling and Betting;
            Miscellaneous Offences</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 290 :: K2 tr. 250</note>
          <p>KAZ03.20.01/ dyūta.adhyakṣo dyūtam eka.mukhaṁ kārayet | 1 |</p>
          <p>KAZ03.20.02/ anyatra dīvyato dvādaśa.paṇo daṇḍo
            gūḍha.ājīvi.jñāpana.artham | 2 |</p>
          <p>KAZ03.20.03/ "dyūta.abhiyoge jetuḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            parājitasya madhyamaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ03.20.04/ bāliśa.jātīyo hy eṣa jetu.kāmaḥ parājayaṁ na kṣamate"
            ity ācāryāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ03.20.05/ na-ity kauṭilyaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ03.20.06/ parājitaś ced dvi.guṇa.daṇḍaḥ kriyeta na kaścana
            rājānam abhisariṣyati | 6 |</p>
          <p>KAZ03.20.07/ prāyaśo hi kitavāḥ kūṭa.devinaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ03.20.08/ teṣām adhyakṣāḥ śuddhāḥ kākaṇīr akṣāṁś ca sthāpayeyuḥ
            | 8 |</p>
          <p>KAZ03.20.09/ kākaṇy.akṣāṇām anya.upadhāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ,
            kūṭa.karmaṇi pūrvaḥ sāhasa.daṇḍo jita.pratyādānam, upadhau
            steya.daṇḍaś ca | 9 |</p>
          <p>KAZ03.20.10/ jita.dravyād adhyakṣaḥ pañcakaṁ śatam ādadīta,
            kākaṇy.akṣa.arālā.śalākā.avakrayam udaka.bhūmi.karma.krayaṁ ca | 10
            |</p>
          <p>KAZ03.20.11/ dravyāṇām ādhānaṁ vikrayaṁ ca kuryāt | 11 |</p>
          <p>KAZ03.20.12/ akṣa.bhūmi.hasta.doṣāṇāṁ ca-apratiṣedhane dvi.guṇo
            daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ03.20.13/ tena samāhvayo vyākhyātaḥ, anyatra
            vidyā.śilpa.samāhvayāt | iti | 13 |</p>
          <p>KAZ03.20.14/ prakīrṇakaṁ tu -
            yācitaka.avakrītaka.āhitaka.nikṣepakāṇāṁ yathā.deśa.kālam adāne,
            yāmac.chāyā.samupaveśa.saṁsthitīnāṁ vā deśa.kāla.atipātane,
            gulmatara.deyaṁ brāhmaṇaṁ sādhayataḥ, prativeśa.anuveśayor upari
            nimantraṇe ca dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ03.20.15/ sandiṣṭam artham aprayacchato, bhrātṛ.bhāryāṁ hastena
            laṅghayato, rūpa.ājīvām anya.uparuddhāṁ gacchataḥ, para.vaktavyaṁ
            paṇyaṁ krīṇānasya, samudraṁ gṛham udbhindataḥ,
            sāmanta.catvāriṁśat.kulya.ābādhām ācarataś ca-aṣṭa.catvāriṁśat.paṇo
            daṇḍaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ03.20.16/ kula.nīvī.grāhakasya-apavyayane, vidhavāṁ
            chanda.vāsinīṁ prasahya-adhicarataḥ, caṇḍālasya-āryāṁ spṛśataḥ,
            pratyāsannam āpady anabhidhāvato, niṣkāraṇam abhidhāvanaṁ kurvataḥ,
            śākya.ājīvaka.ādīn vṛṣala.pravrajitān deva.pitṛ.kāryeṣu bhojayataḥ
            śatyo daṇḍaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ03.20.17/ śapatha.vākya.anuyogam aniṣṛṣṭaṁ kurvataḥ, yukta.karma
            ca-ayuktasya, kṣudra.paśu.vṛṣāṇāṁ puṁstva.upaghātinaḥ, dāsyā garbham
            auṣadhena pātayataś ca pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 17 |</p>
          <pb n="128"/>
          <p>KAZ03.20.18/ pitā.putrayor dampatyor bhrātṛ.bhaginyor
            mātula.bhagineyayoḥ śiṣya.ācāryayor vā parasparam apatitaṁ tyajataḥ,
            sārtha.ābhiprayātaṁ grāma.madhye vā tyajataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ,
            kāntāre madhyamaḥ, tan.nimittaṁ bhreṣayata uttamaḥ, saha.prasthāyiṣv
            anyeṣv ardha.daṇḍāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ03.20.19/ puruṣam abandhanīyaṁ badhnato bandhayato bandhaṁ vā
            mokṣayato, bālam aprāpta.vyavahāraṁ badhnato bandhayato vā sahasraṁ
            daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ03.20.20/ puruṣa.aparādha.viśeṣeṇa daṇḍa.viśeṣaḥ kāryaḥ | 20
            |</p>
          <p>KAZ03.20.21/ tīrtha.karas tapasvī vyādhitaḥ
            kṣut.pipāsā.adhva.klāntas tiro.jana.pado daṇḍa.khedī niṣkiñcanaś
            ca-anugrāhyāḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ03.20.22/ deva.brāhmaṇa.tapasvi.strī.bāla.vṛddha.vyādhitānām
            anāthānām anabhisaratāṁ dharmasthāḥ kāryāṇi kuryuḥ, na ca
            deśa.kāla.bhogac.chalena-atihareyuḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ03.20.23/ pūjyā vidyā.buddhi.pauruṣa.abhijana.karma.atiśayataś
            ca puruṣāḥ | 23 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ03.20.24ab/ evaṁ kāryāṇi dharmasthāḥ kuryur acchala.darśinaḥ
              |</l>
            <l>KAZ03.20.24cd/ samāḥ sarveṣu bhāveṣu viśvāsyā loka.sampriyāḥ ||
              24 ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="4" type="book">
        <pb n="129"/>
        <head>Book 4: The Supression of Criminals</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 294--337 :: K2 tr. 254--291</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1 (Section 76): Keeping a Watch over Artisans</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 294 :: K2 tr. 254</note>
          <p>KAZ04.1.01/ pradeṣṭāras trayas trayo 'mātyāḥ kaṇṭaka.śodhanaṁ
            kuryuḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.1.02/ arthya.pratīkārāḥ kāru.śāsitāraḥ sannikṣeptāraḥ
            sva.vitta.kāravaḥ śreṇī.pramāṇā nikṣepaṁ gṛhṇīyuḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.1.03/ vipattau śreṇī nikṣepaṁ bhajeta | 3 |</p>
          <p>KAZ04.1.04/ nirdiṣṭa.deśa.kāla.kāryaṁ ca karma kuryuḥ,
            anirdiṣṭa.deśa.kālaṁ kārya.apadeśam | 4 |</p>
          <p>KAZ04.1.05/ kāla.atipātane pāda.hīnaṁ vetanaṁ tad.dvi.guṇaś ca
            daṇḍaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ04.1.06/ anyatra bhreṣa.upanipātābhyāṁ naṣṭaṁ vinaṣṭaṁ
            vā-abhyāvaheyuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.1.07/ kāryasya-anyathā.karaṇe vetana.nāśas tad.dvi.guṇaś ca
            daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ04.1.08/ tantu.vāyā daśa.ekādaśikaṁ sūtraṁ vardhayeyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ04.1.09/ vṛddhic.chede cheda.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.1.10/ sūtra.mūlyaṁ vāna.vetanaṁ, kṣauma.kauśeyānām
            adhyardha.guṇaṁ, pattra.ūrṇā.kambala.dukūlānāṁ dvi.guṇam | 10 |</p>
          <p>KAZ04.1.11/ māna.hīne hīna.avahīnaṁ vetanaṁ tad.dvi.guṇaś ca
            daṇḍaḥ, tulā.hīne hīna.catur.guṇo daṇḍaḥ, sūtra.parivartane
            mūlya.dvi.guṇaḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ04.1.12/ tena dvi.paṭa.vānaṁ vyākhyātam | 12 |</p>
          <p>KAZ04.1.13/ ūrṇā.tulāyāḥ pañca.paliko vihananac.chedo romac.chedaś
            ca | 13 |</p>
          <p>KAZ04.1.14/ rajakāḥ kāṣṭha.phalaka.ślakṣṇa.śilāsu vastrāṇi nenijyuḥ
            | 14 |</p>
          <p>KAZ04.1.15/ anyatra nenijato vastra.upaghātaṁ ṣaṭ.paṇaṁ ca daṇḍaṁ
            dadyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ04.1.16/ mudgara.aṅkād anyad vāsaḥ paridadhānās tri.paṇaṁ daṇḍaṁ
            dadyuḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ04.1.17/ para.vastra.vikraya.avakraya.ādhāneṣu ca dvādaśa.paṇo
            daṇḍaḥ, parivartane mūlya.dvi.guṇo vastra.dānaṁ ca | 17 |</p>
          <p>KAZ04.1.18/ mukula.avadātaṁ śilā.paṭṭa.śuddhaṁ dhauta.sūtra.varṇaṁ
            pramṛṣṭa.śvetaṁ ca-eka.rātra.uttaraṁ dadyuḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ04.1.19/ pañca.rātrikaṁ tanu.rāgaṁ, ṣaḍ.rātrikaṁ nīlaṁ,
            puṣpa.lākṣā.mañjiṣṭhā.raktaṁ guru.parikarma yatna.upacāryaṁ jātyaṁ
            vāsaḥ sapta.rātrikam | 19 |</p>
          <p>KAZ04.1.20/ tataḥ paraṁ vetana.hāniṁ prāpnuyuḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ04.1.21/ śraddheyā rāga.vivādeṣu vetanaṁ kuśalāḥ kalpayeyuḥ | 21
            |</p>
          <pb n="130"/>
          <p>KAZ04.1.22/ parārdhyānāṁ paṇo vetanaṁ, madhyamānām ardha.paṇaḥ,
            pratyavarāṇāṁ pādaḥ, sthūlakānāṁ māṣaka.dvi.māṣakaṁ, dvi.guṇaṁ
            raktakānām | 22 |</p>
          <p>KAZ04.1.23/ prathama.nejane catur.bhāgaḥ kṣayaḥ, dvitīye
            pañca.bhāgaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ04.1.24/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 24 |</p>
          <p>KAZ04.1.25/ rajakais tunna.vāyā vyākhyātāḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ04.1.26/ suvarṇa.kārāṇām aśuci.hastād rūpyaṁ suvarṇam anākhyāya
            sarūpaṁ krīṇatāṁ dvādaśapaṇo daṇḍaḥ, virūpaṁ catur.viṁśati.paṇaḥ,
            cora.hastād aṣṭa.catvāriṁśat.paṇaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ04.1.27/ pracchanna.virūpa.mūlya.hīna.krayeṣu steya.daṇḍaḥ,
            kṛta.bhāṇḍa.upadhau ca | 27 |</p>
          <p>KAZ04.1.28/ suvarṇān māṣakam apaharato dvi.śato daṇḍaḥ,
            rūpya.dharaṇān māṣakam apaharato dvādaśa.paṇaḥ | 28 |</p>
          <p>KAZ04.1.29/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 29 |</p>
          <p>KAZ04.1.30/ varṇa.utkarṣam apasāraṇaṁ yogaṁ vā sādhayataḥ
            pañca.śato daṇḍaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ04.1.31/ tayor apacaraṇe rāgasya-apahāraṁ vidyāt | 31 |</p>
          <p>KAZ04.1.32/ māṣako vetanaṁ rūpya.dharaṇasya, suvarṇasya-aṣṭa.bhāgaḥ
            | 32 |</p>
          <p>KAZ04.1.33/ śikṣā.viśeṣeṇa dvi.guṇo vetana.vṛddhiḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ04.1.34/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 34 |</p>
          <p>KAZ04.1.35/ tāmra.vṛtta.kaṁsa.vaikṛntaka.āra.kūṭakānāṁ pañcakaṁ
            śataṁ vetanam | 35 |</p>
          <p>KAZ04.1.36/ tāmra.piṇḍo daśa.bhāga.kṣayaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ04.1.37/ pala.hīne hīna.dvi.guṇo daṇḍaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ04.1.38/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 38 |</p>
          <p>KAZ04.1.39/ sīsa.trapu.piṇḍo viṁśati.bhāga.kṣayaḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ04.1.40/ kākaṇī ca-asya pala.vetanam | 40 |</p>
          <p>KAZ04.1.41/ kāla.āyasa.piṇḍaḥ pañca.bhāga.kṣayaḥ | 41 |</p>
          <p>KAZ04.1.42/ kākaṇī.dvayaṁ ca-asya pala.vetanam | 42 |</p>
          <p>KAZ04.1.43/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 43 |</p>
          <p>KAZ04.1.44/ rūpa.darśakasya sthitāṁ paṇa.yātrām akopyāṁ kopayataḥ
            kopyām akopayato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ04.1.45/ vyājī.pariśuddhau paṇa.yātrā | 45 |</p>
          <p>KAZ04.1.46/ paṇān māṣakam upajīvato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ04.1.47/ tena-uttaraṁ vyākhyātam | 47 |</p>
          <p>KAZ04.1.48/ kūṭa.rūpaṁ kārayataḥ pratigṛhṇato niryāpayato vā
            sahasraṁ daṇḍaḥ, kośe prakṣipato vadhaḥ | 48 |</p>
          <p>KAZ04.1.49/ caraka.pāṁsu.dhāvakāḥ sāra.tri.bhāgaṁ, dvau rājā ratnaṁ
            ca | 49 |</p>
          <p>KAZ04.1.50/ ratna.apahāra uttamo daṇḍaḥ | 50 |</p>
          <pb n="131"/>
          <p>KAZ04.1.51/ khani.ratna.nidhi.nivedaneṣu ṣaṣṭham aṁśaṁ nivettā
            labheta, dvādaśam aṁśaṁ bhṛtakaḥ | 51 |</p>
          <p>KAZ04.1.52/ śata.sahasrād ūrdhvaṁ rāja.gāmī nidhiḥ | 52 |</p>
          <p>KAZ04.1.53/ ūne ṣaṣṭham aṁśaṁ dadyāt | 53 |</p>
          <p>KAZ04.1.54/ paurvapauruṣikaṁ nidhiṁ jānapadaḥ śuciḥ sva.karaṇena
            samagraṁ labheta | 54 |</p>
          <p>KAZ04.1.55/ sva.karaṇa.abhāve pañca.śato daṇḍaḥ, pracchanna.ādāne
            sahasram | 55 |</p>
          <p>KAZ04.1.56/ bhiṣajaḥ prāṇa.ābādhikam anākhyāya-upakramamāṇasya
            vipattau pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, karma.aparādhena vipattau madhyamaḥ |
            56 |</p>
          <p>KAZ04.1.57/ marma.vadha.vaiguṇya.karaṇe daṇḍa.pāruṣyaṁ vidyāt | 57
            |</p>
          <p>KAZ04.1.58/ kuśīlavā varṣā.rātram ekasthā vaseyuḥ | 58 |</p>
          <p>KAZ04.1.59/ kāma.dānam atimātram ekasya-ativādaṁ ca varjayeyuḥ | 59
            |</p>
          <p>KAZ04.1.60/ tasya-atikrame dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 60 |</p>
          <p>KAZ04.1.61/ kāmaṁ deśa.jāti.gotra.caraṇa.maithuna.avahāsena
            narmayeyuḥ | 61 |</p>
          <p>KAZ04.1.62/ kuśīlavaiś cāraṇā bhikṣukāś ca vyākhyātāḥ | 62 |</p>
          <p>KAZ04.1.63/ teṣām ayaḥ.śūlena yāvataḥ paṇān abhivadeyus tāvantaḥ
            śiphā.prahārā daṇḍāḥ | 63 |</p>
          <p>KAZ04.1.64/ śeṣāṇāṁ karmaṇāṁ niṣpatti.vetanaṁ śilpināṁ kalpayet |
            64 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.1.65ab/ evaṁ corān acora.ākhyān vaṇik.kāru.kuśīlavān |</l>
            <l>KAZ04.1.65cd/ bhikṣukān kuhakāṁś ca-anyān vārayed deśa.pīḍanāt ||
              65 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <head>Chapter 2 (Section 77): Keeping a Watch over Traders</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 300 :: K2 tr. 259</note>
          <p>KAZ04.2.01/ saṁsthā.adhyakṣaḥ paṇya.saṁsthāyāṁ purāṇa.bhāṇḍānāṁ
            sva.karaṇa.viśuddhānām ādhānaṁ vikrayaṁ vā sthāpayet | 1 |</p>
          <p>KAZ04.2.02/ tulā.māna.bhāṇḍāni ca-avekṣeta pautava.apacārāt | 2
            |</p>
          <p>KAZ04.2.03/ parimāṇī.droṇayor ardha.pala.hīna.atiriktam adoṣaḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ04.2.04/ pala.hīna.atirikte dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ04.2.05/ tena pala.uttarā daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 5 |</p>
          <p>KAZ04.2.06/ tulāyāḥ karṣa.hīna.atiriktam adoṣaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.2.07/ dvi.karṣa.hīna.atirikte ṣaṭ.paṇo daṇḍaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ04.2.08/ tena karṣa.uttarā daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 8 |</p>
          <p>KAZ04.2.09/ āḍhakasya-ardha.karṣa.hīna.atiriktam adoṣaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.2.10/ karṣa.hīna.atirikte tri.paṇo daṇḍaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.2.11/ tena karṣa.uttarā daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 11 |</p>
          <p>KAZ04.2.12/ tulā.māna.viśeṣāṇām ato 'nyeṣām anumānaṁ kuryāt | 12
            |</p>
          <pb n="132"/>
          <p>KAZ04.2.13/ tulā.mānābhyām atiriktābhyāṁ krītvā hīnābhyāṁ
            vikrīṇānasya ta eva dvi.guṇā daṇḍāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ04.2.14/ gaṇya.paṇyeṣv aṣṭa.bhāgaṁ paṇya.mūlyeṣv apaharataḥ
            ṣaṇ.ṇavatir daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.2.15/ kāṣṭha.loha.maṇi.mayaṁ rajju.carma.mṛṇ.mayaṁ
            sūtra.valka.roma.mayaṁ vā jātyam ity ajātyaṁ vikraya.ādhānaṁ nayato
            mūlya.aṣṭa.guṇo daṇḍaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ04.2.16/ sāra.bhāṇḍam ity asāra.bhāṇḍaṁ taj.jātam ity ataj.jātaṁ
            rādhā.yuktam ity upadhiyuktaṁ samudga.parivartimaṁ vā
            vikraya.ādhānaṁ nayato hīna.mūlyaṁ catuṣpañcāśat.paṇo daṇḍaḥ,
            paṇa.mūlyaṁ dvi.guṇo, dvi.paṇa.mūlyaṁ dvi.śataḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ04.2.17/ tena-argha.vṛddhau daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 17 |</p>
          <p>KAZ04.2.18/ kāru.śilpināṁ karma.guṇa.apakarṣam ājīvaṁ
            vikraya.kraya.upaghātaṁ vā sambhūya samutthāpayatāṁ sahasraṁ daṇḍaḥ
            | 18 |</p>
          <p>KAZ04.2.19/ vaidehakānāṁ vā sambhūya paṇyam avarundhatām anargheṇa
            vikrīṇatāṁ vā sahasraṁ daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ04.2.20/ tulā.māna.antaram argha.varṇa.antaraṁ vā - dharakasya
            māyakasya vā paṇa.mūlyād aṣṭa.bhāgaṁ hasta.doṣeṇa-ācarato dvi.śato
            daṇḍaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ04.2.21/ tena dvi.śata.uttarā daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 21 |</p>
          <p>KAZ04.2.22/ dhānya.sneha.kṣāra.lavaṇa.gandha.bhaiṣajya.dravyāṇāṁ
            sama.varṇa.upadhāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ04.2.23/ yan.niṣṛṣṭam upajīveyus tad eṣāṁ divasa.sañjātaṁ
            saṅkhyāya vaṇik sthāpayet | 23 |</p>
          <p>KAZ04.2.24/ kretṛ.vikretror antara.patitam ādāyād anyad bhavati |
            24 |</p>
          <p>KAZ04.2.25/ tena dhānya.paṇya.nicayāṁś ca-anujñātāḥ kuryuḥ | 25
            |</p>
          <p>KAZ04.2.26/ anyathā.nicitam eṣāṁ paṇya.adhyakṣo gṛhṇīyāt | 26 |</p>
          <p>KAZ04.2.27/ tena dhānya.paṇya.vikraye vyavahareta-anugraheṇa
            prajānām | 27 |</p>
          <p>KAZ04.2.28/ anujñāta.krayād upari ca-eṣāṁ sva.deśīyānāṁ paṇyānāṁ
            pañcakaṁ śatam ājīvaṁ sthāpayet, para.deśīyānāṁ daśakam | 28 |</p>
          <p>KAZ04.2.29/ tataḥ param arghaṁ vardhayatāṁ kraye vikraye vā
            bhāvayatāṁ paṇa.śate pañca.paṇād dvi.śato daṇḍaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ04.2.30/ tena-argha.vṛddhau daṇḍa.vṛddhir vyākhyātā | 30 |</p>
          <p>KAZ04.2.31/ sambhūya.kraye ca-eṣām avikrīte na-anyaṁ
            sambhūya.krayaṁ dadyāt | 31 |</p>
          <p>KAZ04.2.32/ paṇya.upaghāte ca-eṣām anugrahaṁ kuryāt | 32 |</p>
          <p>KAZ04.2.33/ paṇya.bāhulyāt paṇya.adhyakṣaḥ sarva.paṇyāny
            eka.mukhāni vikrīṇīta | 33 |</p>
          <p>KAZ04.2.34/ teṣv avikrīteṣu na-anye vikrīṇīran | 34 |</p>
          <p>KAZ04.2.35/ tāni divasa.vetanena vikrīṇīrann anugraheṇa prajānām |
            35 | deśa.kāla.antaritānāṁ tu paṇyānāṁ -<pb n="133"/></p>
          <lg>
            <l>KAZ04.2.36ab/ prakṣepaṁ paṇya.niṣpattiṁ śulkaṁ vṛddhim avakrayam
              |</l>
            <l>KAZ04.2.36cd/ vyayān anyāṁś ca saṅkhyāya sthāpayed argham
              arghavit || 36 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3" type="chapter">
          <head>Chapter 3 (Section 78): Remedies during Calamities</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 303 :: K2 tr. 262</note>
          <p>KAZ04.3.01/ daivāny aṣṭau mahā.bhayāni - agnir udakaṁ vyādhir
            durbhikṣaṁ mūṣikā vyālāḥ sarpā rakṣāṁsi-iti | 1 |</p>
          <p>KAZ04.3.02/ tebhyo jana.padaṁ rakṣet | 2 |</p>
          <p>KAZ04.3.03/ grīṣme bahir.adhiśrayaṇaṁ grāmāḥ kuryuḥ,
            daśa.mūlī.saṅgraheṇa-adhiṣṭhitā vā | 3 |</p>
          <p>KAZ04.3.04/ nāgarika.praṇidhāv agni.pratiṣedho vyākhyātaḥ,
            niśānta.praṇidhau rāja.parigrahe ca | 4 |</p>
          <p>KAZ04.3.05/ bali.homa.svasti.vācanaiḥ parvasu ca-agni.pūjāḥ kārayet
            | 5 |</p>
          <p>KAZ04.3.06/ varṣā.rātram ānūpa.grāmāḥ pūra.velām utsṛjya vaseyuḥ |
            6 |</p>
          <p>KAZ04.3.07/ kāṣṭha.veṇu.nāvaś ca-upagṛhṇīyuḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ04.3.08/ uhyamānam alābu.dṛti.plava.gaṇḍikā.veṇikābhis tārayeyuḥ
            | 8 |</p>
          <p>KAZ04.3.09/ anabhisaratāṁ dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, anyatra
            plava.hīnebhyaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.3.10/ parvasu ca nadī.pūjāḥ kārayet | 10 |</p>
          <p>KAZ04.3.11/ māyā.yogavido vedavido vā varṣam abhicareyuḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ04.3.12/ varṣa.avagrahe
            śacī.nātha.gaṅgā.parvata.mahā.kaccha.pūjāḥ kārayet | 12 |</p>
          <p>KAZ04.3.13/ vyādhi.bhayam aupaniṣadikaiḥ pratīkāraiḥ pratikuryuḥ,
            auṣadhaiś cikitsakāḥ śānti.prāyaścittair vā siddha.tāpasāḥ | 13
            |</p>
          <p>KAZ04.3.14/ tena marako vyākhyātaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.3.15/ tīrtha.abhiṣecanaṁ mahā.kaccha.vardhanaṁ gavāṁ
            śmaśāna.avadohanaṁ kabandha.dahanaṁ deva.rātriṁ ca kārayet | 15
            |</p>
          <p>KAZ04.3.16/ paśu.vyādhi.marake sthāna.artha.nīrājanaṁ
            sva.daivata.pūjanaṁ ca kārayet | 16 |</p>
          <p>KAZ04.3.17/ durbhikṣe rājā bīja.bhakta.upagrahaṁ kṛtvā-anugrahaṁ
            kuryāt, durga.setu.karma vā bhakta.anugraheṇa, bhakta.saṁvibhāgaṁ
            vā, deśa.nikṣepaṁ vā | 17 |</p>
          <p>KAZ04.3.18/ mitrāṇi vā vyapāśrayeta, karśanaṁ vamanaṁ vā kuryāt |
            18 |</p>
          <p>KAZ04.3.19/ niṣpanna.sasyam anya.viṣayaṁ vā sajana.pado yāyāt,
            samudra.saras.taṭākāni vā saṁśrayeta | 19 |</p>
          <p>KAZ04.3.20/ dhānya.śāka.mūla.phala.āvāpān vā setuṣu kurvīta,
            mṛga.paśu.pakṣi.vyāla.matsya.ārambhān vā | 20 |</p>
          <pb n="134"/>
          <p>KAZ04.3.21/ mūṣika.bhaye mārjāra.nakula.utsargaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ04.3.22/ teṣāṁ grahaṇa.hiṁsāyāṁ dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, śunām
            anigrahe ca-anyatra-araṇya.carebhyaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ04.3.23/ snuhi.kṣīra.liptāni dhānyāni visṛjed,
            upaniṣad.yoga.yuktāni vā | 23 |</p>
          <p>KAZ04.3.24/ mūṣika.karaṁ vā prayuñjīta | 24 |</p>
          <p>KAZ04.3.25/ śāntiṁ vā siddha.tāpasāḥ kuryuḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ04.3.26/ parvasu ca mūṣika.pūjāḥ kārayet | 26 |</p>
          <p>KAZ04.3.27/ tena śalabha.pakṣi.krimi.bhaya.pratīkārā vyākhyātāḥ |
            27 |</p>
          <p>KAZ04.3.28/ vyāla.bhaye madana.rasa.yuktāni paśu.śavāni prasṛjet,
            madana.kodrava.pūrṇāny audaryāṇi vā | 28 |</p>
          <p>KAZ04.3.29/ lubdhakāḥ śva.gaṇino vā kūṭa.pañjara.avapātaiś careyuḥ
            | 29 |</p>
          <p>KAZ04.3.30/ āvaraṇinaḥ śastra.pāṇayo vyālān abhihanyuḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ04.3.31/ anabhisartur dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ | 31 |</p>
          <p>KAZ04.3.32/ sa eva lābho vyāla.ghātinaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ04.3.33/ parvasu ca parvata.pūjāḥ kārayet | 33 |</p>
          <p>KAZ04.3.34/ tena mṛga.paśu.pakṣi.saṅgha.grāha.pratīkārā vyākhyātāḥ
            | 34 |</p>
          <p>KAZ04.3.35/ sarpa.bhaye mantrair oṣadhibhiś ca jāṅgulīvidaś careyuḥ
            | 35 |</p>
          <p>KAZ04.3.36/ sambhūya vā-api sarpān hanyuḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ04.3.37/ atharva.vedavido vā-abhicareyuḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ04.3.38/ parvasu ca nāga.pūjāḥ kārayet | 38 |</p>
          <p>KAZ04.3.39/ tena-udaka.prāṇi.bhaya.pratīkārā vyākhyātāḥ | 39 |</p>
          <p>KAZ04.3.40/ rakṣo.bhaye rakṣo.ghnāny atharva.vedavido māyā.yogavido
            vā karmāṇi kuryuḥ | 40 |</p>
          <p>KAZ04.3.41/ parvasu ca
            vitardic.chatra.ullopikā.hasta.patākāc.chāga.upahāraiś caitya.pūjāḥ
            kārayet | 41 |</p>
          <p>KAZ04.3.42/ "caruṁ vaś carāmaḥ" ity evaṁ sarva.bhayeṣv aho.rātraṁ
            careyuḥ | 42 |</p>
          <p>KAZ04.3.43/ sarvatra ca-upahatān pitā-iva-anugṛhṇīyāt | 43 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.3.44ab/ māyā.yogavidas tasmād viṣaye siddha.tāpasāḥ |</l>
            <l>KAZ04.3.44cd/ vaseyuḥ pūjitā rājñā daiva.āpat.pratikāriṇaḥ || 44
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4" type="chapter">
          <head>Chapter 4 (Section 79): Guarding against Persons with Secret
            Income</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 307 :: K2 tr. 265</note>
          <p>KAZ04.4.01/ samāhartṛ.praṇidhau jana.pada.rakṣaṇam uktam | 1 |</p>
          <p>KAZ04.4.02/ tasya kaṇṭaka.śodhanaṁ vakṣyāmaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.4.03/ samāhartā jana.pade
            siddha.tāpasa.pravrajita.cakra.cara.cāraṇa.kuhaka.pracchandaka.-
            kārtāntika.naimittika.mauhūrtika.cikitsaka.unmatta.mūka.badhira.-
              jaḍa.andha.vaidehaka.kāru.śilpi.kuśīlava.veśa.śauṇḍi-<pb n="135"/>
            ka.āpūpika.pākva.māṁsika.audanika.vyañjanān praṇidadhyāt | 3 |</p>
          <p>KAZ04.4.04/ te grāmāṇām adhyakṣāṇāṁ ca śauca.āśaucaṁ vidyuḥ | 4
            |</p>
          <p>KAZ04.4.05/ yaṁ ca-atra gūḍha.ājīvinaṁ śaṅketa taṁ
            sattriṇā-apasarpayet | 5 |</p>
          <p>KAZ04.4.06/ dharmasthaṁ viśvāsa.upagataṁ sattrī brūyāt - "asau me
            bandhur abhiyuktaḥ, tasya-ayam anarthaḥ pratikriyatām, ayaṁ
            ca-arthaḥ pratigṛhyatām" iti | 6 |</p>
          <p>KAZ04.4.07/ sa cet tathā kuryād upadā.grāhaka iti pravāsyeta | 7
            |</p>
          <p>KAZ04.4.08/ tena pradeṣṭāro vyākhyātāḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ04.4.09/ grāma.kūṭam adhyakṣaṁ vā sattrī brūyāt - "asau jālmaḥ
            prabhūta.dravyaḥ, tasya-ayam anarthaḥ, tena-enam āhārayasva" iti | 9
            |</p>
          <p>KAZ04.4.10/ sa cet tathā kuryād utkocaka iti pravāsyeta | 10 |</p>
          <p>KAZ04.4.11/ kṛtaka.abhiyukto vā kūṭa.sākṣiṇo
            'bhijñāta.anartha.vaipulyena-ārabheta | 11 |</p>
          <p>KAZ04.4.12/ te cet tathā kuryuḥ kūṭa.sākṣiṇa iti pravāsyeran | 12
            |</p>
          <p>KAZ04.4.13/ tena kūṭa.śrāvaṇa.kārakā vyākhyātāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ04.4.14/ yaṁ vā mantra.yoga.mūla.karmabhiḥ śmāśānikair vā
            saṁvadana.karakaṁ manyeta taṁ sattrī brūyāt - "amuṣya bhāryāṁ snuṣāṁ
            duhitaraṁ vā kāmaye, sā māṁ pratikāmayatām, ayaṁ ca-arthaḥ
            pratigṛhyatām" iti | 14 |</p>
          <p>KAZ04.4.15/ sa cet tathā kuryāt saṁvadana.kāraka iti pravāsyeta |
            15 |</p>
          <p>KAZ04.4.16/ tena kṛtya.abhicāra.śīlau vyākhyātau | 16 |</p>
          <p>KAZ04.4.17/ yaṁ vā rasasya kartāraṁ kretāraṁ vikretāraṁ
            bhaiṣajya.āhāra.vyavahāriṇaṁ vā rasadaṁ manyeta taṁ sattrī brūyāt -
            "asau me śatruḥ, tasya-upaghātaḥ kriyatām, ayaṁ ca-arthaḥ
            pratigṛhyatām" iti | 17 |</p>
          <p>KAZ04.4.18/ sa cet tathā kuryād rasada iti pravāsyeta | 18 |</p>
          <p>KAZ04.4.19/ tena madana.yoga.vyavahārī vyākhyātaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ04.4.20/ yaṁ vā nānā.loha.kṣārāṇām
            aṅgāra.bhasma.asandaṁśa.muṣṭika.adhikaraṇī.bimba.ṭaṅka.mūṣāṇām
            abhīkṣṇa.kretāraṁ maṣī.bhasma.dhūma.digdha.hasta.vastra.liṅgaṁ
            karmāra.upakaraṇa.saṁsargaṁ kūṭa.rūpa.kārakaṁ manyeta taṁ sattrī
            śiṣyatvena saṁvyavahāreṇa ca-anupraviśya prajñāpayet | 20 |</p>
          <p>KAZ04.4.21/ prajñātaḥ kūṭa.rūpa.kāraka iti pravāsyeta | 21 |</p>
          <p>KAZ04.4.22/ tena rāgasya-apahartā kūṭa.suvarṇa.vyavahārī ca
            vyākhyātaḥ | 22 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.4.23ab/ ārabdhāras tu hiṁsāyāṁ gūḍha.ājīvās trayodaśa |</l>
            <l>KAZ04.4.23cd/ pravāsyā niṣkraya.arthaṁ vā dadyur doṣa.viśeṣataḥ
              || 23 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5" type="chapter">
          <pb n="136"/>
          <head>Chapter 5 (Section 80): Detection of Criminals through Secret
            Agents</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 309 :: K2 tr. 267</note>
          <p>KAZ04.5.01/ sattri.prayogād ūrdhvaṁ siddha.vyañjanā māṇavān
            māṇava.vidyābhiḥ pralobhayeyuḥ,
            prasvāpana.antar.dhāna.dvāra.apoha.mantreṇa pratirodhakān,
            saṁvadana.mantreṇa pāratalpikān | 1 |</p>
          <p>KAZ04.5.02/ teṣāṁ kṛta.utsāhānāṁ mahāntaṁ saṅgham ādāya rātrāv
            anyaṁ grāmam uddiśya-anyaṁ grāmaṁ kṛtaka.strī.puruṣaṁ gatvā brūyuḥ -
            "iha-eva vidyā.prabhāvo dṛśyatāṁ, kṛcchraḥ para.grāmo gantum" iti |
            2 |</p>
          <p>KAZ04.5.03/ tato dvāra.apoha.mantreṇa dvārāṇy apohya "praviśyatām"
            iti brūyuḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ04.5.04/ antar.dhāna.mantreṇa jāgratām ārakṣiṇāṁ madhyena
            māṇavān atikrāmayeyuḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ04.5.05/ prasvāpana.mantreṇa prasvāpayitvā rakṣiṇaḥ śayābhir
            māṇavaiḥ sañcārayeyuḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ04.5.06/ saṁvadana.mantreṇa bhāryā.vyañjanāḥ pareṣāṁ māṇavaiḥ
            sammodayeyuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.5.07/ upalabdha.vidyā.prabhāvāṇāṁ puraścaraṇā.ādy ādiśeyur
            abhijñāna.artham | 7 |</p>
          <p>KAZ04.5.08/ kṛta.lakṣaṇa.dravyeṣu vā veśmasu karma kārayeyuḥ | 8
            |</p>
          <p>KAZ04.5.09/ anupraviṣṭā vā-ekatra grāhayeyuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.5.10/ kṛta.lakṣaṇa.dravya.kraya.vikraya.ādhāneṣu
            yoga.surā.mattān vā grāhayeyuḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.5.11/ gṛhītān pūrva.apadāna.sahāyān anuyuñjīta | 11 |</p>
          <p>KAZ04.5.12/ purāṇa.cora.vyañjanā vā corān anupraviṣṭās tathā-eva
            karma kārayeyur grāhayeyuś ca | 12 |</p>
          <p>KAZ04.5.13/ gṛhītān samāhartā paura.jānapadānāṁ darśayet -
            "cora.grahaṇīṁ vidyām adhīte rājā, tasya-upadeśād ime corā gṛhītāḥ,
            bhūyaś ca grahīṣyāmi, vārayitavyo vaḥ sva.janaḥ pāpa.ācārah-" iti |
            13 |</p>
          <p>KAZ04.5.14/ yaṁ ca-atra-apasarpa.upadeśena śamyā.pratoda.ādīnām
            apahartāraṁ jānīyāt tam eṣāṁ pratyādiśet "eṣa rājñaḥ prabhāvaḥ" iti
            | 14 |</p>
          <p>KAZ04.5.15/ purāṇa.cora.go.pālaka.vyādha.śva.gaṇinaś ca
            vana.cora.āṭavikān anupraviṣṭāḥ prabhūta.kūṭa.hiraṇya.kupya.bhāṇḍeṣu
            sārtha.vraja.grāmeṣv enān abhiyojayeyuḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ04.5.16/ abhiyoge gūḍha.balair ghātayeyuḥ, madana.rasa.yuktena
            vā pathy.adanena | 16 |</p>
          <p>KAZ04.5.17/ gṛhīta.loptra.bhārān āyata.gata.pariśrāntān prasvapataḥ
            prahavaṇeṣu yoga.surā.mattān vā grāhayeyuḥ | 17 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.5.18ab/ pūrvavac ca gṛhītvā-enān samāhartā prarūpayet |</l>
            <l>KAZ04.5.18cd/ sarvajña.khyāpanaṁ rājñaḥ kārayan rāṣṭra.vāsiṣu ||
              18 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="6" type="chapter">
          <pb n="137"/>
          <head>Chapter 6 (Section 81): Arrest on Suspicion, with the Article
            and by the Act</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 311 :: K2 tr. 268</note>
          <p>KAZ04.6.01/ siddha.prayogād ūrdhvaṁ śaṅkā.rūpa.karma.abhigrahaḥ | 1
            |</p>
          <p>KAZ04.6.02a/ kṣīṇa.dāya.kuṭumbam, alpa.nirveśaṁ,
            viparīta.deśa.jāti.gotra.nāma.karma.apadeśaṁ,
            pracchanna.vṛtti.karmāṇaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02b/
            māṁsa.surā.bhakṣya.bhojana.gandha.mālya.vastra.vibhūṣaṇeṣu
            prasaktam, ativyaya.kartāraṁ, puṁścalī.dyūta.śauṇḍikeṣu
            prasaktam,-</p>
          <p>KAZ04.6.02c/ abhīkṣṇa.pravāsinam, avijñāta.sthāna.gamanam,
            ekānta.araṇya.niṣkuṭa.vikāla.cāriṇaṁ, pracchanne sa.āmiṣe vā deśe
            bahu.mantra.sannipātaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02d/ sadyaḥ.kṣata.vraṇānāṁ gūḍha.pratīkāra.kārayitāram,
            antar.gṛha.nityam, abhyadhigantāraṁ, kāntā.paraṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02e/ para.parigrahāṇāṁ para.strī.dravya.veśmanām
            abhīkṣṇa.praṣṭāraṁ, kutsita.karma.śāstra.upakaraṇa.saṁsargaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02f/ virātre channa.kuḍyac.chāyā.sañcāriṇaṁ,
            virūpa.dravyāṇām adeśa.kāla.vikretāraṁ, jāta.vairaśayaṁ,
            hīna.karma.jātiṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02g/ vigūhamāna.rūpaṁ, liṅgena-āliṅginaṁ, liṅginaṁ vā
            bhinna.ācāraṁ, pūrva.kṛta.apadānaṁ, sva.karmabhir apadiṣṭaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02h/ nāgarika.mahā.mātra.darśane guhamānam apasarantam
            anucchvāsa.upaveśinam āvignaṁ śuṣka.bhinna.svara.mukha.varṇaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.02i/ śastra.hasta.manuṣya.sampāta.trāsinaṁ,
            hiṁsra.stena.nidhi.nikṣepa.apahāra.para.prayoga.gūḍha.ājīvinām
            anyatamaṁ śaṅketa | 2 | iti śaṅkā.abhigrahaḥ |</p>
          <p>KAZ04.6.03/ rūpa.abhigrahas tu - naṣṭa.apahṛtam avidyamānaṁ
            taj.jāta.vyavahāriṣu nivedayet | 3 |</p>
          <p>KAZ04.6.04/ tac cen niveditam āsādya pracchādayeyuḥ
            sācivya.kara.doṣam āpnuyuḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ04.6.05/ ajānanto 'sya dravyasya-atisargeṇa mucyeran | 5 |</p>
          <p>KAZ04.6.06/ na ca-anivedya saṁsthā.adhyakṣasya purāṇa.bhāṇḍānām
            ādhānaṁ vikrayaṁ vā kuryuḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.6.07/ tac cen niveditam āsādyeta, rūpa.abhigṛhītam āgamaṁ
            pṛcchet "kutas te labdham" iti | 7 |</p>
          <p>KAZ04.6.08/ sa cet brūyāt "dāyādyād avāptam, amuṣmāl labdhaṁ krītaṁ
            kāritam ādhi.pracchannam, ayam asya deśaḥ kālaś ca-upasamprāpteḥ,
            ayam asya-arghaḥ pramāṇaṁ lakṣaṇaṁ mūlyaṁ ca" iti,
            tasya-āgama.samādhau mucyeta | 8 |</p>
          <p>KAZ04.6.09/ nāṣṭikaś cet tad eva pratisandadhyāt, yasyā pūrvo
            dīrghaś ca paribhogaḥ śucir vā deśas tasya dravyam iti vidyāt | 9
            |</p>
          <p>KAZ04.6.10/ catuṣpada.dvipadānām api hi rūpa.liṅga.sāmānyaṁ
            bhavati, kim aṅga punar eka.yoni.dravya.kartṛ.prasūtānāṁ
            kupya.ābharaṇa.bhāṇḍānām iti | 10 |</p>
          <p>KAZ04.6.11/ sa ced brūyāt "yācitakam avakrītakam āhitakaṁ nikṣepam
            upanidhiṁ vaiyāvṛtya.karma vā-amuṣya" iti,
            tasya-apasāra.pratisandhānena mucyeta | 11 |</p>
          <p>KAZ04.6.12/ "na-evam" ity apasāro vā brūyāt, <pb n="138"/>
            rūpa.abhigṛhītaḥ parasya dāna.kāraṇam ātmanaḥ pratigraha.kāraṇam
            upaliṅganaṁ vā dāyaka.dāpaka.nibandhaka.pratigrāhaka.upadraṣṭṛbhir
            upaśrotṛbhir vā pratisamānayet | 12 |</p>
          <p>KAZ04.6.13/ ujjhita.pranaṣṭa.niṣpatita.upalabdhasya
            deśa.kāla.lābha.upaliṅganena śuddhiḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ04.6.14/ aśuddhas tac ca tāvac ca daṇḍaṁ dadyāt | 14 |</p>
          <p>KAZ04.6.15/ anyathā steya.daṇḍaṁ bhajeta | 15 | iti rūpa.abhigrahaḥ
            |</p>
          <p>KAZ04.6.16/ karma.abhigrahas tu - muṣita.veśmanaḥ
            praveśa.niṣkasanam advāreṇa, dvārasya sandhinā bījena vā vedham,
            uttama.agārasya jāla.vāta.ayana.nīpra.vedham, ārohaṇa.avataraṇe ca
            kuḍyasya vedham, upakhananaṁ vā
            gūḍha.dravya.nikṣepaṇa.grahaṇa.upāyam, upadeśa.upalabhyam
            abhyantarac.cheda.utkara.parimarda.upakaraṇam abhyantara.kṛtaṁ
            vidyāt | 16 |</p>
          <p>KAZ04.6.17/ viparyaye bāhya.kṛtam, ubhayata ubhaya.kṛtam | 17 |</p>
          <p>KAZ04.6.18a/ abhyantara.kṛte puruṣam āsannaṁ vyasaninaṁ
            krūra.sahāyaṁ taskara.upakaraṇa.saṁsargaṁ, striyaṁ vā daridra.kulām
            anya.prasaktāṁ vā,-</p>
          <p>KAZ04.6.18b/ paricāraka.janaṁ vā tad.vidha.ācāram, atisvapnaṁ,
            nidrā.klāntam, āvignaṁ. śuṣka.bhinna.svara.mukha.varṇam,
            anavasthitam,-</p>
          <p>KAZ04.6.18c/ atipralāpinam, ucca.ārohaṇa.saṁrabdha.gātraṁ,
            vilūna.nighṛṣṭa.bhinna.pāṭita.śarīra.vastraṁ,
            jāta.kiṇa.saṁrabdha.hasta.pādaṁ,-</p>
          <p>KAZ04.6.18d/ pāṁsu.pūrṇa.keśa.nakhaṁ vilūna.bhugna.keśa.nakhaṁ vā,
            samyak.snāta.anuliptaṁ taila.pramṛṣṭa.gātraṁ sadyo.dauta.hasta.pādaṁ
            vā,-</p>
          <p>KAZ04.6.18e/ pāṁsu.picchileṣu tulya.pāda.pada.nikṣepaṁ,
            praveśa.niṣkasanayor vā
            tulya.mālya.madya.gandha.vastrac.cheda.vilepana.svedaṁ parīkṣeta |
            18 |</p>
          <p>KAZ04.6.19/ coraṁ pāradārikaṁ vā vidyāt | 19 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.6.20ab/ sagopa.sthāniko bāhyaṁ pradeṣṭā cora.mārgaṇam |</l>
            <l>KAZ04.6.20cd/ kuryān nāgarikaś ca-antar.durge nirdiṣṭa.hetubhiḥ
              || 20 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7" type="chapter">
          <head>Chapter 7 (Section 82): Inquest on Sudden Deaths</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 314 :: K2 tr. 272</note>
          <p>KAZ04.7.01/ taila.abhyaktam āśu.mṛtakaṁ parīkṣeta | 1 |</p>
          <p>KAZ04.7.02/ niṣkīrṇa.mūtra.purīṣaṁ vāta.pūrṇa.koṣṭha.tvakkaṁ
            śūna.pāda.pāṇimān mīlita.akṣaṁ savyañjana.kaṇṭhaṁ
            pīṭana.niruddha.ucchvāsa.hataṁ vidyāt | 2 |</p>
          <p>KAZ04.7.03/ tam eva saṅkucita.bāhu.sakthim udbandha.hataṁ vidyāt |
            3 |</p>
          <pb n="139"/>
          <p>KAZ04.7.04/ śūna.pāṇi.pāda.udaram apagata.akṣam udvṛtta.nābhim
            avaropitaṁ vidyāt | 4 |</p>
          <p>KAZ04.7.05/ nistabdha.guda.akṣaṁ sandaṣṭa.jihvam ādhmāta.udaram
            udaka.hataṁ vidyāt | 5 |</p>
          <p>KAZ04.7.06/ śoṇita.anusiktaṁ bhagna.bhinna.gātraṁ kāṣṭhair aśmabhir
            vā hataṁ vidyāt | 6 |</p>
          <p>KAZ04.7.07/ sambhagna.sphuṭita.gātram avakṣiptaṁ vidyāt | 7 |</p>
          <p>KAZ04.7.08/ śyāva.pāṇi.pāda.danta.nakhaṁ
            śithila.māṁsa.roma.carmāṇaṁ phena.upadigdha.mukhaṁ viṣa.hataṁ vidyāt
            | 8 |</p>
          <p>KAZ04.7.09/ tam eva sa-śoṇita.daṁśaṁ sarpa.kīṭa.hataṁ vidyāt | 9
            |</p>
          <p>KAZ04.7.10/ vikṣipta.vastra.gātram ativanta.viriktaṁ
            madana.yoga.hataṁ vidyāt | 10 |</p>
          <p>KAZ04.7.11/ ato 'nyatamena kāraṇena hataṁ hatvā vā daṇḍa.bhayād
            udbaddha.nikṛtta.kaṇṭhaṁ vidyāt | 11 |</p>
          <p>KAZ04.7.12/ viṣa.hatasya bhojana.śeṣaṁ vayobhiḥ parīkṣeta | 12
            |</p>
          <p>KAZ04.7.13/ hṛdayād uddhṛtya-agnau prakṣiptaṁ
            ciṭiciṭāyad.indra.dhanur.varṇaṁ vā viṣa.yuktaṁ vidyāt, dagdhasya
            hṛdayam adagdhaṁ dṛṣṭvā vā | 13 |</p>
          <p>KAZ04.7.14/ tasya paricāraka.janaṁ vāg.daṇḍa.pāruṣya.atilabdhaṁ
            mārgeta, duḥkha.upahatam anya.prasaktaṁ vā strī.janaṁ,
            dāya.vṛtti.strī.jana.abhimantāraṁ vā bandhum | 14 |</p>
          <p>KAZ04.7.15/ tad eva hata.udbaddhasya parīkṣeta | 15 |</p>
          <p>KAZ04.7.16/ svayam udbaddhasya vā viprakāram ayuktaṁ mārgeta | 16
            |</p>
          <p>KAZ04.7.17/ sarveṣāṁ vā strī.dāyādya.doṣaḥ karma.spardhā
            pratipakṣa.dveṣaḥ paṇya.saṁsthā.samavāyo vā vivāda.padānām anyatamad
            vā roṣa.sthānam | 17 |</p>
          <p>KAZ04.7.18/ roṣa.nimitto ghātaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ04.7.19/ svayaṁ.ādiṣṭa.puruṣair vā, corair artha.nimittaṁ,
            sādṛśyād anya.vairibhir vā hatasya ghātam āsannebhyaḥ parīkṣeta | 19
            |</p>
          <p>KAZ04.7.20/ yena-āhūtaḥ saha sthitaḥ prasthito hata.bhūmim ānīto vā
            tam anuyuñjīta | 20 |</p>
          <p>KAZ04.7.21/ ye ca-asya hata.bhūmāv āsanna.carās tān eka.ekaśaḥ
            pṛcchet "kena-ayam iha-ānīto hato vā, kaḥ sa.śastraḥ saṅgūhamāna
            udvigno vā yuṣmābhir dṛṣṭaḥ" iti | 21 |</p>
          <p>KAZ04.7.22/ te yathā brūyus tathā-anuyuñjīta | 22 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.23ab/ anāthasya śarīra.stham upabhogaṁ paricchadam |</l>
            <l>KAZ04.7.23cd/ vastraṁ veṣaṁ vibhūṣāṁ vā dṛṣṭvā tad.vyavahāriṇaḥ
              || 23 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.24ab/ anuyuñjīta saṁyogaṁ nivāsaṁ vāsa.kāraṇam |</l>
            <l>KAZ04.7.24cd/ karma ca vyavahāraṁ ca tato mārgaṇam ācaret || 24
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="140"/>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.25ab/ rajju.śastra.viṣair vā-api kāma.krodha.vaśena yaḥ
              |</l>
            <l>KAZ04.7.25cd/ ghātayet svayam ātmānaṁ strī vā pāpena mohitā || 25
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.26ab/ rajjunā rāja.mārge tāṁś caṇḍālena-apakarṣayet |</l>
            <l>KAZ04.7.26cd/ na śmaśāna.vidhis teṣāṁ na sambandhi.kriyās tathā
              || 26 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.27ab/ bandhus teṣāṁ tu yaḥ kuryāt
              preta.kārya.kriyā.vidhim |</l>
            <l>KAZ04.7.27cd/ tad.gatiṁ sa caret paścāt sva.janād vā pramucyate
              || 27 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.7.28ab/ saṁvatsareṇa patati patitena samācaran |</l>
            <l>KAZ04.7.28cd/ yājana.adhyāpanād yaunāt taiś ca-anyo 'pi samācaran
              || 28 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="8" type="chapter">
          <head>Chapter 8 (Section 83): Investigation through Interrogation and
            through Torture</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 317 :: K2 tr. 274</note>
          <p>KAZ04.8.01/ muṣita.sannidhau bāhyānām abhyantarāṇāṁ ca sākṣiṇām
            abhiśastasya deśa.jāti.gotra.nāma.karma.sāra.sahāya.nivāsān
            anuyuñjīta | 1 |</p>
          <p>KAZ04.8.02/ tāṁś ca-apadeśaiḥ pratisamānayet | 2 |</p>
          <p>KAZ04.8.03/ tataḥ pūrvasya-ahnaḥ pracāraṁ rātrau nivāsaṁ cā
            grahaṇād ity anuyuñjīta | 3 |</p>
          <p>KAZ04.8.04/ tasya-apasāra.pratisandhāne śuddhaḥ syāt, anyathā
            karma.prāptaḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ04.8.05/ tri.rātrād ūrdhvam agrāhyaḥ śaṅkitakaḥ pṛcchā.abhāvād
            anyatra-upakaraṇa.darśanāt | 5 |</p>
          <p>KAZ04.8.06/ acoraṁ cora ity abhivyāharataś cora.samo daṇḍaḥ, coraṁ
            pracchādayataś ca | 6 |</p>
          <p>KAZ04.8.07/ coreṇa-abhiśasto vaira.dveṣābhyām apadiṣṭakaḥ śuddhaḥ
            syāt | 7 |</p>
          <p>KAZ04.8.08/ śuddhaṁ parivāsayataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ04.8.09/ śaṅkā.niṣpannam
            upakaraṇa.mantri.sahāya.rūpa.vaiyāvṛtya.karān niṣpādayet | 9 |</p>
          <p>KAZ04.8.10/ karmaṇaś ca pradeśa.dravya.ādāna.aṁśa.vibhāgaiḥ
            pratisamānayet | 10 |</p>
          <p>KAZ04.8.11/ eteṣāṁ kāraṇānām anabhisandhāne vipralapantam acoraṁ
            vidyāt | 11 |</p>
          <p>KAZ04.8.12/ dṛśyate hy acoro 'pi cora.mārge yadṛcchayā sannipāte
            cora.veṣa.śastra.bhāṇḍa.sāmānyena gṛhyamāṇaś
            cora.bhāṇḍasya-upavāsena vā, yathā-aṇi.māṇḍavyaḥ karma.kleśa.bhayād
            acoraḥ "coro 'smi" iti bruvāṇaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ04.8.13/ tasmāt samāpta.karaṇaṁ niyamayet | 13 |</p>
          <pb n="141"/>
          <p>KAZ04.8.14/ manda.aparādhaṁ bālaṁ vṛddhaṁ vyādhitaṁ mattam unmattaṁ
            kṣut.pipāsā.adhva.klāntam atyāśitam āmaka.aśitaṁ durbalaṁ vā na
            karma kārayet | 14 |</p>
          <p>KAZ04.8.15/ tulya
            śīla.puṁścalī.prāpāvika.kathā.avakāśa.bhojana.dātṛbhir apasarpayet |
            15 |</p>
          <p>KAZ04.8.16/ evam atisandadhyāt, yathā vā nikṣepa.apahāre vyākhyātam
            | 16 |</p>
          <p>KAZ04.8.17/ āpta.doṣaṁ karma kārayet, na tv eva striyaṁ garbhiṇīṁ
            sūtikāṁ vā māsa.avara.prajātām | 17 |</p>
          <p>KAZ04.8.18/ striyās tv ardha.karma, vākya.anuyogo vā | 18 |</p>
          <p>KAZ04.8.19/ brāhmaṇasya sattri.parigrahaḥ śrutavatas tapasvinaś ca
            | 19 |</p>
          <p>KAZ04.8.20/ tasya-atikrama uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituś ca,
            karmaṇā vyāpādanena ca | 20 |</p>
          <p>KAZ04.8.21/ vyāvahārikaṁ karma.catuṣkaṁ - ṣaḍ daṇḍāḥ, sapta kaśāḥ,
            dvāv upari.nibandhau, udaka.nālikā ca | 21 |</p>
          <p>KAZ04.8.22/ paraṁ pāpa.karmaṇāṁ nava vetra.latāḥ, dvādaśa kaśāḥ,
            dvāv ūru.veṣṭau, viṁśatir nakta.māla.latāḥ, dvātriṁśat.talāḥ, dvau
            vṛścika.bandhau, ullambane ca dve, sūcī hastasya, yavāgū.pītasya
            eka.parva.dahanam aṅgulyāḥ, sneha.pītasya pratāpanam ekam ahaḥ,
            śiśira.rātrau balbaja.agra.śayyā ca | 22 |</p>
          <p>KAZ04.8.23/ ity aṣṭādaśakaṁ karma | 23 |</p>
          <p>KAZ04.8.24/ tasya.upakaraṇaṁ pramāṇaṁ praharaṇaṁ pradharaṇam
            avadhāraṇaṁ ca khara.paṭṭād āgamayet | 24 |</p>
          <p>KAZ04.8.25/ divasa.antaram eka.ekaṁ ca karma kārayet | 25 |</p>
          <p>KAZ04.8.26/ pūrva.kṛta.apadānaṁ pratijñāya-apaharantam
            eka.deśa.dṛṣṭa.dravyaṁ karmaṇā rūpeṇa vā gṛhītaṁ rāja.kośam
            avastṛṇantaṁ karma.vadhyaṁ vā rāja.vacanāt samastaṁ vyastam
            abhyastaṁ vā karma kārayet | 26 |</p>
          <p>KAZ04.8.27/ sarva.aparādheṣv apīḍanīyo brāhmaṇaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ04.8.28/ tasya-abhiśasta.aṅko lalāṭe syād vyavahāra.patanāya,
            steyo śvā, manuṣya.vadhe kabandhaḥ, guru.talpe bhagam, surā.pāne
            madya.dhvajaḥ | 28 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.8.29ab/ brāhmaṇaṁ pāpa.karmāṇam udghuṣya-aṅka.kṛta.vraṇam
              |</l>
            <l>KAZ04.8.29cd/ kuryān nirviṣayaṁ rājā vāsayed ākareṣu vā || 29
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="9" type="chapter">
          <pb n="142"/>
          <head>Chapter 9 (Section 84): Keeping a Watch over Departments</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 321 :: K2 tr. 277</note>
          <p>KAZ04.9.01/ samāhartṛ.pradeṣṭāraḥ pūrvam adhyakṣāṇām
            adhyakṣa.puruṣāṇāṁ ca niyamanaṁ kuryuḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.9.02/ khani.sāra.karma.antebhyaḥ sāraṁ ratnaṁ vā-apaharataḥ
            śuddha.vadhaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.9.03/ phalgu.dravya.karma.antebhyaḥ phalgu dravyam upaskaraṁ
            vā pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ04.9.04/ paṇya.bhūmibhyo vā rāja.paṇyaṁ māṣa.mūlyād ūrdhvam
            āpāda.mūlyād ity apaharato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, ā.dvi.pāda.mūlyād
            iti catur.viṁśati.paṇaḥ, ā.tri.pāda.mūlyād iti ṣaṭ.triṁśat.paṇaḥ,
            ā.paṇa.mūlyād ity aṣṭa.catvāriṁśat.paṇaḥ, ā.dvi.paṇa.mūlyād iti
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, ā.catuṣpaṇa.mūlyād iti madhyamaḥ,
            ā.aṣṭa.paṇa.mūlyād ity uttamaḥ, ā.daśa.paṇa.mūlyād iti vadhaḥ | 4
            |</p>
          <p>KAZ04.9.05/ koṣṭha.paṇya.kupya.āyudha.agārebhyaḥ
            kupya.bhāṇḍa.upaskara.apahāreṣv ardha.mūlyeṣu eta eva daṇḍāḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ04.9.06/ kośa.bhāṇḍa.agāra.akṣa.śālābhyaś catur.bhāga.mūlyeṣu
            eta eva dvi.guṇā daṇḍāḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.9.07/ corāṇām abhipradharṣaṇe citro ghātaḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ04.9.08/ iti rāja.parigraheṣu vyākhyātam | 8 |</p>
          <p>KAZ04.9.09/ bāhyeṣu tu - pracchannam ahani
            kṣetra.khala.veśma.āpaṇebhyaḥ kupya.bhāṇḍam upaskaraṁ vā māṣa.mūlyād
            ūrdhvam ā.pāda.mūlyād ity apaharatas tri.paṇo daṇḍaḥ,
            gomaya.pradehena vā pralipya-avaghoṣaṇam-ā.dvi.pāda.mūlyād iti
            ṣaṭ.paṇaḥ, gomaya.bhasmanā vā pralipya-avaghoṣaṇam,
            ā.tri.pāda.mūlyād iti nava.paṇaḥ, gomaya.bhasmanā vā
            pralipya-avaghoṣaṇam, śarāva.mekhalayā vā-ā.paṇa.mūlyād iti
            dvādaśa.paṇaḥ, muṇḍanaṁ pravrājanaṁ vā-ā.dvi.paṇa.mūlyād iti
            catur.viṁśati.paṇaḥ, muṇḍasya-iṣṭakā.śakalena pravrājanaṁ vā-
            ā.catuṣ.paṇa.mūlyād iti ṣaṭ.triṁśat.paṇah-ā.pañca.paṇa.mūlyād ity
            aṣṭa.catvāriṁśat.paṇaḥ, ā.daśa.paṇa.mūlyād iti pūrvaḥ sāhasa.daṇḍah-
            ā.viṁśati.paṇa.mūlyād it dviśatah-ā.triṁśat.paṇa.mūlyād iti
            pañca.śatah-ā.catvāriṁśat.paṇa.mūlyād iti sāhasrah-
            ā.pañcāśat.paṇa.mūlyād iti vadhaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.9.10/ prasahya divā rātrau vā-āntaryāmikam apaharato
            'rdha.mūlyeṣu eta eva daṇḍāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.9.11/ prasahya divā rātrau vā sa-śastrasya-apaharataś
            catur.bhāga.mūlyeṣu eta eva dvi.guṇā daṇḍāḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ04.9.12/ kuṭumbika.adhyakṣa.mukhya.svāmināṁ
            kūṭa.śāsana.mudrā.karmasu pūrva.madhya.uttama.vadhā daṇḍāḥ,
            yathā.aparādhaṁ vā | 12 |</p>
          <pb n="143"/>
          <p>KAZ04.9.13/ dharmasthaś ced vivadamānaṁ puruṣaṁ tarjayati
            bhartsayaty apasārayaty abhigrasate vā pūrvam asmai sāhasa.daṇḍaṁ
            kuryāt, vāk.pāruṣye dvi.guṇam | 13 |</p>
          <p>KAZ04.9.14/ pṛcchyaṁ na pṛcchati, apṛcchyaṁ pṛcchati, pṛṣṭvā vā
            visṛjati, śikṣayati, smārayati, pūrvaṁ dadāti vā, iti madhyamam
            asmai sāhasa.daṇḍaṁ kuryāt | 14 |</p>
          <p>KAZ04.9.15/ deyaṁ deśaṁ na pṛcchati, adeyaṁ deśaṁ pṛcchati, kāryam
            adeśena-ativāhayati, chalena-atiharati, kāla.haraṇena śrāntam
            apavāhayati, mārga.āpannaṁ vākyam utkramayati, mati.sāhāyyaṁ
            sākṣibhyo dadāti, tārita.anuśiṣṭaṁ kāryaṁ punar api gṛhṇāti, uttamam
            asmai sāhasa.daṇḍaṁ kuryāt | 15 |</p>
          <p>KAZ04.9.16/ punar.aparādhe dvi.guṇaṁ sthānād vyavaropaṇaṁ ca | 16
            |</p>
          <p>KAZ04.9.17/ lekhakaś ced uktaṁ na likhati, anuktaṁ likhati,
            duruktam upalikhati, sūktam ullikhati, artha.utpattiṁ vā
            vikalpayati, iti pūrvam asmai sāhasa.daṇḍaṁ kuryād, yathā.aparādhaṁ
            vā | 17 |</p>
          <p>KAZ04.9.18/ dharmasthaḥ pradeṣṭā vā hairaṇya.daṇḍam adaṇḍye kṣipati
            kṣepa.dvi.guṇam asmai daṇḍaṁ kuryāt, hīna.atirikta.aṣṭa.guṇaṁ vā |
            18 |</p>
          <p>KAZ04.9.19/ śarīra.daṇḍaṁ kṣipati śārīram eva daṇḍaṁ bhajeta,
            niṣkraya.dvi.guṇaṁ vā | 19 |</p>
          <p>KAZ04.9.20/ yaṁ vā bhūtam arthaṁ nāśayati abhūtam arthaṁ karoti
            tad.aṣṭa.guṇaṁ daṇḍaṁ dadyāt | 20 |</p>
          <p>KAZ04.9.21/ dharmasthīye cārake bandhana.agāre vā
            śayyā.āsana.bhojana.uccāra.sañcāra.rodha.bandhaneṣu tri.paṇa.uttarā
            daṇḍāḥ kartuḥ kārayituś ca | 21 |</p>
          <p>KAZ04.9.22/ cārakād abhiyuktaṁ muñcato niṣpātayato vā madhyamaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, abhiyoga.dānaṁ ca, bandhana.agārāt sarva.svaṁ vadhaś
            ca | 22 |</p>
          <p>KAZ04.9.23/ bandhana.agāra.adhyakṣasya saṁruddhakam anākhyāya
            cārayataś catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ, karma kārayato dvi.guṇaḥ,
            sthāna.anyatvaṁ gamayato 'nna.pānaṁ vā rundhataḥ ṣaṇ.ṇavatir daṇḍaḥ,
            parikleśayata utkoṭayato vā madhyamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, ghnataḥ
            sāhasraḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ04.9.24/ parigṛhītāṁ dāsīm āhitikāṁ vā saṁruddhikām adhicarataḥ
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, cora.ḍāmarika.bhāryāṁ madhyamaḥ, saṁruddhikām
            āryām uttamaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ04.9.25/ saṁruddhasya vā tatra-eva ghātaḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ04.9.26/ tad eva-akṣaṇa.gṛhītāyām āryāyāṁ vidyāt, dāsyāṁ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ04.9.27/ cārakam abhittvā niṣpātayato madhyamaḥ, bhittvā vadhaḥ,
            bandhana.agārāt sarva.svaṁ vadhaś ca | 27 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.9.28ab/ evam artha.carān pūrvaṁ rājā daṇḍena śodhayet |</l>
            <l>KAZ04.9.28cd/ śodhayeyuś ca śuddhās te paura.jānapadān damaiḥ ||
              28 ||</l>
          </lg>
          <pb n="144"/>
        </div2>
        <div2 n="10" type="chapter">
          <head>Chapter 10 (Section 85): Redemption from Corporal
            Punishment</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 325 :: K2 tr. 281</note>
          <p>KAZ04.10.01/ tīrtha.ghāta.granthi.bheda.ūrdhva.karāṇāṁ prathame
            'parādhe sandeśac.chedanaṁ catuṣ.pañcāśat.paṇo vā daṇḍaḥ, dvitīye
            chedanaṁ paṇasya śatyo vā daṇḍaḥ, tṛtīye dakṣiṇa.hasta.vadhaś
            catuḥ.śato vā daṇḍaḥ, caturthe yathā.kāmī vadhaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.10.02/ pañca.viṁśati.paṇa.avareṣu
            kukkuṭa.nakula.mārjāra.śva.sūkara.steyeṣu hiṁsāyāṁ vā
            catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ, nāsa.agrac.chedanaṁ vā-
            caṇḍāla.araṇya.carāṇām ardha.daṇḍāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.10.03/ pāśa.jāla.kūṭa.avapāteṣu baddhānāṁ
            mṛga.paśu.pakṣi.vyāla.matsyānām ādāne tac ca tāvac ca daṇḍaḥ | 3
            |</p>
          <p>KAZ04.10.04/ mṛga.dravya.vanān mṛga.dravya.apahāre śātyo daṇḍaḥ | 4
            |</p>
          <p>KAZ04.10.05/ bimba.vihāra.mṛga.pakṣi.steye hiṁsāyāṁ vā dvi.guṇo
            daṇḍaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ04.10.06/ kāru.śilpi.kuśīlava.tapasvināṁ kṣudraka.dravya.apahāre
            śatyo daṇḍaḥ, sthūlaka.dravya.apahāre dvi.śataḥ, kṛṣi.dravya.apahāre
            ca | 6 |</p>
          <p>KAZ04.10.07/ durgam akṛta.praveśasya praviśataḥ prākārac.chidrād vā
            nikṣepaṁ gṛhītvā-apasarataḥ kāṇḍarā.vadho, dvi.śāto vā daṇḍaḥ | 7
            |</p>
          <p>KAZ04.10.08/ cakra.yuktaṁ nāvaṁ kṣudra.paśuṁ vā-apaharata
            eka.pāda.vadhaḥ, tri.śato vā daṇḍaḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ04.10.09/ kūṭa.kākaṇy.akṣa.arālā.śalākā.hasta.viṣama.kāriṇa
            eka.hasta.vadhaḥ, catuḥ.śato vā daṇḍaḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ04.10.10/ stena.pāradārikayoḥ sācivya.karmaṇi striyāḥ
            saṅgṛhītāyāś ca karṇa.nāsāc.chedanam, pañca.śato vā daṇḍaḥ, puṁṣo
            dvi.guṇaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.10.11/ mahā.paśum ekaṁ dāsaṁ dāsīṁ vā-apaharataḥ
            preta.bhāṇḍaṁ vā vikrīṇānasya dvi.pāda.vadhaḥ, ṣaṭ.chato vā daṇḍaḥ |
            11 |</p>
          <p>KAZ04.10.12/ varṇa.uttamānāṁ gurūṇāṁ ca hasta.pāda.laṅghane
            rāja.yāna.vāhana.ādy.ārohaṇe ca-eka.hasta.pāda.vadhaḥ, sapta.śato vā
            daṇḍaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ04.10.13/ śūdrasya brāhmaṇa.vādino deva.dravyam avastṛṇato
            rāja.dviṣṭam ādiśato dvi.netra.bhedinaś ca yoga.añjanena-andhatvam,
            aṣṭa.śato vā daṇḍaḥ | 13 |</p>
          <pb n="145"/>
          <p>KAZ04.10.14/ coraṁ pāradārikaṁ vā mokṣayato rāja.śāsanam ūnam
            atiriktaṁ vā likhataḥ kanyāṁ dāsīṁ vā sa-hiraṇyam aparahataḥ
            kūṭa.vyavahāriṇo vimāṁsa.vikrayiṇaś ca vāma.hasta.dvi.pāda.vadho,
            nava.śato vā daṇḍaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.10.15/ mānuṣa.māṁsa.vikraye vadhaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ04.10.16/
            deva.paśu.pratimā.manuṣya.kṣetra.gṛha.hiraṇya.suvarṇa.ratna.sasya.apahāriṇa
            uttamo daṇḍaḥ, śuddha.vadho vā | 16 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.10.17ab/ puruṣaṁ ca-aparādhaṁ ca kāraṇaṁ guru.lāghavam
              |</l>
            <l>KAZ04.10.17cd/ anubandhaṁ tadātvaṁ ca deśa.kālau samīkṣya ca ||
              17 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.10.18ab/ uttama.avara.madhyatvaṁ pradeṣṭā daṇḍa.karmaṇi
              |</l>
            <l>KAZ04.10.18cd/ rājñaś ca prakṛtīnāṁ ca kalpayed antarā sthitaḥ ||
              18 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="11" type="chapter">
          <head>Chapter 11 (Section 86): Capital Punishment</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 327 :: K2 tr. 283</note>
          <p>KAZ04.11.01/ kalahe ghnataḥ puruṣaṁ citro ghātaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.11.02/ sapta.rātrasya-antar.mṛte śuddha.vadhaḥ,
            pakṣasya-antar uttamaḥ, māsasya-antaḥ pañca.śataḥ samutthāna.vyayaś
            ca | 2 |</p>
          <p>KAZ04.11.03/ śastreṇa praharata uttamo daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ04.11.04/ madena hasta.vadhaḥ, mohena dvi.śataḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ04.11.05/ vadhe vadhaḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ04.11.06/ prahāreṇa garbhaṁ pātayata uttamo daṇḍaḥ, bhaiṣajyena
            madhyamaḥ, parikleśena pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.11.07/
            prasabha.strī.puruṣa.ghātaka.abhisāraka.nigrāhaka.avaghoṣaka.-
            avaskandaka.upavedhakān pathi.veśma.pratirodhakān
            rāja.hasty.aśva.rathānāṁ hiṁsakān stenān vā śūlān ārohayeyuḥ | 7
            |</p>
          <p>KAZ04.11.08/ yaś ca-enān dahed apanayed vā sa tam eva daṇḍaṁ
            labheta, sāhasam uttamaṁ vā | 8 |</p>
          <p>KAZ04.11.09/ hiṁsra.stenānāṁ
            bhakta.vāsa.upakaraṇa.agni.mantra.dāna.vaiyāvṛtya.karmasu-uttamo
            daṇḍaḥ, paribhāṣaṇam avijñāte | 9 |</p>
          <p>KAZ04.11.10/ hiṁsra.stenānāṁ putra.dāram asamantraṁ visṛjet,
            samantram ādadīta | 10 |</p>
          <p>KAZ04.11.11/ rājya.kāmukam antaḥpura.pradharṣakam
            aṭavy.amitra.utsāhakaṁ durga.rāṣṭra.daṇḍa.kopakaṁ vā
            śiro.hasta.pradīpikaṁ ghātayet | 11 |</p>
          <p>KAZ04.11.12/ brāhmaṇaṁ tamaḥ praveśayet | 12 |</p>
          <pb n="146"/>
          <p>KAZ04.11.13/ mātṛ.pitṛ.putra.bhrātr.ācārya.tapasvi.ghātakaṁ
            vā-a.tvak.śiraḥ.prādīpikaṁ ghātayet | 13 |</p>
          <p>KAZ04.11.14/ teṣām ākrośe jihvāc.chedaḥ, aṅga.abhiradane tad.aṅgān
            mocyaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.11.15/ yadṛcchā.ghāte puṁsaḥ paśu.yūtha.steye ca
            śuddha.vadhaḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ04.11.16/ daśa.avaraṁ ca yūthaṁ vidyāt | 16 |</p>
          <p>KAZ04.11.17/ udaka.dhāraṇaṁ setuṁ bhindatas tatra-eva-apsu
            nimajjanam, anudakam uttamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, bhagna.utsṛṣṭakaṁ
            madhyamaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ04.11.18/ viṣa.dāyakaṁ puruṣaṁ striyaṁ ca puruṣaghnīm apaḥ
            praveśayed agarbhiṇīm, garbhiṇīṁ māsa.avara.prajātām | 18 |</p>
          <p>KAZ04.11.19/ pati.guru.prajā.ghātikām agni.viṣadāṁ sandhic.chedikāṁ
            vā gobhiḥ pāṭayet | 19 |</p>
          <p>KAZ04.11.20/ vivīta.kṣetra.khala.veśma.dravya.hasti.vana.ādīpikam
            agninā dāhayet | 20 |</p>
          <p>KAZ04.11.21/ rāja.ākrośaka.mantra.bhedakayor aniṣṭa.pravṛttikasya
            brāhmaṇa.mahānasa.avalehinaś ca jihvām utpāṭayet | 21 |</p>
          <p>KAZ04.11.22/ praharaṇa.āvaraṇa.stenam anāyudhīyam iṣubhir ghātayet
            | 22 |</p>
          <p>KAZ04.11.23/ āyudhīyasya-uttamaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ04.11.24/ meḍhra.phala.upaghātinas tad evac-chedayet | 24 |</p>
          <p>KAZ04.11.25/ jihvā.nāsa.upaghāte sandaṁśa.vadhaḥ | 25 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.11.26ab/ ete śāstreṣv anugatāḥ kleśa.daṇḍā mahātmanām |</l>
            <l>KAZ04.11.26cd/ akliṣṭānāṁ tu pāpānāṁ dharmyaḥ śuddha.vadhaḥ
              smṛtaḥ || 26 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="12" type="chapter">
          <head>Chapter 12 (Section 87): Violation of Maidens</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 330 :: K2 tr. 285</note>
          <p>KAZ04.12.01/ savarṇām aprāpta.phalāṁ prakurvato hasta.vadhaḥ,
            catuḥ.śato vā daṇḍaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.12.02/ mṛtāyāṁ vadhaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.12.03/ prāpta.phalāṁ prakurvato madhyamā.pradeśinī.vadho,
            dvi.śato vā daṇḍaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ04.12.04/ pituś ca-avahīnaṁ dadyāt | 4 |</p>
          <p>KAZ04.12.05/ na ca prākāmyam akāmāyāṁ labbheta | 5 |</p>
          <p>KAZ04.12.06/ sakāmāyāṁ catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ, striyās tv
            ardha.daṇḍaḥ | 6 |</p>
          <p>KAZ04.12.07/ para.śulka.avaruddhāyāṁ hasta.vadhaḥ, catuḥ.śato vā
            daṇḍaḥ, śulka.dānaṁ ca | 7 |</p>
          <pb n="147"/>
          <p>KAZ04.12.08/ sapta.ārtava.prajātāṁ varaṇād ūrdhvam alabhamānaḥ
            prakṛtya prākāmī syāt, na ca pitur avahīnaṁ dadyāt | 8 |</p>
          <p>KAZ04.12.09/ ṛtu.pratirodhibhiḥ svāmyād apakrāmati | 9 |</p>
          <p>KAZ04.12.10/ tri.varṣa.prajāta.ārtavāyās tulyo gantum adoṣaḥ, tataḥ
            param atulyo 'py analaṅkṛtāyāḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.12.11/ pitṛ.dravya.ādāne steyaṁ bhajeta | 11 |</p>
          <p>KAZ04.12.12/ param uddiśya-anyasya vindato dvi.śato daṇḍaḥ | 12
            |</p>
          <p>KAZ04.12.13/ na ca prākāṁyam akāmāyāṁ labheta | 13 |</p>
          <p>KAZ04.12.14/ kanyām anyāṁ darśayitvā-anyāṁ prayacchataḥ śatyo
            daṇḍas tulyāyām, hīnāyāṁ dvi.guṇaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.12.15/ prakarmaṇy akumāryāś catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ,
            śulka.vyaya.karmaṇī ca pratidadyāt | 15 |</p>
          <p>KAZ04.12.16/ avasthāya taj.jātaṁ paścāt.kṛtā dvi.guṇaṁ dadyāt | 16
            |</p>
          <p>KAZ04.12.17/ anya.śoṇita.upadhāne dviśato daṇḍaḥ,
            mithyā.abhiśaṁsinaś ca puṁsaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ04.12.18/ śulka.vyaya.karmaṇī ca jīyeta | 18 |</p>
          <p>KAZ04.12.19/ na ca prākāṁyam akāmāyāṁ labheta | 19 |</p>
          <p>KAZ04.12.20/ strī.prakṛtā sakāmā samānā dvādaśa.paṇaṁ daṇḍaṁ
            dadyāt, prakartrī dvi.guṇam | 20 |</p>
          <p>KAZ04.12.21/ akāmāyāḥ śatyo daṇḍa ātma.rāga.artham, śulka.dānaṁ ca
            | 21 |</p>
          <p>KAZ04.12.22/ svayaṁ prakṛtā rāja.dāsyaṁ gacchet | 22 |</p>
          <p>KAZ04.12.23/ bahir.grāmasya prakṛtāyāṁ mithyā.abhiśaṁsane ca
            dvi.guṇo daṇḍaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ04.12.24/ prasahya kanyām apaharato dvi.śataḥ, sa-suvarṇām
            uttamaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ04.12.25/ bahūnāṁ kanyā.apahāriṇāṁ pṛthag yathā.uktā daṇḍāḥ | 25
            |</p>
          <p>KAZ04.12.26/ gaṇikā.duhitaraṁ prakurvataś catuṣ.pañcāśat.paṇo
            daṇḍaḥ, śulkaṁ mātur bhogaḥ ṣoḍaśa.guṇaḥ | 26 |</p>
          <p>04.12.27/ dāsasya dāsyā vā duhitaram adāsīṁ prakurvataś
            catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ śulka.ābandhya.dānaṁ ca | 27 |</p>
          <p>KAZ04.12.28/ niṣkraya.anurūpāṁ dāsīṁ prakurvato dvādaśa.paṇo daṇḍo
            vastra.ābandhya.dānaṁ ca | 28 |</p>
          <p>KAZ04.12.29/ sācivya.avakāśa.dāne kartṛ.samo daṇḍaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ04.12.30/ proṣita.patikām apacarantīṁ pati.bandhus tat.puruṣo vā
            saṅgṛhṇīyāt | 30 |</p>
          <p>KAZ04.12.31/ saṅgṛhītā patim ākāṅkṣeta | 31 |</p>
          <p>KAZ04.12.32/ patiś cet kṣameta visṛjyeta-ubhayam | 32 |</p>
          <p>KAZ04.12.33/ akṣamāyāṁ striyāḥ karṇa.nāsa.ācchedanam, vadhaṁ jāraś
            ca prāpnuyāt | 33 |</p>
          <p>KAZ04.12.34/ jāraṁ cora ity abhiharataḥ pañca.śato daṇḍaḥ,
            hiraṇyena muñcatas tad.aṣṭa.guṇaḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ04.12.35/ keśākeśikaṁ saṅgrahaṇam, upaliṅganād vā
            śarīra.upabhogānām, taj.jātebhyaḥ (taj.jñātebhyaḥ? cf. N12.60),
            strī.vacanād vā | 35 |</p>
          <pb n="148"/>
          <p>KAZ04.12.36/ para.cakra.aṭavī.hṛtām ogha.pravyūḍhām araṇyeṣu
            durbhikṣe vā tyaktāṁ preta.bhāva.utsṛṣṭāṁ vā para.striyaṁ
            nistārayitvā yathā.sambhāṣitaṁ samupabhuñjīta | 36 |</p>
          <p>KAZ04.12.37/ jāti.viśiṣṭām akāmām apatyavatīṁ niṣkrayeṇa dadyāt |
            37 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.12.38ab/ cora.hastān nadī.vegād durbhikṣād deśa.vibhramāt
              |</l>
            <l>KAZ04.12.38cd/ nistārayitvā kāntārān naṣṭāṁ tyaktāṁ mṛtā-iti vā
              || 38 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.12.39ab/ bhuñjīta striyam anyeṣāṁ yathā.sambhāṣitaṁ naraḥ
              |</l>
            <l>KAZ04.12.39cd/ na tu rāja.pratāpena pramuktāṁ svajanena vā || 39
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.12.40ab/ na ca-uttamāṁ na ca-akāmāṁ pūrva.apatyavatīṁ na ca
              |</l>
            <l>KAZ04.12.40cd/ īdṛśīṁ tv anurūpeṇa niṣkrayeṇa-apavāhayet || 40
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="13" type="chapter">
          <head>Chapter 13 (Section 88): Punishment for Transgressions</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 333 :: K2 tr. 288</note>
          <p>KAZ04.13.01/ brāhmaṇam apeyam abhakṣyaṁ vā grāsayata uttamo daṇḍaḥ,
            kṣatriyaṁ madhyamaḥ, vaiśyaṁ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, śūdraṁ
            catuṣ.pañcāśat.paṇo daṇḍaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ04.13.02/ svayaṁ grasitāro nirviṣayāḥ kāryāḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ04.13.03/ para.gṛha.abhigamane divā pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, rātrau
            madhyamaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ04.13.04/ divā rātrau vā saśastrasya praviśata uttamo daṇḍaḥ | 4
            |</p>
          <p>KAZ04.13.05/ bhikṣuka.vaidehakau matta.unmattau balād āpadi
            ca-atisannikṛṣṭāḥ pravṛtta.praveśāś ca-adaṇḍyāḥ, anyatra pratiṣedhāt
            | 5 |</p>
          <p>KAZ04.13.06/ sva.veśmano virātrād ūrdhvaṁ parivāram ārohataḥ pūrvaḥ
            sāhasa.daṇḍaḥ, para.veśmano madhyamaḥ, grāma.ārāma.vāṭa.bhedinaś ca
            | 6 |</p>
          <p>KAZ04.13.07/ grāmeṣv antaḥ sārthikā jñāta.sārā vaseyuḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ04.13.08/ muṣitaṁ pravāsitaṁ ca-eṣām anirgataṁ rātrau
            grāma.svāmī dadyāt | 8 |</p>
          <p>KAZ04.13.09/ grāma.antareṣu vā muṣitaṁ pravāsitaṁ vivīta.adhyakṣo
            dadyāt | 9 |</p>
          <p>KAZ04.13.10/ avivītānāṁ cora.rajjukaḥ | 10 |</p>
          <p>KAZ04.13.11/ tathā-apy aguptānāṁ sīma.avarodhena vicayaṁ dadyuḥ |
            11 |</p>
          <p>KAZ04.13.12/ asīma.avarodhe pañca.grāmī daśa.grāmī vā | 12 |</p>
          <p>KAZ04.13.13/ durbalaṁ veśma śakaṭam anuttabdham ūrdha.stambhaṁ
            śastram anapāśrayam apraticchannaṁ śvabhraṁ kūpaṁ kūṭa.avapātaṁ vā
            kṛtvā hiṁsāyāṁ daṇḍa.pāruṣyaṁ vidyāt | 13 |</p>
          <pb n="149"/>
          <p>KAZ04.13.14/ vṛkṣac.chedane daṁya.raśmi.haraṇe catuṣpadānām
            adānta.sevane vāhane vā
            kāṣṭha.loṣṭa.pāṣāṇa.daṇḍa.bāṇa.bāhu.vikṣepaṇeṣu yāne hastinā ca
            smaghaṭṭane "apehi" iti prakośann adaṇḍyaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ04.13.15/ hastinā roṣitena hato droṇa.annaṁ madya.kumbhaṁ
            mālya.anulepanaṁ danta.pramārjanaṁ ca paṭaṁ dadyāt | 15 |</p>
          <p>KAZ04.13.16/ aśva.medha.avabhṛtha.snānena tulyo hastinā vadha iti
            pāda.prakṣālanam | 16 |</p>
          <p>KAZ04.13.17/ udāsīna.vadhe yātur uttamo daṇḍaḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ04.13.18/ śṛṅgiṇā daṁṣṭriṇā vā hiṁsyamānam amokṣayataḥ svāminaḥ
            pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, pratikruṣṭasya dvi.guṇaḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ04.13.19/ śṛṅgi.daṁṣṭribhyām anyonyaṁ ghātayatas tac ca tāvac ca
            daṇḍaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ04.13.20/ deva.paśum ṛṣabham ukṣāṇaṁ go.kumārīṁ vā vāhayataḥ
            pañca.śato daṇḍaḥ, pravāsayata uttamaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ04.13.21/ loma.doha.vāhana.prajanana.upakāriṇāṁ kṣudra.paśūnām
            adāne tac ca tāvac ca daṇḍaḥ, pravāsane ca, anyatra
            deva.pitṛ.kāryebhyaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ04.13.22/ chinna.nasyaṁ bhagna.yugaṁ tiryak.pratimukha.āgataṁ
            pratyāsarad vā cakra.yuktaṁ yātā paśu.manuṣya.sambādhe vā hiṁsāyām
            adaṇḍyaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ04.13.23/ anyathā yathā.uktaṁ mānuṣa.prāṇi.hiṁsāyāṁ daṇḍam
            abhyāvahet | 23 |</p>
          <p>KAZ04.13.24/ amānuṣa.prāṇi.vadhe prāṇi.dānaṁ ca | 24 |</p>
          <p>KAZ04.13.25/ bāle yātari yānasthaḥ svāmī daṇḍyaḥ, asvāmini
            yānasthaḥ, prāpta.vyavahāro vā yātā | 25 |</p>
          <p>KAZ04.13.26/ bāla.adhiṣṭhitam apuruṣaṁ vā yānaṁ rājā haret | 26
            |</p>
          <p>KAZ04.13.27/ kṛtya.abhicārābhyāṁ yat.param āpādayet
            tad.āpādayitavyaḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ04.13.28/ kāmaṁ bhāryāyām anicchantyāṁ kanyāyāṁ vā dāra.arthino
            bhartari bhāryāyā vā saṁvadana.karaṇam | 28 |</p>
          <p>KAZ04.13.29/ anyathā.hiṁsāyāṁ madhyamaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ04.13.30/ mātā.pitror bhaginīṁ mātulānīm ācāryāṇīṁ snuṣāṁ
            duhitaraṁ bhaginīṁ vā-adhicaratas tri.liṅgac.chedanaṁ vadhaś ca | 30
            |</p>
          <p>KAZ04.13.31/ sakāmā tad eva labheta, dāsa.paricāraka.āhitaka.bhuktā
            ca | 31 |</p>
          <p>KAZ04.13.32/ brāhmaṇyām aguptāyāṁ kṣatriyasya-uttamaḥ, sarva.svaṁ
            vaiśyasya, śūdraḥ kaṭa.agninā dahyeta | 32 |</p>
          <p>KAZ04.13.33/ sarvatra rāja.bhāryā.gamane kumbhī.pākaḥ | 33 |</p>
          <p>KAZ04.13.34/ śva.pākī.gamane kṛta.kabandha.aṅkaḥ para.viṣayaṁ
            gacchet, śva.pākatvaṁ vā śūdraḥ | 34 |</p>
          <p>KAZ04.13.35/ śva.pākasya-āryā.gamane vadhaḥ, striyāḥ
            karṇa.nāsa.ācchedanam | 35 |</p>
          <p>KAZ04.13.36/ pravrajitā.gamane catur.viṁśati.paṇo daṇḍaḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ04.13.37/ sakāmā tad eva labheta | 37 |</p>
          <p>KAZ04.13.38/ rūpa.ājīvāyāḥ prasahya.upabhoge dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ |
            38 |</p>
          <p>KAZ04.13.39/ bahūnām ekām adhicaratāṁ pṛthak catur.viṁśati.paṇo
            daṇḍaḥ | 39 |</p>
          <pb n="150"/>
          <p>KAZ04.13.40/ striyam ayonau gacchataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, puruṣam
            adhimehataś ca | 40 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ04.13.41ab/ maithune dvādaśa.paṇas tiryag.yoniṣv anātmanaḥ
              |</l>
            <l>KAZ04.13.41cd/ daivata.pratimānāṁ ca gamane dvi.guṇaḥ smṛtaḥ ||
              41 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.13.42ab/ adaṇḍya.daṇḍane rājño daṇḍas triṁśad.guṇo 'mbhasi
              |</l>
            <l>KAZ04.13.42cd/ varuṇāya pradātavyo brāhmaṇebhyas tataḥ param ||
              42 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ04.13.43ab/ tena tat pūyate pāpaṁ rājño daṇḍa.apacārajam |</l>
            <l>KAZ04.13.43cd/ śāstā hi varuṇo rājñāṁ mithyā vyācaratāṁ nṛṣu ||
              43 ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="5" type="book">
        <pb n="151"/>
        <head>Book 5: Secret Conduct</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 338--363 :: K2 tr. 292--313</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1 (Section 89): Infliction of Secret Punishment</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 338 :: K2 tr. 292</note>
          <p>KAZ05.1.01/ durga.rāṣṭrayoḥ kaṇṭaka.śodhanam uktam | 1 |</p>
          <p>KAZ05.1.02/ rāja.rājyayor vakṣyāmaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ05.1.03/ rājānam avagṛhya-upajīvinaḥ śatru.sādhāraṇā vā ye
            mukhyās teṣu gūḍha.puruṣa.praṇidhiḥ kṛtya.pakṣa.upagraho vā siddhiḥ
            yathā.uktaṁ purastād, upajāpo 'pasarpo vā yathā pāragrāmike
            vakṣyāmaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ05.1.04/ rājya.upaghātinas tu vallabhāḥ saṁhatā vā ye mukhyāḥ
            prakāśam aśakyāḥ pratiṣeddhuṁ dūṣyāḥ teṣu dharma.rucir upāṁśu.daṇḍaṁ
            prayuñjīta | 4 |</p>
          <p>KAZ05.1.05/ dūṣya.mahā.mātra.bhrātaram asat.kṛtaṁ sattrī protsāhya
            rājānaṁ darśayet | 5 |</p>
          <p>KAZ05.1.06/ taṁ rājā dūṣya.dravya.upabhoga.atisargeṇa dūṣye
            vikramayet | 6 |</p>
          <p>KAZ05.1.07/ śastreṇa rasena vā vikrāntaṁ tatra-eva ghātayed
            "bhrātṛ.ghātako 'yam" iti | 7 |</p>
          <p>KAZ05.1.08/ tena pāraśavaḥ paricārikā.putraś ca vyākhyātau | 8
            |</p>
          <p>KAZ05.1.09/ dūṣyaṁ.mahāmātraṁ vā sattri.protsāhito bhrātā dāyaṁ
            yāceta | 9 |</p>
          <p>KAZ05.1.10/ taṁ dūṣya.gṛha.pratidvāri rātrāv upaśayānam anyatra vā
            vasantaṁ tīkṣṇo hantā brūyād "hato 'yaṁ dāya.kāmukaḥ" iti | 10 |</p>
          <p>KAZ05.1.11/ tato hata.pakṣam upagṛhya-itaraṁ nigṛhṇīyāt | 11 |</p>
          <p>KAZ05.1.12/ dūṣya.samīpasthā vā sattriṇo bhrātaraṁ dāyaṁ yācamānaṁ
            ghātena paribhartsayeyuḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ05.1.13/ taṁ rātrau iti samānam | 13 |</p>
          <p>KAZ05.1.14/ dūṣya.mahā.mātrayor vā yaḥ putraḥ pituḥ pitā vā
            putrasya dārān adhicarati, bhrātā vā bhrātuḥ, tayoḥ kāpaṭika.mukhaḥ
            kalahaḥ pūrveṇa vyākhyātaḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ05.1.15/ dūṣya.mahā.mātra.putram ātma.sambhāvitaṁ vā sattrī
            "rāja.putras tvam, śatru.bhayād iha nyasto 'si" ity upajapet | 15
            |</p>
          <p>KAZ05.1.16/ pratipannaṁ rājā rahasi pūjayet
            "prāpta.yauvarājya.kālaṁ tvāṁ mahā.mātra.bhayān na-abhiṣiñcāmi" iti
            | 16 |</p>
          <p>KAZ05.1.17/ taṁ sattrī mahā.mātra.vadhe yojayet | 17 |</p>
          <p>KAZ05.1.18/ vikrāntaṁ tatra-eva ghātayet "pitṛ.ghātako 'yam" iti |
            18 |</p>
          <p>KAZ05.1.19/ bhikṣukī vā dūṣya.bhāryāṁ sāṁvadanikībhir auṣadhībhiḥ
            saṁvāsya rasena-atisandadhyāt | 19 |</p>
          <pb n="152"/>
          <p>KAZ05.1.20/ ity āpya.prayogaḥ | 20 |</p>
          <p>KAZ05.1.21/ dūṣya.mahā.mātram aṭavīṁ para.grāmaṁ vā hantuṁ
            kāntāra.vyavahite vā deśe rāṣṭra.pālam anta.pālaṁ vā sthāpayituṁ
            nāgara.sthānaṁ vā kupitam avagrāhituṁ sārtha.ativāhyaṁ pratyante vā
            sa-pratyādeyam ādātuṁ phalgu.balaṁ tīkṣṇa.yuktaṁ preṣayet | 21 |</p>
          <p>KAZ05.1.22/ rātrau divā vā yuddhe pravṛtte tīkṣṇāḥ
            pratirodhaka.vyañjanā vā hanyuḥ "abhiyoge hataḥ" iti | 22 |</p>
          <p>KAZ05.1.23/ yātrā.vihāra.gato vā dūṣya.mahā.mātrān
            darśanāya-āhvayet | 23 |</p>
          <p>KAZ05.1.24/ te gūḍha.śastrais tīkṣṇaiḥ saha praviṣṭā
            madhyama.kakṣyāyām ātma.vicayam antaḥ.praveśana.arthaṁ dadyuḥ | 24
            |</p>
          <p>KAZ05.1.25/ tato dauvārika.abhigṛhītās tīkṣṇāḥ "dūṣya.prayuktāḥ
            sma" iti brūyuḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ05.1.26/ te tad.abhivikhyāpya dūṣyān hanyuḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ05.1.27/ tīkṣṇa.sthāne ca-anye vadhyāḥ | 27 |</p>
          <p>KAZ05.1.28/ bahir.vihāra.gato vā dūṣyān āsanna.āvāsān pūjayet | 28
            |</p>
          <p>KAZ05.1.29/ teṣāṁ devī.vyañjanā vā duḥstrī rātrāv āvāseṣu
            gṛhyeta-iti samānaṁ pūrveṇa | 29 |</p>
          <p>KAZ05.1.30/ dūṣya.mahā.mātraṁ vā "sūdo bhakṣa.kāro vā te śobhanaḥ"
            iti stavena bhakṣya.bhojyaṁ yāceta, bahir vā kvacid adhva.gataḥ
            pānīyam | 30 |</p>
          <p>KAZ05.1.31/ tad.ubhayaṁ rasena yojayitvā pratisvādane tāv
            eva-upayojayet | 31 |</p>
          <p>KAZ05.1.32/ tad.abhivikhyāpya "rasadau" iti ghātayet | 32 |</p>
          <p>KAZ05.1.33/ abhicāra.śīlaṁ vā siddha.vyañjano
            "godhā.kūrma.karkaṭaka.kūṭānāṁ lakṣaṇyānām anyatama.prāśanena
            manorathān avāpsyasi" iti grāhayet | 33 |</p>
          <p>KAZ05.1.34/ pratipannaṁ karmaṇi rasena loha.musalair vā ghātayet
            "karma.vyāpadā hataḥ" iti | 34 |</p>
          <p>KAZ05.1.35/ cikitsaka.vyañjano vā daurātmikam asādhyaṁ vā vyādhiṁ
            dūṣyasya sthāpayitvā bhaiṣajya.āhāra.yogeṣu rasena-atisandadhyāt |
            35 |</p>
          <p>KAZ05.1.36/ sūda.ārālika.vyañjanā vā praṇihitā dūṣyaṁ
            rasena-atisandadhyuḥ | 36 |</p>
          <p>KAZ05.1.37/ ity upaniṣat.pratiṣedhaḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ05.1.38/ ubhaya.dūṣya.pratiṣedhas tu | 38 |</p>
          <p>KAZ05.1.39/ yatra dūṣyaḥ pratiṣeddhavyas tatra dūṣyam eva
            phalgu.bala.tīkṣṇa.yuktaṁ preṣayet, gaccha, amuṣmin durge rāṣṭre vā
            sainyam utthāpaya hiraṇyaṁ vā, vallabhād vā hiraṇyam āhāraya,
            vallabha.kanyāṁ vā prasahya-ānaya,
            durga.setu.vaṇik.patha.śūnya.niveśa.khani.dravya.hasti.vana.karmaṇām
            anyatamad vā kāraya rāṣṭra.pālyam anta.pālyaṁ vā-yaś ca tvā
            pratiṣedhayen na vā te sāhāyyaṁ dadyāt sa bandhavyaḥ syāt" iti | 39
            |</p>
          <p>KAZ05.1.40/ tathaiva-itareṣāṁ preṣayed "amuṣya-avinayaḥ
            pratiṣeddhavyaḥ" iti | 40 |</p>
          <p>KAZ05.1.41/ tam eteṣu kalaha.sthāneṣu karma.pratighāteṣu vā
            vivadamānaṁ tīkṣṇāḥ śastraṁ pātayitvā pracchannaṁ hanyuḥ | 41 |</p>
          <p>KAZ05.1.42/ tena doṣeṇa-itare niyantavyāḥ | 42 |</p>
          <pb n="153"/>
          <p>KAZ05.1.43/ purāṇāṁ grāmāṇāṁ kulānāṁ vā dūṣyāṇāṁ
            sīmā.kṣetra.khala.veśma.maryādāsu
            dravya.upakaraṇa.sasya.vāhana.hiṁsāsu prekṣā.kṛtya-utsaveṣu vā
            samutpanne kalahe tīkṣṇair utpādite vā tīkṣṇāḥ śastraṁ pātayitvā
            brūyuḥ "evaṁ kriyante ye 'munā kalahāyante: iti | 43 |</p>
          <p>KAZ05.1.44/ tena doṣeṇa-itare niyantavyāḥ | 44 |</p>
          <p>KAZ05.1.45/ yeṣāṁ vā dūṣyāṇāṁ jāta.mūlāḥ kalahās teṣāṁ
            kṣetra.khala.veśmāny ādīpayitvā bandhu.sambandhiṣu vāhaneṣu vā
            tīkṣṇāḥ śastraṁ pātayitvā tathaiva brūyuḥ "amunā prayuktāḥ smaḥ" iti
            | 45 |</p>
          <p>KAZ04.4.46/ tena doṣeṇa-itare niyantavyāḥ | 46 |</p>
          <p>KAZ05.1.47/ durga.rāṣṭra.dūṣyān vā sattriṇaḥ
            parasparasya-āveśanikān kārayeyuḥ | 47 |</p>
          <p>KAZ05.1.48/ tatra rasadā rasaṁ dadyuḥ | 48 |</p>
          <p>KAZ05.1.49/ tena doṣeṇa-itare niyantavyāḥ | 49 |</p>
          <p>KAZ05.1.50/ bhikṣukī vā dūṣya.rāṣṭra.mukhyaṁ
            "dūṣya.rāṣṭra.mukhyasya bhāryā snuṣā duhitā vā kāmayate" ity
            upajapet | 50 |</p>
          <p>KAZ05.1.51/ pratipannasya-ābharaṇam ādāya svāmine darśayet "asau te
            mukhyo yauvana.utsikto bhāryāṁ snuṣāṁ duhitaraṁ vā-abhimanyate" iti
            | 51 |</p>
          <p>KAZ05.1.52/ tayoḥ kalaho rātrau iti samānam | 52 |</p>
          <p>KAZ05.1.53/ dūṣya.daṇḍa.upanateṣu tu - yuva.rājaḥ senā.patir vā
            kiñcid apakṛtya-apakrānto vikrameta | 53 |</p>
          <p>KAZ05.1.54/ tato rājā dūṣya.daṇḍa.upanatān eva preṣayet
            phalgu.bala.tīkṣṇa.yuktān iti samānāḥ sarva eva yogāḥ | 54 |</p>
          <p>KAZ05.1.55/ teṣāṁ ca putreṣv anukṣiyatsu yo nirvikāraḥ sa
            pitṛ.dāyaṁ labheta | 55 |</p>
          <p>KAZ05.1.56/ evam asya putra.pautrān anuvartate rājyam
            apāsta.puruṣa.doṣam | 56 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.1.57ab/ sva.pakṣe para.pakṣe vā tūṣṇīṁ daṇḍaṁ prayojayet
              |</l>
            <l>KAZ05.1.57cd/ āyatyāṁ ca tadātve ca kṣamāvān aviśaṅkitaḥ || 57
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <head>Chapter 2 (Section 90): Replenishment of the Treasury</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 343 :: K2 tr. 296</note>
          <p>KAZ05.2.01/ kośam akośaḥ pratyutpanna.artha.kṛcchraḥ saṅgṛhṇīyāt |
            1 |</p>
          <pb n="154"/>
          <p>KAZ05.2.02/ jana.padaṁ mahāntam alpa.pramāṇaṁ vā-adeva.mātṛkaṁ
            prabhūta.dhānyaṁ dhānyasya-aṁśaṁ tṛtīyaṁ caturthaṁ vā yāceta,
            yathā.sāraṁ madhyam avaraṁ vā | 2 |</p>
          <p>KAZ05.2.03/
            durga.setu.karma.vaṇik.patha.śūnya.niveśa.khani.dravya.hasti.vana.karma.-
            upakāriṇaṁ pratyantam alpa.pramāṇaṁ vā na yāceta | 3 |</p>
          <p>KAZ05.2.04/ dhānya.paśu.hiraṇya.ādi niviśamānāya dadyāt | 4 |</p>
          <p>KAZ05.2.05/ caturtham aṁśaṁ dhānyānāṁ bīja.bhakta.śuddhaṁ ca
            hiraṇyena krīṇīyāt | 5 |</p>
          <p>KAZ05.2.06/ araṇya.jātaṁ śrotriya.svaṁ ca pariharet | 6 |</p>
          <p>KAZ05.2.07/ tad apy anugraheṇa krīṇīyāt | 7 |</p>
          <p>KAZ05.2.08/ tasya-akaraṇe vā samāhartṛ.puruṣā grīṣme karṣakāṇām
            udvāpaṁ kārayeyuḥ | 8 |</p>
          <p>KAZ05.2.09/ pramāda.avaskannasya-atyayaṁ dvi.guṇam udāharanto
            bīja.kāle bīja.lekhyaṁ kuryuḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ05.2.10/ niṣpanne harita.pakva.ādānaṁ vārayeyuḥ, anyatra
            śāka.kaṭa.bhaṅga.muṣṭibhyāṁ deva.pitṛ.pūjā.dāna.arthaṁ gava.arthaṁ
            vā | 10 |</p>
          <p>KAZ05.2.11/ bhikṣuka.grāma.bhṛtaka.arthaṁ ca rāśi.mūlaṁ parihareyuḥ
            | 11 |</p>
          <p>KAZ05.2.12/ sva.sasya.apahāriṇaḥ pratipāto 'ṣṭa.guṇaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ05.2.13/ para.sasya.apahāriṇaḥ pañcāśad.guṇaḥ sītā.atyayaḥ,
            sva.vargasya, bāhyasya tu vadhaḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ05.2.14/ caturtham aṁśaṁ dhānyānāṁ ṣaṣṭhaṁ vanyānāṁ
            tūla.lākṣā.kṣauma.valka.kārpāsa.rauma.kauśeya.kauṣadha.gandha.-
            puṣpa.phala.śāka.paṇyānāṁ kāṣṭha.veṇu.māṁsa.vallūrāṇāṁ ca gṛhṇīyuḥ,
            danta.ajinasya-ardham | 14 |</p>
          <p>KAZ05.2.15/ tad anisṛṣṭaṁ vikrīṇānasya pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ | 15
            |</p>
          <p>KAZ05.2.16/ iti karṣakeṣu praṇayaḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ05.2.17/
            suvarṇa.rajata.vajra.maṇi.muktā.pravāla.aśva.hasti.paṇyāḥ
            pañcāśat.karāḥ | 17 |</p>
          <p>KAZ05.2.18/
            sūtra.vastra.tāmra.vṛtta.kaṁsa.gandha.bhaiṣajya.śīdhu.paṇyāś
            catvāriṁśat.karāḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ05.2.19/ dhānya.rasa.loha.paṇyāḥ śakaṭa.vyavahāriṇaś ca
            triṁśat.karāḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ05.2.20/ kāca.vyavahāriṇo mahā.kāravaś ca viṁśati.karāḥ | 20
            |</p>
          <p>KAZ05.2.21/ kṣudra.kāravo bandhakī.poṣakāś ca daśa.karāḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ05.2.22/ kāṣṭha.veṇu.pāṣāṇa.mṛd.bhāṇḍa.pakva.anna.harita.paṇyāḥ
            pañca.karāḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ05.2.23/ kuśīlavā rūpa.ājīvāś ca vetana.ardhaṁ dadyuḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ05.2.24/ hiraṇya.karaṁ karmaṇyān āhārayeyuḥ, na ca-eṣāṁ kañcid
            aparādhaṁ parihareyuḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ05.2.25/ te hy aparigṛhītam abhinīya vikrīṇīran | 25 |</p>
          <p>KAZ05.2.26/ iti vyavahāriṣu praṇayaḥ | 26 |</p>
          <p>KAZ05.2.27/ kukkuṭa.sūkaram ardhaṁ dadyāt, kṣudra.paśavaḥ
            ṣaḍ.bhāgam, go.mahiṣa.aśvatara.khara.uṣṭrāś ca daśa.bhāgam | 27
            |</p>
          <p>KAZ05.2.28/ bandhakī.poṣakā rāja.preṣyābhiḥ parama.rūpa.yauvanābhiḥ
            kośaṁ saṁhareyuḥ | 28 |</p>
          <pb n="155"/>
          <p>KAZ05.2.29/ iti yoni.poṣakeṣu praṇayaḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ05.2.30/ sakṛd eva na dviḥ prayojyaḥ | 30 |</p>
          <p>KAZ05.2.31/ tasya-akaraṇe vā samāhartā kāryam apadiśya
            paura.jānapadān bhikṣeta | 31 |</p>
          <p>KAZ05.2.32/ yoga.puruṣāś ca-atra pūrvam atimātraṁ dadyuḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ05.2.33/ etena pradeśena rājā paura.jānapadān bhikṣeta | 33
            |</p>
          <p>KAZ05.2.34/ kāpaṭikāś ca-enān alpaṁ prayacchataḥ kutsayeyuḥ | 34
            |</p>
          <p>KAZ05.2.35/ sārato vā hiraṇyam āḍhyān yāceta, yathā.upakāraṁ vā,
            sva.vaśā vā yad upahareyuḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ05.2.36/ sthānac.chatra.veṣṭana.vibhūṣāś ca-eṣāṁ hiraṇyena
            prayacchet | 36 |</p>
          <p>KAZ05.2.37/ pāṣaṇḍa.saṅgha.dravyam aśrotriya.upabhogyaṁ
            deva.dravyaṁ vā kṛtya.karāḥ pretasya dagdha.gṛhasya vā haste nyastam
            ity upahareyuḥ | 37 |</p>
          <p>KAZ05.2.38/ devatā.adhyakṣo durga.rāṣṭra.devatānāṁ yathā.svam
            ekasthaṁ kośaṁ kuryāt, tathaiva ca-upaharet | 38 |</p>
          <p>KAZ05.2.39/ daivata.caityaṁ siddha.puṇya.sthānam aupapādikaṁ vā
            rātrāv utthāpya yātrā.samājābhyām ājīvet | 39 |</p>
          <p>KAZ05.2.40/ caitya.upavana.vṛkṣeṇa vā devatā.abhigamanam
            anārtava.puṣpa.phala.yuktena khyāpayet | 40 |</p>
          <p>KAZ05.2.41/ manuṣya.karaṁ vā vṛkṣe rakṣo.bhayaṁ prarūpayitvā
            siddha.vyañjanāḥ paura.jānapadānāṁ hiraṇyena pratikuryuḥ | 41 |</p>
          <p>KAZ05.2.42/ suruṅgā.yukte vā kūpe nāgam aniyata.śiraskaṁ
            hiraṇya.upahāreṇa darśayet | 42 |</p>
          <p>KAZ05.2.43/ nāga.pratimāyām antaś.channāyāṁ caityac.chidre
            valmīkac.chidre vā sarpa.darśanam āhāreṇa pratibaddha.sañjñaṁ kṛtvā
            śraddadhānānāṁ darśayet | 43 |</p>
          <p>KAZ05.2.44/ aśraddadhānānām ācamana.prokṣaṇeṣu rasam upacārya
            devatā.abhiśāpaṁ brūyāt, abhityaktaṁ vā daṁśayitvā | 44 |</p>
          <p>KAZ05.2.45/ yoga.darśana.pratīkāreṇa vā kośa.abhisaṁharaṇaṁ kuryāt
            | 45 |</p>
          <p>KAZ05.2.46/ vaidehaka.vyañjano vā prabhūta.paṇya.antevāsī
            vyavahareta | 46 |</p>
          <p>KAZ05.2.47/ sa yadā paṇya.mūlye nikṣepa.prayogair upacitaḥ syāt
            tadā-enaṁ rātrau moṣayet | 47 |</p>
          <p>KAZ05.2.48/ etena rūpa.darśakaḥ suvarṇa.kāraś ca vyākhyātau | 48
            |</p>
          <p>KAZ05.2.49/ vaidehaka.vyañjano vā prakhyāta.vyavahāraḥ
            prahavaṇa.nimittaṁ yācitakam avakrītakaṁ vā rūpya.suvarṇa.bhāṇḍam
            anekaṁ gṛhṇīyāt | 49 |</p>
          <p>KAZ05.2.50/ samāje vā sarva.paṇya.sandohena prabhūtaṁ
            hiraṇya.suvarṇam ṛṇaṁ gṛhṇīyāt, pratibhāṇḍa.mūlyaṁ ca | 50 |</p>
          <p>KAZ05.2.51/ tad ubhayaṁ rātrau moṣayet | 51 |</p>
          <p>KAZ05.2.52/ sādhvī.vyañjanābhiḥ strībhir dūṣyān unmādayitvā tāsām
            eva veśmasv abhigṛhya sarva.svāny āhareyuḥ | 52 |</p>
          <p>KAZ05.2.53/ dūṣya.kulyānāṁ vā vivāde pratyutpanne rasadāḥ praṇihitā
            rasaṁ dadyuḥ | 53 |</p>
          <p>KAZ05.2.54/ tena doṣeṇa-itare paryādātavyāḥ | 54 |</p>
          <pb n="156"/>
          <p>KAZ05.2.55/ dūṣyam abhityakto vā śraddheya.apadeśaṁ paṇyaṁ
            hiraṇya.nikṣepam ṛṇa.prayogaṁ dāyaṁ vā yāceta | 55 |</p>
          <p>KAZ05.2.56/ dāsa.śabdena vā dūṣyam ālambeta, bhāryām asya snuṣāṁ
            duhitaraṁ vā dāsī.śabdena bhāryā.śabdena vā | 56 |</p>
          <p>KAZ05.2.57/ taṁ dūṣya.gṛha.pratidvāri rātrāv upaśayānam anyatra vā
            vasantaṁ tīkṣṇo hatvā brūyāt "hato 'yam artha.kāmukaḥ" iti | 57
            |</p>
          <p>KAZ05.2.58/ tena doṣeṇa-itare paryādātavyāḥ | 58 |</p>
          <p>KAZ05.2.59/ siddha.vyañjano vā dūṣyaṁ jambhaka.vidyābhiḥ
            pralobhayitvā brūyāt "akṣaya.hiraṇyaṁ rāja.dvārikaṁ strī.hṛdayam
            ari.vyādhi.karam āyuṣyaṁ putrīyaṁ vā karma jānāmi" iti | 59 |</p>
          <p>KAZ05.2.60/ pratipannaṁ caitya.sthāne rātrau
            prabhūta.surā.māṁsa.gandham upahāraṁ kārayet | 60 |</p>
          <p>KAZ05.2.61/ eka.rūpaṁ ca-atra hiraṇyaṁ pūrva.nikhātaṁ preta.aṅgaṁ
            preta.śiśur vā yatra nihitaḥ syāt, tato hiraṇyam asya darśayed
            "atyalpam" iti ca brūyāt | 61 |</p>
          <p>KAZ05.2.62/ "prabhūta.hiraṇya.hetoḥ punar upahāraḥ kartavya iti
            svayam eva-etena hiraṇyena śvo.bhūte prabhūtam aupahārikaṁ krīṇīhi"
            iti | 62 |</p>
          <p>KAZ05.2.63/ sa tena hiraṇyena-aupahārika.kraye gṛhyeta | 63 |</p>
          <p>KAZ05.2.64/ mātṛ.vyañjanayā vā "putro me tvayā hataḥ" ity avakupitā
            syāt | 64 |</p>
          <p>KAZ05.2.65/ saṁsiddham eva-asya rātri.yāge vana.yāge vana.krīḍāyāṁ
            vā pravṛttāyāṁ tīkṣṇā viśasya-abhityaktam atinayeyuḥ | 65 |</p>
          <p>KAZ05.2.66/ dūṣyasya vā bhṛtaka.vyañjano vetana.hiraṇye kūṭa.rūpaṁ
            prakṣipya prarūpayet | 66 |</p>
          <p>KAZ05.2.67/ karma.kara.vyañjano vā gṛhe karma kurvāṇaḥ
            stena.kūṭa.rūpa.kāraka.upakaraṇam upanidadhyāt, cikitsaka.vyañjano
            vā garam agada.apadeśena | 67 |</p>
          <p>KAZ05.2.68/ pratyāsanno vā dūṣyasya sattrī praṇihitam
            abhiṣeka.bhāṇḍam amitra.śāsanaṁ ca kāpaṭika.mukhena-ācakṣīta,
            kāraṇaṁ ca brūyāt | 68 |</p>
          <p>KAZ05.2.69/ evaṁ dūṣyeṣv adhārmikeṣu ca varteta, na-itareṣu | 69
            |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.2.70ab/ pakvaṁ pakvam iva-ārāmāt phalaṁ rājyād avāpnuyāt
              |</l>
            <l>KAZ05.2.70cd/ ātmac.cheda.bhayād āmaṁ varjayet kopa.kārakam || 70
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3" type="chapter">
          <pb n="157"/>
          <head>Chapter 3 (Section 91): The Salaries of State Servants</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 350 :: K2 tr. 302</note>
          <p>KAZ05.3.01/ durga.jana.pada.śaktyā bhṛtya.karma samudaya.pādena
            sthāpayet, kārya.sādhana.sahena vā bhṛtya.lābhena | 1 |</p>
          <p>KAZ05.3.02/ śarīram avekṣeta, na dharma.arthau pīḍayet | 2 |</p>
          <p>KAZ05.3.03/
            ṛtvig.ācārya.mantri.purohita.senā.pati.yuva.rāja.rāja.mātṛ.rāja.-
            mahiṣyo 'ṣṭa.catvāriṁśat.sāhasrāḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ05.3.04/ etāvatā bharaṇena-anāspadyatvam akopakaṁ ca-eṣāṁ
            bhavati | 4 |</p>
          <p>KAZ05.3.05/
            dauvārika.antar.vaṁśika.praśāstṛ.samāhartṛ.sannidhātāraś
            catur.viṁśati.sāhasrāḥ | 5 |</p>
          <p>KAZ05.3.06/ etāvatā karmaṇyā bhavanti | 6 |</p>
          <p>KAZ05.3.07/
            kumāra.kumāra.mātṛ.nāyaka.paura.vyāvahārika.kārmāntika.mantri.-
            pariṣad.rāṣṭra.anta.pālāś ca dvādaśa.sāhasrāḥ | 7 |</p>
          <p>KAZ05.3.08/ svāmi.paribandha.bala.sahāyā hy etāvatā bhavanti | 8
            |</p>
          <p>KAZ05.3.09/ śreṇī.mukhyā hasty.aśva.ratha.mukhyāḥ pradeṣṭāraś
            ca-aṣṭa.sāhasrāḥ | 9 |</p>
          <p>KAZ05.3.10/ sva.varga.anukarṣiṇo hy etāvatā bhavanti | 10 |</p>
          <p>KAZ05.3.11/ patty.aśva.ratha.hasty.adhyakṣā dravya.hasti.vana.pālāś
            ca catuḥ.sāhasrāḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ05.3.12/ rathika.anīkastha.cikitsaka.aśva.damaka.vardhakayo
            yoni.poṣakāś ca dvi.sāhasrāḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ05.3.13/
            kārtāntika.naimittika.mauhūrtika.paurāṇika.sūta.māgadhāḥ
            purohita.puruṣāḥ sarva.adhyakṣāś ca sāhasrāḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ05.3.14/ śilpavantaḥ pādātāḥ saṅkhyāyaka.lekhaka.ādi.vargaś ca
            pañca.śatāḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ05.3.15/ kuśīlavās tv ardha.tṛtīya.śatāḥ, dvi.guṇa.vetanāś
            ca-eṣāṁ tūrya.karāḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ05.3.16/ kāru.śilpino viṁśati.śatikāḥ | 16 |</p>
          <p>KAZ05.3.17/
            catuṣpada.dvipada.paricāraka.pārikarmika.aupasthāyika.pālaka.-
            viṣṭi.bandhakāḥ ṣaṣṭi.vetanāḥ,
            ārya.yukta.ārohaka.māṇavaka.śaila.khanakāḥ sarva.upasthāyinaś ca |
            17 |</p>
          <p>KAZ05.3.18/ ācāryā vidyāvantaś ca pūjā.vetanāni yathā.arhaṁ
            labheran pañca.śata.avaraṁ sahasra.param | 18 |</p>
          <p>KAZ05.3.19/ daśa.paṇiko yojane dūto madhyamaḥ, daśa.uttare
            dvi.guṇa.vetana ā.yojana.śatād iti | 19 |</p>
          <p>KAZ05.3.20/ samāna.vidyebhyas tri.guṇa.vetano rājā rāja.sūya.ādiṣu
            kratuṣu | 20 |</p>
          <pb n="158"/>
          <p>KAZ05.3.21/ rājñaḥ sārathiḥ sāhasraḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ05.3.22/
            kāpaṭika.udāsthita.gṛha.patika.vaidehaka.tāpasa.vyañjanāḥ sāhasrāḥ |
            22 |</p>
          <p>KAZ05.3.23/ grāma.bhṛtaka.sattri.tīkṣṇa.rasada.bhikṣukyaḥ
            pañca.śatāḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ05.3.24/ cāra.sañcāriṇo 'rdha.tṛtīya.śatāḥ,
            prayāsa.vṛddha.vetanā vā | 24 |</p>
          <p>KAZ05.3.25/ śata.varga.sahasra.vargāṇām adhyakṣā
            bhakta.vetana.lābham ādeśaṁ vikṣepaṁ ca kuryuḥ | 25 |</p>
          <p>KAZ05.3.26/ avikṣepo rāja.parigraha.durga.rāṣṭra.rakṣa.avekṣaṇeṣu
            ca | 26 |</p>
          <p>KAZ05.3.27/ nitya.mukhyāḥ syur aneka.mukhyāś ca | 27 |</p>
          <p>KAZ05.3.28/ karmasu mṛtānāṁ putra.dārā bhakta.vetanaṁ labheran | 28
            |</p>
          <p>KAZ05.3.29/ bāla.vṛddha.vyādhitāś ca-eṣām anugrāhyāḥ | 29 |</p>
          <p>KAZ05.3.30/ preta.vyādhita.sūtikā.kṛtyeṣu ca-eṣām artha.māna.karma
            kuryāt | 30 |</p>
          <p>KAZ05.3.31/ alpa.kośaḥ kupya.paśu.kṣetrāṇi dadyāt, alpaṁ ca
            hiraṇyam | 31 |</p>
          <p>KAZ05.3.32/ śūnyaṁ vā niveśayitum abhyutthito hiraṇyam eva dadyāt,
            na grāmaṁ grāma.sañjāta.vyavahāra.sthāpana.artham | 32 |</p>
          <p>KAZ05.3.33/ etena bhṛtānām abhṛtānāṁ ca vidyā.karmabhyāṁ
            bhakta.vetana.viśeṣaṁ ca kuryāt | 33 |</p>
          <p>KAZ05.3.34/ ṣaṣṭi.vetanasya-āḍhakaṁ kṛtvā hiraṇya.anurūpaṁ bhaktaṁ
            kuryāt | 34 |</p>
          <p>KAZ05.3.35/ patty.aśva.ratha.dvipāḥ sūrya.udaye bahiḥ
            sandhi.divasa.varjaṁ śilpa.yogyāḥ kuryuḥ | 35 |</p>
          <p>KAZ05.3.36/ teṣu rājā nitya.yuktaḥ syāt, abhīkṣṇaṁ ca-eṣāṁ
            śilpa.darśanaṁ kuryāt | 36 |</p>
          <p>KAZ05.3.37/ kṛta.nara.indra.aṅkaṁ śastra.āvaraṇam āyudha.agāraṁ
            praveśayet | 37 |</p>
          <p>KAZ05.3.38/ aśastrāś careyuḥ, anyatra mudrā.anujñātāt | 38 |</p>
          <p>KAZ05.3.39/ naṣṭaṁ.vinaṣṭaṁ vā dvi.guṇaṁ dadyāt | 39 |</p>
          <p>KAZ05.3.40/ vidhvasta.gaṇanāṁ ca kuryāt | 40 |</p>
          <p>KAZ05.3.41/ sārthikānāṁ śastra.āvaraṇam anta.pālā gṛhṇīyuḥ,
            samudram avacārayeyur vā | 41 |</p>
          <p>KAZ05.3.42/ yātrām abhyutthito vā senām udyojayet | 42 |</p>
          <p>KAZ05.3.43/ tato vaidehaka.vyañjanāḥ sarva.paṇyāny āyudhīyebhyo
            yātrā.kāle dvi.guṇa.pratyādeyāni dadyuḥ | 43 |</p>
          <p>KAZ05.3.44/ evaṁ rāja.paṇya.yoga.vikrayo vetana.pratyādānaṁ ca
            bhavati | 44 |</p>
          <p>KAZ05.3.45/ evam avekṣita.āya.vyayaḥ kośa.daṇḍa.vyasanaṁ
            na-avāpnoti | 45 |</p>
          <p>KAZ05.3.46/ iti bhakta.vetana.vikalpaḥ | 46 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.3.47ab/ sattriṇaś ca-āyudhīyānāṁ veśyāḥ kāru.kuśīlavāḥ
              |</l>
            <l>KAZ05.3.47cd/ daṇḍa.vṛddhāś ca jānīyuḥ śauca.aśaucam atandritāḥ
              || 47 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4" type="chapter">
          <pb n="159"/>
          <head>Chapter 4 (Section 92): Conduct Proper for a Dependant</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 354 :: K2 tr. 305</note>
          <p>KAZ05.4.01/ loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṁ
            priya.hita.dvāreṇa-āśrayeta | 1 |</p>
          <p>KAZ05.4.02/ yaṁ vā manyeta "yathā-aham āśraya.īpsur evam asau
            vinaya.īpsur ābhigāmika.guṇa.yuktaḥ" iti, dravya.prakṛti.hīnam apy
            enam āśrayeta, na tv eva-anātma.sampannam | 2 |</p>
          <p>KAZ05.4.03/ anātmavā hi nīti.śāstra.dveṣād anarthya.saṁyogād vā
            prāpya-api mahad aiśvaryaṁ na bhavati | 3 |</p>
          <p>KAZ05.4.04/ ātmavati labdha.avakāśaḥ śāstra.anuyogaṁ dadyāt | 4
            |</p>
          <p>KAZ05.4.05/ avisaṁvādādd hi sthāna.sthairyam avāpnoti | 5 |</p>
          <p>KAZ05.4.06/ mati.karmasu pṛṣṭhas tadātve ca-āyatyāṁ ca
            dharma.artha.saṁyuktaṁ samarthaṁ pravīṇavad apariṣad.bhīruḥ kathayet
            | 6 |</p>
          <p>KAZ05.4.07/ īpsitaḥ paṇeta "dharma.artha.anuyogam aviśiṣṭeṣu
            balavat.saṁyukteṣu daṇḍa.dhāraṇaṁ mat.saṁyoge tadātve ca
            daṇḍa.dhāraṇam iti na kuryāḥ, pakṣaṁ vṛttiṁ guhyaṁ ca me
            na-upahanyāḥ, sañjñayā ca tvāṁ kāma.krodha.daṇḍaneṣu vārayeyam" iti
            | 7 |</p>
          <p>KAZ05.4.08/ ādiṣṭaḥ pradiṣṭāyāṁ bhūmāv anujñātaḥ praviśet, upaviśec
            ca pārśvataḥ sannikṛṣṭa.viprakṛṣṭaḥ para.āsanam | 8 |</p>
          <p>KAZ05.4.09/ vigṛhya kathanam asabhyam apratyakṣam aśraddheyam
            anṛtaṁ ca vākyam uccair anarmaṇi hāsaṁ vāta.ṣṭhīvane ca śabdavatī na
            kuryāt | 9 |</p>
          <p>KAZ05.4.10/ mithaḥ kathanam anyena, jana.vāde dvandva.kathanam,
            rājño veṣam uddhata.kuhakānāṁ ca,
            ratna.atiśaya.prakāśa.abhyarthanam, eka.akṣy.oṣṭha.nirbhogaṁ
            bhrukuṭī.karma vākya.avakṣepaṇaṁ ca bruvati, balavat
            saṁyukta.virodham, strībhiḥ strī.darśibhiḥ sāmanta.dūtair
            dveṣya.pakṣa.avakṣiptān arthyaiś ca pratisaṁsargam eka.artha.caryāṁ
            saṅghātaṁ ca varjayet | 10 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.11ab/ ahīna.kālaṁ rāja.arthaṁ sva.arthaṁ priya.hitaiḥ
              saha |</l>
            <l>KAZ05.4.11cd/ para.arthaṁ deśa.kāle ca brūyād
              dharma.artha.saṁhitam || 11 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.12ab/ pṛṣṭaḥ priya.hitaṁ brūyān na brūyād ahitaṁ priyam
              |</l>
            <l>KAZ05.4.12cd/ apriyaṁ vā hitaṁ brūyāt-śṛṇvato 'numato mithaḥ ||
              12 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.13ab/ tūṣṇīṁ vā prativākye syād veṣya.ādīṁś ca na
              varṇayet |</l>
            <l>KAZ05.4.13cd/ apriyā api dakṣāḥ syus tad.bhāvād ye bahiṣ.kṛtāḥ ||
              13 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.14ab/ anarthyāś ca priyā dṛṣṭāś citta.jñāna.anuvartinaḥ
              |</l>
            <l>KAZ05.4.14cd/ abhihāsyeṣv abhihased ghora.hāsāṁś ca varjayet ||
              14 ||</l>
          </lg>
          <pb n="160"/>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.15ab/ parāt saṅkrāmayed ghoraṁ na ca ghoraṁ pare vadet
              |</l>
            <l>KAZ05.4.15cd/ titikṣeta-ātmanaś caiva kṣamāvān pṛthivī.samaḥ ||
              15 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.16ab/ ātma.rakṣā hi satataṁ pūrvaṁ kāryā vijānatā |</l>
            <l>KAZ05.4.16cd/ agnāv iva hi samproktā vṛttī rājā-upajīvinām || 16
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.4.17ab/ eka.deśaṁ dahed agniḥ śarīraṁ vā paraṁ gataḥ |</l>
            <l>KAZ05.4.17cd/ sa-putra.dāraṁ rājā tu ghātayed ardhayeta vā || 17
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5" type="chapter">
          <head>Chapter 5 (Section 93): Proper Behaviour of a Courtier</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 356 :: K2 tr. 307</note>
          <p>KAZ05.5.01/ niyuktaḥ karmasu vyaya.viśuddham udayaṁ darśayet | 1
            |</p>
          <p>KAZ05.5.02/ ābhyantaraṁ bāhyaṁ guhyaṁ prakāśyam ātyayikam
            upekṣitavyaṁ vā kāryaṁ "idam evam" iti viśeṣayec ca | 2 |</p>
          <p>KAZ05.5.03/ mṛgayā.dyūta.madya.strīṣu prasaktaṁ na-enam anuvarteta
            praśaṁsābhiḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ05.5.04/ āsannaś ca-asya vyasana.upaghāte prayateta,
            para.upajāpa.atisandhāna.upadhibhyaś ca rakṣet | 4 |</p>
          <p>KAZ05.5.05/ iṅgita.ākārau ca-asya lakṣayet | 5 |</p>
          <p>KAZ05.5.06/
            kāma.dveṣa.harṣa.dainya.vyavasāya.bhaya.dvandva.viparyāsam
            iṅgita.ākārābhyāṁ hi mantra.saṁvaraṇa.artham ācarati prājñaḥ | 6
            |</p>
          <p>KAZ05.5.07/ darśane prasīdati, vākyaṁ pratigṛhṇāti, āsanaṁ dadāti,
            vivikto darśayate, śaṅkā.sthāne na-atiśaṅkate, kathāyāṁ ramate,
            parijñāpyeṣv avekṣate, pathyam uktaṁ sahate, smayamāno niyuṅkte,
            hastena spṛśati, ślāghye na-upahasati, parokṣaṁ guṇaṁ bravīti,
            bhakṣyeṣu smarati, saha vihāraṁ yāti, vyasane 'bhyupapadyate,
            tad.bhaktīn pūjayati, guhyam ācaṣṭe, mānaṁ vardhayati, arthaṁ
            karoti, anarthaṁ pratihanti - iti tuṣṭa.jñānam | 7 |</p>
          <p>KAZ05.5.08/ etad eva viparītam atuṣṭasya, bhūyaś ca vakṣyāmaḥ | 8
            |</p>
          <p>KAZ05.5.09/ sandarśane kopaḥ, vākyasya-aśravaṇa.pratiṣedhau,
            āsana.cakṣuṣor adānam, varṇa.svara.bhedaḥ,
            eka.akṣi.bhrukuṭy.oṣṭha.nirbhogaḥ, sveda.śvāsa.smitānām
            asthāna.utpattiḥ, para.mantraṇam, akasmād.vrajanam, vardhanam
            anyasya, bhūmi.gātra.vilekhanam, anyasya-upatodanam,
            vidyā.varṇa.deśa.kutsā, sama.doṣa.nindā, pratidoṣa.nindā,
            pratiloma.stavaḥ, sukṛta.anavekṣaṇam, duṣkṛta.anukīrtanam,
            pṛṣṭha.avadhānam, atityāgaḥ, mithyā.abhibhāṣaṇam, rāja.darśināṁ ca
            tad.vṛtta.anyatvam | 9 |</p>
          <pb n="161"/>
          <p>KAZ05.5.10/ vṛtti.vikāraṁ ca-avekṣeta-apy amānuṣāṇām | 10 |</p>
          <p>KAZ05.5.11/ "ayam uccaiḥ siñcati" iti kātyāyanaḥ pravavrāja,
            "krauñco 'pasavyam" iti kaṇiṅko bhāradvājaḥ, "tṛṇam" iti dīrghaś
            cārāyaṇaḥ, "śītā śāṭī" iti ghoṭa.mukhaḥ, "hastī pratyaukṣīt" iti
            kiñjalkaḥ, "ratha.aśvaṁ prāśaṁsīt" iti piśunaḥ, prati.ravaṇe śunaḥ
            piśuna.putraḥ | 11 |</p>
          <p>KAZ05.5.12/ artha.māna.avakṣepe ca parityāgaḥ | 12 |</p>
          <p>KAZ05.5.13/ svāmi.śīlam ātmanaś ca kilbiṣam upalabhya vā
            pratikurvīta | 13 |</p>
          <p>KAZ05.5.14/ mitram upakṛṣṭaṁ vā-asya gacchet | 14 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.5.15ab/ tatrastho doṣa.nirghātaṁ mitrair bhartari ca-ācaret
              |</l>
            <l>KAZ05.5.15cd/ tato bhartari jīve vā mṛte vā punar āvrajet || 15
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="6" type="chapter">
          <head>Chapter 6 (Sections 94; 95): Continuance of the Kingdom;
            Continuous Sovereignty</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 359 :: K2 tr. 309</note>
          <p>KAZ05.6.01/ rāja.vyasanam evam amātyaḥ pratikurvīta | 1 |</p>
          <p>KAZ05.6.02/ prāg eva maraṇa.ābādha.bhayād rājñaḥ
            priya.hita.upagraheṇa māsa.dvi.māsa.antaraṁ darśanaṁ sthāpayed
            "deśa.pīḍā.apaham amitra.apaham āyuṣyaṁ putrīyaṁ vā karma rājā
            sādhayati" ity apadeśena | 2 |</p>
          <p>KAZ05.6.03/ rāja.vyañjanam arūpa.velāyāṁ prakṛtīnāṁ darśayet,
            mitra.amitra.dūtānāṁ ca | 3 |</p>
          <p>KAZ05.6.04/ taiś ca yathā.ucitāṁ sambhāṣām amātya.mukho gacchet | 4
            |</p>
          <p>KAZ05.6.05/ dauvārika.antar.vaṁśika.mukhaś ca yathā.uktaṁ
            rāja.praṇidhim anuvartayet | 5 |</p>
          <p>KAZ05.6.06/ apakāriṣu ca heḍaṁ prasādaṁ vā prakṛti.kāntaṁ darśayet,
            prasādam eva-upakāriṣu | 6 |</p>
          <p>KAZ05.6.07/ āpta.puruṣa.adhiṣṭhitau durga.pratyantasthau vā
            kośa.daṇḍāv ekasthau kārayet, kulya.kumāra.mukhyāṁś
            ca-anya.apadeśena | 7 |</p>
          <p>KAZ05.6.08/ yaś ca mukhyaḥ pakṣavān durga.aṭavīstho vā vaiguṇyaṁ
            bhajeta tam upagrāhayet | 8 |</p>
          <p>KAZ05.6.09/ bahv.ābādhaṁ vā yātrāṁ preṣayet, mitra.kulaṁ vā | 9
            |</p>
          <pb n="162"/>
          <p>KAZ05.6.10/ yasmāc ca sāmantād ābādhaṁ paśyet tam
            utsava.vivāha.hasti.bandhana.aśva.paṇya.bhūmi.pradāna.-
            apadeśena-avagrāhayet, sva.mitreṇa vā | 10 |</p>
          <p>KAZ05.6.11/ tataḥ sandhim adūṣyaṁ kārayet | 11 |</p>
          <p>KAZ05.6.12/ āṭavika.amitrair vā vairaṁ grāhayet | 12 |</p>
          <p>KAZ05.6.13/ tat.kulīnam aparuddhaṁ vā bhūṁy.eka.deśena-upagrāhayet
            | 13 |</p>
          <p>KAZ05.6.14/ kulya.kumāra.mukhya.upagrahaṁ kṛtvā vā kumāram
            abhiṣiktam eva darśayet | 14 |</p>
          <p>KAZ05.6.15/ dāṇḍa.karmikavad vā rājya.kaṇṭakān uddhṛtya rājyaṁ
            kārayet | 15 |</p>
          <p>KAZ05.6.16/ yadi vā kaścin mukhyaḥ sāmanta.ādīnām anyatamaḥ kopaṁ
            bhajeta taṁ "ehi, rājānaṁ tvā kariṣyāmi" ity āvāhayitvā ghātayet |
            16 |</p>
          <p>KAZ05.6.17/ āpat.pratīkāreṇa vā sādhayet | 17 |</p>
          <p>KAZ05.6.18/ yuva.rāje vā krameṇa rājya.bhāram āropya rāja.vyasanaṁ
            khyāpayet | 18 |</p>
          <p>KAZ05.6.19/ para.bhūmau rāja.vyasane mitreṇa-amitra.vyañjanena
            śatroḥ sandhim avasthāpya-apagacchet | 19 |</p>
          <p>KAZ05.6.20/ sāmanta.ādīnām anyatamaṁ vā-asya durge
            sthāpayitvā-apagacchet | 20 |</p>
          <p>KAZ05.6.21/ kumāram abhiṣicya vā prativyūheta | 21 |</p>
          <p>KAZ05.6.22/ pareṇa-abhiyukto vā yathā.uktam āpat.pratīkāraṁ kuryāt
            | 22 |</p>
          <p>KAZ05.6.23/ evam eka.aiśvaryam amātyaḥ kārayed iti kauṭilyaḥ | 23
            |</p>
          <p>KAZ05.6.24/ "na-evam" iti bhāradvājaḥ | 24 |</p>
          <p>KAZ05.6.25/ "pramriyamāṇe vā rājany amātyaḥ kulya.kumāra.mukhyān
            parasparaṁ mukhyeṣu vā vikramayet | 25 |</p>
          <p>KAZ05.6.26/ vikrāntaṁ prakṛti.kopena ghātayet | 26 |</p>
          <p>KAZ05.6.27/ kulya.kumāra.mukhyān upāṁśu.daṇḍena vā sādhayitvā
            svayaṁ rājyaṁ gṛhṇīyāt | 27 |</p>
          <p>KAZ05.6.28/ rājya.kāraṇādd hi pitā putrān putrāś ca pitaram
            abhidruhyanti, kim aṅga punar amātya.prakṛtir hy eka.pragraho
            rājyasya | 28 |</p>
          <p>KAZ05.6.29/ tat svayam upasthitaṁ na-avamanyeta | 29 |</p>
          <p>KAZ05.6.30/ "svayam ārūḍhā hi strī tyajyamānā-abhiśapati" iti
            loka.pravādaḥ | 30 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.6.31ab/ kālaś ca sakṛd abhyeti yaṁ naraṁ kāla.kāṅkṣiṇam
              |</l>
            <l>KAZ05.6.31cd/ durlabhaḥ sa punas tasya kālaḥ karma cikīrṣataḥ ||
              31 ||</l>
          </lg>
          <p>KAZ05.6.32/ prakṛti.kopakam adharmiṣṭham anaikāntikaṁ ca-etad iti
            kauṭilyaḥ | 32 |</p>
          <p>KAZ05.6.33/ rāja.putram ātma.sampannaṁ rājye sthāpayet | 33 |</p>
          <p>KAZ05.6.34/ sampanna.abhāve 'vyasaninaṁ kumāraṁ rāja.kanyāṁ
            garbhiṇīṁ devīṁ vā puras.kṛtya mahā.mātrān sannipātya brūyāt "ayaṁ
            vo nikṣepaḥ, pitaram asya-avekṣadhvaṁ sattva.abhijanam ātmanaś ca,
            dhvaja.mātro 'yaṁ bhavanta eva svāminaḥ, kathaṁ vā kriyatām" iti |
            34 |</p>
          <p>KAZ05.6.35/ tathā bruvāṇaṁ yoga.puruṣā brūyuḥ "ko 'nyo
            bhavat.purogād asmād rājñaś cāturvarṇyam arhati pālayitum" iti | 35
            |</p>
          <p>KAZ05.6.36/ "tathā" ity amātyaḥ kumāraṁ rāja.kanyāṁ garbhiṇīṁ devīṁ
            vā-adhikurvīta, bandhu.sambandhināṁ mitra.amitra.dūtānāṁ ca darśayet
            | 36 |</p>
          <pb n="163"/>
          <p>KAZ05.6.37/ bhakta.vetana.viśeṣam amātyānām āyudhīyānāṁ ca kārayet,
            "bhūyaś ca-ayaṁ vṛddhaḥ kariṣyati" iti brūyāt | 37 |</p>
          <p>KAZ05.6.38/ evaṁ durga.rāṣṭra.mukhyān ābhāṣeta, yathā.arhaṁ ca
            mitra.amitra.pakṣam | 38 |</p>
          <p>KAZ05.6.39/ vinaya.karmaṇi ca kumārasya prayateta | 39 |</p>
          <p>KAZ05.6.40/ kanyāyāṁ samāna.jātīyād apatyam utpādya vā-abhiṣiñcet |
            40 |</p>
          <p>KAZ05.6.41/ mātuś citta.kṣobha.bhayāt kulyam alpa.sattvaṁ chātraṁ
            ca lakṣaṇyam upanidadhyāt | 41 |</p>
          <p>KAZ05.6.42/ ṛtau ca-enāṁ rakṣet | 42 |</p>
          <p>KAZ05.6.43/ na ca-ātma.arthaṁ kañcid utkṛṣṭam upabhogaṁ kārayet |
            43 |</p>
          <p>KAZ05.6.44/ rāja.arthaṁ tu
            yāna.vāhana.ābharaṇa.vastra.strī.veśma.parivāpān kārayet | 44 |</p>
          <lg>
            <l>KAZ05.6.45ab/ yauvanasthaṁ ca yāceta viśramaṁ citta.kāraṇāt |</l>
            <l>KAZ05.6.45cd/ parityajed atuṣyantaṁ tuṣyantaṁ ca-anupālayet || 45
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.6.46ab/ nivedya putra.rakṣā.arthaṁ gūḍha.sāra.parigrahān
              |</l>
            <l>KAZ05.6.46cd/ araṇyaṁ dīrgha.sattraṁ vā seveta-ārucyatāṁ gataḥ ||
              46 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.6.47ab/ mukhyair avagṛhītaṁ vā rājānaṁ tat.priya.āśritaḥ
              |</l>
            <l>KAZ05.6.47cd/ itihāsa.purāṇābhyāṁ bodhayed artha.śāstravit || 47
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ05.6.48ab/ siddha.vyañjana.rūpo vā yogam āsthāya pārthivam
              |</l>
            <l>KAZ05.6.48cd/ labheta labdhvā dūṣyeṣu dāṇḍakarmikam ācaret || 48
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="6" type="book">
        <pb n="164"/>
        <head>Book 6: The Circle of Kings as the Basis</head>
        <note place="margin">[&#160;K tr. 364--371 :: K2 tr. 314--320</note>
        <div2 n="1" type="chapter">
          <head>Chapter 1 (Section 96): Excellences of Constituents</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 364 :: K2 tr. 314</note>
          <p>KAZ06.1.01/ svāmy.amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.mitrāṇi
            prakṛtayaḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ06.1.02/ tatra svāmi.sampat | 2 |</p>
          <p>KAZ06.1.03/ mahā.kulīno daiva.buddhi.sattva.sampanno vṛddha.darśī
            dhārmikaḥ satya.vāg avisaṁvādakaḥ kṛtajñaḥ sthūla.lakṣo mahā.utsāho
            'dīrgha.sūtraḥ śakya.sāmanto dṛḍha.buddhir akṣudra.pariṣatko
            vinaya.kāma ity ābhigāmikā guṇāḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ06.1.04/
            śuśrūṣā.śravaṇa.grahaṇa.dhāraṇa.vijñāna.ūha.apoha.tattva.abhiniveśāḥ
            prajñā.guṇāḥ | 4 |</p>
          <p>KAZ06.1.05/ śauryam amarṣaḥ śīghratā dākṣyaṁ ca-utsāha.guṇāḥ | 5
            |</p>
          <p>KAZ06.1.06/ vāgmī pragalbhaḥ smṛti.mati.balavān udagraḥ
            sv.avagrahaḥ kṛta.śilpo 'vyasano daṇḍa.nāyy upakāra.apakārayor
            dṛṣṭa.pratīkārī hrīmān āpat.prakṛtyor viniyoktā dīrgha.dūra.darśī
            deśa.kāla.puruṣa.kāra.kārya.pradhānaḥ
            sandhi.vikrama.tyāga.samyama.paṇa.parac.chidra.vibhāgī saṁvṛto
            'dīna.abhihāsya.jihma.bhrukuṭī.kṣaṇaḥ
            kāma.krodha.lobha.stambha.cāpala.upatāpa.paiśunya.hīnaḥ śaklaḥ
            smita.udagra.abhibhāṣī vṛddha.upadeśa.ācāra ity ātma.sampat | 6
            |</p>
          <p>KAZ06.1.07/ amātya.sampad uktā purastāt | 7 |</p>
          <p>KAZ06.1.08/ madhye ca-ante ca sthānavān ātma.dhāraṇaḥ para.dhāraṇaś
            ca-āpadi sva.ārakṣaḥ sva.ājīvaḥ śatru.dveṣī śakya.sāmantaḥ
            paṅka.pāṣāṇa.uṣara.viṣama.kaṇṭaka.śreṇī.vyāla.mṛga.aṭavī.hīnaḥ
            kāntaḥ sītā.khani.dravya.hasti.vanavān gavyaḥ pauruṣeyo
            gupta.gocaraḥ paśumān adeva.mātṛko vāri.sthala.pathābhyām upetaḥ
            sāra.citra.bahu.paṇyo daṇḍa.kara.sahaḥ karma.śīla.karṣako
            'bāliśa.svāmy.avara.varṇa.prāyo bhakta.śuci.manuṣya iti
            jana.pada.sampat | 8 |</p>
          <p>KAZ06.1.09/ durga.sampad uktā purastāt | 9 |</p>
          <p>KAZ06.1.10/ dharma.adhigataḥ pūrvaiḥ svayaṁ vā hema.rūpya.prāyaś
            citra.sthūla.ratna.hiraṇyo dīrghām apy āpadam anāyatiṁ saheta-iti
            kośa.sampat | 10 |</p>
          <p>KAZ06.1.11/ pitṛ.paitāmaho nityo vaśyas tuṣṭa.bhṛta.putra.dāraḥ
            pravāseṣv avisaṁvāditaḥ sarvatra-apratihato duḥkha.saho bahu.yuddhaḥ
            sarva.yuddha.praharaṇa.vidyā.viśāradaḥ saha.vṛddhi.kṣayikatvād
            advaidhyaḥ kṣatra.prāya iti daṇḍa.sampat | 11 |</p>
          <pb n="165"/>
          <p>KAZ06.1.12/ pitṛ.paitāmahaṁ nityaṁ vaśyam advaidhyaṁ
            mahal.laghu.samuttham iti mitra.sampat | 12 |</p>
          <p>KAZ06.1.13/ arāja.bījī lubdhaḥ kṣudra.pariṣatko virakta.prakṛtir
            anyāya.vṛttir ayukto vyasanī nirutsāho daiva.pramāṇo
            yat.kiñcana.kārya.gatir ananubandhaḥ klībo nitya.apakārī ca-ity
            amitra.sampat | 13 |</p>
          <p>KAZ06.1.14/ evaṁ.bhūto hi śatruḥ sukhaḥ samucchettuṁ bhavati | 14
            |</p>
          <lg>
            <l>KAZ06.1.15ab/ ari.varjāḥ prakṛtayaḥ sapta-etāḥ sva.guṇa.udayāḥ
              |</l>
            <l>KAZ06.1.15cd/ uktāḥ pratyaṅga.bhūtās tāḥ prakṛtā rāja.sampadaḥ ||
              15 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ06.1.16ab/ sampādayaty asampannāḥ prakṛtīr ātmavān nṛpaḥ |</l>
            <l>KAZ06.1.16cd/ vivṛddhāś ca-anuraktāś ca prakṛtīr hanty anātmavān
              || 16 ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ06.1.17ab/ tataḥ sa duṣṭa.prakṛtiś cāturanto 'py anātmavān
              |</l>
            <l>KAZ06.1.17cd/ hanyate vā prakṛtibhir yāti vā dviṣatāṁ vaśam || 17
              ||</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>KAZ06.1.18ab/ ātmavāṁs tv alpa.deśo 'pi yuktaḥ prakṛti.sampadā
              |</l>
            <l>KAZ06.1.18cd/nayajñaḥ pṛthivīṁ kṛtsnāṁ jayaty eva na hīyate || 18
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2" type="chapter">
          <head>Chapter 2 (Section 97): Concerning Peace and Activity</head>
          <note place="margin">[&#160;K tr. 368 :: K2 tr. 317</note>
          <p>KAZ06.2.01/ śama.vyāyāmau yoga.kṣemayor yoniḥ | 1 |</p>
          <p>KAZ06.2.02/ karma.ārambhāṇāṁ yoga.ārādhano vyāyāmaḥ | 2 |</p>
          <p>KAZ06.2.03/ karma.phala.upabhogānāṁ kṣema.ārādhanaḥ śamaḥ | 3 |</p>
          <p>KAZ06.2.04/ śama.vyāyāmayor yoniḥ ṣāḍguṇyam | 4 |</p>
          <p>KAZ06.2.05/ kṣayaḥ sthānaṁ vṛddhir ity udayās tasya | 5 |</p>
          <p>KAZ06.2.06/ mānuṣaṁ naya.apanayau, daivam aya.anayau | 6 |</p>
          <p>KAZ06.2.07/ daiva.mānuṣaṁ hi karma lokaṁ yāpayati | 7 |</p>
          <p>KAZ06.2.08/ adṛṣṭa.kāritaṁ daivam | 8 |</p>
          <p>KAZ06.2.09/ tasminn iṣṭena phalena yogo 'yaḥ, aniṣṭena-anayaḥ | 9
            |</p>
          <p>KAZ06.2.10/ dṛṣṭa.kāritaṁ mānuṣam | 10 |</p>
          <p>KAZ06.2.11/ tasmin yoga.kṣema.niṣpattir nayaḥ, vipattir apanayaḥ |
            11 |</p>
          <p>KAZ06.2.12/ tac cintyam, acintyaṁ daivam | 12 |</p>
          <p>KAZ06.2.13/ rājā ātma.dravya.prakṛti.sampanno nayasya-adhiṣṭhānaṁ
            vijigīṣuḥ | 13 |</p>
          <p>KAZ06.2.14/ tasya samantato maṇḍalī.bhūtā bhūmy.anantarā
            ari.prakṛtiḥ | 14 |</p>
          <p>KAZ06.2.15/ tathā-eva bhūmy.eka.antarā mitra.prakṛtiḥ | 15 |</p>
          <p>KAZ06.2.16/ ari.sampad.yuktaḥ sāmantaḥ śatruḥ, vyasanī yātavyaḥ,
            anapāśrayo durbala.āśrayo vā-ucchedanīyaḥ, viparyaye pīḍanīyaḥ
            karśanīyo vā | 16 |</p>
          <p>KAZ06.2.17/ ity ari.viśeṣāḥ | 17 |</p>
          <pb n="166"/>
          <p>KAZ06.2.18/ tasmān mitram ari.mitraṁ mitra.mitram ari.mitra.mitraṁ
            ca-ānantaryeṇa bhūmīnāṁ prasajyante purastāt, paścāt pārṣṇi.grāha
            ākrandaḥ pārṣṇi.grāha.āsāra ākranda.āsāraḥ | 18 |</p>
          <p>KAZ06.2.19/ bhūmy.anantaraḥ prakṛti.mitraḥ, tulya.abhijanaḥ
            sahajaḥ, viruddho virodhayitā vā kṛtrimaḥ | 19 |</p>
          <p>KAZ06.2.20/ bhūmy.eka.antaraṁ prakṛti.mitram, mātā.pitṛ.sambaddhaṁ
            sahajam, dhana.jīvita.hetor āśritaṁ kṛtrimam | 20 |</p>
          <p>KAZ06.2.21/ ari.vijigīṣvor bhūmy.anantaraḥ saṁhata.asaṁhatayor
            anugraha.samartho nigrahe ca-asaṁhatayor madhyamaḥ | 21 |</p>
          <p>KAZ06.2.22/ ari.vijigīṣu.madhyānāṁ bahiḥ prakṛtibhyo balavattaraḥ
            saṁhata.asaṁhatānām ari.vijigīṣu.madhyamānām anugraha.samartho
            nigrahe ca-asaṁhatānām udāsīnaḥ | 22 |</p>
          <p>KAZ06.2.23/ iti prakṛtayaḥ | 23 |</p>
          <p>KAZ06.2.24/ vijigīṣur mitraṁ mitra.mitraṁ vā-asya prakṛtayas tisraḥ
            | 24 |</p>
          <p>KAZ06.2.25/ tāḥ pañcabhir
            amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.prakṛtibhir eka.ekaśaḥ samyuktā
            maṇḍalam aṣṭādaśakaṁ bhavati | 25 |</p>
          <p>KAZ06.2.26/ anena maṇḍala.pṛthaktvaṁ vyākhyātam
            ari.madhyama.udāsīnānām | 26 |</p>
          <p>KAZ06.2.27/ evaṁ catur.maṇḍala.saṅkṣepa
