<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI  xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Manusmṛti : with the Sanskrit commentary Manvarthamuktāvalī of
          Kullūka Bhaṭṭa / edited by J.L. Shastri ; with English introduction by
          S.C. Banerji - SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts
          transcript</title>
        <author>Manu</author>
        <editor>J.L. Shastri</editor>
        <funder>The British Association for South Asian Studies</funder>
        <funder>The British Academy</funder>
        <principal>Michio Yano and Yasuke Ikari, Kyoto University</principal>
        <respStmt>
          <persName xml:id="rm">Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to Text Encoding Initiative (TEI)
            markup</resp>
        </respStmt>
	<respStmt><persName xml:id="pma">Patrick Mc Allister (pma@rdorte.org)</persName>
	<resp>Maintenance of file for SARIT.
	</resp>
	</respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Version: 0.1_005, <date when="2009-08-26"
            >Wed Aug 26 <time>11:22:50 NZST</time> 2009</date></edition>
        <respStmt>
          <persName>Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to TEI markup</resp>
        </respStmt>
      </editionStmt>
      <extent>UTF-8 encoded XML file ; approx. 810000 bytes</extent>
      <publicationStmt>
        <authority>Dominik Wujastyk</authority>
        <publisher>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</publisher>
        <pubPlace>
          <address>
            <addrLine>c/o Wellcome Center at University College London (UCL)</addrLine>
            <addrLine>210 Euston Road</addrLine>
            <addrLine>LONDON NW1 2BE</addrLine>
            <addrLine>UNITED KINGDOM</addrLine>
         </address>
        </pubPlace>
        <date when="2009-08-26">Wed Aug 26 <time>11:22:50 NZST</time> 2009</date>
        <idno>0001-00000002</idno>
        <availability>
          <p>COPYRIGHT NOTICE</p>
          <p>Copyright (C) 2009 Dominik Wujastyk.</p>
          <p>All rights reserved.</p>
          <p>Copyright (C) 1991-1996 members of the Joint Seminar on ``Law
            (dharma) and Society in Classical India'', coordinated by Y. Ikari
            at the Institute for Research in Humanities, Kyoto University.</p>
          <p>All rights reserved.</p>
          <p>Redistribution and use of these source and binary files, with or
            without modification, are permitted provided that the following
            conditions are met:</p>
          <p>1. Redistributions of source files must retain the above copyright
            notice, this list of conditions and the following disclaimer.</p>
          <p>2. Redistributions of binary files must reproduce the above
            copyright notice, this list of conditions and the following
            disclaimer in the documentation and/or other materials provided with
            the distribution.</p>
          <p>3. Neither the name D. Wujastyk nor the names of contributors may
            be used to endorse or promote products derived from source or binary
            files without specific prior written permission.</p>
          <p>4. While these source and binary files are available to the general
            public, they are intended for private use only and are strictly
            prohibited from commercial use without specific prior written
            permission.</p>
          <p>DISCLAIMER OF WARRANTY</p>
          <p>THESE SOURCE AND BINARY FILES ARE PROVIDED BY D. WUJASTYK AND
            CONTRIBUTORS ``AS IS'' AND ANY EXPRESS OR IMPLIED WARRANTIES,
            INCLUDING, BUT NOT LIMITED TO, THE IMPLIED WARRANTIES OF
            MERCHANTABILITY AND FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE ARE DISCLAIMED.
            IN NO EVENT SHALL D. WUJASTYK OR CONTRIBUTORS BE LIABLE FOR ANY
            DIRECT, INDIRECT, INCIDENTAL, SPECIAL, EXEMPLARY, OR CONSEQUENTIAL
            DAMAGES (INCLUDING, BUT NOT LIMITED TO, PROCUREMENT OF SUBSTITUTE
            GOODS OR SERVICES; LOSS OF USE, DATA, OR PROFITS; OR BUSINESS
            INTERRUPTION) HOWEVER CAUSED AND ON ANY THEORY OF LIABILITY, WHETHER
            IN CONTRACT, STRICT LIABILITY, OR TORT (INCLUDING NEGLIGENCE OR
            OTHERWISE) ARISING IN ANY WAY OUT OF THE USE OF THESE SOURCE AND
            BINARY FILES, EVEN IF ADVISED OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.</p>
          <p>WARNING</p>
          <p>Unauthorised use of copyrighted material may violate applicable
            copyright laws. D. WUJASTYK assumes no responsibility for
            unauthorised use or other acts that infringe upon the rights of
            copyright owners.</p>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <seriesStmt>
        <title>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</title>
        <respStmt>
          <persName>Richard Mahoney, Indica et Buddhica</persName>
          <resp>Editing and conversion to Text Encoding Initiative (TEI) markup
            of a collection of Indic texts.</resp>
        </respStmt>
        <idno>0001</idno>
      </seriesStmt>
      <notesStmt>
        <note>Base e-text: Michio Yano and Yasuke Ikari, Kyoto University. Base
          edn: J.L. Shastri. Editing and conversion to TEI markup: Richard
          Mahoney, Indica et Buddhica.</note>
      </notesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>Manusmṛti - Kyoto Digital Version</title>
          <editor>Michio Yano and Yasuke Ikari</editor>
          <extent>ASCII text file ; approx. 360000 bytes</extent>
          <pubPlace>Kyoto</pubPlace>
          <publisher>Joint Seminar on ``Law (dharma) and Society in Classical
            India'', Institute for Research in Humanities, Kyoto
            University</publisher>
          <date>1996</date>
          <note>The publishers would like to express their gratitude to Michio
            Yano for kindly making the base e-text of J.L. Shastri's edition
            available.</note>
          <note>N.B. The publishers have taken all available steps to contact in
            good faith holders of copyright for this text. Should they not have
            succeeded in tracing the appropriate copyright holder, they are
            encouraged to contact us.</note>
          <note>Kyoto transcript based on: <bibl>
              <title>Manusmṛti : with the Sanskrit commentary Manvarthamuktāvalī
                of Kullūka Bhaṭṭa / edited by J.L. Shastri ; with English
                introduction by S.C. Banerji</title>
              <author>Manu</author>
              <editor>J.L. Shastri</editor>
              <extent>xv, 29, 495, 24, 25 p. ; 23 cm</extent>
              <pubPlace>Dillī</pubPlace>
              <publisher>Motīlāla Banārasīdāsa</publisher>
              <date>1983</date>
              <note>Edition statement: 1st ed</note>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
              <note>Summary: Classical verse work, with 13th century commentary,
                on Hindu law</note>
            </bibl>
          </note>
          <note>SARIT transcript correlated with: 1.) <bibl>
              <title>Mānava Dharma-śāstra : the code of Manu : original Sanskrit
                text / critically edited, according to the standard Sanskrit
                commentaries, with critical notes, by J. Jolly</title>
              <author>Manu</author>
              <editor>J. Jolly</editor>
              <extent>xix, 346 p. ; 22 cm</extent>
              <pubPlace>London</pubPlace>
              <publisher>Trübner</publisher>
              <date>1887</date>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
              <note>Description: Introd. in English</note>
            </bibl>; and 2.) <bibl>
              <title>Manu's code of law : a critical edition and translation of
                the Mānava-Dharmaśāstra</title>
              <author>Manu</author>
              <editor>P. Olivelle</editor>
              <extent>x, 1131 p. ; 25 cm</extent>
              <pubPlace>Oxford ; New York ; Tokyo</pubPlace>
              <publisher>Oxford University Press</publisher>
              <date>2005</date>
              <note>Language code of text: eng</note>
              <note>Language code of text: san</note>
              <note>Description: Bibliography, p. 999-1008</note>
              <note>Description: Includes indexes</note>
            </bibl>.</note>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>
          <name>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</name> aims to
          establish a corpus of Indic texts marked up according to the
          guidelines of the Text Encoding Initiative (TEI).</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <interpretation>
          <p>Text Input System:</p>
          <p>(1) Sanskrit diacritics are entered using the Unicode Standard
            Encoding (utf-8):</p>
          <p>vowels and diphthongs: a, ā, i, ī, u, ū, ṛ, ṝ, ḷ, e, ai, o, au</p>
          <p>gutturals: k, kh, g, gh, ṅ</p>
          <p>palatals: c, ch, j, jh, ñ</p>
          <p>cerebrals: ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ</p>
          <p>dentals: t, th, d, dh, n</p>
          <p>labials: p, ph, b, bh, m</p>
          <p>semivowels: y, r, l, v</p>
          <p>sibilants: ś, ṣ, s</p>
          <p>aspirate: h</p>
          <p>anusvāra: ṁ</p>
          <p>visarga: ḥ</p>
          <p>avagraha: '</p>
          <p>(2) Anusvāra is transliterated by:</p>
          <p>ṅ before gutturals</p>
          <p>ñ before palatals</p>
          <p>ṇ before cerebrals</p>
          <p>n before dentals</p>
          <p>m before labials</p>
          <p>(3) Members of a compound are separated by periods.</p>
          <p>(4) External sandhi is decomposed with -.</p>
          <p>(5) K: Manusmrti with the Sanskrit Commentary Manvartha-Muktavali
            of Kulluka Bhatta, ed. J.L. Shastri, 1983. (Compared with the
            edition of Kashi Skt Series 114, ed., Haragovinda Sastri.) M:
            Manusmrti with the commentary of Medhatithi, 2 vols., Calcutta,
            1967. M: Manu-smrti with the "Manubhasya" of Medhatithi, ed.,
            Ganganatha Jha, GOI 1932, 1939, rep. 1992.</p>
          <p>Text is based upon K, and M's variant is given at each pada-end.
            There are verses which are found only in K or M. Different numbering
            of verses between M and K is noted.</p>
          <p>M: variants of Medhatithi's.</p>
        </interpretation>
        <correction>
          <p>The text was typed, analyzed and proofread by Michio Yano and
            Yasuke Ikari: May-June 1991; January-April 1992; March-April
            1996.</p>
        </correction>
      </editorialDecl>
      <classDecl>
        <taxonomy xml:id="lcsh">
          <bibl>MARC 21: 650 - SUBJECT ADDED ENTRY--TOPICAL TERM</bibl>
        </taxonomy>
      </classDecl>
      <refsDecl>
        <p>References to each portion of the Sanskrit text have been placed at
          the start of each line: e.g., M9.19a/ refers to Shastri's edition of
          the Manusmṛti, Chapter 9, Verse 19, Line 1 - Shastri, J.L., op.
          cit..</p>
        <p>Chapter and section headings are from: Olivelle, P., op. cit..</p>
        <p>Page references to Jolly's edition of the Sanskrit text have been
          placed in the body of the text: e.g., -- J 6 -- refers to Jolly's 1887
          edition, page 6 - Jolly, J., op. cit..</p>
        <p>Page references to Olivelle's edition and English translation have
          been placed below and to the right of the section headings: e.g.,
          [&#160;O edn 390-391 :: O tr. 89 refers to Olivelle's 2005
          edition, pages 390 to 391, and translation, page 89 - Olivelle, P.,
          op. cit..</p>
      </refsDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <textClass>
        <keywords scheme="#lcsh">
          <list>
            <item>Hindu law</item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when-iso="2009-01-30T14:36:48+12" who="#rm"
        >Established initial revision.</change>
      <change when-iso="2009-06-20T11:44:02+12" who="#rm">'a -->
        '</change>
      <change when-iso="2009-05-25T21:49:02+12" who="#rm">Added
        Appendices.</change>
      <change when-iso="2009-08-24T16:01:22+12" who="#rm"
        >Transliteration of anusvāra improved and documented.</change>
      <change when-iso="2009-08-26T11:22:50+12" who="#rm">Put
        variants into footnotes. Removed right brackets from body. All verses
        numbered within body.</change>
	<change who="#pma" when="2011-04-23">Cleaned header so it conforms to current tei p5.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <front>
      <titlePage>
        <docTitle>
          <titlePart>The Mānavadharmaśāstra - SARIT transcript</titlePart>
        </docTitle>
        <byline>Compilation, data entry, proof correction by <docAuthor>Michio
            Yano and Yasuke Ikari, Kyoto University</docAuthor> Editing and
          conversion to TEI markup by <docAuthor>Richard Mahoney, Indica et
            Buddhica</docAuthor>
        </byline>
        <docImprint>
          <publisher>
            <ref target="http://sarit.indology.info/">SARIT: Search and
              Retrieval of Indic Texts</ref>
          </publisher>
          <pubPlace>
            <address><addrLine>London</addrLine>
                        </address>
          </pubPlace>
        </docImprint>
        <docDate>2009</docDate>
        <space/>
        <figure>
          <!--  <head>Financial support by The British Association for South Asian
            Studies</head> -->
          <figDesc>Financial support by The British Association for South Asian
            Studies</figDesc>
          <graphic url="basas-logo.png" scale="0.5"/>
        </figure>
      </titlePage>
    </front>
    <body>
      <div1 n="1" type="chapter">
        <pb n="J 1"/>
        <head>Chapter 1</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 383-402 :: O tr. 87-93</note>
        <div2 n="1">
          <head>1.1. Prologue</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 383-384 :: O tr. 87</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.01a/ manum ekāgram āsīnam abhigamya maharṣayaḥ |</l>
            <l>M1.01c/ pratipūjya yathānyāyam idaṁ vacanam abruvan || 1 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.02a/ bhagavan sarvavarṇānāṁ yathāvad anupūrvaśaḥ |</l>
            <l>M1.02c/ antaraprabhavānāṁ ca dharmān no vaktum arhasi || 2 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.03a/ tvam eko hy asya sarvasya vidhānasya svayambhuvaḥ |</l>
            <l>M1.03c/ acintyasya-aprameyasya kāryatattvārthavit prabho || 3
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.04a/ sa taiḥ pṛṣṭas tathā samyag amita.ojā mahātmabhiḥ |</l>
            <l>M1.04c/ pratyuvāca-arcya tān sarvān maharṣīn-śrūyatām iti || 4
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2">
          <head>1.2. Creation</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 384-388 :: O tr. 87-88</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.05a/ āsīd idam tamobhūtam a.prajñātam a.lakṣaṇam |</l>
            <l>M1.05c/ a.pratarkyam a.vijñeyaṁ prasuptam iva sarvataḥ || 5
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.06a/ tataḥ svayambhūr bhagavān avyakto vyañjayann idam |</l>
            <l>M1.06c/ mahābhūtādi vṛtta.ojāḥ prādur āsīt tamonudaḥ || 6 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 2"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.07a/ yo 'sāv atīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ |</l>
            <l>M1.07c/ sarvabhūtamayo 'cintyaḥ sa eva svayam udbabhau || 7 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.07cv/ M:
                sa eṣa</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.08a/ so 'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ |</l>
            <l>M1.08c/ apa eva sasarja-ādau tāsu vīryam avāsṛjat || 8 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.09a/ tad aṇḍam abhavadd haimaṁ sahasrāṁśusama.prabham |</l>
            <l>M1.09c/ tasmiñ jajñe svayaṁ brahmā sarvalokapitāmahaḥ || 9 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.10a/ āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |</l>
            <l>M1.10c/ tā yad asyāyanaṁ pūrvaṁ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || 10
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.11a/ yat tat kāraṇam avyaktaṁ nityaṁ sad.asad.ātmakaṁ |</l>
            <l>M1.11c/ tad.visṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmā-iti kīrtyate || 11
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.12a/ tasminn aṇḍe sa bhagavān uṣitvā parivatsaram |</l>
            <l>M1.12c/ svayam evātmano dhyānāt tad aṇḍam akarod dvidhā || 12
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.13a/ tābhyāṁ sa śakalābhyāṁ ca divaṁ bhūmiṁ ca nirmame |</l>
            <l>M1.13c/ madhye vyoma diśaś ca-aṣṭāv apāṁ sthānaṁ ca śāśvataṁ ||
              13 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.14a/ udbabarha-ātmanaś ca-eva manaḥ sad.asad.ātmakam |</l>
            <l>M1.14c/ manasaś ca-apy ahaṅkāram abhimantāram īśvaram || 14 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.14cv/ M:
                ahaṅkāram</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.15a/ mahāntam eva ca-ātmānaṁ sarvāṇi tri.guṇāni ca |</l>
            <l>M1.15c/ viṣayāṇāṁ grahītṝṇi śanaiḥ pañca.indriyāṇi ca || 15
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.16a/ teṣāṁ tv avayavān sūkṣmān ṣaṇṇām apy amita.ojasām |</l>
            <l>M1.16c/ sanniveśya-ātmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame || 16 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.16cv/ M:
                sanniveśya</note></l>
          </lg>
          <pb n="J 3"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.17a/ yan mūrti.avayavāḥ sūkṣmās tāni-imāny āśrayanti ṣaṭ |</l>
            <l>M1.17c/ tasmāt-śarīram ity āhus tasya mūrtiṁ manīṣiṇaḥ || 17
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.18a/ tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ |</l>
            <l>M1.18c/ manaś ca-avayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛd avyayam || 18
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.19a/ teṣām idaṁ tu saptānāṁ puruṣāṇāṁ mahā.ojasām |</l>
            <l>M1.19c/ sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ sambhavaty avyayād vyayam ||
              19 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.20a/ ādyādyasya guṇaṁ tv eṣām avāpnoti paraḥ paraḥ |</l>
            <l>M1.20c/ yo yo yāvatithaś ca-eṣāṁ sa sa tāvad guṇaḥ smṛtaḥ || 20
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.21a/ sarveṣāṁ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak |</l>
            <l>M1.21c/ vedaśabdebhya eva-ādau pṛthak saṁsthāś ca nirmame || 21
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.22a/ karmātmanāṁ ca devānāṁ so 'sṛjat prāṇināṁ prabhuḥ |</l>
            <l>M1.22c/ sādhyānāṁ ca gaṇaṁ sūkṣmaṁ yajñaṁ ca-eva sanātanam || 22
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.23a/ agni.vāyu.ravibhyas tu trayaṁ brahma sanātanam |</l>
            <l>M1.23c/ dudoha yajñasiddhi.artham ṛc.yajus.sāma.lakṣaṇam || 23
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.24a/ kālaṁ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṁs tathā |</l>
            <l>M1.24c/ saritaḥ sāgarān-śailān samāni viṣamāni ca || 24 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.25a/ tapo vācaṁ ratiṁ ca-eva kāmaṁ ca krodham eva ca |</l>
            <l>M1.25c/ sṛṣṭiṁ sasarja ca-eva-imāṁ sraṣṭum icchann imāḥ prajāḥ ||
              25 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.26a/ karmaṇāṁ ca vivekārthaṁ dharma.adharmau vyavecayat |
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.26av/ K:
                vivekāya</note></l>
            <l>M1.26c/ dvandvair ayojayac ca-imāḥ sukha.duḥkhādibhiḥ prajāḥ ||
              26 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 4"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.27a/ aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṁ tu yāḥ smṛtāḥ |</l>
            <l>M1.27c/ tābhiḥ sārdham idaṁ sarvaṁ sambhavaty anupūrvaśaḥ || 27
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.28a/ yaṁ tu karmaṇi yasmin sa nyayuṅkta prathamaṁ prabhuḥ
              |</l>
            <l>M1.28c/ sa tad eva svayaṁ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ || 28
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.29a/ hiṁsra.ahiṁsre mṛdu.krūre dharma.adharmāv ṛta.an.ṛte
              |</l>
            <l>M1.29c/ yad yasya so 'dadhāt sarge tat tasya svayam āviśat || 29
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.30a/ yathā-ṛtu.liṅgāny ṛtavaḥ svayam eva-ṛtuparyaye |</l>
            <l>M1.30c/ svāni svāny abhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ || 30
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.31a/ lokānāṁ tu vivṛddhi.arthaṁ mukha.bāhu.ūru.pādataḥ |</l>
            <l>M1.31c/ brāhmaṇaṁ kṣatriyaṁ vaiśyaṁ śūdraṁ ca niravartayat || 31
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3">
          <head>1.3. Excursus: Second Account of Creation</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 388-390 :: O tr. 88-89</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.32a/ dvidhā kṛtvā-ātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat |</l>
            <l>M1.32c/ ardhena nārī tasyāṁ sa virājam asṛjat prabhuḥ || 32
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.33a/ tapas taptvā-asṛjad yaṁ tu sa svayaṁ puruṣo virāṭ |</l>
            <l>M1.33c/ taṁ māṁ vitta-asya sarvasya sraṣṭāraṁ dvijasattamāḥ || 33
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.34a/ ahaṁ prajāḥ sisṛkṣus tu tapas taptvā su.duścaram |</l>
            <l>M1.34c/ patīn prajānām asṛjaṁ maharṣīn ādito daśa || 34 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.35a/ marīcim atri.aṅgirasau pulastyaṁ pulahaṁ kratum |</l>
            <l>M1.35c/ pracetasaṁ vasiṣṭhaṁ ca bhṛguṁ nāradam eva ca || 35
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.36a/ ete manūṁs tu saptān yān asṛjan bhūritejasaḥ |</l>
            <l>M1.36c/ devān devanikāyāṁś ca maharṣīṁś ca-amita.ojasaḥ || 36
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 5"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.37a/ yakṣa.rakṣas.piśācāṁś ca gandharva.apsaraso 'surān |</l>
            <l>M1.37c/ nāgān sarpān suparṇāṁś ca pitṝṇāṁś ca pṛthaggaṇam || 37
              || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.37cv/ M:
                pitṝṇāṁ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.38a/ vidyuto 'śani.meghāṁś ca rohita.indradhanūṁṣi ca |</l>
            <l>M1.38c/ ulkā.nirghāta.ketūṁś ca jyotīṁṣy uccāvacāni ca || 38
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.39a/ kinnarān vānarān matsyān vividhāṁś ca vihaṅgamān |</l>
            <l>M1.39c/ paśūn mṛgān manuṣyāṁś ca vyālāṁś ca-ubhayatodataḥ || 39
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.40a/ kṛmi.kīṭa.pataṅgāṁś ca yūkā.makṣika.matkuṇam |</l>
            <l>M1.40c/ sarvaṁ ca daṁśa.maśakaṁ sthāvaraṁ ca pṛthagvidham || 40
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.41a/ evam etair idaṁ sarvaṁ mad.niyogān mahātmabhiḥ |</l>
            <l>M1.41c/ yathākarma tapoyogāt sṛṣṭaṁ sthāvara.jaṅgamam || 41
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4">
          <head>1.4. Excursus: Classification of Fauna and Flora</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 390-391 :: O tr. 89</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.42a/ yeṣāṁ tu yādṛṣaṁ karma bhūtānām iha kīrtitam |</l>
            <l>M1.42c/ tat tathā vo 'bhidhāsyāmi kramayogaṁ ca janmani || 42
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.43a/ paśavaś ca mṛgāś ca-eva vyālāś ca-ubhayatodataḥ |</l>
            <l>M1.43c/ rakṣāṁsi ca piśācāś ca manuṣyāś ca jarāyujāḥ || 43 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.43cv/ M:
                manuṣāś ca</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.44a/ aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāś ca kacchapāḥ |</l>
            <l>M1.44c/ yāni ca-evaṁ.prakārāṇi sthalajāny audakāni ca || 44
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.45a/ svedajaṁ daṁśa.maśakaṁ yūkā.makṣika.matkuṇam |</l>
            <l>M1.45c/ ūṣmaṇaś ca-upajāyante yac ca-anyat kiṁ cid īdṛṣam || 45
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.46a/ udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bīja.kāṇḍaprarohiṇaḥ |</l>
            <l>M1.46c/ oṣadhyaḥ phalapākāntā bahu.puṣpa.phala.upagāḥ || 46
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 6"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.47a/ apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ |</l>
            <l>M1.47c/ puṣpiṇaḥ phalinaś ca-eva vṛkṣās tu-ubhayataḥ smṛtāḥ || 47
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.48a/ guccha.gulmaṁ tu vividhaṁ tathā-eva tṛṇajātayaḥ |</l>
            <l>M1.48c/ bīja.kāṇḍaruhāṇy eva pratānā vallya eva ca || 48 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.49a/ tamasā bahu.rūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā |</l>
            <l>M1.49c/ antaḥ.sañjñā bhavanty ete sukha.duḥkha.samanvitāḥ || 49
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.50a/ etad.antās tu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ |</l>
            <l>M1.50c/ ghore 'smin bhūtasaṁsāre nityaṁ satatayāyini || 50 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="5">
          <head>1.5. Excursus: Cosmic Cycles</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 391-392 :: O tr. 89</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.51a/ evaṁ sarvaṁ sa sṛṣṭvā-idaṁ māṁ ca-acintya.parākramaḥ
              |</l>
            <l>M1.51c/ ātmany antardadhe bhūyaḥ kālaṁ kālena pīḍayan || 51
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.52a/ yadā sa devo jāgarti tad evaṁ ceṣṭate jagat |</l>
            <l>M1.52c/ yadā svapiti śānta.ātmā tadā sarvaṁ nimīlati || 52 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.53a/ tasmin svapiti tu svasthe karma.ātmānaḥ śarīriṇaḥ | <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.53av/ M:
                svapati</note></l>
            <l>M1.53c/ svakarmabhyo nivartante manaś ca glānim ṛcchati || 53
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.54a/ yugapat tu pralīyante yadā tasmin mahātmani |</l>
            <l>M1.54c/ tadā-ayaṁ sarvabhūtātmā sukhaṁ svapiti nirvṛtaḥ || 54
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.55a/ tamo 'yaṁ tu samāśritya ciraṁ tiṣṭhati sa.indriyaḥ |</l>
            <l>M1.55c/ na ca svaṁ kurute karma tadā-utkrāmati mūrtitaḥ || 55
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.56a/ yadā-aṇumātriko bhūtvā bījaṁ sthāsnu cariṣṇu ca |</l>
            <l>M1.56c/ samāviśati saṁsṛṣṭas tadā mūrtiṁ vimuñcati || 56 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 7"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.57a/ evaṁ sa jāgrat.svapnābhyām idaṁ sarvaṁ cara.acaram |</l>
            <l>M1.57c/ sañjīvayati ca-ajasraṁ pramāpayati ca-avyayaḥ || 57
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="6">
          <head>1.6. Transmission of the Law</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 392-393 :: O tr. 89-90</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.58a/ idaṁ śāstraṁ tu kṛtvā-asau mām eva svayam āditaḥ |</l>
            <l>M1.58c/ vidhivad grāhayām āsa marīci.ādīṁs tv ahaṁ munīn || 58
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.59a/ etad vo 'yaṁ bhṛguḥ śāstraṁ śrāvayiṣyaty aśesataḥ |</l>
            <l>M1.59c/ etadd hi matto 'dhijage sarvam eṣo 'khilaṁ muniḥ || 59
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.60a/ tatas tathā sa tena-ukto maharṣi.manunā bhṛguḥ |</l>
            <l>M1.60c/ tān abravīd ṛṣīn sarvān prītātmā śrūyatām iti || 60
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7">
          <head>1.7. Excursus: Time and Cosmology</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 393-397 :: O tr. 90-91</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.61a/ svāyambhuvasya-asya manoḥ ṣaḍvaṁśyā manavo 'pare |</l>
            <l>M1.61c/ sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahā.ojasaḥ || 61
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.62a/ svārociṣaś ca-uttamaś ca tāmaso raivatas tathā |</l>
            <l>M1.62c/ cākṣuṣaś ca mahātejā vivasvat.suta eva ca || 62 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.63a/ svāyambhuva.ādyāḥ sapta-ete manavo bhūritejasaḥ |</l>
            <l>M1.63c/ sve sve 'ntare sarvam idam utpādya-āpuś cara.acaram || 63
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.64a/ nimeṣā daśa ca-aṣṭau ca kāṣṭhā triṁśat tu tāḥ kalā |</l>
            <l>M1.64c/ triṁśat kalā muhūrtaḥ syād ahorātraṁ tu tāvataḥ || 64
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.65a/ ahorātre vibhajate sūryo mānuṣa.daivike |</l>
            <l>M1.65c/ rātriḥ svapnāya bhūtānāṁ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ || 65
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.66a/ pitrye rātri.ahanī māsaḥ pravibhāgas tu pakṣayoḥ |</l>
            <l>M1.66c/ karma.ceṣṭāsv ahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī || 66
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 8"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.67a/ daive rātri.ahanī varṣaṁ pravibhāgas tayoḥ punaḥ |</l>
            <l>M1.67c/ ahas tatra-udagayanaṁ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam || 67
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.68a/ brāhmasya tu kṣapāhasya yat pramāṇaṁ samāsataḥ |</l>
            <l>M1.68c/ ekaikaśo yugānāṁ tu kramaśas tan nibodhata || 68 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.69a/ catvāry āhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṁ tat kṛtaṁ yugam |</l>
            <l>M1.69c/ tasya tāvat-śatī sandhyā sandhyāṁśaś ca tathāvidhaḥ || 69
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.70a/ itareṣu sa.sandhyeṣu sa.sandhyāṁśeṣu ca triṣu |</l>
            <l>M1.70c/ ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca || 70 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.71a/ yad etat parisaṅkhyātam ādāv eva caturyugam |</l>
            <l>M1.71c/ etad dvādaśasāhasraṁ devānāṁ yugam ucyate || 71 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.72a/ daivikānāṁ yugānāṁ tu sahasraṁ parisaṅkhyayā |</l>
            <l>M1.72c/ brāhmam ekam ahar jñeyaṁ tāvatīṁ rātrim eva ca || 72 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.72cv/ M:
                tāvatī rātrir eva ca</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.73a/ tad vai yugasahasrāntaṁ brāhmaṁ puṇyam ahar viduḥ |</l>
            <l>M1.73c/ rātriṁ ca tāvatīm eva te 'horātravido janāḥ || 73 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.74a/ tasya so 'har.niśasya-ante prasuptaḥ pratibudhyate |</l>
            <l>M1.74c/ pratibuddhaś ca sṛjati manaḥ sad.asad.ātmakam || 74
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.75a/ manaḥ sṛṣṭiṁ vikurute codyamānaṁ sisṛkṣayā |</l>
            <l>M1.75c/ ākāśaṁ jāyate tasmāt tasya śabdaṁ guṇaṁ viduḥ || 75
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.76a/ ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ |</l>
            <l>M1.76c/ balavāñ jāyate vāyuḥ sa vai sparśa.guṇo mataḥ || 76
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 9"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.77a/ vāyor api vikurvāṇād virociṣṇu tamonudam |</l>
            <l>M1.77c/ jyotir utpadyate bhāsvat tad rūpa.guṇam ucyate || 77
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.78a/ jyotiṣaś ca vikurvāṇād āpo rasa.guṇāḥ smṛtāḥ |</l>
            <l>M1.78c/ adbhyo gandha.guṇā bhūmir ity eṣā sṛṣṭir āditaḥ || 78
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.79a/ yad prāg dvādaśasāhasram uditaṁ daivikaṁ yugam |</l>
            <l>M1.79c/ tad ekasaptati.guṇaṁ manvantaram iha-ucyate || 79 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.80a/ manvantarāṇy asaṅkhyāni sargaḥ saṁhāra eva ca |</l>
            <l>M1.80c/ krīḍann iva-etat kurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ || 80
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.81a/ catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṁ ca-eva kṛte yuge |</l>
            <l>M1.81c/ na-adharmeṇa-āgamaḥ kaś cin manuṣyān prati vartate || 81
              || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.81cv/ M:
                upavartate</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.82a/ itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropitaḥ |</l>
            <l>M1.82c/ caurika.anṛta.māyābhir dharmaś ca-apaiti pādaśaḥ || 82
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.83a/ a.rogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśata.āyuṣaḥ |</l>
            <l>M1.83c/ kṛte tretādiṣu hy eṣāṁ āyur hrasati pādaśaḥ || 83 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.83cv/ V:
                vayo hrasati</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.84a/ veda.uktam āyur martyānām āśiṣaś ca-eva karmaṇām |</l>
            <l>M1.84c/ phalanty anuyugaṁ loke prabhāvaś ca śarīriṇām || 84
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.85a/ anye kṛtayuge dharmās tretāyāṁ dvāpare 'pare | <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.85av/ M:
                pare</note></l>
            <l>M1.85c/ anye kaliyuge nṝṇāṁ yugahrāsānurūpataḥ || 85 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.86a/ tapaḥ paraṁ kṛtayuge tretāyāṁ jñānam ucyate |</l>
            <l>M1.86c/ dvāpare yajñam evāhur dānam ekaṁ kalau yuge || 86 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="8">
          <pb n="J 10"/>
          <head>1.8. Excursus: Occupations of Social Classes</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 397 :: O tr. 91</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.87a/ sarvasya-asya tu sargasya gupti.arthaṁ sa mahā.dyutiḥ
              |</l>
            <l>M1.87c/ mukha.bāhu.ūru.pajjānāṁ pṛthakkarmāṇy akalpayat || 87
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.88a/ adhyāpanam adhyayanaṁ yajanaṁ yājanaṁ tathā |</l>
            <l>M1.88c/ dānaṁ pratigrahaṁ ca-eva brāhmaṇānām akalpayat || 88
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.89a/ prajānāṁ rakṣaṇaṁ dānam ijyā.adhyayanam eva ca |</l>
            <l>M1.89c/ viṣayeṣv a.prasaktiś ca kṣatriyasya samāsataḥ || 89 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.89cv/ M:
                samādiśat</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.90a/ paśūnāṁ rakṣaṇaṁ dānam ijyā.adhyayanam eva ca |</l>
            <l>M1.90c/ vaṇikpathaṁ kusīdaṁ ca vaiśyasya kṛṣim eva ca || 90
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.91a/ ekam eva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat |</l>
            <l>M1.91c/ eteṣām eva varṇānāṁ śuśrūṣām anasūyayā || 91 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="9">
          <head>1.9. Excursus: Excellence of the Brahmin</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 397-399 :: O tr. 91-92</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.92a/ ūrdhvaṁ nābher medhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ |</l>
            <l>M1.92c/ tasmān medhyatamaṁ tv asya mukham uktaṁ svayambhuvā || 92
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.93a/ uttamāṅga.udbhavāj jyeṣṭhyād brahmaṇaś ca-eva dhāraṇāt |
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.93av/ M:
                jyaiṣṭhyād</note></l>
            <l>M1.93c/ sarvasya-eva-asya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ ||
              93 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.94a/ taṁ hi svayambhūḥ svād āsyāt tapas taptvā-ādito 'sṛjat
              |</l>
            <l>M1.94c/ havya.kavyābhivāhyāya sarvasya-asya ca guptaye || 94
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.95a/ yasya-āsyena sadā-aśnanti havyāni tridiva.okasaḥ |</l>
            <l>M1.95c/ kavyāni ca-eva pitaraḥ kiṁ bhūtam adhikaṁ tataḥ || 95
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.96a/ bhūtānāṁ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṁ buddhijīvinaḥ |</l>
            <l>M1.96c/ buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ || 96
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 11"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.97a/ brāhmaṇeṣu ca vidvāṁso vidvatsu kṛta.buddhayaḥ |</l>
            <l>M1.97c/ kṛta.buddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ || 97 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.98a/ utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī |</l>
            <l>M1.98c/ sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate || 98
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.99a/ brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate |</l>
            <l>M1.99c/ īśvaraḥ sarvabhūtānāṁ dharmakośasya guptaye || 99 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.100a/ sarvaṁ svaṁ brāhmaṇasya-idaṁ yat kiṁ cit-jagatīgataṁ
              |</l>
            <l>M1.100c/ śraiṣṭhyena-abhijanena-idaṁ sarvaṁ vai brāhmaṇo 'rhati
              || 100 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.101a/ svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṁ vaste svaṁ dadāti ca
              |</l>
            <l>M1.101c/ ānṛśaṁsyād brāhmaṇasya bhuñjate hi-itare janāḥ || 101
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="10">
          <head>1.10. Excursus: Treatise of Manu</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 399-401 :: O tr. 92</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.102a/ tasya karmaviveka.arthaṁ śeṣāṇām anupūrvaśaḥ |</l>
            <l>M1.102c/ svāyambhuvo manur dhīmān idaṁ śāstram akalpayat || 102
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.103a/ viduṣā brāhmaṇena-idam adhyetavyaṁ prayatnataḥ |</l>
            <l>M1.103c/ śiśyebhyaś ca pravaktavyaṁ samyaṅ na-anyena kena cit ||
              103 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.104a/ idaṁ śāstram adhīyāno brāhmaṇaḥ śaṁsita.vrataḥ |</l>
            <l>M1.104c/ manas.vāc.dehajair nityaṁ karmadoṣair na lipyate || 104
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.105a/ punāti paṅktiṁ vaṁśyāṁś ca sapta.sapta para.avarān |</l>
            <l>M1.105c/ pṛthivīm api ca-eva-imāṁ kṛtsnām eko 'pi so 'rhati ||
              105 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.106a/ idaṁ svastyayanaṁ śreṣṭham idaṁ buddhivivardhanam |</l>
            <l>M1.106c/ idaṁ yaśasyam āyuṣyam idaṁ niḥśreyasaṁ param || 106 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.106cv/ M:
                idaṁ yaśasyaṁ satatam</note></l>
          </lg>
          <pb n="J 12"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.107a/ asmin dharmo 'khilena-ukto guṇa.doṣau ca karmaṇām |</l>
            <l>M1.107c/ caturṇām api varṇānām ācāraś ca-eva śāśvataḥ || 107
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.108a/ ācāraḥ paramo dharmaḥ śruti.uktaḥ smārta eva ca |</l>
            <l>M1.108c/ tasmād asmin sadā yukto nityaṁ syād ātmavān dvijaḥ ||
              108 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.109a/ ācārād vicyuto vipro na vedaphalam aśnute |</l>
            <l>M1.109c/ ācāreṇa tu saṁyuktaḥ sampūrṇaphalabhāj bhavet || 109 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M1.109cv/ M:
                sampūrṇaphalabhāk smṛtaḥ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.110a/ evam ācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṁ |</l>
            <l>M1.110c/ sarvasya tapaso mūlam ācāraṁ jagṛhuḥ param || 110 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="11">
          <head>1.11. Excursus: Synopsis</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 401-402 :: O tr. 92-93</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.111a/ jagataś ca samutpattiṁ saṁskāravidhim eva ca |</l>
            <l>M1.111c/ vratacaryā.upacāraṁ ca snānasya ca paraṁ vidhim || 111
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.112a/ dārādhigamanaṁ ca-eva vivāhānāṁ ca lakṣaṇam |</l>
            <l>M1.112c/ mahāyajñavidhānaṁ ca śrāddhakalpaṁ ca śāśvatam || 112
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.113a/ vṛttīnāṁ lakṣaṇaṁ ca-eva snātakasya vratāni ca |</l>
            <l>M1.113c/ bhakṣya.abhakṣyaṁ ca śaucaṁ ca dravyāṇāṁ śuddhim eva ca
              || 113 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.114a/ strīdharma.yogaṁ tāpasyaṁ mokṣaṁ sannyāsam eva ca |</l>
            <l>M1.114c/ rājñaś ca dharmam akhilaṁ kāryāṇāṁ ca vinirṇayam || 114
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.115a/ sākṣipraśna.vidhānaṁ ca dharmaṁ strī.puṁsayor api |</l>
            <l>M1.115c/ vibhāgadharmaṁ dyūtaṁ ca kaṇṭakānāṁ ca śodhanam || 115
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.116a/ vaiśya.śūdra.upacāraṁ ca saṅkīrṇānāṁ ca sambhavam |</l>
            <l>M1.116c/ āpad.dharmaṁ ca varṇānāṁ prāyaścitta.vidhiṁ tathā || 116
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 13"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.117a/ saṁsāragamanaṁ ca-eva trividhaṁ karma.sambhavam |</l>
            <l>M1.117c/ niḥśreyasaṁ karmaṇāṁ ca guṇa.doṣaparīkṣaṇam || 117
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.118a/ deśadharmān-jātidharmān kuladharmāṁś ca śāśvatān |</l>
            <l>M1.118c/ pāṣaṇḍa.gaṇadharmāṁś ca śāstre 'sminn uktavān manuḥ ||
              118 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M1.119a/ yathā-idam uktavān-śāstraṁ purā pṛṣṭo manur mayā |</l>
            <l>M1.119c/ tathā-idaṁ yūyam apy adya mat.sakāśāt-nibodhata || 119
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="2" type="chapter">
        <pb n="J 14"/>
        <head>Chapter 2</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 403-446 :: O tr. 94-107</note>
        <div2 n="1">
          <head>2.1. The Law</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 403-415 :: O tr. 94-98</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M2.01a/ vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam a.dveṣa.rāgibhiḥ |</l>
            <l>M2.01c/ hṛdayena-abhyanujñāto yo dharmas taṁ nibodhata || 1
              ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>2.1.1. Excursus: Desire</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 403 :: O tr. 94</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.02a/ kāmātmatā na praśastā na ca-eva-iha-asty akāmatā |</l>
              <l>M2.02c/ kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaś ca vaidikaḥ || 2
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.03a/ saṅkalpa.mūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṅkalpa.sambhavāḥ |</l>
              <l>M2.03c/ vratāni yamadharmāś ca sarve saṅkalpajāḥ smṛtāḥ || 3
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.04a/ a.kāmasya kriyā kā cid dṛśyate na-iha karhi cit |</l>
              <l>M2.04c/ yad yadd hi kurute kiṁ cit tat tat kāmasya ceṣṭitam ||
                4 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.05a/ teṣu samyag vartamāno gacchaty amaralokatām |</l>
              <l>M2.05c/ yathā saṅkalpitāṁś ca-iha sarvān kāmān samaśnute || 5
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>2.1.2. Sources of Law</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 404 :: O tr. 94</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.06a/ vedo 'khilo dharmamūlaṁ smṛti.śīle ca tadvidām |</l>
              <l>M2.06c/ ācāraś ca-eva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca || 6
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.07a/ yaḥ kaś cit kasya cid dharmo manunā parikīrtitaḥ |</l>
              <l>M2.07c/ sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ || 7
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 15"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.08a/ sarvaṁ tu samavekṣya-idaṁ nikhilaṁ jñānacakṣuṣā |</l>
              <l>M2.08c/ śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai || 8
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.09a/ śruti.smṛti.uditaṁ dharmam anutiṣṭhan hi mānavaḥ |</l>
              <l>M2.09c/ iha kīrtim avāpnoti pretya ca-anuttamaṁ sukham || 9
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.10a/ śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṁ tu vai smṛtiḥ
                |</l>
              <l>M2.10c/ te sarvārtheṣv a.mīmāṁsye tābhyāṁ dharmo hi nirbabhau
                || 10 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.11a/ yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayād dvijaḥ |</l>
              <l>M2.11c/ sa sādhubhir bahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ || 11
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>2.1.3. Knowledge of the Law</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 405 :: O tr. 94</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.12a/ vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ |</l>
              <l>M2.12c/ etac caturvidhaṁ prāhuḥ sākṣād dharmasya lakṣaṇam || 12
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.13a/ artha.kāmeṣv a.saktānāṁ dharmajñānaṁ vidhīyate |</l>
              <l>M2.13c/ dharmaṁ jijñāsamānānāṁ pramāṇaṁ paramaṁ śrutiḥ || 13
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>2.1.4. Contradictions in Law</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 405 :: O tr. 95</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.14a/ śrutidvaidhaṁ tu yatra syāt tatra dharmāv ubhau smṛtau
                |</l>
              <l>M2.14c/ ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ || 14
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.15a/ udite 'nudite ca-eva samayādhyuṣite tathā |</l>
              <l>M2.15c/ sarvathā vartate yajña iti-iyaṁ vaidikī śrutiḥ || 15
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>2.1.5. Competence to Study the Law</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 405-406 :: O tr. 95</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.16a/ niṣeka.ādi.śmaśāna.anto mantrair yasya-udito vidhiḥ
                |</l>
              <l>M2.16c/ tasya śāstre 'dhikāro 'smiñ jñeyo na-anyasya kasya cit
                || 16 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>2.1.6. The Sacred Land</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 406-407 :: O tr. 95</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.17a/ sarasvatī.dṛśadvatyor devanadyor yad antaram |</l>
              <l>M2.17c/ taṁ devanirmitaṁ deśaṁ brahmāvartaṁ pracakṣate || 17
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 16"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.18a/ tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ |</l>
              <l>M2.18c/ varṇānāṁ sa.antarālānāṁ sa sadācāra ucyate || 18 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.19a/ kurukṣetraṁ ca matsyāś ca pañcālāḥ śūrasenakāḥ |</l>
              <l>M2.19c/ eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ || 19
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.20a/ etad deśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ |</l>
              <l>M2.20c/ svaṁ svaṁ caritraṁ śikṣeran pṛthivyāṁ sarvamānavāḥ ||
                20 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.21a/ himavad.vindhyayor madhyaṁ yat prāg vinaśanād api |</l>
              <l>M2.21c/ pratyag eva prayāgāc ca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ || 21
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.22a/ ā samudrāt tu vai pūrvād ā samudrāc ca paścimāt |</l>
              <l>M2.22c/ tayor eva-antaraṁ giryor āryāvartaṁ vidur budhāḥ || 22
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.23a/ kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ |</l>
              <l>M2.23c/ sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tv ataḥ paraḥ || 23
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.24a/ etāṇ dvijātayo deśān saṁśrayeran prayatnataḥ |</l>
              <l>M2.24c/ śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ || 24
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.24cv/
                  M: yasmiṁs tasmin vā</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <head>2.1.7. Consecratory Rites</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 407-408 :: O tr. 95</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.25a/ eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā |</l>
              <l>M2.25c/ sambhavaś ca-asya sarvasya varṇadharmān nibodhata || 25
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.26a/ vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām |</l>
              <l>M2.26c/ kāryaḥ śarīrasaṁskāraḥ pāvanaḥ pretya ca-iha ca || 26
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.27a/ gārbhair homair jātakarma.cauḍa.mauñjī.nibandhanaiḥ
                |</l>
              <l>M2.27c/ baijikaṁ gārbhikaṁ ca-eno dvijānām apamṛjyate || 27
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 17"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.28a/ svādhyāyena vratair homais traividyena-ijyayā sutaiḥ
                |</l>
              <l>M2.28c/ mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmī-iyaṁ kriyate tanuḥ ||
                28 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>2.1.8. Childhood Rites</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 408-409 :: O tr. 96</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.29a/ prāṅ nābhivardhanāt puṁso jātakarma vidhīyate |</l>
              <l>M2.29c/ mantravat prāśanaṁ ca-asya hiraṇya.madhu.sarpiṣām || 29
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.30a/ nāmadheyaṁ daśamyāṁ tu dvādaśyāṁ vā-asya kārayet |</l>
              <l>M2.30c/ puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite || 30
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.31a/ maṅgalyaṁ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam |</l>
              <l>M2.31c/ vaiśyasya dhanasaṁyuktaṁ śūdrasya tu jugupsitam || 31
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.32a/ śarmavad brāhmaṇasya syād rājño rakṣāsamanvitam | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.32av/ M: rājñā
                  ?</note></l>
              <l>M2.32c/ vaiśyasya puṣṭi.saṁyuktaṁ śūdrasya preṣyasaṁyutam || 32
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.33a/ strīṇāṁ sukha.udyam a.krūraṁ vispaṣṭa.arthaṁ manoharam
                |</l>
              <l>M2.33c/ maṅgalyaṁ dīrghavarṇa.antam āśīrvāda.abhidhānavat || 33
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.34a/ caturthe māsi kartavyaṁ śiśor niṣkramaṇaṁ gṛhāt |</l>
              <l>M2.34c/ ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṁ māsi yad vā-iṣṭaṁ maṅgalaṁ kule ||
                34 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.35a/ cūḍākarma dvijātīnāṁ sarveṣām eva dharmataḥ |</l>
              <l>M2.35c/ prathame 'bde tṛtīye vā kartavyaṁ śruticodanāt || 35 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.35cv/ M:
                  śrutinodanāt</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="9">
            <head>2.1.9. Vedic Initiation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 409-414 :: O tr. 96-97</note>
            <div4 n="1">
              <head>2.1.9.1. Time for Initiation</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 409 :: O tr. 96</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.36a/ garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasya-upanāyanam |</l>
                <l>M2.36c/ garbhād ekādaśe rājño garbhāt tu dvādaśe viśaḥ || 36
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.37a/ brahmavarcasa.kāmasya kāryo viprasya pañcame |</l>
                <l>M2.37c/ rājño bala.arthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasya-iha-arthino
                  'ṣṭame || 37 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <pb n="J 18"/>
              <head>2.1.9.2. Failure to be Initiated</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 409-410 :: O tr. 96</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.38a/ ā ṣodaśād brāhmaṇasya sāvitrī na-ativartate |</l>
                <l>M2.38c/ ā dvāviṁśāt kṣatrabandhor ā caturviṁśater viśaḥ || 38
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.39a/ ata ūrdhvaṁ trayo 'py ete yathākālam a.saṁskṛtāḥ
                  |</l>
                <l>M2.39c/ sāvitrīpatitā vrātyā bhavanty āryavigarhitāḥ || 39
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.40a/ na-etair a.pūtair vidhivad āpady api hi karhi cit
                  |</l>
                <l>M2.40c/ brāhmān yaunāṁś ca sambandhān na-ācared brāhmaṇaḥ
                  saha || 40 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M2.40cv/ M: brāhmaṇaiḥ saha</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>2.1.9.3. Insignia-I</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 410-411 :: O tr.
                96-97</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.41a/ kārṣṇa.raurava.bāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ |</l>
                <l>M2.41c/ vasīrann ānupūrvyeṇa śāṇa.kṣauma.āvikāni ca || 41
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.42a/ mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā
                  |</l>
                <l>M2.42c/ kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī || 42
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.43a/ muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśa.aśmantaka.balvajaiḥ
                  |</l>
                <l>M2.43c/ trivṛtā granthinā-ekena tribhiḥ pañcabhir eva vā ||
                  43 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.44a/ kārpāsam upavītaṁ syād viprasya-ūrdhvavṛtaṁ trivṛt
                  |</l>
                <l>M2.44c/ śaṇa.sūtramayaṁ rājño vaiśyasya-āvikasautrikam || 44
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.45a/ brāhmaṇo bailva.pālāśau kṣatriyo vāṭa.khādirau |</l>
                <l>M2.45c/ pailava.audumbarau vaiśyo daṇḍān arhanti dharmataḥ ||
                  45 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.46a/ keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ |</l>
                <l>M2.46c/ lalāṭasammito rājñaḥ syāt tu nāsāntiko viśaḥ || 46
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.47a/ ṛjavas te tu sarve syur a.vraṇāḥ saumya.darśanāḥ
                  |</l>
                <l>M2.47c/ an.udvegakarā nṝṇāṁ sa.tvaco 'nagnidūṣitāḥ || 47
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <pb n="J 19"/>
              <head>2.1.9.4. Food</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 411-413 :: O tr. 97</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.48a/ pratigṛhya-īpsitaṁ daṇḍam upasthāya ca bhāskaram
                  |</l>
                <l>M2.48c/ pradakṣiṇaṁ parītya-agniṁ cared bhaikṣaṁ yathāvidhi
                  || 48 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.49a/ bhavat.pūrvaṁ cared bhaikṣam upanīto dvijottamaḥ
                  |</l>
                <l>M2.49c/ bhavan.madhyaṁ tu rājanyo vaiśyas tu bhavad.uttaram
                  || 49 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.50a/ mātaraṁ vā svasāraṁ vā mātur vā bhaginīṁ nijām |</l>
                <l>M2.50c/ bhikṣeta bhikṣām prathamaṁ yā ca-enaṁ na-avamānayet
                  || 50 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.51a/ samāhṛtya tu tad bhaikṣaṁ yāvadannam a.māyayā | <note
                    type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.51av/ M:
                    yāvadartham</note></l>
                <l>M2.51c/ nivedya gurave 'śnīyād ācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ || 51
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.52a/ āyuṣyaṁ prāṅ.mukho bhuṅkte yaśasyaṁ dakṣiṇā.mukhaḥ
                  |</l>
                <l>M2.52c/ śriyaṁ pratyaṅ.mukho bhuṅkte ṛtaṁ bhuṅkte hy
                  udaṅ.mukhaḥ || 52 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.53a/ upaspṛśya dvijo nityam annam adyāt samāhitaḥ |</l>
                <l>M2.53c/ bhuktvā ca-upaspṛśet samyag adbhiḥ khāni ca saṁspṛśet
                  || 53 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.54a/ pūjayed aśanaṁ nityam adyāc ca-etad a.kutsayan |</l>
                <l>M2.54c/ dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdec ca pratinandec ca sarvaśaḥ ||
                  54 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.55a/ pūjitaṁ hy aśanaṁ nityaṁ balam ūrjaṁ ca yacchati
                  |</l>
                <l>M2.55c/ a.pūjitaṁ tu tad bhuktam ubhayaṁ nāśayed idam || 55
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.56a/ na-ucchiṣṭaṁ kasya cid dadyān na-adyād etat
                  tathā-antarā |</l>
                <l>M2.56c/ na ca-eva-atyaśanaṁ kuryān na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid
                  vrajet || 56 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.57a/ an.ārogyam an.āyuṣyam a.svargyaṁ ca-atibhojanam |</l>
                <l>M2.57c/ apuṇyaṁ lokavidviṣṭaṁ tasmāt tat parivarjayet || 57
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <pb n="J 20"/>
              <head>2.1.9.5. Sipping</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 413-414 :: O tr. 97</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.58a/ brāhmeṇa vipras tīrthena nityakālam upaspṛśet |</l>
                <l>M2.58c/ kāya.traidaśikābhyāṁ vā na pitryeṇa kadā cana || 58
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.59a/ aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṁ tīrthaṁ pracakṣate |</l>
                <l>M2.59c/ kāyam aṅgulimūle 'gre devaṁ pitryaṁ tayor adhaḥ || 59
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.60a/ trir ācāmed apaḥ pūrvaṁ dviḥ pramṛjyāt tato mukham
                  |</l>
                <l>M2.60c/ khāni ca-eva spṛśed adbhir ātmānaṁ śira eva ca || 60
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.61a/ an.uṣṇābhir a.phenābhir adbhis tīrthena dharmavit
                  |</l>
                <l>M2.61c/ śauca.īpsuḥ sarvadā-ācāmed ekānte prāg.udaṅ.mukhaḥ ||
                  61 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.62a/ hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ
                  |</l>
                <l>M2.62c/ vaiśyo 'dbhiḥ prāśitābhis tu śūdraḥ spṛṣṭābhir
                  antataḥ || 62 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <head>2.1.9.6. Insignia-II</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 414 :: O tr. 97</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.63a/ uddhṛte dakṣine pāṇāv upavītī-ucyate dvijaḥ |</l>
                <l>M2.63c/ savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane || 63 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.64a/ mekhalām ajinaṁ daṇḍam upavītaṁ kamaṇḍalum |</l>
                <l>M2.64c/ apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇīta-anyāni mantravat || 64
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="10">
            <head>2.1.10. Shaving Ceremony</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 414 :: O tr. 98</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.65a/ keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate |</l>
              <l>M2.65c/ rājanyabandhor dvāviṁśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ || 65
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="11">
            <head>2.1.11. Consecratory Rites for Women</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 414-415 :: O tr. 98</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.66a/ a.mantrikā tu kāryā-iyaṁ strīṇām āvṛd aśeṣataḥ |</l>
              <l>M2.66c/ saṁskārārthaṁ śarīrasya yathākālaṁ yathākramam || 66
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.67a/ vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṁ saṁskāro vaidikaḥ smṛtaḥ |</l>
              <l>M2.67c/ patisevā gurau vāso gṛhārtho 'gni.parikriyā || 67
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 21"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.68a/ eṣa prokto dvijātīnām aupanāyaniko vidhiḥ |</l>
              <l>M2.68c/ utpatti.vyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṁ nibodhata || 68
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="2">
          <head>2.2. The Student</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 415-446 :: O tr. 98-107</note>
          <div3 n="1">
            <head>2.2.1. Instruction</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 415-418 :: O tr. 98-99</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.69a/ upanīya guruḥ śiṣyaṁ śikṣayet-śaucam āditaḥ |</l>
              <l>M2.69c/ ācāram agnikāryaṁ ca sandhyā.upāsanam eva ca || 69
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.70a/ adhyeṣyamāṇas tv ācānto yathāśāstram udaṅ.mukhaḥ |</l>
              <l>M2.70c/ brahmāñjali.kṛto 'dhyāpyo laghu.vāsā jita.indriyaḥ ||
                70 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.71a/ brahmārambhe 'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā |</l>
              <l>M2.71c/ saṁhatya hastāv adhyeyaṁ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ ||
                71 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.72a/ vyatyasta.pāṇinā kāryam upasaṅgrahaṇaṁ guroḥ |</l>
              <l>M2.72c/ savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ || 72
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.73a/ adhyeṣyamāṇaṁ tu gurur nityakālam a.tandritaḥ |</l>
              <l>M2.73c/ adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stv iti ca-āramet || 73
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.74a/ brahmanaḥ praṇavaṁ kuryād ādāv ante ca sarvadā |</l>
              <l>M2.74c/ sravaty an.oṅkṛtaṁ pūrvaṁ parastāc ca viśīryati || 74
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.75a/ prāk.kūlān paryupāsīnaḥ pavitraiś ca-eva pāvitaḥ |</l>
              <l>M2.75c/ prāṇāyāmais tribhiḥ pūtas tata oṁ.kāram arhati || 75
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>2.2.1.1. The Syllable OM</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 416-418 :: O tr.
                98-99</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.76a/ a.kāraṁ ca-apy u.kāraṁ ca ma.kāraṁ ca prajāpatiḥ
                  |</l>
                <l>M2.76c/ vedatrayāt-niraduhad bhūr bhuvaḥ svar iti-iti ca ||
                  76 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.77a/ tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṁ pādam adūduhat |</l>
                <l>M2.77c/ tad ity ṛco 'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ ||
                  77 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 22"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.78a/ etad akṣaram etāṁ ca japan vyāhṛti.pūrvikām |</l>
                <l>M2.78c/ sandhyayor vedavid vipro vedapuṇyena yujyate || 78
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.79a/ sahasrakṛtvas tv abhyasya bahir etat trikaṁ dvijaḥ
                  |</l>
                <l>M2.79c/ mahato 'py enaso māsāt tvacā-iva-ahir vimucyate || 79
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.80a/ etayā-ṛcā visaṁyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā |</l>
                <l>M2.80c/ brahma.kṣatriya.viś.yonir garhaṇāṁ yāti sādhuṣu || 80
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.81a/ oṁ.kāra.pūrvikās tisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ | <note
                    type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.81av/ M:
                    oṅkāra.</note></l>
                <l>M2.81c/ tri.padā ca-eva sāvitrī vijñeyaṁ brahmaṇo mukham ||
                  81 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.82a/ yo 'dhīte 'hany ahany etāṁ trīṇi varṣāṇy a.tandritaḥ
                  |</l>
                <l>M2.82c/ sa brahma param abhyeti vāyubhūtaḥ kha.mūrtimān || 82
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.83a/ ekākṣaraṁ paraṁ brahma prāṇāyāmaḥ paraṁ tapaḥ |</l>
                <l>M2.83c/ sāvitryās tu paraṁ na-asti maunāt satyaṁ viśiṣyate ||
                  83 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.84a/ kṣaranti sarvā vaidikyo juhoti.yajati.kriyāḥ |</l>
                <l>M2.84c/ akṣaraṁ duṣkaraṁ jñeyaṁ brahma ca-eva prajāpatiḥ ||
                  84 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M2.84cv/ M: akṣaraṁ tv akṣaraṁ jñeyaṁ</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>2.2.1.2. Soft Recitation</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 418 :: O tr. 99</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.85a/ vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ |</l>
                <l>M2.85c/ upāṁśuḥ syāt-śataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ || 85
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.86a/ ye pākayajñās catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ |</l>
                <l>M2.86c/ sarve te japayajñasya kalāṁ na-arhanti ṣoḍaśīm || 86
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.87a/ japyena-eva tu saṁsidhyed brāhmaṇo na-atra saṁśayaḥ
                  |</l>
                <l>M2.87c/ kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate ||
                  87 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <pb n="J 23"/>
            <head>2.2.2. Excursus: Control of the Organs</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 418-420 :: O tr. 99</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.88a/ indriyāṇāṁ vicaratāṁ viṣayeṣv apahāriṣu |</l>
              <l>M2.88c/ saṁyame yatnam ātiṣṭhed vidvān yantā-iva vājinām || 88
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.89a/ ekādaśa-indriyāṇy āhur yāni pūrve manīṣiṇaḥ |</l>
              <l>M2.89c/ tāni samyak pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ || 89
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.90a/ śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca-eva pañcamī |</l>
              <l>M2.90c/ pāyu.upasthaṁ hasta.pādaṁ vāk ca-eva daśamī smṛtā || 90
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.91a/ buddhīndriyāṇi pañca-eṣāṁ śrotrādīny anupūrvaśaḥ |</l>
              <l>M2.91c/ karma.indriyāṇi pañca-eṣāṁ pāyu.ādīni pracakṣate || 91
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.92a/ ekādaśaṁ mano jñeyaṁ svaguṇena-ubhaya.ātmakam |</l>
              <l>M2.92c/ yasmin jite jitāv etau bhavataḥ pañcakau gaṇau || 92
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.93a/ indriyāṇāṁ prasaṅgena doṣam ṛcchaty a.saṁśayam |</l>
              <l>M2.93c/ sanniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṁ nigacchati || 93
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.94a/ na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati |</l>
              <l>M2.94c/ haviṣā kṛṣṇavartmā-iva bhūya eva-abhivardhate || 94
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.95a/ yaś ca-etān prāpnuyāt sarvān yaś ca-etān kevalāṁs
                tyajet |</l>
              <l>M2.95c/ prāpaṇāt sarvakāmānāṁ parityāgo viśiṣyate || 95 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.96a/ na tathā-etāni śakyante sanniyantum asevayā |</l>
              <l>M2.96c/ viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ || 96 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.97a/ vedās tyāgaś ca yajñāś ca niyamāś ca tapāṁsi ca |</l>
              <l>M2.97c/ na vipraduṣṭa.bhāvasya siddhiṁ gacchati karhi cit || 97
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 24"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.98a/ śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ
                |</l>
              <l>M2.98c/ na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jita.indriyaḥ || 98
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.99a/ indriyāṇāṁ tu sarveṣāṁ yady ekaṁ kṣarati-indriyam |</l>
              <l>M2.99c/ tena-asya kṣarati prajñā dṛteḥ pādād iva-udakam || 99
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.100a/ vaśe kṛtvā-indriyagrāmaṁ saṁyamya ca manas tathā |</l>
              <l>M2.100c/ sarvān saṁsādhayed arthān a.kṣiṇvan yogatas tanum ||
                100 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>2.2.3. Twilight Worship</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 420-421 :: O tr. 100</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.101a/ pūrvāṁ sandhyāṁ japāṁs tiṣṭhet sāvitrīm ā.arkadarśanāt
                |</l>
              <l>M2.101c/ paścimāṁ tu samāsīnaḥ samyag ṛkṣavibhāvanāt || 101 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.101cv/
                  M: paścimāṁ tu sadāsīta</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.102a/ pūrvāṁ sandhyāṁ japaṁs tiṣṭhan naiśam eno vyapohati
                |</l>
              <l>M2.102c/ paścimām tu samāsīno malaṁ hanti divākṛtam || 102
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.103a/ na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṁ na-upāste yaś ca paścimām
                |</l>
              <l>M2.103c/ sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ || 103
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>2.2.4. Vedic Recitation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 421-422 :: O tr. 100</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.104a/ apāṁ samīpe niyato naityakaṁ vidhim āsthitaḥ |</l>
              <l>M2.104c/ sāvitrīm apy adhīyīta gatvā-araṇyaṁ samāhitaḥ || 104
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.105a/ veda.upakaraṇe ca-eva svādhyāye ca-eva naityake |</l>
              <l>M2.105c/ na-anurodho 'sty anadhyāye homamantreṣu ca-eva hi ||
                105 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.106a/ naityake na-asty anadhyāyo brahmasattraṁ hi tat smṛtam
                |</l>
              <l>M2.106c/ brahmāhuti.hutaṁ puṇyam an.adhyāya.vaṣaṭkṛtam || 106
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.107a/ yaḥ svādhyāyam adhīte 'bdaṁ vidhinā niyataḥ śuciḥ
                |</l>
              <l>M2.107c/ tasya nityaṁ kṣaraty eṣa payo dadhi ghṛtaṁ madhu ||
                107 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <pb n="J 25"/>
            <head>2.2.5. Persons Competent to Receive Vedic Instruction</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 422-423 :: O tr.
              100-101</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.108a/ agnīndhanaṁ bhaikṣacaryām adhaḥśayyāṁ guror hitam
                |</l>
              <l>M2.108c/ ā samāvartanāt kuryāt kṛta.upanayano dvijaḥ || 108
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.109a/ ācāryaputraḥ śuśrūṣur jñānado dhārmikaḥ śuciḥ |</l>
              <l>M2.109c/ āptaḥ śakto 'rthadaḥ sādhuḥ svo 'dhyāpyā daśa
                dharmataḥ || 109 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.110a/ na-apṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na ca-anyāyena pṛcchataḥ
                |</l>
              <l>M2.110c/ jānann api hi medhāvī jaḍaval loka ācaret || 110
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.111a/ adharmeṇa ca yaḥ prāha yaś ca-adharmeṇa pṛcchati |</l>
              <l>M2.111c/ tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṁ vā-adhigacchati || 111
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.112a/ dharma.arthau yatra na syātāṁ śuśrūṣā vā-api tadvidhā
                |</l>
              <l>M2.112c/ tatra vidyā na vaptavyā śubhaṁ bījam iva-ūṣare || 112
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.113a/ vidyayā-eva samaṁ kāmaṁ martavyaṁ brahmavādinā |</l>
              <l>M2.113c/ āpady api hi ghorāyāṁ na tv enām iriṇe vapet || 113
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.114a/ vidyā brāhmaṇam etya-āha śevadhis te 'smi rakṣa mām |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.114av/
                  M: śevadhiṣ ṭe</note></l>
              <l>M2.114c/ asūyakāya māṁ mādās tathā syāṁ vīryavattamā || 114
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.115a/ yam eva tu śuciṁ vidyān niyata.brahmacāriṇam | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.115av/ M:
                  vidyā niyataṁ brahmacāriṇam</note></l>
              <l>M2.115c/ tasmai māṁ brūhi viprāya nidhipāya-a.pramādine || 115
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.116a/ brahma yas tv ananujñātam adhīyānād avāpnuyāt |</l>
              <l>M2.116c/ sa brahmasteyasaṁyukto narakaṁ pratipadyate || 116
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>2.2.6. Salutation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 423-426 :: O tr. 101</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.117a/ laukikaṁ vaidikaṁ vā-api tathā-adhyātmikam eva vā
                |</l>
              <l>M2.117c/ ādadīta yato jñānaṁ taṁ pūrvam abhivādayet || 117
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 26"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.118a/ sāvitrīmātra.sāro 'pi varaṁ vipraḥ suyantritaḥ |</l>
              <l>M2.118c/ na-a.yantritas trivedo 'pi sarvāśī sarvavikrayī || 118
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.119a/ śayyā.āsane 'dhyācarite śreyasā na samāviśet |</l>
              <l>M2.119c/ śayyā.āsanasthaś ca-eva-enaṁ pratyutthāya-abhivādayet
                || 119 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.120a/ ūrdhvaṁ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |</l>
              <l>M2.120c/ pratyutthāna.abhivādābhyāṁ punas tān pratipadyate ||
                120 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.121a/ abhivādana.śīlasya nityaṁ vṛddha.upasevinaḥ |</l>
              <l>M2.121c/ catvāri tasya vardhante āyur dharmo yaśo balam || 121
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.121cv/
                  M: catvāri sampravardhante</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.122a/ abhivādāt paraṁ vipro jyāyāṁsam abhivādayan |</l>
              <l>M2.122c/ asau nāma-aham asmi-iti svaṁ nāma parikīrtayet || 122
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.123a/ nāmadheyasya ye ke cid abhivādaṁ na jānate |</l>
              <l>M2.123c/ tān prājño 'ham iti brūyāt striyaḥ sarvās tathā-eva ca
                || 123 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.124a/ bhoḥśabdaṁ kīrtayed ante svasya nāmno 'bhivādane |</l>
              <l>M2.124c/ nāmnām svarūpa.bhāvo hi bho.bhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ ||
                124 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.125a/ āyuṣmān bhava saumya-iti vācyo vipro 'bhivādane |</l>
              <l>M2.125c/ a.kāraś ca-asya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ
                || 125 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.126a/ yo na vetty abhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam |</l>
              <l>M2.126c/ na-abhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdras tathā-eva saḥ ||
                126 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.127a/ brāhmaṇaṁ kuśalaṁ pṛcchet kṣatrabandhum an.āmayam
                |</l>
              <l>M2.127c/ vaiśyaṁ kṣemaṁ samāgamya śūdram ārogyam eva ca || 127
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 27"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.128a/ a.vācyo dīkṣito nāmnā yavīyān api yo bhavet |</l>
              <l>M2.128c/ bho.bhavat.pūrvakaṁ tv enam abhibhāṣeta dharmavit ||
                128 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.129a/ parapatnī tu yā strī syād a.sambandhā ca yonitaḥ |</l>
              <l>M2.129c/ tāṁ brūyād bhavati-ity evaṁ subhage bhagini-iti ca ||
                129 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.130a/ mātulāṁś ca pitṛvyāṁś ca śvaśurān ṛtvijo gurūn |</l>
              <l>M2.130c/ asāv aham iti brūyāt pratyutthāya yavīyasaḥ || 130
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.131a/ mātṛśvasā mātulānī śvaśrūr atha pitṛśvasā |</l>
              <l>M2.131c/ sampūjyā gurupatnīvat samās tā gurubhāryayā || 131
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.132a/ bhrātur bhāryā-upasaṅgrāhyā sa.varṇā-ahany ahany api
                |</l>
              <l>M2.132c/ viproṣya tu-upasaṅgrāhyā jñāti.sambandhi.yoṣitaḥ ||
                132 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.133a/ pitur bhaginyāṁ mātuś ca jyāyasyāṁ ca svasary api
                |</l>
              <l>M2.133c/ mātṛvad vṛttim ātiṣṭhen mātā tābhyo garīyasī || 133
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <head>2.2.7. Precedence</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 426-427 :: O tr.
              101-102</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.134a/ daśābda.ākhyaṁ paurasakhyaṁ pañcābda.ākhyaṁ kalābhṛtām
                |</l>
              <l>M2.134c/ tryabdapūrvaṁ śrotriyāṇāṁ svalpena-api svayoniṣu ||
                134 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.135a/ brāhmaṇaṁ daśavarṣaṁ tu śatavarṣaṁ tu bhūmipam |</l>
              <l>M2.135c/ pitā.putrau vijānīyād brāhmaṇas tu tayoḥ pitā || 135
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.136a/ vittaṁ bandhur vayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī |</l>
              <l>M2.136c/ etāni mānyasthānāni garīyo yad yad uttaram || 136 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.136cv/
                  M: mānasthānāni</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.137a/ pañcānāṁ triṣu varṇeṣu bhūyāṁsi guṇavanti ca |</l>
              <l>M2.137c/ yatra syuḥ so 'tra māna.arhaḥ śūdro 'pi daśamīṁ gataḥ
                || 137 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 28"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.138a/ cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ |</l>
              <l>M2.138c/ snātakasya ca rājñaś ca panthā deyo varasya ca || 138
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.139a/ teṣāṁ tu samāvetānāṁ mānyau snātaka.pārthivau |</l>
              <l>M2.139c/ rāja.snātakayoś ca-eva snātako nṛpamānabhāk || 139
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>2.2.8. Teacher</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 427-431 :: O tr.
              102-103</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.140a/ upanīya tu yaḥ śiṣyaṁ vedam adhyāpayed dvijaḥ |</l>
              <l>M2.140c/ sa.kalpaṁ sa.rahasyaṁ ca tam ācāryaṁ pracakṣate || 140
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.141a/ ekadeśaṁ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ |</l>
              <l>M2.141c/ yo 'dhyāpayati vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate || 141
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.142a/ niṣeka.ādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi |</l>
              <l>M2.142c/ sambhāvayati ca-annena sa vipro gurur ucyate || 142
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.143a/ agnyādheyaṁ pākayajñān agniṣṭoma.ādikān makhān |</l>
              <l>M2.143c/ yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya-ṛtvig iha-ucyate || 143
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.144a/ ya āvṛṇoty a.vitathaṁ brahmaṇā śravaṇāv ubhau |</l>
              <l>M2.144c/ sa mātā sa pitā jñeyas taṁ na druhyet kadā cana || 144
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.145a/ upādhyāyān daśa-ācārya ācāryāṇāṁ śataṁ pitā |</l>
              <l>M2.145c/ sahasraṁ tu pitṝn mātā gauraveṇa-atiricyate || 145
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.146a/ utpādaka.brahmadātror garīyān brahmadaḥ pitā |</l>
              <l>M2.146c/ brahmajanma hi viprasya pretya ca-iha ca śāśvatam ||
                146 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.147a/ kāmān mātā pitā ca-enaṁ yad utpādayato mithaḥ |</l>
              <l>M2.147c/ sambhūtiṁ tasya tāṁ vidyād yad yonāv abhijāyate || 147
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 29"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.148a/ ācāryas tv asya yāṁ jātiṁ vidhivad vedapāragaḥ |</l>
              <l>M2.148c/ utpādayati sāvitryā sā satyā sā-ajarā-amarā || 148
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.149a/ alpaṁ vā bahu vā yasya śrutasya-upakaroti yaḥ |</l>
              <l>M2.149c/ tam apīha guruṁ vidyāt-śruta.upakriyayā tayā || 149
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.150a/ brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā |</l>
              <l>M2.150c/ bālo 'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ || 150
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.151a/ adhyāpayām āsa pitṝn śiśur āṅgirasaḥ kaviḥ |</l>
              <l>M2.151c/ putrakā iti ha-uvāca jñānena parigṛhya tān || 151
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.152a/ te tam artham apṛcchanta devān āgata.manyavaḥ |</l>
              <l>M2.152c/ devāś ca-etān sametya-ūcur nyāyyaṁ vaḥ śiśur uktavān
                || 152 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.153a/ ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ |</l>
              <l>M2.153c/ ajñaṁ hi bālam ity āhuḥ pitā-ity eva tu mantradam ||
                153 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.154a/ na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ |</l>
              <l>M2.154c/ ṛṣayaś cakrire dharmaṁ yo 'nūcānaḥ sa no mahān || 154
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.155a/ viprāṇāṁ jñānato jyaiṣṭhyaṁ kṣatriyāṇāṁ tu vīryataḥ
                |</l>
              <l>M2.155c/ vaiśyānāṁ dhānyadhanataḥ śūdrāṇām eva janmataḥ || 155
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.156a/ na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṁ śiraḥ |</l>
              <l>M2.156c/ yo vai yuvā-apy adhīyānas taṁ devāḥ sthaviraṁ viduḥ ||
                156 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.157a/ yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |</l>
              <l>M2.157c/ yaś ca vipro 'n.adhīyānas trayas te nāma bibhrati ||
                157 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 30"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.158a/ yathā ṣaṇḍho '.phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi
                ca-a.phalā |</l>
              <l>M2.158c/ yathā ca-ajñe '.phalaṁ dānaṁ tathā vipro 'n.ṛco
                '.phalaḥ || 158 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.159a/ ahiṁsayā-eva bhūtānāṁ kāryaṁ śreyo 'nuśāsanam |</l>
              <l>M2.159c/ vāk ca-eva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmam icchatā ||
                159 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.160a/ yasya vāc.manasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā |</l>
              <l>M2.160c/ sa vai sarvam avāpnoti vedānta.upagataṁ phalam || 160
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.161a/ na-aruntudaḥ syād ārto 'pi na paradroha.karma.dhīḥ
                |</l>
              <l>M2.161c/ yayā-asya-udvijate vācā na-alokyāṁ tām udīrayet || 161
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.162a/ sammānād brāhmaṇo nityam udvijeta viṣād iva |</l>
              <l>M2.162c/ amṛtasya-iva ca-ākāṅkṣed avamānasya sarvadā || 162
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.163a/ sukhaṁ hy avamataḥ śete sukhaṁ ca pratibudhyate |</l>
              <l>M2.163c/ sukhaṁ carati loke 'sminn avamantā vinaśyati || 163
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="9">
            <head>2.2.9. Vedic Study</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 431-433 :: O tr. 103</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.164a/ anena kramayogena saṁskṛta.ātmā dvijaḥ śanaiḥ |</l>
              <l>M2.164c/ gurau vasan sañcinuyād brahmādhigamikaṁ tapaḥ || 164
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.165a/ tapo.viśeṣair vividhair vrataiś ca vidhicoditaiḥ |</l>
              <l>M2.165c/ vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sa.rahasyo dvijanmanā ||
                165 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.166a/ vedam eva sadā-abhyasyet tapas tapsyan dvijottamaḥ
                |</l>
              <l>M2.166c/ vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param iha-ucyate || 166
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.167a/ ā ha-eva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṁ tapyate tapaḥ |</l>
              <l>M2.167c/ yaḥ sragvy api dvijo 'dhīte svādhyāyaṁ śaktito 'nvaham
                || 167 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 31"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.168a/ yo 'n.adhītya dvijo vedam anyatra kurute śramam |</l>
              <l>M2.168c/ sa jīvann eva śūdratvam āśu gacchati sa.anvayaḥ || 168
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.169a/ mātur agre 'dhijananaṁ dvitīyaṁ mauñjibandhane |</l>
              <l>M2.169c/ tṛtīyaṁ yajñadīkṣāyāṁ dvijasya śruticodanāt || 169
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.170a/ tatra yad brahmajanma-asya mauñjībandhanacihnitam
                |</l>
              <l>M2.170c/ tatra-asya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate || 170
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.171a/ vedapradānād ācāryaṁ pitaraṁ paricakṣate |</l>
              <l>M2.171c/ na hy asmin yujyate karma kiñ cid ā mauñjibandhanāt ||
                171 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.172a/ na-abhivyāhārayed brahma svadhāninayanād ṛte |</l>
              <l>M2.172c/ śūdreṇa hi samas tāvad yāvad vede na jāyate || 172
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="10">
            <head>2.2.10. Observances</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 433-436 :: O tr.
              103-104</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.173a/ kṛta.upanayanasya-asya vratādeśanam iṣyate |</l>
              <l>M2.173c/ brahmaṇo grahaṇaṁ ca-eva krameṇa vidhi.pūrvakam || 173
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.174a/ yady asya vihitaṁ carma yat sūtraṁ yā ca mekhalā |</l>
              <l>M2.174c/ yo daṇḍo yat-ca vasanaṁ tat tad asya vrateṣv api ||
                174 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.175a/ seveta-imāṁs tu niyamān brahmacārī gurau vasan |</l>
              <l>M2.175c/ sanniyamya-indriyagrāmaṁ tapovṛddhi.artham ātmanaḥ ||
                175 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.176a/ nityaṁ snātvā śuciḥ kuryād deva.ṛṣi.pitṛtarpaṇam |</l>
              <l>M2.176c/ devatābhyarcanaṁ ca-eva samidādhānam eva ca || 176
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.177a/ varjayen madhu māṁsaṁ ca gandhaṁ mālyaṁ rasān striyaḥ
                |</l>
              <l>M2.177c/ śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṁ ca-eva hiṁsanam || 177
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 32"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.178a/ abhyaṅgam añjanaṁ cākṣṇor upānah.chatradhāraṇam |</l>
              <l>M2.178c/ kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca nartanaṁ gītavādanam || 178
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.179a/ dyūtaṁ ca janavādaṁ ca parivādaṁ tathā-anṛtam |</l>
              <l>M2.179c/ strīṇāṁ ca prekṣaṇālambham upaghātaṁ parasya ca || 179
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.179cv/
                  M: -ālambhāav</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.180a/ ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayet kva cit |</l>
              <l>M2.180c/ kāmādd hi skandayan reto hinasti vratam ātmanaḥ || 180
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.181a/ svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukram a.kāmataḥ |</l>
              <l>M2.181c/ snātvā-arkam arcayitvā triḥ punar mām ity ṛcaṁ japet
                || 181 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>2.2.10.1. Begging and Daily Duties</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 434-436 :: O tr. 104</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.182a/ udakumbhaṁ sumanaso gośakṛt.mṛttikā.kuśān |</l>
                <l>M2.182c/ āhared yāvad arthāni bhaikṣaṁ ca-ahar.ahaś caret ||
                  182 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.183a/ veda.yajñair ahīnānāṁ praśastānāṁ svakarmasu |</l>
                <l>M2.183c/ brahmacāry āhared bhaikṣaṁ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham
                  || 183 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.184a/ guroḥ kule na bhikṣeta na jñāti.kula.bandhuṣu |</l>
                <l>M2.184c/ a.lābhe tv anyagehānāṁ pūrvaṁ pūrvaṁ vivarjayet ||
                  184 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.185a/ sarvaṁ vāpi cared grāmaṁ pūrva.uktānām a.sambhave
                  |</l>
                <l>M2.185c/ niyamya prayato vācam abhiśastāṁs tu varjayet || 185
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.186a/ dūrād āhṛtya samidhaḥ sannidadhyād vihāyasi |</l>
                <l>M2.186c/ sāyaṁ.prātaś ca juhuyāt tābhir agnim atandritaḥ ||
                  186 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.187a/ a.kṛtvā bhaikṣacaraṇam a.samidhya ca pāvakaṁ |</l>
                <l>M2.187c/ an.āturaḥ saptarātram avakīrṇivrataṁ caret || 187
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 33"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.188a/ bhaikṣeṇa vartayen nityaṁ na-ekānna.adī bhaved vratī
                  |</l>
                <l>M2.188c/ bhaikṣeṇa vratino vṛttir upavāsa.samā smṛtā || 188
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.189a/ vratavad deva.daivatye pitrye karmaṇy atha-ṛṣivat
                  |</l>
                <l>M2.189c/ kāmam abhyarthito 'śnīyād vratam asya na lupyate ||
                  189 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.190a/ brāhmaṇasya-eva karma-etad upadiṣṭaṁ manīṣibhiḥ
                  |</l>
                <l>M2.190c/ rājanya.vaiśyayos tv evaṁ na-etat karma vidhīyate ||
                  190 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="11">
            <head>2.2.11. Conduct towards the Teacher</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 436-441 :: O tr.
              104-106</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.191a/ codito guruṇā nityam a.pracodita eva vā |</l>
              <l>M2.191c/ kuryād adhyayane yatnam ācāryasya hiteṣu ca || 191 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.191cv/
                  M: adhyayane yogam</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.192a/ śarīraṁ ca-eva vācaṁ ca buddhīndriya.manāṁsi ca |</l>
              <l>M2.192c/ niyamya prāñjalis tiṣṭhed vīkṣamāṇo guror mukham ||
                192 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.193a/ nityam uddhṛta.pāṇiḥ syāt sādhu.ācāraḥ su.saṁvṛtaḥ
                |</l>
              <l>M2.193c/ āsyatām iti ca-uktaḥ sann āsīta-abhimukhaṁ guroḥ ||
                193 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.194a/ hīna.anna.vastra.veṣaḥ syāt sarvadā gurusannidhau
                |</l>
              <l>M2.194c/ uttiṣṭhet prathamaṁ cāsya caramaṁ ca-eva saṁviśet ||
                194 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.195a/ pratiśrāvaṇa.sambhāṣe śayāno na samācaret |</l>
              <l>M2.195c/ na-āsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhan na parāṅ.mukhaḥ ||
                195 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.196a/ āsīnasya sthitaḥ kuryād abhigacchaṁs tu tiṣṭhataḥ
                |</l>
              <l>M2.196c/ pratyudgamya tv āvrajataḥ paścād dhāvaṁs tu dhāvataḥ
                || 196 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.197a/ parāṅ.mukhasya-abhimukho dūrasthasya-etya ca.antikam
                |</l>
              <l>M2.197c/ praṇamya tu śayānasya nideśe ca-eva tiṣṭhataḥ || 197
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 34"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.198a/ nīcaṁ śayyā.āsanaṁ ca.asya nityaṁ syād gurusannidhau
                |</l>
              <l>M2.198c/ guros tu cakṣurviṣaye na yathā.iṣṭa.āsano bhavet ||
                198 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.199a/ na-udāhared asya nāma parokṣam api kevalam |</l>
              <l>M2.199c/ na ca-eva-asya.anukurvīta gati.bhāṣita.ceṣṭitam || 199
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.200a/ guror yatra parivādo nindā vā.api pravartate |</l>
              <l>M2.200c/ karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṁ vā tato 'nyataḥ ||
                200 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.201a/ parīvādāt kharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ |</l>
              <l>M2.201c/ paribhoktā kṛmir bhavati kīṭo bhavati matsarī || 201
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.202a/ dūrastho na-arcayed enaṁ na kruddho na-antike striyāḥ
                |</l>
              <l>M2.202c/ yāna.āsanasthaś ca-eva-enam avaruhya-abhivādayet ||
                202 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.203a/ prativāte 'nuvāte ca na-āsīta guruṇā saha | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.203av/ M:
                  prativātānuvāte</note></l>
              <l>M2.203c/ a.saṁśrave ca-eva guror na kiṁ cid api kīrtayet || 203
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.204a/ go.'śva.uṣṭra.yāna.prāsāda.prastareṣu kaṭeṣu ca |</l>
              <l>M2.204c/ āsīta guruṇā sārdhaṁ śilā.phalaka.nauṣu ca || 204
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>2.2.11.1. Teacher's Teacher and other Instructors</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 439 :: O tr. 105</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.205a/ guror gurau sannihite guruvad vṛttim ācaret |</l>
                <l>M2.205c/ na ca-a.nisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet || 205
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.206a/ vidyāguruṣv evam eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu |</l>
                <l>M2.206c/ pratiṣedhatsu ca-adharmādd hitaṁ ca-upadiśatsv api
                  || 206 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>2.2.11.2. Members of Teacher's Family</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 439-441 :: O tr.
                105-106</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.207a/ śreyaḥsu guruvad vṛttiṁ nityam eva samācaret |</l>
                <l>M2.207c/ guruputreṣu ca-āryeṣu guroś ca-eva svabandhuṣu ||
                  207 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M2.207cv/ M: guruputre tathācārye</note></l>
              </lg>
              <pb n="J 35"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.208a/ bālaḥ samāna.janmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi |</l>
                <l>M2.208c/ adhyāpayan gurusuto guruvat-mānam arhati || 208
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.209a/ utsādanaṁ ca gātrāṇāṁ snāpana.ucchiṣṭabhojane |</l>
                <l>M2.209c/ na kuryād guruputrasya pādayoś ca-avanejanam || 209
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.210a/ guruvat pratipūjyāḥ syuḥ sa.varṇā guruyoṣitaḥ |</l>
                <l>M2.210c/ a.savarṇās tu sampūjyāḥ pratyutthāna.abhivādanaiḥ ||
                  210 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.211a/ abhyañjanaṁ snāpanaṁ ca gātra.utsādanam eva ca |</l>
                <l>M2.211c/ gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṁ ca prasādhanam || 211
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.212a/ gurupatnī tu yuvatir na-abhivādyā-iha pādayoḥ |</l>
                <l>M2.212c/ pūrṇaviṁśativarṣeṇa guṇa.doṣau vijānatā || 212
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.213a/ svabhāva eṣa nārīṇāṁ narāṇām iha dūṣaṇam |</l>
                <l>M2.213c/ ato 'rthān na pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ ||
                  213 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.214a/ a.vidvāṁsam alaṁ loke vidvāṁsam api vā punaḥ |</l>
                <l>M2.214c/ pramadā hy utpathaṁ netuṁ kāma.krodhavaśānugam ||
                  214 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.215a/ mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet |</l>
                <l>M2.215c/ balavān indriyagrāmo vidvāṁsam api karṣati || 215
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.216a/ kāmaṁ tu gurupatnīnāṁ yuvatīnāṁ yuvā bhuvi |</l>
                <l>M2.216c/ vidhivad vandanaṁ kuryād asāv aham iti bruvan || 216
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.217a/ viproṣya pādagrahaṇam anvahaṁ ca-abhivādanam |</l>
                <l>M2.217c/ gurudāreṣu kurvīta satāṁ dharmam anusmaran || 217
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 36"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.218a/ yathā khanan khanitreṇa naro vāry adhigacchati |</l>
                <l>M2.218c/ tathā gurugatāṁ vidyāṁ śuśrūṣur adhigacchati || 218
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="12">
            <head>2.2.12. Rules of Conduct</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 441-445 :: O tr.
              106-107</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.219a/ muṇḍo vā jaṭilo vā syād atha vā syāt-śikhā.jaṭaḥ |</l>
              <l>M2.219c/ na-enaṁ grāme 'bhinimlocet sūryo na-abhyudiyāt kva cit
                || 219 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.220a/ taṁ ced abhyudiyāt sūryaḥ śayānaṁ kāmacārataḥ |</l>
              <l>M2.220c/ nimloced vā-apy a.vijñānāj japann upavased dinam ||
                220 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.221a/ sūryeṇa hy abhinirmuktaḥ śayāno 'bhyuditaś ca yaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.221av/
                  M: abhinimluktaḥ</note></l>
              <l>M2.221c/ prāyaścittam a.kurvāṇo yuktaḥ syān mahatā-enasā || 221
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.222a/ ācamya prayato nityam ubhe sandhye samāhitaḥ |</l>
              <l>M2.222c/ śucau deśe japañ japyam upāsīta yathāvidhi || 222
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.223a/ yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ kiṁ cit samācaret |</l>
              <l>M2.223c/ tat sarvam ācared yukto yatra ca-asya ramen manaḥ ||
                223 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.224a/ dharma.arthāv ucyate śreyaḥ kāma.arthau dharma eva ca
                |</l>
              <l>M2.224c/ artha eva-iha vā śreyas trivarga iti tu sthitiḥ || 224
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>2.2.12.1. Mother, Father, Teacher</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 442-444 :: O tr.
                106-107</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.225a/ ācāryaś ca pitā ca-eva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ |</l>
                <l>M2.225c/ na-ārtena-apy avamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ ||
                  225 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.226a/ ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ |</l>
                <l>M2.226c/ mātā pṛthivyā mūrtis tu bhrātā svo mūrtir ātmanaḥ ||
                  226 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.227a/ yaṁ mātā.pitarau kleśaṁ sahete sambhave nṛṇām |</l>
                <l>M2.227c/ na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṁ varṣaśatair api ||
                  227 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 37"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.228a/ tayor nityaṁ priyaṁ kuryād ācāryasya ca sarvadā
                  |</l>
                <l>M2.228c/ teṣv eva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṁ samāpyate || 228
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.229a/ teṣāṁ trayāṇāṁ śuśrūṣā paramaṁ tapa ucyate |</l>
                <l>M2.229c/ na tair an.abhyanujñāto dharmam anyaṁ samācaret ||
                  229 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.230a/ ta eva hi trayo lokās ta eva traya āśramāḥ |</l>
                <l>M2.230c/ ta eva hi trayo vedās ta eva-uktās trayo 'gnayaḥ ||
                  230 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.231a/ pitā vai gārhapatyo 'gnir mātā-agnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ
                  |</l>
                <l>M2.231c/ gurur āhavanīyas tu sā-agnitretā garīyasī || 231
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.232a/ triṣv a.pramādyann eteṣu trīn lokān vijayed gṛhī
                  |</l>
                <l>M2.232c/ dīpyamānaḥ svavapuṣā devavad divi modate || 232
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.233a/ imaṁ lokaṁ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam
                  |</l>
                <l>M2.233c/ guruśuśrūṣayā tv evaṁ brahmalokaṁ samaśnute || 233
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.234a/ sarve tasya-ādṛtā dharmā yasya-ete traya ādṛtāḥ
                  |</l>
                <l>M2.234c/ an.ādṛtās tu yasya-ete sarvās tasya-a.phalāḥ kriyāḥ
                  || 234 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.235a/ yāvat trayas te jīveyus tāvat-na-anyaṁ samācaret
                  |</l>
                <l>M2.235c/ teṣv eva nityaṁ śuśrūṣāṁ kuryāt priyahite rataḥ ||
                  235 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.236a/ teṣām an.uparodhena pāratryaṁ yad yad ācaret |</l>
                <l>M2.236c/ tat tan nivedayet tebhyo mano.vacana.karmabhiḥ ||
                  236 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.237a/ triṣv eteṣv itikṛtyaṁ hi puruṣasya samāpyate |</l>
                <l>M2.237c/ eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣād upadharmo 'nya ucyate ||
                  237 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <pb n="J 38"/>
              <head>2.2.12.2. Non-Brahmin Teachers</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 444-445 :: O tr. 107</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.238a/ śraddadhānaḥ śubhāṁ vidyām ādadīta-avarād api |</l>
                <l>M2.238c/ anyād api paraṁ dharmaṁ strīratnaṁ duṣkulād api ||
                  238 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.239a/ viṣād apy amṛtaṁ grāhyaṁ bālād api subhāṣitam |</l>
                <l>M2.239c/ amitrād api sadvṛttam amedhyād api kāñcanam || 239
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.240a/ striyo ratnāny atho vidyā dharmaḥ śaucaṁ subhāṣitam
                  |</l>
                <l>M2.240c/ vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ || 240
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.241a/ a.brāhmaṇād adhyāyanam āpatkāle vidhīyate |</l>
                <l>M2.241c/ anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvad adhyāyanaṁ guroḥ || 241
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M2.242a/ na-a.brāhmaṇe gurau śiṣyo vāsam ātyantikaṁ vaset
                  |</l>
                <l>M2.242c/ brāhmaṇe vā-an.anūcāne kāṅkṣan gatim an.uttamām ||
                  242 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="13">
            <head>2.2.13. Life-long Student-I</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 445 :: O tr. 107</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.243a/ yadi tv ātyantikaṁ vāsaṁ rocayeta guroḥ kule |</l>
              <l>M2.243c/ yuktaḥ paricared enam ā śarīravimokṣaṇāt || 243 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.244a/ ā samāpteḥ śarīrasya yas tu śuśrūṣate gurum |</l>
              <l>M2.244c/ sa gacchaty añjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam ||
                244 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="14">
            <head>2.2.14. Conclusion of Study</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 445 :: O tr. 107</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.245a/ na pūrvaṁ gurave kiṁ cid upakurvīta dharmavit |</l>
              <l>M2.245c/ snāsyaṁs tu guruṇā-ājñaptaḥ śaktyā guru.artham āharet
                || 245 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.246a/ kṣetraṁ hiraṇyaṁ gām aśvaṁ chatra.upānaham āsanam |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.246av/
                  M: chatropānaham antataḥ</note></l>
              <l>M2.246c/ dhānyaṁ śākaṁ ca vāsāṁsi gurave prītim āvahet || 246
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M2.246cv/
                  M: dhānyaṁ vāsāṁsi śākaṁ vā gurave prītim āharan</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="15">
            <head>2.2.15. Life-long Student-II</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 446 :: O tr. 107</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.247a/ ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite |</l>
              <l>M2.247c/ gurudāre sapiṇḍe vā guruvad vṛttim ācaret || 247
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 39"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.248a/ eteṣv a.vidyamāneṣu sthāna.āsana.vihāravān |</l>
              <l>M2.248c/ prayuñjāno 'gniśuśrūṣāṁ sādhayed deham ātmanaḥ || 248
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M2.249a/ evaṁ carati yo vipro brahmacaryam a.viplutaḥ |</l>
              <l>M2.249c/ sa gacchaty uttamasthānaṁ na ca-iha jāyate punaḥ ||
                249 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="3" type="chapter">
        <pb n="J 40"/>
        <head>Chapter 3</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 447-503 :: O tr. 108-123</note>
        <div2 n="1">
          <head>3.1. Marriage</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 447-450 :: O tr. 108-111</note>
          <div3 n="1">
            <head>3.1.1. Conclusion of Study</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 447 :: O tr. 108</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.01a/ ṣaṭtriṁśad.ābdikaṁ caryaṁ gurau traivedikaṁ vratam
                |</l>
              <l>M3.01c/ tadardhikaṁ pādikaṁ vā grahaṇāntikam eva vā || 1 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.02a/ vedān adhītya vedau vā vedaṁ vā-api yathākramam |</l>
              <l>M3.02c/ a.vipluta.brahmacaryo gṛhasthāśramam āvaset || 2 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.03a/ taṁ pratītaṁ svadharmeṇa brahmadāyaharaṁ pituḥ |</l>
              <l>M3.03c/ sragviṇaṁ talpa āsīnam arhayet prathamaṁ gavā || 3
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>3.1.2. Selection of a Bride</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 447-450 :: O tr.
              108-109</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.04a/ guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi |</l>
              <l>M3.04c/ udvaheta dvijo bhāryāṁ sa.varṇāṁ lakṣaṇānvitām || 4
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.05a/ a.sapiṇḍā ca yā mātur a.sagotrā ca yā pituḥ |</l>
              <l>M3.05c/ sā praśastā dvijātīnāṁ dārakarmaṇi maithune || 5 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.05cv/ M:
                  a.maithinī</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.06a/ mahānty api samṛddhāni go.'ja.avi.dhana.dhānyataḥ |</l>
              <l>M3.06c/ strīsambandhe daśa-etāni kulāni parivarjayet || 6
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 41"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.07a/ hīna.kriyaṁ niṣ.puruṣaṁ niś.chando romaśa.arśasam |</l>
              <l>M3.07c/ kṣaya.āmayāvy.apasmāri.śvitri.kuṣṭhi.kulāni ca || 7
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.08a/ na-udvahet kapilāṁ kanyāṁ na-adhikāṅgīṁ na rogiṇīm
                |</l>
              <l>M3.08c/ na-a.lomikāṁ na-ati.lomāṁ na vācāṭāṁ na piṅgalām || 8
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.08cv/
                  M: vācālāṁ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.09a/ na-ṛkṣa.vṛkṣa.nadī.nāmnīṁ na-antya.parvata.nāmikām
                |</l>
              <l>M3.09c/ na pakṣi.ahi.preṣya.nāmnīṁ na ca bhīṣana.nāmikām || 9
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.10a/ a.vyaṅga.aṅgīṁ saumya.nāmnīṁ haṁsa.vāraṇa.gāminīm |</l>
              <l>M3.10c/ tanuloma.keśa.daśanāṁ mṛdv.aṅgīm udvahet striyam || 10
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.11a/ yasyās tu na bhaved bhrātā na vijñāyeta vā pitā | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.11av/ M:
                  vai(vā pitā</note></l>
              <l>M3.11c/ na-upayaccheta tāṁ prājñaḥ putrikā.adharmaśaṅkayā || 11
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.12a/ savarṇā-agre dvijātīnāṁ praśastā dārakarmaṇi |</l>
              <l>M3.12c/ kāmatas tu pravṛttānām imāḥ syuḥ kramaśo 'varāḥ || 12
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.13a/ śūdrā-eva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte
                |</l>
              <l>M3.13c/ te ca svā ca-eva rājñaś ca tāś ca svā ca-agra.janmanaḥ
                || 13 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>3.1.2.1. Prohibition of a Śūdra Wife</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 449-450 :: O tr. 109</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.14a/ na brāhmaṇa.kṣatriyayor āpady api hi tiṣṭhatoḥ |</l>
                <l>M3.14c/ kasmiṁś cid api vṛttānte śūdrā bhāryā-upadiśyate ||
                  14 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.15a/ hīnajāti.striyaṁ mohād udvahanto dvijātayaḥ |</l>
                <l>M3.15c/ kulāny eva nayanty āśu sa.santānāni śūdratām || 15
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.16a/ śūdrāvedī pataty atrer utathyatanayasya ca |</l>
                <l>M3.16c/ śaunakasya suta.utpattyā tad.apatyatayā bhṛgoḥ || 16
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 42"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.17a/ śūdrāṁ śayanam āropya brāhmaṇo yāty adhogatim |</l>
                <l>M3.17c/ janayitvā sutaṁ tasyāṁ brāhmaṇyād eva hīyate || 17
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.18a/ daiva.pitrya.ātitheyāni tat.pradhānāni yasya tu |</l>
                <l>M3.18c/ na-aśnanti pitṛ.devās tan na ca svargaṁ sa gacchati
                  || 18 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.19a/ vṛṣalīphena.pītasya niḥśvāsa.upahatasya ca |</l>
                <l>M3.19c/ tasyāṁ ca-eva prasūtasya niṣkṛtir na vidhīyate || 19
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>3.1.3. Types of Marriage</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 450-455 :: O tr.
              109-110</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.20a/ caturṇām api varṇānaṁ pretya ca-iha hita.ahitān |</l>
              <l>M3.20c/ aṣṭāv imān samāsena strīvivāhān nibodhata || 20 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.21a/ brāhmo daivas tathā-eva-ārṣaḥ prājāpatyas tathā-asuraḥ
                |</l>
              <l>M3.21c/ gāndharvo rākṣasaś ca-eva paiśācaś ca-aṣṭamo 'dhamaḥ ||
                21 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.22a/ yo yasya dharmyo varṇasya guṇa.doṣau ca yasya yau |</l>
              <l>M3.22c/ tad vaḥ sarvaṁ pravakṣyāmi prasave ca guṇa.aguṇān || 22
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.23a/ ṣaḍ ānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo 'varān |</l>
              <l>M3.23c/ viś.śūdrayos tu tān eva vidyād dharmyān a.rākṣasān ||
                23 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.23cv/ M: dharmyān na rākṣasān</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.24a/ caturo brāhmaṇasya-ādyān praśastān kavayo viduḥ |</l>
              <l>M3.24c/ rākṣasaṁ kṣatriyasya-ekam āsuraṁ vaiśya.śūdrayoḥ || 24
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.25a/ pañcānāṁ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha
                |</l>
              <l>M3.25c/ paiśācaś ca-asuraś ca-eva na kartavyau kadā cana || 25
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.26a/ pṛthak pṛthag vā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau |</l>
              <l>M3.26c/ gāndharvo rākṣasaś ca-eva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau
                || 26 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 43"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.27a/ ācchādya ca-arcayitvā ca śruta.śīlavate svayam |</l>
              <l>M3.27c/ āhūya dānaṁ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ || 27
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.28a/ yajñe tu vitate samyag ṛtvije karma kurvate |</l>
              <l>M3.28c/ alaṅkṛtya sutādānaṁ daivaṁ dharmaṁ pracakṣate || 28
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.29a/ ekaṁ gomithunaṁ dve vā varād ādāya dharmataḥ |</l>
              <l>M3.29c/ kanyāpradānaṁ vidhivad ārṣo dharmaḥ sa ucyate || 29
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.30a/ saha-ubhau caratāṁ dharmam iti vācā-anubhāṣya ca |</l>
              <l>M3.30c/ kanyāpradānam abhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ || 30
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.31a/ jñātibhyo draviṇaṁ dattvā kanyāyai ca-eva śaktitaḥ
                |</l>
              <l>M3.31c/ kanyāpradānaṁ svācchandyād āsuro dharma ucyate || 31
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.32a/ icchayā-anyonyasaṁyogaḥ kanyāyāś ca varasya ca |</l>
              <l>M3.32c/ gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāma.sambhavaḥ ||
                32 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.33a/ hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṁ rudantīṁ gṛhāt
                |</l>
              <l>M3.33c/ prasahya kanyāharaṇaṁ rākṣaso vidhir ucyate || 33
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.34a/ suptāṁ mattāṁ pramattāṁ vā raho yatra-upagacchati |</l>
              <l>M3.34c/ sa pāpiṣṭho vivāhānāṁ paiśācaś ca-aṣṭamo 'dhamaḥ || 34
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.34cv/
                  M: paiśācaḥ prathito 'dhamaḥ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.35a/ adbhir eva dvija.agryāṇāṁ kanyādānaṁ viśiṣyate |</l>
              <l>M3.35c/ itareṣāṁ tu varṇānām itaretarakāmyayā || 35 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>3.1.3.1. Sons from Different Types of Marriage</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 453-455 :: O tr. 110</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.36a/ yo yasya-eṣāṁ vivāhānāṁ manunā kīrtito guṇaḥ |</l>
                <l>M3.36c/ sarvaṁ śṛṇuta taṁ viprāḥ sarvaṁ kīrtayato mama || 36
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.36cv/
                    M: samyak kīrtayato</note></l>
              </lg>
              <pb n="J 44"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.37a/ daśa pūrvān parān vaṁśyān ātmānaṁ ca-ekaviṁśakam
                  |</l>
                <l>M3.37c/ brāhmīputraḥ sukṛtakṛt-mocayaty enasaḥ pitṝn || 37
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.38a/ daiva.ūḍhājaḥ sutaś ca-eva sapta sapta para.avarān
                  |</l>
                <l>M3.38c/ ārṣa.ūḍhājaḥ sutas trīṁs trīn ṣaṭ ṣaṭ kāya.ūḍhajaḥ
                  sutaḥ || 38 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.39a/ brāhma.ādiṣu vivāheṣu caturṣv eva-anupūrvaśaḥ |</l>
                <l>M3.39c/ brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante śiṣṭasammatāḥ || 39
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.39cv/
                    M: brahmavarcasinaḥ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.40a/ rūpa.sattva.guṇa.upetā dhanavanto yaśasvinaḥ |</l>
                <l>M3.40c/ paryāpta.bhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṁ samāḥ ||
                  40 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.41a/ itareṣu tu śiṣṭeṣu nṛśaṁsā.anṛtavādinaḥ |</l>
                <l>M3.41c/ jāyante durvivāheṣu brahma.dharma.dviṣaḥ sutāḥ || 41
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.42a/ aninditaiḥ strīvivāhair anindyā bhavati prajā |</l>
                <l>M3.42c/ ninditair ninditā nṝṇāṁ tasmān nindyān vivarjayet ||
                  42 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>3.1.3.2. Marriage Rite</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 455 :: O tr. 110</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.43a/ pāṇigrahaṇasaṁskāraḥ sa.varṇāsu-upadiśyate |</l>
                <l>M3.43c/ a.savarṇāsv ayaṁ jñeyo vidhir udvāhakarmaṇi || 43
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.44a/ śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā |</l>
                <l>M3.44c/ vasanasya daśā grāhyā śūdrayā-utkṛṣṭavedane || 44
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>3.1.4. Sexual Union</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 455-456 :: O tr. 110</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.45a/ ṛtukālābhigāmī syāt svadāranirataḥ sadā |</l>
              <l>M3.45c/ parvavarjaṁ vrajec ca-enāṁ tad.vrato ratikāmyayā || 45
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.46a/ ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṁ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ |</l>
              <l>M3.46c/ caturbhir itaraiḥ sārdham ahobhiḥ sadvigarhitaiḥ || 46
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 45"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.47a/ tāsām ādyāś catasras tu ninditā-ekādaśī ca yā |</l>
              <l>M3.47c/ trayodaśī ca śeṣās tu praśastā daśarātrayaḥ || 47
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.48a/ yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu |</l>
              <l>M3.48c/ tasmād yugmāsu putrārthī saṁviśed ārtave striyam || 48
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.49a/ pumān puṁso 'dhike śukre strī bhavaty adhike striyāḥ
                |</l>
              <l>M3.49c/ same 'pumān puṁ.striyau vā kṣīṇe 'lpe ca viparyayaḥ ||
                49 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.50a/ nindyāsv aṣṭāsu ca-anyāsu striyo rātriṣu varjayan |</l>
              <l>M3.50c/ brahmacāry eva bhavati yatra tatra-āśrame vasan || 50
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>3.1.5. Purchasing a Wife</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 456-457 :: O tr. 111</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.51a/ na kanyāyāḥ pitā vidvān gṛhṇīyāt-śulkam aṇu-api |</l>
              <l>M3.51c/ gṛhṇan-śulkaṁ hi lobhena syān naro 'patyavikrayī || 51
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.52a/ strīdhanāni tu ye mohād upajīvanti bāndhavāḥ |</l>
              <l>M3.52c/ nārī yānāni vastraṁ vā te pāpā yānty adhogatim || 52
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.53a/ ārṣe gomithunaṁ śulkaṁ ke cid āhur mṛṣā-eva tat |</l>
              <l>M3.53c/ alpo 'py evaṁ mahān vā-api vikrayas tāvad eva saḥ || 53
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.53cv/
                  M: tāvān eva sa vikrayaḥ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.54a/ yāsāṁ na-ādadate śulkaṁ jñātayo na sa vikrayaḥ |</l>
              <l>M3.54c/ arhaṇaṁ tat kumārīṇām ānṛśaṁsyaṁ ca kevalam || 54 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.54cv/ M:
                  na kevalam</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>3.1.6. Honouring Women</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 457-458 :: O tr. 111</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.55a/ pitṛbhir bhrātṛbhiś ca-etāḥ patibhir devarais tathā
                |</l>
              <l>M3.55c/ pūjyā bhūṣayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ || 55
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.56a/ yatra nāryas tu pūjyante ramante tatra devatāḥ |</l>
              <l>M3.56c/ yatra-etās tu na pūjyante sarvās tatra-a.phalāḥ kriyāḥ
                || 56 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 46"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.57a/ śocanti jāmayo yatra vinaśyaty āśu tat kulam | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.57av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.57c/ na śocanti tu yatra-etā vardhate tadd hi sarvadā || 57
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.57cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.58a/ jāmayo yāni gehāni śapanty a.pratipūjitāḥ | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.58av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.58c/ tāni kṛtyāhatāni-iva vinaśyanti samantataḥ || 58 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.58cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.59a/ tasmād etāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇa.ācchādana.aśanaiḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.59av/
                  not in M</note></l>
              <l>M3.59c/ bhūti.kāmair narair nityaṁ satkareṣu-utsaveṣu ca || 59
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.59cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <head>3.1.7. Marital Harmony</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 458 :: O tr. 111</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.60a/ santuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tatha-eva ca |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.60av/
                  not in M</note></l>
              <l>M3.60c/ yasminn eva kule nityaṁ kalyāṇaṁ tatra vai dhruvam ||
                60 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.60cv/ not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.61a/ yadi hi strī na roceta pumāṁsaṁ na pramodayet | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.61av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.61c/ apramodāt punaḥ puṁsaḥ prajanaṁ na pravartate || 61 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.61cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.62a/ striyāṁ tu rocamānāyāṁ sarvaṁ tad rocate kulaṁ | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.62av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.62c/ tasyāṁ tv arocamānāyāṁ sarvam eva na rocate || 62 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.62cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>3.1.8. Degredation of Families</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 458-459 :: O tr. 111</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.63a/ ku.vivāhaiḥ kriyā.lopair vedānadhyayanena ca | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.63av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.63c/ kulāny akulatāṁ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 63 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.63cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.64a/ śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiś ca kevalaiḥ | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.64av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.64c/ gobhir aśvaiś ca yānaiś ca kṛṣyā rāja.upasevayā || 64
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.64cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.65a/ ayājyayājanaiś ca-eva nāstikyena ca karmaṇām | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.65av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.65c/ kulāny āśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ || 65 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.65cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.66a/ mantratas tu samṛddhāni kulāny alpa.dhanāny api | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.66av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M3.66c/ kulasaṅkhyāṁ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ || 66
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M3.66cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="2">
          <pb n="J 47"/>
          <head>3.2. The Householder</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 459-503 :: O tr. 111-123</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M3.67a[57Ma]/ vaivāhike 'gnau kurvīta gṛhyaṁ karma yathāvidhi
              |</l>
            <l>M3.67c[57Mc]/ pañcayajñavidhānaṁ ca paktiṁ ca-anvāhikīṁ gṛhī ||
              67 ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>3.2.1. Great Sacrifices</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 459-470 :: O tr. 112</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.68a[58Ma]/ pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇy upaskaraḥ
                |</l>
              <l>M3.68c[58Mc]/ kaṇḍanī ca-udakumbhaś ca badhyate yās tu vāhayan
                || 68 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.68c[58Mc]v/ M: vadhyate</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.69a[59Ma]/ tāsāṁ krameṇa sarvāsāṁ niṣkṛtyarthaṁ maharṣibhiḥ
                |</l>
              <l>M3.69c[59Mc]/ pañca kḷptā mahāyajñāḥ pratyahaṁ gṛhamedhinām ||
                69 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.70a[60Ma]/ adhyāpanaṁ brahmayajñaḥ pitṛyajñas tu tarpaṇam
                |</l>
              <l>M3.70c[60Mc]/ homo daivo balir bhauto nṛyajño 'tithipūjanam ||
                70 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.71a[61Ma]/ pañca-etān yo mahāayajñān na hāpayati śaktitaḥ
                |</l>
              <l>M3.71c[61Mc]/ sa gṛhe 'pi vasan nityaṁ sūnādoṣair na lipyate ||
                71 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.72a[62Ma]/ devatā.atithi.bhṛtyānāṁ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ
                |</l>
              <l>M3.72c[62Mc]/ na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati ||
                72 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.73a[63Ma]/ a.hutaṁ ca hutaṁ ca-eva tathā prahutam eva ca
                |</l>
              <l>M3.73c[63Mc]/ brāhmyaṁ hutaṁ prāśitaṁ ca pañcayajñān pracakṣate
                || 73 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.74a[64Ma]/ japo 'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ
                |</l>
              <l>M3.74c[64Mc]/ brāhmyaṁ hutaṁ dvijāgryārcā prāśitaṁ pitṛtarpaṇam
                || 74 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.75a[65Ma]/ svādhyāye nityayuktaḥ syād daive ca-eva-iha
                karmaṇi |</l>
              <l>M3.75c[65Mc]/ daivakarmaṇi yukto hi bibharti-idaṁ cara.acaram
                || 75 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.76a[66Ma]/ agnau prāstā-āhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate
                |</l>
              <l>M3.76c[66Mc]/ ādityāj jāyate vṛṣtir vṛṣter annaṁ tataḥ prajāḥ
                || 76 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 48"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.77a[67Ma]/ yathā vāyuṁ samāśritya vartante sarvajantavaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.77a[67Ma]v/ M: sarve jīvanti jantavaḥ</note></l>
              <l>M3.77c[67Mc]/ tathā gṛhastham āśritya vartante sarva āśramāḥ ||
                77 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.77c[67Mc]v/ M: vartanta itarāśramaḥ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.78a[68Ma]/ yasmāt trayo 'py āśramiṇo jñānena-annena
                ca-anvaham |</l>
              <l>M3.78c[68Mc]/ gṛhasthena-eva dhāryante tasmāj jyeṣṭhāśramo gṛhī
                || 78 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.78c[68Mc]v/ K: gṛham</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.79a[69Ma]/ sa sandhāryaḥ prayatnena svargam akṣayam icchatā
                |</l>
              <l>M3.79c[69Mc]/ sukhaṁ ca-iha-icchatā-atyantaṁ yo 'dhāryo
                durbala.indriyaiḥ || 79 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.80a[70Ma]/ ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtāny atithayas tathā |</l>
              <l>M3.80c[70Mc]/ āśāsate kuṭumbibhyas tebhyaḥ kāryaṁ vijānatā ||
                80 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.81a[71Ma]/ svādhyāyena-arcayeta-ṛṣīn homair devān yathāvidhi
                |</l>
              <l>M3.81c[71Mc]/ pitṝn-śrāddhaiś ca nṝn annair bhūtāni balikarmaṇā
                || 81 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>3.2.1.1. Ancestral Offerings</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 462 :: O tr. 112</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.82a[72Ma]/ kuryād ahar.ahaḥ śrāddham annādyena-udakena vā
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.82a[72Ma]v/ M: dadyād ahar.ahaḥ</note></l>
                <l>M3.82c[72Mc]/ payo.mūla.phalair vā-api pitṛbhyaḥ prītim
                  āvahan || 82 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.83a[73Ma]/ ekam apy āśayed vipraṁ pitṛ.arthe pāñcayajñike
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.83a[73Ma]v/ M: pitṛ.arthaṁ</note></l>
                <l>M3.83c[73Mc]/ na ca-eva-atra-āśayet kiṁ cid vaiśvadevaṁ prati
                  dvijam || 83 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>3.2.1.2. Divine Offerings</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 463 :: O tr. 112</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.84a[74Ma]/ vaiśvadevasya siddhasya gṛhye 'gnau
                  vidhipūrvakam |</l>
                <l>M3.84c[74Mc]/ ābhyaḥ kuryād devatābhyo brāhmaṇo homam anvaham
                  || 84 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.85a[75Ma]/ agneḥ somasya ca-eva-ādau tayoś ca-eva
                  samastayoḥ |</l>
                <l>M3.85c[75Mc]/ viśvebhyaś ca-eva devebhyo dhanvantaraya eva ca
                  || 85 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.86a[76Ma]/ kuhvai ca-eva-anumatyai ca prajāpataya eva ca
                  |</l>
                <l>M3.86c[76Mc]/ saha dyāvāpṛthivyoś ca tathā sviṣṭakṛte 'ntataḥ
                  || 86 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <pb n="J 49"/>
              <head>3.2.1.3. Bali Offerings</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 463-464 :: O tr. 113</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.87a[77Ma]/ evaṁ samyagg havir hutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam
                  |</l>
                <l>M3.87c[77Mc]/ indra.antaka.appati.indubhyaḥ sa.anugebhyo
                  baliṁ haret || 87 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.88a[78Ma]/ marudbhya iti tu dvāri kṣiped apsv adbhya ity
                  api |</l>
                <l>M3.88c[78Mc]/ vanaspatibhya ity evaṁ musala.ulūkhale haret ||
                  88 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.89a[79Ma]/ ucchīrṣake śriyai kuryād bhadrakālyai ca
                  pādataḥ |</l>
                <l>M3.89c[79Mc]/ brahma.vāstoṣpatibhyāṁ tu vāstumadhye baliṁ
                  haret || 89 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.90a[80Ma]/ viśvebhyaś ca-eva devebhyo balim ākāśa utkṣipet
                  |</l>
                <l>M3.90c[80Mc]/ divācarebhyo bhūtebhyo naktañcāribhya eva ca ||
                  90 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.91a[81Ma]/ pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṁ sarvātmabhūtaye |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.91a[81Ma]v/ M: sarvānnabhūtaye</note></l>
                <l>M3.91c[81Mc]/ pitṛbhyo baliśeṣaṁ tu sarvaṁ dakṣiṇato haret ||
                  91 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.92a[82Ma]/ śūnāṁ ca patitānāṁ ca śvapacāṁ pāpa.rogiṇām
                  |</l>
                <l>M3.92c[82Mc]/ vayasānāṁ kṛmīṇāṁ ca śanakair nirvaped bhuvi ||
                  92 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.92c[82Mc]v/ M: vayasāṁ ca</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.93a[83Ma]/ evaṁ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityam arcati
                  |</l>
                <l>M3.93c[83Mc]/ sa gacchati paraṁ sthānaṁ tejomūrtiḥ
                  pathā-ṛjunā || 93 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>3.2.1.4. Honouring Guests</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 464-470 :: O tr.
                113-114</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.94a[84Ma]/ kṛtvā-etad balikarma-evam atithiṁ pūrvam āśayet
                  |</l>
                <l>M3.94c[84Mc]/ bhikṣāṁ ca bhikṣave dadyād vidhivad
                  brahmacāriṇe || 94 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.95a[85Ma]/ yat puṇyaphalam āpnoti gāṁ dattvā vidhivad
                  guroḥ |</l>
                <l>M3.95c[85Mc]/ tat puṇyaphalam āpnoti bhikṣāṁ dattvā dvijo
                  gṛhī || 95 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.96a[86Ma]/ bhikṣām apy udapātraṁ vā satkṛtya vidhipūrvakam
                  |</l>
                <l>M3.96c[86Mc]/ vedatattvārthaviduṣe brāhmaṇāya-upapādayet ||
                  96 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 50"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.97a[87Ma]/ naśyanti havya.kavyāni narāṇām a.vijānatām
                  |</l>
                <l>M3.97c[87Mc]/ bhasmībhūteṣu vipreṣu mohād dattāni dātṛbhiḥ ||
                  97 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.97c[87Mc]v/ M: bhasmabhūteṣu</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.98a[88Ma]/ vidyā.tapaḥ.samṛddheṣu hutaṁ vipramukhāgniṣu
                  |</l>
                <l>M3.98c[88Mc]/ nistārayati durgāc ca mahataś ca-eva kilbiṣāt
                  || 98 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.99a[89Ma]/ samprāptāya tv atithaye pradadyād āsana.udake
                  |</l>
                <l>M3.99c[89Mc]/ annaṁ ca-eva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam
                  || 99 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.99c[89Mc]v/ K: saṁskṛtya</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.100a[90Ma]/ śilān apy uñchato nityaṁ pañcāgnīn api
                  juhvataḥ |</l>
                <l>M3.100c[90Mc]/ sarvaṁ sukṛtam ādatte brāhmaṇo 'narcito vasan
                  || 100 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.101a[91Ma]/ tṛṇāni bhūmir udakaṁ vāk caturthī ca sūnṛtā
                  |</l>
                <l>M3.101c[91Mc]/ etāny api satāṁ gehe na-ucchidyante kadā cana
                  || 101 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.102a[92Ma]/ ekarātraṁ tu nivasann atithir brāhmaṇaḥ smṛtaḥ
                  |</l>
                <l>M3.102c[92Mc]/ anityaṁ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate
                  || 102 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.103a[93Ma]/ na-ekagrāmīṇam atithiṁ vipraṁ sāṅgatikaṁ tathā
                  |</l>
                <l>M3.103c[93Mc]/ upasthitaṁ gṛhe vidyād bhāryā yatra-agnayo 'pi
                  vā || 103 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.104a[94Ma]/ upāsate ye gṛhasthāḥ parapākam a.buddhayaḥ
                  |</l>
                <l>M3.104c[94Mc]/ tena te pretya paśutāṁ vrajanty annādidāyinaḥ
                  || 104 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.105a[95Ma]/ a.praṇodyo 'tithiḥ sāyaṁ sūrya.ūḍho
                  gṛhamedhinā |</l>
                <l>M3.105c[95Mc]/ kāle prāptas tv akāle vā na-asya-an.aśnan gṛhe
                  vaset || 105 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.106a[96Ma]/ na vai svayaṁ tad aśnīyād atithiṁ yan na
                  bhojayet |</l>
                <l>M3.106c[96Mc]/ dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ svargyaṁ
                  vā-atithipūjanam || 106 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 51"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.107a[97Ma]/ āsana.āvasathau śayyām anuvrajyām upāsanām
                  |</l>
                <l>M3.107c[97Mc]/ uttameṣu-uttamaṁ kuryādd hīine hīnaṁ same
                  samam || 107 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.108a[98Ma]/ vaiśvadeve tu nirvṛtte yady anyo 'tithir
                  āvrajet |</l>
                <l>M3.108c[98Mc]/ tasya-apy annaṁ yathāśakti pradadyān na baliṁ
                  haret || 108 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.109a[99Ma]/ na bhojanārthaṁ sve vipraḥ kula.gotre
                  nivedayet |</l>
                <l>M3.109c[99Mc]/ bhojanārthaṁ hi te śaṁsan vāntāśī-ity ucyate
                  budhaiḥ || 109 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.110a[100Ma]/ na brāhmaṇasya tv atithir gṛhe rājanya ucyate
                  |</l>
                <l>M3.110c[100Mc]/ vaiśya.śūdrau sakhā ca-eva jñātayo gurur eva
                  ca || 110 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.111a[101Ma]/ yadi tv atithidharmeṇa kṣatriyo gṛham āvrajet
                  |</l>
                <l>M3.111c[101Mc]/ bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṁ tam api bhojayet
                  || 111 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.112a[102Ma]/ vaiśya.śūdrāv api prāptau kuṭumbe
                  'tithi.dharmiṇau |</l>
                <l>M3.112c[102Mc]/ bhojayet saha bhṛtyais tāv ānṛśaṁsyaṁ
                  prayojayan || 112 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.113a[103Ma]/ itarān api sakhi.ādīn samprītyā gṛham āgatān
                  |</l>
                <l>M3.113c[103Mc]/ prakṛtya-annaṁ yathāśakti bhojayet saha
                  bhāryayā || 113 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.114a[104Ma]/ suvāsinīḥ kumārīś ca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ
                  |</l>
                <l>M3.114c[104Mc]/ atithibhyo 'gra eva-etān bhojayed avicārayan
                  || 114 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.114c[104Mc]v/ M: atithibhyo 'nvag eva-etān</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.115a[105Ma]/ a.dattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṁ bhuṅkte
                  '.vicakṣaṇaḥ |</l>
                <l>M3.115c[105Mc]/ sa bhuñjāno na jānāti śva.gṛdhrair jagdhim
                  ātmanaḥ || 115 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.116a[106Ma]/ bhuktavatsv atha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu
                  ca-eva hi |</l>
                <l>M3.116c[106Mc]/ bhuñjīyātāṁ tataḥ paścād avaśiṣṭaṁ tu dampatī
                  || 116 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 52"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.117a[107Ma]/ devān ṛṣīn manuṣyāṁś ca pitṝn gṛhyāś ca
                  devatāḥ |</l>
                <l>M3.117c[107Mc]/ pūjayitvā tataḥ paścād gṛhasthaḥ śeṣabhug
                  bhavet || 117 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.118a[108Ma]/ aghaṁ sa kevalaṁ bhuṅkte yaḥ pacaty
                  ātmakāraṇāt |</l>
                <l>M3.118c[108Mc]/ yajñaśiṣṭāśanaṁ hy etat satām annaṁ vidhīyate
                  || 118 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.119a[109Ma]/ rāja.ṛtvij.snātaka.gurūn
                  priya.śvaśura.mātulān |</l>
                <l>M3.119c[109Mc]/ arhayen madhuparkeṇa parisaṁvatsarāt punaḥ ||
                  119 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.120a[110Ma]/ rājā ca śrotriyaś ca-eva yajñakarmaṇy
                  upasthitau | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.120a[110Ma]v/ M: upasthite</note></l>
                <l>M3.120c[110Mc]/ madhuparkeṇa sampūjyau na tv ayajña iti
                  sthitiḥ || 120 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.121a[111Ma]/ sāyaṁ tv annasya siddhasya patny a.mantraṁ
                  baliṁ haret |</l>
                <l>M3.121c[111Mc]/ vaiśvadevaṁ hi nāma-etat sāyaṁ prātar
                  vidhīyate || 121 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>3.2.2. Ancestral Offerings</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 470-502 :: O tr.
              114-123</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.122a[112Ma]/ pitṛyajñaṁ tu nirvartya vipraś candrakṣaye
                'gnimān | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M3.122a[112Ma]v/ K: ca-indukṣaye</note></l>
              <l>M3.122c[112Mc]/ piṇḍānvāhāryakaṁ śrāddhaṁ kuryān
                māsa.anumāsikam || 122 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.123a[113Ma]/ pitṝṇāṁ māsikaṁ śrāddham anvāhāryaṁ vidur
                budhāḥ |</l>
              <l>M3.123c[113Mc]/ tac ca-āmiṣeṇā kartavyaṁ praśastena prayatnataḥ
                || 123 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.124a[114Ma]/ tatra ye bhojanīyāḥ syur ye ca varjyā
                dvijottamāḥ |</l>
              <l>M3.124c[114Mc]/ yāvantaś ca-eva yaiś ca-annais tān pravakṣyāmy
                aśeṣataḥ || 124 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>3.2.2.1. Number of Invitees</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 471 :: O tr. 114-115</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.125a[115Ma]/ dvau daive pitṛkārye trīn ekaikam ubhayatra
                  vā | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.125a[115Ma]v/ M: pitṛkṛtye</note></l>
                <l>M3.125c[115Mc]/ bhojayet su.samṛddho 'pi na prasajjeta
                  vistare || 125 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.125c[115Mc]v/ M: na pravarteta</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.126a[116Ma]/ satkriyāṁ deśa.kālau ca śaucaṁ
                  brāhmaṇasampadaḥ |</l>
                <l>M3.126c[116Mc]/ pañca-etān vistaro hanti tasmān na-īheta
                  vistaram || 126 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <pb n="J 53"/>
              <head>3.2.2.2. Quality of Invitees</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 471-475 :: O tr.
                115-116</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.127a[117Ma]/ prathitā pretakṛtyā-eṣā pitryaṁ nāma
                  vidhukṣaye |</l>
                <l>M3.127c[117Mc]/ tasmin yuktasya-eti nityaṁ pretakṛtyā-eva
                  laukikī || 127 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.128a[118Ma]/ śrotriyāya-eva deyāni havya.kavyāni dātṛbhiḥ
                  |</l>
                <l>M3.128c[118Mc]/ arhattamāya viprāya tasmai dattaṁ mahāphalam
                  || 128 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.129a[119Ma]/ ekaikam api vidvāṁsaṁ daive pitrye ca
                  bhojayet | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.129a[119Ma]v/ M: bhojayan</note></l>
                <l>M3.129c[119Mc]/ puṣkalaṁ phalam āpnoti na-amantrajñān bahūn
                  api || 129 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.130a[120Ma]/ dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇaṁ vedapāragam
                  |</l>
                <l>M3.130c[120Mc]/ tīrthaṁ tadd havya.kavyānāṁ pradāne so
                  'tithiḥ smṛtaḥ || 130 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.131a[121Ma]/ sahasraṁ hi sahasrāṇām an.ṛcāṁ yatra bhuñjate
                  |</l>
                <l>M3.131c[121Mc]/ ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati
                  dharmataḥ || 131 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.132a[122Ma]/ jñāna.utkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṁṣi ca
                  |</l>
                <l>M3.132c[122Mc]/ na hi hastāv asṛgdigdhau rudhireṇa-eva
                  śudhyataḥ || 132 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.133a[123Ma]/ yāvato grasate grāsān havya.kavyeṣv
                  a.mantravit |</l>
                <l>M3.133c[123Mc]/ tāvato grasate preto dīptaśūla.ṛṣṭi.ayoguḍān
                  || 133 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.134a[124Ma]/ jñānaniṣṭhā dvijāḥ ke cit taponiṣṭhās
                  tathā-apare |</l>
                <l>M3.134c[124Mc]/ tapaḥ.svādhyāyaniṣṭhāś ca karmaniṣṭhās
                  tathā-apare || 134 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.135a[125Ma]/ jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ
                  |</l>
                <l>M3.135c[125Mc]/ havyāni tu yathānyāyaṁ sarveṣv eva caturṣv
                  api || 135 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.136a[126Ma]/ aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syād vedapāragaḥ
                  |</l>
                <l>M3.136c[126Mc]/ aśrotriyo vā putraḥ syāt pitā syād
                  vedapāragaḥ || 136 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 54"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.137a[127Ma]/ jyāyāṁsam anayor vidyād yasya syāt-śrotriyaḥ
                  pitā |</l>
                <l>M3.137c[127Mc]/ mantrasampūjanārthaṁ tu satkāram itaro 'rhati
                  || 137 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.138a[128Ma]/ na śrāddhe bhojayen mitraṁ dhanaiḥ kāryo 'sya
                  saṅgrahaḥ |</l>
                <l>M3.138c[128Mc]/ nāriṁ na mitraṁ yaṁ vidyāt taṁ śrāddhe
                  bhojayed dvijam || 138 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.139a[129Ma]/ yasya mitra.pradhānāni śrāddhāni ca havīṁṣi
                  ca |</l>
                <l>M3.139c[129Mc]/ tasya pretya phalaṁ na-asti śrāddheṣu ca
                  haviḥṣu ca || 139 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.140a[130Ma]/ yaḥ saṅgatāni kurute mohāt-śrāddhena mānavaḥ
                  |</l>
                <l>M3.140c[130Mc]/ sa svargāc cyavate lokāt-śrāddha.mitro
                  dvijādhamaḥ || 140 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.141a[131Ma]/ sambhojāni sā-abhihitā paiśācī dakṣiṇā
                  dvijaiḥ |</l>
                <l>M3.141c[131Mc]/ iha-eva-āste tu sā loke gaur
                  andhā-iva-ekaveśmani || 141 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.142a[132Ma]/ yathā-iriṇe bījam uptvā na vaptā labhate
                  phalam |</l>
                <l>M3.142c[132Mc]/ tathā-an.ṛce havir dattvā na dātā labhate
                  phalam || 142 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.143a[133Ma]/ dātṝn pratigrahītṝṁś ca kurute phalabhāginaḥ
                  |</l>
                <l>M3.143c[133Mc]/ viduṣe dakṣiṇāṁ dattvā vidhivat pretya ca-iha
                  ca || 143 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.144a[134Ma]/ kāmaṁ śrāddhe 'rcayen mitraṁ na-abhirūpam api
                  tv arim |</l>
                <l>M3.144c[134Mc]/ dviṣatā hi havir bhuktaṁ bhavati pretya
                  niṣ.phalam || 144 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.145a[135Ma]/ yatnena bhojayet-śrāddhe bahvṛcaṁ vedapāragam
                  |</l>
                <l>M3.145c[135Mc]/ śākhāntagam atha-adhvaryuṁ chandogaṁ tu
                  samāptikam || 145 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.146a[136Ma]/ eṣām anyatamo yasya bhuñjīta śrāddham arcitaḥ
                  |</l>
                <l>M3.146c[136Mc]/ pitṝṇāṁ tasya tṛptiḥ syāt-śāśvatī
                  sāptapauruṣī || 146 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 55"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.147a[137Ma]/ eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne
                  havya.kavyayoḥ |</l>
                <l>M3.147c[137Mc]/ anukalpas tv ayaṁ jñeyaḥ sadā sadbhir
                  anuṣṭhitaḥ || 147 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.148a[138Ma]/ mātāmahaṁ mātulaṁ ca svasrīyaṁ śvaśuraṁ gurum
                  |</l>
                <l>M3.148c[138Mc]/ dauhitraṁ viṭpatiṁ bandhum ṛtvig yājyau ca
                  bhojayet || 148 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.149a[139Ma]/ na brāhmaṇaṁ parīkṣeta daive karmaṇi
                  dharmavit |</l>
                <l>M3.149c[139Mc]/ pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta
                  prayatnataḥ || 149 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>3.2.2.3. Unfit Invitees</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 475-482 :: O tr.
                116-117</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.150a[140Ma]/ ye stena.patita.klībā ye ca nāstikavṛttayaḥ
                  |</l>
                <l>M3.150c[140Mc]/ tān havya.kavyayor viprān anarhān manur
                  abravīt || 150 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.151a[141Ma]/ jaṭilaṁ ca-anadhīyānaṁ durbālaṁ kitavaṁ tathā
                  |</l>
                <l>M3.151c[141Mc]/ yājayanti ca ye pūgāṁs tāṁś ca śrāddhe na
                  bhojayet || 151 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.152a[142Ma]/ cikitsakān devalakān māṁsavikrayiṇas tathā |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.152a[142Ma]v/ M: cikitsakādevalakāmāṁsavikrayiṇas
                    tathā</note></l>
                <l>M3.152c[142Mc]/ vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syur
                  havya.kavyayoḥ || 152 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.153a[143Ma]/ preṣyo grāmasya rājñaś ca kunakhī
                  śyāvadantakaḥ |</l>
                <l>M3.153c[143Mc]/ pratiroddhā guroś ca-eva tyakta.agnir
                  vārdhuṣis tathā || 153 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.154a[144Ma]/ yakṣmī ca paśupālaś ca parivettā nirākṛtiḥ
                  |</l>
                <l>M3.154c[144Mc]/ brahmadviṣ-parivittiś ca gaṇābhyantara eva ca
                  || 154 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.155a[145Ma]/ kuśīlavo 'vakīrṇī ca vṛṣalīpatir eva ca |</l>
                <l>M3.155c[145Mc]/ paunarbhavaś ca kāṇaś ca yasya ca-upapatir
                  gṛhe || 155 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.156a[146Ma]/ bhṛtakādhyāpako yaś ca bhṛtakādhyāpitas tathā
                  |</l>
                <l>M3.156c[146Mc]/ śūdra.śiṣyo guruś ca-eva vāgduṣṭaḥ
                  kuṇḍa.golakau || 156 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 56"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.157a[147Ma]/ akāraṇe parityaktā mātā.pitror guros tathā |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.157a[147Ma]v/ K: akāraṇaparityaktā</note></l>
                <l>M3.157c[147Mc]/ brāhmair yaunaiś ca sambandhaiḥ saṁyogaṁ
                  patitair gataḥ || 157 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.158a[148Ma]/ agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |</l>
                <l>M3.158c[148Mc]/ samudrayāyī bandī ca tailikaḥ kūṭakārakaḥ ||
                  158 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.159a[149Ma]/ pitrā vivadamānaś ca kitavo madyapas tathā
                  |</l>
                <l>M3.159c[149Mc]/ pāparogy abhiśastaś ca dāmbhiko rasavikrayī
                  || 159 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.160a[150Ma]/ dhanuḥ.śarāṇāṁ kartā ca yaś
                  ca-agredidhiṣūpatiḥ |</l>
                <l>M3.160c[150Mc]/ mitradhrug dyūta.vṛttiś ca putra.ācāryas
                  tathā-eva ca || 160 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.161a[151Ma]/ bhrāmarī ganḍamālī ca śvitry atho piśunas
                  tathā |</l>
                <l>M3.161c[151Mc]/ unmatto 'ndhaś ca varjyāḥ syur vedanindaka
                  eva ca || 161 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.162a[152Ma]/ hasti.go.'śva.uṣṭradamako nakṣatrair yaś ca
                  jīvati |</l>
                <l>M3.162c[152Mc]/ pakṣiṇāṁ poṣako yaś ca yuddhācāryas tathā-eva
                  ca || 162 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.163a[153Ma]/ srotasāṁ bhedako yaś ca teṣāṁ ca-āvaraṇe
                  rataḥ |</l>
                <l>M3.163c[153Mc]/ gṛhasaṁveśako dūto vṛkṣāropaka eva ca || 163
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.164a[154Ma]/ śvakrīḍī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca
                  |</l>
                <l>M3.164c[154Mc]/ hiṁsro vṛṣala.vṛttiś ca gaṇānāṁ ca-eva
                  yājakaḥ || 164 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.165a[155Ma]/ ācāra.hīnaḥ klībaś ca nityaṁ yācanakas tathā
                  |</l>
                <l>M3.165c[155Mc]/ kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhir nindita eva ca ||
                  165 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.166a[156Ma]/ aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvāpatis tathā
                  |</l>
                <l>M3.166c[156Mc]/ pretaniryāpakaś ca-eva varjanīyāḥ prayatnataḥ
                  || 166 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 57"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.167a[157Ma]/ etān vigarhita.ācārān apāṅkteyān dvijādhamān
                  |</l>
                <l>M3.167c[157Mc]/ dvijātipravaro vidvān ubhayatra vivarjayet ||
                  167 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.168a[158Ma]/ brāhmaṇo tv an.adhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.168a[158Ma]v/ M: brāhmaṇas hy an.adhīyānas</note></l>
                <l>M3.168c[158Mc]/ tasmai havyaṁ na dātavyaṁ na hi bhasmani
                  hūyate || 168 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.169a[159Ma]/ apāṅktadāne yo dātur bhavaty ūrdhvaṁ
                  phala.udayaḥ | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.169a[159Ma]v/ M: apaṅktyadāne</note></l>
                <l>M3.169c[159Mc]/ daive haviṣi pitrye vā taṁ pravaksyāmy
                  aśeṣataḥ || 169 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.169c[159Mc]v/ M: daive karmaṇi</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.170a[160Ma]/ a.vratair yad dvijair bhuktaṁ
                  parivetṛ.ādibhis tathā |</l>
                <l>M3.170c[160Mc]/ apāṅkteyair yad anyaiś ca tad vai rakṣāṁsi
                  bhuñjate || 170 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.171a[161Ma]/ dārāgnihotrasaṁyogaṁ kurute yo 'graje sthite
                  |</l>
                <l>M3.171c[161Mc]/ parivettā sa vijñeyaḥ parivittis tu pūrvajaḥ
                  || 171 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.172a[162Ma]/ parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate
                  |</l>
                <l>M3.172c[162Mc]/ sarve te narakaṁ yānti dātṛyājaka.pañcamāḥ ||
                  172 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.173a[163Ma]/ bhrātur mṛtasya bhāryāyāṁ yo 'nurajyeta
                  kāmataḥ |</l>
                <l>M3.173c[163Mc]/ dharmeṇa-api niyuktāyāṁ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ
                  || 173 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.174a[164Ma]/ paradāreṣu jāyete dvau sutau kuṇḍa.golakau
                  |</l>
                <l>M3.174c[164Mc]/ patyau jīvati kuṇḍaḥ syān mṛte bhartari
                  golakaḥ || 174 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.175a[165Ma]/ tau tu jātau parakṣetre prāṇinau pretya
                  ca-iha ca | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.175a[165Ma]v/ M: te tu jātāḥ parakṣetre
                  prāṇinaḥ</note></l>
                <l>M3.175c[165Mc]/ dattāni havya.kavyāni nāśayanti pradāyinām ||
                  175 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.176a[166Ma]/ apāṅktyo yāvataḥ paṅktyān bhuñjānān
                  anupaśyati | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.176a[166Ma]v/ M: a.paṅktyo
                  yāvataḥ</note></l>
                <l>M3.176c[166Mc]/ tāvatāṁ na phalaṁ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ
                  || 176 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 58"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.177a[167Ma]/ vīkṣya-andho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī
                  śatasya tu | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.177a[167Ma]v/ M: śatasya ca</note></l>
                <l>M3.177c[167Mc]/ pāparogī sahasrasya dātur nāśayate phalam ||
                  177 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.178a[168Ma]/ yāvataḥ saṁspṛśed aṅgair
                  brāhmaṇān-śūdrayājakaḥ |</l>
                <l>M3.178c[168Mc]/ tāvatāṁ na bhaved dātuḥ phalaṁ dānasya
                  paurtikam || 178 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.179a[169Ma]/ vedavid-ca-api vipro 'sya lobhāt kṛtvā
                  pratigraham |</l>
                <l>M3.179c[169Mc]/ vināśaṁ vrajati kṣipram āmapātram iva-ambhasi
                  || 179 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.180a[170Ma]/ somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūya.śoṇitam
                  |</l>
                <l>M3.180c[170Mc]/ naṣṭaṁ devalake dattam a.pratiṣṭhaṁ tu
                  vārdhuṣau || 180 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.181a[171Ma]/ yat tu vāṇijake dattaṁ na-iha na-amutra tad
                  bhavet |</l>
                <l>M3.181c[171Mc]/ bhasmani-iva hutaṁ dravyaṁ tathā paunarbhave
                  dvije || 181 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.182a[172Ma]/ itareṣu tv apāṅktyeṣu yathā.uddiṣṭeṣv
                  a.sādhuṣu |</l>
                <l>M3.182c[172Mc]/ medo.'sṛṅ.māṁsa.majjā.asthi vadanty annaṁ
                  manīṣiṇaḥ || 182 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>3.2.2.4. Persons Who Purify Those Alongside Whom They
                Eat</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 482 :: O tr. 118</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.183a[173Ma]/ apāṅktya.upahatā paṅktiḥ pāvyate yair
                  dvijottamaiḥ | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.183a[173Ma]v/ M: a.paṅktya.upahatā
                    paṅktiḥ</note></l>
                <l>M3.183c[173Mc]/ tān nibodhata kārtsnyena dvijāgryān
                  paṅktipāvanān || 183 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.184a[174Ma]/ agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca
                  |</l>
                <l>M3.184c[174Mc]/ śrotriyānvayajāś ca-eva vijñeyāḥ
                  paṅktipāvanāḥ || 184 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.185a[175Ma]/ triṇāciketaḥ pañca.agnis trisuparṇaḥ
                  ṣaḍaṅgavit |</l>
                <l>M3.185c[175Mc]/ brahmadeyātmasantāno jyeṣṭhasāmaga eva ca ||
                  185 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.185c[175Mc]v/ M: brahmadeyānusantāno</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.186a[176Ma]/ vedārtha.vit pravaktā ca brahmacārī
                  sahasradaḥ |</l>
                <l>M3.186c[176Mc]/ śatāyuś ca-eva vijñeyā brāhmaṇāḥ
                  paṅktipāvanāḥ || 186 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <pb n="J 59"/>
              <head>3.2.2.5. Invitations</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 482-483 :: O tr. 118</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.187a[177Ma]/ pūrvedyur aparedyur vā śrāddhakarmaṇy
                  upasthite |</l>
                <l>M3.187c[177Mc]/ nimantrayeta try.avarān samyag viprān
                  yathā.uditān || 187 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.187c[177Mc]v/ M: nimantrayīta</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.188a[178Ma]/ nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavet
                  sadā |</l>
                <l>M3.188c[178Mc]/ na ca chandāṁsy adhīyīta yasya śrāddhaṁ ca
                  tad bhavet || 188 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.189a[179Ma]/ nimantritān hi pitara upatiṣṭhanti tān dvijān
                  |</l>
                <l>M3.189c[179Mc]/ vāyuvat-ca-anugacchanti tathā-āsīnān upāsate
                  || 189 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.190a[180Ma]/ ketitas tu yathānyāyaṁ havye kavye
                  dvijottamaḥ |</l>
                <l>M3.190c[180Mc]/ kathaṁ cid apy atikrāman pāpaḥ sūkaratāṁ
                  vrajet || 190 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.191a[181Ma]/ āmantritas tu yaḥ śrāddhe vṛśalyā saha modate
                  |</l>
                <l>M3.191c[181Mc]/ dātur yad duṣkṛtaṁ kiṁ cit tat sarvaṁ
                  pratipadyate || 191 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <head>3.2.2.6. Classes of Ancestors</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 483-485 :: O tr.
                118-119</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.192a[182Ma]/ a.krodhanāḥ śauca.parāḥ satataṁ brahmacāriṇaḥ
                  |</l>
                <l>M3.192c[182Mc]/ nyasta.śastrā mahā.bhāgāḥ pitaraḥ
                  pūrvadevatāḥ || 192 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.193a[183Ma]/ yasmād utpattir eteṣāṁ sarveṣām apy aśeṣataḥ
                  |</l>
                <l>M3.193c[183Mc]/ ye ca yair upacaryāḥ syur niyamais tān
                  nibodhata || 193 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.194a[184Ma]/ manor hairaṇyagarbhasya ye marīci.ādayaḥ
                  sutāḥ |</l>
                <l>M3.194c[184Mc]/ teṣām ṛṣīṇāṁ sarveṣāṁ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ
                  || 194 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.195a[185Ma]/ virāj.sutāḥ somasadaḥ sādhyānāṁ pitaraḥ
                  smṛtāḥ |</l>
                <l>M3.195c[185Mc]/ agniṣvāttāś ca devānāṁ mārīcā lokaviśrutāḥ ||
                  195 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.196a[186Ma]/ daitya.dānava.yakṣāṇāṁ
                  gandharva.uraga.rakṣasām |</l>
                <l>M3.196c[186Mc]/ suparṇa.kinnarāṇāṁ ca smṛtā barhiṣado 'trijāḥ
                  || 196 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 60"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.197a[187Ma]/ somapā nāma viprāṇāṁ kṣatriyāṇāṁ havirbhujaḥ
                  |</l>
                <l>M3.197c[187Mc]/ vaiśyānām ājyapā nāma śūdrāṇāṁ tu sukālinaḥ
                  || 197 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.198a[188Ma]/ somapās tu kaveḥ putrā haviṣmanto
                  'ṅgiraḥsutāḥ |</l>
                <l>M3.198c[188Mc]/ pulastyasya-ājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya
                  sukālinaḥ || 198 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.199a[189Ma]/ agnidagdha.anagnidagdhān kāvyān barhiṣadas
                  tathā | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.199a[189Ma]v/ M: an.agnidagdha.an.agnidagdhān</note></l>
                <l>M3.199c[189Mc]/ agniṣvāttāṁś ca saumyāṁś ca viprāṇām eva
                  nirdiśet || 199 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.200a[190Ma]/ ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṁ parikīrtitāḥ
                  |</l>
                <l>M3.200c[190Mc]/ teṣām api-iha vijñeyaṁ putra.pautram
                  an.antakam || 200 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.201a[191Ma]/ ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo deva.mānavāḥ
                  |</l>
                <l>M3.201c[191Mc]/ devebhyas tu jagat sarvaṁ caraṁ sthāṇv
                  anupūrvaśaḥ || 201 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.202a[192Ma]/ rājatair bhājanair eṣām atho vā rajatānvitaiḥ
                  |</l>
                <l>M3.202c[192Mc]/ vāry api śraddhayā dattam akṣayāya-upakalpate
                  || 202 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="7">
              <head>3.2.2.7. Preparatory Rites</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 485-487 :: O tr. 119</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.203a[193Ma]/ daivakāryād dvijātīnāṁ pitṛkāryaṁ viśiṣyate
                  |</l>
                <l>M3.203c[193Mc]/ daivaṁ hi pitṛkāryasya pūrvam āpyāyanaṁ
                  smṛtam || 203 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.204a[194Ma]/ teṣām ārakṣabhūtaṁ tu pūrvaṁ daivaṁ niyojayet
                  |</l>
                <l>M3.204c[194Mc]/ raksāṁsi vipralumpanti śrāddham
                  ārakṣavarjitam || 204 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.205a[195Ma]/ daiva.ādyantaṁ tad īheta pitṛ.ādyantaṁ na tad
                  bhavet |</l>
                <l>M3.205c[195Mc]/ pitṛ.ādyantaṁ tv īhamānaḥ kṣipraṁ naśyati
                  sa.anvayaḥ || 205 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.206a[196Ma]/ śuciṁ deśaṁ viviktaṁ ca gomayena-upalepayet
                  |</l>
                <l>M3.206c[196Mc]/ dakṣinā.pravaṇaṁ ca-eva prayatnena-upapādayet
                  || 206 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 61"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.207a[197Ma]/ avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu ca-eva hi |</l>
                <l>M3.207c[197Mc]/ vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā ||
                  207 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.208a[198Ma]/ āsaneṣu-upakḷpteṣu barhiṣmatsu pṛthak.pṛthak
                  |</l>
                <l>M3.208c[198Mc]/ upaspṛṣṭa.udakān samyag viprāṁs tān
                  upaveśayet || 208 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.209a[199Ma]/ upaveśya tu tān viprān āsaneṣv ajugupsitān
                  |</l>
                <l>M3.209c[199Mc]/ gandha.mālyaiḥ surabhibhir arcayed
                  daivapūrvakam || 209 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.210a[200Ma]/ teṣām udakam ānīya sa.pavitrāṁs tilān api
                  |</l>
                <l>M3.210c[200Mc]/ agnau kuryād anujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ
                  saha || 210 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.211a[201Ma]/ agneḥ soma.yamābhyāṁ ca kṛtvā-āpyāyanam
                  āditaḥ |</l>
                <l>M3.211c[201Mc]/ havirdānena vidhivat paścāt santarpayet pitṝn
                  || 211 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.212a[202Ma]/ agni.abhāve tu viprasya pāṇāv eva-upapādayet
                  |</l>
                <l>M3.212c[202Mc]/ yo hy agniḥ sa dvijo viprair mantradarśibhir
                  ucyate || 212 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.213a[203Ma]/ a.krodhanān su.prasādān vadanty etān
                  purātanān |</l>
                <l>M3.213c[203Mc]/ lokasya-āpyāyane yuktān śrāddha.devān
                  dvijottamān || 213 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.213c[203Mc]v/ M: śrāddhe devān
                    dvijottamān</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="8">
              <head>3.2.2.8. Principal Offerings</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 487-489 :: O tr.
                119-120</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.214a[204Ma]/ apasavyam agnau kṛtvā sarvam āvṛtya vikramam
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.214a[204Ma]v/ M: āvṛt.parikramam</note></l>
                <l>M3.214c[204Mc]/ apasavyena hastena nirvaped udakaṁ bhuvi ||
                  214 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.215a[205Ma]/ trīṁs tu tasmādd haviḥśeṣāt piṇḍān kṛtvā
                  samāhitaḥ |</l>
                <l>M3.215c[205Mc]/ audakena-eva vidhinā nirvaped dakṣiṇā.mukhaḥ
                  || 215 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.216a[206Ma]/ nyupya piṇḍāṁs tatas tāṁs tu prayato
                  vidhipūrvakam |</l>
                <l>M3.216c[206Mc]/ teṣu darbheṣu taṁ hastaṁ
                  nirmṛjyāt-lepabhāginām || 216 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 62"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.217a[207Ma]/ ācamya-udakparāvṛtya trir āyamya śanair asūn
                  |</l>
                <l>M3.217c[207Mc]/ ṣaḍ ṛtūṁś ca namaskuryāt pitṝn eva ca
                  mantravat || 217 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.218a[208Ma]/ udakaṁ ninayet-śeṣaṁ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ
                  |</l>
                <l>M3.218c[208Mc]/ avajighrec ca tān piṇḍān yathānyuptān
                  samāhitaḥ || 218 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.219a[209Ma]/ piṇḍebhyas tv alpikāṁ mātrāṁ
                  samādāya-anupūrvaśaḥ | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.219a[209Ma]v/ M: piṇḍebhyaḥ
                    svalpikāṁ</note></l>
                <l>M3.219c[209Mc]/ tān eva viprān āsīnān vidhivat pūrvam āśayet
                  || 219 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.220a[210Ma]/ dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣām eva nirvapet
                  |</l>
                <l>M3.220c[210Mc]/ vipravad vā-api taṁ śrāddhe svakaṁ pitaram
                  āśayet || 220 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.220c[210Mc]v/ M: śrāddhaṁ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.221a[211Ma]/ pitā yasya nivṛttaḥ syāj jīvec ca-api
                  pitāmahaḥ | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.221a[211Ma]v/ M: pitā yasya tu vṛttaḥ syāj</note></l>
                <l>M3.221c[211Mc]/ pituḥ sa nāma saṅkīrtya kīrtayet prapitāmaham
                  || 221 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.222a[212Ma]/ pitāmaho vā tat.śrāddhaṁ bhuñjīta-ity abravīn
                  manuḥ |</l>
                <l>M3.222c[212Mc]/ kāmaṁ vā samanujñātaḥ svayam eva samācaret ||
                  222 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.223a[213Ma]/ teṣāṁ dattvā tu hasteṣu sa.pavitraṁ
                  tila.udakam |</l>
                <l>M3.223c[213Mc]/ tatpiṇḍāgraṁ prayaccheta svadhā-eṣām astv iti
                  bruvan || 223 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.223c[213Mc]v/ M: prayacchet tu</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="9">
              <head>3.2.2.9. Feeding the Brahmins</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 489-494 :: O tr.
                120-121</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.224a[214Ma]/ pāṇibhyāṁ tu-upasaṅgṛhya svayam annasya
                  vardhitam | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.224a[214Ma]v/ M: varddhitam</note></l>
                <l>M3.224c[214Mc]/ viprāntike pitṝn dhyāyan śanakair upanikṣipet
                  || 224 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.225a[215Ma]/ ubhayor hastayor muktaṁ yad annam upanīyate
                  |</l>
                <l>M3.225c[215Mc]/ tad vipralumpanty asurāḥ sahasā duṣṭa.cetasaḥ
                  || 225 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.226a[216Ma]/ guṇāṁś ca sūpa.śākādyān payo dadhi ghṛtaṁ
                  madhu |</l>
                <l>M3.226c[216Mc]/ vinyaset prayataḥ pūrvaṁ bhūmāv eva samāhitaḥ
                  || 226 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 63"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.227a[217Ma]/ bhakṣyaṁ bhojyaṁ ca vividhaṁ mūlāni ca
                  phalāni ca |</l>
                <l>M3.227c[217Mc]/ hṛdyāni ca-eva māṁsāni pānāni su.rabhīṇi ca
                  || 227 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.228a[218Ma]/ upanīya tu tat sarvaṁ śanakaiḥ susamāhitaḥ
                  |</l>
                <l>M3.228c[218Mc]/ pariveṣayeta prayato guṇān sarvān pracodayan
                  || 228 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.229a[219Ma]/ na-asram āpātayej jātu na kupyen na-anṛtaṁ
                  vadet |</l>
                <l>M3.229c[219Mc]/ na pādena spṛśed annaṁ na ca-etad avadhūnayet
                  || 229 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.230a[220Ma]/ asraṁ gamayati pretān kopo 'rīn anṛtaṁ śunaḥ
                  |</l>
                <l>M3.230c[220Mc]/ pādasparśas tu rakṣāṁsi duṣkṛtīn avadhūnanam
                  || 230 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.231a[221Ma]/ yad yad roceta viprebhyas tat tad dadyād
                  a.matsaraḥ |</l>
                <l>M3.231c[221Mc]/ brahmodyāś ca kathāḥ kuryāt pitṝṇām etad
                  īpsitam || 231 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.232a[222Ma]/ svādhyāyaṁ śrāvayet pitrye dharmaśāstrāṇi
                  ca-eva hi |</l>
                <l>M3.232c[222Mc]/ ākhyānāni-itihāsāṁś ca purāṇāni khilāni ca ||
                  232 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.233a[223Ma]/ harṣayed brāhmaṇāṁs tuṣṭo bhojayec ca
                  śanaiḥ.śanaiḥ |</l>
                <l>M3.233c[223Mc]/ annādyena-asakṛc ca-etān guṇaiś ca
                  paricodayet || 233 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.234a[224Ma]/ vratastham api dauhitraṁ śrāddhe yatnena
                  bhojayet |</l>
                <l>M3.234c[224Mc]/ kutapaṁ ca.āsanaṁ dadyāt tilaiś ca vikiren
                  mahīm || 234 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.235a[225Ma]/ trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas
                  tilāḥ |</l>
                <l>M3.235c[225Mc]/ trīṇi ca-atra praśaṁsanti śaucam a.krodham
                  a.tvarām || 235 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.236a[226Ma]/ atyuṣṇaṁ sarvam annaṁ syād bhuñjīraṁs te ca
                  vāgyatāḥ |</l>
                <l>M3.236c[226Mc]/ na ca dvijātayo brūyur dātrā pṛṣṭā havirguṇān
                  || 236 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 64"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.237a[227Ma]/ yāvad uṣmā bhavaty annaṁ yāvad aśnanti
                  vāgyatāḥ |</l>
                <l>M3.237c[227Mc]/ pitaras tāvad aśnanti yāvat-na-uktā
                  havirguṇāḥ || 237 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.238a[228Ma]/ yad veṣṭita.śirā bhuṅkte yad bhuṅkte
                  dakṣiṇā.mukhaḥ |</l>
                <l>M3.238c[228Mc]/ sa.upānatkaś ca yad bhuṅkte tad vai rakṣāṁsi
                  bhuñjate || 238 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.239a[229Ma]/ cāṇḍālaś ca varāhaś ca kukkuṭaḥ śvā tathā-eva
                  ca |</l>
                <l>M3.239c[229Mc]/ rajasvalā ca ṣaṇḍhaś ca na-īkṣerann aśnato
                  dvijān || 239 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.240a[230Ma]/ home pradāne bhojye ca yad ebhir abhivīkṣyate
                  |</l>
                <l>M3.240c[230Mc]/ daive haviṣi pitrye vā tad gacchaty
                  ayathātatham || 240 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.241a[231Ma]/ ghrāṇena sūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.241a[231Ma]v/ M: śūkaro</note></l>
                <l>M3.241c[231Mc]/ śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇa-avaravarṇajaḥ
                  || 241 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.242a[232Ma]/ khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo 'pi vā
                  bhavet |</l>
                <l>M3.242c[232Mc]/ hīna.atirikta.gātro vā tam apy apanayet punaḥ
                  || 242 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.243a[233Ma]/ brāhmaṇaṁ bhikṣukaṁ vā-api bhojanārtham
                  upasthitam |</l>
                <l>M3.243c[233Mc]/ brāhmaṇair abhyanujñātaḥ śaktitaḥ
                  pratipūjayet || 243 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.244a[234Ma]/ sārvavarṇikam annādyaṁ sannīya-āplāvya vāriṇā
                  |</l>
                <l>M3.244c[234Mc]/ samutsṛjed bhuktavatām agrato vikiran bhuvi
                  || 244 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.245a[235Ma]/ asaṁskṛta.pramītānāṁ tyāgināṁ kulayoṣitām
                  |</l>
                <l>M3.245c[235Mc]/ ucchiṣṭaṁ bhāgadheyaṁ syād darbheṣu vikiraś
                  ca yaḥ || 245 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.246a[236Ma]/ uccheṣaṇāṁ bhūmigatam a.jihmasya-a.śaṭhasya
                  ca |</l>
                <l>M3.246c[236Mc]/ dāsavargasya tat pitrye bhāgadheyaṁ
                  pracakṣate || 246 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="10">
              <pb n="J 65"/>
              <head>3.2.2.10. Rite for the Newly Deceased</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 494 :: O tr. 121</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.247a[237Ma]/ ā.sapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṁsthitasya tu
                  |</l>
                <l>M3.247c[237Mc]/ a.daivaṁ bhojayet-śrāddhaṁ piṇḍam ekaṁ ca
                  nirvapet || 247 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.248a[238Ma]/ sahapiṇḍakriyāyāṁ tu kṛtāyām asya dharmataḥ
                  |</l>
                <l>M3.248c[238Mc]/ anayā-eva-āvṛtā kāryaṁ piṇḍanirvapanaṁ sutaiḥ
                  || 248 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="11">
              <head>3.2.2.11. Conclusion of the Meal</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 494-496 :: O tr. 121</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.249a[239Ma]/ śrāddhaṁ bhuktvā ya ucchiṣṭaṁ vṛṣalāya
                  prayacchati |</l>
                <l>M3.249c[239Mc]/ sa mūḍho narakaṁ yāti kālasūtram a.vākśirāḥ
                  || 249 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.250a[240Ma]/ śrāddhabhug vṛṣalītalpaṁ tad ahar yo
                  'dhigacchati |</l>
                <l>M3.250c[240Mc]/ tasyāḥ purīṣe taṁ māsaṁ pitaras tasya śerate
                  || 250 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.251a[241Ma]/ pṛṣṭvā svaditam ity evaṁ tṛptān ācāmayet
                  tataḥ |</l>
                <l>M3.251c[241Mc]/ ācāntāṁś ca-anujānīyād abhito ramyatām iti ||
                  251 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.252a[242Ma]/ svadhā-astv ity eva taṁ brūyur brāhmaṇās
                  tadanantaram |</l>
                <l>M3.252c[242Mc]/ svadhākāraḥ parā hy āṣīḥ sarveṣu pitṛkarmasu
                  || 252 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.253a[243Ma]/ tato bhuktavatāṁ teṣām annaśeṣaṁ nivedayet
                  |</l>
                <l>M3.253c[243Mc]/ yathā brūyus tathā kuryād anujñātas tato
                  dvijaiḥ || 253 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.254a[244Ma]/ pitrye svaditam ity eva vācyaṁ goṣṭhe tu
                  suśṛtam |</l>
                <l>M3.254c[244Mc]/ sampannam ity abhyudaye daive rucitam ity api
                  || 254 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.254c[244Mc]v/ M: sampannam</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.255a[245Ma]/ aparāhṇas tathā darbhā vāstusampādanaṁ tilāḥ
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.255a[245Ma]v/ M: sampādanaṁ</note></l>
                <l>M3.255c[245Mc]/ sṛṣṭir mṛṣṭir dvijāś ca-agryāḥ śrāddhakarmasu
                  sampadaḥ || 255 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.256a[246Ma]/ darbhāḥ pavitraṁ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca
                  sarvaśaḥ |</l>
                <l>M3.256c[246Mc]/ pavitraṁ yac ca pūrva.uktaṁ vijñeyā
                  havyasampadaḥ || 256 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 66"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.257a[247Ma]/ muni.annāni payaḥ somo māṁsaṁ yac
                  ca-an.upaskṛtam |</l>
                <l>M3.257c[247Mc]/ aksāra.lavaṇaṁ ca-eva prakṛtyā havir ucyate
                  || 257 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="12">
              <head>3.2.2.12. Concluding Rites</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 496-497 :: O tr.
                121-122</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.258a[248Ma]/ visṛjya brāhmaṇāṁs tāṁs tu niyato vāgyataḥ
                  śuciḥ | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.258a[248Ma]v/ M: visarjya brāhmanāṁs tāṁs tu prayato
                    vidhipūrvakam</note></l>
                <l>M3.258c[248Mc]/ dakṣiṇāṁ diśam ākāṅkṣan yāceta-imān varān
                  pitṝn || 258 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.259a[249Ma]/ dātāro no 'bhivardhantāṁ vedāḥ santatir eva
                  ca |</l>
                <l>M3.259c[249Mc]/ śraddhā ca no mā vyagamad bahudeyaṁ ca no
                  'stv iti || 259 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.260a[250Ma]/ evaṁ nirvapaṇaṁ kṛtvā piṇḍāṁs tāṁs
                  tadanantaram |</l>
                <l>M3.260c[250Mc]/ gāṁ vipram ajam agniṁ vā prāśayed apsu vā
                  kṣipet || 260 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.261a[251Ma]/ piṇḍanirvapaṇaṁ ke cit parastād eva kurvate
                  |</l>
                <l>M3.261c[251Mc]/ vayobhiḥ khādayanty anye prakṣipanty anale
                  'psu vā || 261 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.262a[252Ma]/ pati.vratā dharmapatnī pitṛpūjana.tatparā
                  |</l>
                <l>M3.262c[252Mc]/ madhyamaṁ tu tataḥ piṇḍam adyāt samyak
                  sutārthinī || 262 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.263a[253Ma]/ āyuṣmantaṁ sutaṁ sūte yaśo.medhāsamanvitam
                  |</l>
                <l>M3.263c[253Mc]/ dhanavantaṁ prajāvantaṁ sāttvikaṁ dhārmikaṁ
                  tathā || 263 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.264a[254Ma]/ praksālya hastāv ācāmya jñātiprāyaṁ
                  prakalpayet |</l>
                <l>M3.264c[254Mc]/ jñātibhyaḥ satkṛtaṁ dattvā bāndhavān api
                  bhojayet || 264 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.264c[254Mc]v/ M: datvā</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.265a[255Ma]/ uccheṣaṇaṁ tu tat tiṣṭhed yāvad viprā
                  visarjitāḥ | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M3.265a[255Ma]v/ K: yat tiṣṭhed</note></l>
                <l>M3.265c[255Mc]/ tato gṛhabaliṁ kuryād iti dharmo vyavasthitaḥ
                  || 265 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="13">
              <head>3.2.2.13. Food at Ancestral Rites</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 497-499 :: O tr. 122</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.266a[256Ma]/ havir yac cirarātrāya yac ca-ānantyāya
                  kalpate |</l>
                <l>M3.266c[256Mc]/ pitṛbhyo vidhivad dattaṁ tat pravakṣyāmy
                  aśeṣataḥ || 266 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 67"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.267a[257Ma]/ tilair vrīhi.yavair māṣair adbhir
                  mūla.phalena vā |</l>
                <l>M3.267c[257Mc]/ dattena māsaṁ tṛpyanti vidhivat pitaro nṛnām
                  || 267 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.268a[258Ma]/ dvau māsau matsyamāṁsena trīn māsān hāriṇena
                  tu |</l>
                <l>M3.268c[258Mc]/ aurabhreṇa-atha caturaḥ śākunena-atha pañca
                  vai || 268 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.269a[259Ma]/ ṣaṇmāsāṁś chāgamāṁsena pārṣatena ca sapta vai
                  |</l>
                <l>M3.269c[259Mc]/ aṣṭāv enasya māṁsena rauraveṇa nava-eva tu ||
                  269 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.269c[259Mc]v/ M: aiṇeyamāṁsena</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.270a[260Ma]/ daśamāsāṁs tu tṛpyanti varāha.mahiṣāmiṣaiḥ
                  |</l>
                <l>M3.270c[260Mc]/ śaśa.kūrmayos tu māṁsena māsān ekādaśa-eva tu
                  || 270 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.271a[261Ma]/ saṁvatsaraṁ tu gavyena payasā pāyasena ca |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M3.271a[261Ma]v/ M: saṁvatsare</note></l>
                <l>M3.271c[261Mc]/ vārdhrīṇasasya māṁsena tṛptir dvādaśavārṣikī
                  || 271 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.272a[262Ma]/ kālaśākaṁ mahāśalkāḥ khaṅga.lohāmiṣaṁ madhu
                  |</l>
                <l>M3.272c[262Mc]/ ānantyāya-eva kalpyante muni.annāni ca
                  sarvaśaḥ || 272 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="14">
              <head>3.2.2.14. Times for Ancestral Rites</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 499-502 :: O tr.
                122-123</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.273a[263Ma]/ yat kiṁ cin madhunā miśraṁ pradadyāt tu
                  trayodaśīm |</l>
                <l>M3.273c[263Mc]/ tad apy akṣayam eva syād varṣāsu ca maghāsu
                  ca || 273 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.274a[264Ma]/ api naḥ sa kule bhūyād yo no dadyāt
                  trayodaśīm |</l>
                <l>M3.274c[264Mc]/ pāyasaṁ madhu.sarpirbhyāṁ prāk chāye
                  kuñjarasya ca || 274 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.275a[265Ma]/ yad yad dadāti vidhivat samyak
                  śraddhāsamanvitaḥ |</l>
                <l>M3.275c[265Mc]/ tat tat pitṝṇāṁ bhavati paratra-anantam
                  akṣayam || 275 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 68"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.276a[266Ma]/ kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm
                  |</l>
                <l>M3.276c[266Mc]/ śrāddhe praśastās tithayo yathā-etā na
                  tathā-itarāḥ || 276 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.277a[267Ma]/ yukṣu kurvan dina.ṛkṣeṣu sarvān kāmān
                  samaśnute |</l>
                <l>M3.277c[267Mc]/ ayukṣu tu pitṝn sarvān prajāṁ prāpnoti
                  puṣkalām || 277 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.278a[268Ma]/ yathā ca-eva-aparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād
                  viśiṣyate |</l>
                <l>M3.278c[268Mc]/ tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate
                  || 278 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.279a[269Ma]/ prācīnāvītinā samyag apasavyam a.tandriṇā
                  |</l>
                <l>M3.279c[269Mc]/ pitryam ā nidhanāt kāryaṁ vidhivad
                  darbha.pāṇinā || 279 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.280a[270Ma]/ rātrau śrāddhaṁ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi
                  sā |</l>
                <l>M3.280c[270Mc]/ sandhyayor ubhayoś ca-eva sūrye
                  ca-eva-acira.udite || 280 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.281a[271Ma]/ anena vidhinā śrāddhaṁ trir abdasya-iha
                  nirvapet |</l>
                <l>M3.281c[271Mc]/ hemanta.grīṣma.varṣāsu pāñcayajñikam anvaham
                  || 281 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.282a[272Ma]/ na paitṛyajñiyo homo laukike 'gnau vidhīyate
                  |</l>
                <l>M3.282c[272Mc]/ na darśena vinā śrāddham āhita.agner
                  dvijanmanaḥ || 282 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.283a[273Ma]/ yad eva tarpayaty adbhiḥ pitṝn snātvā
                  dvijottamaḥ |</l>
                <l>M3.283c[273Mc]/ tena-eva kṛtsnam āpnoti pitṛyajñakriyāphalam
                  || 283 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M3.284a[274Ma]/ vasūn vadanti tu pitṝn rudrāṁś ca-eva
                  pitāmahān |</l>
                <l>M3.284c[274Mc]/ prapitāmahāṁs tathā-ādityān śrutir eṣā
                  sanātanī || 284 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <pb n="J 69"/>
            <head>3.2.3. Conclusion</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 503 :: O tr. 123</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.285a[275Ma]/ vighasāśī bhaven nityaṁ nityaṁ
                vā-amṛta.bhojanaḥ |</l>
              <l>M3.285c[275Mc]/ vighaso bhuktaśeṣaṁ tu yajñaśeṣaṁ tathā-amṛtam
                || 285 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M3.286a[276Ma]/ etad vo 'bhihitaṁ sarvaṁ vidhānaṁ pāñcayajñikam
                |</l>
              <l>M3.286c[276Mc]/ dvijātimukhyavṛttīnāṁ vidhānaṁ śrūyatām iti ||
                286 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="4" type="chapter">
        <pb n="J 70"/>
        <head>Chapter 4</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 504-557 :: O tr. 124-137</note>
        <div2 n="1">
          <head>4.1. The Bath-Graduate</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 504-557 :: O tr. 124-137</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M4.01a/ caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā-ādyaṁ gurau dvijāḥ |</l>
            <l>M4.01c/ dvitīyam āyuṣo bhāgaṁ kṛta.dāro gṛhe vaset || 1 ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>4.1.1. Right Livelihood</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 504-506 :: O tr. 124</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.02a/ adroheṇa-eva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ |</l>
              <l>M4.02c/ yā vṛttis tāṁ samāsthāya vipro jīved anāpadi || 2
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.03a/ yātrāmātraprasiddhi.arthaṁ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ
                |</l>
              <l>M4.03c/ akleśena śarīrasya kurvīta dhanasañcayam || 3 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.04a/ ṛta.amṛtābhyāṁ jīvet tu mṛtena pramṛtena vā |</l>
              <l>M4.04c/ satya.anṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadā cana || 4
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.05a/ ṛtam uñcha.śilaṁ jñeyam amṛtaṁ syād ayācitam |</l>
              <l>M4.05c/ mṛtaṁ tu yācitaṁ bhaikṣaṁ pramṛtaṁ karṣaṇaṁ smṛtam || 5
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.06a/ satya.anṛtaṁ tu vāṇijyaṁ tena ca-eva-api jīvyate |</l>
              <l>M4.06c/ sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāt tāṁ parivarjayet || 6
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.07a/ kusūla.dhānyako vā syāt kumbhī.dhānyaka eva vā |</l>
              <l>M4.07c/ tryaha.ehiko vā-api bhaved a.śvastanika eva vā || 7
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 71"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.08a/ caturṇām api ca-eteṣāṁ dvijānāṁ gṛhamedhinām |</l>
              <l>M4.08c/ jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ || 8
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.09a/ ṣaṭ.karma-eko bhavaty eṣāṁ tribhir anyaḥ pravartate
                |</l>
              <l>M4.09c/ dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasattreṇa jīvati || 9
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.10a/ vartayaṁś ca śila.uñchābhyām agnihotra.parāyaṇaḥ |</l>
              <l>M4.10c/ iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet sadā || 10 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.11a/ na lokavṛttaṁ varteta vṛttihetoḥ kathaṁ cana |</l>
              <l>M4.11c/ a.jihmām a.śathāṁ śuddhām jīved brāhmaṇajīvikām || 11
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.12a/ santoṣaṁ param āsthāya sukhārthī saṁyato bhavet |</l>
              <l>M4.12c/ santoṣa.mūlaṁ hi sukhaṁ duḥkha.mūlaṁ viparyayaḥ || 12
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>4.1.2. Observances</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 506-507 :: O tr.
              124-125</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.13a/ ato 'nyatamayā vṛttyā jīvaṁs tu snātako dvijaḥ |</l>
              <l>M4.13c/ svarga.āyuṣya.yaśasyāni vratāṇi-imāni dhārayet || 13 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.13cv/ M:
                  svargya.āyuṣya.</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.14a/ veda.uditaṁ svakaṁ karma nityaṁ kuryād atandritaḥ |</l>
              <l>M4.14c/ tadd hi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṁ gatim || 14
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.15a/ na-īheta-arthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā |</l>
              <l>M4.15c/ na vidyamāneṣv artheṣu na-ārtyām api yatas tataḥ || 15
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.15cv/
                  M: na kalpamāneṣv artheṣu</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.16a/ indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ |</l>
              <l>M4.16c/ atiprasaktiṁ ca-eteṣāṁ manasā sannivartayet || 16
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.17a/ sarvān parityajed arthān svādhyāyasya virodhinaḥ |</l>
              <l>M4.17c/ yathā tathā-adhyāpayaṁs tu sā hy asya kṛtakṛtyatā || 17
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 72"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.18a/ vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasya-abhijanasya ca |</l>
              <l>M4.18c/ veṣa.vāc.buddhi.sārūpyam ācaran vicared iha || 18
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>4.1.3. Study</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 507 :: O tr. 125</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.19a/ buddhi.vṛddhi.karāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca |</l>
              <l>M4.19c/ nityaṁ śāstrāṇy avekṣeta nigamāṁś ca-eva vaidikān || 19
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.20a/ yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṁ samadhigacchati |</l>
              <l>M4.20c/ tathā tathā vijānāti vijñānaṁ ca-asya rocate || 20
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>4.1.4. Ritual Duties</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 507-509 :: O tr. 125</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.21a/ ṛṣiyajñaṁ devayajñaṁ bhūtayajñaṁ ca sarvadā |</l>
              <l>M4.21c/ nṛyajñaṁ pitṛyajñaṁ ca yathāśakti na hāpayet || 21
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.22a/ etān eke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ |</l>
              <l>M4.22c/ an.īhamānāḥ satatam indriyeṣv eva juhvati || 22 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.23a/ vācy eke juhvati prāṇaṁ prāṇe vācaṁ ca sarvadā |</l>
              <l>M4.23c/ vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttim akṣayām || 23
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.24a/ jñānena-eva-apare viprā yajanty etair makhaiḥ sadā |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.24av/ M:
                  yajante tair makhaiḥ sadā</note></l>
              <l>M4.24c/ jñāna.mūlām kriyām eṣāṁ paśyanto jñānacakṣuṣā || 24
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.25a/ agnihotraṁ ca juhuyād ādi.ante dyu.niśoḥ sadā |</l>
              <l>M4.25c/ darśena ca-ardhamāsānte paurṇāmāsena ca-eva hi || 25
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.26a/ sasyānte navasasya.iṣṭyā tathā-ṛtu.ante dvijo 'dhvaraiḥ
                |</l>
              <l>M4.26c/ paśunā tv ayanasya-ādau samānte saumikair makhaiḥ || 26
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.26cv/
                  M: ayanānte tu samānte</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.27a/ na-an.iṣṭvā navasasya.iṣṭyā paśunā ca-agnimān dvijaḥ
                |</l>
              <l>M4.27c/ navānnam adyāt-māṁsaṁ vā dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 27
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 73"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.28a/ navena-an.arcitā hy asya paśuhavyena ca-agnayaḥ |</l>
              <l>M4.28c/ prāṇān eva-attum icchanti navānna.āmiṣagardhinaḥ || 28
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>4.1.5. Reception of Guests</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 509 :: O tr. 125-126</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.29a/ āsana.aśana.śayyābhir adbhir mūla.phalena vā |</l>
              <l>M4.29c/ na-asya kaś cid vased gehe śaktito 'n.arcito 'tithiḥ ||
                29 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.30a/ pāṣāṇḍino vikarmasthān baiḍāla.vratikān-śaṭhān |</l>
              <l>M4.30c/ haitukān baka.vṛttīṁś ca vāc.mātreṇa-api na-arcayet ||
                30 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.31a/ vedavidyā.vrata.snātān-śrotriyān gṛhamedhinaḥ |</l>
              <l>M4.31c/ pūjayedd havya.kavyena viparītāṁś ca varjayet || 31
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.32a/ śaktito '.pacamānebhyo dātavyaṁ gṛhamedhinā |</l>
              <l>M4.32c/ saṁvibhāgaś ca bhūtebhyaḥ kartavyo 'n.uparodhataḥ || 32
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>4.1.6. Rules of Conduct-I</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 510-511 :: O tr. 126</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.33a/ rājato dhanam anvicchet saṁsīdan snātakaḥ kṣudhā |</l>
              <l>M4.33c/ yājya.antevāsinor vā-api na tv anyata iti sthitiḥ || 33
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.34a/ na sīdet snātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṁ cana |</l>
              <l>M4.34c/ na jīrṇa.malavad.vāsā bhavec ca vibhave sati || 34
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.35a/ kḷptakeśa.nakha.śmaśrur dāntaḥ śukla.ambaraḥ śuciḥ
                |</l>
              <l>M4.35c/ svādhyāye ca-eva yuktaḥ syān nityam ātmahiteṣu ca || 35
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.36a/ vaiṇavīṁ dhārayed yaṣṭiṁ sa.udakaṁ ca kamaṇḍalum |</l>
              <l>M4.36c/ yajñopavītaṁ vedaṁ ca śubhaṁ raukme ca kuṇḍale || 36
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.37a/ na-īkṣeta-udyantam ādityaṁ na-astaṁ yāntaṁ kadā cana
                |</l>
              <l>M4.37c/ na-upasṛṣṭaṁ na vāristhaṁ na madhyaṁ nabhaso gatam ||
                37 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 74"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.38a/ na laṅghayed vatsatantrīṁ na pradhāvec ca varṣati |</l>
              <l>M4.38c/ na ca-udake nirīkṣeta svarūpam iti dhāraṇā || 38 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.39a/ mṛdaṁ gāṁ daivataṁ vipraṁ ghṛtaṁ madhu catuṣpatham
                |</l>
              <l>M4.39c/ pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṁś ca vanaspatīn || 39
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <head>4.1.7. Relationship with Women</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 511-512 :: O tr. 126</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.40a/ na-upagacchet pramatto 'pi striyam ārtavadarśane |</l>
              <l>M4.40c/ samānaśayane ca-eva na śayīta tayā saha || 40 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.41a/ rajasā-abhiplutāṁ nārīṁ narasya hy upagacchataḥ |</l>
              <l>M4.41c/ prajñā tejo balaṁ cakṣur āyuś ca-eva prahīyate || 41
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.42a/ tāṁ vivarjayatas tasya rajasā samabhiplutām |</l>
              <l>M4.42c/ prajñā tejo balaṁ cakṣur āyuś ca-eva pravardhate || 42
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.43a/ na-aśnīyād bhāryayā sārdhaṁ na-enām īkṣeta ca-aśnatīm
                |</l>
              <l>M4.43c/ kṣuvatīṁ jṛmbhamāṇāṁ vā na ca-āsīnāṁ yathāsukham || 43
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.44a/ na-añjayantīṁ svake netre na ca-abhyaktām anāvṛtām
                |</l>
              <l>M4.44c/ na paśyet prasavantīṁ ca tejas.kāmo dvijottamaḥ || 44
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>4.1.8. Voiding Urine and Excrement</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 512-514 :: O tr.
              126-127</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.45a/ na-annam adyād ekavāsā na nagnaḥ snānam ācaret |</l>
              <l>M4.45c/ na mūtraṁ pathi kurvīta na bhasmani na govraje || 45
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.46a/ na phālakṛṣṭe na jale na cityāṁ na ca parvate |</l>
              <l>M4.46c/ na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana || 46 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.47a/ na sa.sattveṣu garteṣu na gacchann api na sthitaḥ |</l>
              <l>M4.47c/ na nadītīram āsādya na ca parvatamastake || 47 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 75"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.48a/ vāyu.agni.vipram ādityam apaḥ paśyaṁs tathā-eva gāḥ
                |</l>
              <l>M4.48c/ na kadā cana kurvīta viṣ.mūtrasya visarjanam || 48
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>MK4.49a[50Ma]/ tiraskṛtya-uccaret kāṣṭha.loṣṭha.patra.tṛṇādinā
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >MK4.49a[50Ma]v/ M: tṛṇādi ca</note></l>
              <l>MK4.49c[50Mc]/ niyamya prayato vācaṁ saṁvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ ||
                49 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>MK4.50a[51Ma]/ mūtra.uccāra.samutsargaṁ divā kuryād udaṅ.mukhaḥ
                |</l>
              <l>MK4.50c[51Mc]/ dakṣiṇā.abhimukho rātrau sandhyāyoś ca yathā
                divā || 50 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>MK4.51a[52Ma]/ chāyāyām andhakāre vā rātrāv ahani vā dvijaḥ
                |</l>
              <l>MK4.51c[52Mc]/ yathāsukha.mukhaḥ kuryāt prāṇabādha.bhayeṣu ca
                || 51 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>MK4.52a[49Ma]/ prati.agniṁ prati.sūryaṁ ca
                prati.soma.udaka.dvijam |</l>
              <l>MK4.52c[49Mc]/ prati.gu prati.vātaṁ ca prajñā naśyati mehataḥ
                || 52 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >MK4.52c[49Mc]v/ K: prati.gāṁ prati.vātaṁ</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="9">
            <head>4.1.9. Rules of Conduct-II</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 514-520 :: O tr.
              127-128</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.53a/ na-agniṁ mukhena-upadhamen nagnāṁ na-īkṣeta ca striyam
                |</l>
              <l>M4.53c/ na-amedhyaṁ prakṣiped agnau na ca pādau pratāpayet ||
                53 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.54a/ adhastān na-upadadhyāc ca na ca-enam abhilaṅghayet
                |</l>
              <l>M4.54c/ na ca-enaṁ pādataḥ kuryān na prāṇa.ābādham ācaret || 54
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.55a/ na-aśnīyāt sandhivelāyāṁ na gacchen na-api saṁviśet
                |</l>
              <l>M4.55c/ na ca-eva pralikhed bhūmiṁ na-ātmano 'paharet srajam ||
                55 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.56a/ na-apsu mūtraṁ purīṣaṁ vā ṣṭhīvanaṁ vā samutsṛjet |</l>
              <l>M4.56c/ amedhyaliptam anyad vā lohitaṁ vā viṣāṇi vā || 56
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.57a/ na-ekaḥ supyāt-śūnyagehe na śreyāṁsaṁ prabodhayet |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.57av/
                  śūnyagṛhe svapyān</note></l>
              <l>M4.57c/ na-udakyayā-abhibhāṣeta yajñaṁ gacchen na ca-avṛtaḥ ||
                57 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 76"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.58a/ agnyagāre gavāṁ goṣṭhe brāhmaṇānāṁ ca sannidhau |</l>
              <l>M4.58c/ svādhyāye bhojane ca-eva dakṣinaṁ pāṇim uddharet || 58
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.59a/ na vārayed gāṁ dhayantīṁ na ca-ācakṣīta kasya cit |</l>
              <l>M4.59c/ na divi-indrāyudhaṁ dṛṣṭvā kasya cid darśayed budhaḥ ||
                59 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.60a/ na-adharmike vased grāme na vyādhi.bahule bhṛśam |</l>
              <l>M4.60c/ na-ekaḥ prapadyeta-adhvānaṁ na ciraṁ parvate vaset ||
                60 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.61a/ na śūdrarājye nivasen na-adhārmikajanāvṛte |</l>
              <l>M4.61c/ na pāṣaṇḍigaṇākrānte na-upasṣṛṭe 'ntyajair nṛbhiḥ || 61
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.62a/ na bhuñjīta-uddhṛta.snehaṁ na-atisauhityam ācaret |</l>
              <l>M4.62c/ na-atiprage na-atisāyaṁ na sāyaṁ prātar.āśitaḥ || 62
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.63a/ na kurvīta vṛthāceṣṭāṁ na vāry añjalinā pibet |</l>
              <l>M4.63c/ na-utsaṅge bhakṣayed bhakṣyān na jātu syāt kutūhalī ||
                63 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.64a/ na nṛtyed atha vā gāyen na vāditrāṇi vādayet | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.64av/ M: na
                  nṛtyen na-eva gāyec ca na vāditrāṇi vādayet</note></l>
              <l>M4.64c/ na-āsphoṭayen na ca kṣveḍen na ca rakto virāvayet || 64
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.64cv/
                  M: na ca rakto virodhayet</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.65a/ na pādau dhāvayet kāṁsye kadā cid api bhājane |</l>
              <l>M4.65c/ na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite || 65
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.66a/ upānahau ca vāsaś ca dhṛtam anyair na dhārayet |</l>
              <l>M4.66c/ upavītam alaṅkāraṁ srajaṁ karakam eva ca || 66 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.67a/ na-a.vinītair bhajed dhuryair na ca
                kṣudh.vyādhi.pīḍitaiḥ | <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M4.67av/ M: na-avinītair vrajed</note></l>
              <l>M4.67c/ na bhinna.śṛṅga.akṣi.khurair na vāladhivirūpitaiḥ || 67
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 77"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.68a/ vinītais tu vrajen nityam āśugair lakṣaṇānvitaiḥ |</l>
              <l>M4.68c/ varṇa.rūpa.upasampannaiḥ pratodena-ātudan bhṛśam || 68
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.68cv/
                  M: pratodena-ākṣipan</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.69a/ bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṁ bhinnaṁ tathā-āsanam |</l>
              <l>M4.69c/ na chindyān nakha.romāṇi dantair na-utpāṭayen nakhān ||
                69 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.69cv/ M: na cchindyān</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.70a/ na mṛt.loṣṭhaṁ ca mṛdnīyān na chindyāt karajais tṛṇam |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.70av/ M:
                  cchindyāt</note></l>
              <l>M4.70c/ na karma niṣphalaṁ kuryān na-āyatyām a.sukha.udayam ||
                70 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.71a/ loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ |</l>
              <l>M4.71c/ sa vināśaṁ vrajaty āśu sūcakā-aśucir eva ca || 71 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.71cv/ M:
                  sūcako 'śucir eva ca</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.72a/ na vigarhya kathāṁ kuryād bahir mālyaṁ na dhārayet |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.72av/ M:
                  na vigṛhya kathāṁ kuryād</note></l>
              <l>M4.72c/ gavāṁ ca yānaṁ pṛṣṭhena sarvathā-eva vigarhitam || 72
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.73a/ a.dvāreṇa ca na-atīyād grāmaṁ vā veśma vā-āvṛtam |</l>
              <l>M4.73c/ rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet || 73 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.74a/ na-akṣair dīvyet kadā cit tu svayaṁ na-upānahau haret
                |</l>
              <l>M4.74c/ śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṁ na ca-āsane || 74
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.75a/ sarvaṁ ca tilasambaddhaṁ na-adyād astam ite ravau |</l>
              <l>M4.75c/ na ca nagnaḥ śayīta-iha na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet
                || 75 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.76a/ ārdra.pādas tu bhuñjīta na-ārdra.pādas tu saṁviśet
                |</l>
              <l>M4.76c/ ārdra.pādas tu bhuñjāno dīrgham āyur avāpnuyāt || 76
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.77a/ a.cakṣurviṣayaṁ durgaṁ na prapadyeta karhi cit |</l>
              <l>M4.77c/ na viṣ.mūtram udīkṣeta na bāhubhyāṁ nadīṁ taret || 77
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 78"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.78a/ adhitiṣṭhen na keśāṁs tu na bhasma.asthi.kapālikāḥ
                |</l>
              <l>M4.78c/ na kārpāsa.asthi na tuṣān dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 78
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.79a/ na saṁvasec ca patitair na cāṇḍālair na pulkasaiḥ |</l>
              <l>M4.79c/ na mūrkhair na-avaliptaiś ca na-antyair
                na-antyāvasāyibhiḥ || 79 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.80a/ na śūdrāya matiṁ dadyān na-ucchiṣṭaṁ na haviṣkṛtam
                |</l>
              <l>M4.80c/ na ca-asya-upadiśed dharmaṁ na ca-asya vratam ādiśet ||
                80 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.81a/ yo hy asya dharmam ācaṣṭe yaś ca-eva-ādiśati vratam
                |</l>
              <l>M4.81c/ so 'saṁvṛtaṁ nāma tamaḥ saha tena-eva majjati || 81
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.82a/ na saṁhatābhyāṁ pāṇibhyāṁ kaṇḍūyed ātmanaḥ śiraḥ |</l>
              <l>M4.82c/ na spṛśec ca-etad ucchiṣṭo na ca snāyād vinā tataḥ ||
                82 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.83a/ keśagrahān prahārāṁś ca śirasy etān vivarjayet |</l>
              <l>M4.83c/ śiraḥsnātaś ca tailena na-aṅgaṁ kiṁ cid api spṛśet ||
                83 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="10">
            <head>4.1.10. People from Whom Gifts May Not Be Accepted</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 520-522 :: O tr. 128</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.84a/ na rājñaḥ pratigṛhṇīyād arājanyaprasūtitaḥ |</l>
              <l>M4.84c/ sūnā.cakra.dhvajavatāṁ veśena-eva ca jīvatām || 84
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.85a/ daśasūnā.samaṁ cakraṁ daśacakra.samo dhvajaḥ |</l>
              <l>M4.85c/ daśadhvaja.samo veśo daśaveśa.samo nṛpaḥ || 85 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.86a/ daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ |</l>
              <l>M4.86c/ tena tulyaḥ smṛto rājā ghoras tasya pratigrahaḥ || 86
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.87a/ yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasya-ucchāstravartinaḥ
                |</l>
              <l>M4.87c/ sa paryāyeṇa yāti-imān narakān ekaviṁśatim || 87 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 79"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.88a/ tāmisram andhatāmisraṁ mahāraurava.rauravau |</l>
              <l>M4.88c/ narakaṁ kālasūtraṁ ca mahānarakam eva ca || 88 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.89a/ sañjīvanaṁ mahāvīciṁ tapanaṁ sampratāpanam |</l>
              <l>M4.89c/ saṁhātaṁ ca sa.kākolaṁ kuḍmalaṁ pratimūrtikam || 89 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.89cv/ M:
                  pūtimṛttikam</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.90a/ lohaśaṅkum ṛjīṣaṁ ca panthānaṁ śālmalīṁ nadīm |</l>
              <l>M4.90c/ asipatravanaṁ ca-eva lohadārakam eva ca || 90 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.91a/ etad vidanto vidvāṁso brāhmaṇā brahmavādinaḥ |</l>
              <l>M4.91c/ na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ ||
                91 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="11">
            <head>4.1.11. Morning Duties</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 522-523 :: O tr. 128</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.92a/ brāhme muhūrte budhyeta dharma.arthau ca-anucintayet
                |</l>
              <l>M4.92c/ kāyakleśāṁś ca tan.mūlān vedatattvārtham eva ca || 92
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.93a/ utthāya-āvaśyakaṁ kṛtvā kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ |</l>
              <l>M4.93c/ pūrvāṁ sandhyāṁ japaṁs tiṣṭhet svakāle ca-aparāṁ ciram
                || 93 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.94a/ ṛṣayo dīrghasandhyatvād dīrgham āyur avāpnuyuḥ |</l>
              <l>M4.94c/ prajñāṁ yaśaś ca kīrtiṁ ca brahmavarcasam eva ca || 94
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="12">
            <head>4.1.12. Vedic Study</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 523-524 :: O tr.
              128-129</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.95a/ śrāvaṇyāṁ prauṣṭhapadyāṁ vā-apy upākṛtya yathāvidhi
                |</l>
              <l>M4.95c/ yuktaś chandāṁsy adhīyīta māsān vipro 'rdhapañcamān ||
                95 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.96a/ puṣye tu chandasāṁ kuryād bahir utsarjanaṁ dvijaḥ |</l>
              <l>M4.96c/ māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame 'hani || 96
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.97a/ yathāśāstraṁ tu kṛtvā-evam utsargaṁ chandasāṁ bahiḥ
                |</l>
              <l>M4.97c/ viramet pakṣiṇīṁ rātriṁ tad eva-ekam ahar.niśam || 97
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 80"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.98a/ ata ūrdhvaṁ tu chandāṁsi śukleṣu niyataḥ paṭhet |</l>
              <l>M4.98c/ vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu sampaṭhet || 98
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.99a/ na-avispaṣṭam adhīyīta na śūdrajanasannidhau |</l>
              <l>M4.99c/ na niśānte pariśrānto brahma-adhītya punaḥ svapet || 99
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.100a/ yathā.uditena vidhinā nityaṁ chandaskṛtaṁ paṭhet |</l>
              <l>M4.100c/ brahma chandaskṛtaṁ ca-eva dvijo yukto hy anāpadi ||
                100 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="13">
            <head>4.1.13. Suspension of Vedic Recitation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 524-529 :: O tr.
              129-130</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.101a/ imān nityam anadhyāyān adhīyāno vivarjayet |</l>
              <l>M4.101c/ adhyāpanaṁ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṁ vidhipūrvakam || 101
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.102a/ karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṁsusamūhane |</l>
              <l>M4.102c/ etau varṣāsv an.adhyāyāv adhyāyajñāḥ pracakṣate || 102
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.103a/ vidyut.stanita.varṣeṣu mahā.ulkānāṁ ca samplave |</l>
              <l>M4.103c/ ākālikam anadhyāyam eteṣu manur abravīt || 103 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.104a/ etāṁs tv abhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu |</l>
              <l>M4.104c/ tadā vidyād anadhyāyam an.ṛtau ca-abhradarśane || 104
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.105a/ nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṁ ca-upasarjane |</l>
              <l>M4.105c/ etān ākālikān vidyād anadhyāyān ṛtāv api || 105 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.106a/ prāduṣkṛteṣv agniṣu tu vidyut.stanita.niḥsvane |</l>
              <l>M4.106c/ sa.jyotiḥ syād anadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā ||
                106 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.107a/ nitya.anadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca |</l>
              <l>M4.107c/ dharmanaipuṇya.kāmānāṁ pūtigandhe ca sarvadā || 107 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.107cv/
                  M: sarvaśaḥ</note></l>
            </lg>
            <pb n="J 81"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.108a/ antargata.śave grāme vṛṣalasya ca sannidhau |</l>
              <l>M4.108c/ anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca || 108 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.109a/ udake madhyarātre ca viṣ.mūtrasya visarjane |</l>
              <l>M4.109c/ ucchiṣṭaḥ śrāddhabhuk ca-eva manasā-api na cintayet ||
                109 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.110a/ pratigṛhya dvijo vidvān ekoddiṣṭasya ketanam | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.110av/ M:
                  ekoddiṣṭa.niketanam</note></l>
              <l>M4.110c/ tryahaṁ na kīrtayed brahma rājño rāhoś ca sūtake ||
                110 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.111a/ yāvad ekānudiṣṭasya gandho lepaś ca tiṣṭhati |</l>
              <l>M4.111c/ viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet || 111
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.112a/ śayānaḥ prauḍha.pādaś ca kṛtvā ca-eva-avasakthikām
                |</l>
              <l>M4.112c/ na-adhīyīta-āmiṣaṁ jagdhvā sūtakānnādyam eva ca || 112
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.113a/ nīhāre bāṇaśabde ca sandhyayor eva ca-ubhayoḥ |</l>
              <l>M4.113c/ amāvāsyā.caturdaśyoḥ paurṇamāsy.aṣṭakāsu ca || 113
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.114a/ amāvāsyā guruṁ hanti śiṣyaṁ hanti caturdaśī |</l>
              <l>M4.114c/ brahma-aṣṭaka.paurṇamāsyau tasmāt tāḥ parivarjayet ||
                114 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.115a/ pāṁsuvarṣe diśāṁ dāhe gomāyuvirute tathā |</l>
              <l>M4.115c/ śva.khara.uṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭhed dvijaḥ
                || 115 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.116a/ na-adhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje 'pi vā |</l>
              <l>M4.116c/ vasitvā maithunaṁ vāsaḥ śrāddhikaṁ pratigṛhya ca ||
                116 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.117a/ prāṇi vā yadi vā-aprāṇi yat kiṁ cit-śrāddhikaṁ bhavet
                |</l>
              <l>M4.117c/ tad ālabhya-apy anadhyāyaḥ pāṇy.āsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ
                || 117 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 82"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.118a/ corair upadrute grāme sambhrame ca-agnikārite |]<note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.118av/ M:
                  caurair upaplute, sambhrame</note></l>
              <l>M4.118c/ ākālikam anadhyāyaṁ vidyāt sarvādbhuteṣu ca || 118
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.119a/ upākarmaṇi ca-utsarge trirātraṁ kṣepaṇaṁ smṛtam |</l>
              <l>M4.119c/ aṣṭakāsu tv ahorātram ṛtvantāsu ca rātriṣu || 119
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.120a/ na-adhīyīta-aśvam ārūḍho na vṛkṣaṁ na ca hastinam
                |</l>
              <l>M4.120c/ na nāvaṁ na kharaṁ na-uṣṭraṁ na-iriṇastho na yānagaḥ
                || 120 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.121a/ na vivāde na kalahe na senāyāṁ na saṅgare |</l>
              <l>M4.121c/ na bhuktamātre na-ajīrṇe na vamitvā na śuktake || 121
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.122a/ atithiṁ ca-an.anujñāpya mārute vāti vā bhṛśam |</l>
              <l>M4.122c/ rudhire ca srute gātrāt-śastreṇa ca parikṣate || 122
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.123a/ sāmadhvanāv ṛc.yajuṣī na-adhīyīta kadā cana |</l>
              <l>M4.123c/ vedasya-adhītya vā-apy antam āraṇyakam adhītya ca ||
                123 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.124a/ ṛgvedo deva.daivatyo yajurvedas tu mānuṣaḥ |</l>
              <l>M4.124c/ sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryas tasmāt tasya-aśucir dhvaniḥ
                || 124 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.125a/ etad vidvanto vidvāṁsas trayīniṣkarṣam anvaham |</l>
              <l>M4.125c/ kramataḥ pūrvam abhyasya paścād vedam adhīyate || 125
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.126a/ paśu.maṇḍūka.mārjāra.śva.sarpa.nakula.ākhubhiḥ |</l>
              <l>M4.126c/ antarāgamane vidyād anadhyāyam ahar.niśam || 126
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.127a/ dvāv eva varjayen nityam anadhyāyau prayatnataḥ |</l>
              <l>M4.127c/ svādhyāyabhūmiṁ ca-aśuddham ātmānaṁ ca-aśuciṁ dvijaḥ
                || 127 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="14">
            <pb n="J 83"/>
            <head>4.1.14. Rules of Conduct-III</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 529-535 :: O tr.
              130-132</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.128a/ amāvāsyām aṣṭamīṁ ca paurṇamāsīṁ caturdaśīm |</l>
              <l>M4.128c/ brahmacārī bhaven nityam apy ṛtau snātako dvijaḥ ||
                128 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.129a/ na snānam ācared bhuktvā na-āturo na mahāniśi |</l>
              <l>M4.129c/ na vāsobhiḥ saha-ajasraṁ na-avijñāte jalāśaye || 129
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.130a/ devatānāṁ guro rājñaḥ snātaka.ācāryayos tathā |</l>
              <l>M4.130c/ na-ākrāmet kāmataś chāyāṁ babhruṇo dīkṣitasya ca ||
                130 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.131a/ madhyandine 'rdharātre ca śrāddhaṁ bhuktvā ca
                sa.āmiṣam |</l>
              <l>M4.131c/ sandhyayor ubhayoś ca-eva na seveta catuṣpatham || 131
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.132a/ udvartanam apasnānaṁ viṣ.mūtre raktam eva ca |</l>
              <l>M4.132c/ śleśma.niṣṭhyūta.vāntāni na-adhitiṣṭhet tu kāmataḥ ||
                132 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.133a/ vairiṇaṁ na-upaseveta sahāyaṁ ca-eva vairiṇaḥ |</l>
              <l>M4.133c/ adhārmikaṁ taskaraṁ ca parasya-eva ca yoṣitaṁ || 133
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.134a/ na hi-īdṛśam an.āyuṣyaṁ loke kiṁ cana vidyate |</l>
              <l>M4.134c/ yādṛśaṁ puruṣasya-iha paradāra.upasevanam || 134
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.135a/ kṣatriyaṁ ca-eva sarpaṁ ca brāhmaṇaṁ ca bahu.śrutam
                |</l>
              <l>M4.135c/ na-avamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśān api kadā cana || 135
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.136a/ etat trayaṁ hi puruṣaṁ nirdahed avamānitam |</l>
              <l>M4.136c/ tasmād etat trayaṁ nityaṁ na-avamanyeta buddhimān ||
                136 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.137a/ na-ātmānam avamanyeta purvābhir a.samṛddhibhiḥ |</l>
              <l>M4.137c/ ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen na-enāṁ manyeta dur.labhām
                || 137 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 84"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.138a/ satyaṁ brūyāt priyaṁ brūyān na brūyāt satyam apriyam
                |</l>
              <l>M4.138c/ priyaṁ ca na-anṛtaṁ brūyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
                138 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.139a/ bhadraṁ bhadram iti brūyād bhadram ity eva vā vadet
                |</l>
              <l>M4.139c/ śuṣka.vairaṁ vivādaṁ ca na kuryāt kena cit saha || 139
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.140a/ na-atikalyaṁ na-atisāyaṁ na-atimadhyandine sthite
                |</l>
              <l>M4.140c/ na-ajñātena samaṁ gacchen na-eko na vṛṣalaiḥ saha ||
                140 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.141a/ hīna.aṅgān atirikta.aṅgān vidyā.hīnān vayo.'dhikān |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.141av/
                  M: vayo'tigān</note></l>
              <l>M4.141c/ rūpa.draviṇa.hīnāṁś ca jāti.hīnāṁś ca na-ākṣipet ||
                141 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.141cv/ M: rūpadravya.hīnāṁś ca</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.142a/ na spṛśet pāṇinā-ucchiṣṭo vipro go.brāhmaṇa.analāṇ
                |</l>
              <l>M4.142c/ na ca-api paśyed aśuciḥ sustho jyotirgaṇān divā || 142
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.142cv/
                  M: svastho jyotirgaṇān divi</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.143a/ spṛṣṭvā-etān aśucir nityam adbhiḥ prāṇān upaspṛśet
                |</l>
              <l>M4.143c/ gātrāṇi ca-eva sarvāṇi nābhiṁ pāṇitalena tu || 143
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.144a/ an.āturaḥ svāni khāni na spṛśed animittataḥ |</l>
              <l>M4.144c/ romāṇi ca rahasyāni sarvāṇy eva vivarjayet || 144
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.145a/ maṅgala.ācārayuktaḥ syāt prayata.ātmā jita.indriyaḥ
                |</l>
              <l>M4.145c/ japec ca juhuyāc ca-eva nityam agnim atandritaḥ || 145
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.146a/ maṅgala.ācārayuktānāṁ nityaṁ ca prayata.ātmanām |</l>
              <l>M4.146c/ japatāṁ juhvatāṁ ca-eva vinipāto na vidyate || 146
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.147a/ vedam eva-abhyasen nityaṁ yathākālam atandritaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.147av/
                  M: vedam eva japen</note></l>
              <l>M4.147c/ taṁ hy asya-āhuḥ paraṁ dharmam upadharmo 'nya ucyate
                || 147 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 85"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.148a/ vedābhyāsena satataṁ śaucena tapasā-eva ca |</l>
              <l>M4.148c/ adroheṇa ca bhūtānāṁ jātiṁ smarati paurvikīm || 148
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.149a/ paurvikīṁ saṁsmaran jātiṁ brahma-eva-abhyasyate punaḥ
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.149av/
                  M: dvijaḥ</note></l>
              <l>M4.149c/ brahmābhyāsena ca-ajasram anantaṁ sukham aśnute || 149
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.150a/ sāvitrān-śāntihomāṁś ca kuryāt parvasu nityaśaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M4.150av/
                  M: sāvitrān śāntihomāṁś</note></l>
              <l>M4.150c/ pitṝṁś ca-eva-aṣṭakāsv arcen nityam anvaṣṭakāsu ca ||
                150 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.151a/ dūrād āvasathān mūtraṁ dūrāt pādāvasecanam |</l>
              <l>M4.151c/ ucchiṣtānna.niṣekaṁ ca dūrād eva samācaret || 151
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.152a/ maitraṁ prasādhanaṁ snānaṁ dantadhāvanam añjanam |</l>
              <l>M4.152c/ pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṁ ca pūjanam || 152
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.153a/ daivatāny abhigacchet tu dhārmikāṁś ca dvijottamān
                |</l>
              <l>M4.153c/ īśvaraṁ ca-eva rakṣārthaṁ gurūn eva ca parvasu || 153
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.154a/ abhivādayed vṛddhāṁś ca dadyāc ca-eva-āsanaṁ svakam
                |</l>
              <l>M4.154c/ kṛta.añjalir upāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato 'nviyāt || 154
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.155a/ śruti.smṛti.uditaṁ samyaṅ nibaddhaṁ sveṣu karmasu
                |</l>
              <l>M4.155c/ dharmamūlaṁ niṣeveta sad.ācāram atandritaḥ || 155
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.156a/ ācārāt-labhate hy āyur ācārād īpsitāḥ prajāḥ |</l>
              <l>M4.156c/ ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanty alakṣaṇam || 156
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.157a/ dur.ācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ |</l>
              <l>M4.157c/ duḥkhabhāgī ca satataṁ vyādhito 'lpa.āyur eva ca ||
                157 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 86"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.158a/ sarvalakṣaṇa.hīno 'pi yaḥ sadācāravān naraḥ |</l>
              <l>M4.158c/ śraddadhāno 'n.asūyaś ca śataṁ varṣāṇi jīvati || 158
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.159a/ yad yat paravaśaṁ karma tat tad yatnena varjayet |</l>
              <l>M4.159c/ yad yad ātmavaśaṁ tu syāt tat tat seveta yatnataḥ ||
                159 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.160a/ sarvaṁ paravaśaṁ duḥkhaṁ sarvam ātmavaśaṁ sukham |</l>
              <l>M4.160c/ etad vidyāt samāsena lakṣaṇaṁ sukha.duḥkhayoḥ || 160
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.161a/ yat karma kurvato 'sya syāt paritoṣo 'ntarātmanaḥ
                |</l>
              <l>M4.161c/ tat prayatnena kurvīta viparītaṁ tu varjayet || 161
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="15">
            <head>4.1.15. Avoiding Violence</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 535-537 :: O tr. 132</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.162a/ ācāryaṁ ca pravaktāraṁ pitaraṁ mātaraṁ gurum |</l>
              <l>M4.162c/ na hiṁsyād brāhmaṇān gāś ca sarvāṁś ca-eva tapasvinaḥ
                || 162 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.163a/ nāstikyaṁ vedanindāṁ ca devatānāṁ ca kutsanam |</l>
              <l>M4.163c/ dveṣaṁ dambhaṁ ca mānaṁ ca krodhaṁ taikṣṇyaṁ ca
                varjayet || 163 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M4.163cv/ M: dveṣaṁ stambhaṁ ca</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.164a/ parasya daṇḍaṁ na-udyacchet kruddho na-enaṁ nipātayet
                |</l>
              <l>M4.164c/ anyatra putrāt-śiṣyād vā śiṣṭi.arthaṁ tāḍayet tu tau
                || 164 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.165a/ brāhmaṇāya-avagurya-eva dvijātir vadhakāmyayā |</l>
              <l>M4.165c/ śataṁ varṣāṇi tāmisre narake parivartate || 165 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.166a/ tāḍayitvā tṛṇena-api saṁrambhāt-matipūrvakam |</l>
              <l>M4.166c/ ekaviṁśatīm ājātīḥ pāpayoniṣu jāyate || 166 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.167a/ ayudhyamānasya-utpādya brāhmaṇasya-asṛg aṅgataḥ |</l>
              <l>M4.167c/ duḥkhaṁ sumahad āpnoti pretya-aprājñatayā naraḥ || 167
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 87"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.168a/ śoṇitaṁ yāvataḥ pāṁsūn saṅgṛhṇāti mahītalāt |</l>
              <l>M4.168c/ tāvato 'bdān amutra-anyaiḥ śoṇita.utpādako 'dyate ||
                168 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.169a/ na kadā cid dvije tasmād vidvān avagured api |</l>
              <l>M4.169c/ na tāḍayet tṛṇena-api na gātrāt srāvayed asṛk || 169
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="16">
            <head>4.1.16. Following the Path of Righteousness</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 537-539 :: O tr.
              132-133</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.170a/ a.dhārmiko naro yo hi yasya ca-apy anṛtaṁ dhanam |</l>
              <l>M4.170c/ hiṁsārataś ca yo nityaṁ na-iha-asau sukham edhate ||
                170 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.170cv/ M: hiṁsāratiś</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.171a/ na sīdann api dharmeṇa mano 'dharme niveśayet |</l>
              <l>M4.171c/ a.dhārmikānāṁ pāpānām āśu paśyan viparyayam || 171
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.172a/ na-adharmaś carito loke sadyaḥ phalati gaur iva |</l>
              <l>M4.172c/ śanair āvartyamānas tu kartur mūlāni kṛntati || 172
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.173a/ yadi na-ātmani putreṣu na cet putreṣu naptṛṣu |</l>
              <l>M4.173c/ na tv eva tu kṛto 'dharmaḥ kartur bhavati niṣ.phalaḥ
                || 173 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.173cv/ M: kṛto dharmaḥ?</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.174a/ adharmeṇa-edhate tāvat tato bhadrāṇi paśyati |</l>
              <l>M4.174c/ tataḥ sapatnān jayati sa.mūlas tu vinaśyati || 174
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.175a/ satya.dharma.āryavṛtteṣu śauce ca-eva-āramet sadā
                |</l>
              <l>M4.175c/ śiṣyāṁś ca śiṣyād dharmeṇa vāc.bāhu.udara.saṁyataḥ ||
                175 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.176a/ parityajed artha.kāmau yau syātāṁ dharmavarjitau |</l>
              <l>M4.176c/ dharmaṁ ca-apy asukha.udarkaṁ lokasaṅkruṣṭam eva ca ||
                176 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.177a/ na pāṇi.pāda.capalo na netra.capalo 'n.ṛjuḥ |</l>
              <l>M4.177c/ na syād vāk.capalaś ca-eva na paradrohakarma.dhīḥ ||
                177 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 88"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.178a/ yena-asya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ |</l>
              <l>M4.178c/ tena yāyāt satāṁ mārgaṁ tena gacchan na riṣyati || 178
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.179a/ ṛtvik.purohita.ācāryair mātula.atithisaṁśritaiḥ |</l>
              <l>M4.179c/ bāla.vṛddha.āturair vaidyair
                jñāti.sambandhi.bāndhavaiḥ || 179 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="17">
            <head>4.1.17. Family and Social Relations</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 539-540 :: O tr. 133</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.180a/ mātā.pitṛbhyāṁ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā |</l>
              <l>M4.180c/ duhitrā dāsavargeṇa vivādaṁ na samācaret || 180 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.181a/ etair vivādān santyajya sarvapāpaiḥ pramucyate |</l>
              <l>M4.181c/ etair jitaiś ca jayati sarvān-lokān imān gṛhī || 181
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.182a/ ācāryo brahmaloka.īśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ |</l>
              <l>M4.182c/ atithis tv indraloka.īśo devalokasya ca-ṛtvijaḥ || 182
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.183a/ jāmayo 'psarasām loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ |</l>
              <l>M4.183c/ sambandhino hy apāṁ loke pṛthivyāṁ mātṛ.mātulau || 183
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.184a/ ākāśa.īśās tu vijñeyā bāla.vṛddha.kṛśa.āturāḥ |</l>
              <l>M4.184c/ bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ
                || 184 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.185a/ chāyā svo dāsavargaś ca duhitā kṛpaṇaṁ param |</l>
              <l>M4.185c/ tasmād etair adhikṣiptaḥ saheta-a.sañjvaraḥ sadā ||
                185 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="18">
            <head>4.1.18. Accepting and Giving Gifts</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 540-542 :: O tr.
              133-134</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.186a/ pratigrahasamartho 'pi prasaṅgaṁ tatra varjayet |</l>
              <l>M4.186c/ pratigraheṇa hy asya-āśu brāhmaṁ tejaḥ praśāmyati ||
                186 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.187a/ na dravyāṇām a.vijñāya vidhiṁ dharmyaṁ pratigrahe
                |</l>
              <l>M4.187c/ prājñaḥ pratigrahaṁ kuryād avasīdann api kṣudhā || 187
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 89"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.188a/ hiraṇyaṁ bhūmim aśvaṁ gām annaṁ vāsas tilān ghṛtam
                |</l>
              <l>M4.188c/ pratigṛhṇann a.vidvāṁs tu bhasmī.bhavati dāruvat ||
                188 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.189a/ hiraṇyam āyur annaṁ ca bhūr gauś ca-apy oṣatas tanum
                |</l>
              <l>M4.189c/ aśvaś cakṣus tvacaṁ vāso ghṛtaṁ tejas tilāh prajāḥ ||
                189 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.190a/ a.tapās tv an.adhīyānaḥ pratigraha.rucir dvijaḥ |</l>
              <l>M4.190c/ ambhasy aśmaplavena-iva saha tena-eva majjati || 190
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.191a/ tasmād a.vidvān bibhiyād yasmāt tasmāt pratigrahāt
                |</l>
              <l>M4.191c/ svalpakena-apy a.vidvān hi paṅke gaur iva sīdati ||
                191 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.192a/ na vāry api prayacchet tu baiḍālavratike dvije |</l>
              <l>M4.192c/ na bakavratike pāpe na-a.vedavidi dharmavit || 192
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.193a/ triṣv apy eteṣu dattaṁ hi vidhinā-apy arjitaṁ dhanam
                |</l>
              <l>M4.193c/ dātur bhavaty anarthāya paratra-ādātur eva ca || 193
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.194a/ yathā plavena-aupalena nimajjaty udake taran |</l>
              <l>M4.194c/ tathā nimajjato 'dhastād ajñau dātṛ.pratīcchakau ||
                194 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="19">
            <head>4.1.19. Hypocrisy</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 542-543 :: O tr. 134</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.195a/ dharmadhvajī sadā lubdhaś chādmiko lokadambhakaḥ |
                |</l>
              <l>M4.195c/ baiḍālavratiko jñeyo hiṁsraḥ sarvābhisandhakaḥ || 195
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.196a[197Ma]/ adho.dṛṣṭir naiṣkṛtikaḥ svārthasādhana.tatparaḥ
                |</l>
              <l>M4.196c[197Mc]/ śaṭho mithyāvinītaś ca bakavratacaro dvijaḥ ||
                196 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.197a[198Ma]/ ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ
                |</l>
              <l>M4.197c[198Mc]/ te patanty andhatāmisre tena pāpena karmaṇā ||
                197 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 90"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.198a[199Ma]/ na dharmasya-apadeśena pāpaṁ kṛtvā vrataṁ caret
                |</l>
              <l>M4.198c[199Mc]/ vratena pāpaṁ pracchādya kurvan
                strī.śūdra.dambhanam || 198 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.199a[200Ma]/ pretya-iha ca-īdṛśā viprā garhyante
                brahmavādibhiḥ |</l>
              <l>M4.199c[200Mc]/ chadmanā caritaṁ yac ca vrataṁ rakṣāṁsi
                gacchati || 199 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.200a[201Ma]/ aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttim upajīvati |</l>
              <l>M4.200c[201Mc]/ sa liṅgināṁ haraty enas tiryagyonau ca jāyate
                || 200 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="20">
            <head>4.1.20. Using What Belongs to Others</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 543-544 :: O tr. 134</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.201a[202Ma]/ parakīyanipāneṣu na snāyādd hi kadā cana |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.201a[202Ma]v/ K: snāyāc ca kadā cana</note></l>
              <l>M4.201c[202Mc]/ nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṁśena lipyate ||
                201 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.202a[203Ma]/ yāna.śayyā.āsanāny asya kūpa.udyāna.gṛhāṇi ca
                |</l>
              <l>M4.202c[203Mc]/ a.dattāny upayuñjāna enasaḥ syāt turīya.bhāk ||
                202 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.203a[204Ma]/ nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca |</l>
              <l>M4.203c[204Mc]/ snānaṁ samācaren nityaṁ garta.prasravaṇeṣu ca
                || 203 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.204a[205Ma]/ yamān seveta satataṁ na nityaṁ niyamān budhaḥ
                |</l>
              <l>M4.204c[205Mc]/ yamān pataty a.kurvāṇo niyamān kevalān bhajan
                || 204 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="21">
            <head>4.1.21. Unfit Food</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 545-449 :: O tr.
              134-135</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.205a[206Ma]/ na-aśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā
                |</l>
              <l>M4.205c[206Mc]/ striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva
                cit || 205 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.206a[207Ma]/ aślīkam etat sādhūnāṁ yatra juhvaty amī haviḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.206a[207Ma]v/ M: a.ślīlam</note></l>
              <l>M4.206c[207Mc]/ pratīpam etad devānāṁ tasmāt tat parivarjayet
                || 206 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.207a[208Ma]/ matta.kruddha.āturāṇāṁ ca na bhuñjīta kadā cana
                |</l>
              <l>M4.207c[208Mc]/ keśa.kīṭāvapannaṁ ca padā spṛṣṭaṁ ca kāmataḥ ||
                207 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 91"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.208a[209Ma]/ bhrūṇaghna.avekṣitaṁ ca-eva saṁspṛṣṭaṁ ca-apy
                udakyayā |</l>
              <l>M4.208c[209Mc]/ patatriṇa.avalīḍhaṁ ca śunā saṁspṛṣṭam eva ca
                || 208 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.209a[210Ma]/ gavā ca-annam upaghrātaṁ ghuṣṭānnaṁ ca
                viśeṣataḥ |</l>
              <l>M4.209c[210Mc]/ gaṇānnaṁ gaṇikānnaṁ ca viduṣā ca jugupsitam ||
                209 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.210a[211Ma]/ stena.gāyanayoś ca-annaṁ takṣṇo vārdhuṣikasya
                ca |</l>
              <l>M4.210c[211Mc]/ dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca ||
                210 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.211a[212Ma]/ abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṁścalyā dāmbhikasya ca
                |</l>
              <l>M4.211c[212Mc]/ śuktaṁ paryuṣitaṁ ca-eva śūdrasya-ucchiṣṭam eva
                ca || 211 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.212a[213Ma]/ cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasya-ucchiṣṭa.bhojinaḥ
                |</l>
              <l>M4.212c[213Mc]/ ugrānnaṁ sūtikānnaṁ ca paryācāntam a.nirdaśam
                || 212 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.213a[214Ma]/ an.arcitaṁ vṛthāmāṁsam a.vīrāyāś ca yoṣitaḥ
                |</l>
              <l>M4.213c[214Mc]/ dviṣadannaṁ nagarī.annaṁ patitānnam avakṣutam
                || 213 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.214a[215Ma]/ piśuna.anṛtinoś ca-annaṁ kratuvikrayiṇas tathā
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.214a[215Ma]v/ M: kratuvikrayakasya ca</note></l>
              <l>M4.214c[215Mc]/ śailūṣa.tunnavāya.annaṁ kṛtaghnasya-annam eva
                ca || 214 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.215a[216Ma]/ karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca |</l>
              <l>M4.215c[216Mc]/ suvarṇakartur veṇasya śastravikrayiṇas tathā ||
                215 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.216a[217Ma]/ śvavatāṁ śauṇḍikānāṁ ca caila.nirṇejakasya ca
                |</l>
              <l>M4.216c[217Mc]/ rañjakasya nṛśaṁsasya yasya ca-upapatir gṛhe ||
                216 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.216c[217Mc]v/ M: rajakasya</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.217a[218Ma]/ mṛṣyanti ye ca-upapatiṁ strījitānām ca sarvaśaḥ
                |</l>
              <l>M4.217c[218Mc]/ a.nirdaśaṁ ca pretānnam a.tuṣṭikaram eva ca ||
                217 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 92"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.218a[219Ma]/ rājānnaṁ teja ādatte śūdrānnaṁ brahmavarcasam
                |</l>
              <l>M4.218c[219Mc]/ āyuḥ suvarṇakārānnaṁ yaśaś carmāvakartinaḥ ||
                218 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.219a[220Ma]/ kārukānnaṁ prajāṁ hanti balaṁ nirṇejakasya ca
                |</l>
              <l>M4.219c[220Mc]/ gaṇānnaṁ gaṇikānnaṁ ca lokebhyaḥ parikṛntati ||
                219 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.220a[221Ma]/ pūyaṁ cikitsakasya-annaṁ puṁścalyās tv annam
                indriyam |</l>
              <l>M4.220c[221Mc]/ viṣṭhā vārdhuṣikasya-annaṁ śastravikrayiṇo
                malam || 220 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.221a[222Ma]/ ya ete 'nye tv abhojya.annāḥ kramaśaḥ
                parikīrtitāḥ |</l>
              <l>M4.221c[222Mc]/ teṣāṁ tvag.asthi.romāṇi vadanty annaṁ manīṣiṇaḥ
                || 221 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.222a[223Ma]/ bhuktvā-ato 'nyatam asya-annam amatyā kṣapaṇaṁ
                tryaham |</l>
              <l>M4.222c[223Mc]/ matyā bhuktvā-ācaret kṛcchraṁ retas.viṣ.mūtram
                eva ca || 222 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.223a[224Ma]/ na-adyāt-śūdrasya pakvānnaṁ vidvān a.śrāddhino
                dvijaḥ |</l>
              <l>M4.223c[224Mc]/ ādadīta-āmam eva-asmād avṛttāv ekarātrikam ||
                223 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.224a[225Ma]/ śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ
                |</l>
              <l>M4.224c[225Mc]/ mīmāṁsitvā-ubhayaṁ devāḥ samam annam akalpayan
                || 224 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.225a[226Ma]/ tān prajāpatir āha-etya mā kṛdhvaṁ viṣamaṁ
                samam |</l>
              <l>M4.225c[226Mc]/ śraddhāpūtaṁ vadānyasya hatam
                a.śraddhayā-itarat || 225 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="22">
            <head>4.1.22. Gifts and Their Rewards</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 549-552 :: O tr.
              135-136</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.226a[227Ma]/ śraddhayā-iṣṭaṁ ca pūrtaṁ ca nityaṁ kuryād
                atandritaḥ |</l>
              <l>M4.226c[227Mc]/ śraddhākṛte hy akṣaye te bhavataḥ svāgatair
                dhanaiḥ || 226 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.227a[228Ma]/ dānadharmaṁ niṣeveta nityam aiṣṭika.paurtikam
                |</l>
              <l>M4.227c[228Mc]/ parituṣṭena bhāvena pātram āsādya śaktitaḥ ||
                227 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 93"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.228a[229Ma]/ yat kiṁ cid api dātavyaṁ yācitena-an.asūyayā |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.228a[229Ma]v/ M: anasūyatā?</note></l>
              <l>M4.228c[229Mc]/ utpatsyate hi tat pātraṁ yat tārayati sarvataḥ
                || 228 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.229a[230Ma]/ vāridas tṛptim āpnoti sukham akṣayyam annadaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.229a[230Ma]v/ M: akṣayam</note></l>
              <l>M4.229c[230Mc]/ tilapradaḥ prajām iṣṭāṁ dīpadaś cakṣur uttamam
                || 229 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.230a[231Ma]/ bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ
                |</l>
              <l>M4.230c[231Mc]/ gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam ||
                230 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.231a[232Ma]/ vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ
                |</l>
              <l>M4.231c[232Mc]/ anaḍuhaḥ śriyaṁ puṣṭāṁ godo bradhnasya viṣṭapam
                || 231 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.232a[233Ma]/ yāna.śayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ
                |</l>
              <l>M4.232c[233Mc]/ dhānyadaḥ śāśvataṁ saukhyaṁ brahmado
                brahmasārṣṭitām || 232 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.233a[234Ma]/ sarveṣām eva dānānāṁ brahmadānaṁ viśiṣyate
                |</l>
              <l>M4.233c[234Mc]/ vāri.anna.go.mahī.vāsas.tila.kāñcana.sarpiṣām
                || 233 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.234a[235Ma]/ yena yena tu bhāvena yad yad dānaṁ prayacchati
                |</l>
              <l>M4.234c[235Mc]/ tat tat tena-eva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ
                || 234 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.235a[236Ma]/ yo 'rcitaṁ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva vā
                |</l>
              <l>M4.235c[236Mc]/ tāv ubhau gacchataḥ svargaṁ narakaṁ tu
                viparyaye || 235 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.236a[237Ma]/ na vismayeta tapasā vaded iṣṭvā ca na-anṛtam
                |</l>
              <l>M4.236c[237Mc]/ na-ārto 'py apavaded viprān na dattvā
                parikīrtayet || 236 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M4.236c[237Mc]v/ M: datvā</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.237a[238Ma]/ yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt
                |</l>
              <l>M4.237c[238Mc]/ āyur viprāpavādena dānaṁ ca parikīrtanāt || 237
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="23">
            <pb n="J 94"/>
            <head>4.1.23. Accumulating Merit</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 552-553 :: O tr.
              136-137</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.238a[239Ma]/ dharmaṁ śanaiḥ sañcinuyād valmīkam iva puttikāḥ
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.238a[239Ma]v/ M: sañcinuyād</note></l>
              <l>M4.238c[239Mc]/ paralokasahāyārthaṁ sarvabhūtāny a.pīḍayan ||
                238 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.239a[240Ma]/ na-amutra hi sahāyārthaṁ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ
                |</l>
              <l>M4.239c[240Mc]/ na putradāraṁ na jñātir dharmas tiṣṭhati
                kevalaḥ || 239 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.240a[241Ma]/ ekaḥ prajāyate jantur eka eva pralīyate |</l>
              <l>M4.240c[241Mc]/ eko 'nubhuṅkte sukṛtam eka eva ca duṣkṛtam ||
                240 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.241a[242Ma]/ mṛtaṁ śarīram utsṛjya kāṣṭha.loṣṭasamaṁ kṣitau
                |</l>
              <l>M4.241c[242Mc]/ vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anugacchati
                || 241 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.242a[243Ma]/ tasmād dharmaṁ sahāyārthaṁ nityaṁ sañcinuyāt-
                śanaiḥ |</l>
              <l>M4.242c[243Mc]/ dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram ||
                242 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.243a[244Ma]/ dharma.pradhānaṁ puruṣaṁ tapasā hata.kilbiṣam
                |</l>
              <l>M4.243c[244Mc]/ paralokaṁ nayaty āśu bhāsvantaṁ kha.śarīriṇam
                || 243 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.244a[245Ma]/ uttamair uttamair nityaṁ sambandhān ācaret saha
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.244a[245Ma]v/ M: sambhandhān</note></l>
              <l>M4.244c[245Mc]/ ninīṣuḥ kulam utkarṣam adhamān adhamāṁs tyajet
                || 244 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.245a[246Ma]/ uttamān uttamān eva gacchan hīnāṁs tu varjayan
                |</l>
              <l>M4.245c[246Mc]/ brāhmaṇaḥ śreṣṭhatām eti pratyavāyena śūdratām
                || 245 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.246a[247Ma]/ dṛḍhakārī mṛdur dāntaḥ krūra.ācārair a.saṁvasan
                |</l>
              <l>M4.246c[247Mc]/ ahiṁsro dama.dānābhyāṁ jayet svargaṁ
                tathā.vrataḥ || 246 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="24">
            <head>4.1.24. Acceptance of Gifts and Food</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 554-556 :: O tr. 137</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.247a[248Ma]/ edha.udakaṁ mūla.phalam annam abhyudyataṁ ca
                yat |</l>
              <l>M4.247c[248Mc]/ sarvataḥ pratigṛhṇīyāt-
                madhu-atha-abhayadakṣiṇām || 247 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 95"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.248a[249Ma]/ āhṛta.abhyudyatāṁ bhikṣāṁ purastād a.pracoditām
                |</l>
              <l>M4.248c[249Mc]/ mene prajāpatir grāhyām api duṣkṛta.karmaṇaḥ ||
                248 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.249a[250Ma]/ na-aśnanti pitaras tasya daśavarṣāṇi pañca ca
                |</l>
              <l>M4.249c[250Mc]/ na ca havyaṁ vahaty agnir yas tām
                abhyavamanyate || 249 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.250a[251Ma]/ śayyāṁ gṛhān kuśān gandhān apaḥ puṣpaṁ maṇīn
                dadhi |</l>
              <l>M4.250c[251Mc]/ dhānā matsyān payo māṁsaṁ śākaṁ ca-eva na
                nirṇudet || 250 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.251a[252Ma]/ gurūn bhṛtyāṁś ca-ujjihīrṣann arciṣyan
                devatā.atithīn |</l>
              <l>M4.251c[252Mc]/ sarvataḥ pratigṛhṇīyān na tu tṛpyet svayaṁ
                tataḥ || 251 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.252a[253Ma]/ guruṣu tv abhyatīteṣu vinā vā tair gṛhe vasan
                |</l>
              <l>M4.252c[253Mc]/ ātmano vṛttim anvicchan gṛhṇīyāt sādhutaḥ sadā
                || 252 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.253a[254Ma]/ ārdhikaḥ kulamitraṁ ca gopālo dāsa.nāpitau
                |</l>
              <l>M4.253c[254Mc]/ ete śūdreṣu bhojya.annā yāś ca-ātmānaṁ
                nivedayet || 253 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.254a[255Ma]/ yādṛśo 'sya bhaved ātmā yādṛśaṁ ca cikīrṣitam
                |</l>
              <l>M4.254c[255Mc]/ yathā ca-upacared enaṁ tathā-ātmānaṁ nivedayet
                || 254 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.255a[256Ma]/ yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate
                |</l>
              <l>M4.255c[256Mc]/ sa pāpakṛttamo loke stena ātma.apahārakaḥ ||
                255 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.256a[257Ma]/ vācy arthā niyatāḥ sarve vāc.mūlā
                vāc.viniḥsṛtāḥ |</l>
              <l>M4.256c[257Mc]/ tāṁs tu yaḥ stenayed vācaṁ sa sarvasteyakṛt-
                naraḥ || 256 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M4.256c[257Mc]v/ M: tān tu?</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="25">
            <head>4.1.25. Old Age and Retirement</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 556-557 :: O tr. 137</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.257a[258Ma]/ maharṣi.pitṛ.devānāṁ gatvā-ānṛṇyaṁ yathāvidhi
                |</l>
              <l>M4.257c[258Mc]/ putre sarvaṁ samāsajya vasen mādhyasthyam
                āsśritaḥ || 257 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M4.257c[258Mc]v/ M: āsthitaḥ</note></l>
            </lg>
            <pb n="J 96"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.258a[259Ma]/ ekākī cintayen nityaṁ vivikte hitam ātmanaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M4.258a[259Ma]v/ M: hitam ātmani</note></l>
              <l>M4.258c[259Mc]/ ekākī cintayāno hi paraṁ śreyo 'dhigacchati ||
                258 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.259a[260Ma]/ eṣā-uditā gṛhasthasya vṛttir viprasya śāśvatī
                |</l>
              <l>M4.259c[260Mc]/ snātakavratakalpaś ca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ
                || 259 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M4.260a[261Ma]/ anena vipro vṛttena vartayan veda.śāstravit
                |</l>
              <l>M4.260c[261Mc]/ vyapeta.kalmaṣo nityaṁ brahmaloke mahīyate ||
                260 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="5" type="chapter">
        <pb n="J 97"/>
        <head>Chapter 5</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 558-593 :: O tr. 138-147</note>
        <div2 n="1">
          <head>5.1. Prologue</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 558 :: O tr. 138</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.01a/ śrutvā-etān ṛṣayo dharmān snātakasya yathā.uditān |</l>
            <l>M5.01c/ idam ūcur mahātmānam anala.prabhavaṁ bhṛgum || 1 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.02a/ evaṁ yathā.uktaṁ viprāṇāṁ svadharmam anutiṣṭhatām |</l>
            <l>M5.02c/ kathaṁ mṛtyuḥ prabhavati veda.śāstravidāṁ prabho || 2
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.03a/ sa tān uvāca dharma.ātmā maharṣīn mānavo bhṛguḥ |</l>
            <l>M5.03c/ śrūyatāṁ yena doṣeṇa mṛtyur viprān jighāṁsati || 3 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="2">
          <head>5.2. Forbidden Food</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 558-562 :: O tr. 138-139</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.04a/ anabhyāsena vedānām ācārasya ca varjanāt |</l>
            <l>M5.04c/ ālasyād annadoṣāc ca mṛtyur viprāñ jighāṁsati || 4 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.04cv/ M:
                viprān</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.05a/ laśunaṁ gṛñjanaṁ ca-eva palāṇḍuṁ kavakāni ca |</l>
            <l>M5.05c/ abhakṣyāṇi dvijātīnām amedhya.prabhavāni ca || 5 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.06a/ lohitān vṛkṣaniryāsān vṛścana.prabhavāṁs tathā | <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.06av/ M:
                vraścana.prabhavāṁs</note></l>
            <l>M5.06c/ śeluṁ gavyaṁ ca peyūṣaṁ prayatnena vivarjayet || 6 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.06cv/ M:
                pīyūṣaṁ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.07a/ vṛthā kṛsara.saṁyāvaṁ pāyasa.apūpam eva ca |</l>
            <l>M5.07c/ an.upākṛtamāṁsāni devānnāni havīṁṣi ca || 7 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 98"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.08a/ a.nirdaśāyā goḥ kṣīram auṣṭram aikaśaphaṁ tathā |</l>
            <l>M5.08c/ āvikaṁ sandhinīkṣīraṁ vi.vatsāyāś ca goḥ payaḥ || 8 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.08cv/ M:
                sandhinīkṣīraṁ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.09a/ āraṇyānāṁ ca sarveṣāṁ mṛgāṇāṁ māhiṣaṁ vinā |</l>
            <l>M5.09c/ strīkṣīraṁ ca-eva varjyāni sarvaśuktāni ca-eva hi || 9
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.10a/ dadhi bhakṣyaṁ ca śukteṣu sarvaṁ ca dadhi.sambhavam |
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.10av/ M:
                dadhi.sambhavam</note></l>
            <l>M5.10c/ yāni ca-eva-abhiṣūyante puṣpa.mūla.phalaiḥ śubhaiḥ || 10
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.11a/ kravyādāñ śakunān sarvān-tathā grāmanivāsinaḥ | <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.11av/ M:
                kravyādaḥ śakunīn</note></l>
            <l>M5.11c/ a.nirdiṣṭāṁś ca-ekaśaphāṁṣ ṭiṭṭibhaṁ ca vivarjayet || 11
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.12a/ kalaviṅkaṁ plavaṁ haṁsaṁ cakrāhvaṁ grāmakukkuṭam |</l>
            <l>M5.12c/ sārasaṁ rajjuvālaṁ ca dātyūhaṁ śuka.sārike || 12 || <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.12cv/ M:
                rajjudālaṁ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.13a/ pratudāñ jālapādāṁś ca koyaṣṭi.nakhaviṣkirān | <note
                type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.13av/ M:
                pratudān</note></l>
            <l>M5.13c/ nimajjataś ca matsyādān saunaṁ vallūram eva ca || 13
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.14a/ bakaṁ ca-eva balākāṁ ca kākolaṁ khañjarīṭakam |</l>
            <l>M5.14c/ matsyādān viḍvarāhāṁś ca matsyān eva ca sarvaśaḥ || 14
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.15a/ yo yasya māṁsam aśnāti sa tanmāṁsāda ucyate |</l>
            <l>M5.15c/ matsyādaḥ sarvamāṁsādas tasmān matsyān vivarjayet || 15
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.16a/ pāṭhīna.rohitāv ādyau niyuktau havya.kavyayoḥ |</l>
            <l>M5.16c/ rājīvān siṁhatuṇḍāś ca sa.śalkāś ca-eva sarvaśaḥ || 16 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.16cv/ M:
                rājīvāḥ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.17a/ na bhakṣayed ekacarān ajñātāṁś ca mṛga.dvijān |</l>
            <l>M5.17c/ bhakṣyeṣv api samuddiṣṭān sarvān pañcanakhāṁs tathā || 17
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 99"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.18a/ śvāvidhaṁ śalyakaṁ godhāṁ khaḍga.kūrma.śaśāṁs tathā |</l>
            <l>M5.18c/ bhakṣyān pañcanakheṣv āhur anuṣṭrāṁś ca-ekatodatah || 18
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.19a/ chatrākaṁ viḍvarāhaṁ ca laśunaṁ grāmakukkuṭam |</l>
            <l>M5.19c/ palāṇḍuṁ gṛñjanaṁ ca-eva matyā jagdhvā pated dvijaḥ || 19
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.20a/ a.matyā-etāni ṣaḍ jagdhvā kṛcchraṁ sāntapanaṁ caret |</l>
            <l>M5.20c/ yaticāndrāyāṇaṁ vā-api śeṣeṣu-upavased ahaḥ || 20 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.21a/ saṁvatsarasya-ekam api caret kṛcchraṁ dvijottamaḥ |</l>
            <l>M5.21c/ a.jñātabhuktaśuddhi.arthaṁ jñātasya tu viṣeśataḥ || 21
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.22a/ yajñārthaṁ brāhmaṇair vadhyāḥ praśastā mṛga.pakṣiṇaḥ
              |</l>
            <l>M5.22c/ bhṛtyānāṁ ca-eva vṛtti.artham agastyo hy ācarat purā ||
              22 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.23a/ babhūvur hi puroḍāśā bhakṣyāṇāṁ mṛga.pakṣiṇām |</l>
            <l>M5.23c/ purāṇeṣv api yajñeṣu brahma.kṣatrasaveṣu ca || 23 ||
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.23cv/ M:
                purāṇeṣv ṛṣiyajñeṣu</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.24a/ yat kiṁ cit snehasaṁyuktaṁ bhakṣyaṁ bhojyam a.garhitam
              |</l>
            <l>M5.24c/ tat paryuṣitam apy ādyaṁ haviḥśeṣaṁ ca yad bhavet || 24
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.25a/ cirasthitam api tv ādyam a.snehāktaṁ dvijātibhiḥ |</l>
            <l>M5.25c/ yava.godhūmajaṁ sarvaṁ payasaś ca-eva vikriyā || 25
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.26a/ etad uktaṁ dvijātīnāṁ bhakṣya.abhakṣyam a.śeṣataḥ |</l>
            <l>M5.26c/ māṁsasya-ataḥ pravakṣyāmi vidhiṁ bhakṣaṇavarjane || 26
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="3">
          <head>5.3. Eating Meat</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 562-568 :: O tr. 139-141</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.27a/ prokṣitaṁ bhakṣayen māṁsaṁ brāhmaṇānāṁ ca kāmyayā |</l>
            <l>M5.27c/ yathāvidhi niyuktas tu prāṇānām eva ca-atyaye || 27
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 100"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.28a/ prāṇasya-annam idaṁ sarvaṁ prajāpatir akalpayat |</l>
            <l>M5.28c/ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca-eva sarvaṁ prāṇasya bhojanam || 28
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.29a/ carāṇām annam a.carā daṁṣṭriṇām apy a.daṁṣṭriṇaḥ |</l>
            <l>M5.29c/ a.hastāś ca sa.hastānāṁ śūrāṇāṁ ca-eva bhīravaḥ || 29
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.30a/ na-attā duṣyaty adann ādyān prāṇino 'hany.ahany api |</l>
            <l>M5.30c/ dhātrā-eva sṛṣṭā hy ādyāś ca prāṇino 'ttāra eva ca || 30
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.31a/ yajñāya jagdhir māṁsasya-ity eṣa daivo vidhiḥ smṛtaḥ
              |</l>
            <l>M5.31c/ ato 'nyathā pravṛttis tu rākṣaso vidhir ucyate || 31
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.32a/ krītvā svayaṁ vā-apy utpādya para.upakṛtam eva vā |</l>
            <l>M5.32c/ devān pitṝṁś ca-arcayitvā khādan māṁsaṁ na duṣyati || 32
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.33a/ na-adyād avidhinā māṁsaṁ vidhijño 'nāpadi dvijaḥ |</l>
            <l>M5.33c/ jagdhvā hy a.vidhinā māṁsaṁ pretas tair adyate '.vaśaḥ ||
              33 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.34a/ na tādṛśaṁ bhavaty eno mṛgahantur dhanārthinaḥ |</l>
            <l>M5.34c/ yādṛśaṁ bhavati pretya vṛthāmāṁsāni khādataḥ || 34 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.35a/ niyuktas tu yathānyāyaṁ yo māṁsaṁ na-atti mānavaḥ |</l>
            <l>M5.35c/ sa pretya paśutāṁ yāti sambhavān ekaviṁśatim || 35 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.36a/ asaṁskṛtān paśūn mantrair na-adyād vipraḥ kadā cana |</l>
            <l>M5.36c/ mantrais tu saṁskṛtān adyāt-śāśvataṁ vidhim āsthitaḥ ||
              36 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.37a/ kuryād ghṛtapaśuṁ saṅge kuryāt piṣṭapaśuṁ tathā |</l>
            <l>M5.37c/ na tv eva tu vṛthā hantuṁ paśum icchet kadā cana || 37
              ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 101"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.38a/ yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtvo ha māraṇam |</l>
            <l>M5.38c/ vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti pretya janmani janmani || 38
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.39a/ yajñārthaṁ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayam eva svayambhuvā |</l>
            <l>M5.39c/ yajño 'sya bhūtyai sarvasya tasmād yajñe vadho '.vadhaḥ
              || 39 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.40a/ oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣās tiryañcaḥ pakṣiṇas tathā |</l>
            <l>M5.40c/ yajñārthaṁ nidhanaṁ prāptāḥ prāpnuvanty utsṛtīḥ punaḥ ||
              40 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.40cv/
                M: ucchritīḥ</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.41a/ madhuparke ca yajñe ca pitṛ.daivatakarmaṇi |</l>
            <l>M5.41c/ atra-eva paśavo hiṁsyā na-anyatra-ity abravīn manuḥ || 41
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.42a/ eṣv artheṣu paśūn hiṁsan vedatattvārthavid dvijaḥ |</l>
            <l>M5.42c/ ātmānaṁ ca paśuṁ ca-eva gamayaty uttamaṁ gatim || 42
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.43a/ gṛhe gurāv araṇye vā nivasann ātmavān dvijaḥ |</l>
            <l>M5.43c/ na-a.vedavihitāṁ hiṁsām āpady api samācaret || 43 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.44a/ yā vedavihitā hiṁsā niyatā-asmiṁś cara.acare |</l>
            <l>M5.44c/ ahiṁsām eva tāṁ vidyād vedād dharmo hi nirbabhau || 44
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.45a/ yo 'hiṁsakāni bhūtāni hinasty ātmasukha.icchayā |</l>
            <l>M5.45c/ sa jīvāṁś ca mṛtaś ca-eva na kva cit sukham edhate || 45
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.46a/ yo bandhanavadhakleśān prāṇināṁ na cikīrṣati |</l>
            <l>M5.46c/ sa sarvasya hitaprepsuḥ sukham atyantam aśnute || 46
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.47a/ yad dhyāyati yat kurute ratiṁ badhnāti yatra ca |</l>
            <l>M5.47c/ tad avāpnoty ayatnena yo hinasti na kiṁ cana || 47 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 102"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.48a/ na-a.kṛtvā prāṇināṁ hiṁsāṁ māṁsam utpadyate kva cit |</l>
            <l>M5.48c/ na ca prāṇivadhaḥ svargyas tasmān māṁsaṁ vivarjayet || 48
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.49a/ samutpattiṁ ca māṁsasya vadha.bandhau ca dehinām |</l>
            <l>M5.49c/ prasamīkṣya nivarteta sarvamāṁsasya bhakṣaṇāt || 49
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.50a/ na bhakṣayati yo māṁsaṁ vidhiṁ hitvā piśācavat |</l>
            <l>M5.50c/ na loke priyatāṁ yāti vyādhibhiś ca na pīḍyate || 50
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.51a/ anumantā viśasitā nihantā kraya.vikrayī |</l>
            <l>M5.51c/ saṁskartā ca-upahartā ca khādakaś ca-iti ghātakāḥ || 51
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.52a/ svamāṁsaṁ paramāṁsena yo vardhayitum icchati |</l>
            <l>M5.52c/ an.abhyarcya pitṝn devāṁs tato 'nyo na-asty apuṇyakṛt ||
              52 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.53a/ varṣe varṣe 'śvamedhena yo yajeta śataṁ samāḥ |</l>
            <l>M5.53c/ māṁsāni ca na khāded yas tayoḥ puṇyaphalaṁ samam || 53
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.54a/ phala.mūla.aśanair medhyair muni.annānāṁ ca bhojanaiḥ
              |</l>
            <l>M5.54c/ na tat phalam avāpnoti yat-māṁsaparivarjanāt || 54 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.55a/ māṁ sa bhakṣayitā-amutra yasya māṁsam iha-admy aham |</l>
            <l>M5.55c/ etat-māṁsasya māṁsatvaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ || 55 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.56a/ na māṁsabhakṣaṇe doṣo na madye na ca maithune |</l>
            <l>M5.56c/ pravṛttir eṣā bhūtānāṁ nivṛttis tu mahāphalā || 56 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.57a/ pretaśuddhiṁ pravakṣyāmi dravyaśuddhiṁ tathā-eva ca |</l>
            <l>M5.57c/ caturṇām api varṇānāṁ yathāvad anupūrvaśaḥ || 57 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="4">
          <pb n="J 103"/>
          <head>5.4. Bodily Purification</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 568-579 :: O tr. 141-144</note>
          <div3 n="1">
            <head>5.4.1. Death or Birth of a Person Belonging to the Same
              Ancestry</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 568-577 :: O tr.
              141-143</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.58a/ dantajāte 'nujāte ca kṛta.cūḍe ca saṁsthite |</l>
              <l>M5.58c/ aśuddhā bāndhavāḥ sarve sūtake ca tathā-ucyate || 58
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.59a/ daśāhaṁ śāvam āśaucaṁ sapiṇḍeṣu vidhīyate |</l>
              <l>M5.59c/ arvāk sañcayanād asthnāṁ tryaham ekāham eva vā || 59
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.60a/ sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivartate |</l>
              <l>M5.60c/ samānodakabhāvas tu janma.nāmnor a.vedane || 60 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.61a/ yathā-idaṁ śāvam āśaucaṁ sapiṇḍeṣu vidhīyate | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.61av/ not in
                  M</note></l>
              <l>M5.61c/ janane 'py evam eva syāt-nipuṇaṁ śuddhim icchatām || 61
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M5.61cv/
                  not in M</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.62a[61Ma]/ sarveṣāṁ śāvam āśaucaṁ mātā.pitros tu sūtakam |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.62a[61Ma]v/ M: janane 'py evam eva syān mātā.pitros tu
                  sūtakam</note></l>
              <l>M5.62c[61Mc]/ sūtakaṁ mātur eva syād upaspṛśya pitā śuciḥ || 62
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.63a[62Ma]/nirasya tu pumān-śukram upaspṛsya-eva śudhyati
                |</l>
              <l>M5.63c[62Mc]/ baijikād abhisambandhād anurundhyād aghaṁ tryaham
                || 63 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.64a[63Ma]/ahnā ca-ekena rātryā ca trirātrair eva ca tribhiḥ
                |</l>
              <l>M5.64c[63Mc]/ śava.spṛśo viśudhyanti tryahād udakadāyinaḥ || 64
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.65a[64Ma]/guroḥ pretasya śiṣyas tu pitṛmedhaṁ samācaran
                |</l>
              <l>M5.65c[64Mc]/ pretahāraiḥ samaṁ tatra daśarātreṇa śudhyati ||
                65 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.65c[64Mc]v/ M: pretāhāraiḥ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.66a[65Ma]/rātribhir māsa.tulyābhir garbhasrāve viśudhyati
                |</l>
              <l>M5.66c[65Mc]/ rajasy uparate sādhvī snānena strī rajasvalā ||
                66 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.67a[66Ma]/nṛṇām a.kṛtacūḍānāṁ viśuddhir naiśikī smṛtā |</l>
              <l>M5.67c[66Mc]/ nirvṛtta.cūḍakānāṁ tu trirātrāt-śuddhir iṣyate ||
                67 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.67c[66Mc]v/ M: nirvṛtta.muṇḍakānāṁ</note></l>
            </lg>
            <pb n="J 104"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.68a[67Ma]/ūna.dvivārṣikaṁ pretaṁ nidadhyur bāndhavā bahiḥ
                |</l>
              <l>M5.68c[67Mc]/ alaṅkṛtya śucau bhūmāv asthisañcayanād ṛte || 68
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.69a[68Ma]/na-asya kāryo 'gnisaṁskāro na ca kāryā-udakakriyā
                |</l>
              <l>M5.69c[68Mc]/ araṇye kāṣṭhavat tyaktvā kṣapeyus tryaham eva tu
                || 69 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.69c[68Mc]v/ M: kṣapeta tryaham eva ca</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.70a[69Ma]/na-a.trivarṣasya kartavyā bāndhavair udakakriyā
                |</l>
              <l>M5.70c[69Mc]/ jāta.dantasya vā kuryur nāmni vā.api kṛte sati ||
                70 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.71a[70Ma]/sa.brahmacāriṇy ekāham atīte kṣapaṇam smṛtam |</l>
              <l>M5.71c[70Mc]/ janmany eka.udakānāṁ tu trirātrāt-śuddhir iṣyate
                || 71 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.72a[71Ma]/strīṇām a.saṁskṛtānāṁ tu tryahāt-śudhyanti
                bāndhavāḥ |</l>
              <l>M5.72c[71Mc]/ yathā.uktena-eva kalpena śudhyanti tu sa.nābhayaḥ
                || 72 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.73a[72Ma]/a.kṣāra.lavaṇa.annāḥ syur nimajjeyuś ca te tryaham
                |</l>
              <l>M5.73c[72Mc]/ māṁsāśanaṁ ca na-aśnīyuḥ śayīraṁś ca pṛthak
                kṣitau || 73 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>5.4.1.1. Death in a Distant Region</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 572-573 :: O tr. 142</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.74a[73Ma]/sannidhāv eṣa vai kalpaḥ śāva.āśaucasya kīrtitaḥ
                  |</l>
                <l>M5.74c[73Mc]/ a.sannidhāv ayaṁ jñeyo vidhiḥ
                  sambandhi.bāndhavaiḥ || 74 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.75a[74Ma]/vigataṁ tu videśasthaṁ śṛṇuyād yo hy a.nirdaśam
                  |</l>
                <l>M5.75c[74Mc]/ yat-śeṣaṁ daśarātrasya tāvad eva-aśucir bhavet
                  || 75 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.76a[75Ma]/ atikrānte daśāhe ca trirātram aśucir bhavet
                  |</l>
                <l>M5.76c[75Mc]/ saṁvatsare vyatīte tu spṛṣṭvā-eva-āpo
                  viśudhyati || 76 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.77a[76Ma]/ nirdaśaṁ jñātimaraṇaṁ śrutvā putrasya janma ca
                  |</l>
                <l>M5.77c[76Mc]/ sa.vāsā jalam āplutya śuddho bhavati mānavaḥ ||
                  77 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 105"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.78a[77Ma]/ bāle deśāntarasthe ca pṛthak.piṇḍe ca saṁsthite
                  |</l>
                <l>M5.78c[77Mc]/ sa.vāsā jalam āplutya sadya eva viśudhyati ||
                  78 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>5.4.1.2. Overlapping Period of Impurity</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 573 :: O tr. 142</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.79a[78Ma]/ antar.daśāhe syātāṁ cet punar maraṇa.janmanī |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M5.79a[78Ma]v/ M: cet syātāṁ</note></l>
                <l>M5.79c[78Mc]/ tāvat syād a.śucir vipro yāvat tat syād
                  a.nirdaśam || 79 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>5.4.1.3. Death of Significant Others</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 573 :: O tr. 142</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.80a[79Ma]/ trirātram āhur āśaucam ācārye saṁsthite sati
                  |</l>
                <l>M5.80c[79Mc]/ tasya putre ca patnyāṁ ca divā.rātram iti
                  sthitiḥ || 80 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.81a[80Ma]/ śrotriye tu-upasampanne trirātram aśucir bhavet
                  |</l>
                <l>M5.81c[80Mc]/ mātule pakṣiṇīṁ rātriṁ śiṣya.ṛtvig.bāndhaveṣu
                  ca || 81 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.82a[81Ma]/ prete rājani sa.jyotir yasya syād viṣaye
                  sthitaḥ |</l>
                <l>M5.82c[81Mc]/ a.śrotriye tv ahaḥ kṛtsnam anūcāne tathā gurau
                  || 82 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M5.82c[81Mc]v/ M: kṛtsnām</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>5.4.1.4. Periods of Impurity for Different Classes</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 573-574 :: O tr. 142</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.83a[82Ma]/ śuddhyed vipro daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ
                  |</l>
                <l>M5.83c[82Mc]/ vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati ||
                  83 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.84a[83Ma]/ na vardhayed agha.ahāni pratyūhen na-agniṣu
                  kriyāḥ |</l>
                <l>M5.84c[83Mc]/ na ca tatkarma kurvāṇaḥ sa.nābhyo 'py aśucir
                  bhavet || 84 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <head>5.4.1.5. Impurity from Touch</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 575 :: O tr. 142</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.85a[84Ma]/ divākīrtim udakyāṁ ca patitaṁ sūtikāṁ tathā
                  |</l>
                <l>M5.85c[84Mc]/ śavaṁ tatspṛṣṭinaṁ ca-eva spṛṣṭvā snānena
                  śudhyati || 85 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.86a[85Ma]/ ācamya prayato nityaṁ japed a.śucidarśane |</l>
                <l>M5.86c[85Mc]/ saurān mantrān yathā.utsāhaṁ pāvamānīś ca
                  śaktitaḥ || 86 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.87a[86Ma]/ nāraṁ spṛṣṭvā-asthi sa.snehaṁ snātvā vipro
                  viśudhyati |</l>
                <l>M5.87c[86Mc]/ ācamya-eva tu niḥsnehaṁ gām ālabhya-arkam īkṣya
                  vā || 87 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <pb n="J 106"/>
              <head>5.4.1.6. Libations for the Dead</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 575-576 :: O tr.
                142-143</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.88a[87Ma]/ ādiṣṭī na-udakaṁ kuryād ā vratasya samāpanāt
                  |</l>
                <l>M5.88c[87Mc]/ samāpte tu-udakaṁ kṛtvā trirātreṇa-eva śudhyati
                  || 88 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.89a[88Ma]/ vṛthā.saṅkara.jātānāṁ pravrajyāsu ca tiṣṭhatām
                  |</l>
                <l>M5.89c[88Mc]/ ātmanas tyāgināṁ ca-eva nivarteta-udakakriyā ||
                  89 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.90a[89Ma]/ pāṣaṇḍam āśritānāṁ ca carantīnāṁ ca kāmataḥ
                  |</l>
                <l>M5.90c[89Mc]/ garbha.bhartṛ.druhāṁ ca-eva surāpīnāṁ ca
                  yoṣitām || 90 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.91a[90Ma]/ ācāryaṁ svam upādhyāyaṁ pitaraṁ mātaraṁ gurum
                  |</l>
                <l>M5.91c[90Mc]/ nirhṛtya tu vratī pretān na vratena viyujyate
                  || 91 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="7">
              <head>5.4.1.7. Funeral Path</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 576 :: O tr. 143</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.92a[91Ma]/ dakṣiṇena mṛtaṁ śūdraṁ puradvāreṇa nirharet
                  |</l>
                <l>M5.92c[91Mc]/ paścima.uttara.pūrvais tu yathāyogaṁ
                  dvijanmanaḥ || 92 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="8">
              <head>5.4.1.8. Instant Purification of Kings</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 576-577 :: O tr. 143</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.93a[92Ma]/ na rājñām aghadoṣo 'sti vratināṁ na ca
                  sattriṇām |</l>
                <l>M5.93c[92Mc]/ aindraṁ sthānam upāsīnā brahmabhūtā hi te sadā
                  || 93 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.94a[93Ma]/ rājño mahātmike sthāne sadyaḥśaucaṁ vidhīyate
                  |</l>
                <l>M5.94c[93Mc]/ prajānāṁ parirakṣārtham āsanaṁ ca-atra kāraṇam
                  || 94 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.95a[94Ma]/ ḍimbha.āhava.hatānāṁ ca vidyutā pārthivena ca |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M5.95a[94Ma]v/ M: ḍimba.āhava.hatānāṁ</note></l>
                <l>M5.95c[94Mc]/ go.brāhmaṇasya ca-eva-arthe yasya ca-icchati
                  pārthivaḥ || 95 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.96a[95Ma]/ soma.agni.arka.anila.indrāṇāṁ vitta.appatyor
                  yamasya ca |</l>
                <l>M5.96c[95Mc]/ aṣṭānāṁ lokapālānāṁ vapur dhārayate nṛpaḥ || 96
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.97a[96Ma]/ lokeśādhiṣṭhito rājā na-asya-āśaucaṁ vidhīyate
                  |</l>
                <l>M5.97c[96Mc]/ śauca.āśaucaṁ hi martyānāṁ lokebhyaḥ
                  prabhava.apyayau || 97 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 107"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.98a[97Ma]/ udyatair āhave śastraiḥ kṣatradharmahatasya ca
                  |</l>
                <l>M5.98c[97Mc]/ sadyaḥ santiṣṭhate yajñas tathā-āśaucam iti
                  sthitiḥ || 98 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.99c[98Ma]/ vipraḥ śudhyaty apaḥ spṛṣṭvā kṣatriyo
                  vāhana.āyudham |</l>
                <l>M5.99c[98Mc]/ vaiśyaḥ pratodaṁ raśmīn vā yaṣṭiṁ śūdraḥ
                  kṛta.kriyaḥ || 99 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M5.100a[99Ma]/ etad vo 'bhihitaṁ śaucaṁ sapiṇḍeṣu dvijottamāḥ
                  |</l>
                <l>M5.100c[99Mc]/ asapiṇḍeṣu sarveṣu pretaśuddhiṁ nibodhata ||
                  100 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>5.4.2. Death of a Person Belonging to a Different
              Ancestry</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 577-578 :: O tr. 143</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.101a[100Ma]/ asapiṇḍaṁ dvijaṁ pretaṁ vipro nirhṛtya
                bandhuvat |</l>
              <l>M5.101c[100Mc]/ viśudhyati trirātreṇa mātur āptāṁś ca bāndhavān
                || 101 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.102a[101Ma]/ yady annam atti teṣāṁ tu daśāhena-eva śudhyati
                |</l>
              <l>M5.102c[101Mc]/ an.adann annam ahnā-eva na cet tasmin gṛhe
                vaset || 102 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.103a[102Ma]/ anugamya-icchayā pretaṁ jñātim ajñātim eva ca |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.103a[102Ma]v/ M: ajñātim eva vā</note></l>
              <l>M5.103c[102Mc]/ snātvā sa.cailaḥ spṛṣṭvā-agniṁ ghṛtaṁ prāśya
                viśudhyati || 103 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M5.103c[102Mc]v/ M: sa.cailaṁ,
                  viśuddhyati</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.104a[103Ma]/ na vipraṁ sveṣu tiṣṭhatsu mṛtaṁ śūdreṇa nāyayet
                |</l>
              <l>M5.104c[103Mc]/ a.svargyā hy āhutiḥ sā
                syāt-śūdrasaṁsparśadūṣitā || 104 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>5.4.3. Means of Purification</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 578-579 :: O tr. 144</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.105a[104Ma]/ jñānaṁ tapo 'gnir āhāro mṛt-mano vāry upāñjanam
                |</l>
              <l>M5.105c[104Mc]/ vāyuḥ karma-arka.kālau ca śuddheḥ kartṝṇi
                dehinām || 105 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.106a[105Ma]/ sarveṣām eva śaucānām arthaśaucaṁ paraṁ smṛtaṁ
                |</l>
              <l>M5.106c[105Mc]/ yo 'rthe śucir hi sa śucir na mṛt.vāri.śuciḥ
                śuciḥ || 106 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.107a[106Ma]/ kṣāntyā śudhyanti vidvāṁso
                dānena-a.kāryakāriṇaḥ | <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M5.107a[106Ma]v/ M: śuddhyanti</note></l>
              <l>M5.107c[106Mc]/ pracchanna.pāpā japyena tapasā vedavittamāḥ ||
                107 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 108"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.108a[107Ma]/ mṛt.toyaiḥ śudhyate śodhyaṁ nadī vegena
                śudhyati |</l>
              <l>M5.108c[107Mc]/ rajasā strī manoduṣṭā sannyāsena dvijottamāḥ ||
                108 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.109a[108Ma]/ adbhir gātrāṇi śudhyanti manaḥ satyena śudhyati
                |</l>
              <l>M5.109c[108Mc]/ vidyā.tapobhyāṁ bhūtātmā buddhir jñānena
                śudhyati || 109 || <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M5.109c[108Mc]v/ M: śuddhyati</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.110a[109Ma]/ eṣa śaucasya vaḥ proktaḥ śarīrasya vinirṇayaḥ
                |</l>
              <l>M5.110c[109Mc]/ nānāvidhānāṁ dravyāṇāṁ śuddheḥ śṛṇuta nirṇayam
                || 110 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="5">
          <head>5.5. Purification of Articles</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 579-584 :: O tr. 144-145</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.111a[110Ma]/ taijasānāṁ maṇīnāṁ ca sarvasya-aśmamayasya ca
              |</l>
            <l>M5.111c[110Mc]/ bhasmanā-adbhir mṛdā ca-eva śuddhir uktā
              manīṣibhiḥ || 111 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.112a[111Ma]/ nirlepaṁ kāñcanaṁ bhāṇḍam adbhir eva viśudhyati |
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >M5.112a[111Ma]v/ M: viśuddhyati</note></l>
            <l>M5.112c[111Mc]/ ap.jam aśmamayaṁ ca-eva rājataṁ ca-an.upaskṛtam
              || 112 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.113a[112Ma]/ apām agneś ca saṁyogādd haimaṁ raupyaṁ ca
              nirbabhau |</l>
            <l>M5.113c[112Mc]/ tasmāt tayoḥ svayonyā-eva nirṇeko guṇavattaraḥ ||
              113 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.114a[113Ma]/ tāmra.ayas.kāṁsya.raityānāṁ trapuṇaḥ sīsakasya ca
              |</l>
            <l>M5.114c[113Mc]/ śaucaṁ yathārhaṁ kartavyaṁ
              kṣāra.amlodaka.vāribhiḥ || 114 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.115a[114Ma]/ dravāṇāṁ ca-eva sarveṣāṁ śuddhir utpavanaṁ smṛtam
              |</l>
            <l>M5.115c[114Mc]/ prokṣaṇaṁ saṁhatānāṁ ca dāravāṇāṁ ca takṣaṇam ||
              115 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.116a[115Ma]/ mārjanaṁ yajñapātrāṇāṁ pāṇinā yajñakarmaṇi |</l>
            <l>M5.116c[115Mc]/ camasānāṁ grahāṇāṁ ca śuddhiḥ prakṣālanena tu ||
              116 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.117a[116Ma]/ carūṇāṁ sruk.sruvāṇāṁ ca śuddhir uṣṇena vāriṇā
              |</l>
            <l>M5.117c[116Mc]/ sphya.śūrpa.śakaṭānāṁ ca musala.ulūkhalasya ca ||
              117 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 109"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.118a[117Ma]/ adbhis tu prokṣaṇaṁ śaucaṁ bahūnāṁ dhānya.vāsasām
              |</l>
            <l>M5.118c[117Mc]/ prakṣālanena tv alpānām adbhiḥ śaucaṁ vidhīyate
              || 118 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.119a[118Ma]/ cailavat-carmaṇāṁ śuddhir vaidalānāṁ tathā-eva ca
              |</l>
            <l>M5.119c[118Mc]/ śāka.mūla.phalānāṁ ca dhānyavat-śuddhir iṣyate ||
              119 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >M5.119c[118Mc]v/ M: tu</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.120a[119Ma]/ kauśeya.āvikayor ūṣaiḥ kutapānām ariṣṭakaiḥ |</l>
            <l>M5.120c[119Mc]/ śrīphalair aṁśupaṭṭānāṁ kṣaumāṇāṁ gaurasarṣapaiḥ
              || 120 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.121a[120Ma]/ kṣaumavat-śaṅkha.śṛṅgāṇām asthi.dantamayasya ca
              |</l>
            <l>M5.121c[120Mc]/ śuddhir vijānatā kāryā go.mūtreṇa-udakena vā ||
              121 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.122a[121Ma]/ prokṣaṇāt tṛṇa.kāṣṭhaṁ ca palālaṁ ca-eva śudhyati
              |</l>
            <l>M5.122c[121Mc]/ mārjana.upāñjanair veśma punaḥpākena mṛt.mayam ||
              122 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>[M5.123Ka]/ madyair mūtraiḥ purīṣair vā ṣṭhīvanaih pūyaśoṇitaiḥ |
                <note type="variants" resp="editor" place="bottom">[M5.123Ka]v/
                not in M</note></l>
            <l>[M5.123Kc]/ saṁspṛṣṭaṁ na-eva śuddhyeta punaḥpākena mṛt.mayam ||
              123 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >[M5.123Kc]v/ not in M</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.124a[122Ma]/ sammārjana.upāñjanena sekena-ullekhanena ca |</l>
            <l>M5.124c[122Mc]/ gavāṁ ca parivāsena bhūmiḥ śudhyati pañcabhiḥ ||
              124 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >M5.124c[122Mc]v/ M: śuddhyati</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.125a[123Ma]/ pakṣi.jagdhaṁ gavā ghrātam avadhūtam avakṣutam
              |</l>
            <l>M5.125c[123Mc]/ dūṣitaṁ keśa.kīṭaiś ca mṛt.prakṣepeṇa śudhyati ||
              125 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.126a[124Ma]/ yāvat-na-apaity a.medhyāktād gandho lepaś ca
              tat.kṛtaḥ |</l>
            <l>M5.126c[124Mc]/ tāvan mṛd.vāri ca-ādeyaṁ sarvāsu dravyaśuddhiṣu
              || 126 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.127a[125Ma]/ trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan |</l>
            <l>M5.127c[125Mc]/ a.dṛṣṭam adbhir nirṇiktaṁ yac ca vācā praśasyate
              || 127 ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <pb n="J 110"/>
            <head>5.5.1. Statutory Purity of Things</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 583-584 :: O tr. 145</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.128a[126Ma]/ āpaḥ śuddhā bhūmigatā vaitṛṣṇyaṁ yāsu gor
                bhavet |</l>
              <l>M5.128c[126Mc]/ a.vyāptāś ced a.medhyena
                gandha.varṇa.rasa.anvitāḥ || 128 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.129a[127Ma]/ nityaṁ śuddhaḥ kāru.hastaḥ paṇye yac ca
                prasāritam | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.129a[127Ma]v/ M: paṇyaṁ</note></l>
              <l>M5.129c[127Mc]/ brahmacārigataṁ bhaikṣyaṁ nityaṁ medhyam iti
                sthitiḥ || 129 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.130a[128Ma]/ nityam āsyaṁ śuci strīṇāṁ śakuniḥ phalapātane
                |</l>
              <l>M5.130c[128Mc]/ prasrave ca śucir vatsaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ
                || 130 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.131a[129Ma]/ śvabhir hatasya yan māṁsaṁ śuci tan manur
                abravīt |</l>
              <l>M5.131c[129Mc]/ kravyādbhiś ca hatasya-anyaiś caṇḍālādyaiś ca
                dasyubhiḥ || 131 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.132a[130Ma]/ ūrdhvaṁ nābher yāni khāni tāni medhyāni
                sarvaśaḥ |</l>
              <l>M5.132c[130Mc]/ yāny adhas tāny a.medhyāni dehāc ca-eva malāś
                cyutāḥ || 132 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.133a[131Ma]/ makṣikā vipruṣaś chāyā gaur aśvaḥ sūryaraśmayaḥ
                |</l>
              <l>M5.133c[131Mc]/ rajo bhūr vāyur agniś ca sparśe medhyāni
                nirdiśet || 133 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="6">
          <head>5.6. Purification of the Body</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 584-587 :: O tr. 145-146</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.134a[132Ma]/ viṣ.mūtra.utsarga.śuddhi.arthaṁ mṛt.vāry ādeyam
              arthavat |</l>
            <l>M5.134c[132Mc]/ daihikānāṁ malānāṁ ca śuddhiṣu dvādaśasv api ||
              134 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.135a[133Ma]/ vasā śukram asṛj-majjā
              mūtra.viṣ-ghrāṇa.karṇa.viṣ-(sic |</l>
            <l>M5.135c[133Mc]/ śleśma aśru dūṣikā svedo dvādaśa-ete nṛṇāṁ malāḥ
              || 135 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.136a[134Ma]/ ekā liṅge gude tisras tathā-ekatra kare daśa
              |</l>
            <l>M5.136c[134Mc]/ ubhayoḥ sapta dātavyā mṛdaḥ śuddhim abhīpsatā ||
              136 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.137a[135Ma]/ etat-śaucaṁ gṛhasthānāṁ dviguṇaṁ brahmacāriṇām
              |</l>
            <l>M5.137c[135Mc]/ triguṇaṁ syād vanasthānāṁ yatīnāṁ tu caturguṇam
              || 137 ||</l>
          </lg>
          <pb n="J 111"/>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.138a[136Ma]/ kṛtvā mūtraṁ purīṣaṁ vā khāny ācānta upaspṛśet
              |</l>
            <l>M5.138c[136Mc]/ vedam adhyeṣyamāṇaś ca annam aśnaṁś ca sarvadā ||
              138 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.139a[137Ma]/ trir ācāmed apaḥ pūrvaṁ dviḥ pramṛjyāt tato
              mukham |</l>
            <l>M5.139c[137Mc]/ śarīraṁ śaucam icchan hi strī śūdras tu sakṛt
              sakṛt || 139 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.140a[138Ma]/ śūdrāṇāṁ māsikaṁ kāryaṁ vapanaṁ nyāyavartinām
              |</l>
            <l>M5.140c[138Mc]/ vaiśyavat-śaucakalpaś ca dvija.ucchiṣṭaṁ ca
              bhojanam || 140 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.141a[139Ma]/ na-ucchiṣṭaṁ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅgaṁ na
              yānti yāḥ |</l>
            <l>M5.141c[139Mc]/ na śmaśrūṇi gatāny āsyaṁ na dantāntar.adhiṣṭhitam
              || 141 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.142a[140Ma]/ spṛśanti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān |</l>
            <l>M5.142c[140Mc]/ bhaumikais te samā jñeyā na tair āprayato bhavet
              || 142 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >M5.142c[140Mc]v/ M: a.prayato</note></l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.143a[141Ma]/ ucchiṣṭena tu saṁspṛṣṭo dravya.hastaḥ kathaṁ cana
              |</l>
            <l>M5.143c[141Mc]/ a.nidhāya-eva tad dravyam ācāntaḥ śucitām iyāt ||
              143 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.144a[142Ma]/ vānto viriktaḥ snātvā tu ghṛtaprāśanam ācaret
              |</l>
            <l>M5.144c[142Mc]/ ācāmed eva bhuktvā-annaṁ snānaṁ maithuninaḥ
              smṛtam || 144 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.145a[143Ma]/ suptvā kṣutvā ca bhuktvā ca
              niṣṭhīvya-uktvā-anṛtāni ca |</l>
            <l>M5.145c[143Mc]/ pītvā-apo 'dhyeṣyamāṇaś ca ācāmet prayato 'pi san
              || 145 ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.146a[144Ma]/ eṣāṁ śaucavidhiḥ kṛtsno dravyaśuddhis tathā-eva
              ca | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                >M5.146a[144Ma]v/ M: eṣa</note></l>
            <l>M5.146c[144Mc]/ ukto vaḥ sarvavarṇānāṁ strīṇāṁ dharmān nibodhata
              || 146 ||</l>
          </lg>
        </div2>
        <div2 n="7">
          <head>5.7. Law with Respect to Women</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 588-592 :: O tr. 146-147</note>
          <div3 n="1">
            <head>5.7.1. Lack of Independence</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 588 :: O tr. 146</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.147a[145Ma]/ bālayā vā yuvatyā vā vṛddhayā vā-api yoṣitā
                |</l>
              <l>M5.147c[145Mc]/ na svātantryeṇa kartavyaṁ kiṁ cid kāryaṁ gṛheṣv
                api || 147 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 112"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.148a[146Ma]/ bālye pitur vaśe tiṣṭhet pāṇigrāhasya yauvane
                |</l>
              <l>M5.148c[146Mc]/ putrāṇāṁ bhartari prete na bhajet strī
                svatantratām || 148 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.149a[147Ma]/ pitrā bhartrā sutair vā-api na-icched viraham
                ātmanaḥ |</l>
              <l>M5.149c[147Mc]/ eṣāṁ hi viraheṇa strī garhye kuryād ubhe kule
                || 149 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.150a[148Ma]/ sadā prahṛṣṭayā bhāvyaṁ gṛhakārye ca dakṣayā
                |</l>
              <l>M5.150c[148Mc]/ susaṁskṛta.upaskarayā vyaye ca-amukta.hastayā
                || 150 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>5.7.2. Duties towards Husband</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 588-592 :: O tr.
              146-147</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.151a[149Ma]/ yasmai dadyāt pitā tv enāṁ bhrātā vā-anumate
                pituḥ |</l>
              <l>M5.151c[149Mc]/ taṁ śuśrūṣeta jīvantaṁ saṁsthitaṁ ca na
                laṅghayet || 151 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.152a[150Ma]/ maṅgalārthaṁ svastyayanaṁ yajñaś ca-āsāṁ
                prajāpateḥ |</l>
              <l>M5.152c[150Mc]/ prayujyate vivāhe tu pradānaṁ svāmya.kāraṇam ||
                152 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.153a[151Ma]/ an.ṛtāv ṛtukāle ca mantra.saṁskārakṛt patiḥ
                |</l>
              <l>M5.153c[151Mc]/ sukhasya nityaṁ dātā-iha paraloke ca yoṣitaḥ ||
                153 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.154a[152Ma]/ vi.śīlaḥ kāma.vṛtto vā guṇair vā parivarjitaḥ
                |</l>
              <l>M5.154c[152Mc]/ upacāryaḥ striyā sādhvyā satataṁ devavat patiḥ
                || 154 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.155a[153Ma]/ na-asti strīṇāṁ pṛthag yajño na vrataṁ na-apy
                upoṣaṇam | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.155a[153Ma]v/ M: upoṣitam</note></l>
              <l>M5.155c[153Mc]/ patiṁ śuśrūṣate yena tena svarge mahīyate ||
                155 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.156a[154Ma]/ pāṇigrāhasya sādhvī strī jīvato vā mṛtasya vā
                |</l>
              <l>M5.156c[154Mc]/ patilokam abhīpsantī na-ācaret kiṁ cid a.priyam
                || 156 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.157a[155Ma]/ kāmaṁ tu ksapayed dehaṁ puṣpa.mūla.phalaiḥ
                śubhaiḥ |</l>
              <l>M5.157c[155Mc]/ na tu nāma-api gṛhṇīyāt patyau prete parasya tu
                || 157 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 113"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.158a[156Ma]/ āsīta-ā maraṇāt ksāntā niyatā brahmacāriṇī
                |</l>
              <l>M5.158c[156Mc]/ yo dharma ekapatnīnāṁ kāṅkṣantī tam anuttamam
                || 158 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.159a[157Ma]/ anekāni sahasrāṇi kumāra.brahmacāriṇām |</l>
              <l>M5.159c[157Mc]/ divaṁ gatāni viprāṇām a.kṛtvā kulasantatim ||
                159 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.160a[158Ma]/ mṛte bhartari sāḍhvī strī brahmacarye
                vyavasthitā |</l>
              <l>M5.160c[158Mc]/ svargaṁ gacchaty a.putrā-api yathā te
                brahmacāriṇaḥ || 160 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.161a[159Ma]/ apatyalobhād yā tu strī bhartāram ativartate
                |</l>
              <l>M5.161c[159Mc]/ sā-iha nindām avāpnoti paralokāc ca hīyate ||
                161 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.162a[160Ma]/ na-anya.utpannā prajā-asti-iha na ca-apy
                anyaparigrahe | <note type="variants" resp="editor"
                  place="bottom">M5.162a[160Ma]v/ M: na ca-anyasya
                  parigrahe</note></l>
              <l>M5.162c[160Mc]/ na dvitīyaś ca sādhvīnāṁ kva cid
                bhartā-upadiśyate || 162 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.163a[161Ma]/ patiṁ hitvā-apakṛṣṭaṁ svam utkṛṣṭaṁ yā niṣevate
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.163a[161Ma]v/ M: hitvā-avakṛṣṭaṁ</note></l>
              <l>M5.163c[161Mc]/ nindyā-eva sā bhavel loke para.pūrvā-iti
                ca-ucyate || 163 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.164a[162Ma]/ vyabhicārāt tu bhartuḥ strī loke prāpnoti
                nindyatām | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.164a[162Ma]v/ M: vyabhicāre tu</note></l>
              <l>M5.164c[162Mc]/ śṛgāla.yoniṁ prāpnoti pāpa.rogaiś ca pīḍyate ||
                164 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.165a[163Ma]/ patiṁ yā na-abhicarati mano.vāg.dehasaṁyutā |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M5.165a[163Ma]v/ M: .dehasaṁyatā</note></l>
              <l>M5.165c[163Mc]/ sā bhartṛlokam āpnoti sadbhiḥ sādhvī-iti
                ca-ucyate || 165 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.166a[164Ma]/ anena nārī vṛttena mano.vāg.dehasaṁyatā |</l>
              <l>M5.166c[164Mc]/ iha-agryāṁ kīrtim āpnoti patilokaṁ paratra ca
                || 166 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>5.7.3. Funeral</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 592 :: O tr. 147</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.167a[165Ma]/ evaṁ vṛttāṁ sa.varṇāṁ strīṁ dvijātiḥ
                pūrvamāriṇīm |</l>
              <l>M5.167c[165Mc]/ dāhayed agnihotreṇa yajñapātraiś ca dharmavit
                || 167 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 114"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M5.168a[166Ma]/ bhāryāyai pūrvamāriṇyai dattvā-agnīn
                antyakarmaṇi |</l>
              <l>M5.168c[166Mc]/ punar dārakriyāṁ kuryāt punar ādhānam eva ca ||
                168 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="8">
          <head>5.8. Concluding Statement on the Householder</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 592-593 :: O tr. 147</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M5.169a[167Ma]/ anena vidhinā nityaṁ pañcayajñān na hāpayet |</l>
            <l>M5.169c[167Mc]/ dvitīyam āyuṣo bhāgaṁ kṛta.dāro gṛhe vaset || 169
              ||</l>
          </lg>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="6" type="chapter">
        <pb n="J 115"/>
        <head>Chapter 6</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 594-612 :: O tr. 148-153</note>
        <div2 n="1">
          <head>6.1. Forest Hermit</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 594-600 :: O tr. 148-149</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M6.01a/ evaṁ gṛhāśrame sthitvā vidhivat snātako dvijaḥ |</l>
            <l>M6.01c/ vane vaset tu niyato yathāvad vijita.indriyaḥ || 1 ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>6.1.1. Time and Procedure</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 594 :: O tr. 148</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.02a/ gṛhasthas tu yathā paśyed valī.palitam ātmanaḥ |</l>
              <l>M6.02c/ apatyasya-eva ca-apatyaṁ tadā-araṇyaṁ samāśrayet || 2
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.03a/ santyajya grāmyam āhāraṁ sarvaṁ ca-eva paricchadam
                |</l>
              <l>M6.03c/ putreṣu bhāryāṁ nikṣipya vanaṁ gacchet saha-eva vā || 3
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.04a/ agnihotraṁ samādāya gṛhyaṁ ca-agniparicchadam |</l>
              <l>M6.04c/ grāmād araṇyaṁ niḥsṛtya nivasen niyata.indriyaḥ || 4 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.04cv/ M:
                  niṣkramya</note></l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>6.1.2. Mode of Life</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 594-599 :: O tr.
              148-149</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.05a/ muni.annair vividhair medhyaiḥ śāka.mūla.phalena vā
                |</l>
              <l>M6.05c/ etān eva mahāyajñān nirvaped vidhipūrvakam || 5 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.06a/ vasīta carma cīraṁ vā sāyaṁ snāyāt prage tathā |</l>
              <l>M6.06c/ jaṭāś ca bibhṛyān nityaṁ śmaśru.loma.nakhāni ca || 6
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <pb n="J 116"/>
              <head>6.1.2.1. Great Sacrifices</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 595-596 :: O tr. 148</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.07a/ yad.bhakṣyaṁ syād tato dadyād baliṁ bhikṣāṁ ca
                  śaktitaḥ | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M6.07av/ M: yadbhakṣaḥ</note></l>
                <l>M6.07c/ ap.mūla.phala.bhikṣābhir arcayed āśramāgatān || 7 ||
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.07cv/
                    M: āśramāgatam</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.08a/ svādhyāye nityayuktaḥ syād dānto maitraḥ samāhitaḥ
                  |</l>
                <l>M6.08c/ dātā nityam an.ādātā sarvabhūtānukampakaḥ || 8 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.09a/ vaitānikaṁ ca juhuyād agnihotraṁ yathāvidhi |</l>
                <l>M6.09c/ darśam a.skandayan parva paurṇamāsaṁ ca yogataḥ || 9
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.10a/ ṛkṣeṣṭy.āgrayaṇaṁ ca-eva cāturmāsyāni ca-āharet |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.10av/
                    M: darśeṣṭy.āgrayaṇaṁ</note></l>
                <l>M6.10c/ turāyaṇaṁ ca kramaśo dakṣasyāyanam eva ca || 10 ||
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.10cv/
                    KM: dākṣasyāyanam</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.11a/ vāsanta.śāradair medhyair muni.annaiḥ svayam āhṛtaiḥ
                  |</l>
                <l>M6.11c/ puroḍāśāṁś carūṁś ca-eva vidhivat-nirvapet pṛthak ||
                  11 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>6.1.2.2. Food</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 596-598 :: O tr.
                149-149</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.12a/ devatābhyas tu tadd hutvā vanyaṁ medhyataraṁ haviḥ
                  |</l>
                <l>M6.12c/ śeṣam ātmani yuñjīta lavaṇaṁ ca svayaṁ kṛtam || 12
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.13a/ sthalaja.audakaśākāni puṣpa.mūla.phalāni ca |</l>
                <l>M6.13c/ medhyavṛkṣa.udbhavāny adyāt snehāṁś ca
                  phala.sambhavān || 13 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.14a/ varjayen madhu māṁsaṁ ca bhaumāni kavakāni ca |</l>
                <l>M6.14c/ bhūstṛṇaṁ śigrukaṁ ca-eva śleśmātaka.phalāni ca || 14
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.15a/ tyajed āśvayuje māsi muni.annaṁ pūrvasañcitam |</l>
                <l>M6.15c/ jīrṇāni ca-eva vāsāṁsi śāka.mūla.phalāni ca || 15
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.16a/ na phālakṛṣṭam aśnīyād utsṛṣṭam api kena cit |</l>
                <l>M6.16c/ na grāmajātāny ārto 'pi mūlāṇi ca phalāni ca || 16 ||
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.16cv/
                    M: puṣpāni ca phalāni ca</note></l>
              </lg>
              <pb n="J 117"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.17a/ agnipakva.aśano vā syāt kālapakvabhuj-eva vā |</l>
                <l>M6.17c/ aśma.kuṭṭo bhaved vā-api danta.ulūkhaliko 'pi vā ||
                  17 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.18a/ sadyaḥ prakṣālako vā syān māsa.sañcayiko 'pi vā |</l>
                <l>M6.18c/ ṣaṇmāsa.nicayo vā syāt samā.nicaya eva vā || 18
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.19a/ naktaṁ ca-annaṁ samaśnīyād divā vā-āhṛtya śaktitaḥ
                  |</l>
                <l>M6.19c/ caturthakāliko vā syāt syād vā-apy aṣṭama.kālikaḥ ||
                  19 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.20a/ cāndrāyaṇavidhānair vā śukla.kṛṣṇe ca vartayet |</l>
                <l>M6.20c/ pakṣāntayor vā-apy aśnīyād yavāgūṁ kvathitāṁ sakṛt ||
                  20 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.21a/ puṣpa.mūla.phalair vā-api kevalair vartayet sadā
                  |</l>
                <l>M6.21c/ kālapakvaiḥ svayaṁ śīrṇair vaikhānasamate sthitaḥ ||
                  21 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>6.1.2.3. Austerities</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 598 :: O tr. 149</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.22a/ bhūmau viparivarteta tiṣṭhed vā prapadair dinam |</l>
                <l>M6.22c/ sthāna.āsanābhyāṁ viharet savaneṣu-upayann apaḥ || 22
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.23a/ grīṣme pañca.tapās tu syād varṣāsv abhra.avakāśikaḥ
                  |</l>
                <l>M6.23c/ ārdra.vāsās tu hemante kramaśo vardhayaṁs tapaḥ || 23
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.24a/ upaspṛśaṁs triṣavaṇaṁ pitṝn devāṁś ca tarpayet |</l>
                <l>M6.24c/ tapas-caraṁś ca-ugrataraṁ śoṣayed deham ātmanaḥ || 24
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>6.1.2.4. Homeless Ascetic</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 598-599 :: O tr. 149</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.25a/ agnīn ātmani vaitānān samāropya yathāvidhi |</l>
                <l>M6.25c/ an.agnir a.niketaḥ syān munir mūla.phala.aśanaḥ || 25
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.26a/ aprayatnaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharā.āśayaḥ |</l>
                <l>M6.26c/ śaraṇeṣv a.mamaś ca-eva vṛkṣamūla.niketanaḥ || 26
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 118"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.27a/ tāpaseṣv eva vipreṣu yātrikaṁ bhaikṣam āharet |</l>
                <l>M6.27c/ gṛhamedhiṣu ca-anyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu || 27 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.28a/ grāmād āhṛtya vā-aśnīyād aṣṭau grāsān vane vasan
                  |</l>
                <l>M6.28c/ pratigṛhya puṭena-eva pāṇinā śakalena vā || 28 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>6.1.3. Conclusion</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 599-600 :: O tr. 149</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.29a/ etāś ca-anyāś ca seveta dīkṣā vipro vane vasan |</l>
              <l>M6.29c/ vividhāś ca-aupaniṣadīr ātmasaṁsiddhaye śrutīḥ || 29
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.30a/ ṛṣibhir brāhmaṇaiś ca-eva gṛhasthair eva sevitāḥ |</l>
              <l>M6.30c/ vidyā.tapo.vivṛddhyarthaṁ śarīrasya ca śuddhaye || 30
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.31a/ aparājitāṁ vā-āsthāya vrajed diśam ajihmagaḥ |</l>
              <l>M6.31c/ ā nipātāt-śarīrasya yukto vāri.anila.aśanaḥ || 31
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.32a/ āsāṁ maharṣicaryāṇāṁ tyaktvā-anyatamayā tanum |</l>
              <l>M6.32c/ vīta.śoka.bhayo vipro brahmaloke mahīyate || 32 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="2">
          <head>6.2. Wandering Ascetic</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 600-610 :: O tr. 150-153</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M6.33a/ vaneṣu ca vihṛtya-evaṁ tṛtīyaṁ bhāgam āyuṣaḥ |</l>
            <l>M6.33c/ caturtham āyuṣo bhāgaṁ tyakvā saṅgān parivrajet || 33
              ||</l>
          </lg>
          <lg type="stanza">
            <l>M6.34a/ āśramād āśramaṁ gatvā huta.homo jita.indriyaḥ |</l>
            <l>M6.34c/ bhikṣā.bali.pariśrāntaḥ pravrajan pretya vardhate || 34
              ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>6.2.1. Qualification</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 600-601 :: O tr. 150</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.35a/ ṛṇāni trīṇy apākṛtya mano mokṣe niveśayet |</l>
              <l>M6.35c/ an.apākṛtya mokṣaṁ tu sevamāno vrajaty adhaḥ || 35
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.36a/ adhītya vidhivad vedān putrāṁś ca-utpādya dharmataḥ
                |</l>
              <l>M6.36c/ iṣṭvā ca śaktito yajñair mano mokṣe niveśayet || 36
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 119"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.37a/ an.adhītya dvijo vedān an.utpādya tathā sutān | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.37av/ M: tathā
                  prajām</note></l>
              <l>M6.37c/ an.iṣṭvā ca-eva yajñaiś ca mokṣam icchan vrajaty adhaḥ
                || 37 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>6.2.2. Initiation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 601 :: O tr. 150</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.38a/ prājāpatyaṁ nirupya-iṣṭiṁ sarvavedasa.dakṣiṇām | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.38av/ M:
                  sārvavedasadakṣiṇām</note></l>
              <l>M6.38c/ ātmany agnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajed gṛhāt || 38
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.39a/ yo dattvā sarvabhūtebhyaḥ pravrajaty abhayaṁ gṛhāt
                |</l>
              <l>M6.39c/ tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ || 39 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.40a/ yasmād aṇu-api bhūtānāṁ dvijān na-utpadyate bhayam
                |</l>
              <l>M6.40c/ tasya dehād vimuktasya bhayaṁ na-asti kutaś cana || 40
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.41a/ agārād abhiniṣkrāntaḥ pavitra.upacito muniḥ |</l>
              <l>M6.41c/ samupoḍheṣu kāmeṣu nir.apekṣaḥ parivrajet || 41 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>6.2.3. Mode of Life</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 601-603 :: O tr.
              150-151</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.42a/ eka eva caren nityaṁ siddhyartham asahāyavān |</l>
              <l>M6.42c/ siddhim ekasya sampaśyan na jahāti na hīyate || 42 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.42cv/ M:
                  siddham</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.43a/ an.agnir a.niketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet |</l>
              <l>M6.43c/ upekṣako '.saṅkusuko munir bhāvasamāhitaḥ || 43 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.43cv/ M:
                  a.sāṅkusuko</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.44a/ kapālaṁ vṛkṣamūlāni kucelam asahāyatā | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.44av/ M:
                  kucailam</note></l>
              <l>M6.44c/ samatā ca-eva sarvasminn etat-muktasya lakṣaṇam || 44
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.45a/ na-abhinandeta maraṇaṁ na-abhinandeta jīvitam |</l>
              <l>M6.45c/ kālam eva pratīkṣeta nirveśaṁ bhṛtako yathā || 45
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.46a/ dṛṣṭipūtaṁ nyaset pādaṁ vastrapūtaṁ jalaṁ pibet |</l>
              <l>M6.46c/ satyapūtāṁ vaded vācaṁ manaḥpūtaṁ samācaret || 46
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 120"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.47a/ ativādāṁs titikṣeta na-avamanyeta kaṁ cana |</l>
              <l>M6.47c/ na ca-imaṁ deham āśritya vairaṁ kurvīta kena cit || 47
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.48a/ kruddhyantaṁ na pratikrudhyed ākruṣṭaḥ kuśalaṁ vadet
                |</l>
              <l>M6.48c/ saptadvārāvakīrṇāṁ ca na vācam anṛtāṁ vadet || 48
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.49a/ adhyātma.ratir āsīno nir.apekṣo nir.āmiṣaḥ |</l>
              <l>M6.49c/ ātmanā-eva sahāyena sukhārthī vicared iha || 49 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>6.2.4. Begging and Food</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 603-606 :: O tr. 151</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.50a/ na ca-utpāta.nimittābhyāṁ na nakṣatra.aṅgavidyayā |</l>
              <l>M6.50c/ na-anuśāsana.vādābhyāṁ bhikṣāṁ lipseta karhi cit || 50
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.51a/ na tāpasair brāhmaṇair vā vayobhir api vā śvabhiḥ |</l>
              <l>M6.51c/ ākīrṇaṁ bhikṣukair vā-anyair agāram upasaṁvrajet || 51
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.52a/ kḷpta.keśa.nakha.śmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān |</l>
              <l>M6.52c/ vicaren niyato nityaṁ sarvabhūtāny a.pīḍayan || 52
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.53a/ ataijasāni pātrāṇi tasya syur nir.vraṇāni ca |</l>
              <l>M6.53c/ teṣām adbhiḥ smṛtaṁ śaucaṁ camasānām iva-adhvare || 53
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.54a/ alābuṁ dārupātraṁ ca mṛṇmayaṁ vaidalaṁ tathā |</l>
              <l>M6.54c/ etāṇi yatipātrāṇi manuḥ svāyambhuvo 'bravīt || 54
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.55a/ ekakālaṁ cared bhaikṣaṁ na prasajjeta vistare |</l>
              <l>M6.55c/ bhaikṣe prasakto hi yatir viṣayeṣv api sajjati || 55
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.56a/ vi.dhūme sanna.musale vy.aṅgāre bhuktavaj.jane |</l>
              <l>M6.56c/ vṛtte śarāvasampāte bhikṣāṁ nityaṁ yatiś caret || 56
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 121"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.57a/ alābhe na viṣadī syāt-lābhe ca-eva na harṣayet |</l>
              <l>M6.57c/ prāṇayātrika.mātraḥ syāt-mātrāsaṅgād vinirgataḥ || 57
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.58a/ abhipūjitalābhāṁs tu jugupseta-eva sarvaśaḥ |</l>
              <l>M6.58c/ abhipūjitalābhaiś ca yatir mukto 'pi badhyate || 58
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.59a/ alpānnābhyavahāreṇa rahaḥsthāna.āsanena ca |</l>
              <l>M6.59c/ hriyamāṇāni viṣayair indriyāṇi nivartayet || 59 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.60a/ indriyāṇāṁ nirodhena rāga.dveśa.kṣayeṇa ca |</l>
              <l>M6.60c/ ahiṁsayā ca bhūtānām amṛtatvāya kalpate || 60 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>6.2.5. Yogic Meditation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 606-610 :: O tr.
              151-153</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.61a/ avekṣeta gatīr nṝṇāṁ karmadoṣa.samudbhavāḥ |</l>
              <l>M6.61c/ niraye ca-eva patanaṁ yātanāś ca yamakṣaye || 61 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.62a/ viprayogaṁ priyaiś ca-eva saṁyogaṁ ca tathā-apriyaiḥ
                |</l>
              <l>M6.62c/ jarayā ca-abhibhavanaṁ vyādhibhiś ca-upapīḍanaṁ || 62
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.63a/ dehād utkramaṇaṁ ca-aṣmāt punar garbhe ca sambhavam
                |</l>
              <l>M6.63c/ yonikoṭisahasreṣu sṛtīś ca-asya-antarātmanaḥ || 63
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.64a/ adharma.prabhavaṁ ca-eva duḥkhayogaṁ śarīriṇām |</l>
              <l>M6.64c/ dharmārtha.prabhavaṁ ca-eva sukhasaṁyogam akṣayam || 64
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.65a/ sūkṣmatāṁ ca-anvavekṣeta yogena paramātmanaḥ |</l>
              <l>M6.65c/ deheṣu ca samutpattim uttameṣv adhameṣu ca || 65 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.65cv/ M:
                  deheṣu caivopapattim</note></l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>6.2.5.1. Conduct</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 607 :: O tr. 151-152</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.66a/ dūṣito 'pi cared dharmaṁ yatra tatra-āśrame rataḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.66av/
                    M: bhūṣito 'pi</note></l>
                <l>M6.66c/ samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṁ dharmakāraṇam || 66
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 122"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.67a/ phalaṁ katakavṛkṣasya yady apy ambuprasādakam |</l>
                <l>M6.67c/ na nāmagrahaṇād eva tasya vāri prasīdati || 67 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.68a/ saṁrakṣaṇārthaṁ jantūnāṁ rātrāv ahani vā sadā |</l>
                <l>M6.68c/ śarīrasya-atyaye ca-eva samīkṣya vasudhāṁ caret || 68
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.69a/ ahnā rātryā ca yāñ jantūn hinasty ajñānato yatiḥ
                  |</l>
                <l>M6.69c/ teṣāṁ snātvā viśuddhyarthaṁ prāṇāyāmān ṣaḍ ācaret ||
                  69 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>6.2.5.2. Breath Control</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 607-608 :: O tr. 152</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.70a/ prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo 'pi vidhivat kṛtāḥ |</l>
                <l>M6.70c/ vyāhṛti.praṇavair yuktā vijñeyaṁ paramaṁ tapaḥ || 70
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.71a/ dahyante dhmāyamānānāṁ dhātūnāṁ hi yathā malāḥ |</l>
                <l>M6.71c/ tathā-indriyāṇāṁ dahyante doṣāḥ prāṇasya nigrahāt ||
                  71 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>6.2.5.3. Meditation</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 608 :: O tr. 152</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.72a/ prāṇāyamair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam |</l>
                <l>M6.72c/ pratyāhāreṇa saṁsargān dhyānena-an.īśvarān guṇān ||
                  72 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.73a/ uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyām akṛta.ātmabhiḥ |</l>
                <l>M6.73c/ dhyānayogena sampaśyed gatim asya-antarātmanaḥ || 73
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.74a/ samyagdarśanasampannaḥ karmabhir na nibadhyate |</l>
                <l>M6.74c/ darśanena vihīnas tu saṁsāraṁ pratipadyate || 74
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.75a/ ahiṁsayā-indriya.a.saṅgair vaidikaiś ca-eva karmabhiḥ
                  |</l>
                <l>M6.75c/ tapasaś caraṇaiś ca-ugraiḥ sādhayanti-iha tatpadam ||
                  75 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>6.2.5.4. Meditation on the Body</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 608-609 :: O tr. 152</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.76a/ asthi.sthūṇaṁ snāyuyutaṁ māṁsa.śoṇita.lepanam |</l>
                <l>M6.76c/ carmāvanaddhaṁ dur.gandhi pūrṇaṁ mūtra.purīṣayoḥ ||
                  76 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 123"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.77a/ jarā.śokasamāviṣṭaṁ rogāyatanam āturam |</l>
                <l>M6.77c/ rajasvalam anityaṁ ca bhūtāvāsam imaṁ tyajet || 77
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.78a/ nadīkūlaṁ yathā vṛkṣo vṛkṣaṁ vā śakunir yathā |</l>
                <l>M6.78c/ tathā tyajann imaṁ dehaṁ kṛcchrād grāhād vimucyate ||
                  78 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <head>6.2.5.5. Final Goal</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 609-610 :: O tr.
                152-153</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.79a/ priyeṣu sveṣu sukṛtam apriyeṣu ca duṣkṛtam |</l>
                <l>M6.79c/ visṛjya dhyānayogena brahma-abhyeti sanātanam || 79
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.80a/ yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥspṛhaḥ |</l>
                <l>M6.80c/ tadā sukham avāpnoti pretya ca-iha ca śāśvatam || 80
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.81a/ anena vidhinā sarvāṁs tyaktvā saṅgān-śanaiḥ śanaiḥ
                  |</l>
                <l>M6.81c/ sarvadvandvavinirmukto brahmaṇy eva-avatiṣṭhate || 81
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.82a/ dhyānikaṁ sarvam eva-etad yad etad abhiśabditam |</l>
                <l>M6.82c/ na hy an.adhyātmavit kaś cit kriyāphalam upāśnute ||
                  82 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.83a/ adhiyajñaṁ brahma japed ādhidaivikam eva ca |</l>
                <l>M6.83c/ ādhyātmikaṁ ca satataṁ vedāntābhihitaṁ ca yat || 83
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.84a/ idaṁ śaraṇam ajñānām idam eva vijānatām |</l>
                <l>M6.84c/ idam anvicchatāṁ svargam idam ānantyam icchatām || 84
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.85a/ anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ |</l>
                <l>M6.85c/ sa vidhūya-iha pāpmānaṁ paraṁ brahma-adhigacchati ||
                  85 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M6.86a/ eṣa dharmo 'nuśiṣṭo vo yatīnāṁ niyata.ātmanām |</l>
                <l>M6.86c/ vedasannyāsikānāṁ tu karmayogaṁ nibodhata || 86
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
        </div2>
        <div2 n="3">
          <pb n="J 124"/>
          <head>6.3. Vedic Retiree</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 610-612 :: O tr. 153</note>
          <div3 n="1">
            <head>6.3.1. Superiority of the Householder</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 610 :: O tr. 153</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.87a/ brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho yatis tathā |</l>
              <l>M6.87c/ ete gṛhastha.prabhavāś catvāraḥ pṛthag āśramāḥ || 87
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.88a/ sarve 'pi kramaśas tv ete yathāśāstraṁ niṣevitāḥ |</l>
              <l>M6.88c/ yathā.ukta.kāriṇaṁ vipraṁ nayanti paramāṁ gatim || 88
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.89a/ sarveṣām api ca-eteṣāṁ veda.smṛtividhānataḥ | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M6.89av/ M:
                  veda.śrutividhānataḥ</note></l>
              <l>M6.89c/ gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīn etān bibharti hi || 89
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.90a/ yathā nadī.nadāḥ sarve sāgare yānti saṁsthitim |</l>
              <l>M6.90c/ tathā-eva-āśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṁsthitim ||
                90 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>6.3.2. The Ten-Point Law</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 611 :: O tr. 153</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.91a/ caturbhir api ca-eva-etair nityam āśramibhir dvijaiḥ
                |</l>
              <l>M6.91c/ daśa.lakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ || 91
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.92a/ dhṛtiḥ kṣamā damo 'steyaṁ śaucam indriyanigrahaḥ |</l>
              <l>M6.92c/ dhīr vidyā satyam akrodho daśakaṁ dharmalakṣaṇam || 92
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.93a/ daśa lakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate |</l>
              <l>M6.93c/ adhītya ca-anuvartante te yānti paramāṁ gatim || 93
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>6.3.3. Retirement</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 611-612 :: O tr. 153</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.94a/ daśa.lakṣaṇakaṁ dharmam anutiṣṭhan samāhitaḥ |</l>
              <l>M6.94c/ vedāntaṁ vidhivat-śrutvā sannyased an.ṛṇo dvijaḥ || 94
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.95a/ sannyasya sarvakarmāṇi karmadoṣān apānudan |</l>
              <l>M6.95c/ niyato vedam abhyasya putraiśvarye sukhaṁ vaset || 95
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 125"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.96a/ evaṁ sannyasya karmāṇi svakārya.paramo '.spṛhaḥ |</l>
              <l>M6.96c/ sannyāsena-apahatya-enaḥ prāpnoti paramaṁ gatim || 96
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M6.97a/ eṣa vo 'bhihito dharmo brāhmaṇasya catur.vidhaḥ |</l>
              <l>M6.97c/ puṇyo 'kṣaya.phalaḥ pretya rājñāṁ dharmaṁ nibodhata ||
                97 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="7" type="chapter">
        <pb n="J 126"/>
        <head>Chapter 7</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 613-654 :: O tr. 154-166</note>
        <div2 n="1">
          <head>7.1. The Law for the King</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 613-654 :: O tr. 154-166</note>
          <lg type="stanza">
            <l>M7.01a/ rājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ |</l>
            <l>M7.01c/ sambhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā || 1
              ||</l>
          </lg>
          <div3 n="1">
            <head>7.1.1. Origin of the King</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 613-618 :: O tr.
              154-155</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.02a/ brāhmaṁ prāptena saṁskāraṁ kṣatriyeṇa yathāvidhi |</l>
              <l>M7.02c/ sarvasya-asya yathānyāyaṁ kartavyaṁ parirakṣaṇam || 2
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.03a/ a.rājake hi loke 'smin sarvato vidruto bhayāt |</l>
              <l>M7.03c/ rakṣārtham asya sarvasya rājānam asṛjat prabhuḥ || 3
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.04a/ indra.anila.yama.arkāṇām agneś ca varuṇasya ca |</l>
              <l>M7.04c/ candra.vitteśayoś ca-eva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ || 4
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.05a/ yasmād eṣāṁ surendrāṇāṁ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ |</l>
              <l>M7.05c/ tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā || 5 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.06a/ tapaty ādityavac ca-eṣa cakṣūṁṣi ca manāṁsi ca |</l>
              <l>M7.06c/ na ca-enaṁ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum || 6
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 127"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.07a/ so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ
                |</l>
              <l>M7.07c/ sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ || 7 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.07cv/ M:
                  sa ca-indraḥ svaprabhāvataḥ</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.08a/ bālo 'pi na-avamāntavyo manuṣya iti bhūmipaḥ |</l>
              <l>M7.08c/ mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati || 8 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.09a/ ekam eva dahaty agnir naraṁ durupasarpiṇam |</l>
              <l>M7.09c/ kulaṁ dahati rājā-agniḥ sa.paśu.dravyasañcayam || 9
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.10a/ kāryaṁ so 'vekṣya śaktiṁ ca deśa.kālau ca tattvataḥ
                |</l>
              <l>M7.10c/ kurute dharmasiddhyarthaṁ viśvarūpaṁ punaḥ punaḥ || 10
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.11a/ yasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame |</l>
              <l>M7.11c/ mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ || 11
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.12a/ taṁ yas tu dveṣṭi sammohāt sa vinaśyaty asaṁśayam |</l>
              <l>M7.12c/ tasya hy āśu vināśāya rājā prakurute manaḥ || 12 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.13a/ tasmād dharmaṁ yam iṣṭeṣu sa vyavasyen narādhipaḥ |</l>
              <l>M7.13c/ aniṣṭaṁ ca-apy aniṣṭeṣu taṁ dharmaṁ na vicālayet || 13
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>7.1.1.1. Punishment</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 615-617 :: O tr.
                154-155</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.14a/ tasyārthe sarvabhūtānāṁ goptāraṁ dharmam ātmajam |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.14av/
                    M: tadarthaṁ</note></l>
                <l>M7.14c/ brahmatejomayaṁ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ || 14
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.15a/ tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |</l>
                <l>M7.15c/ bhayād bhogāya kalpante svadharmāt-na calanti ca ||
                  15 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.16a/ taṁ deśa.kālau śaktiṁ ca vidyāṁ ca-avekṣya tattvataḥ
                  |</l>
                <l>M7.16c/ yathārhataḥ sampraṇayen nareṣv anyāya.vartiṣu || 16
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 128"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.17a/ sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ |</l>
                <l>M7.17c/ caturṇām āśramāṇāṁ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ ||
                  17 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.18a/ daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa eva-abhirakṣati |</l>
                <l>M7.18c/ daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṁ dharmaṁ vidur budhāḥ ||
                  18 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.19a/ samīkṣya sa dhṛtaḥ samyak sarvā rañjayati prajāḥ
                  |</l>
                <l>M7.19c/ a.samīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ || 19
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.20a/ yadi na praṇayed rājā daṇḍaṁ daṇḍyeṣv atandritaḥ
                  |</l>
                <l>M7.20c/ śūle matsyān iva-apakṣyan durbalān balavattarāḥ || 20
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.21a/ adyāt kākaḥ puroḍāśaṁ śvā ca lihyādd havis tathā |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.21av/
                    M: śvā-avalihyādd</note></l>
                <l>M7.21c/ svāmyaṁ ca na syāt kasmiṁś cit
                  pravarteta-adhara.uttaram || 21 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.22a/ sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ |</l>
                <l>M7.22c/ daṇḍasya hi bhayāt sarvaṁ jagad bhogāya kalpate || 22
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.23a/ deva.dānava.gandharvā rakṣāṁsi pataga.uragāḥ |</l>
                <l>M7.23c/ te 'pi bhogāya kalpante daṇḍena-eva nipīḍitāḥ || 23
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.24a/ duṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ |</l>
                <l>M7.24c/ sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt || 24
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.25a/ yatra śyāmo lohita.akṣo daṇḍaś carati pāpahā |</l>
                <l>M7.25c/ prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati || 25
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.26a/ tasya-āhuḥ sampraṇetāraṁ rājānaṁ satyavādinam |</l>
                <l>M7.26c/ samīkṣyakāriṇaṁ prājñaṁ dharma.kāma.artha.kovidam ||
                  26 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 129"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.27a/ taṁ rājā praṇayan samyak trivargeṇa-abhivardhate
                  |</l>
                <l>M7.27c/ kāma.ātmā viṣamaḥ kṣudro daṇḍena-eva nihanyate || 27
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.27cv/
                    M: kāma.andho</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.28a/ daṇḍo hi sumahat.tejo durdharaś ca-akṛta.ātmabhiḥ
                  |</l>
                <l>M7.28c/ dharmād vicalitaṁ hanti nṛpam eva sa.bāndhavam || 28
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.29a/ tato durgaṁ ca rāṣṭraṁ ca lokaṁ ca sa.cara.acaram
                  |</l>
                <l>M7.29c/ antarikṣagatāṁś ca-eva munīn devāṁś ca pīḍayet || 29
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.30a/ so 'sahāyena mūḍhena lubdhena-akṛta.buddhinā |</l>
                <l>M7.30c/ na śakyo nyāyato netuṁ saktena viṣayeṣu ca || 30
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.31a/ śucinā satyasandhena yathāśāstra.anusāriṇā |</l>
                <l>M7.31c/ praṇetuṁ śakyate daṇḍaḥ susahāyena dhīmatā || 31
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>7.1.1.2. Proper Behaviour</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 617-618 :: O tr. 155</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.32a/ svarāṣṭre nyāyavṛttaḥ syād bhṛśa.daṇḍaś ca śatruṣu
                  |</l>
                <l>M7.32c/ suhṛtsv ajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ ||
                  32 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.33a/ evaṁvṛttasya nṛpateḥ śilā.uñchena-api jīvataḥ |</l>
                <l>M7.33c/ vistīryate yaśo loke tailabindur iva-ambhasi || 33
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.34a/ atas tu viparītasya nṛpater ajita.ātmanaḥ |</l>
                <l>M7.34c/ saṅkṣipyate yaśo loke ghṛtabindur iva-ambhasi || 34
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.35a/ sve sve dharme niviṣṭānāṁ sarveṣām anupūrvaśaḥ |</l>
                <l>M7.35c/ varṇānām āśramāṇāṁ ca rājā sṛṣṭo 'bhirakṣitā || 35
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.36a/ tena yad yat sa.bhṛtyena kartavyaṁ rakṣatā prajāḥ
                  |</l>
                <l>M7.36c/ tat tad vo 'haṁ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ ||
                  36 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <pb n="J 130"/>
            <head>7.1.2. Cultivating Virtue and Learning</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 618-621 :: O tr. 156</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.37a/ brāhmaṇān paryupāsīta prātar utthāya pārthivaḥ |</l>
              <l>M7.37c/ traividyavṛddhān viduṣas tiṣṭhet teṣāṁ ca śāsane || 37
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.38a/ vṛddhāṁś ca nityaṁ seveta viprān vedavidaḥ śucīn |</l>
              <l>M7.38c/ vṛddhasevī hi satataṁ rakṣobhir api pūjyate || 38
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.39a/ tebhyo 'dhigacched vinayaṁ vinīta.ātmā-api nityaśaḥ
                |</l>
              <l>M7.39c/ vinīta.ātmā hi nṛpatir na vinaśyati karhi cit || 39
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.40a/ bahavo 'vinayāt-naṣṭā rājānaḥ sa.paricchadāḥ | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.40av/ M:
                  sa.parigrahāḥ</note></l>
              <l>M7.40c/ vanasthā api rājyāni vinayāt pratipedire || 40 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.41a/ veno vinaṣṭo 'vinayāt-nahuṣaś ca-eva pārthivaḥ |</l>
              <l>M7.41c/ sudāḥ paijavanaś ca-eva sumukho nimir eva ca || 41
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.42a/ pṛthus tu vinayād rājyaṁ prāptavān manur eva ca |</l>
              <l>M7.42c/ kuberaś ca dhanaiśvaryaṁ brāhmaṇyaṁ ca-eva gādhijaḥ ||
                42 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.43a/ traividyebhyas trayīṁ vidyāṁ daṇḍanītiṁ ca śāśvatīm |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.43av/ M:
                  trayīṁ vidyāt</note></l>
              <l>M7.43c/ ānvīkṣikīṁ ca-ātmavidyāṁ vārtārambhāṁś ca lokataḥ || 43
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.44a/ indriyāṇāṁ jaye yogaṁ samātiṣṭhed divā.niśam |</l>
              <l>M7.44c/ jita.indriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṁ prajāḥ || 44
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.45a/ daśa kāma.samutthāni tathā-aṣṭau krodhajāni ca |</l>
              <l>M7.45c/ vyasanāni dur.antāni prayatnena vivarjayet || 45 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.46a/ kāmajeṣu prasakto hi vyasaneṣu mahīpatiḥ |</l>
              <l>M7.46c/ viyujyate 'rtha.dharmābhyāṁ krodhajeṣv ātmanā-eva tu ||
                46 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 131"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.47a/ mṛgayā-akṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ |</l>
              <l>M7.47c/ tauryatrikaṁ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ || 47
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.48a/ paiśunyaṁ sāhasaṁ droha īrṣyā.asūyā.arthadūṣaṇam |</l>
              <l>M7.48c/ vāgdaṇḍajaṁ ca pāruṣyaṁ krodhajo 'pi gaṇo 'ṣṭakaḥ || 48
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.49a/ dvayor apy etayor mūlaṁ yaṁ sarve kavayo viduḥ |</l>
              <l>M7.49c/ taṁ yatnena jayet-lobhaṁ tajjāv etāv ubhau gaṇau || 49
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.50a/ pānam akṣāḥ striyaś ca-eva mṛgayā ca yathākramam |</l>
              <l>M7.50c/ etat kaṣṭatamaṁ vidyāt-catuṣkaṁ kāmaje gaṇe || 50
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.51a/ daṇḍasya pātanaṁ ca-eva vākpāruṣya.arthadūṣaṇe |</l>
              <l>M7.51c/ krodhaje 'pi gaṇe vidyāt kaṣṭam etat trikaṁ sadā || 51
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.52a/ saptakasya-asya vargasya sarvatra-eva-anuṣaṅgiṇaḥ |</l>
              <l>M7.52c/ pūrvaṁ pūrvaṁ gurutaraṁ vidyād vyasanam ātmavān || 52
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.53a/ vyasanasya ca mṛtyoś ca vyasanaṁ kaṣṭam ucyate |</l>
              <l>M7.53c/ vyasany adho 'dho vrajati svar yāty avyasanī mṛtaḥ ||
                53 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>7.1.3. Appointment of Counselors</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 621-622 :: O tr.
              156-157</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.54a/ maulān-śāstravidaḥ śūrān-labdha.lakṣān kula.udbhavān |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.54av/ M:
                  kula.udgatān</note></l>
              <l>M7.54c/ sacivān sapta ca-aṣṭau vā prakurvīta parīkṣitān || 54
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.54cv/
                  M: kurvīta suparīkṣitān</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.55a/ api yat sukaraṁ karma tad apy ekena duṣkaram |</l>
              <l>M7.55c/ viśeṣato 'sahāyena kiṁ tu rājyaṁ mahā.udayam || 55 ||
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.55cv/ M:
                  kiṁ nu</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.56a/ taiḥ sārdhaṁ cintayen nityaṁ sāmānyaṁ sandhi.vigraham
                |</l>
              <l>M7.56c/ sthānaṁ samudayaṁ guptiṁ labdhapraśamanāni ca || 56
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 132"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.57a/ teṣāṁ svaṁ svam abhiprāyam upalabhya pṛthak pṛthak
                |</l>
              <l>M7.57c/ samastānāṁ ca kāryeṣu vidadhyādd hitam ātmanaḥ || 57
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.58a/ sarveṣāṁ tu viśiṣṭena brāhmaṇena vipaścitā |</l>
              <l>M7.58c/ mantrayet paramaṁ mantraṁ rājā ṣāḍguṇyasaṁyutam || 58
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.59a/ nityaṁ tasmin samāśvastaḥ sarvakāryāṇi niḥkṣipet |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.59av/ M:
                  nikṣipet</note></l>
              <l>M7.59c/ tena sārdhaṁ viniścitya tataḥ karma samārabhet || 59
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>7.1.4. Appointment of Officials</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 622 :: O tr. 157</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.60a/ anyān api prakurvīta śucīn prājñān avasthitān |</l>
              <l>M7.60c/ samyag arthasamāhartṝn amātyān suparīkṣitān || 60
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.61a/ nirvarteta-asya yāvadbhir itikartavyatā nṛbhiḥ |</l>
              <l>M7.61c/ tāvato 'tandritān dakṣān prakurvīta vicakṣaṇān || 61
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.62a/ teṣām arthe niyuñjīta śūrān dakṣān kula.udgatān |</l>
              <l>M7.62c/ śucīn ākara.karmānte bhīrūn antarniveśane || 62 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>7.1.5. Appointment of an Envoy</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 623-624 :: O tr. 157</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.63a/ dūtaṁ ca-eva prakurvīta sarvaśāstra.viśāradam |</l>
              <l>M7.63c/ iṅgita.ākāra.ceṣṭajñaṁ śuciṁ dakṣaṁ kula.udgatam || 63
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.64a/ anuraktaḥ śucir dakṣaḥ smṛtimān deśa.kālavit |</l>
              <l>M7.64c/ vapuṣmān vītabhīr vāgmī dūto rājñaḥ praśasyate || 64
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.65a/ amātye daṇḍa āyatto daṇḍe vainayikī kriyā |</l>
              <l>M7.65c/ nṛpatau kośa.rāṣṭre ca dūte sandhi.viparyayau || 65
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.66a/ dūta eva hi sandhatte bhinatty eva ca saṁhatān |</l>
              <l>M7.66c/ dūtas tat kurute karma bhidyante yena mānavaḥ || 66
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 133"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.67a/ sa vidyād asya kṛtyeṣu nirgūḍha.iṅgita.ceṣṭitaiḥ |</l>
              <l>M7.67c/ ākāram iṅgitaṁ ceṣṭāṁ bhṛtyeṣu ca cikīrṣitam || 67
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.68a/ buddhvā ca sarvaṁ tattvena pararājacikīrṣitam |</l>
              <l>M7.68c/ tathā prayatnam ātiṣṭhed yathā-ātmānaṁ na pīḍayet || 68
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>7.1.6. Constructing the Royal Fort</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 624-625 :: O tr.
              157-158</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.69a/ jāṅgalaṁ sasyasampannam ārya.prāyam an.āvilam |</l>
              <l>M7.69c/ ramyam ānata.sāmantaṁ svājīvyaṁ deśam āvaset || 69
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.70a/ dhanva.durgaṁ mahī.durgam ab.durgaṁ vārkṣam eva vā
                |</l>
              <l>M7.70c/ nṛdurgaṁ giridurgaṁ vā samāśritya vaset puram || 70
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.71a/ sarveṇa tu prayatnena giridurgaṁ samāśrayet |</l>
              <l>M7.71c/ eṣāṁ hi bāhuguṇyena giridurgaṁ viśiṣyate || 71 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.72a/ triṇy ādyāny āśritās tv eṣāṁ mṛga.gartāśraya.apcarāḥ
                |</l>
              <l>M7.72c/ trīṇy uttarāṇi kramaśaḥ plavaṅgama.nara.amarāḥ || 72
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.73a/ yathā durgāśritān etān na-upahiṁsanti śatravaḥ |</l>
              <l>M7.73c/ tathā-arayo na hiṁsanti nṛpaṁ durgasamāśritam || 73
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.74a/ ekaḥ śataṁ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ |</l>
              <l>M7.74c/ śataṁ daśasahasrāṇi tasmād durgaṁ vidhīyate || 74
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.75a/ tat syād āyudhasampannaṁ dhana.dhānyena vāhanaiḥ |</l>
              <l>M7.75c/ brāhmaṇaiḥ śilpibhir yantrair yavasena-udakena ca || 75
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.76a/ tasya madhye suparyāptaṁ kārayed gṛham ātmanaḥ |</l>
              <l>M7.76c/ guptaṁ sarva.ṛtukaṁ śubhraṁ jala.vṛkṣasamanvitam || 76
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <pb n="J 134"/>
            <head>7.1.7. Marriage</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 625 :: O tr. 158</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.77a/ tad adhyāsya-udvahed bhāryāṁ sa.varṇāṁ lakṣaṇānvitām
                |</l>
              <l>M7.77c/ kule mahati sambhūtāṁ hṛdyāṁ rūpa.guṇānvītām || 77
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>7.1.8. Appointment of Chaplain and Priests</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 626 :: O tr. 158</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.78a/ purohitaṁ ca kurvīta vṛṇuyād eva ca-ṛtvijaḥ |</l>
              <l>M7.78c/ te 'sya gṛhyāṇi karmāṇi kuryur vaitānikāni ca || 78
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.79a/ yajeta rājā kratubhir vividhair āpta.dakṣiṇaiḥ |</l>
              <l>M7.79c/ dharmārthaṁ ca-eva viprebhyo dadyād bhogān dhanāni ca
                || 79 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="9">
            <head>7.1.9. Collectors and Supervisors</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 626 :: O tr. 158</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.80a/ sāṁvatsarikam āptaiś ca rāṣṭrād āhārayed balim |</l>
              <l>M7.80c/ syāc ca-āmnāya.paro loke varteta pitṛvat-nṛṣu || 80
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.81a/ adhyakṣān vividhān kuryāt tatra tatra vipaścitaḥ |</l>
              <l>M7.81c/ te 'sya sarvāṇy avekṣeran nṛṇāṁ kāryāṇi kurvatām || 81
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="10">
            <head>7.1.10. Devotion to Brahmins</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 626-627 :: O tr. 158</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.82a/ āvṛttānāṁ gurukulād viprāṇāṁ pūjako bhavet |</l>
              <l>M7.82c/ nṛpāṇām akṣayo hy eṣa nidhir brāhmo 'bhidhīyate || 82
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.83a/ na taṁ stenā na ca-amitrā haranti na ca naśyati |</l>
              <l>M7.83c/ tasmād rājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣv akṣayo nidhiḥ || 83
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.84a/ na skandate na vyathate na vinaśyati karhi cit | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.84av/ M: na
                  skandati na cyavate</note></l>
              <l>M7.84c/ variṣṭham agnihotrebhyo brāhmaṇasya mukhe hutam || 84
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.85a/ samam abrāhmaṇe dānaṁ dviguṇaṁ brāhmaṇabruve |</l>
              <l>M7.85c/ prādhīte śatasāhasram anantaṁ vedapārage || 85 || <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M7.85cv/ M:
                  ācārye śatasāhasram J: sahasraguṇam ācārye</note></l>
            </lg>
            <pb n="J 135"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.86a/ pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayā-eva ca |</l>
              <l>M7.86c/ alpaṁ vā bahu vā pretya dānasya phalam aśnute || 86
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="11">
            <head>7.1.11. War and Warrior Ethic</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 627-629 :: O tr. 159</note>
            <lg type="stanza">
              <l>[M7.87Ma]/ deśa.kālavidhānena dravyaṁ śraddhāsamanvitam | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">[M7.87Ma]v/ not
                  in K</note></l>
              <l>[M7.87Mc]/ pātre pradīyate yat tu tad dharmasya prasādhanam ||
                87 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >[M7.87Mc]v/ not in K</note></l>
            </lg>
            <p>(Although Medhatithi comments on the above verse, Jha's edition
              does not count it in his numbering of the text. Therefore, Jha
              ed.'s numbering is the same with K in the following.</p>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.87a[88Ma]/ sama.uttama.adhamai rājā tv āhūtaḥ pālayan prajāḥ
                |</l>
              <l>M7.87c[88Mc]/ na nivarteta saṅgrāmāt kṣātraṁ dharmam anusmaran
                || 87 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.88a[89Ma]/ saṅgrāmeṣv anivartitvaṁ prajānāṁ ca-eva pālanam
                |</l>
              <l>M7.88c[89Mc]/ śuśrūṣā brāhmaṇānāṁ ca rājñāṁ śreyaskaraṁ param
                || 88 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.89a[90Ma]/ āhaveṣu mitho 'nyonyaṁ jighāṁsanto mahīkṣitaḥ
                |</l>
              <l>M7.89c[90Mc]/ yudhyamānāḥ paraṁ śaktyā svargaṁ yānty
                a.parāṅmukhāḥ || 89 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.90a[91Ma]/ na kūṭair āyudhair hanyād yudhyamāno raṇe ripūn
                |</l>
              <l>M7.90c[91Mc]/ na karṇibhir na-api digdhair
                na-agnijvalita.tejanaiḥ || 90 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.91a[92Ma]/ na ca hanyāt sthalārūḍhaṁ na klībaṁ na
                kṛta.añjalim |</l>
              <l>M7.91c[92Mc]/ na mukta.keśaṁ na-āsīnaṁ na tava-asmi-iti vādinam
                || 91 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.92a[93Ma]/ na suptaṁ na vi.sannāhaṁ na nagnaṁ na nir.āyudham
                |</l>
              <l>M7.92c[93Mc]/ na-ayudhyamānaṁ paśyantaṁ na pareṇa samāgatam ||
                92 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.93a[94Ma]/ na-āyudhavyasanaprāptaṁ na-ārtaṁ na-atiparikṣataṁ
                |</l>
              <l>M7.93c[94Mc]/ na bhītaṁ na parāvṛttaṁ satāṁ dharmam anusmaran
                || 93 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.94a[95Ma]/ yas tu bhītaḥ parāvṛttaḥ saṅgrāme hanyate paraiḥ
                |</l>
              <l>M7.94c[95Mc]/ bhartur yad duṣkṛtaṁ kiṁ cit tat sarvaṁ
                pratipadyate || 94 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.95a[96Ma]/ yat-ca-asya sukṛtaṁ kiṁ cid amutrārtham upārjitam
                |</l>
              <l>M7.95c[96Mc]/ bhartā tat sarvam ādatte parāvṛttahatasya tu ||
                95 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <pb n="J 136"/>
              <head>7.1.11.1. War Booty</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 629 :: O tr. 159</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.96a[97Ma]/ ratha.aśvaṁ hastinaṁ chatraṁ dhanaṁ dhānyaṁ
                  paśūn striyaḥ |</l>
                <l>M7.96c[97Mc]/ sarvadravyāṇi kupyaṁ ca yo yaj jayati tasya tat
                  || 96 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.97a[98Ma]/ rājñaś ca dadyur uddhāram ity eṣā vaidikī
                  śrutiḥ |</l>
                <l>M7.97c[98Mc]/ rājñā ca sarvayodhebhyo dātavyam apṛthagjitam
                  || 97 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.98a[99Ma]/ eṣo 'nupaskṛtaḥ prokto yodhadharmaḥ sanātanaḥ
                  |</l>
                <l>M7.98c[99Mc]/ asmād dharmān na cyaveta kṣatriyo ghnan raṇe
                  ripūn || 98 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="12">
            <head>7.1.12. Policies for Good Government</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 630-632 :: O tr.
              159-160</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.99a[100Ma]/ alabdhaṁ ca-eva lipseta labdhaṁ rakṣet
                prayatnataḥ |</l>
              <l>M7.99c[100Mc]/ rakṣitaṁ vardhayec ca-eva vṛddhaṁ pātreṣu
                nikṣipet || 99 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.100a[101Ma]/ etac caturvidhaṁ vidyāt puruṣārthaprayojanam
                |</l>
              <l>M7.100c[101Mc]/ asya nityam anuṣṭhānaṁ samyak kuryād atandritaḥ
                || 100 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.101a[102Ma]/ alabdham icched daṇḍena labdhaṁ rakṣed avekṣayā
                |</l>
              <l>M7.101c[102Mc]/ rakṣitaṁ vardhayed vṛddhyā vṛddhaṁ pātreṣu
                nikṣipet || 101 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.102a[103Ma]/ nityam udyata.daṇḍaḥ syān nityaṁ
                vivṛta.pauruṣaḥ |</l>
              <l>M7.102c[103Mc]/ nityaṁ saṁvṛta.saṁvāryo nityaṁ chidrānusāry
                areḥ || 102 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.103a[104Ma]/ nityam udyata.daṇḍasya kṛtsnam udvijate jagat
                |</l>
              <l>M7.103c[104Mc]/ tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍena-eva prasādhayet
                || 103 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.104a[105Ma]/ a.māyayā-eva varteta na kathaṁ cana māyayā
                |</l>
              <l>M7.104c[105Mc]/ budhyeta-ariprayuktāṁ ca māyāṁ nityaṁ
                susaṁvṛtaḥ || 104 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.105a[106Ma]/ na-asya chidraṁ paro vidyād vidyāt-chidraṁ
                parasya ca |</l>
              <l>M7.105c[106Mc]/ gūhet kūrma iva-aṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ
                || 105 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 137"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.106a[107Ma]/ bakavat-cintayed arthān siṁhavat-ca parākrame
                |</l>
              <l>M7.106c[107Mc]/ vṛkavat-ca-avalumpeta śaśavat-ca viniṣpatet ||
                106 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.107a[108Ma]/ evam vijayamānasya ye 'sya syuḥ paripanthinaḥ
                |</l>
              <l>M7.107c[108Mc]/ tān ānayed vaśaṁ sarvān sāmādibhir upakramaiḥ
                || 107 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.108a[109Ma]/ yadi te tu na tiṣṭheyur upāyaiḥ prathamais
                tribhiḥ |</l>
              <l>M7.108c[109Mc]/ daṇḍena-eva prasahya-etān-śanakair vaśam ānayet
                || 108 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.109a[110Ma]/ sāma.adīnām upāyānāṁ caturṇām api paṇḍitāḥ
                |</l>
              <l>M7.109c[110Mc]/ sāma.daṇḍau praśaṁsanti nityaṁ
                rāṣṭrābhivṛddhaye || 109 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.110[111Ma]/ yathā-uddharati nirdātā kakṣaṁ dhānyaṁ ca
                rakṣati |</l>
              <l>M7.110c[111Mc]/ tathā rakṣen nṛpo rāṣṭraṁ hanyāc ca
                paripanthinaḥ || 110 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.111a[112Ma]/ mohād rājā svarāṣṭraṁ yaḥ karṣayaty anavekṣayā
                |</l>
              <l>M7.111c[112Mc]/ so 'cirād bhraśyate rājyāt-jīvitāt-ca
                sa.bāndhavaḥ || 111 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.112a[113Ma]/ śarīrakarṣaṇāt prāṇāḥ kṣīyante prāṇināṁ yathā
                |</l>
              <l>M7.112c[113Mc]/ tathā rājñām api prāṇāḥ kṣīyante rāṣṭrakarṣaṇāt
                || 112 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.113a[114Ma]/ rāṣṭrasya saṅgrahe nityaṁ vidhānam idam ācaret
                |</l>
              <l>M7.113c[114Mc]/ susaṅgṛhītarāṣṭre hi pārthivaḥ sukham edhate ||
                113 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="13">
            <head>7.1.13. Organization of the State</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 632-634 :: O tr.
              160-161</note>
            <div4 n="1">
              <head>7.1.13.1. Governance of Villages and Towns</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 632-633 :: O tr. 160</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.114a[115Ma]/ dvayos trayāṇāṁ pañcānāṁ madhye gulmam
                  adhiṣṭhitam |</l>
                <l>M7.114c[115Mc]/ tathā grāmaśatānāṁ ca kuryād rāṣṭrasya
                  saṅgraham || 114 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.115a[116Ma]/ grāmasya-adhipatiṁ kuryād daśagrāmapatiṁ
                  tathā |</l>
                <l>M7.115c[116Mc]/ viṁśatīśaṁ śata.īśaṁ ca sahasrapatim eva ca
                  || 115 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 138"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.116a[117Ma]/ grāmadoṣān samutpannān grāmikaḥ śanakaiḥ
                  svayam |</l>
                <l>M7.116c[117Mc]/ śaṁsed grāmadaśa.īśāya daśa.īśo viṁśatīśine
                  || 116 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.117a[118Ma]/ viṁśatīśas tu tat sarvaṁ śata.īśāya nivedayet
                  |</l>
                <l>M7.117c[118Mc]/ śaṁsed grāmaśata.īśas tu sahasrapataye svayam
                  || 117 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.118a[119Ma]/ yāni rājapradeyāni pratyahaṁ grāmavāsibhiḥ
                  |</l>
                <l>M7.118c[119Mc]/ anna.pāna.indhanādīni grāmikas tāny avāpnuyāt
                  || 118 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.119a[120Ma]/ daśī kulaṁ tu bhuñjīta viṁśī pañca kulāni ca
                  |</l>
                <l>M7.119c[120Mc]/ grāmaṁ grāmaśatādhyakṣaḥ sahasrādhipatiḥ
                  puram || 119 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>7.1.13.2. Supervision of Officials</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 633-634 :: O tr.
                160-161</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.120a[121Ma]/ teṣāṁ grāmyāṇi kāryāni pṛthakkāryāṇi ca-eva
                  hi |</l>
                <l>M7.120c[121Mc]/ rājño 'nyaḥ sacivaḥ snigdhas tāni paśyed
                  atandritaḥ || 120 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.121a[122Ma]/ nagare nagare ca-ekaṁ kuryāt
                  sarvārthacintakam |</l>
                <l>M7.121c[122Mc]/ uccaiḥsthānaṁ ghorarūpaṁ nakṣatrāṇām iva
                  graham || 121 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.122a[123Ma]/ sa tān anuparikrāmet sarvān eva sadā svayam
                  |</l>
                <l>M7.122c[123Mc]/ teṣāṁ vṛttaṁ pariṇayet samyag rāṣṭreṣu
                  tat.caraiḥ || 122 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.123a[124Ma]/ rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ
                  |</l>
                <l>M7.123c[124Mc]/ bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣed imāḥ
                  prajāḥ || 123 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.124a[125Ma]/ ye kāryikebhyo 'rtham eva gṛhṇīyuḥ
                  pāpacetasaḥ |</l>
                <l>M7.124c[125Mc]/ teṣāṁ sarvasvam ādāya rājā kuryāt pravāsanam
                  || 124 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>7.1.13.3. Wages</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 634 :: O tr. 161</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.125a[126Ma]/ rājā karmasu yuktānāṁ strīṇāṁ preṣyajanasya
                  ca | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M7.125a[126Ma]v/ M: rājakarmasu</note></l>
                <l>M7.125c[126Mc]/ pratyahaṁ kalpayed vṛttiṁ sthānaṁ
                  karmānurūpataḥ || 125 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M7.125c[126Mc]v/ M:
                    sthāna.karmānurūpataḥ</note></l>
              </lg>
              <pb n="J 139"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.126a[127Ma]/ paṇo deyo 'vakṛṣṭasya ṣaḍ utkṛṣṭasya vetanam
                  |</l>
                <l>M7.126c[127Mc]/ ṣāṇmāsikas tathā-ācchādo dhānyadroṇas tu
                  māsikaḥ || 126 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="14">
            <head>7.1.14. Taxes and Duties</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 634-637 :: O tr. 161</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.127a[128Ma]/ kraya.vikrayam adhvānaṁ bhaktaṁ ca
                sa.parivyayam |</l>
              <l>M7.127c[128Mc]/ yogakṣemaṁ ca samprekṣya vaṇijo dāpayet karān
                || 127 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.128a[129Ma]/ yathā phalena yujyeta rājā kartā ca karmaṇām
                |</l>
              <l>M7.128c[129Mc]/ tathā-avekṣya nṛpo rāṣṭre kalpayet satataṁ
                karān || 128 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.129a[130Ma]/ yathā-alpālpam adanty ādyaṁ
                vāryoko.vatsa.ṣaṭpadāḥ |</l>
              <l>M7.129c[130Mc]/ tathā-alpālpo grahītavyo rāṣṭrād rājñābdikaḥ
                karaḥ || 129 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.130a[131Ma]/ pañcāśadbhāga ādeyo rājñā paśu.hiraṇyayoḥ |</l>
              <l>M7.130c[131Mc]/ dhānyānām aṣṭamo bhāgaḥ ṣaṣṭho dvādaśa eva vā
                || 130 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.131a[132Ma]/ ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṁ dru.māṁsa.madhu.sarpiṣām
                |</l>
              <l>M7.131c[132Mc]/ gandha.oṣadhi.rasānāṁ ca puṣpa.mūla.phalasya ca
                || 131 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.132a[133Ma]/ patra.śāka.tṛṇānāṁ ca carmaṇāṁ vaidalasya ca
                |</l>
              <l>M7.132c[133Mc]/ mṛnmayānāṁ ca bhāṇḍānāṁ sarvasya-aśmamayasya ca
                || 132 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.133a[134Ma]/ mriyamāṇo 'py ādadīta na rājā śrotriyāt karam
                |</l>
              <l>M7.133c[134Mc]/ na ca kṣudhā-asya saṁsīdet-śrotriyo viṣaye
                vasan || 133 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.134a[135Ma]/ yasya rājñas tu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā
                |</l>
              <l>M7.134c[135Mc]/ tasya-api tat kṣudhā rāṣṭram acirena-eva sīdati
                || 134 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.135a[136Ma]/ śruta.vṛtte viditvā-asya vṛttiṁ dharmyāṁ
                prakalpayet |</l>
              <l>M7.135c[136Mc]/ saṁrakṣet sarvataś ca-enaṁ pitā putram
                iva-aurasam || 135 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 140"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.136a[137Ma]/ saṁrakṣyamāṇo rājñā yaṁ kurute dharmam anvaham
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M7.136a[137Ma]v/ M: rājñā-ayaṁ</note></l>
              <l>M7.136c[137Mc]/ tena-āyur vardhate rājño draviṇaṁ rāṣṭram eva
                ca || 136 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.137a[138Ma]/ yat kiṁ cid api varṣasya dāpayet karasañjñitam
                |</l>
              <l>M7.137c[138Mc]/ vyavahāreṇa jīvantaṁ rājā rāṣṭre pṛthagjanam ||
                137 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.138a[139Ma]/ kārukān-śilpinaś ca-eva śūdrāṁs
                cātma.upajīvinaḥ |</l>
              <l>M7.138c[139Mc]/ ekaikaṁ kārayet karma māsi māsi mahīpatiḥ ||
                138 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.139a[140Ma]/ na-ucchindyād ātmano mūlaṁ pareṣāṁ
                ca-atitṛṣṇayā |</l>
              <l>M7.139c[140Mc]/ ucchindan hy ātmano mūlam āṭmānaṁ tāṁś ca
                pīdayet || 139 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="15">
            <head>7.1.15. Adjudicating Lawsuits</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 637 :: O tr. 161</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.140a[141Ma]/ tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca syāt kāryaṁ vīkṣya
                mahīpatiḥ |</l>
              <l>M7.140c[141Mc]/ tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca-eva rāja bhavati
                sammataḥ || 140 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.141a[142Ma]/ amātyamukhyaṁ dharmajñaṁ prājñaṁ dāntaṁ
                kula.udgatam |</l>
              <l>M7.141c[142Mc]/ sthāpayed āsane tasmin khinnaḥ kārya.īkṣaṇe
                nṛṇām || 141 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="16">
            <head>7.1.16. Protection of the Subjects</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 637-638 :: O tr.
              161-162</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.142a[143Ma]/ evaṁ sarvaṁ vidhāya-idam itikartavyam ātmanaḥ
                |</l>
              <l>M7.142c[143Mc]/ yuktaś ca-eva-apramattaś ca parirakṣed imāḥ
                prajāḥ || 142 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.143a[144Ma]/ vikrośantyo yasya rāṣṭrād hriyante dasyubhiḥ
                prajāḥ |</l>
              <l>M7.143c[144Mc]/ sampaśyataḥ sa.bhṛtyasya mṛtaḥ sa na tu jīvati
                || 143 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.144a[145Ma]/ kṣatriyasya paro dharmaḥ prājānām eva pālanam
                |</l>
              <l>M7.144c[145Mc]/ nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate ||
                144 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="17">
            <head>7.1.17. Morning Routine</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 638-652 :: O tr.
              162-165</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.145a[146Ma]/ utthāya paścime yāme kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ
                |</l>
              <l>M7.145c[146Mc]/ hutāgnir brāhmaṇāṁś cārcya praviśet sa śubhāṁ
                sabhām || 145 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 141"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.146a[147Ma]/ tatra sthitaḥ prajāḥ sarvāḥ pratinandya
                visarjayet |</l>
              <l>M7.146c[147Mc]/ visṛjya ca prajāḥ sarvā mantrayet saha
                mantribhiḥ || 146 ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>7.1.17.1. Meeting with Counselors</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 638-640 :: O tr. 162</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.147a[148Ma]/ giripṛṣṭhaṁ samāruhya prasādaṁ vā rahogataḥ
                  |</l>
                <l>M7.147c[148Mc]/ araṇye niḥ.śalāke vā mantrayed a.vibhāvitaḥ
                  || 147 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.148a[149Ma]/ yasya mantraṁ na jānanti samāgamya
                  pṛthagjanāḥ |</l>
                <l>M7.148c[149Mc]/ sa kṛtsnāṁ pṛthivīṁ bhuṅkte kośahīno 'pi
                  pārthivaḥ || 148 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.149a[150Ma]/ jaḍa.mūka.andha.badhirāṁs tairyagyonān
                  vayo.'tigān |</l>
                <l>M7.149c[150Mc]/ strī.mleccha.vyādhita.vyaṅgān mantrakāle
                  'pasārayet || 149 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.150a[151Ma]/ bhindanty avamatā mantraṁ tairyagyonās
                  tathā-eva ca |</l>
                <l>M7.150c[151Mc]/ striyaś ca-eva viśeṣeṇa tasmāt tatrādṛto
                  bhavet || 150 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.151a[152Ma]/ madhyandine 'rdharātre vā viśrānto
                  vigataklamaḥ |</l>
                <l>M7.151c[152Mc]/ cintayed dharma.kāma.arthān sārdhaṁ tair eka
                  eva vā || 151 || <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M7.151c[152Mc]v/ M: sārthaṁ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.152a[153Ma]/ parasparaviruddhānāṁ teṣāṁ ca samupārjanam
                  |</l>
                <l>M7.152c[153Mc]/ kanyānāṁ sampradānaṁ ca kumārāṇāṁ ca rakṣaṇaṁ
                  || 152 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.153a[154Ma]/ dūtasampreṣaṇaṁ ca-eva kāryaśeṣaṁ tathā-eva
                  ca |</l>
                <l>M7.153c[154Mc]/ antaḥpurapracāraṁ ca praṇidhīnāṁ ca ceṣṭitam
                  || 153 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.154a[155Ma]/ kṛtsnaṁ ca-aṣṭavidhaṁ karma pañcavargaṁ ca
                  tattvataḥ |</l>
                <l>M7.154c[155Mc]/ anurāga.aparāgau ca pracāraṁ maṇḍalasya ca ||
                  154 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.155a[156Ma]/ madhyamasya pracāraṁ ca vijīgiṣoś ca ceṣṭitam
                  |</l>
                <l>M7.155c[156Mc]/ udāsīnapracāraṁ ca śatroś ca-eva prayatnataḥ
                  || 155 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <pb n="J 142"/>
              <head>7.1.17.2. Constituents of the Circle</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 640-641 :: O tr. 162</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.156a[157Ma]/ etāḥ prakṛtayo mūlaṁ maṇḍalasya samāsataḥ
                  |</l>
                <l>M7.156c[157Mc]/ aṣṭau ca-anyāḥ samākhyātā dvādaśa-eva tu tāḥ
                  smṛtāḥ || 156 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.157a[158Ma]/ amātya.rāṣṭra.durga.artha.daṇḍākhyāḥ pañca
                  ca-aparāḥ |</l>
                <l>M7.157c[158Mc]/ pratyekaṁ kathitā hy etāḥ saṅkṣepeṇa
                  dvisaptatiḥ || 157 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.158a[159Ma]/ anantaram ariṁ vidyād arisevinam eva ca |</l>
                <l>M7.158c[159Mc]/ arer anantaraṁ mitram udāsīnaṁ tayoḥ param ||
                  158 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.159a[160Ma]/ tān sarvān abhisandadhyāt sāmādibhir
                  upakramaiḥ |</l>
                <l>M7.159c[160Mc]/ vyastaiś ca-eva samastaiś ca pauruṣeṇa nayena
                  ca || 159 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>7.1.17.3. Political Strategy-I</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 641-645 :: O tr.
                162-163</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.160a[161Ma]/ sandhiṁ ca vigrahaṁ ca-eva yānam āsanam eva
                  ca |</l>
                <l>M7.160c[161Mc]/ dvaidhībhāvaṁ saṁśrayaṁ ca ṣaḍguṇāṁś cintayet
                  sadā || 160 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.161a[162Ma]/ āsanaṁ ca-eva yānaṁ ca sandhiṁ vigraham eva
                  ca |</l>
                <l>M7.161c[162Mc]/ kāryaṁ vīkṣya prayuñjīta dvaidhaṁ saṁśrayam
                  eva ca || 161 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.162a[163Ma]/ sandhiṁ tu dvividhaṁ vidyād rājā vigraham eva
                  ca |</l>
                <l>M7.162c[163Mc]/ ubhe yāna.āsane ca-eva dvividhaḥ saṁśrayaḥ
                  smṛtaḥ || 162 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.163a[164Ma]/ samāna.yānakarmā ca viparītas tathā-eva ca
                  |</l>
                <l>M7.163c[164Mc]/ tadā tv āyatisaṁyuktaḥ sandhir jñeyo
                  dvilakṣaṇaḥ || 163 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.164a[165Ma]/ svayaṅkṛtaś ca kāryārtham akāle kāla eva vā
                  |</l>
                <l>M7.164c[165Mc]/ mitrasya ca-eva-apakṛte dvividho vigrahaḥ
                  smṛtaḥ || 164 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.165a[166Ma]/ ekākinaś ca-ātyayike kārye prāpte yadṛcchayā
                  |</l>
                <l>M7.165c[166Mc]/ saṁhatasya ca mitreṇa dvividhaṁ yānam ucyate
                  || 165 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 143"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.166a[167Ma]/ kṣīṇasya ca-eva kramaśo daivāt pūrvakṛtena vā
                  |</l>
                <l>M7.166c[167Mc]/ mitrasya ca-anurodhena dvividhaṁ smṛtam
                  āsanam || 166 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.167a[168Ma]/ balasya svāminaś ca-eva sthitiḥ
                  kāryārthasiddhaye |</l>
                <l>M7.167c[168Mc]/ dvividhaṁ kīrtyate dvaidhaṁ
                  ṣāḍguṇyaguṇavedibhiḥ || 167 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.168a[169Ma]/ arthasampādanārthaṁ ca pīḍyamānasya śatrubhiḥ
                  |</l>
                <l>M7.168c[169Mc]/ sādhuṣu vyapadeśaś ca dvividhaḥ saṁśrayaḥ
                  smṛtaḥ || 168 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.169a[170Ma]/ yadā-avagacched āyatyām ādhikyaṁ dhruvam
                  ātmanaḥ |</l>
                <l>M7.169c[170Mc]/ tadātve ca-alpikāṁ pīḍāṁ tadā sandhiṁ
                  samāśrayet || 169 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.170a[171Ma]/ yadā prahṛṣṭā manyeta sarvās tu prakṛtīr
                  bhṛśam |</l>
                <l>M7.170c[171Mc]/ atyucchritaṁ tathātmānaṁ tadā kurvīta
                  vigraham || 170 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.171a[172Ma]/ yadā manyeta bhāvena hṛṣṭaṁ puṣṭaṁ balaṁ
                  svakam |</l>
                <l>M7.171c[172Mc]/ parasya viparītaṁ ca tadā yāyād ripuṁ prati
                  || 171 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.172a[173Ma]/ yadā tu syāt parikṣīṇo vāhanena balena ca
                  |</l>
                <l>M7.172c[173Mc]/ tadāsīta prayatnena śanakaiḥ sāntvayann arīn
                  || 172 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.173a[174Ma]/ manyeta-ariṁ yadā rājā sarvathā balavattaram
                  |</l>
                <l>M7.173c[174Mc]/ tadā dvidhā balaṁ kṛtvā sādhayet kāryam
                  ātmanaḥ || 173 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.174a[175Ma]/ yadā parabalānāṁ tu gamanīyatamo bhavet |</l>
                <l>M7.174c[175Mc]/ tadā tu saṁśrayet kṣipraṁ dhārmikaṁ balinaṁ
                  nṛpam || 174 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.175a[176Ma]/ nigrahaṁ prakṛtīnāṁ ca kuryād yo 'ribalasya
                  ca |</l>
                <l>M7.175c[176Mc]/ upaseveta taṁ nityaṁ sarvayatnair guruṁ yathā
                  || 175 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 144"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.176a[177Ma]/ yadi tatra-api sampaśyed doṣaṁ
                  saṁśrayakāritam |</l>
                <l>M7.176c[177Mc]/ suyuddham eva tatra-api nirviśaṅkaḥ samācaret
                  || 176 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.177a[178Ma]/ sarva.upāyais tathā kuryān nītijñaḥ
                  pṛthivīpatiḥ |</l>
                <l>M7.177c[178Mc]/ yathā-asya-abhyadhikā na syur
                  mitra.udāsīna.śatravaḥ || 177 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.178a[179Ma]/ āyatiṁ sarvakāryāṇāṁ tadātvaṁ ca vicārayet
                  |</l>
                <l>M7.178c[179Mc]/ atītānāṁ ca sarveṣāṁ guṇa.doṣau ca tattvataḥ
                  || 178 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.179a[180Ma]/ āyatyāṁ guṇa.doṣajñas tadātve kṣipra.niścayaḥ
                  |</l>
                <l>M7.179c[180Mc]/ atīte kāryaśeṣajñaḥ śatrubhir na-abhibhūyate
                  || 179 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.180a[181Ma]/ yathā-enaṁ na-abhisandadhyur
                  mitra.udāsīna.śatravaḥ |</l>
                <l>M7.180c[181Mc]/ tathā sarvaṁ saṁvidadhyād eṣa sāmāsiko nayaḥ
                  || 180 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>7.1.17.4. War</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 645-649 :: O tr. 164</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.181a[182Ma]/ tadā tu yānam ātiṣṭhed arirāṣṭraṁ prati
                  prabhuḥ |</l>
                <l>M7.181c[182Mc]/ tadānena vidhānena yāyād aripuraṁ śanaiḥ ||
                  181 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.182a[183Ma]/ mārgaśīrṣe śubhe māsi yāyād yātrāṁ mahīpatiḥ
                  |</l>
                <l>M7.182c[183Mc]/ phālgunaṁ vātha caitraṁ vā māsau prati
                  yathābalam || 182 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.183a[184Ma]/ anyeṣv api tu kāleṣu yadā paśyed dhruvaṁ
                  jayam |</l>
                <l>M7.183c[184Mc]/ tadā yāyād vigṛhya-eva vyasane ca-utthite
                  ripoḥ || 183 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.184a[185Ma]/ kṛtvā vidhānaṁ mūle tu yātrikaṁ ca yathāvidhi
                  |</l>
                <l>M7.184c[185Mc]/ upagṛhya-āspadaṁ ca-eva cārān samyag vidhāya
                  ca || 184 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.185a[186Ma]/ saṁśodhya trividhaṁ mārgaṁ ṣaḍvidhaṁ ca balaṁ
                  svakam |</l>
                <l>M7.185c[186Mc]/ sāmparāyikakalpena yāyād aripuraṁ prati ||
                  185 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 145"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.186a[187Ma]/ śatrusevini mitre ca gūḍhe yuktataro bhavet
                  |</l>
                <l>M7.186c[187Mc]/ gata.pratyāgate ca-eva sa hi kaṣṭataro ripuḥ
                  || 186 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.187a[188Ma]/ daṇḍavyūhena tan mārgaṁ yāyāt tu śakaṭena vā
                  |</l>
                <l>M7.187c[188Mc]/ varāha.makarābhyāṁ vā sūcyā vā garuḍena vā ||
                  187 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.188a[189Ma]/ yataś ca bhayam āśaṅket tato vistārayed balam
                  |</l>
                <l>M7.188c[189Mc]/ padmena ca-eva vyūhena niviśeta sadā svayam
                  || 188 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.189a[190Ma]/ senāpati.balādhyakṣau sarvadikṣu niveśayet
                  |</l>
                <l>M7.189c[190Mc]/ yataś ca bhayam āśaṅket prācīṁ tāṁ kalpayed
                  diśam || 189 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.190a[191Ma]/ gulmāṁś ca sthāpayed āptān kṛtasañjñān
                  samantataḥ |</l>
                <l>M7.190c[191Mc]/ sthāne yuddhe ca kuśalān abhīrūn avikāriṇaḥ
                  || 190 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.191a[192Ma]/ saṁhatān yodhayed alpān kāmaṁ vistārayed
                  bahūn |</l>
                <l>M7.191c[192Mc]/ sūcyā vajreṇa ca-eva-etān vyūhena vyūhya
                  yodhayet || 191 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.192a[193Ma]/ syandana.aśvaiḥ same yudhyed anūpe nau
                  dvipais tathā |</l>
                <l>M7.192c[193Mc]/ vṛkṣa.gulmāvṛte cāpair asi.carma.āyudhaiḥ
                  sthale || 192 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.193a[194Ma]/ kurukṣetrāṁś ca matsyāṁś ca
                  pañcālān-śūrasenajān | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M7.193a[194Ma]v/ M: kaurakṣetrāṁś
                  ca</note></l>
                <l>M7.193c[194Mc]/ dīrghāṁl laghūṁś ca-eva narān agrānīkeṣu
                  yojayet || 193 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.194a[195Ma]/ praharṣayed balaṁ vyūhya tāṁś ca samyak
                  parīkṣayet | <note type="variants" resp="editor"
                    place="bottom">M7.194a[195Ma]v/ M: bhṛśaṁ
                  parīkṣayet</note></l>
                <l>M7.194c[195Mc]/ ceṣṭāś ca-eva vijānīyād arīn yodhayatām api
                  || 194 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.195a[196Ma]/ uparudhya-arim āsīta rāṣṭraṁ cāsya-upapīḍayet
                  |</l>
                <l>M7.195c[196Mc]/ dūṣayec cāsya satataṁ
                  yavasa.anna.udaka.indhanam || 195 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 146"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.196a[197Ma]/ bhindyāc ca-eva taḍāgāni prākāra.parikhās
                  tathā |</l>
                <l>M7.196c[197Mc]/ samavaskandayec ca-enaṁ rātrau vitrāsayet
                  tathā || 196 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.197a[198Ma]/ upajapyān upajaped budhyeta-eva ca tatkṛtam
                  |</l>
                <l>M7.197c[198Mc]/ yukte ca daive yudhyeta jayaprepsur apetabhīḥ
                  || 197 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.198a[199Ma]/ sāmnā dānena bhedena samastair atha vā pṛthak
                  |</l>
                <l>M7.198c[199Mc]/ vijetuṁ prayateta-arīn na yuddhena kadā cana
                  || 198 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M7.198c[199Mc]v/ M: -ariṁ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.199a[200Ma]/ anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ
                  |</l>
                <l>M7.199c[200Mc]/ parājayaś ca saṅgrāme tasmād yuddhaṁ
                  vivarjayet || 199 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.200a[201Ma]/ trayāṇām apy upāyānāṁ pūrva.uktānām asambhave
                  |</l>
                <l>M7.200c[201Mc]/ tathā yudhyeta sampanno vijayeta ripūn yathā
                  || 200 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <head>7.1.17.5. Conduct in Victory</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 649-650 :: O tr.
                164-165</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.201a[202Ma]/ jitvā sampūjayed devān brāhmaṇāṁś ca-eva
                  dhārmikān |</l>
                <l>M7.201c[202Mc]/ pradadyāt parihārārthaṁ khyāpayed abhayāni ca
                  || 201 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.202a[203Ma]/ sarveṣāṁ tu viditvā-eṣāṁ samāsena cikīrṣitam
                  |</l>
                <l>M7.202c[203Mc]/ sthāpayet tatra tadvaṁśyaṁ kuryāc ca
                  samayakriyām || 202 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.203a[204Ma]/ pramāṇāni ca kurvīta teṣāṁ dharmān
                  yathā.uditān |</l>
                <l>M7.203c[204Mc]/ ratnaiś ca pūjayed enaṁ pradhānapuruṣaiḥ saha
                  || 203 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.204a[205Ma]/ ādānam apriyakaraṁ dānaṁ ca priyakārakam
                  |</l>
                <l>M7.204c[205Mc]/ abhīpsitānām arthānāṁ kāle yuktaṁ || 204 ||
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M7.204c[205Mc]v/ M: kālayuktaṁ praśasyate</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.205a[206Ma]/ sarvaṁ karma-idam āyattaṁ vidhāne
                  daiva.mānuṣe |</l>
                <l>M7.205c[206Mc]/ tayor daivam acintyaṁ tu mānuṣe vidyate kriyā
                  || 205 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <pb n="J 147"/>
              <head>7.1.17.6. Political Strategy-II</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 650-652 :: O tr. 165</note>
              <p>The following three verses are found only in M. (Jha's edition
                does not count them in its numbering of the text, although
                Medhatithi gives their commentary.</p>
              <lg type="stanza">
                <l>[M7.207Ma]/ daivena vidhinā yuktaṁ mānuṣyaṁ yat pravartate |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.207Ma]v/ not in K. Jha 'yuktaṁ</note></l>
                <l>[M7.207Mc]/ parikleśena mahatā tadarthasya samādhakam || 207
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.207Mc]v/ not in K</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>[M7.208Ma]/ saṁyuktasya-api daivena puruṣakāreṇa varjitam |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.208Ma]v/ not in K</note></l>
                <l>[M7.208Mc]/ vinā puruṣakāreṇa phalaṁ kṣetraṁ prayacchati ||
                  208 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.208Mc]v/ not in K</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>[M7.209Ma]/ candrārka.ādyā grahā vāyur agnir āpas tathā-eva
                  ca | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.209Ma]v/ not in K</note></l>
                <l>[M7.209Mc]/ iha daivena sādhyante pauruṣeṇa prayatnataḥ ||
                  209 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >[M7.209Mc]v/ not in K</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.206a[210Ma]/ saha vā-api vrajed yuktaḥ sandhiṁ kṛtvā
                  prayatnataḥ |</l>
                <l>M7.206c[210Mc]/ mitraṁ hiraṇyaṁ bhūmiṁ vā sampaśyaṁs
                  trividhaṁ phalam || 206 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.207a[211Ma]/ pārṣṇigrāhaṁ ca samprekṣya tathākrandaṁ ca
                  maṇḍale |</l>
                <l>M7.207c[211Mc]/ mitrād atha-apy amitrād vā yātrāphalam
                  avāpnuyāt || 207 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.208a[212Ma]/ hiraṇya.bhūmisamprāptyā pārthivo na
                  tatha-edhate |</l>
                <l>M7.208c[212Mc]/ yathā mitraṁ dhruvaṁ labdhvā kṛśam apy
                  āyatikṣamam || 208 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.209a[213Ma]/ dharmajñaṁ ca kṛtajñaṁ ca tuṣṭaprakṛtim eva
                  ca |</l>
                <l>M7.209c[213Mc]/ anuraktaṁ sthirārambhaṁ laghumitraṁ
                  praśasyate || 209 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.210a[214Ma]/ prājñaṁ kulīnaṁ śūraṁ ca dakṣaṁ dātāram eva
                  ca |</l>
                <l>M7.210c[214Mc]/ kṛtajñaṁ dhṛtimantaṁ ca kaṣṭam āhur ariṁ
                  budhāḥ || 210 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.211a[215Ma]/ āryatā puruṣajñānaṁ śauryaṁ karuṇaveditā
                  |</l>
                <l>M7.211c[215Mc]/ sthaulalakṣyaṁ ca satatam udāsīnaguṇa.udayaḥ
                  || 211 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.212a[216Ma]/ ksemyāṁ sasyapradāṁ nityaṁ paśuvṛddhikarīm
                  api |</l>
                <l>M7.212c[216Mc]/ parityajen nṛpo bhūmim ātmārtham a.vicārayan
                  || 212 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.213a[217Ma]/ āpadarthaṁ dhanaṁ rakṣed dārān rakṣed dhanair
                  api | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M7.213a[217Ma]v/ M: āpadarthe</note></l>
                <l>M7.213c[217Mc]/ ātmānaṁ satataṁ rakṣed dārair api dhanair api
                  || 213 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.214a[218Ma]/ saha sarvāḥ samutpannāḥ prasamīkṣya-āpado
                  bhṛśam |</l>
                <l>M7.214c[218Mc]/ saṁyuktāṁś ca viyuktāṁś ca sarva.upāyān sṛjed
                  budhaḥ || 214 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M7.215a[219Ma]/ upetāram upeyaṁ ca sarva.upāyāṁś ca kṛtsnaśaḥ
                  |</l>
                <l>M7.215c[219Mc]/ etat trayaṁ samāśritya
                  prayateta-arthasiddhaye || 215 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="18">
            <pb n="J 148"/>
            <head>7.1.18. Afternoon Routine</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 652-653 :: O tr.
              165-166</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.216a[220Ma]/ evaṁ sarvam idaṁ rājā saha sammantrya
                mantribhiḥ |</l>
              <l>M7.216c[220Mc]/ vyāyamya-āplutya madhyāhne bhoktum antaḥpuraṁ
                viśet || 216 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.217a[221Ma]/ tatra-ātmabhūtaiḥ kālajñair a.hāryaiḥ
                paricārakaiḥ |</l>
              <l>M7.217c[221Mc]/ suparīkṣitam annādyam adyān mantrair viṣāpahaiḥ
                || 217 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.218a[222Ma]/ viṣaghnair agadaiś ca-asya sarvadravyāṇi
                yojayet | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                  >M7.218a[222Ma]v/ M: viṣaghnair udakaiś ca-asya sarvadravyāṇi
                  śodhayet</note></l>
              <l>M7.218c[222Mc]/ viṣaghnāni ca ratnāni niyato dhārayet sadā ||
                218 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.219a[223Ma]/ parīkṣitāḥ striyaś ca-enaṁ
                vyajana.udaka.dhūpanaiḥ |</l>
              <l>M7.219c[223Mc]/ veṣābharaṇasaṁśuddhāḥ spṛśeyuḥ susamāhitāḥ ||
                219 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.220a[224Ma]/ evaṁ prayatnaṁ kurvīta yāna.śayyā.āsana.aśane
                |</l>
              <l>M7.220c[224Mc]/ snāne prasādhane ca-eva sarvālaṅkārakeṣu ca ||
                220 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.221a[225Ma]/ bhuktavān viharec ca-eva strībhir antaḥpure
                saha |</l>
              <l>M7.221c[225Mc]/ vihṛtya tu yathākālaṁ punaḥ kāryāṇi cintayet ||
                221 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.222a[226Ma]/ alaṅkṛtaś ca sampaśyed āyudhīyaṁ punar janam
                |</l>
              <l>M7.222c[226Mc]/ vāhanāni ca sarvāṇi śastrāṇy ābharaṇāni ca ||
                222 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="19">
            <head>7.1.19. Evening Routine</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 653-654 :: O tr. 166</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.223a[227Ma]/ sandhyāṁ ca-upāsya śṛṇuyād antarveśmani
                śastrabhṛt |</l>
              <l>M7.223c[227Mc]/ rahasya-ākhyāyināṁ ca-eva praṇidhīnāṁ ca
                ceṣṭitam || 223 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.224a[228Ma]/ gatvā kakṣāntaraṁ tv anyat samanujñāpya taṁ
                janam |</l>
              <l>M7.224c[228Mc]/ praviśed bhojanārthaṁ ca strīvṛto 'ntaḥpuraṁ
                punaḥ || 224 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 149"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.225a[229Ma]/ tatra bhuktvā punaḥ kiṁ cit tūryaghoṣaiḥ
                praharṣitaḥ |</l>
              <l>M7.225c[229Mc]/ saṁviśet taṁ yathākālam uttiṣṭhec ca gataklamaḥ
                || 225 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M7.226a[230Ma]/ etadvidhānam ātiṣṭhed arogaḥ pṛthivīpatiḥ |</l>
              <l>M7.226c[230Mc]/ asvasthaḥ sarvam etat tu bhṛtyeṣu viniyojayet
                || 226 ||</l>
            </lg>
          </div3>
        </div2>
      </div1>
      <div1 n="8" type="chapter">
        <pb n="J 150"/>
        <head>Chapter 8</head>
        <note place="margin">[&#160;O edn 659-745 :: O tr. 167-189</note>
        <div2 n="1">
          <head>8.1. The Justice System</head>
          <note place="margin">[&#160;O edn 659-745 :: O tr. 167-189</note>
          <div3 n="1">
            <head>8.1.1. Court</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 659 :: O tr. 167</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.01a/ vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |</l>
              <l>M8.01c/ mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet sabhām
                || 1 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.02a/ tatra-āsīnaḥ sthito vā-api pāṇim udyamya dakṣiṇam |</l>
              <l>M8.02c/ vinīta.veṣa.ābharaṇaḥ paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 2
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.03a/ pratyahaṁ deśadṛṣṭaiś ca śāstradṛṣṭaiś ca hetubhiḥ
                |</l>
              <l>M8.03c/ aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthak pṛthak || 3 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="2">
            <head>8.1.2. Grounds for Litigation</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 659-660 :: O tr. 167</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.04a/ teṣām ādyam ṛṇādānaṁ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ |</l>
              <l>M8.04c/ sambhūya ca samutthānaṁ dattasya-anapakarma ca || 4
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.05a/ vetanasya-eva cādānaṁ saṁvidaś ca vyatikramaḥ |</l>
              <l>M8.05c/ kraya.vikrayānuśayo vivādaḥ svāmi.pālayoḥ || 5 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.06a/ sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike |</l>
              <l>M8.06c/ steyaṁ ca sāhasaṁ ca-eva strīsaṅgrahaṇam eva ca || 6
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.07a/ strī.pundharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca |</l>
              <l>M8.07c/ padāny aṣṭādaśa-etāni vyavahārasthitāv iha || 7 ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 151"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.08a/ eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṁ vivādaṁ caratāṁ nṛṇām |</l>
              <l>M8.08c/ dharmaṁ śāśvatam āśritya kuryāt kāryavinirṇayam || 8
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="3">
            <head>8.1.3. Legal Proceedings</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 660-666 :: O tr.
              167-169</note>
            <div4 n="1">
              <head>8.1.3.1. Judges</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 660 :: O tr. 167</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.09a/ yadā svayaṁ na kuryāt tu nṛpatiḥ kāryadarśanam |</l>
                <l>M8.09c/ tadā niyuñjyād vidvāṁsaṁ brāhmaṇaṁ kāryadarśane || 9
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.10a/ so 'sya kāryāṇi sampaśyet sabhyair eva tribhir vṛtaḥ
                  |</l>
                <l>M8.10c/ sabhām eva praviśya-agryām āsīnaḥ sthita eva vā || 10
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.11a/ yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidas trayaḥ |</l>
                <l>M8.11c/ rājñaś ca-adhikṛto vidvān brahmaṇas tāṁ sabhāṁ viduḥ
                  || 11 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>8.1.3.2. Pursuit of Justice</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 661-662 :: O tr.
                167-168</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.12a/ dharmo viddhas tv adharmeṇa sabhāṁ yatra-upatiṣṭhate
                  |</l>
                <l>M8.12c/ śalyaṁ ca-asya na kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ
                  || 12 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.13a/ sabhāṁ vā na praveṣṭavyaṁ vaktavyaṁ vā samañjasam |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.13av/
                    M: sabhā vā na praveṣṭavyā</note></l>
                <l>M8.13c/ abruvan vibruvan vā-api naro bhavati kilbiṣī || 13
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.14a/ yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṁ yatra-anṛtena ca
                  |</l>
                <l>M8.14c/ hanyate prekṣamāṇānāṁ hatās tatra sabhāsadaḥ || 14
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.15a/ dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ |</l>
                <l>M8.15c/ tasmād dharmo na hantavyo mā no dharmo hato 'vadhīt
                  || 15 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.15cv/ M: vadhīt</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.16a/ vṛṣo hi bhagavān dharmas tasya yaḥ kurute hy alam |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.16av/
                    M: tv alam</note></l>
                <l>M8.16c/ vṛṣalaṁ taṁ vidur devās tasmād dharmaṁ na lopayet ||
                  16 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.17a/ eka eva suhṛd dharmo nidhāne 'py anuyāti yaḥ |</l>
                <l>M8.17c/ śarīreṇa samaṁ nāśaṁ sarvam anyadd hi gacchati || 17
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 152"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.18a/ pādo 'dharmasya kartāraṁ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati |</l>
                <l>M8.18c/ pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam ṛcchati || 18
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.19a/ rājā bhavaty an.enās tu mucyante ca sabhāsadaḥ |</l>
                <l>M8.19c/ eno gacchati kartāraṁ nindā.arho yatra nindyate || 19
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>8.1.3.3. Excursus: Śūdras as Legal Interpreters</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 662 :: O tr. 168</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.20a/ jātimātra.upajīvī vā kāmaṁ syād brāhmaṇabruvaḥ |</l>
                <l>M8.20c/ dharmapravaktā nṛpater na śūdraḥ kathaṁ cana || 20
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.21a/ yasya śūdras tu kurute rājño dharmavivecanam |</l>
                <l>M8.21c/ tasya sīdati tad rāṣṭraṁ paṅke gaur iva paśyataḥ ||
                  21 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.22a/ yad rāṣṭraṁ śūdra.bhūyiṣṭhaṁ nāstikākrāntam a.dvijam
                  |</l>
                <l>M8.22c/ vinaśyaty āśu tat kṛtsnaṁ durbhikṣa.vyādhipīḍitam ||
                  22 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>8.1.3.4. Judicial Conduct and Reasoning-I</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 662-663 :: O tr. 168</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.23a/ dharmāsanam adhiṣṭhāya saṁvīta.aṅgaḥ samāhitaḥ |</l>
                <l>M8.23c/ praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet || 23
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.24a/ artha.anarthāv ubhau buddhvā dharma.adharmau ca
                  kevalau |</l>
                <l>M8.24c/ varṇakrameṇa sarvāṇi paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 24
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.25a/ bāhyair vibhāvayet-liṅgair bhāvam antargataṁ nṛṇām
                  |</l>
                <l>M8.25c/ svara.varṇa.iṅgita.ākāraiś cakṣuṣā ceṣṭitena ca || 25
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.26a/ ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca |</l>
                <l>M8.26c/ netra.vaktravikāraiś ca gṛhyate 'ntargataṁ manaḥ ||
                  26 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <head>8.1.3.5. Excursus: Property and Minors and Women</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 663 :: O tr. 168</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.27a/ bāladāya.ādikaṁ rikthaṁ tāvad rājā-anupālayet |</l>
                <l>M8.27c/ yāvat sa syāt samāvṛtto yāvat-ca-atīta.śaiśavaḥ] ||
                  27 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.27cv/ M: yāvad vā-atīta.śaiśavaḥ</note></l>
              </lg>
              <pb n="J 153"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.28a/ vaśā.aputrāsu ca-evaṁ syād rakṣaṇaṁ niṣ.kulāsu ca
                  |</l>
                <l>M8.28c/ pati.vratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca || 28
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.29a/ jīvantīnāṁ tu tāsāṁ ye tadd hareyuḥ svabāndhavāḥ
                  |</l>
                <l>M8.29c/ tān-śiṣyāt-cauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ || 29
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <head>8.1.3.6. Excursus: Lost and Stolen Property</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 664-665 :: O tr.
                168-169</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.30a/ praṇaṣṭa.svāmikaṁ rikthaṁ rājā tryabdaṁ nidhāpayet
                  |</l>
                <l>M8.30c/ arvāk tryabdādd haret svāmī pareṇa nṛpatir haret ||
                  30 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.31a/ mama-idam iti yo brūyāt so 'nuyojyo yathāvidhi |</l>
                <l>M8.31c/ saṁvādya rūpa.saṅkhyādīn svāmī tad dravyam arhati ||
                  31 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.32a/ a.vedayāno naṣṭasya deśaṁ kālaṁ ca tattvataḥ |</l>
                <l>M8.32c/ varṇaṁ rūpaṁ pramāṇaṁ ca tatsamaṁ daṇḍam arhati || 32
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.33a/ ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṁ pranaṣṭa.adhigatān nṛpaḥ |</l>
                <l>M8.33c/ daśamaṁ dvādaśaṁ vā-api satāṁ dharmam anusmaran || 33
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.34a/ pranaṣṭa.adhigataṁ dravyaṁ tiṣṭhed yuktair
                  adhiṣṭhitam |</l>
                <l>M8.34c/ yāṁs tatra caurān gṛhṇīyāt tān rājā-ibhena ghātayet
                  || 34 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.35a/ mamāyam iti yo brūyān nidhiṁ satyena mānavaḥ |</l>
                <l>M8.35c/ tasyādadīta ṣaḍbhāgaṁ rājā dvādaśam eva vā || 35
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.36a/ anṛtaṁ tu vadan daṇḍyaḥ svavittasya-aṁśam aṣṭamam
                  |</l>
                <l>M8.36c/ tasya-eva vā nidhānasya saṅkhyayā-alpīyasīṁ kalām ||
                  36 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.37a/ vidvāṁs tu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrva.upanihitaṁ nidhim
                  |</l>
                <l>M8.37c/ aśeṣato 'py ādadīta sarvasya-adhipatir hi saḥ || 37
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 154"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.38a/ yaṁ tu paśyen nidhiṁ rājā purāṇaṁ nihitaṁ kṣitau
                  |</l>
                <l>M8.38c/ tasmād dvijebhyo dattvā-ardham ardhaṁ kośe praveśayet
                  || 38 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.39a/ nidhīnāṁ tu purāṇānāṁ dhātūnām eva ca kṣitau |</l>
                <l>M8.39c/ ardhabhāg rakṣaṇād rājā bhūmer adhipatir hi saḥ || 39
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.40a/ dātavyaṁ sarvavarṇebhyo rājñā caurair hṛtaṁ dhanam
                  |</l>
                <l>M8.40c/ rājā tad upayuñjānaś caurasya-āpnoti kilbiṣam || 40
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="7">
              <head>8.1.3.7. Judicial Conduct and Reasoning-II</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 665-666 :: O tr. 169</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.41a/ jāti.jānapadān dharmān śreṇīdharmāṁś ca dharmavit
                  |</l>
                <l>M8.41c/ samīkṣya kuladharmāṁś ca svadharmaṁ pratipādayet ||
                  41 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.42a/ svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo 'pi mānavāḥ |</l>
                <l>M8.42c/ priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇy avasthitāḥ ||
                  42 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.43a/ na-utpādayet svayaṁ kāryaṁ rājā na-apy asya puruṣaḥ
                  |</l>
                <l>M8.43c/ na ca prāpitam anyena grased arthaṁ kathaṁ cana || 43
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.43cv/
                    M: graseta-arthaṁ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.44a/ yathā nayaty asṛkpātair mṛgasya mṛgayuḥ padam |</l>
                <l>M8.44c/ nayet tathā-anumānena dharmasya nṛpatiḥ padam || 44
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.45a/ satyam arthaṁ ca sampaśyed ātmānam atha sākṣiṇaḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.45av/
                    M: sākṣiṇam</note></l>
                <l>M8.45c/ deśaṁ rūpaṁ ca kālaṁ ca vyavahāravidhau sthitaḥ || 45
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.46a/ sadbhir ācaritaṁ yat syād dhārmikaiś ca dvijātibhiḥ
                  |</l>
                <l>M8.46c/ tad deśa.kula.jātīnām a.viruddhaṁ prakalpayet || 46
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="4">
            <head>8.1.4. Grounds for Litigation-I Non-payment of Debts</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 666-694 :: O tr.
              169-176</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.47a/ adhamarṇārthasiddhyartham uttamarṇena coditaḥ |</l>
              <l>M8.47c/ dāpayed dhanikasya-artham adhamarṇād vibhāvitam || 47
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 155"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.48a/ yair yair upāyair arthaṁ svaṁ prāpnuyād uttamarṇikaḥ
                |</l>
              <l>M8.48c/ tair tair upāyaiḥ saṅgṛhya dāpayed adhamarṇikam || 48
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.49a/ dharmeṇa vyavahāreṇa chalena-ācaritena ca |</l>
              <l>M8.49c/ prayuktaṁ sādhayed arthaṁ pañcamena balena ca || 49
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.50a/ yaḥ svayaṁ sādhayed artham uttamarṇo 'dhamarṇikāt |</l>
              <l>M8.50c/ na sa rājñā-abhiyoktavyaḥ svakaṁ saṁsādhayan dhanam ||
                50 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.51a/ arthe 'pavyayamānaṁ tu karaṇena vibhāvitam |</l>
              <l>M8.51c/ dāpayed dhanikasya-arthaṁ daṇḍaleśaṁ ca śaktitaḥ || 51
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.52a/ apahnave 'dhamarṇasya dehi-ity uktasya saṁsadi |</l>
              <l>M8.52c/ abhiyoktā diśed deśyaṁ karaṇaṁ vā-anyad uddiśet || 52
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.53a/ adeśyaṁ yaś ca diśati nirdiśya-apahnute ca yaḥ |</l>
              <l>M8.53c/ yaś ca-adhara.uttarān arthān vigītān na-avabudhyate ||
                53 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.54a/ apadiśya-apadeśyaṁ ca punar yas tv apadhāvati | <note
                  type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.54av/ M:
                  apadiśya-apadeśaṁ</note></l>
              <l>M8.54c/ samyak praṇihitaṁ ca-arthaṁ pṛṣṭaḥ san na-abhinandati
                || 54 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.55a/ a.sambhāṣye sākṣibhiś ca deśe sambhāṣate mithaḥ |</l>
              <l>M8.55c/ nirucyamānaṁ praśnaṁ ca na-icched yaś ca-api niṣpatet
                || 55 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.56a/ brūhi-ity uktaś ca na brūyād uktaṁ ca na vibhāvayet
                |</l>
              <l>M8.56c/ na ca pūrva.aparaṁ vidyāt tasmād arthāt sa hīyate || 56
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.57a/ sākṣiṇaḥ santi mety uktvā diśa-ity ukto diśen na yaḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.57av/ M:
                  jñātāraḥ santi mety*] *{mety &lt; ma ity ?}</note></l>
              <l>M8.57c/ dharmasthaḥ kāraṇair etair hīnaṁ tam api nirdiśet || 57
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.57cv/
                  M: tam iti nirdiśet</note></l>
            </lg>
            <pb n="J 156"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.58a/ abhiyoktā na ced brūyād badhyo daṇḍyaś ca dharmataḥ |
                  <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.58av/ M:
                  bandhyo daṇḍyaś ca</note></l>
              <l>M8.58c/ na cet tripakṣāt prabrūyād dharmaṁ prati parājitaḥ ||
                58 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.59a/ yo yāvat-nihnuvīta-arthaṁ mithyā yāvati vā vadet |</l>
              <l>M8.59c/ tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyo taddviguṇaṁ damam || 59
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.60a/ pṛṣṭo 'pavyayamānas tu kṛta.avastho dhana.eṣiṇā |</l>
              <l>M8.60c/ tryavaraiḥ sākṣibhir bhāvyo nṛpa.brāhmaṇasannidhau ||
                60 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.61a/ yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ |</l>
              <l>M8.61c/ tādṛśān sampravakṣyāmi yathā vācyam ṛtaṁ ca taiḥ || 61
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>8.1.4.1. Qualification of Witnesses</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 670-672 :: O tr. 170</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.62a/ gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatra.viś.śūdra.yonayaḥ |</l>
                <l>M8.62c/ arthyuktāḥ sākṣyam arhanti na ye ke cid anāpadi || 62
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.63a/ āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ |</l>
                <l>M8.63c/ sarvadharmavido 'lubdhā viparītāṁs tu varjayet || 63
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.64a/ na-arthasambandhino na-āptā na sahāyā na vairiṇaḥ
                  |</l>
                <l>M8.64c/ na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ || 64
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.65a/ na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kāruka.kuśīlavau |</l>
                <l>M8.65c/ na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ ||
                  65 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.66a/ na-adhyadhīno na vaktavyo na dasyur na vikarmakṛt
                  |</l>
                <l>M8.66c/ na vṛddho na śiśur na-eko na-antyo na vikala.indriyaḥ
                  || 66 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.67a/ na-ārto na matto na-unmatto na kṣut.tṛṣṇā.upapīḍitaḥ
                  |</l>
                <l>M8.67c/ na śramārto na kāmārto na kruddho na-api taskaraḥ ||
                  67 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 157"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.68a/ strīṇāṁ sākṣyaṁ striyaḥ kuryur dvijānāṁ sadṛśā dvijāḥ
                  |</l>
                <l>M8.68c/ śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antya.yonayaḥ ||
                  68 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.69a/ anubhāvī tu yaḥ kaś cit kuryāt sākṣyaṁ vivādinām
                  |</l>
                <l>M8.69c/ antarveśmany araṇye vā śarīrasya-api ca-atyaye || 69
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.70a/ striyā-apy asambhāve kāryaṁ bālena sthavireṇa vā
                  |</l>
                <l>M8.70c/ śiṣyeṇa bandhunā vā-api dāsena bhṛtakena vā || 70
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.71a/ bāla.vṛddha.āturāṇāṁ ca sākṣyeṣu vadatāṁ mṛṣā |</l>
                <l>M8.71c/ jānīyād asthirāṁ vācam utsikta.manasāṁ tathā || 71
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.72a/ sāhaseṣu ca sarveṣu steya.saṅgrahaṇeṣu ca |</l>
                <l>M8.72c/ vāg.daṇḍayoś ca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ || 72
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="2">
              <head>8.1.4.2. Assessing Testimony</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 672-673 :: O tr.
                170-171</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.73a/ bahutvaṁ parigṛhṇīyāt sākṣidvaidhe narādhipaḥ |</l>
                <l>M8.73c/ sameṣu tu guṇa.utkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān || 73
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.74a/ samakṣadarśanāt sākṣyaṁ śravaṇāc ca-eva sidhyati
                  |</l>
                <l>M8.74c/ tatra satyaṁ bruvan sākṣī dharma.arthābhyāṁ na hīyate
                  || 74 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.75a/ sākṣī dṛṣṭa.śrutād anyad vibruvann āryasaṁsadi |</l>
                <l>M8.75c/ avāṅ narakam abhyeti pretya svargāc ca hīyate || 75
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.76a/ yatra-anibaddho 'pīkṣeta śṛṇuyād vā-api kiṁ cana
                  |</l>
                <l>M8.76c/ pṛṣṭas tatra-api tad brūyād yathādṛṣṭaṁ yathāśrutam
                  || 76 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.77a/ eko 'lubdhas tu sākṣī syād bahvyaḥ śucyo 'pi na
                  striyaḥ | <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.77av/ M: tv asākṣī</note></l>
                <l>M8.77c/ strībuddher asthiratvāt tu doṣaiś ca-anye 'pi ye
                  vṛtāḥ || 77 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 158"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.78a/ svabhāvena-eva yad brūyus tad grāhyaṁ vyāvahārikam
                  |</l>
                <l>M8.78c/ ato yad anyad vibrūyur dharmārthaṁ tad apārthakam ||
                  78 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="3">
              <head>8.1.4.3. Questioning of Witnesses</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 673-679 :: O tr.
                171-172</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.79a/ sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptān arthi.pratyarthi.sannidhau
                  |</l>
                <l>M8.79c/ prāḍvivāko 'nuyuñjīta vidhinā-anena sāntvayan || 79
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.80a/ yad dvayor anayor vettha kārye 'smiṁś ceṣṭitaṁ mithaḥ
                  |</l>
                <l>M8.80c/ tad brūta sarvaṁ satyena yuṣmākaṁ hy atra sākṣitā ||
                  80 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.81a/ satyaṁ sākṣye bruvan sākṣī lokān āpnoty puṣkalān |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.81av/
                    M: āpnoty aninditān</note></l>
                <l>M8.81c/ iha ca-an.uttamāṁ kīrtiṁ vāg eṣā brahmapūjitā || 81
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.82a/ sākṣye 'nṛtaṁ vadan pāśair badhyate vāruṇair bhṛśam
                  |</l>
                <l>M8.82c/ vivaśaḥ śatam ājātīs tasmāt sākṣyaṁ vaded ṛtam || 82
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.83a/ satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate |</l>
                <l>M8.83c/ tasmāt satyaṁ hi vaktavyaṁ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ ||
                  83 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.84a/ ātmā-eva hy ātmanaḥ sākṣī gatir ātmā tathā-ātmanaḥ
                  |</l>
                <l>M8.84c/ mā-avamaṁsthāḥ svam ātmānaṁ nṛṇāṁ sākṣiṇam uttamam ||
                  84 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.85a/ manyante vai pāpakṛto na kaś cit paśyati-iti naḥ
                  |</l>
                <l>M8.85c/ tāṁs tu devāḥ prapaśyanti svasya-eva-antarapūruṣaḥ ||
                  85 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.86a/ dyaur bhūmir āpo hṛdayaṁ candra.arka.agni.yama.anilāḥ
                  |</l>
                <l>M8.86c/ rātriḥ sandhye ca dharmaś ca vṛttajñāḥ sarvadehinām
                  || 86 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.87a/ deva.brāhmaṇasānnidhye sākṣyaṁ pṛcched ṛtaṁ dvijān
                  |</l>
                <l>M8.87c/ udaṅ.mukhān prāṅ.mukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn
                  || 87 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 159"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.88a/ brūhi-iti brāhmaṇaṁ pṛcchet satyaṁ brūhi-iti
                  pārthivam |</l>
                <l>M8.88c/ go.bīja.kāñcanair vaiśyaṁ śūdraṁ sarvais tu pātakaiḥ
                  || 88 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.89a/ brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strī.bāla.ghātinaḥ
                  |</l>
                <l>M8.89c/ mitradruhaḥ kṛta.ghnasya te te syur bruvato mṛṣā ||
                  89 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.90a/ janmaprabhṛti yat kiṁ cit puṇyaṁ bhadra tvayā kṛtam
                  |</l>
                <l>M8.90c/ tat te sarvaṁ śuno gacched yadi brūyās tvam anyathā
                  || 90 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.91a/ eko 'ham asmi-ity ātmānaṁ yas tvaṁ kalyāṇa manyase
                  |</l>
                <l>M8.91c/ nityaṁ sthitas te hṛdy eṣa puṇya.pāpa.īkṣitā muniḥ ||
                  91 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.92a/ yamo vaivasvato devo yas tava-eṣa hṛdi sthitaḥ |</l>
                <l>M8.92c/ tena ced avivādas te mā gaṅgāṁ mā kurūn gamaḥ || 92
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.93a/ nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣut.pipāsitaḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.93av/
                    M: kapālī</note></l>
                <l>M8.93c/ andhaḥ śatrukulaṁ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṁ vadet ||
                  93 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.94a/ avāk.śirās tamasy andhe kilbiṣī narakaṁ vrajet |</l>
                <l>M8.94c/ yaḥ praśnaṁ vitathaṁ brūyāt pṛṣṭaḥ san dharmaniścaye
                  || 94 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.95a/ andho matsyān iva-aśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha
                  |</l>
                <l>M8.95c/ yo bhāṣate 'rthavaikalyam a.pratyakṣaṁ sabhāṁ gataḥ
                  || 95 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.96a/ yasya vidvān hi vadataḥ kṣetrajño na-abhiśaṅkate |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.96av/
                    M: na-atiśaṅkate</note></l>
                <l>M8.96c/ tasmān na devāḥ śreyāṁsaṁ loke 'nyaṁ puruṣaṁ viduḥ ||
                  96 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.97a/ yāvato bāndhavān yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṁ vadan
                  |</l>
                <l>M8.97c/ tāvataḥ saṅkhyayā tasmin śṛṇu saumya-anupūrvaśaḥ ||
                  97 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 160"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.98a/ pañca paśu.anṛte hanti daśa hanti gavānṛte |</l>
                <l>M8.98c/ śatam aśvānṛte hanti sahasraṁ puruṣānṛte || 98 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.99a/ hanti jātān ajātāṁś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṁ vadan |</l>
                <l>M8.99c/ sarvaṁ bhūmi.anṛte hanti mā sma bhūmi.anṛtaṁ vadīḥ ||
                  99 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.100a/ apsu bhūmivad ity āhuḥ strīṇāṁ bhoge ca maithune
                  |</l>
                <l>M8.100c/ abjeṣu ca-eva ratneṣu sarveṣv aśmamayeṣu ca || 100
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.101a/ etān doṣān avekṣya tvaṁ sarvān anṛtabhāṣaṇe |</l>
                <l>M8.101c/ yathāśrutaṁ yathādṛṣṭaṁ sarvam eva-añjasā vada ||
                  101 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.102a/ gorakṣakān vāṇijikāṁs tathā kāru.kuśīlavān | <note
                    type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.102av/ M:
                    vāṇijakāṁs</note></l>
                <l>M8.102c/ preṣyān vārdhuṣikāṁś ca-eva viprān śūdravad ācaret
                  || 102 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="4">
              <head>8.1.4.4. Excusable False Testimony</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 679-680 :: O tr. 172</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.103a/ tad vadan dharmato 'rtheṣu jānann apy anythā naraḥ
                  |</l>
                <l>M8.103c/ na svargāc cyavate lokād daivīṁ vācaṁ vadanti tām ||
                  103 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.104a/ śūdra.viś.kṣatra.viprāṇāṁ yatra-ṛta.uktau bhaved
                  vadhaḥ |</l>
                <l>M8.104c/ tatra vaktavyam anṛtaṁ tadd hi satyād viśiṣyate ||
                  104 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.105a/ vāc.daivatyaiś ca carubhir yajeraṁs te sarasvatīm
                  |</l>
                <l>M8.105c/ anṛtasya-enasas tasya kurvāṇā niṣkṛtiṁ parām || 105
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.106a/ kūṣmāṇḍair vā-api juhuyād ghṛtam agnau yathāvidhi |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.106av/
                    TA10.3-5; VS20.14</note></l>
                <l>M8.106c/ ud ity ṛcā vā vāruṇyā tṛcena-ap.daivatena vā || 106
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.106cv/ RS1.24.15; 10.9.1-3; VS12.2; VS12.50</note></l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="5">
              <head>8.1.4.5. Failure to Give Evidence</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 680 :: O tr. 172</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.107a/ tripakṣād abruvan sākṣyam ṛṇādiṣu naro '.gadaḥ |</l>
                <l>M8.107c/ tadṛṇaṁ prāpnuyāt sarvaṁ daśabandhaṁ ca sarvataḥ ||
                  107 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="6">
              <pb n="J 161"/>
              <head>8.1.4.6. Signs of False Testimony</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 680 :: O tr. 173</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.108a/ yasya dṛśyeta saptāhād ukta.vākyasya sākṣiṇaḥ |</l>
                <l>M8.108c/ rogo 'gnir jñātimaraṇam ṛṇaṁ dāpyo damaṁ ca saḥ ||
                  108 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="7">
              <head>8.1.4.7. Oaths and Ordeals</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 681-682 :: O tr. 173</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.109a/ asākṣikeṣu tv artheṣu mitho vivādamānayoḥ |</l>
                <l>M8.109c/ avindaṁs tattvataḥ satyaṁ śapathena-api lambhayet ||
                  109 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.110a/ maharṣibhiś ca devaiś ca kāryārthaṁ śapathāḥ kṛtāḥ
                  |</l>
                <l>M8.110c/ vasiṣṭhaś ca-api śapathaṁ śepe paijavane nṛpe || 110
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.111a/ na vṛthā śapathaṁ kuryāt svalpe 'py arthe naro
                  budhaḥ |</l>
                <l>M8.111c/ vṛthā hi śapathaṁ kurvan pretya ca-iha ca naśyati ||
                  111 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.112a/ kāminīṣu vivāheṣu gavāṁ bhakṣye tathā-indhane |</l>
                <l>M8.112c/ brāhmaṇa.abhyupapattau ca śapathe na-asti pātakam ||
                  112 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.113a/ satyena śāpayed vipraṁ kṣatriyaṁ vāhana.āyudhaiḥ
                  |</l>
                <l>M8.113c/ go.bīja.kāñcanair vaiśyaṁ śūdraṁ sarvais tu pātakaiḥ
                  || 113 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.114a/ agniṁ vā-āhārayed enam apsu ca-enaṁ nimajjayet |</l>
                <l>M8.114c/ putra.dārasya vā-apy enaṁ śirāṁsi sparśayet pṛthak
                  || 114 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.115a/ yam iddho na dahaty agnir āpo na-unmajjayanti ca
                  |</l>
                <l>M8.115c/ na ca-ārtim ṛcchati kṣipraṁ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ
                  || 115 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.116a/ vatsasya hy abhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā |</l>
                <l>M8.116c/ na-agnir dadāha roma-api satyena jagataḥ spaśaḥ ||
                  116 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="8">
              <head>8.1.4.8. False Testimony</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 682 :: O tr. 173</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.117a/ yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṁ kṛtaṁ bhavet
                  |</l>
                <l>M8.117c/ tat tat kāryaṁ nivarteta kṛtaṁ ca-apy akṛtaṁ bhavet
                  || 117 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 162"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.118a/ lobhāt-mohād bhayāt-maitrāt kāmāt krodhāt tathā-eva
                  ca |</l>
                <l>M8.118c/ ajñānād bālabhāvāt-ca sākṣyaṁ vitatham ucyate || 118
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.119a/ eṣām anyatame sthāne yaḥ sākṣyam anṛtaṁ vadet |</l>
                <l>M8.119c/ tasya daṇḍaviśeṣāṁs tu pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ ||
                  119 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="9">
              <head>8.1.4.9. Punishment for Perjury</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 683 :: O tr. 173</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.120a/ lobhāt sahasraṁ daṇḍyas tu mohāt pūrvaṁ tu sāhasam
                  |</l>
                <l>M8.120c/ bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitrāt pūrvaṁ
                  caturguṇam || 120 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.121a/ kāmād daśaguṇaṁ pūrvaṁ krodhāt tu triguṇaṁ param
                  |</l>
                <l>M8.121c/ ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāt-śatam eva tu || 121
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.122a/ etān āhuḥ kauṭasākṣye proktān daṇḍān manīṣibhiḥ
                  |</l>
                <l>M8.122c/ dharmasya-avyabhicārārtham adharmaniyamāya ca || 122
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.123a/ kauṭasākṣyaṁ tu kurvāṇāṁs trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ
                  |</l>
                <l>M8.123c/ pravāsayed daṇḍayitvā brāhmaṇaṁ tu vivāsayet || 123
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="10">
              <head>8.1.4.10. Varieties of Punishment</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 683-685 :: O tr.
                173-174</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.124a/ daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayambhuvo 'bravīt
                  |</l>
                <l>M8.124c/ triṣu varṇeṣu yāni syur akṣato brāhmaṇo vrajet ||
                  124 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.125a/ upastham udaraṁ jihvā hastau pādau ca pañcamam |</l>
                <l>M8.125c/ cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṁ dehas tathā-eva ca
                  || 125 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.126a/ anubandhaṁ parijñāya deśa.kālau ca tattvataḥ |</l>
                <l>M8.126c/ sāra.aparādho ca-ālokya daṇḍaṁ daṇḍyeṣu pātayet ||
                  126 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.127a/ adharmadaṇḍanaṁ loke yaśoghnaṁ kīrtināśanam |</l>
                <l>M8.127c/ asvargyaṁ ca paratra-api tasmāt tat parivarjayet ||
                  127 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 163"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.128a/ adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṁś ca-eva-apy adaṇḍayan
                  |</l>
                <l>M8.128c/ ayaśo mahad āpnoti narakaṁ ca-eva gacchati || 128
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.129a/ vāgdaṇḍaṁ prathamaṁ kuryād dhigdaṇḍaṁ tadanantaram
                  |</l>
                <l>M8.129c/ tṛtīyaṁ dhanadaṇḍaṁ tu vadhadaṇḍam ataḥ param || 129
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.130a/ vadhena-api yadā tv etān nigrahītuṁ na śaknuyāt
                  |</l>
                <l>M8.130c/ tadā-eṣu sarvam apy etat prayuñjīta catuṣṭayam ||
                  130 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.131a/ lokasaṁvyavahārārthaṁ yāḥ sañjñāḥ prathitā bhuvi
                  |</l>
                <l>M8.131c/ tāmra.rūpya.suvarṇānāṁ tāḥ pravakṣyāmy aśeṣataḥ ||
                  131 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="11">
              <head>8.1.4.11. Weights</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 685-686 :: O tr. 174</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.132a/ jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṁ dṛśyate rajaḥ |</l>
                <l>M8.132c/ prathamaṁ tat pramāṇānāṁ trasareṇuṁ pracakṣate ||
                  132 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.133a/ trasareṇavo 'ṣṭau vijñeyā likṣā-ekā parimāṇataḥ
                  |</l>
                <l>M8.133c/ tā rājasarṣapas tisras te trayo gaurasarṣapaḥ || 133
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.134a/ sarṣapāḥ ṣaḍ yavo madhyas triyavaṁ tv ekakṛṣṇalam
                  |</l>
                <l>M8.134c/ pañcakṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa || 134
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.135a/ palaṁ suvarṇāś catvāraḥ palāni dharaṇaṁ daśa |</l>
                <l>M8.135c/ dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupyamāṣakaḥ || 135
                  || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.135cv/ M: rūpyamāṣakaḥ</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.136a/ te ṣoḍaśa syād dharaṇaṁ purāṇaś ca-eva rājataḥ |</l>
                <l>M8.136c/ kārṣāpaṇas tu vijñeyas tāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ ||
                  136 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.137a/ dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānas tu rājataḥ |</l>
                <l>M8.137c/ catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyas tu pramāṇataḥ || 137
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="12">
              <pb n="J 164"/>
              <head>8.1.4.12. Fines</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 686 :: O tr. 174</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.138a/ paṇānāṁ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ
                  |</l>
                <l>M8.138c/ madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṁ tv eva ca-uttamaḥ
                  || 138 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.139a/ ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṁ śatam arhati |</l>
                <l>M8.139c/ apahnave taddviguṇaṁ tan manor anuśāsanam || 139
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="13">
              <head>8.1.4.13. Rates of Interest-I</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 687 :: O tr. 174</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.140a/ vasiṣṭhavihitāṁ vṛddhiṁ sṛjed vittavivardhinīm |</l>
                <l>M8.140c/ aśītibhāgaṁ gṛhṇīyān māsād vārdhuṣikaḥ śate || 140
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.141a/ dvikaṁ śataṁ vā gṛhṇīyāt satāṁ dharmam anusmaran
                  |</l>
                <l>M8.141c/ dvikaṁ śataṁ hi gṛhṇāno na bhavaty arthakilbiṣī ||
                  141 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.142a/ dvikaṁ trikaṁ catuṣkaṁ ca pañcakaṁ ca śataṁ samam
                  |</l>
                <l>M8.142c/ māsasya vṛddhiṁ gṛhṇīyād varṇānām anupūrvaśaḥ || 142
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.143a/ na tv eva-ādhau sa.upakāre kausīdīṁ vṛddhim āpnuyāt
                  |</l>
                <l>M8.143c/ na ca-ādheḥ kālasaṁrodhāt-nisargo 'sti na vikrayaḥ
                  || 143 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.144a/ na bhoktavyo balād ādhir bhuñjāno vṛddhim utsṛjet
                  |</l>
                <l>M8.144c/ mūlyena toṣayec ca-enam ādhisteno 'nyathā bhavet ||
                  144 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="14">
              <head>8.1.4.14. Pledges</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 687-688 :: O tr.
                174-175</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.145a/ ādhiś ca-upanidhiś ca-ubhau na kālātyayam arhataḥ
                  |</l>
                <l>M8.145c/ avahāryau bhavetāṁ tau dīrghakālam avasthitau || 145
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.146a/ samprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana |</l>
                <l>M8.146c/ dhenur uṣṭro vahann aśvo yaś ca damyaḥ prayujyate ||
                  146 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.147a/ yat kiṁ cid daśavarṣāṇi sannidhau prekṣate dhanī
                  |</l>
                <l>M8.147c/ bhujyamānaṁ parais tūṣṇīṁ na sa tat-labdhum arhati
                  || 147 ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 165"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.148a/ ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye ca-asya bhujyate |</l>
                <l>M8.148c/ bhagnaṁ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dravyam arhati ||
                  148 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.148cv/ M: tad dhanam arhati</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.149a/ ādhiḥ sīmā bāladhanaṁ nikṣepa.upanidhiḥ striyaḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.149av/
                    M: nikṣepa.upanidhī</note></l>
                <l>M8.149c/ rājasvaṁ śrotriyasvaṁ ca na bhogena praṇaśyati ||
                  149 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="15">
              <head>8.1.4.15. Rates of Interest-II</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 688-690 :: O tr. 175</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.150a/ yaḥ svāminā-ananujñātam ādhiṁ bhūṅkte 'vicakṣaṇaḥ
                  |</l>
                <l>M8.150c/ tena-ardhavṛddhir moktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ
                  || 150 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.151a/ kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṁ na-atyeti sakṛd āhṛtā |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.151av/
                    M: sakṛd āhitā</note></l>
                <l>M8.151c/ dhānye sade lave vāhye na-atikrāmati pañcatām || 151
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.152a/ kṛtānusārād adhikā vyatiriktā na sidhyati |</l>
                <l>M8.152c/ kusīdapatham āhus taṁ pañcakaṁ śatam arhati || 152
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.153a/ na-ati.sāṁvatsarīṁ vṛddhiṁ na ca-adṛṣṭāṁ punar haret
                  | <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.153av/
                    M: vinirharet</note></l>
                <l>M8.153c/ cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā || 153
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.154a/ ṛṇaṁ dātum aśakto yaḥ kartum icchet punaḥ kriyām
                  |</l>
                <l>M8.154c/ sa dattvā nirjitāṁ vṛddhiṁ karaṇaṁ parivartayet ||
                  154 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.155a/ a.darśayitvā tatra-eva hiraṇyaṁ parivartayet |</l>
                <l>M8.155c/ yāvatī sambhaved vṛddhis tāvatīṁ dātum arhati || 155
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.156a/ cakravṛddhiṁ samārūḍho deśa.kālavyavasthitaḥ |</l>
                <l>M8.156c/ atikrāman deśa.kālau na tatphalam avāpnuyāt || 156
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.157a/ samudrayānakuśalā deśa.kāla.arthadarśinaḥ |</l>
                <l>M8.157c/ sthāpayanti tu yāṁ vṛddhiṁ sā tatra-adhigamaṁ prati
                  || 157 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="16">
              <pb n="J 166"/>
              <head>8.1.4.16. Surety</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 690-691 :: O tr. 175</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.158a/ yo yasya pratibhūs tiṣṭhed darśanāya-iha mānavaḥ
                  |</l>
                <l>M8.158c/ a.darśayan sa taṁ tasya prayacchet svadhanād ṛṇam ||
                  158 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.158cv/ M: tasya yateta</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.159a/ prātibhāvyaṁ vṛthādānam ākṣikaṁ saurikāṁ ca yat
                  |</l>
                <l>M8.159c/ daṇḍa.śulkāvaśeṣaṁ ca na putro dātum arhati || 159
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.160a/ darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syāt pūrvacoditaḥ |</l>
                <l>M8.160c/ dānapratibhuvi prete dāyādān api dāpayet || 160
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.161a/ adātari punar dātā vijñātaprakṛtāv ṛṇam |</l>
                <l>M8.161c/ paścāt pratibhuvi prete parīpset kena hetunā || 161
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.162a/ nirādiṣṭadhanaś cet tu pratibhūḥ syād alandhanaḥ
                  |</l>
                <l>M8.162c/ svadhanād eva tad dadyān nirādiṣṭa iti sthitiḥ ||
                  162 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="17">
              <head>8.1.4.17. Validity of Transactions</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 691-692 :: O tr.
                175-176</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.163a/ matta.unmatta.ārta.adhyadhīnair bālena sthavireṇa vā
                  |</l>
                <l>M8.163c/ asambaddhakṛtaś ca-eva vyāvahāro na sidhyati || 163
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.164a/ satyā na bhāṣā bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā
                  |</l>
                <l>M8.164c/ bahiś ced bhāṣyate dharmāt-niyatād vyavahārikāt ||
                  164 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.165a/ yogādhamanavikrītaṁ yogadānapratigraham |</l>
                <l>M8.165c/ yatra vā-apy upadhiṁ paśyet tat sarvaṁ vinivartayet
                  || 165 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.166a/ grahītā yadi naṣṭaḥ syāt kuṭumbārthe kṛto vyayaḥ |
                    <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.166av/
                    M: kuṭumbe ca</note></l>
                <l>M8.166c/ dātavyaṁ bāndhavais tat syāt pravibhaktair api
                  svataḥ || 166 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.167a/ kuṭumbārthe 'dhyadhīno 'pi vyavahāraṁ yam ācaret
                  |</l>
                <l>M8.167c/ svadeśe vā videśe vā taṁ jyāyān na vicālayet || 167
                  ||</l>
              </lg>
              <pb n="J 167"/>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.168a/ balād dattaṁ balād bhuktaṁ balād yac ca-api lekhitam
                  |</l>
                <l>M8.168c/ sarvān balakṛtān arthān akṛtān manur abravīt || 168
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.169a/ trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam
                  |</l>
                <l>M8.169c/ catvāras tu-upacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅ nṛpaḥ ||
                  169 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="18">
              <head>8.1.4.18. Impartiality of the King</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 692-693 :: O tr. 176</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.170a/ an.ādeyaṁ na-ādadīta parikṣīṇo 'pi pārthivaḥ |</l>
                <l>M8.170c/ na ca-ādeyaṁ samṛddho 'pi sūkṣmam apy artham utsṛjet
                  || 170 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.171a/ an.ādeyasya ca-ādānād ādeyasya ca varjanāt |</l>
                <l>M8.171c/ daurbalyaṁ khyāpyate rājñaḥ sa pretya-iha ca naśyati
                  || 171 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.172a/ svādānād varṇasaṁsargāt tv abalānāṁ ca rakṣaṇāt
                  |</l>
                <l>M8.172c/ balaṁ sañjāyate rājñaḥ sa pretya-iha ca vardhate ||
                  172 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.173a/ tasmād yama iva svāmī svayaṁ hitvā priya.apriye
                  |</l>
                <l>M8.173c/ varteta yāmyayā vṛttyā jita.krodho jita.indriyaḥ ||
                  173 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.174a/ yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohāt kuryān narādhipaḥ
                  |</l>
                <l>M8.174c/ acirāt taṁ dur.ātmānaṁ vaśe kurvanti śatravaḥ || 174
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.175a/ kāma.krodhau tu saṁyamya yo 'rthān dharmeṇa paśyati
                  |</l>
                <l>M8.175c/ prajās tam anuvartante samudram iva sindhavaḥ || 175
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="19">
              <head>8.1.4.19. Recovery of Debt</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 693-694 :: O tr. 176</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.176a/ yaḥ sādhayantaṁ chandena vedayed dhanikaṁ nṛpe |</l>
                <l>M8.176c/ sa rājñā tat-caturbhāgaṁ dāpyas tasya ca tad dhanam
                  || 176 ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.177a/ karmaṇā-api samaṁ kuryād dhanikāya-adhamarṇikaḥ
                  |</l>
                <l>M8.177c/ samo 'vakṛṣṭajātis tu dadyāt-śreyāṁs tu tat- śanaiḥ
                  || 177 ||</l>
              </lg>
            </div4>
            <div4 n="20">
              <pb n="J 168"/>
              <head>8.1.4.20. Conclusion</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 694 :: O tr. 176</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.178a/ anena vidhinā rājā mitho vivadatāṁ nṛṇām |</l>
                <l>M8.178c/ sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṁ nayet || 178
                  ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="5">
            <head>8.1.5. Grounds for Litigation-II Deposits</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 694-697 :: O tr.
              176-177</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.179a/ kulaje vṛttasampanne dharmajñe satyavādini |</l>
              <l>M8.179c/ mahāpakṣe dhaniny ārye nikṣepaṁ nikṣiped budhaḥ || 179
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.180a/ yo yathā nikṣipedd haste yam arthaṁ yasya mānavaḥ
                |</l>
              <l>M8.180c/ sa tathā-eva grahītavyo yathā dāyas tathā grahaḥ ||
                180 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.181a/ yo nikṣepaṁ yācyamāno nikṣeptur na prayacchati |</l>
              <l>M8.181c/ sa yācyaḥ prāḍvivākena tat-nikṣeptur asannidhau || 181
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.182a/ sākṣi.abhāve praṇidhibhir vayo.rūpa.samanvitaiḥ |</l>
              <l>M8.182c/ apadeśaiś ca sannyasya hiraṇyaṁ tasya tattvataḥ || 182
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.183a/ sa yadi pratipadyeta yathānyastaṁ yathākṛtam |</l>
              <l>M8.183c/ na tatra vidyate kiṁ cid yat parair abhiyujyate || 183
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.184a/ teṣāṁ na dadyād yadi tu tadd hiraṇyaṁ yathāvidhi |</l>
              <l>M8.184c/ ubhau nigṛhya dāpyaḥ syād iti dharmasya dhāraṇā || 184
                || <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.184cv/
                  M: sa nigṛhya-ubhayaṁ dāpya iti dharmasya dhāraṇā</note></l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.185a/ nikṣepa.upanidhī nityaṁ na deyau pratyanantare |</l>
              <l>M8.185c/ naśyato vinipāte tāv anipāte tv anāśinau || 185 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.186a/ svayam eva tu yau dadyān mṛtasya pratyanantare |</l>
              <l>M8.186c/ na sa rājñā-abhiyoktavyo na nikṣeptuś ca bandhubhiḥ ||
                186 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.187a/ acchalena-eva ca-anvicchet tam arthaṁ prītipūrvakam
                |</l>
              <l>M8.187c/ vicārya tasya vā vṛttaṁ sāmnā-eva parisādhayet || 187
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 169"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.188a/ nikṣepeṣv eṣu sarveṣu vidhiḥ syāt parisādhane |</l>
              <l>M8.188c/ sa.mudre na-āpnuyāt kiṁ cid yadi tasmān na saṁharet ||
                188 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.189a/ caurair hṛtaṁ jalena-ūḍham agninā dagdham eva vā |</l>
              <l>M8.189c/ na dadyād yadi tasmāt sa na saṁharati kiṁ cana || 189
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.190a/ nikṣepasya-apahartāram anikṣeptāram eva ca |</l>
              <l>M8.190c/ sarvair upāyair anvicchet-śapathaiś ca-eva vaidikaiḥ
                || 190 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.191a/ yo nikṣepaṁ na-arpayati yaś ca-a.nikṣipya yācate |</l>
              <l>M8.191c/ tāv ubhau cauravat-śāsyau dāpyau vā tatsamaṁ damam ||
                191 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.192a/ nikṣepasya-apahartāraṁ tatsamaṁ dāpayed damam |</l>
              <l>M8.192c/ tathā-upanidhihartāram aviśeṣeṇa pārthivaḥ || 192
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.193a/ upadhābhiś ca yaḥ kaś cit paradravyaṁ haren naraḥ
                |</l>
              <l>M8.193c/ sa.sahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṁ vividhair vadhaiḥ ||
                193 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.194a/ nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṁś ca kulasannidhau |</l>
              <l>M8.194c/ tāvān eva sa vijñeyo vibruvan daṇḍam arhati || 194
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.195a/ mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā |</l>
              <l>M8.195c/ mitha eva pradātavyo yathā dāyas tathā grahaḥ || 195
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.196a/ nikṣiptasya dhanasya-evaṁ prītyā-upanihitasya ca |</l>
              <l>M8.196c/ rājā vinirṇayaṁ kuryād akṣiṇvan nyāsadhāriṇam || 196
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="6">
            <head>8.1.6. Grounds for Litigation-III Sale Without
              Ownership</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 697-699 :: O tr.
              177-178</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.197a/ vikrīṇīte parasya svaṁ yo 'svāmī svāmyasammataḥ |</l>
              <l>M8.197c/ na taṁ nayeta sākṣyaṁ tu stenam astenamāninam || 197
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 170"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.198a/ avahāryo bhavet-ca-eva sa.anvayaḥ ṣaṭśataṁ damam |</l>
              <l>M8.198c/ nir.anvayo 'n.apasaraḥ prāptaḥ syāc caurakilbiṣam ||
                198 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.199a/ asvāminā kṛto yas tu dāyo vikraya eva vā |</l>
              <l>M8.199c/ akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ || 199
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.200a/ sambhogo dṛśyate yatra na dṛśyeta-āgamaḥ kva cit |</l>
              <l>M8.200c/ āgamaḥ kāraṇaṁ tatra na sambhoga iti sthitiḥ || 200
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.201a/ vikrayād yo dhanaṁ kiṁ cid gṛhṇīyat kulasannidhau
                |</l>
              <l>M8.201c/ krayeṇa sa viśuddhaṁ hi nyāyato labhate dhanam || 201
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.202a/ atha mūlam anāhāryaṁ prakāśakrayaśodhitaḥ |</l>
              <l>M8.202c/ adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam || 202
                ||</l>
            </lg>
            <div4 n="1">
              <head>8.1.6.1. Fraudulent Sales</head>
              <note place="margin">[&#160;O edn 699 :: O tr. 178</note>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.203a/ na-anyad anyena saṁsṛṣṭarūpaṁ vikrayam arhati |</l>
                <l>M8.203c/ na ca-a.sāraṁ na ca nyūnaṁ na dūreṇa tirohitam ||
                  203 || <note type="variants" resp="editor" place="bottom"
                    >M8.203cv/ M: na sāvadyaṁ na ca nyūnaṁ na dūre na
                    tirohitam</note></l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.204a/ anyāṁ ced darśayitvā-anyā voḍhuḥ kanyā pradīyate
                  |</l>
                <l>M8.204c/ ubhe ta ekaśulkena vahed ity abravīn manuḥ || 204
                  ||</l>
              </lg>
              <lg type="stanza">
                <l>M8.205a/ na-unmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭa.maithunā
                  |</l>
                <l>M8.205c/ pūrvaṁ doṣān abhikhyāpya pradātā daṇḍam arhati ||
                  205 ||</l>
              </lg>
            </div4>
          </div3>
          <div3 n="7">
            <head>8.1.7. Grounds for Litigation-IV Partnerships</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 700-701 :: O tr. 178</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.206a/ ṛtvig yadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet |</l>
              <l>M8.206c/ tasya karmānurūpeṇa deyo 'ṁśaḥ sahakartṛbhiḥ || 206
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.207a/ dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan |</l>
              <l>M8.207c/ kṛtsnam eva labheta-aṁśam anyena-eva ca kārayet || 207
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 171"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.208a/ yasmin karmaṇi yās tu syur uktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ
                |</l>
              <l>M8.208c/ sa eva tā ādidīta bhajeran sarva eva vā || 208 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.209a/ rathaṁ haret ca-adhvaryur brahmā-ādhāne ca vājinam
                |</l>
              <l>M8.209c/ hotā vā-api hared aśvam udgātā ca-apy anaḥ kraye ||
                209 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.210a/ sarveṣām ardhino mukhyās tadardhena-ardhino 'pare
                |</l>
              <l>M8.210c/ tṛtīyinas tṛtīyāṁśāś caturthāṁśāś ca pādinaḥ || 210
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.211a/ sambhūya svāni karmāṇi kurvadbhir iha mānavaiḥ |</l>
              <l>M8.211c/ anena vidhiyogena kartavyā-aṁśaprakalpanā || 211
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="8">
            <head>8.1.8. Grounds for Litigation-V Non-delivery of Gifts</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 701 :: O tr. 178</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.212a/ dharmārthaṁ yena dattaṁ syāt kasmai cid yācate dhanam
                |</l>
              <l>M8.212c/ paścāc ca na tathā tat syān na deyaṁ tasya tad bhavet
                || 212 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.213a/ yadi saṁsādhayet tat tu darpāt-lobhena vā punaḥ |</l>
              <l>M8.213c/ rājñā dāpyaḥ suvarṇaṁ syāt tasya steyasya niṣkṛtiḥ ||
                213 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.214a/ dattasya-eṣā-uditā dharmyā yathāvad anapakriyā |</l>
              <l>M8.214c/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi vetanasya-anapakriyām || 214
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="9">
            <head>8.1.9. Grounds for Litigation-VI Non-payment of Wages</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 702 :: O tr. 178-179</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.215a/ bhṛto na-ārto na kuryād yo darpāt karma yathāa.uditam
                | <note type="variants" resp="editor" place="bottom">M8.215av/
                  M: anārto</note></l>
              <l>M8.215c/ sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalāny aṣṭau na deyaṁ ca-asya vetanam ||
                215 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.216a/ ārtas tu kuryāt svasthaḥ san yathābhāṣitam āditaḥ
                |</l>
              <l>M8.216c/ sa dīrghasya-api kālasya tat-labheta(-eva vetanam ||
                216 ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.217a/ yathā.uktam ārtaḥ sustho vā yas tat karma na kārayet
                |</l>
              <l>M8.217c/ na tasya vetanaṁ deyam alpa.ūnasya-api karmaṇaḥ || 217
                ||</l>
            </lg>
            <pb n="J 172"/>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.218a/ eṣa dharmo 'khilena-ukto vetanādānakarmaṇaḥ |</l>
              <l>M8.218c/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi dharmaṁ samayabhedinām || 218
                ||</l>
            </lg>
          </div3>
          <div3 n="10">
            <head>8.1.10. Grounds for Litigation-VII Breach of Contract</head>
            <note place="margin">[&#160;O edn 702-703 :: O tr. 179</note>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.219a/ yo grāma.deśa.saṅghānāṁ kṛtvā satyena saṁvidam |</l>
              <l>M8.219c/ visaṁvaden naro lobhāt taṁ rāṣṭrād vipravāsayet || 219
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.220a/ nigṛhya dāpayec ca-enaṁ samayavyabhicāriṇam |</l>
              <l>M8.220c/ catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṁś-śatamānaṁ ca rājakam || 220
                ||</l>
            </lg>
            <lg type="stanza">
              <l>M8.221a/ etad daṇḍavidhiṁ kuryād dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |</l>
              <l>M8.221c/ grāma.jāti.samūheṣu samayavyabhicāriṇām || 221 ||</l>
            </lg>
          </div3>
          
