[Note: [ L tr. 23-203 :: cf. J tr. 15-45, 55-116]
2.1. Chapter 1 :: Ṛṇādānam (Nonpayment of Debts)
[Note: [ L tr. 23-48 :: cf. J tr. 15-23]
N01.001a/ ṛṇaṁ deyam adeyaṁ ca yena yatra yathā ca yat |
N01.001c/ dānagrahaṇadharmāc ca ṛṇādānam iti smṛtam || 1 ||
[Page 50
]
N01.002a/ pitary uparate putrā ṛṇaṁ dadyur yathāṁśataḥ |
N01.002c/ vibhaktā hy avibhaktā vā yas tām udvahate dhuram || 2 ||
N01.003a/ pitṛvyeṇāvibhaktena bhrātrā vā yad ṛṇaṁ kṛtam |
N01.003c/ mātrā vā yat kuṭumbārthe dadyus tad rikthino 'khilam || 3 ||
N01.004a/ kramād avyāhataṁ prāptaṁ putrair yan narṇam uddhṛtam |
N01.004c/ dadyuḥ paitāmahaṁ pautrās tac caturthān nivartate || 4 ||
[Page 51
]
N01.005a/ icchanti pitaraḥ putrān svārthahetor yatas tataḥ |
N01.005c/ uttamarṇādhamarṇebhyo mām ayaṁ mocayiṣyati || 5 ||
[Page 57
]
N01.006a/ ataḥ putreṇa jātena svārtham utsṛjya yatnataḥ |
N01.006c/ pitā mokṣitavya ṛṇād yathā na narakaṁ patet || 6 ||
N01.007a/ tapasvī cāgnihotrī ca ṛṇavān mriyate yadi |
N01.007c/ tapaś caivāgnihotraṁ ca sarvaṁ tad dhanināṁ dhanam || 7 ||
N01.008a/ na putrarṇaṁ pitā dadyād dadyāt putras tu paitṛkam |
N01.008c/ kāmakrodhasurādyūtaprātibhāvyakṛtaṁ vinā || 8 ||
[Page 58
]
N01.009a/ pitur eva niyogād yat kuṭumbabharaṇāya ca |
N01.009c/ kṛtaṁ vā yad ṛṇaṁ kṛcchre dadyāt putrasya tat pitā || 9 ||
N01.010a/ śiṣyāntevāsidāsastrīvaiyāvṛttyakaraiś ca yat |
N01.010c/ kuṭumbahetor utkṣiptaṁ voḍhavyaṁ tat kuṭumbinā || 10 ||
[Page 59
]
N01.011a/ nārvāg viṁśatimād varṣāt pitari proṣite sutaḥ |
N01.011c/ ṛṇaṁ dadyāt pitṛvye vā jyeṣṭhe bhrātary athāpi vā || 11 ||
N01.012a/ dāpyaḥ pararṇam eko 'pi jīvatsv adhikṛtaiḥ kṛtam |
N01.012c/ preteṣu tu na tatputraḥ pararṇaṁ dātum arhati || 12 ||
[Page 60
]
N01.013a/ na strī patikṛtaṁ dadyād ṛṇaṁ putrakṛtaṁ tathā |
N01.013c/ abhyupetād ṛte yadvā saha patyā kṛtaṁ bhavet || 13 ||
N01.014a/ dadyād aputrā vidhavā niyuktā yā mumūrṣuṇā |
N01.014c/ yo vā tadriktham ādadyād yato riktham ṛṇaṁ tataḥ || 14 ||
N01.015a/ na ca bhāryākṛtam ṛṇaṁ kathañcit patyur ābhavet |
N01.015c/ āpatkṛtād ṛte puṁsāṁ kuṭumbārtho hi vistaraḥ || 15 ||
[Page 61
]
N01.016a/ anyatra rajakavyādhagopaśauṇḍikayoṣitām |
N01.016c/ teṣāṁ tatpratyayā vṛttiḥ kuṭumbaṁ ca tadāśrayam || 16 ||
N01.017a/ putriṇī tu samutsṛjya putraṁ strī yānyam āśrayet |
N01.017c/ ṛkthaṁ tasyā haret sarvaṁ niḥsvāyāḥ putra eva tu || 17 ||
[Page 62
]
N01.018a/ yā tu sapradhanaiva strī sāpatyā cānyam āśrayet |
N01.018c/ so 'syā dadyād ṛṇaṁ bhartur utsṛjed vā tathaiva tām || 18 ||
N01.019a/ adhanasya hy aputrasya mṛtasyopaiti yaḥ striyam |
N01.019c/ ṛṇaṁ voḍhuḥ sa bhajate tad evāsya dhanaṁ smṛtam || 19 ||
N01.020a/ dhanastrīhāriputrāṇām ṛṇabhāg yo dhanaṁ haret |
N01.020c/ putro 'satoḥ strīdhaninoḥ strīhārī dhaniputrayoḥ || 20 ||
[Page 64
]
N01.021a/ uttamā svairiṇī yā syād uttamā ca punarbhuvām |
N01.021c/ ṛṇaṁ tayoḥ patikṛtaṁ dadyād yas tām upāśnute || 21 ||
[Page 65
]
N01.022a/ strīkṛtāny apramāṇāni kāryāṇy āhur anāpadi |
N01.022c/ viśeṣato gṛhakṣetradānādhamanavikrayāḥ || 22 ||
N01.023a/ etāny api pramāṇāni bhartā yady anumanyate |
N01.023c/ putraḥ patyur abhāve vā rājā vā patiputrayoḥ || 23 ||
N01.024a/ bhartrā prītena yad dattaṁ striyai tasmin mṛte 'pi tat |
N01.024c/ sā yathākāmam aśnīyād dadyād vā sthāvarād ṛte || 24 ||
[Page 66
]
N01.025a/ tathā dāsakṛtaṁ kāryam akṛtaṁ paricakṣate |
N01.025c/ anyatra svāmisandeśān na dāsaḥ prabhur ātmanaḥ || 25 ||
N01.026a/ putreṇa ca kṛtaṁ kāryaṁ yat syāt pitur anicchataḥ |
N01.026c/ tad apy akṛtam evāhur dāsaḥ putraś ca tau samau || 26 ||
N01.027a/ aprāptavyavahāraś cet svatantro 'pi hi na rṇabhāk |
N01.027c/ svātantryaṁ tu smṛtaṁ jyeṣṭhe jyaiṣṭhyaṁ guṇavayaḥkṛtam || 27 ||
[Page 67
]
N01.028a/ trayaḥ svatantrā loke 'smin rājācāryas tathaiva ca |
N01.028c/ prati prati ca varṇānāṁ sarveṣāṁ svagṛhe gṛhī || 28 ||
N01.029a/ asvatantrāḥ prajāḥ sarvāḥ svatantraḥ pṛthivīpatiḥ |
N01.029c/ asvatantraḥ smṛtaḥ śiṣya ācārye tu svatantratā || 29 ||
N01.030a/ asvatantrāḥ striyaḥ putrā dāsāś ca saparigrahāḥ |
N01.030c/ svatantras tatra tu gṛhī yasya yat syāt kramāgatam || 30 ||
N01.031a/ garbhasthaiḥ sadṛśo jñeya ā varṣād aṣṭamāc chiṣuḥ |
N01.031c/ bāla ā ṣoḍaśāj jñeyaḥ pogaṇḍaś cāpi śabdyate || 31 ||
[Page 68
]
N01.032a/ parato vyavahārajñaḥ svatantraḥ pitarau vinā |
N01.032c/ jīvator asvatantraḥ syāj jarayāpi samanvitaḥ || 32 ||
N01.033a/ tayor api pitā śreyān bījaprādhānyadarśanāt |
N01.033c/ abhāve bījino mātā tadabhāve tu pūrvajaḥ || 33 ||
N01.034a/ svatantrāḥ sarva evaite paratantreṣu sarvadā |
N01.034c/ anuśiṣṭau visarge ca vikraye ceśvarā matāḥ || 34 ||
[Page 69
]
N01.035a/ yad bālaḥ kurute kāryam asvatantras tathaiva ca |
N01.035c/ akṛtaṁ tad iti prāhuḥ śāstre śāstravido janāḥ || 35 ||
N01.036a/ svatantro 'pi hi yat kāryaṁ kuryād aprakṛtiṁ gataḥ |
N01.036c/ tad apy akṛtam evāhur asvatantraḥ sa hetutaḥ || 36 ||
N01.037a/ kāmakrodhābhiyuktārtabhayavyasanapīḍitāḥ |
N01.037c/ rāgadveṣaparītāś ca jñeyās tv aprakṛtiṁ gatāḥ || 37 ||
[Page 70
]
N01.038a/ kule jyeṣṭhas tathā śreṣṭhaḥ prakṛtisthaś ca yo bhavet |
N01.038c/ tatkṛtaṁ syāt kṛtaṁ kāryaṁ nāsvatantrakṛtaṁ kṛtam || 38 ||
N01.039a/ dhanamūlāḥ kriyāḥ sarvā yatnas tatsādhane mataḥ |
N01.039c/ rakṣaṇaṁ vardhanaṁ bhoga iti tasya vidhiḥ kramāt || 39 ||
N01.040a/ tat punas trividhaṁ jñeyaṁ śuklaṁ śabalam eva ca |
N01.040c/ kṛṣṇaṁ ca tasya vijñeyaḥ prabhedaḥ saptadhā pṛthak || 40 ||
[Page 71
]
N01.041a/ śrutaśauryatapaḥkanyāśiṣyayājyānvayāgatam |
N01.041c/ dhanaṁ saptavidhaṁ śuklam udayo 'py asya tadvidhaḥ || 41 ||
N01.042a/ kusīdakṛṣivāṇijyaśulkaśilpānuvṛttibhiḥ |
N01.042c/ kṛtopakārād āptaṁ ca śabalaṁ samudāhṛtam || 42 ||
N01.043a/ pārśvikadyūtadautyārtipratirūpakasāhasaiḥ/
N01.043c/ vyājenopārjitaṁ yac ca tat kṛṣṇaṁ samudāhṛtam || 43 ||
[Page 72
]
N01.044a/ tena krayo vikrayaś ca dānaṁ grahaṇam eva ca |
N01.044c/ vividhāś ca pravartante kriyāḥ sambhoga eva ca || 44 ||
N01.045a/ yathāvidhena dravyeṇa yatkiñcit kurute naraḥ |
N01.045c/ tathāvidham avāpnoti sa phalaṁ pretya ceha ca || 45 ||
N01.046a/ tat punar dvādaśavidhaṁ prativarṇāśrayāt smṛtam |
N01.046c/ sādhāraṇaṁ syāt trividhaṁ śeṣaṁ navavidhaṁ smṛtam || 46 ||
N01.047a/ kramāgataṁ prītidāyaḥ prāptaṁ ca saha bhāryayā |
N01.047c/ aviśeṣeṇa varṇānāṁ sarveṣāṁ trividhaṁ dhanam || 47 ||
[Page 73
]
N01.048a/ vaiśeṣikaṁ dhanaṁ jñeyaṁ brāhmaṇasya trilakṣaṇam |
N01.048c/ pratigraheṇa yallabdhaṁ yājyataḥ śiṣyatas tathā || 48 ||
N01.049a/ trividhaṁ kṣatriyasyāpi prāhur vaiśeṣikaṁ dhanam |
N01.049c/ yuddhopalabdhaṁ kāraś ca daṇḍaś ca vyavahārataḥ || 49 ||
N01.050a/ vaiśeṣikaṁ dhanaṁ jñeyaṁ vaiśyasyāpi trilakṣaṇam |
N01.050c/ kṛṣigorakṣavāṇijyaiḥ śūdrasyaibhyas tv anugrahāt || 50 ||
N01.051a/ sarveṣām eva varṇānām eṣa dharmyo dhanāgamaḥ |
N01.051c/ viparyayād adharmyaḥ syān na ced āpad garīyasī || 51 ||
N01.052a/ āpatsv anantarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate |
N01.052c/ vaiśyavṛttis tataś coktā na jaghanyā kathañcana || 52 ||
[Page 74
]
N01.053a/ na kathañcana kurvīta brāhmaṇaḥ karma vārṣalam |
N01.053c/ vṛṣalaḥ karma na brāhmaṁ patanīye hi te tayoḥ || 53 ||
N01.054a/ utkṛṣṭaṁ cāpakṛṣṭaṁ ca tayoḥ karma na vidyate |
N01.054c/ madhyame karmaṇī hitvā sarvasādhāraṇe hi te || 54 ||
N01.055a/ āpadaṁ brāhmaṇas tīrtvā kṣatravṛttyā hṛtair dhanaiḥ |
N01.055c/ utsṛjet kṣatravṛttiṁ tāṁ kṛtvā pāvanam ātmanaḥ || 55 ||
[Page 75
]
N01.056a/ tasyām eva tu yo vṛttau brāhmaṇo ramate rasāt |
N01.056c/ kāṇḍapṛṣṭhaś cyuto mārgāt so 'pāṅkteyaḥ prakīrtitaḥ || 56 ||
N01.057a/ vaiśyavṛttāv avikreyaṁ brāhmaṇasya payo dadhi |
N01.057c/ ghṛtaṁ madhu madhūcchiṣṭaṁ lākṣākṣārarasāsavāḥ || 57 ||
N01.058a/ māṁsaudanatilakṣaumasomapuṣpaphalapalāḥ |
N01.058c/ manuṣyaviṣaśastrāmbulavaṇāpūpavīrudhaḥ || 58 ||
N01.059a/ nīlīkauṣeyacarmāsthikutapaikaśaphā mṛdaḥ |
N01.059c/ udaśvitkeśapiṇyākaśākādyauṣadhayas tathā || 59 ||
[Page 76
]
N01.060a/ brāhmaṇasya tu vikreyaṁ śuṣkaṁ dāru tṛṇāni ca |
N01.060c/ gandhadravyairakāvetratūlamūlatuśād ṛte || 60 ||
N01.061a/ svayaṁ śīrṇaṁ ca vidalaṁ phalānāṁ badareṅgude |
N01.061c/ rajjuḥ kārpāsikaṁ sūtraṁ tac ced avikṛtaṁ bhavet || 61 ||
N01.062a/ aśaktau bheṣajasyārthe yajñahetos tathaiva ca |
N01.062c/ yady avaśyaṁ tu vikreyās tilā dhānyena tatsāmāḥ || 62 ||
N01.063a/ avikreyāṇi vikrīṇan brāhmaṇaḥ pracyutaḥ pathaḥ |
N01.063c/ mārge punar avasthāpya rājñā daṇḍena bhūyasā || 63 ||
[Page 77
]
[Note: cf. J tr. 23 :: Chapter iv. On Evidence by Writing]
[Note: [ L tr. 48-73 :: cf. J tr. 23-32]
N01.064a/ pramāṇāni pramāṇasthaiḥ paripālyāni yatnataḥ |
N01.064c/ sīdanti hi pramāṇāni pramāṇair avyavasthitaiḥ || 64 ||
N01.065a/ likhitaṁ sākṣiṇo bhuktiḥ pramāṇaṁ trividhaṁ smṛtaṁ |
N01.065c/ dhanasvīkaraṇe yena dhanī dhanam upāśnute || 65 ||
[Page 78
]
N01.066a/ likhitaṁ balavan nityaṁ jīvantas tv eva sākṣiṇaḥ |
N01.066c/ kālātiharaṇād bhuktir iti śāstreṣu niścayaḥ || 66 ||
[Page 79
]
N01.067a/ trividhasyāsya dṛṣṭasya pramāṇasya yathākramam |
N01.067c/ pūrvaṁ pūrvaṁ guru jñeyaṁ bhuktir ebhyo garīyasī || 67 ||
N01.068a/ vidyamāne 'pi likhite jīvatsv api hi sākṣiṣu |
N01.068c/ viśeṣataḥ sthāvarāṇāṁ yan na bhuktaṁ na tat sthiram || 68 ||
[Page 80
]
N01.069a/ bhujyamānān parair arthān yaḥ svān maurkhyād upekṣate |
N01.069c/ samakṣaṁ jīvato 'py asya tān bhuktiḥ kurute vaśe || 69 ||
N01.070a/ yatkiñcid daśa varṣāṇi sannidhau prekṣate dhanī |
N01.070c/ bhujyamānaṁ parais tūṣṇīṁ na sa tal labdhum arhati || 70 ||
N01.071a/ upekṣāṁ kurvatas tasya tūṣṇīṁ bhūtasya tiṣṭhataḥ |
N01.071c/ kāle 'tipanne pūrvokte vyavahāro na sidhyati || 71 ||
[Page 81
]
N01.072a/ ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye cāsya bhujyate |
N01.072c/ bhuktaṁ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dhanam arhati || 72 ||
N01.073a/ ādhiḥ sīmā bāladhanaṁ nikṣepopanidhī striyaḥ |
N01.073c/ rājasvaṁ śrotriyasvaṁ ca nopabhogena jīryate || 73 ||
N01.074a/ pratyakṣaparibhogāc ca svāmino dvidaśāḥ samāḥ |
N01.074c/ ādhyādīny api jīryante strīnarendradhanād ṛte || 74 ||
[Page 82
]
N01.075a/ strīdhanaṁ ca narendrāṇāṁ na kadācana jīryate |
N01.075c/ anāgamaṁ bhujyamānaṁ vatsarāṇāṁ śatair api || 75 ||
N01.076a/ nirbhogo yatra dṛśyeta na dṛśyetāgamaḥ kvacit |
N01.076c/ āgamaḥ kāraṇaṁ tatra na bhogas tatra kāraṇam || 76 ||
N01.077a/ anāgamaṁ bhujyate yan na tad bhogo 'tivartate |
N01.077c/ prete tu bhoktari dhanaṁ yāti tadvaṁśyabhogyatām || 77 ||
[Page 83
]
N01.078a/ āhartaivābhiyuktaḥ sann arthānām uddharet padam |
N01.078c/ bhuktir eva viśuddhiḥ syāt prāptānāṁ pitṛtaḥ kramāt || 78 ||
N01.079a/ anvāhitaṁ hṛtaṁ nyastaṁ balāvaṣṭabdhaṁ yācitam |
N01.079c/ apratyakṣaṁ ca yad bhuktaṁ ṣaḍ etāny āgamaṁ vinā || 79 ||
[Page 84
]
N01.080a/ tathārūḍhavivādasya pretasya vyavahāriṇaḥ |
N01.080c/ putreṇa so 'rthaḥ saṁśodhyo na taṁ bhogo 'tivartate || 80 ||
N01.081a/ yad vināgamam apy ūrdhvaṁ bhuktaṁ pūrvais tribhir bhavet |
N01.081c/ na tac chakyam apākartuṁ kramāt tripuruṣāgatam || 81 ||
N01.082a/ santo 'pi na pramāṇaṁ syur mṛte dhanini sākṣiṇaḥ |
N01.082c/ anyatra śrāvitaṁ yat syāt svayam āsannamṛtyunā || 82 ||
[Page 85
]
N01.083a/ na hi pratyarthini prete pramāṇaṁ sākṣiṇāṁ vacaḥ |
N01.083c/ sākṣimat karaṇaṁ tatra pramāṇaṁ syād viniścaye || 83 ||
N01.084a/ śrāvitas tv ātureṇāpi yas tv artho dharmasaṁhitaḥ |
N01.084c/ mṛte 'pi tatra sākṣī syāt ṣaṭsu cānvāhitādiṣu || 84 ||
N01.085a/ kriya rṇādiṣu sarveṣu balavaty uttarottarā |
N01.085c/ pratigrahādhikrīteṣu pūrvā pūrvā garīyasī || 85 ||
[Page 86
]
N01.086a/ sthānalābhanimittaṁ hi dānagrahaṇam iṣyate |
N01.086c/ tat kusīdam iti proktaṁ tena vṛttiḥ kusīdinām || 86 ||
[Page 87
]
N01.087a/ kāyikā kālikā caiva kāritā ca tathā smṛtā |
N01.087c/ cakravṛddhiś ca śāstreṣu tasya vṛddhiś caturvidhā || 87 ||
N01.088a/ kāyāvirodhinī śaśvat paṇapādyā tu kāyikā |
N01.088c/ pratimāsaṁ sravati yā vṛddhiḥ sā kālikā smṛtā || 88 ||
N01.089a/ vṛddhiḥ sā kāritā nāma ya rṇikena svayaṅkṛtā |
N01.089c/ vṛddher api punar vṛddhiś cakravṛddhir udāhṛtā || 89 ||
[Page 89
]
N01.090a/ ṛṇānāṁ sārvabhaumo 'yaṁ vidhir vṛddhikaraḥ smṛtaḥ |
N01.090c/ deśācāravidhis tv anyo yatra rṇam avatiṣṭhati || 90 ||
N01.091a/ dviguṇaṁ triguṇaṁ caiva tathānyasmiṁś caturguṇam |
N01.091c/ tathāṣṭaguṇam anyasmin deśe deśe 'vatiṣṭhate || 91 ||
N01.092a/ hiraṇyadhānyavastrāṇāṁ vṛddhir dvitricaturguṇā |
N01.092c/ ghṛtasyāṣṭaguṇā vṛddhiḥ strīpaśūnāṁ ca santatiḥ || 92 ||
[Page 90
]
N01.093a/ sūtrakarpāsakiṇvānāṁ trapuṣaḥ sīsakasya ca |
N01.093c/ āyudhānāṁ ca sarveṣāṁ carmaṇas tāmralohayoḥ || 93 ||
N01.094a/ anyeṣāṁ caiva sarveṣām iṣṭakānāṁ tathaiva ca |
N01.094c/ akṣayyā vṛddhir eteṣāṁ manur āha prajāpatiḥ || 94 ||
N01.095a/ tailānāṁ caiva sarveṣāṁ madyānāṁ madhusarpiṣām |
N01.095c/ vṛddhir aṣṭaguṇā jñeyā guḍasya lavaṇasya ca || 95 ||
N01.096a/ na vṛddhiḥ prītidattānāṁ syād anākāritā kvacit |
N01.096c/ anākāritam apy ūrdhvaṁ vatsarārdhād vivardhate || 96 ||
N01.097a/ eṣa vṛddhividhiḥ proktaḥ prativṛddhasya dharmataḥ |
N01.097c/ vṛddhis tu yoktā dhānyānāṁ vārdhuṣyaṁ tad udāhṛtam || 97 ||
[Page 91
]
N01.098a/ āpadaṁ nistared vaiśyaḥ kāmaṁ vārdhuṣakarmaṇā |
N01.098c/ āpatsv api hi kaṣṭāsu brāhmaṇasya na vārdhuṣam || 98 ||
N01.099a/ brāhmaṇasya tu yad deyaṁ sānvayasya na cāsti saḥ |
N01.099c/ svakulyasyāsya nivapet tadabhāve 'sya bandhuṣu || 99 ||
N01.100a/ yadā tu na svakulyāḥ syur na ca sambandhibāndhavāḥ |
N01.100c/ tadā dadyāt svajātibhyas teṣv asatsv apsu nikṣipet || 100 ||
[Page 92
]
N01.101a/ gṛhītvopagataṁ dadyād ṛṇikāyodayaṁ dhanī |
N01.101c/ adadad yācyamānas tu śeṣahānim avāpnuyāt || 101 ||
N01.102a/ lekhyaṁ dadyād ṛṇe śuddhe tadabhāve pratiśravam |
N01.102c/ dhanikarṇikayor evaṁ viśuddhiḥ syāt parasparam || 102 ||
[Page 93
]
N01.103a/ viśrambhahetū dvāv atra pratibhūr ādhir eva ca |
N01.103c/ likhitaṁ sākṣiṇaś ca dve pramāṇe vyaktikārake || 103 ||
N01.104a/ upasthānāya dānāya pratyayāya tathaiva ca |
N01.104c/ trividhaḥ pratibhūr dṛṣṭas triṣv evārtheṣu sūribhiḥ || 104 ||
[Page 94
]
N01.105a/ ṛṇiṣv apratikurvatsu pratyaye vā vivādite |
N01.105c/ pratibhūs tad ṛṇaṁ dadyād anupasthāpayaṁs tathā || 105 ||
[Page 95
]
N01.106a/ bahavaś cet pratibhuvo dadyus te 'rthaṁ yathākṛtam |
N01.106c/ arthe 'viśeṣite hy eṣu dhaninaś chandataḥ kriyā || 106 ||
[Page 96
]
N01.107a/ yaṁ cārthaṁ pratibhūr dadyād dhanikenopapīḍitaḥ |
N01.107c/ ṛṇikas taṁ pratibhuve dviguṇaṁ pratipādayet || 107 ||
[Page 97
]
N01.108a/ adhikriyata ity ādhiḥ sa vijñeyo dvilakṣaṇaḥ |
N01.108c/ kṛtakālopaneyaś ca yāvaddeyodyatas tathā || 108 ||
[Page 98
]
N01.109a/ sa punar dvividhaḥ prokto gopyo bhogyas tathaiva ca |
N01.109c/ pratidānaṁ tathaivāsya lābhahānir viparyaye || 109 ||
N01.110a/ pramādād dhaninas tadvad ādhau vikṛtim āgate |
N01.110c/ vinaṣṭe mūlanāśaḥ syād daivarājakṛtād ṛte || 110 ||
[Page 99
]
N01.111a/ rakṣyamāṇo 'pi yatrādhiḥ kāleneyād asāratām |
N01.111c/ ādhir anyo 'dhikartavyo deyaṁ vā dhanine dhanam || 111 ||
N01.112a/ atha śaktivihīnaḥ syād ṛṇī kālaviparyayāt |
N01.112c/ śakyaprekṣam ṛṇaṁ dāpyaḥ kāle kāle yathodayam || 112 ||
[Page 100
]
N01.113a/ śakto vā yadi daurātmyān na dadyād dhanine dhanam |
N01.113c/ rājñā dāpayitavyaḥ syād gṛhītvāṁśaṁ tu viṁśakam || 113 ||
N01.114a/ naśyed ṛṇaparīmāṇaṁ kāleneha rṇikasya cet |
N01.114c/ jātisañjñādhivāsānām āgamo lekhyataḥ smṛtaḥ || 114 ||
[Page 101
]
N01.115a/ lekhyaṁ tu dvividhaṁ jñeyaṁ svahastānyakṛtaṁ tathā |
N01.115c/ asākṣimat sākṣimac ca siddhir deśasthites tayoḥ || 115 ||
N01.116a/ deśācārāviruddhaṁ yad vyaktādhikṛtalakṣaṇam |
N01.116c/ tat pramāṇaṁ smṛtaṁ lekhyam aviluptakramākṣaram || 116 ||
N01.117a/ mattābhiyuktastrībālabalātkārakṛtaṁ ca yat |
N01.117c/ tad apramāṇakaraṇaṁ bhītopadhikṛtaṁ tathā || 117 ||
[Page 102
]
N01.118a/ mṛtāḥ syuḥ sākṣiṇo yatra dhanikarṇikalekhakāḥ |
N01.118c/ tad apy apārthaṁ likhitam ṛte tv ādheḥ sthirāśrayāt || 118 ||
N01.119a/ ādhir yo dvividhaḥ prokto jaṅgamaḥ sthāvaras tathā |
N01.119c/ siddhir atrobhayasyāsya bhogo yady asti nānyathā || 119 ||
N01.120a/ darśitaṁ pratikālaṁ yac chrāvitaṁ śrāvitaṁ ca yat |
N01.120c/ lekhyaṁ sidhyati sarvatra mṛteṣv api hi sākṣiṣu || 120 ||
[Page 103
]
N01.121a/ aśrutārtham adṛṣṭārthaṁ vyavahārārtham eva ca |
N01.121c/ na lekhyaṁ siddhim āpnoti jīvatsv api hi sākṣiṣu || 121 ||
N01.122a/ lekhye deśāntaranyaste dagdhe durlikhite hṛte |
N01.122c/ satas tatkālakaraṇam asato dṛṣṭadarśanam || 122 ||
[Page 104
]
N01.123a/ yasmin syāt saṁśayo lekhye bhūtābhūtakṛte kvacit |
N01.123c/ tatsvahastakriyācihnaprāptiyuktibhir uddharet || 123 ||
[Page 105
]
N01.124a/ lekhyaṁ yac cānyanāmāṅkaṁ hetvantarakṛtaṁ bhavet |
N01.124c/ vipratyaye parīkṣyaṁ tat sambandhāgamahetubhiḥ || 124 ||
[Page 106
]
N01.124-1a/ lekhyaṁ yac cānyanāmāṅkaṁ hetvantarakṛtaṁ bhavet |
N01.124-1c/ vipratyaye parīkṣyaṁ tat sambandhāgamahetubhiḥ || 124-1 ||
[Page 107
]
N01.125a/ likhitaṁ likhitenaiva sākṣimat sākṣibhir haret |
N01.125c/ sākṣibhyo likhitaṁ śreyo likhitena tu sākṣiṇaḥ || 125 ||
[Page 108
]
N01.126a/ chinnabhinnahṛtonmṛṣṭanaṣṭadurlikhiteṣu ca |
N01.126c/ kartavyam anyal lekhyaṁ syād eṣa lekhyavidhiḥ smṛtaḥ || 126 ||
[Page 109
]
[Note: cf. J tr. 32 :: Chapter v. On Evidence by Witnesses ...]
[Note: [ L tr. 73-95 :: cf. J tr. 32-45]
N01.127a/ sandigdheṣu tu kāryeṣu dvayor vivadamānayoḥ |
N01.127c/ dṛṣṭaśrutānubhūtatvāt sākṣibhyo vyaktidarśanam || 127 ||
N01.128a/ samakṣadarśanāt sākṣī vijñeyaḥ śrotracakṣuṣoḥ |
N01.128c/ śrotrasya yat paro brūte cakṣuṣaḥ kāyakarma yat || 128 ||
[Page 110
]
N01.129a/ ekādaśavidhaḥ sākṣī sa tu dṛṣṭo manīṣibhiḥ |
N01.129c/ kṛtaḥ pañcavidhas teṣāṁ ṣaḍvidho 'kṛta ucyate || 129 ||
N01.130a/ likhitaḥ smāritaś caiva yadṛcchābhijña eva ca |
N01.130c/ gūḍhaś cottarasākṣī ca sākṣī pañcavidhaḥ smṛtaḥ || 130 ||
N01.131a/ akṛtaḥ ṣaḍvidhaś cāpi sūribhiḥ parikīrtitaḥ |
N01.131c/ grāmaś ca prāḍvivākaś ca rājā ca vyavahāriṇām || 131 ||
N01.132a/ kāryeṣv abhyantaro yaḥ syād arthinā prahitaś ca yaḥ |
N01.132c/ kulaṁ kulavivādeṣu bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ || 132 ||
[Page 111
]
N01.133a/ kulīnā ṛjavaḥ śuddhā janmataḥ karmato 'rthataḥ |
N01.133c/ tryavarāḥ sākṣiṇo 'nindyāḥ śucayaḥ syuḥ subuddhayaḥ || 133 ||
N01.134a/ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāpy aninditāḥ |
N01.134c/ prativarṇaṁ bhaveyus te sarve sarveṣu vā punaḥ || 134 ||
N01.135a/ śreṇīṣu śreṇipuruṣāḥ sveṣu vargeṣu vargiṇaḥ |
N01.135c/ bahirvāsiṣu bāhyāś ca striyaḥ striṣu ca sākṣiṇaḥ || 135 ||
[Page 112
]
N01.136a/ śreṇyādiṣu tu vargeṣu kaścic ced dveṣyatām iyāt |
N01.136c/ tebhya eva na sākṣī syād dveṣṭāraḥ sarva eva te || 136 ||
N01.137a/ asākṣy api hi śāstreṣu dṛṣṭaḥ pañcavidho budhaiḥ |
N01.137c/ vacanād doṣato bhedāt svayamukter mṛtāntaraḥ || 137 ||
N01.138a/ śrotriyādyā vacanataḥ stenādyā doṣadarśanāt |
N01.138c/ bhedād vipratipattiḥ syād vivāde yatra sākṣiṇaḥ || 138 ||
N01.139a/ svayamukter anirdiṣṭaḥ svayam evaitya yo vadet |
N01.139c/ mṛtāntaro 'rthini prete mumūrṣuśrāvitād ṛte || 139 ||
N01.140a/ śrotriyās tāpasā vṛddhā ye ca pravrajitā narāḥ |
N01.140c/ asākṣiṇas te vacanān nātra hetur udāhṛtaḥ || 140 ||
N01.141a/ stenāḥ sāhasikāś caṇḍāḥ kitavā vadhakās tathā |
N01.141c/ asākṣiṇas te duṣṭatvāt teṣu satyaṁ na vidyate || 141 ||
[Page 113
]
N01.142a/ rājñā parigṛhīteṣu sākṣiṣv ekārthaniścaye |
N01.142c/ vacanaṁ yatra bhidyate te syur bhedād asākṣiṇaḥ || 142 ||
N01.143a/ anirdiṣṭas tu sākṣitve svayam evaitya yo vadet |
N01.143c/ sūcīty uktaḥ sa śāstreṣu na sa sākṣitvam arhati || 143 ||
N01.144a/ yo 'rthaḥ śrāvayitavyaḥ syāt tasminn asati cārthini |
N01.144c/ kva tad vadatu sākṣitvam ity asākṣī mṛtāntaraḥ || 144 ||
N01.144-1a/ yo 'rthaḥ śrāvayitavyaḥ syāt tasminn asati cārthini |
N01.144-1c/ kva tad vadatu sākṣitvam ity asākṣī mṛtāntaraḥ || 144-1 ||
[Page 114
]
N01.145a/ dvayor vivadator arthe dvayoḥ satsu ca sākṣiṣu |
N01.145c/ pūrvapakṣo bhaved yasya bhaveyus tasya sākṣiṇaḥ || 145 ||
[Page 115
]
N01.146a/ ādharyaṁ pūrvapakṣasya yasminn arthe vaśād bhavet |
N01.146c/ praṣṭavyāḥ sākṣiṇas tatra vivāde prativādinaḥ || 146 ||
N01.147a/ na pareṇa samuddiṣṭam upeyāt sākṣiṇaṁ rahaḥ |
N01.147c/ bhedayet taṁ na cānyena hīyetaivaṁ samācaran || 147 ||
[Page 116
]
N01.148a/ sākṣy uddiṣṭo yadi preyād gacched vāpi digantaram |
N01.148c/ tacchrotāraḥ pramāṇaṁ syuḥ pramāṇaṁ hy uttarakriyā || 148 ||
N01.149a/ sudīrgheṇāpi kālena likhitaṁ siddhim āpnuyāt |
N01.149c/ jānatā cātmanā lekhyaṁ ajānānas tu lekhayet || 149 ||
N01.150a/ siddhir uktāṣṭamād varṣāt smāritasyeha sākṣiṇaḥ |
N01.150c/ ā pañcamāt tathā siddhir yadṛcchopagatasya tu || 150 ||
[Page 117
]
N01.151a/ ā tṛtīyāt tathā varṣāt siddhir gūḍhasya sākṣiṇaḥ |
N01.151c/ ā vai saṁvatsarāt siddhiṁ vadanty uttarasākṣiṇaḥ || 151 ||
N01.152a/ athavā kālaniyamo na dṛṣṭaḥ sākṣiṇaṁ prati |
N01.152c/ smṛtyapekṣaṁ hi sākṣitvam āhuḥ śāstravido janāḥ || 152 ||
N01.153a/ yasya nopahatā puṁsaḥ smṛtiḥ śrotraṁ ca nityaśaḥ |
N01.153c/ sudīrgheṇāpi kālena sa sākṣī sākṣyam arhati || 153 ||
N01.154a/ asākṣipratyayās tv anye ṣaḍvivādāḥ prakīrtitāḥ |
N01.154c/ lakṣaṇāny eva sākṣitvaṁ eṣām āhur manīṣiṇaḥ || 154 ||
[Page 118
]
N01.155a/ ulkāhasto 'gnido jñeyaḥ śastrapāṇis tu ghātakaḥ |
N01.155c/ keśākeśigṛhītaś ca yugapat pāradārikaḥ || 155 ||
N01.156a/ kuddālapāṇir vijñeyaḥ setubhettā samīpagaḥ |
N01.156c/ tathā kuṭhārapāṇiś ca vanachettā prakīrtitaḥ || 156 ||
N01.157a/ abhyagracihno vijñeyo daṇḍapāruṣyakṛn naraḥ |
N01.157c/ asākṣipratyayā hy ete pāruṣye tu parīkṣaṇam || 157 ||
N01.158a/ kaścit kṛtvātmanaś cihnaṁ dveṣāt param upadravet |
N01.158c/ hetvarthagatisāmarthyais tatra yuktaṁ parīkṣaṇam || 158 ||
N01.159a/ nārthasambandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ |
N01.159c/ na dṛṣṭadoṣāḥ praṣṭavyāś na vyādhyārtā na dūṣitāḥ || 159 ||
[Page 119
]
N01.160a/ dāsanaikṛtikāśraddhavṛddhastrībālacākrikāḥ |
N01.160c/ mattonmattapramattārtakitavagrāmayājakāḥ || 160 ||
N01.161a/ mahāpathikasāmudravaṇikpravrajitāturāḥ |
N01.161c/ lubdhakaśrotriyācārahīnaklībakuśīlavāḥ || 161 ||
N01.162a/ nāstikavrātyadārāgnityāgino 'yājyayājakāḥ |
N01.162c/ ekasthālīsahāyāricarajñātisanābhayaḥ || 162 ||
[Page 120
]
N01.163a/ prāgdṛṣṭadoṣaśailūṣaviṣajīvyahituṇḍikāḥ |
N01.163c/ garadāgnidakīnāśaśūdrāputropapātikāḥ || a 163 ||
N01.164a/ klāntasāhasikaśrāntanirdhanāntyāvasāyinaḥ |
N01.164c/ bhinnavṛttāsamāvṛttajaḍatailikamūlikāḥ || 164 ||
N01.165a/ bhūtāviṣṭanṛpadviṣṭavarṣanakṣatrasūcakāḥ |
N01.165c/ aghaśaṁsyātmavikretṛhīnāṅgabhagavṛttayaḥ || 165 ||
[Page 121
]
N01.166a/ kunakhī śyāvadan śvitrimitradhrukśaṭhaśauṇḍikāḥ |
N01.166c/ aindrajālikalubdhograśreṇīgaṇavirodhinaḥ || 166 ||
N01.167a/ vadhakṛccitrakṛnmaṅkhaḥ patitaḥ kūṭakārakaḥ |
N01.167c/ kuhakaḥ pratyavasitas taskaro rājapūruṣaḥ | 167
N01.168a/ manuṣyaviṣaśastrāmbulavaṇāpūpavīrudhām |
N01.168c/ vikretā brāhmaṇaś caiva dvijo vārdhuṣikaś ca yaḥ || 168 ||
N01.169a/ cyutaḥ svadharmāt kulikaḥ stāvako hīnasevakaḥ |
N01.169c/ pitrā vivadamānaś ca bhedakṛc cety asākṣiṇaḥ || 169 ||
N01.170a/ asākṣiṇo ye nirdiṣṭā dāsanaikṛtikādayaḥ |
N01.170c/ kāryagauravam āsādya bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ || 170 ||
[Page 122
]
N01.171a/ sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṅgrahaṇeṣu ca |
N01.171c/ pāruṣyayoś cāpy ubhayor na parīkṣeta sākṣiṇaḥ || 171 ||
N01.172a/ teṣām api na bālaḥ syān naiko na strī na kūṭakṛt |
N01.172c/ na bāndhavo na cārātir brūyus te sākṣyam anyathā || 172 ||
N01.173a/ bālo 'jñānād asatyāt strī pāpābhyāsāc ca kūṭakṛt |
N01.173c/ vibrūyād bāndhavaḥ snehād vairaniryātanād ariḥ || 173 ||
N01.174a/ athavānumato yaḥ syād dvayor vivadamānayoḥ |
N01.174c/ asākṣy eko 'pi sākṣitve praṣṭavyaḥ syāt sa saṁsadi || 174 ||
N01.175a/ yas tv ātmadoṣabhinnatvād asvastha iva lakṣyate |
N01.175c/ sthānāt sthānāntaraṁ gacched ekaikaṁ copadhāvati || 175 ||
N01.176a/ kāsate 'nibhṛto 'kasmād abhīkṣṇaṁ niśvasaty api |
N01.176c/ bhūmiṁ likhati pādābhyāṁ bāhu vāso dhunoti ca || 176 ||
[Page 123
]
N01.177a/ bhidyate mukhavarṇo 'sya lalāṭaṁ svidyate tathā |
N01.177c/ śoṣam āgacchataś coṣṭhāv ūrdhvaṁ tiryak ca vīkṣate || 177 ||
N01.178a/ tvaramāṇa ivābaddham apṛṣṭo bahu bhāṣate |
N01.178c/ kūṭasākṣī sa vijñeyas taṁ pāpaṁ vinayen nṛpaḥ || 178 ||
N01.179a/ śrāvayitvā ca yo 'nyebhyaḥ sākṣitvaṁ tad vinihnute |
N01.179c/ sa vineyo bhṛśataraṁ kūṭasākṣyadhiko hi saḥ || 179 ||
N01.180a/ āhūya sākṣiṇaḥ pṛcchen niyamya śapathair bhṛśam |
N01.180c/ samastān viditācārān vijñātārthān pṛthak pṛthak || 180 ||
[Page 124
]
N01.181a/ satyena śāpayed vipraṁ kṣatriyaṁ vāhanāyudhaiḥ |
N01.181c/ gobījakāñcanair vaiśyaṁ śūdraṁ sarvais tu pātakaiḥ || 181 ||
N01.182a/ purāṇair dharmavacanaiḥ satyamāhātmyakīrtanaiḥ |
N01.182c/ anṛtasyāpavādaiś ca bhṛśam uttrāsya sākṣiṇaḥ || 182 ||
N01.183a/ nagno muṇḍaḥ kapālena bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ |
N01.183c/ dīnaḥ śatrugṛhaṁ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṁ vadet || 183 ||
N01.184a/ nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ |
N01.184c/ amitrān bhūyaśaḥ paśyed yaḥ sākṣyam anṛtaṁ vadet || 184 ||
[Page 125
]
N01.185a/ yāṁ rātrim adhivinnā strī yāṁ caivākṣaparājitaḥ |
N01.185c/ yāṁ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sa tāṁ vaset || 185 ||
N01.186a/ sākṣī sākṣyasamuddeśe gokarṇaśithilaṁ caran |
N01.186c/ sahasraṁ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati || 186 ||
N01.187a/ tasya varṣaśate pūrṇe pāśam ekaṁ pramucyate |
N01.187c/ evaṁ sa bandhanāt tasmān mucyate niyutāḥ samāḥ || 187 ||
N01.188a/ yāvato bāndhavāṁs yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṁ vadan |
N01.188c/ tāvataḥ saṅkhyayā tasmin śṛṇu saumyānupūrvaśaḥ || 188 ||
N01.189a/ pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
N01.189c/ śatam aśvānṛte hanti sahasraṁ puruṣānṛte || 189 ||
N01.190a/ hanti jātān ajātāṁś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṁ vadan |
N01.190c/ sarvaṁ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṁ vadīḥ || 190 ||
[Page 126
]
N01.191a/ ekam evādvitīyaṁ tat prāhuḥ pāvanam ātmanaḥ |
N01.191c/ satyaṁ svargasya sopānaṁ pārāvārasya naur iva || 191 ||
N01.192a/ aśvamedhasahasraṁ ca satyaṁ ca tulayā dhṛtam |
N01.192c/ aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate || 192 ||
N01.193a/ varaṁ kūpaśatād vāpi varaṁ vāpīśatāt kratuḥ |
N01.193c/ varaṁ kratuśatāt putraḥ satyaṁ putraśatād varam || 193 ||
N01.194a/ bhūr dhārayati satyena satyenodeti bhāskaraḥ |
N01.194c/ satyena vāyuḥ pavate satyenāpaḥ sravanti ca || 194 ||
N01.195a/ satyam eva paraṁ dānaṁ satyam eva paraṁ tapaḥ |
N01.195c/ satyam eva paro dharmo lokānām iti naḥ śrutam || 195 ||
N01.196a/ satyaṁ devāḥ samāsena manuṣyās tv anṛtaṁ smṛtam |
N01.196c/ ihaiva tasya devatvaṁ yasya satye sthitā matiḥ || 196 ||
N01.197a/ satyaṁ brūhy anṛtaṁ tyaktvā satyena svargam eṣyasi |
N01.197c/ uktvānṛtaṁ mahāghoraṁ narakaṁ pratipatsyate || 197 ||
N01.198a/ nirayeṣu ca te śaśvaj jihvām utkṛtya dāruṇāḥ |
N01.198c/ asibhiḥ śātayiṣyanti balino yamakiṅkarāḥ || 198 ||
[Page 127
]
N01.199a/ śūlair bhetsyanti cākruddhāḥ krośantam aparāyaṇam |
N01.199c/ avākśirasam utkṣipya kṣepsyanty agnihradeṣu ca || 199 ||
N01.200a/ anubhūya ca duḥkhās tāś ciraṁ narakavedanāḥ |
N01.200c/ iha yāsyasy abhavyāsu gṛdhrakākādiyoniṣu || 200 ||
N01.201a/ jñātvaitān anṛte doṣāñ jñātvā satye ca sadguṇān |
N01.201c/ satyaṁ vadoddharātmānaṁ mātmānaṁ pātayiṣyasi || 201 ||
N01.202a/ na bāndhavā na suhṛdo na dhanāni mahānty api |
N01.202c/ alaṁ tārayituṁ śaktās tamasy ugre nimajjataḥ || 202 ||
N01.203a/ pitaras tv avalambante tvayi sākṣitvam āgate |
N01.203c/ tārayiṣyati kiṁvāsmān ātmānaṁ pātayiṣyati || 203 ||
N01.204a/ satyam ātmā manuṣyasya satye sarvaṁ pratiṣṭhitam |
N01.204c/ sarvathaivātmanātmānaṁ śreyasā yojayiṣyasi || 204 ||
[Page 128
]
N01.205a/ yāṁ ca rātrim ajaniṣṭhā yāṁ rātriṁ ca mariṣyasi |
N01.205c/ vṛthā tadantaraṁ te syāt kuryāś cet satyam anyathā || 205 ||
N01.206a/ nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṁ param |
N01.206c/ sākṣidharme viśeṣeṇa satyam eva vadet tataḥ || 206 ||
N01.207a/ yaḥ parārthe praharati svāṁ vācaṁ puruṣādhamaḥ |
N01.207c/ ātmārthe kiṁ na kuryāt sa pāpo narakanirbhayaḥ || 207 ||
N01.208a/ arthā vai vāci niyatā vāṅmūlā vāgviniḥsṛtāḥ |
N01.208c/ yo hy etāṁ stenayed vācaṁ sa sarvasteyakṛn naraḥ || 208 ||
[Page 129
]
N01.209a/ sākṣivipratipattau tu pramāṇaṁ bahavo yataḥ |
N01.209c/ tatsāmye śucayo grāhyās tatsāmye smṛtimattarāḥ || 209 ||
N01.210a/ smṛtimatsākṣisāmyaṁ tu vivāde yatra dṛśyate |
N01.210c/ sūkṣmatvāt sākṣidharmasya sākṣyaṁ vyāvartate punaḥ || 210 ||
N01.211a/ nirdiṣṭeṣv arthajāteṣu sākṣī cet sākṣyam āgataḥ |
N01.211c/ na brūyād akṣarasamaṁ na tan nigaditaṁ bhavet || 211 ||
N01.212a/ deśakālavayodravyapramāṇākṛtijātiṣu |
N01.212c/ yatra vipratipattiḥ syāt sākṣyaṁ tad asad ucyate || 212 ||
[Page 130
]
N01.213a/ ūnam abhyadhikaṁ cārthaṁ prabrūyur yatra sākṣiṇaḥ |
N01.213c/ tad apy anuktaṁ vijñeyam eṣa sākṣyavidhiḥ smṛtaḥ || 213 ||
[Page 131
]
N01.214a/ pramādād dhanino yatra na syāl lekhyaṁ na sākṣiṇaḥ |
N01.214c/ arthaṁ cāpahnuyād vādī tatroktas trividho vidhiḥ || 214 ||
N01.215a/ codanā pratikālaṁ ca yuktileśas tathaiva ca |
N01.215c/ tṛtīyaḥ śapathaś coktas tair evaṁ sādhayet kramāt || 215 ||
N01.216a/ abhīkṣṇaṁ codyamāno yaḥ pratihanyān na tadvacaḥ |
N01.216c/ tricatuḥpañcakṛtvo vā parato 'rthaṁ tam āvahet || 216 ||
N01.217a/ codanāpratighāte tu yuktileśais tam anviyāt |
N01.217c/ deśakālārthasambandhaparimāṇakriyādibhiḥ || 217 ||
[Page 132
]
N01.218a/ yuktiṣv apy asamarthāsu śapathair enam ardayet |
N01.218c/ arthakālabalāpekṣam agnyambusukṛtādibhiḥ || 218 ||
N01.219a/ dīptāgnir yaṁ na dahati yam antardhārayanty āpaḥ |
N01.219c/ sa taraty abhiśāpaṁ taṁ kilbiṣī syād viparyaye || 219 ||
[Page 133
]
N01.220a/ strīṇāṁ śīlābhiyogeṣu steyasāhasayor api |
N01.220c/ eṣa eva vidhir dṛṣṭaḥ sarvārthāpahnaveṣu ca || 220 ||
N01.221a/ śapathā hy api devānām ṛṣīṇām api ca smṛtāḥ |
N01.221c/ vasiṣṭhaḥ śapathaṁ śepe yātudhāne tu śaṅkitaḥ || 221 ||
N01.222a/ saptarṣayas tathendrāya puṣkarārthe samāgatāḥ |
N01.222c/ śepuḥ śapatham avyagrāḥ parasparaviśuddhaye || 222 ||
[Page 134
]
N01.223a/ ayuktaṁ sāhasaṁ kṛtvā pratyāpattiṁ bhajeta yaḥ |
N01.223c/ brūyāt svayaṁ vā sadasi tasyārdhavinayaḥ smṛtaḥ || 223 ||
N01.224a/ gūhamānas tu daurātmyād yadi pāpaṁ sa jīyate |
N01.224c/ sabhyāś cātra na tuṣyanti tīvro daṇḍaś ca pātyate || 224 ||
2.5. Chapter 5 :: Abhyupetyāśuśrūṣā (Breach of Contract for Service)
[Page 149
]
[Note: [ L tr. 107-115 :: cf. J tr. 61-65]
N05.001a/ abhyupetya tu śuśrūṣāṁ yas tāṁ na pratipadyate |
N05.001c/ aśuśrūṣābhyupetyaitad vivādapadam ucyate || 1 ||
N05.002a/ śuśrūṣakaḥ pañcavidhaḥ śāstre dṛṣṭo manīṣibhiḥ |
N05.002c/ caturvidhaḥ karmakaras teṣāṁ dāsās tripañcakāḥ || 2 ||
N05.003a/ śiṣyāntevāsibhṛtakāś caturthas tv adhikarmakṛt |
N05.003c/ ete karmakarāḥ proktā dāsās tu gṛhajādayaḥ || 3 ||
[Page 150
]
N05.004a/ sāmānyam asvatantratvam eṣām āhur manīṣiṇaḥ |
N05.004c/ jātikarmakṛtas tūkto viśeṣo vṛttir eva ca || 4 ||
N05.005a/ karmāpi dvividhaṁ jñeyam aśubhaṁ śubham eva ca |
N05.005c/ aśubhaṁ dāsakarmoktaṁ śubhaṁ karmakṛtāṁ smṛtam || 5 ||
N05.006a/ gṛhadvārāśucisthānarathyāvaskaraśodhanam |
N05.006c/ guhyāṅgasparśanocchiṣṭaviṇmūtragrahaṇojjhanam || 6 ||
N05.007a/ iṣṭataḥ svāminaś cāṅgair upasthānam athāntataḥ |
N05.007c/ aśubhaṁ karma vijñeyaṁ śubham anyad ataḥ param || 7 ||
N05.008a/ ā vidyāgrahaṇāc chiṣyaḥ śuśrūṣet prayato gurum |
N05.008c/ tadvṛttir gurudāreṣu guruputre tathaiva ca || 8 ||
N05.009a/ brahmacārī cared bhaikṣam adhaḥśāyy analaṅkṛtaḥ |
N05.009c/ jaghanyaśāyī sarveṣāṁ pūrvotthāyī guror gṛhe || 9 ||
[Page 151
]
N05.010a/ nāsandiṣṭaḥ pratiṣṭheta tiṣṭhed vāpi guruṁ kvacit |
N05.010c/ sandiṣṭaḥ karma kurvīta śaktaś ced avicārayan || 10 ||
N05.011a/ yathākālam adhīyīta yāvan na vimanā guruḥ |
N05.011c/ āsīno 'dho guroḥ kūrce phalake vā samāhitaḥ || 11 ||
N05.012a/ anuśāsyaś ca guruṇā na ced anuvidhīyate |
N05.012c/ avadhenāthavā hanyāt rajjvā veṇudalena vā || 12 ||
N05.013a/ bhṛśaṁ na tāḍayed enaṁ nottamāṅge na vakṣasi |
N05.013c/ anuśāsyātha viśvāsyaḥ śāsyo rājñānyathā guruḥ || 13 ||
[Page 152
]
N05.014a/ samāvṛttaś ca gurave pradāya gurudakṣiṇām |
N05.014c/ pratīyāt svagṛhān eṣā śiṣyavṛttir udāhṛtā || 14 ||
N05.015a/ svaśilpam icchann āhartuṁ bāndhavānām anujñayā |
N05.015c/ ācāryasya vased ante kālaṁ kṛtvā suniścitam || 15 ||
N05.016a/ ācāryaḥ śikṣayed enaṁ svagṛhād dattabhojanam |
N05.016c/ na cānyat kārayet karma putravac cainam ācaret || 16 ||
N05.017a/ śikṣayantam aduṣṭaṁ ca yas tv ācāryaṁ parityajet |
N05.017c/ balād vāsayitavyaḥ syād vadhabandhau ca so 'rhati || 17 ||
[Page 153
]
N05.018a/ śikṣito 'pi kṛtaṁ kālam antevāsī samāpnuyāt |
N05.018c/ tatra karma ca yat kuryād ācāryasyaiva tatphalam || 18 ||
[Page 154
]
N05.019a/ gṛhītaśilpaḥ samaye kṛtvācāryaṁ pradakṣiṇam |
N05.019c/ śaktitaś cānumānyainam antevāsī nivartayet || 19 ||
N05.020a/ bhṛtakas trividho jñeya uttamo madhyamo 'dhamaḥ |
N05.020c/ śaktibhaktyanurūpā syād eṣāṁ karmāśrayā bhṛtiḥ || 20 ||
N05.021a/ uttamas tv āyudhīyo 'tra madhyamas tu kṛṣīvalaḥ |
N05.021c/ adhamo bhāravāhaḥ syād ity evaṁ trividho bhṛtaḥ || 21 ||
N05.022a/ artheṣv adhikṛto yaḥ syāt kuṭumbasya tathopari |
N05.022c/ so 'dhikarmakaro jñeyaḥ sa ca kauṭumbikaḥ smṛtaḥ || 22 ||
N05.023a/ śubhakarmakarās tv ete catvāraḥ samudāhṛtāḥ |
N05.023c/ jaghanyakarmabhājas tu śeṣā dāsās tripañcakāḥ || 23 ||
[Page 155
]
N05.024a/ gṛhajātas tathā krīto labdho dāyād upāgataḥ |
N05.024c/ anākālabhṛtas tadvad ādhattaḥ svāminā ca yaḥ || 24 ||
N05.025a/ mokṣito mahataś carṇāt prāpto yuddhāt paṇe jitaḥ |
N05.025c/ tavāham ity upagataḥ pravrajyāvasitaḥ kṛtaḥ || 25 ||
N05.026a/ bhaktadāsaś ca vijñeyas tathaiva vaḍavābhṛtaḥ |
N05.026c/ vikretā cātmanaḥ śāstre dāsāḥ pañcadaśā smṛtāḥ || 26 ||
N05.027a/ tatra pūrvaś caturvargo dāsatvān na vimucyate |
N05.027c/ prasādād svāmino 'nyatra dāsyam eṣāṁ kramāgatam || 27 ||
N05.028a/ yaś caiṣāṁ svāminaṁ kaścin mokṣayet prāṇasaṁśayāt |
N05.028c/ dāsatvāt sa vimucyeta putrabhāgaṁ labheta ca || 28 ||
N05.029a/ anākālabhṛto dāsyān mucyate goyugaṁ dadat |
N05.029c/ sambhakṣitaṁ yad durbhikṣe na tac chudhyeta karmaṇā || 29 ||
N05.030a/ ādhatto 'pi dhanaṁ dattvā svāmī yady enam uddharet |
N05.030c/ athopagamayed enaṁ sa vikrītād anantaraḥ || 30 ||
N05.031a/ dattvā tu sodayam ṛṇaṁ ṛṇī dāsyāt pramucyate |
N05.031c/ kṛtakālābhyupagamāt kṛtako 'pi vimucyate || 31 ||
[Page 156
]
N05.032a/ tavāham ity upagato yuddhaprāptaḥ paṇe jitaḥ |
N05.032c/ pratiśīrṣapradānena mucyate tulyakarmaṇā || 32 ||
N05.033a/ rājña eva tu dāsaḥ syāt pravrajyāvasito naraḥ |
N05.033c/ na tasya pratimokṣo 'sti na viśuddhiḥ kathañcana || 33 ||
N05.034a/ bhaktasyopekṣaṇāt sadyo bhaktadāsaḥ pramucyate |
N05.034c/ nigrahād vaḍavāyāś ca mucyate vaḍavābhṛtaḥ || 34 ||
N05.035a/ vikrīṇīte ya ātmānaṁ svatantraḥ san narādhamaḥ |
N05.035c/ sa jaghanyataras teṣāṁ naiva dāsyāt pramucyate || 35 ||
N05.036a/ caurāpahṛtavikrītā ye ca dāsīkṛtā balāt |
N05.036c/ rājñā mokṣayitavyās te dāsatvaṁ teṣu neṣyate || 36 ||
N05.037a/ varṇānāṁ prātilomyena dāsatvaṁ na vidhīyate |
N05.037c/ svadharmatyāgino 'nyatra dāravad dāsatā matā || 37 ||
N05.038a/ tavāham iti cātmānaṁ yo 'svatantraḥ prayacchati |
N05.038c/ na sa taṁ prāpnuyāt kāmaṁ pūrvasvāmī labheta tam || 38 ||
N05.039a/ adhanās traya evoktā bhāryā dāsas tathā sutaḥ |
N05.039c/ yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam || 39 ||
N05.040a/ svadāsam icched yaḥ kartum adāsaṁ prītamānasaḥ |
N05.040c/ skandhād ādāya tasyāpi bhindyāt kumbhaṁ sahāmbhasā || 40 ||
[Page 157
]
N05.041a/ akṣatābhiḥ sapuṣpābhir mūrdhany enam avākiret |
N05.041c/ adāsa iti coktvā triḥ prāṅmukhaṁ tam athotsṛjet || 41 ||
N05.042a/ tataḥprabhṛti vaktavyaḥ svāmyanugrahapālitaḥ |
N05.042c/ bhojyānnaḥ pratigṛhyaś ca bhavaty abhimataś ca saḥ || 42 ||
2.11. Chapter 11 :: Kṣetrajavivādaḥ (Land Disputes)
[Page 169
]
[Note: [ L tr. 132-140 :: cf. J tr. 75-80]
N11.001a/ setukedāramaryādāvikṛṣṭākṛṣṭaniścayāḥ |
N11.001c/ kṣetrādhikārā yatra syur vivādaḥ kṣetrajas tu saḥ || 1 ||
N11.002a/ kṣetrasīmāvirodheṣu sāmantebhyo viniścayaḥ |
N11.002c/ nagaragrāmagaṇino ye ca vṛddhatamā narāḥ || 2 ||
N11.003a/ grāmasīmāsu ca bahir ye syus tatkṛṣijīvinaḥ |
N11.003c/ gopaśākunikavyādhā ye cānye vanagocarāḥ || 3 ||
N11.004a/ samunnayeyus te sīmāṁ lakṣaṇair upalakṣitām |
N11.004c/ tuṣāṅgārakapālaiś ca kumbhair āyatanair drumaiḥ || 4 ||
N11.005a/ abhijñātaiś ca valmīkasthalanimnonnatādibhiḥ |
N11.005c/ kedārārāmamārgaiś ca purāṇaiḥ setubhis tathā || 5 ||
N11.006a/ nimnagāpahṛtotsṛṣṭanaṣṭacihnāsu bhūmiṣu |
N11.006c/ tatpradeśānumānāc ca pramāṇair bhogadarśanaiḥ || 6 ||
N11.007a/ atha ced anṛtaṁ brūyuḥ sāmantās tadviniścaye |
N11.007c/ sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam || 7 ||
[Page 170
]
N11.008a/ gaṇavṛddhādayas tv anye daṇḍaṁ dāpyāḥ pṛthak pṛthak |
N11.008c/ vineyāḥ prathamena syuḥ sāhasenānṛte sthitāḥ || 8 ||
N11.009a/ naikaḥ samunnayet sīmāṁ naraḥ pratyayavān api |
N11.009c/ gurutvād asya dharmasya kriyaiṣā bahuṣu sthitā || 9 ||
N11.010a/ ekaś ced unnayet sīmāṁ sopavāsaḥ samāhitaḥ |
N11.010c/ raktamālyāmbaradharaḥ kṣitim āropya mūrdhani || 10 ||
N11.011a/ yadā ca na syur jñātāraḥ sīmāyā na ca lakṣaṇam |
N11.011c/ tadā rājā dvayoḥ sīmām uddhared iṣṭataḥ svayam || 11 ||
N11.012a/ etenaiva gṛhodyānanipānāyatanādiṣu |
N11.012c/ vivādavidhir ākhyātas tathā grāmāntareṣu ca || 12 ||
N11.013a/ avaskarasthalaśvabhrabhramasyandanikādibhiḥ |
N11.013c/ catuṣpathasurasthānarathyāmārgān na rodhayet || 13 ||
N11.014a/ parakṣetrasya madhye tu setur na pratiṣidhyate |
N11.014c/ mahāguṇo 'lpabādhaś ca vṛddhir iṣṭā kṣaye sati || 14 ||
[Page 171
]
N11.015a/ setus tu dvididho jñeyaḥ kheyo bandhyas tathaiva ca |
N11.015c/ toyapravartanān kheyo bandhyaḥ syāt tannivartanāt || 15 ||
N11.016a/ nāntareṇodakaṁ sasyaṁ naśyed abhyudakena tu |
N11.016c/ ya evānudake doṣaḥ sa evābhyudake smṛtaḥ || 16 ||
N11.017a/ pūrvapravṛttam utsannam apṛṣṭvā svāminaṁ tu yaḥ |
N11.017c/ setuṁ pravartayet kaścin na sa tatphalabhāg bhavet || 17 ||
N11.018a/ mṛte tu svāmini punas tadvaṁśye vāpi mānave |
N11.018c/ rājānam āmantrya tataḥ prakuryāt setukarma tat || 18 ||
N11.019a/ ato 'nyathā kleśabhāk syān mṛgavyādhānudarśanāt |
N11.019c/ iṣavas tasya naśyanti yo viddham anuvidhyati || 19 ||
N11.020a/ aśaktapretanaṣṭeṣu kṣetrikeṣv anivāritaḥ |
N11.020c/ kṣetraṁ ced vikṛṣet kaścid aśnuvīta sa tatphalam || 20 ||
N11.021a/ vikṛṣyamāṇe kṣetre cet kṣetrikaḥ punar āvrajet |
N11.021c/ khilopacāraṁ tat sarvaṁ dattvā svakṣetram āpnuyāt || 21 ||
N11.022a/ tadaṣṭabhāgāpacayād yāvat sapta gatāḥ samāḥ |
N11.022c/ samprāpte tv aṣṭame varṣe bhuktaṁ kṣetraṁ labheta saḥ || 22 ||
[Page 172
]
N11.023a/ saṁvatsareṇārdhakhilaṁ khilaṁ tad vatsarais tribhiḥ |
N11.023c/ pañcavarṣāvasannaṁ tu syāt kṣetram aṭavīsamam || 23 ||
N11.024a/ kṣetraṁ tripuruṣaṁ yat syād gṛhaṁ vā syāt kramāgatam |
N11.024c/ rājaprasādād anyatra na tadbhogaḥ paraṁ nayet || 24 ||
N11.025a/ utkramya tu vṛtiṁ yatra sasyaghāto gavādibhiḥ |
N11.025c/ pālaḥ śāsyo bhavet tatra na cec chaktyā nivārayet || 25 ||
N11.026a/ samūlasasyanāśe tu tatsvāmī samam āpnuyāt |
N11.026c/ vadhena pālo mucyeta daṇḍaṁ svāmini pātayet || 26 ||
N11.027a/ gauḥ prasūtā daśāhāt ca mahokṣājāvikuñjarāḥ |
N11.027c/ nivāryās tu prayatnena teṣāṁ svāmī na daṇḍabhāk || 27 ||
N11.028a/ māṣaṁ gāṁ dāpayed daṇḍaṁ dvau māṣau mahiṣīṁ tathā |
N11.028c/ ajāvike savatse tu daṇḍaḥ syād ardhamāṣakaḥ || 28 ||
N11.029a/ adaṇḍyā hastino 'śvāś ca prajāpālā hi te smṛtāḥ |
N11.029c/ adaṇḍyā garbhiṇī gauś ca sūtikā cābhisāriṇī || 29 ||
[Page 173
]
N11.030a/ proktas tu dvir niṣaṇṇānāṁ vasantyāṁ tu caturguṇam |
N11.030c/ pratyakṣacārakāṇāṁ tu cauradaṇḍaḥ smṛṭas tathā || 30 ||
N11.031a/ yā naṣṭāḥ pāladoṣeṇa gāvaḥ kṣetraṁ samāśritāḥ |
N11.031c/ na tatra gomino daṇḍaḥ pālas taṁ daṇḍam arhati || 31 ||
N11.032a/ rājagrāhagṛhīto vā vajrāśanihato 'pi vā |
N11.032c/ atha sarpeṇa daṣṭo vā giry agrāt patito 'pi vā || 32 ||
N11.033a/ siṁhavyāghrahato vāpi vyādhibhiḥ caiva pātitaḥ |
N11.033c/ na tatra doṣaḥ pālasya na ca doṣo 'sti gominām || 33 ||
N11.034a/ gobhis tu bhakṣitaṁ dhānyaṁ yo naraḥ pratimārgati |
N11.034c/ sāmantasya śado deyo dhānyaṁ yat tatra vāpitam |
N11.034e/ gavatraṁ gomine deyaṁ dhānyaṁ tatkarṣikasya tu || 34 ||
N11.035a/ grāmopānte ca yat kṣetraṁ vivītānte mahāpathe |
N11.035c/ anāvṛte cet tannāśe na pālasya vyatikramaḥ || 35 ||
[Page 174
]
N11.036a/ pathi kṣetre vṛtiḥ kāryā yām uṣṭro nāvalokayet |
N11.036c/ na laṅghayet paśur nāśvo na bhidyād yāṁ ca sūkaraḥ || 36 ||
N11.037a/ gṛhaṁ kṣetraṁ ca vijñeyaṁ vāsahetuḥ kuṭumbinām |
N11.037c/ tasmāt tan nākṣiped rājā tad dhi mūlaṁ kuṭumbinām || 37 ||
N11.038a/ vṛddhe janapade rājño dharmaḥ kośaś ca vardhate |
N11.038c/ hīyate hīyamāne ca vṛddhihetum ataḥ śrayet || 38 ||
2.12. Chapter 12 :: Strīpuṁsayogaḥ (Relations between Men and Women)
[Page 175
]
[Note: [ L tr. 141-167 :: cf. J tr. 81-94]
N12.001a/ vivāhādividhiḥ strīṇāṁ yatra puṁsāṁ ca kīrtyate |
N12.001c/ strīpuṁsayoganāmaitad vivādapadam ucyate || 1 ||
N12.002a/ strīpuṁsayos tu sambandhād varaṇaṁ prāg vidhīyate |
N12.002c/ varaṇād grahaṇaṁ pāṇeḥ saṁskāro 'tha dvilakṣaṇaḥ || 2 ||
N12.003a/ tayor aniyataṁ proktaṁ varaṇaṁ doṣadarśanāt |
N12.003c/ pāṇigrahaṇamantrābhyāṁ niyataṁ dāralakṣaṇam || 3 ||
N12.004a/ brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ śūdrāṇāṁ ca parigrahe |
N12.004c/ svajātyā śreyasī bhāryā svajātyaś ca patiḥ striyāḥ || 4 ||
N12.005a/ brāhmaṇasyānulomyena striyo 'nyās tisra eva tu |
N12.005c/ śūdrāyāḥ prātilomyena tathānye patayas trayaḥ || 5 ||
N12.006a/ dve bhārye kṣatriyasyānye vaiśyasyaikā prakīrtitā |
N12.006c/ vaiśyāyā dvau patī jñeyāv eko 'nyaḥ kṣatriyāpatiḥ || 6 ||
N12.007a/ ā saptamāt pañcamād vā bandhubhyaḥ pitṛmātṛtāḥ |
N12.007c/ avivāhyāḥ sagotrāḥ syuḥ samānapravarās tathā || 7 ||
[Page 176
]
N12.008a/ parīkṣyaḥ puruṣaḥ puṁstve nijair evāṅgalakṣaṇaiḥ |
N12.008c/ pumāṁś ced avikalpena sa kanyāṁ labdhum arhati || 8 ||
N12.009a/ subaddhajatrujānvasthiḥ subaddhāṁsaśirodharaḥ |
N12.009c/ sthūlaghāṭas tanūrutvag avilagnagatisvaraḥ || 9 ||
N12.010a/ viṭ cāsya plavate nāpsu hlādi mūtraṁ ca phenilam |
N12.010c/ pumān syāṁl lakṣaṇair etair viparītais tu paṇḍakaḥ || 10 ||
N12.011a/ caturdaśavidhaḥ śāstre sa tu dṛṣṭo manīṣibhiḥ |
N12.011c/ cikitsyaś cācikitsyaś ca teṣām ukto vidhiḥ kramāt || 11 ||
N12.012a/ nisargapaṇḍo vadhriś ca pakṣapaṇḍas tathaiva ca |
N12.012c/ abhiśāpād guro rogād devakrodhāt tathaiva ca || 12 ||
N12.013a/ īrṣyāpaṇḍaś ca sevyaś ca vātaretā mukhebhagaḥ |
N12.013c/ ākṣipto moghabījaś ca śālīno 'nyapatis tathā || 13 ||
N12.014a/ tatrādyāv apratīkarau pakṣākhyo māsam ācaret |
N12.014c/ anukramāt trayasyāsya kālaḥ saṁvatsaraḥ smṛtaḥ || 14 ||
[Page 177
]
N12.015a/ īrṣyāpaṇḍādayo ye 'nye catvāraḥ samudāhṛtāḥ |
N12.015c/ santyaktavyāḥ patitavat kṣatayonyā api striyāḥ || 15 ||
N12.016a/ ākṣiptamoghabījābhyām patyāv apratikarmaṇi |
N12.016c/ patir anyaḥ smṛto nāryā vatsaraṁ sampratīkṣya tu || 16 ||
N12.017a/ śālīnasyāpi dhṛṣṭastrīsaṁyogād bhajyate dhvajaḥ |
N12.017c/ taṁ hīnavegam anyastrībālādyābhir upakramet || 17 ||
N12.018a/ anyasyām yo manuṣyaḥ syād amanuṣyaḥ svayoṣiti |
N12.018c/ labheta sānyaṁ bhartāram etat kāryaṁ prajāpateḥ || 18 ||
N12.019a/ apatyārthaṁ striyaḥ sṛṣṭāḥ strī kṣetraṁ bījinaḥ prajāḥ |
N12.019c/ kṣetraṁ bījavate deyaṁ nābījī kṣetram arhati || 19 ||
N12.020a/ pitā dadyāt svayaṁ kanyām bhrātā vānumate pituḥ |
N12.020c/ mātāmaho mātulaś ca sakulyā bāndhavās tathā || 20 ||
N12.021a/ mātābhāve tu sarveṣāṁ prakṛtau yadi vartate |
N12.021c/ tasyām aprakṛtisthāyāṁ dadyuḥ kanyāṁ svajātayaḥ || 21 ||
[Page 178
]
N12.022a/ yadā tu naiva kaścit syāt kanyā rājānam āvrajet |
N12.022c/ anujñayā tasya varaṁ pratītya varayet svayam || 22 ||
N12.023a/ savarṇam anurūpaṁ ca kularūpavayaḥśrutaiḥ |
N12.023c/ saha dharmaṁ caret tena putrāṁś cotpādayet tataḥ || 23 ||
N12.024a/ pratigṛhya ca yaḥ kanyāṁ naro deśāntaraṁ vrajet |
N12.024c/ trīn ṛtūn samatikramya kanyānyaṁ varayed varam || 24 ||
N12.025a/ kanyā nartum upekṣeta bāndhavebhyo nivedayet |
N12.025c/ te cen na dadyus tāṁ bhartre te syur bhrūṇahabhiḥ samāḥ || 25 ||
N12.026a/ yāvantaś ca rtavas tasyāḥ samatītā patiṁ vinā |
N12.026c/ tāvatyo bhrūṇahatyāḥ syus tasya yo na dadāti tām || 26 ||
N12.027a/ ato 'pravṛtte rajasi kanyāṁ dadyāt pitā sakṛt |
N12.027c/ mahad enaḥ spṛśed enam anyathaiṣa vidhiḥ satām || 27 ||
N12.028a/ sakṛd aṁśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate |
N12.028c/ sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt || 28 ||
N12.029a/ brāhmādiṣu vivāheṣu pañcasv eṣu vidhiḥ smṛtaḥ |
N12.029c/ guṇāpekṣaṁ bhaved dānam āsurādiṣu ca triṣu || 29 ||
[Page 179
]
N12.030a/ kanyāyām prāptaśulkāyāṁ jyāyāṁś ced vara āvrajet |
N12.030c/ dharmārthakāmasaṁyuktaṁ vācyaṁ tatrānṛtaṁ bhavet || 30 ||
N12.031a/ nāduṣṭāṁ dūṣayet kanyāṁ nāduṣṭaṁ dūṣayed varam |
N12.031c/ doṣe tu sati nāgaḥ syād anyonyaṁ tyajatos tayoḥ || 31 ||
N12.032a/ dattvā nyāyena yaḥ kanyāṁ varāya na dadāti tām |
N12.032c/ aduṣṭaś ced varo rājñā sa daṇḍyas tatra coravat || 32 ||
N12.033a/ yas tu doṣavatīṁ kanyām anākhyāya prayacchati |
N12.033c/ tasya kuryān nṛpo daṇḍaṁ pūrvasāhasacoditam || 33 ||
N12.034a/ akanyeti tu yaḥ kanyāṁ brūyād dveṣeṇa mānavaḥ |
N12.034c/ sa śataṁ prāpnuyād daṇḍaṁ tasyā doṣam adarśayan || 34 ||
N12.035a/ pratigṛhya tu yaḥ kanyām aduṣṭām utsṛjed varaḥ |
N12.035c/ vineyaḥ so 'py akāmo 'pi kanyāṁ tām eva codvahet || 35 ||
N12.036a/ dīrghakutsitarogārtā vyaṅgā saṁsṛṣṭamaithunā |
N12.036c/ dhṛṣṭānyagatabhāvā ca kanyādoṣāḥ prakīrtitāḥ || 36 ||
N12.037a/ unmattaḥ patitaḥ klībo durbhagas tyaktabāndhavaḥ |
N12.037c/ kanyādoṣau ca yau pūrvau eṣa doṣagaṇo vare || 37 ||
N12.038a/ aṣṭau vivāhā varṇānāṁ saṁskārārthaṁ prakīrtitāḥ |
N12.038c/ brāhmas tu prathamas teṣāṁ prājāpatyas tathaiva ca || 38 ||
[Page 180
]
N12.039a/ ārṣaś caivātha daivaś ca gāndharvaś cāsuras tathā |
N12.039c/ rākṣaso 'nantaras tasmāt paiśācas tv aṣṭamaḥ smṛtaḥ || 39 ||
N12.040a/ satkṛtyāhūya kanyāṁ tu brāhme dadyād tv alaṅkṛtām |
N12.040c/ saha dharmaṁ carety uktvā prājāpatyo vidhīyate || 40 ||
N12.041a/ vastragomithune dattvā vivāhas tv ārṣa ucyate |
N12.041c/ antarvedyāṁ tu daivaḥ syād ṛtvije karma kurvate || 41 ||
N12.042a/ icchantīm icchate prāhur gāndharvo nāma pañcamam |
N12.042c/ vivāhas tv āsuro jñeyaḥ śulkasaṁvyavahārataḥ || 42 ||
N12.043a/ prasahya haraṇād ukto vivāho rākṣasas tathā |
N12.043c/ suptamattopagamanāt paiśācas tv aṣṭamo 'dhamaḥ || 43 ||
N12.044a/ eṣāṁ tu dharmyās catvāro brāhmādyāḥ samudāhṛtāḥ |
N12.044c/ sādhāraṇaḥ syād gāndharvas trayo 'dharmyās tv ataḥ pare || 44 ||
N12.045a/ parapūrvāḥ striyas tv anyāḥ sapta proktā yathākramam |
N12.045c/ punarbhūs trividhā tāsāṁ svairiṇī tu caturvidhā || 45 ||
N12.046a/ kanyaivākṣatayonir yā pāṇigrahaṇadūṣitā |
N12.046c/ punarbhūḥ prathamā soktā punaḥ saṁskāram arhati || 46 ||
N12.047a/ kaumāraṁ patim utsṛjya yānyaṁ puruṣam āśritā |
N12.047c/ punaḥ patyur gṛham yāyāt sā dvitīyā prakīrtitā || 47 ||
[Page 181
]
N12.048a/ asatsu devareṣu strī bāndhavair yā pradīyate |
N12.048c/ savarṇāyāsapiṇḍāya sā tṛtīyā prakīrtitā || 48 ||
N12.049a/ strī prasūtāprasūtā vā patyāv eva tu jīvati |
N12.049c/ kāmāt samāśrayed anyaṁ prathamā svairiṇī tu sā || 49 ||
N12.050a/ mṛte bhartari yā prāptān devarān apy apāsya tu |
N12.050c/ upagacchet paraṁ kāmāt sā dvitīyā prakīrtitā || 50 ||
N12.051a/ prāptā deśād dhanakrītā kṣutpipāsāturā ca yā |
N12.051c/ tavāham ity upagatā sā tṛtīyā prakīrtitā || 51 ||
N12.052a/ deśadharmān apekṣya strī gurubhir yā pradīyate |
N12.052c/ utpannasāhasānyasmai sāntyā vai svairiṇī smṛtā || 52 ||
N12.053a/ punarbhuvāṁ eṣa vidhiḥ svairiṇīnāṁ ca kīrtitaḥ |
N12.053c/ pūrvā pūrvājaghanyāsāṁ śreyasī tūttarottarā || 53 ||
N12.054a/ apatyam utpādayitus tāsāṁ yā śulkato hṛtā |
N12.054c/ aśulkopanatāyāṁ tu kṣetrikasyaiva tat phalam || 54 ||
N12.055a/ kṣetrikasya yad ajñātaṁ kṣetre bījaṁ pradīyate |
N12.055c/ na tatra bījino bhāgaḥ kṣetrikasyaiva tad bhavet || 55 ||
[Page 182
]
N12.056a/ oghavātāhṛtaṁ bījaṁ kṣetre yasya prarohati |
N12.056c/ phalabhug yasya tat kṣetraṁ na bījī phalabhāg bhavet || 56 ||
N12.057a/ mahokṣo janayed vatsān yasya goṣu vraje caran |
N12.057c/ tasya te yasya tā gāvo moghaṁ syanditam ārṣabham || 57 ||
N12.058a/ kṣetrikānumataṁ bījaṁ yasya kṣetre pramucyate |
N12.058c/ tadapatyaṁ dvayor eva bījikṣetrikayor matam || 58 ||
N12.059a/ narte kṣetraṁ bhavet sasyaṁ na ca bījaṁ vināsti tat |
N12.059c/ ato 'patyaṁ dvayor iṣṭaṁ pitur mātuś ca dharmataḥ || 59 ||
N12.060a/ nāthavatyā paragṛhe saṁyuktasya striyā saha |
N12.060c/ dṛṣṭaṁ saṅgrahaṇaṁ tajjñair nāgatāyāḥ svayaṁ gṛhe || 60 ||
N12.061a/ praduṣṭatyaktadārasya klībasya kṣamakasya ca |
N12.061c/ svecchayopeyuṣo dārān na doṣaḥ sāhaso bhavet || 61 ||
N12.062a/ parastriyā sahākāle 'deśe vā bhavato mithaḥ |
N12.062c/ sthānasambhāṣaṇāmodās trayaḥ saṅgrahaṇakramāḥ || 62 ||
[Page 183
]
N12.063a/ nadīnāṁ saṅgame tīrtheṣv ārāmeṣu vaneṣu ca |
N12.063c/ strī pumāṁś ca sameyātāṁ grāhyaṁ saṅgrahaṇaṁ bhavet || 63 ||
N12.064a/ dūtīprasthāpanaiś caiva lekhāsampreṣaṇair api |
N12.064c/ anyair api vyabhicāraiḥ sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ smṛtam || 64 ||
N12.065a/ striyaṁ spṛśed adeśe yaḥ spṛṣṭo vā marśayet tathā |
N12.065c/ parasparasyānumate tac ca saṅgrahaṇaṁ bhavet || 65 ||
N12.066a/ bhakṣair vā yadi vā bhojyair vastrair mālyais tathaiva ca |
N12.066c/ sampreṣyamānair gandhaiś ca sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ smṛtam || 66 ||
N12.067a/ darpād vā yadi vā mohāc chlāghayā vā svayaṁ vadet |
N12.067c/ mameyaṁ bhuktapūrveti sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ smṛtam || 67 ||
N12.068a/ pāṇau yaś ca nigṛhṇīyad veṇyāṁ vastrāntare 'pi vā |
N12.068c/ tiṣṭha tiṣṭheti vā bruyāt sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ smṛtam || 68 ||
[Page 184
]
N12.069a/ svajātyatikrame puṁsāṁ uktam uttamasāhasam |
N12.069c/ viparyaye madhyamas tu prātilome pramāpaṇam || 69 ||
N12.070a/ kanyāyām asakāmāyāṁ dvyāṅgulasyāvakartanam |
N12.070c/ uttamāyāṁ vadhas tv eva sarvasvaharaṇaṁ tathā || 70 ||
N12.071a/ sakāmāyāṁ tu kanyāyāṁ savarṇe nāsty atikramaḥ |
N12.071c/ kintv alaṅkṛtya satkṛtya sa evaināṁ samudvahet || 71 ||
N12.072a/ mātā mātṛṣvasā śvaśrūr mātulānī pitṛṣvasā |
N12.072c/ pitṛvyasakhiśiṣyastrī bhaginī tatsakhī snuṣā || 72 ||
N12.073a/ duhitācāryabhāryā ca sagotrā śaraṇāgatā |
N12.073c/ rājñī pravrajitā dhātrī sādhvī varṇottamā ca yā || 73 ||
N12.074a/ āsām anyatamāṁ gatvā gurutalpaga ucyate |
N12.074c/ śiśnasyotkartanaṁ daṇḍo nānyas tatra vidhīyate || 74 ||
N12.075a/ paśuyonyām atikrāman vineyaḥ sa damaṁ śatam |
N12.075c/ madhyamaṁ sāhasaṁ goṣu tad evāntyāvasāyiṣu || 75 ||
N12.076a/ agamyāgāminaḥ śāsti daṇḍo rājñā pracoditaḥ |
N12.076c/ prāyaścittavidhāv atra prāyaścittaṁ viśodhanam || 76 ||
N12.077a/ svairiṇy abrāhmaṇī veśyā dāsī niṣkāsinī ca yā |
N12.077c/ gamyāḥ syur ānulomyena striyo na pratilomataḥ || 77 ||
[Page 185
]
N12.078a/ āsv eva tu bhujiṣyāsu doṣaḥ syāt paradāravat |
N12.078c/ gamyā api hi nopeyās tāś ced anyaparigrahāḥ || 78 ||
N12.079a/ anutpannaprajāyās tu patiḥ preyād yadi striyāḥ |
N12.079c/ niyuktā gurubhir gacched devaraṁ putrakāmyayā || 79 ||
N12.080a/ sa ca tāṁ pratipadyeta tathaivā putrajanmataḥ |
N12.080c/ putre jāte nivarteta viplavaḥ syād ato 'nyathā || 80 ||
N12.081a/ ghṛtenābhyajya gātrāṇi tailenāvikṛtena vā |
N12.081c/ mukhān mukhaṁ pariharan gātrair gātrāṇy asaṁspṛśan || 81 ||
N12.082a/ striyaṁ putravatīṁ vandhyāṁ nīrajaskām anicchantīm |
N12.082c/ na gacched garbhiṇīṁ nindyām aniyuktāṁ ca bandhubhiḥ || 82 ||
N12.083a/ aniyuktā tu yā nārī devarāj janayet sutam |
N12.083c/ jārajātam arikthīyaṁ tam āhur dharmavādinaḥ || 83 ||
N12.084a/ tathāniyukto bhāryāyāṁ yavīyāñ jyāyaso vrajet |
N12.084c/ yavīyaso vā yo jyāyān ubhau tau gurutalpagau || 84 ||
N12.085a/ kule tadavaśeṣe tu santānārthaṁ na kāmataḥ |
N12.085c/ niyukto gurubhir gacched bhrātṛbhāryāṁ yavīyasaḥ || 85 ||
[Page 186
]
N12.086a/ avidyamāne tu gurau rājño vācyaḥ kulakṣayaḥ |
N12.086c/ tatas tadvacanād gacched anuśiṣya striyā saha || 86 ||
N12.087a/ pūrvoktenaiva vidhinā snātāṁ puṁsavane śuciḥ |
N12.087c/ sakṛd ā garbhādhānād vā kṛte garbhe snuṣaiva sā || 87 ||
N12.088a/ ato 'nyathā vartamānaḥ pumān strī vāpi kāmataḥ |
N12.088c/ vineyau subhṛśaṁ rājñā kilbiṣī syād anigrahāt || 88 ||
N12.089a/ īrṣyāsūyasamutthe tu saṁrambhe rāgahetuke |
N12.089c/ dampatī vivadeyātāṁ na jñātiṣu na rājani || 89 ||
N12.090a/ anyonyaṁ tyajator nāgaḥ syād anyonyaviruddhayoḥ |
N12.090c/ strīpuṁsayor nigūḍhāyā vyabhicārād ṛte striyāḥ || 90 ||
N12.091a/ vyabhicāre striyā mauṇḍyam adhaḥśayanam eva ca |
N12.091c/ kadannaṁ vā kuvāsaś ca karma cāvaskaroñjhanam || 91 ||
N12.092a/ strīdhanabhraṣṭasarvasvāṁ garbhavisraṁsinīṁ tathā |
N12.092c/ bhartuś ca vadham icchantīṁ striyaṁ nirvāsayed gṛhāt || 92 ||
[Page 187
]
N12.093a/ anarthaśīlāṁ satataṁ tathaivāpriyavādinīm |
N12.093c/ pūrvāśinīṁ ca yā bhartuḥ striyaṁ nirvāsayed budhaḥ || 93 ||
N12.094a/ vandhyāṁ strījananīṁ nindyāṁ pratikulāṁ ca sarvadā |
N12.094c/ kāmato nābhinandeta kurvann evaṁ sa doṣabhāk || 94 ||
N12.095a/ anukūlām avāgduṣṭāṁ dakṣāṁ sādhvīṁ prajāvatīm |
N12.095c/ tyajan bhāryām avasthāpyo rājñā daṇḍena bhūyasā || 95 ||
N12.096a/ ajñātadoṣeṇoḍhā yā nirgatā nānyam āśritā |
N12.096c/ bandhubhiḥ sā niyoktavyā nirbandhuḥ svayam āśrayet || 96 ||
N12.097a/ naṣṭe mṛte pravrajite klībe ca patite patau |
N12.097c/ pañcasv āpatsu nārīṇāṁ patir anyo vidhīyate || 97 ||
N12.098a/ aṣṭau varṣāṇy udīkṣeta brāhmaṇī proṣitaṁ patim |
N12.098c/ aprasūtā tu catvāri parato 'nyaṁ samāśrayet || 98 ||
N12.099a/ kṣatriyā ṣaṭ samās tiṣṭhed aprasūtā samātrayam |
N12.099c/ vaiśyā prasūtā catvāri dve same tv itarā vaset || 99 ||
N12.100a/ na śūdrāyāḥ smṛtaḥ kālo na ca dharmavyatikramaḥ |
N12.100c/ viśeṣato 'prasūtāyāḥ saṁvatsaraparā sthitiḥ || 100 ||
N12.101a/ apravṛttau smṛtaḥ dharma eṣa proṣitayoṣitām |
N12.101c/ jīvati śrūyamāṇe tu syād eṣa dviguṇo vidhiḥ || 101 ||
[Page 188
]
N12.102a/ prajāpravṛttau bhūtānāṁ sṛṣṭir eṣā prajāpateḥ |
N12.102c/ ato 'nyagamane strīṇām evaṁ doṣo na vidyate || 102 ||
N12.103a/ ānulomyena varṇānāṁ yaj janma sa vidhiḥ smṛtaḥ |
N12.103c/ prātilomyena yaj janma sa jñeyo varṇasaṅkaraḥ || 103 ||
N12.104a/ anantaraḥ smṛtaḥ putraḥ putra ekāntaras tathā |
N12.104c/ dvyantaraś cānulomyena tathaiva pratilomataḥ || 104 ||
N12.105a/ ugraḥ pāraśavaś caiva niṣādaś cānulomataḥ |
N12.105c/ uttamebhyas trayas tribhyaḥ śūdrāputrāḥ prakīrtitāḥ || 105 ||
N12.106a/ brāhmaṇyā api cāṇḍālasūtavaidehakā api |
N12.106c/ aparebhyas trayas tribhyā vijñeyaḥ pratilomataḥ || 106 ||
N12.107a/ ambaṣṭho māgadhaś caiva kṣattā ca kṣatriyāsutāḥ |
N12.107c/ ānulomyena tatraiko dvau jñeyau pratilomataḥ || 107 ||
N12.108a/ vaiśyāputrās tu dauṣṣantayavanāyogavā api |
N12.108c/ prātilomyena yatraiko dvau jñeyau cānulomajau || 108 ||
N12.109a/ sūtādyāḥ pratilomās tu ye jātipratilomajāḥ |
N12.109c/ te saṅkarāḥ śvapākādyās teṣāṁ triḥ saptako gaṇaḥ || 109 ||
N12.110a/ savarṇo brāhmaṇīputraḥ kṣatriyāyām anantaraḥ |
N12.110c/ ambaṣṭhograu tathā putrāv evaṁ kṣatriyavaiśyayoḥ || 110 ||
[Page 189
]
N12.111a/ ekāntaras tu dauṣṣanto vaiśyāyāṁ brāhmaṇāt sutaḥ |
N12.111c/ śūdrāyāṁ kṣatriyāt tadvan niṣādo nāma jāyate || 111 ||
N12.112a/ śūdrā pāraśavaṁ sūte brāhmaṇād uttaraṁ sutam |
N12.112c/ ānulomyena varṇānāṁ putrā hy ete prakīrtitāḥ || 112 ||
N12.113a/ sūtaś ca māgadhaś caiva putrāv āyogavas tathā |
N12.113c/ prātilomyena varṇānāṁ tadvad ete 'py anantarāḥ || 113 ||
N12.114a/ anantaraḥ smṛtaḥ sūto brāhmaṇyāṁ kṣatriyāt sutaḥ |
N12.114c/ māgadhāyogavau tadvad dvī putrau vaiśyaśūdrayoḥ || 114 ||
N12.115a/ brāhmaṇy ekāntaraṁ vaiśyāt sūte vaidehakaṁ sutam |
N12.115c/ kṣattāraṁ kṣatriyā śūdrāt putram ekāntaraṁ tathā || 115 ||
N12.116a/ dvyantaraḥ prātilomyena pāpiṣṭhaḥ sati saṅkare |
N12.116c/ cāṇḍālo jāyate śūdrād brāhmaṇī yatra muhyati || 116 ||
N12.117a/ rājñā parīkṣyaṁ na yathā jāyate varṇasaṅkaraḥ |
N12.117c/ tasmād rājñā viśeṣeṇa trayī rakṣyā tu saṅkarāt || 117 ||
2.13. Chapter 13 :: Dāyabhāgaḥ (Partition of Inheritance)
[Page 190
]
[Note: [ L tr. 168-180 :: cf. J tr. 94-101]
N13.001a/ vibhāgo 'rthasya pitryasya putrair yatra prakalpyate |
N13.001c/ dāyabhāga iti proktaṁ tad vivādapadaṁ budhaiḥ || 1 ||
N13.002a/ pitary ūrdhvaṁ mṛte putrā vibhajeyur dhanaṁ pituḥ |
N13.002c/ mātur duhitaro 'bhāve duhitÏṛṇāṁ tadanvayaḥ || 2 ||
N13.003a/ mātur nivṛtte rajasi prattāsu bhaginīṣu ca |
N13.003c/ niraṣṭe vāpy amaraṇe pitary uparataspṛhe || 3 ||
N13.004a/ pitaiva vā svayaṁ putrān vibhajed vayasi sthitaḥ |
N13.004c/ jyeṣṭhaṁ śreṣṭhavibhāgena yathā vāsya matir bhavet || 4 ||
N13.005a/ bibhṛyād vecchataḥ sarvāñ jyeṣṭho bhrātā yathā pitā |
N13.005c/ bhrātā śaktaḥ kaniṣṭho vā śaktyapekṣaḥ kule kriyā || 5 ||
N13.006a/ śauryabhāryādhane hitvā yac ca vidyādhanaṁ bhavet |
N13.006c/ trīṇy etāny avibhājyāni prasādo yaś ca paitṛkaḥ || 6 ||
[Page 191
]
N13.007a/ mātrā ca svadhanaṁ dattaṁ yasmai syāt prītipūrvakam |
N13.007c/ tasyāpy eṣa vidhir dṛṣṭo mātāpīṣṭe yathā pitā || 7 ||
N13.008a/ adhyagnyadhyāvahanikaṁ bhartṛdāyas tathaiva ca |
N13.008c/ bhrātṛmātṛpitṛbhyaś ca ṣaḍvidhaṁ strīdhanaṁ smṛtam || 8 ||
N13.009a/ strīdhanaṁ tadapatyānāṁ bhartṛgāmy aprajāsu ca |
N13.009c/ brāhmādiṣu catuḥṣv āhuḥ pitṛgāmītareṣu tu || 9 ||
N13.010a/ kuṭumbaṁ bibhṛyād bhrātur yo vidyām adhigacchataḥ |
N13.010c/ bhāgaṁ vidyādhanāt tasmāt sa labhetāśruto 'pi san || 10 ||
N13.011a/ vaidyo 'vaidyāya nākāmo dadyād aṁśaṁ svato dhanāt |
N13.011c/ pitṛdravyaṁ tad āśritya na cet tena tad āhṛtam || 11 ||
N13.012a/ dvāv āṁśau pratipadyeta vibhajann ātmanaḥ pitā |
N13.012c/ samāṁśabhāginī mātā putrāṇāṁ syān mṛte patau || 12 ||
N13.013a/ jyeṣṭhāyāṁśo 'dhiko deyaḥ jyeṣṭhāya tu varaḥ smṛtaḥ |
N13.013c/ samāṁśabhājaḥ śeṣāḥ syur aprattā bhaginī tathā || 13 ||
N13.014a/ kṣetrajeṣv api putreṣu tadvaj jāteṣu dharmataḥ |
N13.014c/ varṇāvareṣv aṁśahānir ūḍhājāteṣv anukramāt || 14 ||
[Page 192
]
N13.015a/ pitraiva tu vibhaktā ye hīnādhikasamair dhanaiḥ |
N13.015c/ teṣāṁ sa eva dharmaḥ syāt sarvasya hi pitā prabhuḥ || 15 ||
N13.016a/ kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhāyāṁ yaś ca jāyate |
N13.016c/ teṣāṁ voḍhāpitā jñeyas te ca bhāgaharāḥ smṛtāḥ || 16 ||
N13.017a/ ajñātapitṛko yaś ca kānīno 'nūḍhamātṛkaḥ |
N13.017c/ mātāmahāya dadyāt sa piṇḍaṁ rikthaṁ hareta ca || 17 ||
N13.018a/ jātā ye tv aniyuktāyām ekena bahubhis tathā |
N13.018c/ arikthabhājas te sarve bījinām eva te sutāḥ || 18 ||
N13.019a/ dadyus te bījine piṇḍaṁ mātā cec chulkato hṛtā |
N13.019c/ aśulkopagatāyāṁ tu piṇḍadā voḍhur eva te || 19 ||
N13.020a/ pitṛdviṭ patitaḥ paṇḍo yaś ca syād aupapātikaḥ |
N13.020c/ aurasā api naite 'ṁśaṁ labheran kṣetrajāḥ kutaḥ || 20 ||
N13.021a/ dīrghatīvrāmayagrastā jaḍonmattāndhapaṅgavaḥ |
N13.021c/ bhartavyāḥ syuḥ kule caite tatputrās tv aṁśabhāginaḥ || 21 ||
N13.022a/ dvirāmuṣyāyaṇā dadyur dvābhyāṁ piṇḍodake pṛthak |
N13.022c/ rikthād ardhāṁśam ādadyur bījikṣetrikayos tathā || 22 ||
[Page 193
]
N13.023a/ saṁsṛṣṭināṁ tu yo bhāgas teṣām eva sa iṣyate |
N13.023c/ ato 'nyathāṁśabhājo hi nirbījiṣv itarān iyāt || 23 ||
N13.024a/ bhrātÏṛṇām aprajaḥ preyāt kaścic cet pravrajet tu vā |
N13.024c/ vibhajeyur dhanaṁ tasya śeṣās tu strīdhanaṁ vinā || 24 ||
N13.025a/ bharaṇam cāsya kurvīran strīṇām ā jīvitakṣayāt |
N13.025c/ rakṣanti śayyāṁ bhartuś ced ācchindyur itarāsu tu || 25 ||
N13.026a/ syād yasya duhitā tasyāḥ pitraṁśo bharaṇe mataḥ |
N13.026c/ ā saṁskārād bhajed enāṁ parato bibhṛyāt patiḥ || 26 ||
N13.027a/ mṛte bhartary aputrāyāḥ patipakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ |
N13.027c/ viniyogātmarakṣāsu bharaṇe ca sa īśvaraḥ || 27 ||
N13.028a/ parikṣīṇe patikule nirmaṇuṣye nirāśraye |
N13.028c/ tatsapiṇḍeṣu vāsatsu pitṛpakṣaḥ prabhuḥ striyāḥ || 28 ||
N13.029a/ pakṣadvayāvasāne tu rājā bhartā smṛtaḥ striyāḥ |
N13.029c/ sa tasyā bharaṇaṁ kuryān nigṛhṇīyāt pathaś cyutām || 29 ||
N13.030a/ svātantryād vipraṇaśyanti kule jātā api striyaḥ |
N13.030c/ asvātantryam atas tāsāṁ prajāpatir akalpayat || 30 ||
N13.031a/ pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
N13.031c/ putrā rakṣanti vaidhavye na strī svātantryam arhati || 31 ||
[Page 194
]
N13.032a/ yac chiṣṭaṁ pitṛdāyebhyo dattva rṇaṁ paitṛkaṁ ca yat |
N13.032c/ bhrātṛbhis tad vibhaktavyam ṛṇī na syād yathā pitā || 32 ||
N13.033a/ yeṣāṁ ca na kṛtāḥ pitrā saṁskāravidhayaḥ kramāt |
N13.033c/ kartavyā bhrātṛbhis teṣāṁ paitṛkād eva te dhanāt || 33 ||
N13.034a/ avidyamāne pitrye 'rthe svāṁśād uddhṛtya vā punaḥ |
N13.034c/ avaśyakāryāḥ saṁskārā bhrātÏṛṇāṁ pūrvasaṁskṛtaiḥ || 34 ||
N13.035a/ kuṭumbārtheṣu codyuktas tatkāryaṁ kurute ca yaḥ |
N13.035c/ sa bhrātṛbhir bṛṁhaṇīyo grāsāchādanavāhanaiḥ || 35 ||
N13.036a/ vibhāgadharmasandehe dāyādānāṁ vinirṇaye |
N13.036c/ jñātibhir bhāgalekhyaiś ca pṛthakkāryapravartanāt || 36 ||
N13.037a/ bhrātÏṛṇām avibhaktānām eko dharmaḥ pravartate |
N13.037c/ vibhāge sati dharmo 'pi bhaved eṣāṁ pṛthak pṛthak || 37 ||
N13.038a/ dānagrahaṇapaśvannagṛhakṣetraparigrahāḥ |
N13.038c/ vibhaktānāṁ pṛthag jñeyāḥ pākadharmāgamavyayāḥ || 38 ||
N13.039a/ sākṣitvaṁ prātibhāvyaṁ ca dānaṁ grahaṇam eva ca |
N13.039c/ vibhaktā bhrātaraḥ kūryur nāvibhaktā parasparam || 39 ||
[Page 195
]
N13.040a/ yeṣām etāḥ kriyā loke pravartante svarikthinām |
N13.040c/ vibhaktān avagaccheyur lekhyam apy antareṇa tān || 40 ||
N13.041a/ yady ekajātā bahavaḥ pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ |
N13.041c/ pṛthakkarmaguṇopetā na te kṛtyeṣu sammatāḥ || 41 ||
N13.042a/ svān bhāgān yadi dadyus te vikrīṇīrann athāpi vā |
N13.042c/ kuryur yatheṣṭaṁ tat sarvam īśante svadhanasya te || 42 ||
N13.043a/ aurasaḥ kṣetrajaś caiva putrikāputra eva ca |
N13.043c/ kānīnaś ca sahoḍhaś ca gūḍhotpannas tathaiva ca || 43 ||
N13.044a/ paunarbhavo 'paviddhaś ca labdhaḥ krītaḥ kṛtas tathā |
N13.044c/ svayaṁ copagataḥ putrā dvādaśaita udāhṛtāḥ || 44 ||
N13.045a/ teṣāṁ ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ |
N13.045c/ pūrvaḥ pūrvaḥ smṛtaḥ śreyāj jaghanyo yo ya uttaraḥ || 45 ||
N13.046a/ kramād dhy ete prapadyeran mṛte pitari taddhanam |
N13.046c/ jyāyaso jyāyaso 'bhāve jaghanyas tad avāpnuyāt || 46 ||
[Page 196
]
N13.047a/ putrābhāve tu duhitā tulyasantānadarśanāt |
N13.047c/ putraś ca duhitā coktau pituḥ santānakārakau || 47 ||
N13.048a/ abhāve tu duhitṝṇāṁ sakulyā bāndhavās tataḥ |
N13.048c/ tataḥ sajātyāḥ sarveṣām abhāve rājagāmi tat || 48 ||
N13.049a/ anyatra brāhmaṇāt kintu rājā dharmaparāyaṇaḥ |
N13.049c/ sa strīṇāṁ jīvanaṁ dadyād eṣa dāyavidhiḥ smṛtaḥ || 49 ||
2.17. Chapter 18 :: Prakīrṇakam (Miscellaneous)
[Page 207
]
[Note: [ L tr. 195-203 :: cf. J tr. 110-116]
N18.001a/ prakīrṇake punar jñeyā vyavahārā nṛpāśrayāḥ |
N18.001c/ rājñām ājñāpratīghātas tatkarmakaraṇaṁ tathā || 1 ||
N18.002a/ purapradānaṁ sambhedaḥ prakṛtīnāṁ tathaiva ca |
N18.002c/ pāṣaṇḍanaigamaśreṇīgaṇadharmaviparyayāḥ || 2 ||
N18.003a/ pitṛputravivādaś ca prāyaścittavyatikramaḥ |
N18.003c/ pratigrahavilopaś ca kopa āśramiṇām api || 3 ||
N18.004a/ varṇasaṅkaradoṣaś ca tadvṛttiniyamas tathā |
N18.004c/ na dṛṣṭaṁ yac ca pūrveṣu tat sarvaṁ syāt prakīrṇake || 4 ||
N18.005a/ rājā tv avahitaḥ sarvān āśramān paripālayet |
N18.005c/ upāyaiḥ śāstravihitaiś caturbhiḥ prakṛtais tathā || 5 ||
N18.006a/ yo yo varṇo 'vahīyeta yo vodrekam anuvrajet |
N18.006c/ taṁ taṁ dṛṣṭvā svato mārgāt pracyutaṁ sthāpayet pathi || 6 ||
N18.007a/ aśāstrokteṣu cānyeṣu pāpayukteṣu karmasu |
N18.007c/ prasamīkṣyātmano rājā daṇḍaṁ daṇḍyeṣu pātayet || 7 ||
[Page 208
]
N18.008a/ śrutismṛtiviruddhaṁ ca janānām ahitaṁ ca yat |
N18.008c/ na tat pravartayed rājā pravṛttaṁ ca nivartayet || 8 ||
N18.009a/ nyāyāpetaṁ yad anyena rājñājñānakṛtaṁ ca yat |
N18.009c/ tad apy anyāyavihitaṁ punar nyāye niveśayet || 9 ||
N18.010a/ rājñā pravartitān dharmānyo naro nānupālayet |
N18.010c/ daṇḍyaḥ sa pāpo vadhyaś ca lopayan rājaśāsanam || 10 ||
N18.011a/ āyudhāny āyudhīyānāṁ vāhyādīn vāhyajīvinām |
N18.011c/ veśyāstrīṇām alaṅkāraṁ vādyātodyāni tadvidām || 11 ||
N18.012a/ yac ca yasyopakaraṇaṁ yena jīvanti kārukāḥ |
N18.012c/ sarvasvaharaṇe 'py etān na rājā hartum arhati || 12 ||
N18.013a/ anādiś cāpy anantaś ca dvipadāṁ pṛthivīpatiḥ |
N18.013c/ dīptimatvāc chucitvāc ca yadi na syāt pathaś cyutaḥ || 13 ||
N18.014a/ yadi rājā na sarveṣāṁ varṇānāṁ daṇḍadhāraṇam |
N18.014c/ kuryāt patho vyapetānāṁ vinaśyeyur imāḥ prajāḥ || 14 ||
N18.015a/ brāhmaṇyaṁ brāhmaṇo jahyāt kṣatriyaḥ kṣātram utsṛjet |
N18.015c/ svakarma jahyād vaiśyas tu śūdraḥ sarvān viśeṣayet || 15 ||
[Page 209
]
N18.016a/ rājānaś cen nābhaviṣyan pṛthivyāṁ daṇḍadhāraṇam |
N18.016c/ śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ || 16 ||
N18.017a/ satām anugraho nityam asatāṁ nigrahas tathā |
N18.017c/ eṣa dharmaḥ smṛto rājñām arthaś cāmitrapīḍanāt || 17 ||
N18.018a/ na lipyate yathā vahnir dahañ chaśvad imāḥ prajāḥ |
N18.018c/ na lipyate tathā rājā daṇḍaṁ daṇḍyeṣu pātayan || 18 ||
N18.019a/ ājñā tejaḥ pārthivānāṁ sā ca vāci pratiṣṭhitā |
N18.019c/ te yad brūyur asat sad vā sa dharmo vyavahāriṇām || 19 ||
N18.020a/ rājā nāma caraty eṣa bhūmau sākṣāt sahasradṛk |
N18.020c/ na tasyājñām atikramya santiṣṭheran prajāḥ kvacit || 20 ||
N18.021a/ rakṣādhikārād īśatvād bhūtānugrahadarśanāt |
N18.021c/ yad eva rājā kurute tat pramāṇam iti sthitiḥ || 21 ||
N18.022a/ nirguṇo 'pi yathā strīṇāṁ pūjya eva patiḥ sadā |
N18.022c/ prajānāṁ viguṇo 'py evaṁ pūjya eva narādhipaḥ || 22 ||
[Page 210
]
N18.023a/ tapaḥkrītāḥ prajā rājñā prabhur āsāṁ tato nṛpaḥ |
N18.023c/ tatas tadvacasi stheyaṁ vārtā cāsāṁ tadāśrayā || 23 ||
N18.024a/ pañca rūpāṇi rājāno dhārayanty amitaujasaḥ |
N18.024c/ agner indrasya somasya yamasya dhanadasya ca || 24 ||
N18.025a/ kāraṇād animittaṁ vā yadā krodhavaśaṁ gataḥ |
N18.025c/ prajā dahati bhūpālas tadāgnir abhidhīyate || 25 ||
N18.026a/ yadā tejaḥ samālambya vijigīṣur udāyudhaḥ |
N18.026c/ abhiyāti parān rājā tadendraḥ sa udāhṛtaḥ || 26 ||
N18.027a/ vigatakrodhasantāpo hṛṣṭarūpo yadā nṛpaḥ |
N18.027c/ prajānāṁ darśanaṁ yāti soma ity ucyate tadā || 27 ||
N18.028a/ dharmāsanagataḥ śrīmān daṇḍaṁ dhatte yadā nṛpaḥ |
N18.028c/ samaḥ sarveṣu bhūteṣu tadā vaivasvataḥ yamaḥ || 28 ||
N18.029a/ yadā tv arthiguruprājñabhṛtyādīn avanīpatiḥ |
N18.029c/ anugṛhṇāti dānena tadā sa dhanadaḥ smṛtaḥ || 29 ||
N18.030a/ tasmāt taṁ nāvajānīyān nākrośen na viśeṣayet |
N18.030c/ ājñāyāṁ cāsya tiṣṭheta mṛtyuḥ syāt tadvyatikramāt || 30 ||
N18.031a/ tasya vṛttiḥ prajārakṣā vṛddhaprājñopasevanam |
N18.031c/ darśanaṁ vyavahārāṇām ātmanaś cābhirakṣaṇam || 31 ||
[Page 211
]
N18.032a/ brāhmaṇān upaseveta nityaṁ rājā samāhitaḥ |
N18.032c/ saṁyuktaṁ brāhmaṇaiḥ kṣatraṁ mūlaṁ lokābhirakṣaṇe || 32 ||
N18.033a/ brāhmaṇasyāparīhāro rājanyāsanam agrataḥ |
N18.033c/ prathamaṁ darśanaṁ prātaḥ sarvebhyaś cābhivādanam || 33 ||
N18.034a/ agraṁ navebhyaḥ sasyebhyo mārgadānaṁ ca gacchataḥ |
N18.034c/ bhaikṣahetoḥ parāgāre praveśas tv anivāritaḥ || 34 ||
N18.035a/ samitpuṣpodakādāneṣv asteyaṁ saparigrahāt |
N18.035c/ anākṣepaḥ parebhyaś ca sambhāṣaś ca parastriyā || 35 ||
N18.036a/ nadīṣv avetanas tāraḥ pūrvam uttaraṇaṁ tathā |
N18.036c/ tareṣv aśulkadānaṁ ca na ced vāṇijyam asya tat || 36 ||
N18.037a/ vartamāno 'dhvani śrānto gṛhṇann anivasan svayam |
N18.037c/ brāhmaṇo nāparādhnoti dvāv ikṣū pañca mūlakān || 37 ||
N18.038a/ nābhiśastān na patitān na dviṣo na ca nāstikāt |
N18.038c/ na sopadhān nānimittaṁ na dātāraṁ prapīḍya ca || 38 ||
[Page 212
]
N18.039a/ arthānāṁ bhūribhāvāc ca deyatvāc ca mahātmanām |
N18.039c/ śreyān pratigraho rājñāṁ anyeṣāṁ brāhmaṇād ṛte || 39 ||
N18.040a/ brāhmaṇaś caiva rājā ca dvāv apy etau dhṛtavratau |
N18.040c/ naitayor antaraṁ kiñcit prajādharmābhirakṣaṇāt || 40 ||
N18.041a/ dharmajñasya kṛtajñasya rakṣārthaṁ śāsato 'śucīn |
N18.041c/ medhyam eva dhanaṁ prāhus tīkṣṇasyāpi mahīpateḥ || 41 ||
N18.042a/ śucīnām aśucīnāṁ ca sannipāto yathāmbhasām |
N18.042c/ samudre samatāṁ yāti tadvad rājño dhanāgamaḥ || 42 ||
N18.043a/ yathā cāgnau sthitaṁ dīpte śuddhim āyāti kāñcanam |
N18.043c/ evam evāgamā sarve śuddhim āyānti rājasu || 43 ||
N18.044a/ ya eva kaścit svadravyaṁ brāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
N18.044c/ tad rājñāpy anumantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 44 ||
[Page 213
]
N18.045a/ anyaprakārād ucitād bhūmeḥ ṣaḍbhāgasañjñitāt |
N18.045c/ baliḥ sa tasya vihitaḥ prajāpālanavetanam || 45 ||
N18.046a/ śakyaṁ tat punar ādātuṁ yad abrāhmaṇasātkṛtam |
N18.046c/ brāhmaṇāya tu yad dattaṁ na tasya haraṇaṁ punaḥ || 46 ||
N18.047a/ dānam adhyayanaṁ yajñas tasya karma trilakṣaṇam |
N18.047c/ yājanādhyāpane vṛttis tṛtīyas tu pratigrahaḥ || 47 ||
N18.048a/ svakarmaṇi dvijas tiṣṭhed vṛttim āhārayet kṛtām |
N18.048c/ nāsadbhyaḥ pratigṛhṇīyād varṇebhyo niyame 'sati || 48 ||
N18.049a/ aśucir vacanād yasya śucir bhavati puruṣaḥ |
N18.049c/ śuciś caivāśuciḥ sadyaḥ kathaṁ rājā na daivatam || 49 ||
N18.050a/ vidur ya eva devatvaṁ rājño hy amitatejasaḥ |
N18.050c/ tasya te pratigṛhṇanto na lipyante dvijātayaḥ || 50 ||
N18.051a/ loke 'smin maṅgalāny aṣṭau brāhmaṇo gaur hutāśanaḥ |
N18.051c/ hiraṇyaṁ sarpir āditya āpo rājā tathāṣṭamaḥ || 51 ||
[Page 214
]
N18.052a/ etāni satataṁ paśyen namasyed arcayec ca tān |
N18.052c/ pradakṣiṇaṁ ca kurvīta tathā hy āyur na hīyate || 52 ||