Mokṣākaragupta

Tarkabhāṣa

Title: Tarkabhāṣa

Author: Mokṣākaragupta

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

प्रत्यक्षपरिच्छेदः

गुरुं प्रणम्य लोकेशं शिशूनामल्पमेधसाम् ।

धर्मकीर्तिमतश्रुत्यै1

T. Chogs. kyi. grags. pa'i. lugs. mñan. phyir. M. श्रोतुं.

तर्कभाषा प्रकाश्यते ॥

इह खलु प्रेक्षापूर्वकारिणोऽर्थिजनास्सर्वपुरुषार्थसिद्धि
निमित्तं प्रमाणमनुसरन्तीति प्रमाणमादौ व्युत्पाद्यते ।

प्रमाणं सम्यग्ज्ञानमपूर्वगोचरम् । प्रमीयतेऽर्थोऽनेनेति
प्रमाणम् । तदेव सम्यग्ज्ञानम्, सन्देहविपर्यासदोषरहितत्वात् ।
अविसंवादकं ज्ञानं लोके सम्यग्ज्ञानमभिधीयते । न च
संशयविपर्यासज्ञानयोरविसंवादकत्वमस्ति । यथा स्थाणुर्वा
पुरुषो वेतिज्ञानस्य, मरीचिकासु वा जलज्ञानस्य । अपूर्वो गोचरो
अस्येत्यपूर्वगोचरम् । गोचरो विषयो घटादिः । तस्मादुत्पन्नं
तदर्थप्रापणयोग्यं ज्ञानं प्रमाणम् ॥

ननु ज्ञानं कर्तृ पुरुषं प्रयोज्यमर्थं कर्मभूतं यदि कदा
चिन्न प्रापयति तत्कथमप्रापकत्वात् प्रमाणं स्यात् ? उच्यते ।
न हि ज्ञानेन पुरुषो गले पादुकान्यायेन बलादर्थे प्रवर्तयि
तव्यः । अपि त्वेवंभूतमिदं वस्तुस्वरूपं नान्यथेत्यनेनाकारेण
निश्चयो जनयितव्यः । स चेत्तेन कृतः, एतावतैवास्य प्रामाण्य
[p. 2 ] मविरुद्धम् । पुरुषस्तु तत्र प्रयोजनवशात् प्रवर्ततामृते प्रयोजनं
न प्रवर्तताम्, अर्थो वा योगिपिशाचादिभिरपह्रियताम् । ज्ञानस्य
किमायातम् ? ॥

नन्वविसंवादकत्वेन ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । अविसंवाद
कत्वं च दृष्टार्थप्रापणात् । न च यद्दृष्टं तत्प्राप्यते, क्षणिकत्वात्2

T, Gos. --यद्दृष्टं तत्प्राप्यंते अक्षणिकत्वात् ।

।
किंच रूपं दृष्टं, प्राप्यते च स्प्रष्टव्यम् । ततोऽन्यद्दृष्टमन्यत्
प्राप्यत इत्यप्रतीतप्रापणात् कथं प्रामाण्यमस्य संगच्छताम् । न ।
यदि नाम वस्तुतोऽन्यदेव प्राप्यते तथापि दृष्टमेव मया प्राप्त
मित्येकत्वाध्यवसायात् प्रतीतप्रापणमभिधीयते । यत्तु मरी
चिकादिजलज्ञानं तदप्रापणयोग्यत्वादप्रमाणमेव ॥

नन्विदं प्रापणयोग्यमिदं नेत्यर्थक्रियाप्राप्तिमन्तरेण
निश्चेतुमशक्यम् । ज्ञानोत्पत्तिमात्रेण तु न भ्रान्ताभ्रान्तयोर्भेदोऽ
वधार्यते । ततश्च कथं तत्सम्यग्ज्ञानमिति चेत् । नैष दोषः ।
यद्यपि ज्ञानमात्रोदयाद्वैशिष्ट्यमनयोरवधारयितुं न शक्यते ।
तथापि ज्ञानविशेषोदयाद्यथैकस्य वैशिष्ट्यं तथोच्यते ।
तथा हि-यदि नाम मन्दबुद्धिरुत्पत्तिवशादविसंवादकत्वं ज्ञा
नस्य नावधारयितुं समर्थः, तथापि दाहपाकावगाहनस्नानपा
नोन्मज्जनाद्यर्थक्रियां दूरतोऽनुभवतो नरस्य दर्शनेनोच्चलद्धू
मादिदर्शनेन चावधारयति । अमन्दबुद्धिस्तु पदुतरप्रत्यक्षेणैवा
वधारयति, न त्वर्थक्रियाप्राप्त्या । यद्यविसंवादलक्षणं प्रामाण्यं
[p. 3 ] तदा 3

Gos. श्रवण.

श्रोत्रज्ञानस्याधिगतार्थाप्रापकत्वात् कथं प्रामाण्यमिति
चेन्न । 4

Gos. अर्थस्वभावनिर्धारणस्य प्रामाण्ये.

अर्थस्वरूपप्रतीतिर्हि प्रामाण्यम् । तच्च बाह्यार्थक्रिया
5

Gos. प्रापणाभावेऽपि कदाचित्सत्त्वात्.

प्राप्तिमन्तेरणापि सम्भवति । यदुक्तम्, 6

Cf. Pramanavartika II. 1.

प्रमाणमविसंवादि
ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः ॥ अविसंवादनम् इति । शब्दस्य श्रुति
मात्रेणैव चरितार्थत्वात् श्रुतिरेव तत्रार्थक्रियास्थितिः । यथा
रविचन्द्राम्बुदचित्रादीनां दर्शनमेवार्थक्रियास्थितिः । तदुक्तम्
7

Gos. ज्ञेयस्वरूपविद्यैव तत्रेष्टार्थक्रियास्थिता.

ज्ञेयस्वरूपसंवित्तिरिष्टा तत्र क्रियास्थितिः इति । 8

Gos. प्रथमतः.

प्रथमं तु
प्रेक्षावानर्थक्रियार्थितया जलानलादावर्थक्रियासन्देहादेव प्रव
र्तते । यदि नाम तस्यैव नास्ति सन्देहो मे वर्तत इति
तथापि साधकबाधकप्रमाणाभावाद्युक्तः सन्देहो भवन्
केन वार्यते इति । तस्मात् स्थितमेतत्--आसादितनिरन्तरार्थ
क्रियाव्यवहारात्पटुतरप्रत्यक्षोदयादेवार्थे प्रवर्तते मन्दबुद्धिस्तु
ताद्रूप्यानुमानादिति । अत एव तु प्रत्यक्षस्य स्वतः प्रामाण्यम् ।
कस्यचित्तु परतः । योगिज्ञानस्य स्वसंवेदनस्य च स्वत एव
प्रामाण्यम् । अनुमानस्य तु निश्चयात्मकत्वात् स्वत एव प्रामा
ण्यम् । तेनायमर्थः--प्रथमत एव यद्विज्ञानं विषये प्रवृत्तं तदेव
प्रमाणम् । न तु तत्रैव पश्चाद्भावि ज्ञानान्तरमपि । गृहीतग्राहि
[p. 4 ] त्वेन तस्याप्रामाण्यात् । यथा घटं निर्विकल्पकेन ज्ञानेन दृष्ट्वा
पश्चात्तस्मिन्नेव विषये घटोऽयमिति सविकल्पकं ज्ञानं
स्मरणरूपम् । यथा वा पर्वतादौ धूमं दृष्ट्वा वह्निर
त्रेत्यनुमानज्ञानानन्तरं पुनरपि तत्रैव वह्निरत्रेत्यनुमानज्ञानम् ।
सम्यग्ज्ञानं प्रमाणमित्युक्ते सामर्थ्याज्जडस्वभावस्येन्द्रियादेः
परिच्छेदकत्वाभावात् प्रामाण्यं निरस्तम् । परिच्छेदकत्वं हि
बोद्धृत्वम् । तच्च ज्ञानस्यैव निजरूपम् । तत्कथमज्ञानात्मन
इन्द्रियादेः स्वरूपं भवितुमर्हतीति ॥

तद्द्विविधं प्रत्यक्षमनुमानं चेति । प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षम् ।
अक्षमिन्द्रियं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाख्यम् । तस्मादुत्पन्नं
ज्ञानं प्रत्यक्ष 9

Gos; T. मित्यर्थः.

मभिधीयते । ननु यद्यक्षाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षं
तदा मानसादि वक्ष्यमाणं ज्ञानत्रयमिन्द्रियादनुत्पत्तेः प्रत्यक्षं
न स्यात् । अत्रोच्यते--प्रतिगतमक्षमिति यदुक्तं तत्प्रत्यक्ष
शब्दस्य व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तं प्रतिपादितम् । प्रवृत्तिनिमित्तं
तु प्रत्यक्षशब्दस्यार्थसाक्षात्कारित्वमेव रूढिवशादवगन्तव्यं
पङ्कजवत् । ततः स्वसंवेदनादिकमपि ज्ञानं स्वसंवेदनरूपमर्थं
साक्षात्करोतीति प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सिद्ध्यतीति ॥

मीयतेऽर्थोऽनेनेति मानम् । अनुः पश्चादर्थे । पश्चान्मा
नमनुमानम् । लिङ्गग्रहणलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धस्मरणयोः पश्चात्
[p. 5 ] यद्विज्ञानं पर्वतादौ धर्मिणि परोक्षवस्त्वालम्बकं तदेवानुमान
शब्देनाभिधीयते । एतच्च रूढिवशादवगन्तव्यम् ।

द्विविधवचनेन एकं त्रीणि चत्वारि पञ्च षडिति विप्रति
पत्तयो निरस्यन्ते । तथा हि--प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकः ।
प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दं चेति सांख्यः । प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शाब्दं
चेति नैयायिकः । प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दमुपमानमर्थापत्तिरिति
प्राभाकरः । प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दमुपमानमर्थापत्तिरभावश्चेति
मीमांसकः ।

द्विविधवचनेन द्वित्वे प्राप्ते प्रत्यक्षमनुमानं चेति
पुनर्यदुक्तं तदन्यथाद्वित्वनिरासार्थम् । तथा हि वैयाकरणो ब्रूते
प्रत्यक्षं शाब्दं चेति प्रमाणद्वयम्10

Gos. Here is quoted the following Sloka-

प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः ।

प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥

It is not found in T. & M.

।

तत्र अनुमानस्य प्रामाण्यमवश्यमभ्युपगन्तव्यं चार्वाके
णेति प्रतिपाद्यते । तथाहि--स खलु प्रत्यक्षलक्षणं परप्रति
पादनाय प्रणयति । परस्य च बुद्धिर्न प्रत्यक्षा । किं तर्हि
कायवाग्व्यापारादिकार्यादनुमेया । ततोऽनेन कार्यलिङ्गजमनुमानं
बलाद¹¹

Gos. अभ्युपेतं.

भ्युपगतं स्यात् । परलोकनिषेधाय चानुपलम्भाख्यं
साधनमाचष्टे । अतोऽसौ स्वयमेवानुमानेन प्रमाणेन व्यवहरति,
नानुमानं प्रमाणमिति च¹²

Gos. ब्रुवाणः कथं नोन्मत्तः.

ब्रुवन् कथं नाम नोन्मत्तश्चार्वाकः
स्यात् ?

[p. 6 ]

शाब्दं च ज्ञानं बाह्यार्थाविसंवादकत्वेन प्रमाणमेष्टव्यम् ।
अविसंवादकत्वं च सम्बन्धमन्तरेण न 13

Gos. सम्भवति ।

संगच्छते । न च
शब्दानां बाह्यार्थेन सह कश्चित्सम्बन्धोऽस्ति । तथा हि—
शब्दार्थयोः सम्बन्धो भवन् तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वा भवेत् ।
तत्र न तावत्तादात्म्यं शब्दार्थयोः, अत्यन्तभेदेन प्रतिभासनात् ।
तादात्म्यं ह्येकत्वमभिधीयते । भिन्नप्रतिभासयोरप्येकत्वे स्वी
क्रियमाणे गवाश्वादीनामप्येकत्वप्रसङ्गः । नापि तदुत्पत्तिः ।
अन्वयव्यतिरेकाभावात् । तस्मात् तदुत्पत्तिरित्येवं वक्तुं न
शक्यते । तथा हि--शब्दव्यापारमन्तरेण स्वहेतोरेव मृत्पिण्ड
दण्डसलिलकुलालचक्रादेः सकाशादुत्पद्यमानो घटादिरर्थो
दृश्यते । शब्दोऽपि बाह्यार्थं विनैव पुरुषेच्छामात्रेण ताल्वा
दिव्यापारादेवोत्पद्यते । अथ तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामन्य एव
वाच्यवाचकत्वलक्षणः शब्दार्थयोः 14

Gos. स्वाभाविकःप्रतिबन्धो

वास्तवः सम्बन्धोऽस्ति ।
एवं तर्ह्यसङ्केतविदोऽपि 15

Gos. प्रमातुः.

पुरुषस्य शब्दादुच्चरितान्नियतार्थ
प्रतीतिः प्राप्ता, योग्यतामात्रेणैव प्रदीपात् घटादिप्रतीतिवत् । न
चैतदस्ति । तथा हि--अभिनवो नालिकेरद्वीपादायातः
पुमानग्निशब्दं श्रुत्वाऽप्यग्निशब्दान्न किञ्चिदर्थं प्रत्येतीति । अथ
तांस्तान्सङ्केतानपेक्ष्य तत्तदर्थप्रत्यायनयोग्य एवायं शब्दो जायत
इत्युच्यते । तन्न । न ह्येवमस्य प्रामाण्यमवतिष्टते । सर्वत्र
[p. 7 ] सङ्केतस्य योग्यत्वात् । ततो न ज्ञायते किं विवक्षितार्थमाह,
आहो स्विदन्यं वेति । अस्तु वा अन्य एव कश्चित्सम्बन्धः ।
तथा च सोऽपि केन सम्बन्धेन तयोः सम्बद्ध इति प्रष्टव्यः ।
अन्येन चतुर्थेन सम्बन्धेनेति चेत्, चतुर्थोऽपि तेषु केन
सम्बन्धेन सम्बद्धः ? पञ्चमेन केनचिच्चेत्, सोऽपि केने
त्यनवस्थायां अन्त्यासिद्धौ पूर्वेषामप्यसिद्धिः । अथासम्बद्ध
एव शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति चेत् । तन्न । यो न सम्बद्धः
स कथं सम्बन्धो भवति घटस्येव पटः । अथ वक्तव्यं सम्ब
न्धस्य तादृश एव स्वभावः, येन सम्बन्धान्तरनिरपेक्ष एव परं
सम्बध्नाति । तदयुक्तम् । प्रमाण 16

Gos. सिद्धे हि वस्तुनि.

सिद्धे हि स्वभावे नोत्तरमभि
धीयते । यथाऽग्नेरेवायमीदृशः स्वभावो यदुत दाहकत्वं नाम
नान्यस्याकाशादेः । सम्बन्धसिद्धौ तु प्रमाणं किञ्चिन्निरूपयन्तो
न पश्यामः । न चैवं वक्तव्यं शब्दशक्तिस्वभावादेव शब्दानां
नियतार्थाव्यभिचारित्वमिति । तथा हि--यदि घट इत्ययं
शब्दः स्वभावादेव कम्बुग्रीवाकारं वारिसंधारणसमर्थं पदार्थ
मभिदधाति, तत्कथं सङ्केतान्तरमपेक्ष्य पुरुषेच्छया तुरगादिक
मभिदध्यात् । न हि शालिबीजं स्वहेतोरङ्कुरजननस्वभाव
मुत्पन्नं सङ्केतान्तरमपेक्ष्य गर्दभं जनयितुं समर्थं स्यात् ।
नाप्याप्तप्रणीतशब्दानां प्रामाण्यमभिधातुमुचितम् । आप्तत्व
स्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । तथा हि--आप्तत्वं क्षीणदोषत्व
[p. 8 ] मुच्यते । क्षीणदोषता च परचित्तवृत्तिः काचिदभिधीयते ।
परचित्तवृत्तीनां दुर्लक्ष्यत्वात्, कायवाग्व्यापारादिकार्यलिङ्ग
स्यान्यथाऽपि 17

Gos. सन्दर्शनात्.

वृत्तिदर्शनात् । सरागा अपि वीतरागा इव
चेष्टन्त इति न्यायात्कथमाप्तत्वं निश्चीयतामिति । सम्बन्ध
दूषणेन च वैदिकशब्दानां प्रामाण्यं निरस्तमिति पृथङ्नोक्तम् ।
कथं तर्हि सर्वोऽयमसन्दिग्धो लौकिको व्यवहार इति चेत् ।
तथा तथा सङ्केतेन विवक्षावशादिति न काचित् क्षतिः । यथोक्तम्
वक्तुरभिप्रायं सूचयेयुः शब्दा इति ॥

नैयायिकस्योपमानप्रपञ्चः । यः प्रतिपत्ता गां 18

Gos. सन्दर्शनात्.

जानाति
न गवयं, स च 19

Gos. वेत्ति.

अपदिष्टः स्वामिना अरण्यं गत्वा गवयमान
येति । स च गवयशब्दवाच्यमर्थमजानानो वनेचरमन्यं तज्ञं
पुरुषं पृष्टवान्, भ्रातः कीदृशो गवय इति । 20

Gos. आदिष्टः.

स चाह 21

T. तेनोक्तं Gos. स आह.

यादृशी
गौस्तादृशो गवय इति । तस्यारण्यगतस्य प्रेष्यपुरुषस्य
अतिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकारि गवयसारूप्यज्ञानं कर्तृ अय
22

M. यादृशो गवयः Gos. यादृग्गौस्तादृग्गवयः

मसौ गवयशब्दवाच्योऽर्थ इति प्रतिपत्तिं फलरूपां जनयत्प्र
माणम् । एतच्चायुक्तम् । यत्प्रामाण्यं नाम विषयवत्तया व्याप्तम् ।
नचास्य निपुणमपि निरूपयन्तो विषयं 23

Gos. सः.

संपश्यामः । तथा
[p. 9 ] हि--समाख्या नाम सम्बन्धः तस्य विषयो वर्ण्यते । स च
परमार्थतो नास्ति । दृश्यत्वे तस्यानुपलम्भेन बाधा । अदृश्यत्वे
तस्य सत्तासाधकं प्रमाणं 24

Gos. पश्यामः. M. नेष्यते.

नेक्ष्यते । किं च--स हि सम्बन्धः
सम्बन्धिभ्यां भिन्नोऽभिन्नो वा । यदा भिन्नस्तदा तयोः
सम्बन्धः 25

M. सम्बन्धेन सम्बद्धः.

केन सम्बन्धेनेति वाच्यम् । सम्बन्धान्तरकल्पनाया
मनवस्था । अथाभिन्नस्तदा सम्बन्धिनावेव केवलौ । न समाख्या
नाम सम्बन्धः कश्चित् । अथ सम्बद्धबुद्धिजनकत्वं
26

M. सम्बन्धस्तस्योपवर्ण्यते.

सम्बन्धः । तन्न युक्तम् । यतः सम्बद्धावेताविति बुद्धिः स्वहेतु
बलात् सम्बद्धवस्तुद्वयादपि सम्भाव्यमाना न सम्बन्धान्तर
माक्षिप्तुं प्रभवति ॥

एवं मीमांसकोपवर्णितस्यापि प्रामाण्यं निराकर्तव्यम् ।
तथा हि, 27

M. नासादृश्यं.

सादृश्यविशिष्टः पिण्डः पिण्डविशिष्टं वा सादृ
श्यमुपमानस्य विषयस्तेन वर्ण्यते । न च सदृशवस्तुनोऽ
तिरिक्तं सादृश्यं व्यवस्थापयितुं शक्यते, प्रमाणेनाप्रतीतत्वात् ।
तथा हि--यदि सदृशादतिरिक्तं सादृश्यं दृश्यं स्यात्, तदा
दृश्यानुपलम्भग्रस्तमेतत् । अथादृश्यं 28

Gos. तदपि M. तत्तथाऽपि.

तदा तत्प्रतिबद्धलिङ्गा
भावात् अनुमानादपि कथं तत्सिद्धिः । सादृश्यप्रत्ययस्तु
स्वहेतोस्तथोत्पन्नेन सदृशवस्तुनाऽपि क्रियमाणो घटत इति
[p. 10 ] न तत्प्रत्ययादपि तत्सिद्धिर्युक्ता । उपमानादेव सादृश्यसिद्धि
रिति चेन्न । यतः प्रमाणान्तरसिद्धयोरेव सादृश्यपिण्डयो
र्यो विशेषणविशेष्यभावस्तस्योपमानविषयत्वं तेन वादिना
परिकल्प्यते । तत्कथं सादृश्यमात्रस्याप्यु 29

Gos. पमानासिद्धिः.

पमानात्सिद्धिरिति ॥

अर्थापत्तेरपि प्रामाण्यं पृथङ् नोपपद्यते । तथा हि प्रत्य
क्षादिप्रतीतो योऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य
कल्पनमर्थापत्तिरित्यर्थापत्तेर्लक्षणम् । अत्रेदं 30

T. चिन्त्यम्.

चिन्त्यते--योऽसौ
प्रमाणदृष्टोऽर्थः तस्य यदि परिकल्प्यमानेन 31

Gos. परोक्षेणार्थेन.

परोक्षार्थेन सह
कश्चित्तादात्म्यलक्षणः तदुत्पत्तिलक्षणो वा प्रतिबन्धोऽस्ति तदा
स्वभावलिङ्गजा कार्यलिङ्गजा वाऽसौ 32

Gos. प्रतीतिरनुमानमेव.

प्रतिपत्तिरित्यर्थापत्ति
रनुमानंमेव । अथ नास्ति प्रतिबन्धः 33

Gos. तदा T. has neither तदा nor तदानीं.

तदानीमर्थापत्तिः प्रमाण
मेव न भवति । असम्बन्धात् घटात्पटप्रतीतिवदिति ॥

अभावस्य स्वरूपमेव ताव 34

Gos. न वीक्षामहे.

न्नोपलभामहे, कुत एव तस्य
प्रामाण्यं भविष्यति । तथा हि--35

Gos. प्रत्यक्षादीना.

प्रत्यक्षादिप्रमाणानामनुत्पत्ति
रभावाख्यं प्रमाणं मीमांसकैरभिधीयते । तत्र केयमनुत्पत्तिः ?
किं प्रसज्यवृत्त्या प्रमाणानुत्पत्तिमात्रं ? अथ पर्युदासवृत्त्या
36

T. परिकल्पनम्.

[p. 11 ] वस्त्वन्तरम् ? वस्त्वन्तरमपि जडरूपं, ज्ञानरूपं वा ? ज्ञानमपि
किं ज्ञानमात्रम् एकज्ञानसंसर्गिवस्तुनो ज्ञानं वा ? तत्र न तावत्
प्रसज्यरूपोऽभावो युज्यते । तस्य सर्वशक्तिशून्यत्वात् परिच्छे
दकत्वं ज्ञानजनकत्वं वा कथं भवेत् ? अत एव केनापि 37

Gos. तत्प्रतिपद्येत M. तत्प्रतिपद्यते.

न
तत्प्रतिपद्यते । यदाह पण्डितचक्रचूडामणिः--38

Gos. न नह्यभावः.

नाभावः कस्य
चित्प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तिहेतुर्वा । तस्यापि कथं प्रतिपत्तिः इति ।
नापि जडरूपं, जडस्य परिच्छेदकत्वाभावात् । न हि जडरूपं
शकटादिकं घटं परिच्छिनत्तीति क्वापि दृष्टं श्रुतं वेति ।
नापि ज्ञानमात्रं, देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्यापि सुमेरुशंखचक्र
वर्तिपिशाचादेरपि ज्ञानमात्रादभावप्रमाणादभावप्रसङ्गात् ।
अथैकज्ञानसंसर्गिभूतलादि 39

M. वस्त्वन्तर.

वस्तुज्ञानमभावोऽभिधीयते, तदा
प्रत्यक्षविशेषस्यैवाभावप्रमाणनामकरणान्नास्माकं काचिद्विप्रति
पत्तिरिति । स्थितमेतत्--प्रत्यक्षमनुमानं चेति द्विविधमेव
प्रमाणमिति ॥

तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् । पूर्वापरमनुसन्धाय
शब्द 40

Gos. संयुक्तकारा.

सङ्कीर्णाकारा प्रतीतिरन्तर्जल्पाकारा वा कल्पना । 41

These two lines occur in Gos after. तथा चोक्तम् ... कल्पनेति.

यथा
विज्ञपुरुषस्य सोऽयं घट इति प्रतीतिः । बाल 42

Gos. मूकादीनां.

मूकतिर्यगा
[p. 12 ] दीनामन्तर्जल्पाकारा परामर्शरूपा वा प्रतीतिः । तथा चोक्तम्
अभिलापसंसर्ग 43

M. योग्यार्थाकारा तु Gos. योग्यप्रतिभासा cf. N.B. I. 5.

योग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना इति ॥

ननु बालमूकादीनामन्तर्जल्पाकारं कल्पनाज्ञानमस्तीति
कुतो निश्चेतव्यमिति चेत्, विकल्प 44

Gos. कार्यस्येष्टानिष्टोपादानपरिहारस्योदयात्-

कार्यादिष्टानिष्टोपादानपरि
हारात् । दृष्टं चेदं कार्यं बालमूकादौ, ईप्सितार्थस्वीकरणमनी
प्सितार्थत्यजनं नाम । बालमूकादिविज्ञानस्य कल्पनात्वसूच
नेन भट्टोक्तालोचनाज्ञानं सविकल्पकमिति प्रतिपादितं भवति ।
किं पुनः कारणं कल्पनाविभ्रमात्मकं च ज्ञानं 45

Gos. न प्रमाणमितिचेत्.

प्रत्यक्षं न
स्यादिति चेन्न । अर्थस्वरूपसाक्षात्कारि हि ज्ञानं प्रत्यक्षमिति
सर्वेषां 46

Gos. सम्मतम्.

प्रसिद्धम् । न च कल्पनाविभ्रमावर्थरूपं साक्षात्कर्तुं
समर्थौ । तथा हि--अर्थग्राहकं ज्ञानमर्थस्य कार्यम् । अर्थो हि
ग्राह्यत्वात् ज्ञानस्य कारणम् । यथोक्तम्—

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतां विदुः ।

हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ इति ॥

कल्पनाज्ञानमथर्मन्तरेण वासनामात्रादेवोपजायमानं कथ
47

Gos. मर्थकार्यं.

मर्थस्य कार्यं स्यात् । अर्थेन सह अन्वयव्यतिरेकाभावात् ।
[p. 13 ] न हि यदन्तरेणापि यद्भवति तत्तस्य कार्यम्, अति
प्रसङ्गात् । यदि पुनः कल्पनाज्ञानमर्थादुपजायेत, तेनापि तदा
घटादिरर्थो दृश्येत । ततश्चान्धस्यापि रूपदर्शनप्रसङ्गः, न
चास्ति । अथ एवोक्तम् शाब्द्यां बुद्धावर्थस्य प्रत्यक्ष इव
प्रतिभासाभावात् नास्ति 48

T. कल्पनाज्ञानस्य.

कल्पनायाः अर्थसाक्षात्कारित्वम्
इति एतेन यदुक्तं 49

M. & Gos. साङ्खयेन.

परेण—

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।

अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥ इति ॥

तन्निरस्तम् । तथाहि--घटे पुरोवर्तिनि उच्चार्यमाणे
तत्समीपवर्ति भूतलादिज्ञानमुच्चारणरहितमनुभूयत एव ।
न च तथा तत्र शब्दानुगतो50

M. न च तत्र तदनुगमो; Gos. न च तत्र शब्दानुगमो.

ऽस्ति । न च विकल्पद्वयं सकृ
दिति न्यायात् ॥

भ्रान्तमपि ज्ञानं नार्थसाक्षात्कारि । भ्रान्तं ह्यर्थक्रिया
समर्थे वस्तुनि विपर्यस्तमुच्यते । अर्थक्रियाक्षमं च वस्तुस्व
रूपं देशकालाकारनियतं, तत्कथं विपरीतप्रतिभासिना भ्रान्तेन
ज्ञानेन साक्षात्क्रियते । यदाह आचार्यः--तिमिराशुभ्रमण
नौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् इति ॥

एतेन कामलिनः शुक्ले शंखे पीतप्रतिभासि ज्ञानं, भ्रमा
दलातादौ चक्रादिनिर्भासि ज्ञानं, गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य
[p. 14 ] 51

T. चलद्वृक्षादिग्राहि ज्ञानं; Gos. भ्रमद्वृक्षादिग्राहि.

चलद्वृक्षादिभ्रान्तिज्ञानं, गाढमर्मप्रहारहतस्य ज्वलत्स्तम्भादि
प्रतिभासि ज्ञानं च, न प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । ननु यदि नाम
तज्ञानं न प्रत्यक्षं कथं ततो वस्तुप्राप्तिरिति चेत्, न ततो
वस्तुप्राप्तिः । किं तर्हि, ज्ञानान्तरादेवेति केचित् ॥

तच्चतुर्विधं, इन्द्रियज्ञानं मानसं स्वसंवेदनं योगिज्ञानं
चेति । चक्षुरादीन्द्रियपञ्चकाश्रयेणो 52

Gos. त्पन्नं.

त्पद्यमानं बाह्यरूपादि
पञ्चविषयालम्बनमिन्द्रियप्रत्यक्षम् । तत्र चक्षुर्विज्ञानं रूपविष
यम् । श्रोत्रविज्ञानं च शब्दविषयम् । व्राणविज्ञानं गन्धविषयम् ।
जिह्वाविज्ञानं रसविषयम् । कायविज्ञानं स्पर्शविषयम् । इन्द्रिय
प्रत्यक्षमिति व्यपदेशस्यासाधारणकारणत्वं निमित्तम् । यथा
भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति । इदं च प्रत्यक्षं यत्रैव स्वानुरूपं
विकल्पं जनयति तत्रैव प्रमाणम्, सांव्यवहारिकप्रमाणाधि
कारादिति ॥

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तर
प्रत्ययेन जनितं मनोविज्ञानं 53

& Omitted in Gos.

मानसम् । स्वशब्देनेन्द्रियज्ञान
मभिमतम्, स्वस्य विषयो बाह्यो घटादिः, स्वविषयस्या
नन्तरः स्वविषयानन्तरः इन्द्रियज्ञानविषयादन्यो घटादि
र्द्वितीयक्षणः । तेन सहकारिणा सह मिलित्वा, इन्द्रियज्ञानेनो
पादानेन समनन्तरप्रत्ययसंज्ञकेन यज्जनितं तन्मानसं प्रत्यक्ष
[p. 15 ] 54

Omitted in Gos.

मुच्यते । ततो यदुक्तं परेणात्र गृहीतग्राहित्वभन्धबधिराद्य
भावो योगिज्ञानस्यापि मानसत्वप्रसङ्गः अव्यवहारित्वं च इति
तन्निरस्तम् । तथा हि--द्वितीयक्षणग्रहणात् गृहीतग्राहित्वस्य
निरासः । इन्द्रियज्ञानजनितं हि मानसम् । अन्धादीनां
55

Gos. रूपाद्यालम्बनं.

रूपादिविषयालम्बनकमिन्द्रियज्ञानमेव नास्ति, कुतस्तज्जनितं
मानसं भविष्यति ? अतो नास्त्यन्धबधिराद्यभावदोषः । सम
नन्तरप्रत्ययविशेषणेन मानसप्रत्यक्षप्रसङ्गो निरस्तः । समन
न्तरप्रत्ययशब्दः स्वसन्तानवर्तिन्युपादानज्ञाने रूढ्या प्रसिद्धः ।
ततो भिन्नसन्तानवर्तियोगिज्ञानमपेक्ष्य पृथग्जनचित्तानां सम
नन्तरप्रत्ययव्यपदेशो नास्तीति । अव्यवहारित्वं पुनरस्य दूषणं
नोपपद्यते, सूक्ष्मकालभावित्वेन पृथग्जनैर्दुर्लक्ष्यत्वात् । व्यवहा
राङ्गत्वेन चानभ्युपगमात् । आगमप्रसिद्धं हि गानसप्रत्यक्षम् ।
न त्वस्य निश्चायकं किञ्चिदस्ति । यथोक्तं भगवता--द्बाभ्यां
भिक्षवो रूपं गृह्णते, कदाचित् चक्षुषा तदाकृष्टेन मनसा च
इति । ननु च व्यवहारानुपयुक्तमुपदर्शयितुं किं प्रयोजनम्,
ईदृग्लक्षणयुक्तं यदि मानसं प्रत्यक्षं स्यात्, न कश्चिद्दोषः
स्यादित्यागमस्यापि 56

Gos. शुद्दि.

विशुद्धिरनेन प्रतिपादितेति प्रयोजनम् ॥

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदनम् । चित्तं
वस्तुमात्रग्राहकं ज्ञानम् । 57

T. M. चित्तेन.

चित्ते भवाः चैत्ताः, वस्तुनो
[p. 16 ] विशेषरूपग्राहका सुखदुःखापेक्षालक्षणाः । तेषां सर्वचित्तचै
त्तानामात्मा संवेद्यते येन रूपेण तत्स्वरूपमात्मस्वरूपसाक्षात्का
रित्वात् स्वसंवेदनं प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तं चोच्यते ।
अत्र केचिदाहुः--न च चित्तचैत्तानां स्वसंवेदनं घटते, स्वात्मनि
58

Gos. कारित्व.

क्रियाविरोधात् । न च सुशिक्षितोऽपि नटवटुः स्वस्कन्ध
मारोढुं शक्नोति । न हि तीक्ष्णाऽप्यसिधारा स्वमात्मानं
छिनत्ति । न हि 59

Gos. सुप्रज्ज्वलतो.

प्रज्ज्वलितोऽपि वह्निस्कन्ध आत्मानं दहति ।
तथा चित्तचैत्तमपि कथमात्मानं 60

Gos. प्रत्येतु.

वेदयतु! वेद्यवेदकभावो
हि कर्मकर्तृभावः । 61

Gos. स. च.

कर्मकर्तृत्वं च लोके भेदेनैव प्रसिद्धम्,
वृक्षसूत्रधारयोरिव । अत्रोच्यते--न कर्मकर्तृभावेन वेद्यवेद
कत्वं ज्ञाने वर्ण्यते । किं तर्हि व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन ।
यथा प्रदीप आत्मानं प्रकाशयति तथा ज्ञानमपि जडपदार्थ
विलक्षणं स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावमुपजायमानं स्वसंवेदनं
व्यवस्थाप्यते ॥ 62

Gos. यथोक्तं न्यायवादिना.

तथा चोक्तम्--

विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते ।

इयमेवात्मसंवित्तिरस्य याऽजडरूपता

। इति63

T. has an additional sloka:-

क्रियाकारकभेदेन न स्वसंवित्तिरस्य तु ।

एकस्यानंशरूपस्य त्रैरूप्यानुपपत्तितः ॥

॥

[p. 17 ]

अलङ्कारकारेणाप्युक्तम्--

कल्पितः कर्मकर्त्रादिः परमार्थो न विद्यते ।

आत्मानमात्मनैवात्मा निहन्तीति 64

Gos. निरूप्यते.

निरुच्यते । इति ॥

न च चित्तचैत्तानां ज्ञानान्तरेण प्रकाश्यत्वं युज्यते । तथा
हि--न तावत्समानकालभाविना ज्ञानान्तरेण चित्तचैत्तं प्रका
श्यत इति घटते, उपकार्योपकारकत्वाभावात्, सव्येतरगो
विषाणयोरिव । नापि भिन्नकालभाविना, क्षणिकत्वात् प्रका
शितव्यस्यैवाभावात् । अपि च यदि ज्ञानं स्वसंवेदनं न स्यात्,
तदा ज्ञातोऽर्थ इति दुर्घटः स्यात्, नागृहीतविशेषणा बुद्धि
र्विशेष्ये वर्त्तते इति न्यायात् । तथा हि--अर्थो विशेष्यः, ज्ञात
इति विशेषणम्, ज्ञातो ज्ञानेन विशेषित इति । ज्ञानं चेत्स्वयं
न बोधरूपेण प्रतीतं, तत्कथं ज्ञानेन विशेषितोऽर्थः प्रतीयताम् ।
न हि दण्डाग्रहणे दण्डिनो ग्रहणं युक्तिसङ्गतम् । यच्चोक्तं
त्रिलोचनेन--चक्षुषोऽग्रहणेऽपि चाक्षुषं रूपं यथा प्रतीयते,
तथा ज्ञानानववोधेऽपि ज्ञातोऽर्थ इति घटिष्यते इति
तदसाधु । प्रस्तुतेऽनुपयोगात् । न हि चक्षू रूपस्य
विशेषणम् । किं तर्हि, चक्षुर्विज्ञानम् । ततश्चक्षुर्विज्ञानासंवेदने
कथं रूपं ज्ञायतामिति चोद्यमक्षतमेव ॥

[p. 18 ]

**यत्पुनर्ज्ञानस्य परोक्षत्व⁶⁵

T. सिद्ध्यर्थं.

प्रतिपादनाय⁶⁶

T. सिद्ध्यर्थं.

भट्टेनोक्तम्--यथा
च रूपादिप्रकाशान्यथानुपपत्या इन्द्रियसिद्धिः, तथा ज्ञानस्यापि
सिद्धिरिति । तथा हि तत्र भाव्यम्--न हि कश्चिदज्ञातेऽर्थे
बुद्धिमुपलभते । ज्ञाते त्वनुमानादत्रगच्छति इति । वार्त्तिकं
च तस्य ज्ञानं तु ज्ञाततावशात् इति । शातता च विषयप्राकट्य
मुच्यते । तदपि चायुक्तम् । प्राकट्यस्यापि ज्ञानात्पृथक्त्वे
विषयरूपतायां व्यक्तौ जडरूपता, जडस्य प्रकाशायोगात् ।
विषयादर्थान्तरत्वे जडतायां तस्यापि स्वतः प्रकाशायोगात् ।
प्राकट्यान्तरेण तु प्रकाशनेऽनवस्था स्यात् । ज्ञानस्वभावत्वे
प्राकट्यस्यपि परोक्षत्वप्रसङ्गः । ततोऽवश्यं ज्ञानस्य स्वसंवे
दनत्वमभिधेयम् । अनुभवप्रसिद्धं च स्वसंवेदनत्वं कथमप
ह्रूयेत ? तदुक्तम्--

अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिद्धयति

इति ।

अलङ्कारकारोऽप्याह--* 67

* missing in Gos.

परोक्षं यदि तत् ज्ञानं ज्ञातमित्येव तत्कुतः ।

परोक्षस्य स्वरूपं कस्तस्य लक्षयितुं क्षमः ॥ इति ॥

ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वे घटोऽयमित्यादिविक
ल्पज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वं, पीतशङ्खादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वं च
कथं न भवेत् ? उच्यते--विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकल्प
[p. 19 ] मेव । घटोऽयमित्यनेन बाह्यमेवार्थं विकल्पयति, न त्वात्मानम् ।
तदुक्तम्—

शब्दार्थग्राहि यद्यत्र ज्ञानं तत्तत्र कल्पना ।

स्वरूपं च न शब्दार्थं तत्राध्यक्षमतोऽभिलषम् । इति ॥

भ्रान्तमप्यात्मन्यभ्रान्तं स्वप्रकाशरूपेणैवावभासनात् । अस
द्विषयत्वाच्च भ्रान्तिरुच्यते । तदुक्तम्—

स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः । इति* 68

* missing in Gos.

।

तस्मादन्यथा प्रकाशासिद्धेः यद्यमी प्रकाशन्ते, तदा स्वहेतोरेव
प्रकाशस्वभावादुत्पन्नाः सन्तः *प्रकाशन्त* 69

* missing in Gos.

इति स्वीकर्तव्यम् ॥

भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति । योगः
समाधिः, चित्तैकाग्रतालक्षणः । निश्शेषवस्तुतत्वविवेचिका
प्रज्ञा । योगोऽस्यास्तीति योगी । योगिनो यत् ज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् ।
*कीदृशं तदिति चेत्* 70

* missing in Gos.

, भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजम् ।
भूतार्थः प्रमाणोपपन्नार्थः । भावना पुनः पुनश्चेतसि समा
रोपः । भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्ताज्जातं यद्विज्ञानं तत् कल्प
नापोढमभ्रान्तम् । भूतार्थश्चतुरार्यसत्यम्, दुःखसमुदयनिरो
धमार्गसंज्ञकं, पञ्चस्कन्धस्वभावं क्षणि 71

M. काशुचि.

कशून्य⁷²

M. काशुचि.

निरात्मकदुःखा
दिरूपतया प्रतिपत्तव्यम् । यत्सत् तत् क्षणिकमित्याद्यनुमा
नेन प्रमाणोपपन्न 73

Gos. त्वं वेदितव्यं.

मुपगन्तव्यमिति ॥

[p. 20 ]

* 74

* Missing in Gos. 1. Not found in T

ननु भावना विकल्पः, विकल्पश्चावस्तुविषयः, तत्कथं
वस्तुनः स्फुटीभावो भवतु । कथं वा विकल्पो निर्विकल्पतां
व्रजेत् ? क्षणिकं च चित्तं कथमेकाग्रीभवति ? विशेषश्च
कस्य केन वा क्रियताम् ? शरीरी च रागादिविरहान्मुक्तश्चेति
सर्वमसंगतम् । अत्रोच्यते--अवस्तुविषयोऽपि विकल्पो
वस्त्वध्यवस्यतीति भावनातो वस्तुन एवात्र स्फुटीभावः । न
च विकल्प एव निर्विकल्पकः, किं तु विकल्पान्निर्विकल्पक
स्योदयः । अनुभवसिद्धं चैतत् भावयतां निर्विकल्पकप्रति
भासनं, कामशोकादिवत् । न हि दृष्टे किञ्चिदनुपपन्नं नाम ।
क्षणिकमपि चित्तं सजातीयक्षणेषु ग्रहणप्रवीणत्वात् एकाग्र
मुच्यते । क्षणिकत्वेनैव विशेषोत्पत्तिः, न तु नित्यत्वेन, नित्य
स्यानाधेयातिशयत्वात् । यदुक्तम्—

नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यत्स्वभावो न नश्यति ।

तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता ॥

नित्यत्वादचिकित्सस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः ॥ इति ॥

यत्तु शरीरित्वे सुखदुःखयोर्भावादनुग्रहनिग्रहात् शरीरी
रागादिविरहान्मुक्तश्चेति विघटनमुक्तं, तदयुक्तम् । न हि
शरीरं रागादिहेतुः, किं तु अविद्या । अनित्ये नित्यमिति,
अनात्मन्वात्मेति, दुःखे सुखमिति, अशुचौ शुचितेति, चतु
[p. 21 ] *र्विपर्यासखभावा मिथ्योपलब्धिः । अत एव विषयसुखतृष्णा
स्यात् । आत्मानं नित्यं पश्यत एव सुखाभिकाङ्क्षणादिसुख
हेतुरा..यः स्यात् । एषु चाऽऽसङ्गो रागः । एतत्प्रतिबन्धाश्च
द्वेषादयः । तस्मादविद्यैव मूलं रागादेर्न तु शरीरम् । सत्यपि
शरीरे यद्यविद्या न स्यात्, कुत एव रागादियोगाः ? तस्मा
ज्जीवच्छरीरे सत्यपि अविद्याविरहात् सर्वसङ्गविरहलक्षणा
मुक्तिर्वीतरागाणां भवतीति सर्वं सुस्थितम् । * 75

Missing in Gos.

तस्य विषयः स्वलक्षणम् । तस्य चतुर्विधस्य प्रत्यक्षस्य
स्वलक्षणं विषयो बोद्धव्यः । स्वलक्षणमित्यसाधारणं
वस्तुस्वरूपं देशकालाकारनियतम् । एतेनैतदुक्तं भवति—
घटादिरुदकाद्याहरणसमर्थो देशकालाकारनियतः पुरः प्रका
शमानोऽनित्यत्वा76

x. द्यनेकधर्मो.

द्यनेकधर्मान्तरो77

x. द्यनेकधर्मो.

दासीनः प्रवृत्तिविषयस
जातीयविजातीयव्यावृत्तः स्वलक्षणमित्यर्थः । *ननु यदि
स्वलक्षणमेव प्रत्यक्षस्य विषयो न सामान्यं तदानीं धूमदहन
सामान्ययोर्व्याप्तिः कथं प्रत्यक्षेण गृह्यताम् ? नायं दोषः ।
यतोऽयोगव्यवच्छेदेन स्वलक्षणं तस्य विषय एव, न त्वन्य
योगव्यच्छेदेन स्वलक्षणमेव तस्य विषयः इति । किं तर्हि,
सामान्यमप्यस्य विषयः । द्विविधो हि प्रमाणस्य विषयः ग्राह्यो
ऽध्यवसेयश्च । तत्र प्रत्यक्षस्य प्रतिभासमानं स्वलक्षणं एको* 78

* Missing in Gos.

[p. 22 ] *ग्राह्यः । अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्षपृष्टभाविनो विकल्पस्य प्रतिभास
मानं सामान्यमेव । तच्च सामान्यं द्विविधं, ऊर्ध्वतालक्षणं
तिर्यग्लक्षणं चेति । तत्रैकस्यामेव घटादिव्यक्तौ सजातीयव्या
वृत्तायामनेकक्षणसमुदायः सामान्यं ऊर्ध्वतालक्षणं साधन
प्रत्यक्षस्य विषयः । विजातीयव्यावृत्तास्त्वनेकव्यक्तयः तिर्य
क्सामान्यं व्याप्तिग्राहकप्रत्यक्षस्य विषयः । अनुमानस्य तु
सामान्यं ग्राह्यं, अध्यवसायस्तु स्वलक्षणमेव । प्रत्यक्षस्य स्वल
क्षणविषयप्रतिपादनेन परोक्ताः षट्पदार्था न विषया इत्युक्तम्* 79

* Missing in Gos.

।
यथा--अवयविद्रव्यं, गुणः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायश्चेति ।
न चैषां प्रत्यक्षे ज्ञाने प्रतिभासोऽस्ति । न चाप्रतिभासमानो
विषयो युज्यते, अतिप्रसङ्गात् । तथा हि--घटादौ परिदृश्यमाने
पूर्वापरादिभागं विहाय नान्यत्किञ्चिदेकमवयविद्रव्यमुपलभामहे ।
यदाह न्यायपरमेश्वरः—

भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा ।

तद्वान्नैव पुनः कश्चिद्विभागः सम्प्रतीयते ॥ इति ।

एवं गुणकर्मादीनां च दूषणं प्रत्येतव्यम् ॥

ननु प्रमितिरूपां क्रियां फलभूतां निप्यादयज्ञानं
प्रमाणमिति प्रसिद्धम् । तत्र काऽसौ प्रमितिः, यां जनयज्
ज्ञानं प्रमाणमिति चेत्, उच्यते--इह नीलादेरर्थात् ज्ञानं द्विरूप
[p. 23 ] 80

Gos. मुपपद्यते.

मुत्पद्यते, नीलाकारं, नीलबोध 81

Gos. स्वरूपं.

स्वभावं82

Gos. स्वरूपं.

च । तत्रानीला
कारव्यावृत्त्या नीलाकारं ज्ञानं प्रमाणम् । अनीलबोधव्यावृत्त्या
नीलबोधरूपं प्रसितिः । सैव फलम् । यथोक्तम्--अर्थ
सारूप्यमस्य प्रमाणं, अर्थाधिगतिः प्रमाणफलम् इति । एतच्च
विकल्पप्रत्ययेन भिन्नं व्यवस्थाप्यते । परमार्थ 83

Gos. वस्तुनो.

तस्तु नास्त्येव
भेदः । यथोक्तम्--तदेव प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलम्
इति । 84

Missing in T. Gos.

साकारं चेदं ज्ञानमेष्टव्यम्85

Missing in T. Gos.

। यदि पुनः साकारं
ज्ञानं नेष्यते, तदाऽनाकारत्वेन सर्वत्र विषये तुल्यत्वात् विभा
गेन विषयव्यवस्था न 86

Gos. स्यादिति.

सिध्यति87

Gos. स्यादिति.

। यत्पुनः केचिदाहुः--पूर्वं
ज्ञानं प्रमाणं उत्तरं ज्ञानं प्रमाणफलमिति, तन्न युक्तम् । तथाहि
प्रथम 88

Gos. काल.

क्षणभावि तावज्ञानं89

Gos. न प्रमाणं.

प्रमाणफलभूतस्य द्वितीयज्ञान
स्यानुत्पत्तेः । फलभूतज्ञानोत्पत्तौ च पूर्वस्य क्षणिकत्वेन विना
शात् कथं घटादिविषयं ज्ञानं प्रमाणं 90

Gos. स्यात्.

भवति ? नापि समान
कालभावि ज्ञानं फलमुचितम् । उपकार्योपकारकत्वाभावात्,
अव्येतरगोविषाणयोरिव । तस्मात् परमार्थतः प्रमाणफलयो
र्नास्ति भेदः । काल्पनिकस्तु व्यावृत्तिकृतो भेदः विकल्पबुद्धौ
व्यवस्थाप्यते 91

Not found in T. & Gos.

॥

इति
तर्कभाषायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥

[p. 24 ]

स्वार्थानुमानम्

अनुमानं द्विविधं स्वार्थं परार्थं च । स्वस्मै यत्तत्
स्वार्थमनुमानं ज्ञानात्मकम् । पर्वतादौ धर्मिणि धूमादिकं दृष्ट्वा
यस्य प्रतिपत्तुः वह्निज्ञानमुत्पद्यते, स एव तेन ज्ञानेन परोक्षमर्थं
प्रतिपद्यते नान्य इति स्वार्थानुमानमुच्यते । परस्मै यत्तत्
परार्थम् । परार्थानुमानं वचनात्मकम् । त्रिरूपलिङ्गप्रतिपादकं
वचनं परं प्रतिपादयति ज्ञापबतीति कृत्वा वचनमप्यनुमान
शब्देनोच्यते, उपचारात्, यथा आयुर्घृतमिति । तत्र स्वार्थं
त्रिरूप 92

Gos. लिङ्गादनु.

लिङ्गाद्यदनु93

Gos. लिङ्गादनु.

मेये ज्ञानम् । रूपत्रययुक्ताल्लिङ्गादनुमेये
परोक्षविषये यत् ज्ञानं प्रतिपत्तुरुत्पद्यते, तत् स्वार्थानुमानम् ।
तच्च धर्मविशेषसम्बन्धितया साध्याविनाभावित्वनिश्चय इत्येके ।
अग्न्यध्यवसाय इत्यन्ये ।

संप्रति लिङ्गस्य 94

Gos. त्रैरूप्यम्.

त्रिरूपत्वमुच्यते--अनुमेथे सत्त्वमेव
निश्चितम् । अनुमेये पर्वतादौ धर्मिणि लिङ्गस्यास्तित्वमेव
निश्चितं, तदेकं रूपं पक्षधर्मतासंज्ञकम् । अत्र सत्त्वग्रहणेना
सिद्धस्य निरासः, यथा--95

Gos. नित्य.

अनित्य⁹⁶

Gos. नित्य.

श्शब्दश्चाक्षुषत्वात्,
चाक्षुषत्वं चक्षुर्विज्ञानग्राह्यत्वमुच्यते, तच्च शब्दे
धर्मिणि नास्ति । एवकारेण पक्षैकदेशासिद्धस्य निरासः,
[p. 25 ] यथा दिगम्यरप्रयोगः--चेतनास्तरवः स्वापात् । पत्रसङ्कोच
लक्षणो हि स्वापः, स च सर्वेषु तरुप्वसिद्धः । निश्चितग्रह
णेन सन्दिग्धासिद्धस्य 97

Not found in T. & Gos.

निरासः98

Not found in T. & Gos.

, यथा--अग्निरत्र बाष्पादित्वेन
सन्दिह्यमानाद्भूतसङ्घातात् । सत्वशब्दात्पश्चादेवकारेण असा
धारणस्य 99

Not found in T. & Gos.

निरासः100

Not found in T. & Gos.

, यथा--अनित्यश्शब्दः श्रावणत्वात् 101

omitted in T.

घट
बत् ॥

सपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति वर्तते । समानः पक्षः
सपक्षः । पक्षेण सह सदृशो दृष्टान्तधर्मीत्यर्थः । सपक्ष एव
सत्त्वं निश्चितमित्यन्वयसंज्ञकं द्वितीयं रूपम् । 102

omitted in T.

अत्र सत्त्व
ग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः, यथा--शब्दो नित्यः कृतकत्वात्
घटवत् । कृतकत्वं हि नित्यत्वविपक्षेणानित्यत्वेन व्याप्तमिति
विरुद्धमुच्यते । एवकारेण साधारणस्य निरासः, यथा—
नित्यश्शब्दः प्रमेयत्वात् घटवत् । प्रमेयत्वं हि विकल्पविषयी
कृतत्वम्, तच्च सपक्षे आकाशे विपक्षे च घटादौ सर्वत्रा
स्तीति साधारणमुच्यते । सत्त्वशब्दात् पूर्वस्मिन्नेवकारेण
सर्वसपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् ।
यथा--अनित्यश्शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धटवद्विद्युद्वत् ।
निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धान्वयस्य निरासः, यथा--असर्वज्ञोऽयं
कश्चित् वक्तृत्वादिष्टपुरुषवत् । इष्टपुरुषे सपक्षे च वक्तृत्वम
सर्वज्ञत्वेन व्याप्तमव्याप्तं वा न ज्ञायते ॥

103

Gos. तत्र.

[p. 26 ]

असपक्षे चासत्त्वमेव 1निश्चितम्1 104

Not found in Gos. T. निश्चितं यत्तत्

। न सपक्षोऽसपक्षः ।
तत्रासत्त्वमेव 1निश्चितं 1 105

Not found in Gos. T. निश्चितं यत्तत्

व्यतिरेकसंज्ञकं तृतीयं रूपम् । अत्रा
प्यसत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । 2यथा नित्यश्शब्दः कृत
कत्वाद्धटवत् । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति2 106

Missing in Gos.

। एवकारेण साधा
रणस्य 3विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः । प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः
अनित्यत्वाद्धटवत् । प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये अनित्यत्वं
विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्ति । आकाशादौ नास्ति । ततो
नियमेनास्य निरासः । असत्त्ववचनात्पूर्वस्मिन्नवधारणे अय
मर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च
प्रयत्तानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि नास्ति, ततो न हेतुः स्यात्,
ततः पूर्वं न कृतमिति3 107

Missing in Gos.

। निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्या
वृत्तिकस्य निरासः । यथाऽवीतरागोऽयं पुरुषो वक्तृत्वात्,
रथ्यापुरुषवत् । यत्रावीतरागत्वं नास्ति तत्र वक्तृ..मपि, नास्ति,
यथोपलखण्डे । यदि नाम पाषाणखण्डादुभयं व्यावृत्तं तथापि
न ज्ञायते किमवीतरागत्वनिवृत्त्या पाषाणखण्डाद्वक्तृत्वं निवृत्तं,
आहोस्वित् स्वत एवेति । ततः सन्दिग्धव्यतिरेकोऽयमनै
कान्तिकः । *असत्त्वशब्दात्पश्चा 4 108

T. omitted in T.

देवकारेण विपक्षैकदेशवृत्ते
र्निरासः । यथा--प्रयत्नानन्तरीयकश्शब्दोऽनित्यत्वात् । अनि
त्यत्वं विपक्षादाकाशान्निवृत्तं, न विद्युतः । ततो विपक्षैकदेश
वृत्तित्वमस्य ॥

[p. 27 ]

ननु सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्ते सामर्थ्यादेवासपक्षे चा
सत्त्वमिति गम्यते । तत्किमर्थमुभयोरुपादानमिति चेत्, विपक्ष
नियमार्थमिति पूर्ववृद्धाः । ते च त्रिविध एव विपक्षो भव
तीति मन्यन्ते । साध्याभावमात्रं, साध्यादन्यः, साध्येन सह
विरुद्धश्च । प्रयोगनियमार्थमिति केचित् । 1अन्वयप्रयोगो
व्यतिरेकप्रयोगो वा नियमवानेकः प्रयोक्तव्यो न द्वावपीति ।
साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगसूचनार्थमिति केचित् ।1 109

Not found in Gos.

त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि । त्रीणि रूपाणि येषां
तानि 110

Not found in Gos.

त्रिरूपाणि 111

Not found in Gos.

त्रीण्येव लिङ्गानि । कार्यं त्रिरूपं
लिङ्गम् । स्वभावस्त्रिरूपं लिङ्गम् । अनुपलब्धिस्त्रिरूपं लिङ्गम् ।
साधनं ज्ञापकं हेतुर्व्याप्यं चेति लिङ्गापरनामानि । तत्र
कार्यं यथा--यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे, धूमश्चात्रेति । व्या
प्तिपक्षधर्मतासंज्ञकं द्व्यवयवमेव साधनवाक्यं सौगतानाम् ।
अन्ये तु प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनं चेति पञ्चावयवं
साधनवाक्यमाहुः । उपन्यासश्चेदृशः--अग्निरत्र, धूमात्,
यत्रधूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे, तथा चायं, तस्मादग्निरिति ।
एतच्चायुक्तम् । प्रतिज्ञावचनमात्रात्सम्बन्धरहितात् साध्यप्रति
पत्तेरयोगात् । सम्बन्धाभावस्तु शब्दार्थयोः सम्बन्धदूषणे
112

T. सिद्धत्वा.

प्रतिपादितत्वा113

T. सिद्धत्वा.

न्न पुनरुच्यते । प्रतिज्ञामन्तरेण पञ्चम्यन्तहेतु
प्रयोगोऽप्ययुक्तः । हेतुं विनोपनयदृष्टान्तावप्ययुक्तौ । यत्र
[p. 28 ] प्रतिज्ञैव नास्ति तत्र प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं कुतो
भविष्यतीति सर्वमामूलं विशीर्णम् । अयं च कार्यहेतुर्विषय
भेदेन त्रिविधः । अग्न्यादौ साध्ये धूमादिः त्रिविधप्रत्यक्षा
नुपलम्भेन निश्चेतव्यः । चक्षुरादौ साध्ये ज्ञानं कादाचित्क
कार्योत्पादान्निश्चीयते । रूपादौ साध्ये रसादिरेकसामग्र्य
धीनतया निश्चीयते । यथा भातुलुङ्गफले रसाद्रूपानुमानम् ।
1न रूपाद्रसानुमानम्1 114

Not found in Gos,T.

। अत्र रूपे जनयितव्ये पूर्वकं रूप
मुपादानम् । रसस्तु सहकारिकारणम् । पूर्वपुञ्जादुत्तरपुञ्ज
स्योत्पत्तौ न्याय एषः । ननूपादानसहकारिकारणयोरन्वय
व्यतिरेकानुविधानस्य कार्यं प्रति तुल्यत्वात्को भेदः ? उच्य
ते । यद्विक्रियया यन्निष्पत्तिरेकसन्ताने तत्कार्यं प्रति पूर्वक
मुपादानम् । यत्सन्तानान्तरे विशेषोदयनिमित्तं तत्सहकारि
कारणम् । यथा शाल्यङ्कुरे जनयितव्ये शालिबीजमुपादानम्,
क्षितिसलिलादि तत्र सहकारि । तदेवं कार्यहेतुस्तदुत्पत्तिस
म्बन्धात् गमक इति स्थितम् ॥

1स्वभावो यथा1 115

Not found in Gos,T.

--स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि सा
ध्यधर्मे यो हेतुरुच्यते स तस्य साध्यस्य धर्मस्य स्वाभावो
116

Gos. बेदितव्यः.

वोद्धव्यः । यथा--वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंशपाव्यवहारयो
ग्यत्वात् । अयमिति पुरः परिदृश्यमानः पदार्थो धर्मी ।
शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति हेतुः । शिंशपाव्यवहारयोग्य
[p. 29 ] त्वादिति कोऽर्थः ? शाखापत्रवर्णसंस्थानविशेषव्यवहारयो
ग्यत्वादित्यर्थः । वृक्षव्यवहारयोग्यत्वं साध्यम् । नन्वेकत्वे
साध्यसाधनभावो न युक्तः, प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वात् । न ।
अभेदेऽपि कश्चित्प्रतिपत्ता शिंशपाव्यवहारं कृत्वा तत्र वृक्ष
व्यवहारं प्राक् कृतमपि व्यामोहात् किञ्चिदारोप्य पुनर्न
करोति । स इदानीं स्वभावहेतुना व्यवहार्यते । तस्मादेतयोः
परमार्थत एकत्वेऽपि विकल्पबुद्धौ व्यावृत्तिसमाश्रयेण समु
त्पन्नायां भेदेन प्रतिभासनात् साध्यसाधनत्वं न विरुध्यत
इति ॥

अनुपलब्धिर्यथा--नास्तीह प्रदेशे घटः, उपलब्धि
लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति दृश्यस्ये
त्यर्थः । नन्वसतः कथं दृश्यता ? एकेन्द्रियज्ञानग्राह्ये प्रदेशा
दावुपलभ्यमाने यदि घटः स्यात् दृश्य एव भवेदिति । उप
लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यात् दृश्यतया सम्भावितः, न तु दृश्य
एव । तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः । स चैकज्ञानसंसर्गिपदार्थादेक
ज्ञानसंसर्गिपदार्थोपलम्भाद्वा निश्चीयत इति तदुभयं कर्मकतृ
भावेन पर्युदासवृत्त्या अनुपलब्धिरुच्यते, न तु प्रसज्यवृत्त्या
उपलब्धिनिवृत्तिमात्रम् । तद्धि स्वयमेव न किञ्चिदिति कथं
साधनं स्यात् । नापि प्रतिषेध्यादन्यस्य ज्ञानमात्रम्, रूपोपलम्भा
दपि नारङ्गरसनिषेधप्रसङ्गात् । तस्मान्निषेध्यादन्यद्विशिष्टमेव
वस्तुद्वयं प्रदेशः प्रदेशज्ञानं वाऽनुपलब्धिरिति स्थितम् । अत
[p. 30 ] एवाभावो न साध्यते । तस्य घटविविक्तप्रदेशग्राहिणा प्रत्य
क्षेणैव सिद्धत्वात् । अभावव्यवहारस्तु मूढं प्रति अनुपलम्भेन
साध्यते । तथा हि--कश्चिन्मूढो रजःप्रभृतिषु साङ्ख्यप्रसि
द्धेषु गुणेष्वनुपलम्भेन प्रवर्तिताभावव्यवहारोऽपि पुनः सर्वं
सर्वत्रास्तीति स्वसिद्धान्ताभ्यासात् क्वाऽपि प्रदेशादौ घटानु
पलम्भे सत्यपि नाभावव्यवहारं करोतीत्यनुपलम्भेन त्रिविधो
व्यवहारः कार्यते । तत्र निःशङ्करामनागमनलक्षणः कायिको
व्यवहारः । घटो नास्तीति वाचिकः । ईदृश एव अन्तर्ज
ल्पाकारो मानसिकश्चेति । अनुपलम्भस्य कर्मधर्मपक्षे साध्येन
सह सादृश्ये 117

Found only in M.

तादात्म्यलक्षण एव सम्बन्धो बोद्धव्यः । कर्तृ
धर्मपक्षे तु तदुत्पत्तिः । तथा हि--घटविविक्तप्रदेशः प्रदेश
ज्ञानं वाऽनुपलब्धिरित्युक्तम् । असद्व्यवहारयोग्यत्वं च तस्य
स्वभावः न कार्यं 118

Found only in M.

ज्ञानं तु प्रदेशस्य कार्यमिति ॥

ननु यद्यनुपलब्धेरपि तादात्म्यतदुत्पत्ती एव सम्बन्धौ,
कथं तर्हि कार्यस्वभावाभ्यामनुपलब्धेर्भेदः ? प्रतिषेधसाध
नात् भेदो न वस्तुतः । यथोक्तमाचार्येण--अत्र द्वौ वस्तु
साधनौ, एकः प्रतिषेधहेतुः इति । उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्व
विशिष्टेन देशविप्रकृष्टे सुमेर्वादौ कालविप्रकृष्टे भविष्यच्छङ्ख
चक्रवर्त्यादौ स्वभावविप्रकृष्टे पिशाचादावनुपलम्भमात्र 119

Gos. सद्भावे.

सम्भ
वेऽपि नाभावव्यवहार इत्युक्तं भवति । इयं चानुपलब्धिर्वर्त
[p. 31 ] मानकाले प्रमाणं विशिष्टस्मरणसद्भावेऽतीतकाले च, अनागत
काले त्वनुपलब्धिः स्वयमेव सन्दिग्धरूपा । ततो न प्रमाणम् ।
अनयाऽनुपलब्ध्याऽभावव्यवहारः साध्यते, न त्वभावः । तस्य
प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वादित्युक्तम् प्राक् 120

Found only in M.

121

Gos. यदाह; T. न्यायवादी आह.

यथाऽऽह न्यायवादी—
अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृ
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिरनुपलब्धिरभावव्यवहारसाधनी इति ।
तत्र यदा दूरत्वान्निषेध्यस्यायोग्यदेशत्वं स्यात्, तदा दृश्या
नुपलब्धिः साक्षात्प्रयोक्तुं न शक्यत इति कार्यानुपल
ब्ध्यादयः प्रयुज्यन्ते । अत एवेयं प्रयोगभेदेन षोडशधा
भवति ।

१ तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा--नास्त्यत्र धूमः,
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । प्रतिषेध्यस्य धूमस्य यः
स्वभावः तस्येहानुपलब्धिः ।

२ कार्यानुपलब्धिर्यथा--नेहा
प्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति, धूमाभावात् ।
प्रतिषेध्यानां हि धूमकारणानां कार्यं धूमः, तस्येहानुपलब्धिः ।

३ कारणानुपलब्धिर्यथा--नास्त्यत्र धूमः दहनाभावात् । प्रति
षेध्यस्य धूमस्य कारणं दहनः, तस्येहानुपलब्धिः ।

४ व्यापका
नुपलब्धिर्यथा--नात्र शिंशपा, वृक्षाभावात् । प्रतिषेध्यायाः
शिंशपायाः व्यापको वृक्षः, तस्येहानुपलब्धिः ।

५ स्वभावविरु
द्धोपलब्धिर्यथा--नात्र शीतस्पर्शः वह्नेरिति । प्रतिषेध्यस्य शीत
[p. 32 ] स्पर्शस्य यः स्वभावः तस्य विरुद्धो वह्निः तस्य चेहानुपलब्धिः ।

६ कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीत
कारणानि सन्ति, वह्नेरिति । अन्त्यदशाप्राप्तमेव कारणं कार्यं
जनयति, न सर्वं कारणम् ततो विशेषणोपादानम् । प्रतिषे
ध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं, तस्य विरुद्धो वह्निः, तस्ये
होपलब्धिः ।

७ कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नास्य रोमहर्षादि
विशेषाः सन्ति, सन्निहितदहनविशेषत्वात् । प्रतिषेध्यानां
रोमहर्षादिविशेषाणां कारणं शीतं, तस्य विरुद्धो दहनविशेषः,
तस्य चेहोपलब्धिः ।

८ व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नात्र
तुषारस्पर्शः, दहनात् । प्रतिषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतं,
तस्य विरुद्धो दहनविशेषः

९ तस्येहोपलब्धिः । स्वभावविरुद्ध
कार्योपलब्धिर्यथा, नात्र 122

Gos. तुषार.

शीतस्पर्शः, धूमात् । प्रतिषेध्यस्य
शीतस्पर्शस्य यः स्वभावस्तस्य विरुद्धोऽग्निः, तस्य कार्यं धूमः,
तस्य चेहोपलब्धिः ।

१० कार्यविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा—
नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति ।
प्रतिषेध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं, तस्य विरुद्धो, वह्निः,
तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः,

११ कारणविरुद्धकार्यो
पलब्धिर्यथा--न रोमहर्षादिविशेषयुक्तस्पर्शवानयं प्रदेशो
धूमादिति । प्रतिषेध्यानां हि रोमहर्षादिस्पर्शविशेषाणां कारणं
शीतम् तस्य विरुद्धोऽग्नि, तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपल
[p. 33 ] ब्धिः ।

१२ व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा--नात्र तुषारस्पर्शः,
धूमादिति । निषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतम्, तस्य
विरुद्धोऽग्निः, तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः ।

१३ स्वभा
वविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा--नात्र वह्निः, तुषारस्पर्शात् । प्रतिषे
ध्यस्य हि वह्नेर्यः स्वभावस्तस्य विरुद्धं शीतम्, तेन व्याप्तस्तु
षारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः ।

१४ कार्यविरुद्धव्याप्तोपलब्धि
र्यथा--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि बह्निकारणानि सन्ति, तुषार
स्पर्शादिति । प्रतिषेध्यानां वह्निकारणानां कार्यं वह्निः, तस्य
विरुद्धं शीतम्, तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः ।

१५ कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा--नात्र धूमस्तुषारस्पर्शादि
ति । प्रतिषेध्यस्य हि धूमस्य यत्कारणमग्निः तस्य विरुद्धं
शीतम्, तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः ।

१६ व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा--नायं नित्यः, कदा
चित्कार्यकारित्वात् । प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य निरतिशयत्वं
व्यापकं, तस्य विरुद्धं सातिशयत्वं, तेन व्याप्तं कदाचित्का
र्यकारित्वं, तस्य चेहोपलब्धिः ।

एते च कार्यानुपलब्ध्यादयः
पञ्चदश प्रयोगाः स्वभावानुपलब्धिस्वभावा एव 123

Gos. बोद्धव्याः.

प्रतिपत्त
व्याः । प्रयुक्तिभेदेन परं भेदः । तत्र स्वभावानुपलम्भेना
सद्व्यवहारयोग्यत्वं साध्यते, न त्वभावः । तस्य च प्रत्यक्षेणैव
[p. 34 ] सिद्धत्वात् । अपरैश्च सर्वैरभावोऽभावव्यवहारश्च साध्यते, तेषां
परोक्षविषयत्वात्124

T. परोक्षविषयत्वात् प्रत्यक्षाविषयत्वात्.

॥

इति तर्कभाषायां स्वार्थानुमानपरिच्छेदो
द्वितीयः समाप्तः ॥

परार्थानुमानम्

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम् । अन्वयव्यतिरेक
पक्षधर्मतासंज्ञकानि त्रीणि रूपाणि येन वचनेन प्रख्याप्यन्ते
तद्बचनमुपचारादनुमानशब्देनोच्यते ॥

तद्द्विविधम् साधर्म्यवद्वैधर्म्यबच्च । साध्यधर्मिदृष्टान्त
धर्मिणोर्हेतुसत्ताकृतं सादृश्यं साधर्म्यम् । तद्यस्यास्ति तत्
साधर्म्यवत् साधनवाक्यम् । साध्यधर्मिदृष्टान्तधर्मिणोर्हेतु
सत्ताकृतं वैसादृश्यं वैधर्म्यम् । तद्यस्..स्ति तद्वैधर्म्यवत्
साधनवाक्यम् । तत्र स्वभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्श
यितुं सौत्रान्तिकमतमाश्रित्य भगवता यदुक्तं, संस्कृतं
क्षणिकं सर्वं इति तद्व्युत्पाद्यते । समेत्य सम्भूय हेतुप्रत्ययैः
कृतं वस्तुजातं संस्कृतम् । क्षणिकमिति उत्पत्तिक्षण एव
सत्त्वात् । सर्वं तावत् घटादिकं वस्तु मुद्गरादिसन्निधौ नाशं
गच्छत् दृश्यते । तत्र येन स्वरूपेण अन्त्यावस्थायां घटादिकं
[p. 35 ] विनश्यति तच्चेत् स्वरूपमुत्पन्नमात्रस्य विद्यते तदानीमुत्पादा
नन्तरमेव तेन विनष्टव्यमिति व्यक्तमस्य क्षणिकत्वम् । अथेदृश
एव स्वभावस्तस्य स्वहेतोर्जातः, यत् कियन्तं कालं स्थित्वा
विनश्यतीति । एवं तर्हि मुद्गरादिसन्निधाने च एष एव
तस्य स्वभाव इति पुनरप्यनेन तावन्तमेव कालं स्थातव्यम्,
पुनरप्येवमिति नैव विनश्येदिति । तस्मात् क्षणद्वयस्थायि
त्वेनाप्युत्पत्तौ प्रथमक्षणवद्द्वितीयक्षणेऽपि क्षणद्वयस्थायित्वात्
पुनरपरं क्षणद्वयमवतिष्ठेत । एवं तृतीयेऽपि क्षणे तत्स्वभाव
त्वान्नैव विनश्येदिति । स्यादेतत्, स्थावरमेव तद्वस्तु स्वहेतो
र्जातम्, बलेन विरोधकेन मुद्गरादिना विनाश्यत इति । तद
सत्; कथं पुनरेत¹²⁵

Gos. योष्यते.

द्युज्यते, न च तद्विनश्यति स्थावरत्वात्,
विनाशश्च तस्य विरोधिना बलेन क्रियत इति । न ह्येतत्सम्भ
वति, जीवति देवदत्तो मरणं चास्य भवतीति । अथ
विनश्यति, कथं तर्ह्यविनश्वरं तद्वस्तु स्वहेतोर्जातम् ? न हि
म्रियते चामरणधर्मा चेति युज्यते वक्तुम् । तस्मादनश्वरत्वे
कदाचिदपि नाशायोगात्, दृष्टत्वाच्च नाशस्य, नश्वरमेव
तद्वस्तु स्वहेतोरुप¹²⁶

Gos. जातमङ्गीकर्तव्यम्.

जायत इत्यङ्गीकुर्मः । तस्मादुत्पन्नमात्रमेव
विनश्यति । तथा च क्षणक्षयित्वं सिद्धं भवति । प्रयोगः
पुन¹²⁷

Gos. अयं.

रेवं कर्तव्यः--यद्यत् विनश्वरस्वरूपं तत्तदनन्तरानवस्थायि
यथा अन्त्यक्षणवर्तिघटस्य स्वरूपम् । विनश्वररूपं च रूपा
[p. 36 ] दिकमुदयकाल इति स्वभावहेतुः । यदि क्षणक्षयिणो भावाः,
कथं तर्हि स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानं स्यात् ? उच्यते—
निरन्तरसदृशापरापरोत्पादादविद्यानुबन्धाच्च पूर्वक्षणविनाश
काल एव तत्सदृशं क्षणान्तरमुदयते । तेनाकारेण वैलक्षण्य
स्याभावादभावेन चाव्यवधानात्128

Gos. अत्यन्तोच्छेदे.

भेदेऽपि स एवायमित्य
भेदाध्यवसायप्रत्ययः पृथग्जनानां प्रसूयते । अत्यन्तभिन्ने
ष्वपि च लूनपुन 129

Gos. रुत्पन्न.

र्जातकुशकेशादिष्वपि दृष्ट एव स एवाय
मिति प्रत्ययः । तथेहापि किं न सम्भाव्यते ? तस्मात्सर्वं
संस्कृतं क्षणिकमिति सिद्धमेवैतत् निर्विशेषणस्य स्वभावहेतो
रयं प्रयोग इति ॥

तथाऽपरोऽपि निर्विशेषणप्रयोगः--यत्सत् तत्सर्वमनित्यं,
यथा घटः । सन्तश्चामी प्रमाणप्रतीताः130

T. °प्रतीताः सर्वे भावाः

। तथाऽपरोऽपि 131

Gos. वेदवाक्यस्य.

वेदस्य
पौरुषेयत्व¹³²

T. प्राप्त्यर्थं.

साधनाय स्वभावहेतुः । यद्वाक्यं तत्पौरुषेयं, यथा
रथ्यापुरुषवाक्यम् । वाक्यं चेदंअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम
इति ॥

सविशेषणप्रयोगो यथा--यद्यदुत्पत्तिमत् तत्सर्वमनित्यं,
यथा घटः । उत्पत्तिमांश्च शब्दः । अनुत्पन्नेभ्यो व्यावृत्तो
भाव उत्पन्न उच्यते । यदा सैव व्यावृत्तिर्व्यावृत्त्यन्तरव्यवच्छे
देन व्यतिरिक्तोच्यते भावस्योत्पत्तिरिति तदा कल्पितेन भेदेन
स्वभावभूतधर्मेण विशिष्टः स्वभावो हेतुः । तथा भिन्नविशेष
[p. 37 ] णस्य प्रयोगः--यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्दः ।
ननु चित्रगुरिति भिन्नविशेषणस्य प्रयोगः, यथा चात्र चित्र
गोशब्दे भिन्नशेषणवाचकोऽस्ति न तथा कृतकशब्दे भिन्न
विशेषणवाचकं किमप्यस्ति । तत्कथं भिन्नविशेषणस्योदाहर
णमिति चेदुच्यते--अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वभावनिष्पत्तौ भावः
कृतक इत्युच्यते । ततः कृतकशब्दः परव्यापारसापेक्षं स्वभावं
प्रकृत्यैव वदन् भिन्नविशेषणमेवाह ॥

प्रयुक्तभिन्नविशेषणस्य स्वभावस्य प्रयोगः--यः प्रत्यय
भेदभेदी स कृतकः, यथा धूमः, प्रत्ययभेदभेदी च शब्दः ।
प्रत्ययः कारणं, तस्य भेदस्तेन भेत्तुं शीलं यस्य स प्रत्ययभेद
भेदी । कारणमहत्त्वेन महत्त्वं कारणाल्पत्वेनाल्पत्वं यस्येत्यर्थः ।
प्रत्ययभेदभेदिशब्दस्य भिन्नविशेषणवाचकस्यात्र प्रयुक्तत्वात्
प्रयुक्तभिन्नविशेषणोऽयम् । स्वभावहेतोः नानाप्रभेददर्शनं च
व्यामोहनिवृत्तये धर्मभेदकल्पनयापि स्वभावहेतुरेव 133

Gos. प्रसज्यत.

प्रयुज्यत
इति 134

Gos. प्रतिपादितम्.

प्रतिपादयितुम् ।

स्वभावहेतोर्वैधर्म्यवान् प्रयोगो यथा--यद्यदाऽनन्त
रानवस्थायि न भवति न तत्तदा विनश्वररूपं, यथाऽऽका
शम् । विनश्वररूपं च रूपादिकमुदयकाले । व्यतिरेकप्रयोगे
साधनाभावेन साध्याभावस्य व्याप्तत्वात् साध्याभावः साध
[p. 38 ] नाभावे नियतो भवतीति बोद्धव्यम् । तथाऽपरोऽपि वैधर्म्यवान्
प्रयोगः--यत्र क्षणिकत्वं नास्ति तत्र सत्त्वमपि नास्ति, यथा
गगनारविन्दे । संश्च शब्दः । तथा यत्रानित्यत्वं निवृत्तं
तत्रोत्पत्तिमत्त्वमपि, यथा कूर्मरोम्णि । उत्पत्तिमांश्च शब्दः ।
यत्रानित्यत्वं निवृत्तं तत्र कृतकत्वमपि, यथा शशशृङ्गे । कृतकश्च
शब्दः । यत्र कृतकत्वं नास्ति तत्र प्रत्ययभेदभेदित्वमपि नास्ति,
यथा गगने । प्रत्ययभेदभेदी च शब्द इति ॥

कार्यहेतोः साधर्म्यवान् प्रयोगो यथा--यत्र यत्र धूम
स्तत्रतत्राग्निः, यथा महानसे, धूमश्चात्र । कार्यहेतुरपि प्रत्यक्षा
नुपलम्भाभ्यां सिद्ध एव कार्यकारणभावे सति कारणे
साध्ये प्रयोक्तव्यः । वैधर्म्यप्रयोगो यथा--असत्यग्नौ न भव
त्येव धूमः यथा--महाह्रदे । अस्ति चेह धूम इति । अनुपलब्धेः
साधर्म्यवान् प्रयोगोऽवयविनिराकरणाय यथा--यद्यत्रोपल
ब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तत्रासद्व्यवहारयोग्यम्, यथा
नरशिरसि शृङ्गम् । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तः परा
भिमतोऽवयवी घटशब्दवाच्येषु कपालेषु । अनुपलब्धेर्वै
धर्म्यवान् प्रयोगो यथा--यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपल
भ्यत एव, यथा 135

T. दृश्यत्वेनाभिमतनीलादिबाह्यविशेषः.

नीलादिविशेषः । नेह उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य
सत उपलब्धिर्घटस्येति । सर्वत्र साधर्म्यवति साधन
[p. 39 ] वाक्ये साध्येन 136

Found in M.

साधनं व्याप्तम् । वैधर्म्यवति पुनः 137

Found in M.

साधनवाक्ये साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त इति प्रति
पत्तव्यम् । साधनस्य च साध्ये नियतत्वकथनं साध्या
भावस्य साधनाभावे नियतत्वकथनं नाम व्याप्तिरभिधीयते ।
ततः प्रमाणेन व्याप्तिसिद्धौ सत्यां नेदं क्वापि शङ्कनीयं साधनं
च स्यात्, साध्यं च तत्र धर्मिणि न 138

Gos. भवति

स्यादिति । यत्र
प्रमाणेन सर्वोपसंहारवती व्याप्तिरेव न सिद्धा, तत्र शङ्काप्रस
रोऽनिवार्यः । यथेश्वर 139

साधने

सिद्धौ कार्यत्वानुमाने । तथा
हि तेषां साधनोपन्यासः । इहान्यः सर्वज्ञो भगवान्
भवतु वा मा भूत्, ईश्वरः पुनस्सर्वज्ञः शक्यते साधयितुम् ।
तथा हि, लोके *त्रयः खलु* 140

* Not found in T. & M.

भावाः केचिन्निश्चितकर्तृकाः,
यथा घटादयः । केचिन्निश्चितकर्तृनिवृत्तयः, यथा व्योमादयः ।
अन्ये पुनः सन्दिग्धकर्तृकाः, यथा क्षित्यादयः । न पुनरेते
भ्योऽन्यः प्रकारोऽस्ति । तत्र ये दृश्यमानोत्पत्तयो वनस्पत्या
दयो ये च चिरोत्पन्ना विश्वम्भरादयः ते सर्वे सन्दिग्धकर्तृ
त्वेन व्यवतिष्ठमाना बुद्धिमत्कर्तृकाः कार्यत्वात्, 141

Gos. कुम्भा

घटादिवत् ।
नायमसिद्धो हेतुः, कार्यत्वस्य सर्वेषां प्रमाणसिद्धत्वात् ।
नापि विरुद्धः, सपक्षे भावात् । न चानैकान्तः, साध्यविपर्यये
बाधकप्रमाणसद्भावात् । तथाहि--कार्यं 142

T. निमित्तेन.

तावत् बुद्धिमतः
[p. 40 ] कुम्भकारादुपजायमानं भूयोदर्शनसहायेन मानसप्रत्यक्षेणो
पलब्धम् । तद्यदि बुद्धिमन्तरेणापि स्यात् तदानीं बुद्धिमतः
सकाशात्कदाचिदपि नोपजायेत । 143

Gos. अकारणात्.

कारणाभावे कार्यस्य
सकृदप्युत्पादायोगात् । तस्मान्नेदं क्वापि शङ्कनीयं कार्यं च
स्यात् न बुद्धिमद्धेतुकमिति । अत्रेदमभिधीयते--साधनं
खलु सर्वत्र साध्यसाधनयोः सर्वोपसंहारेण प्रमाणेन व्याप्तौ
सिद्धायां साध्यं गमयेदिति सर्ववादिसम्मतम् । तत्र यदि दृश्य
शरीरविशिष्टेन बुद्धिमता व्याप्तिर्गृह्यते तदा तथाभूतसाध्यम
न्तरेणापि जायमाने तृणादौ कार्यत्वस्य दर्शनात् प्रमेयत्वादि
वत् साधारणानैकान्तिकोऽयं हेतुः । तृणादयः पक्षीकृता
इत्यपि न वक्तव्यम् । न हि व्यभिचारविषय एव पक्षो भवि
तुमर्हति सन्दिग्धे हेतुवचनात् 144

Gos. व्यस्तो.

व्यक्तो हेतोरनाश्रय
इति न्यायात् । अथाशक्यारोहणेऽपि पर्वते दहनमन्तरेण च
धूमदर्शनात्, एवं धूमेऽपि व्यभिचारो वक्तुं सुलभ एव । तन्न ।
अशक्यारोहणत्वेन पर्वते दहनस्य द्रष्टुमशक्यत्वात् युक्तं तत्र
सन्दिग्धविषयत्वम् । प्रस्तुते तु दृश्यशरीरविशिष्टेन बुद्धि
मता व्याप्तौ गृह्ममाणायां दृश्यानुपलम्भेन बुद्धिमतो बाधो
भवतीति युक्तम् । अथ दृश्यशरीरेण बुद्धिमन्मात्रेण वा
व्याप्तिरवगम्यते तदा अदृश्यस्य बुद्धिमन्मात्रस्य वा साध्यस्य
दृश्यानुपलम्भेन व्यतिरेकासिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति
[p. 41 ] कोऽयं हेतुः । साध्याभावप्रयुक्तस्य साधानाभावस्या काशादाव 145

Found in M.

सिद्धत्वेन व्याप्तेरभावात् । तथा चोक्तम् ज्ञानश्रीमित्रपादैः 146

Found in M.

कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये सम्भाव्यतेऽतीन्द्रियः

कर्ता चेद्व्यतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति ।

दृश्योऽथ व्यतिरेकसिद्धिमनसा कर्ता समाश्रीयते

147

Gos. तत्त्यागेऽपि तदा.

तद्योगेन विना तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणम् ॥

यच्च त्रिलोचनेनोक्तम्--यथा स्वाभाविकः सम्बन्धो धूमा
दीनां वह्न्यादिभिस्सह तथा *कार्यत्वस्य बुद्धिमता सार्धम्,** 148

* Omitted in Gos.

तदुपाधेरनुपलभ्यमानत्वात्, क्वचिद्व्यभिचारस्यादर्शनात्
इति । तन्न युक्तम् । यतोऽर्थान्तरं किञ्चिदपेक्षणीयमुपाधि
शब्देनाभिधीयते । न चार्थान्तरमवश्यं दृश्यं स्यात् । अदृश्यमपि
देशकालस्वभावविप्रकृष्टं सम्भाव्यते । अतो धूमस्य दहनेन
सह सम्बन्धे भविष्यत्युपाधिः । न चोपलभ्यत इति कथम
दर्शनमात्रेण नास्त्येवेत्युच्यते । यदप्युक्तं व्यभिचारस्याद
र्शनादिति साधनं, तदपि सन्दिग्धासिद्धम् । प्रत्ययान्तरवै
कल्येनाहत्य व्यभिचारस्यादर्शनेऽपि सर्वंत्र निषेद्धुमशक्य
त्वात् । न चैतावता प्रामाणिकलोकयात्रातिक्रमः । प्रामा
णिकैरेव साधकबाधकप्रमाणाभावे संशयस्य विहितत्वात् ।
[p. 42 ] नचैवं संशयेन सर्वत्राप्रवृत्तिप्रसङ्गः, प्रमाणादर्थ 149

Gos. संशया.

सन्देहाच्च
प्रवृत्तेरुपपत्तेः । यदप्युक्तं--यथाऽन्यत्वाविशेषेऽपि बौद्धानां
किञ्चिदेव वस्तु कार्यं स्यात्, किञ्चिदेव कारणं, न सर्वं, तथा
ममाप्यन्यत्वाविशेषेऽपि किञ्चिदेव धूमादिकं वस्तु स्वाभा
विकसम्बन्धेन सम्बद्धं न सर्वम् इति । तन्न युक्तम् । यथा
धूमाख्यं वस्तु दहनायत्तमिति प्रमाणसिद्धं तथा किं स्वाभा
विकसम्बन्धोऽपि प्रमाणसिद्धः, येनैवमुच्यते । किञ्च स्वाभा
विकसम्बन्ध इति कोऽर्थः ? किं स्वतो भूतः, स्वहेतोर्वा भूतः,
अहेतुको वा इति त्रयो विकल्पाः । तत्र न तावदाद्यः पक्षः,
स्वात्मनि 150

Gos. कारित्व.

क्रियाविरोधात् । नापि द्वितीयः, तदुत्पत्तिसम्बन्ध
स्वीकारप्रसङ्गात् । अथाहेतुकः, तदा देशकालस्वभावनियमा
भावादतीवासङ्गः स्वभाविकसम्बन्धवादः । किञ्च साधर्म्येण
वैधर्म्येण वा दृष्टान्तमात्रमस्तीति व्याप्तिसिद्धिः । यदृच्छया
मिलितयोरपि करभगर्दभयोस्तथाभावप्रसङ्गात् । तस्मान्निदर्शनं
नाम दृष्टान्त उच्यते । स च 151

Found in M.

गृहीत¹⁵²

T. विश्रुत.

विस्मृतप्रतिबन्धसाधक
प्रमाणस्मरणद्वारेणैव हेताबुपयुज्यते, न-स्वसन्निधिमात्रेण ।
तथाहि--न तावदाकाशे साध्याभावेन साधनाभावः प्रती
यते । आकाशे हि यथा बुद्धिमत्कारणनिवृत्तिस्तथा अचेतन
स्यापि कारणस्य निवृत्तिर्नास्त्येव । तत्कस्याभावप्रयुक्तकार्य
त्वाभावः प्रतीयतां, येन साध्याभावप्रयुक्तसाधनाभावव्यति
[p. 43 ] रेकः सिध्यतीति । नापि घटे कार्यत्वस्य बुद्धिमदन्वयदर्शना
दाकाशेऽपि *बुद्धिमदभावादेव 153

Gos. बुद्धिम्.

कार्यत्वाभावो वक्तुं युज्यते,
यस्मादनयोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिरन्यो वा स्वाभाविकादिसम्बन्धः
पूर्वप्रमाणेन न प्रसाधितः स्यादित्युक्तम् ॥

किञ्चादर्शनमात्रेण व्यतिरेको न सिध्यति । तथा हि,
विपक्षे हेतुर्नोपलभ्यत इत्यनेन तदुपलम्भकप्रमाणनिवृत्ति
रुच्यते । प्रमाणं च प्रमेयस्य कार्यम्, नाकारणं विषय इति
न्यायात् । न च कार्यनिवृत्तौ कारणनिवृत्ति 154

Gos. रुपलब्धा.

र्युज्यते, निर्धूम
स्यापि वह्ने 155

Gos. T. उपलब्धेः.

र्भानात् । यदि पुनः प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता
व्याप्ता स्यात् तदा युक्तमेवैतत् । केवलमियमेव व्याप्तिरसम्भा
विनी, सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् । तस्मान्नादर्शनमात्रेण व्यति
रेकः सिध्यति । यथोक्तम्—

सर्वाऽदृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वाऽदृष्टिर्व्यभिचारिणी ।

156

Gos. खलविला.

भूजलान्तर्गतस्यापि बीजस्यासत्त्वदर्शनात् ॥ इति

यदपि वाचस्पतिराह--विशेषस्मृत्यपेक्ष एव संशयो भवति
ततो यथादर्शनमेव शङ्कितुमुचितम् इति । अत्रोच्यते--नायं
न्यायः सार्वत्रिकः । तथा चाभ्युपगम्यापि ब्रूमः । तथा हि—
कार्यत्वधूमत्वयोः तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्ध¹⁵⁷

Gos. त्यागेन.

वियोगित्वेन
[p. 44 ] साधारणेन धर्मेण प्रमेयत्वधूमत्वकार्यत्वादीनां तन्मतेनापि
सजातीयत्वम् । तत्र प्रमेयत्वस्य व्यभिचारदर्शनमेवान्यत्रापि
शङ्कामुपस्थापयतीति यथादर्शनमेवेदमाशङ्कितम् । अतः सन्दि
ग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं नाम हेतुदूषणं दुर्वारमेव । एतच्च सद्दूषण
मेव । अतो यदनेनोक्तम्--नायं हेतुदोषः, अतो न परिहर्तव्यः,
तस्य चोपन्यासोऽदोषोद्भावनं नाम निग्रहस्थानम् इति ।
तदिदानीं स्वमतेनैवानेन वादिना निरनुयोज्यानुयोगलक्षणेन
निग्रहस्थानेनात्मा 158

M. चोदित.

बाधित इत्युपेक्षणीयोऽयं देवानां
प्रियः ॥

*ननु यदि दृश्याग्निधूमसामान्ययोरिव दृश्यात्मनोरेव
कार्यकारणसामान्ययोः प्रत्यक्षानुपलम्भतो व्याप्तिस्तदा 159

T. परचित्तानुमानहानिः.

सन्ता
नान्तरानुमानं न स्यात्, परचित्तस्यादृश्यात्मकतया व्याप्ति
ग्रहणकालेऽनन्तर्भावादिति चेन्न । स्वसंवेदनं हि तत्र व्याप्ति
ग्राहकम् । 160

T. स्वपरसन्तानगत ।

स्वसंवेदनमात्रापेक्षया परचित्तस्यापि दृश्यत्वात् ।
न चैवं व्यावहारिकेन्द्रियप्रत्यक्षमात्रबुद्धिमन्मात्रं जठरचित्रसा
धारणं वह्निमात्रं वा गोचरो युज्यते, येनास्यापि दृश्यता स्यात् ।
तस्मात् दृश्येनैव वह्निना धूमस्य प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां
व्याप्तिरिति न्यायः ॥* 161

* Omitted in Gos.

[p. 45 ]

किञ्च यदि बुद्धिमन्मात्रपूर्वकत्वमनेन साध्यते, तदा
सिद्धसाधनतादूषणं साधनस्य । अथ एको नित्यः सर्वज्ञ इत्या
दिविशेषणविशिष्टबुद्धिमत्पूर्वकत्वं साध्यते, तदा एवं विशे
षणविशिष्टेन साध्येन सह कार्यत्वस्य साधनस्य दृष्टान्तध
र्मिणि प्रमाणेन व्याप्तेरसिद्धेरनैकान्तिकत्वम् । अथ सामा
न्येन व्याप्तिमादाय विशेषस्य पक्षधर्मताबलात् सिद्धिरुच्यते ?
तन्न युक्तम् । येन साध्यगतेन विशेषणेन विना हेतोर्वृत्ति
र्धर्मिणि न घटते, तस्य विशेषस्य पक्षधर्मबलाद्युक्ता सिद्धिः ।
यथा धूमात् पर्वतदेशवृत्तित्वस्य दहनधर्मस्य, न तु तार्णत्वा
दीनां विशेषाणाम् । तार्णतामन्तरेणापि पर्वते धूमदर्शनात् ।
तद्वत् बुद्धिमतोऽपि शरीरादिवृत्तित्वं यदि सिध्यति, सिध्यतु ।
न पुनरत्यन्तविलक्षणं सर्वज्ञत्वम् । असर्वज्ञत्वेऽपि कार्य
त्वस्य सम्भवात् । उपादानाद्यभिज्ञत्वादपि न सर्वज्ञत्व
सिद्धिः । एकत्वसिद्धौ सिध्यत्येतत् । न चैकत्वं सिद्धम् ।
अनेककर्तृपूर्वकत्वेऽपि कार्यत्वस्य सम्भवात् । यथाऽनेककीटि
कानिष्पादितः शक्रमूर्धा । अथ शक्रमूर्ध्नोऽपीश्वरपूर्वकत्वं
साध्यं, तर्हि घटस्यापीश्वरपूर्वकत्वसिद्धौ कुतो दृष्टान्तत्वम् ?
अथ कुम्भकारस्य 162

M. हेतुत्वं.

कर्तृत्वं दृष्टं कथमपाक्रियते ? कीटकादीनां
च हेतुत्वं दृष्टं तदपि कथं वार्यते ? नापि बहूनां कारणत्वे
[p. 46 ] 163

Gos. विमति.

विप्रतिपत्तिसम्भावना, दृष्टत्वादेवेति । 2तस्मात् साध्यसा
धनयोः सर्वोपसंहारवती व्याप्तिर्दृष्टान्तधर्मिणि प्रमाणेनावश्यं
दर्शयितव्येति स्थितम्2 164

Gos. comes after साधयतीति. marked #tabha-46c

। किञ्च नित्यैकसर्वज्ञे बुद्धिमति साध्ये
विरुद्धोऽप्येषः । अनित्यानेकासर्वज्ञेन बुद्धिमता व्याप्तत्वात्
कार्यत्वस्य । तथा हि, साध्यविपर्ययसाधनादिह विरुद्ध
उच्यते । अयं च साध्यविपरीतं a साधयतीत्यास्तां तावत्
प्रस्तावायातेश्वरदूषणोद्भावनानिबन्धकरणम्* 165

* Not found in Gos.

॥

ननु साधर्म्यवति साधनवाक्ये अन्वय एवोक्तः न
तु व्यतिरेकः । वैधर्म्यवति च व्यतिरेक एवोक्तः न त्वन्वयः ।
तत्कथमाभ्यां त्रिरूपं लिङ्गं कथ्यत इति चेत्, नैव दोषः ।
यस्मात् साधर्म्यवति च साधनवाक्ये उपन्यस्ते सामर्थ्यादेव
व्यतिरेकोऽवगम्यते । व्यतिरेकागृहीतौ च साध्याभावेऽपि
न साधनाभाव इति विपर्ययः सम्भावयितव्यः । एवं चान्व
यस्यैवाभावः स्यात् । सत्यपि साधने साध्याभावादिति साम
र्थ्यम् । तथा वैधर्म्यवति साधनवाक्ये उपन्यस्ते सामर्थ्यादेवा
न्वयोऽवगम्यते, अन्वयागृहीतौ हि साधनं च स्यात् साध्यं च
न भवेदिति विपर्ययः सम्भावयितव्यः । एवं च व्यतिरेक एव
न भवेत् । साध्याभावेऽपि साधनस्य¹⁶⁶

Gos. सत्वात्.

भावादिति सामर्थ्यम् ।
तस्मात् द्वावपि प्रयोगौ त्रिरूपलिङ्गप्रकाशकावित्यदोषः ॥

[p. 47 ]

सम्प्रति साध्यसाधनयोर्व्याप्तिः यत्र धर्मिणि ग्रही
तव्या, येन च प्रमाणेन, तदुभयं सुखावबोधार्थं कथ्यते—
स्वभावहेतोः सत्त्वलक्षणस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिः साध्यधर्मि
ण्येव ग्रहीतव्येति केचित् । तेषामन्तर्व्याप्तिपक्षोऽभिमतः ।
प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्ययाभ्यां दृष्टान्तधर्मिणि घटादौ व्याप्तिर्ग्रहीत
व्येत्यन्ये । तेषां बहिर्व्याप्तिपक्षोऽभिमतः । सत्त्वादन्येषां
स्वभावहेतूनां कार्यहेतूनामनुपलम्भहेतूनां च दृष्टान्त एव
व्याप्तिर्ग्रहीतव्या । तत्र शिंशपात्वस्य वृक्षत्वव्यवहारे साध्ये
दृष्टान्ते प्रत्यक्षानुपलम्भाम्यां व्याप्तिर्ग्राह्या । सत्वक्षणिक
त्वयोस्तु प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्ययाभ्यां प्रमाणाभ्यां, साध्यविपर्यय
बाधकप्रमाणेन वा क्रमयौगपद्यनिवृत्तिलक्षणेन स्वसंवेदन
सामर्थ्यसिद्धेर्विकल्पसिद्धेर्वा वस्तुत्वावस्तुत्वाभ्यां सन्दिह्यमाने
विपक्षे धर्मिणि कार्यहेतोर्धूमादेर्वह्न्यादिना महानसादौ दृष्टा
न्तधर्मिणि त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भतः पञ्चविधप्रत्यक्षानुपल
म्भतो वा व्याप्तिर्ग्रहीतव्या । अनुपलम्भस्य तु असद्व्यवहार
योग्यत्वेन सह व्याप्तिः प्रत्यक्षेणैव । अन्येषां तु स्वभावहेतूनां
कार्यहेतूनां वा केषाञ्चित्, 167

Gos. यथास्वं.

यथास्वभावं प्रमाणेनोन्नीय 168

Gos. प्रतिपत्तव्वेति.

ग्रही
तव्येति ॥

व्याप्त्यनिश्चये हेतोरनैकान्तिको दोषः । स च त्रिविधः—
असाधारणानैकान्तिकः साधारणानैकान्तिकः सन्दिग्धविपक्ष
[p. 48 ] व्यावृत्तिकश्चेति । तत्र असाधारणानैकान्तिको यथा--सात्मकं
जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्त्वात् अपरजीवच्छरीरवत् घटवत् ।
अयं हेतुरपरजीवच्छरीरे आत्मना व्याप्त इति न निश्चितः । घटे
च विपक्षे आत्मनोऽभावान्निवृत्त इति न निश्चितः । धर्मिणि
तु जीवच्छरीरे विद्यत इति असाधारणानैकान्तिक उच्यते ।
अपरश्चासाधारणो यथा--अनित्यश्शब्दः श्रावणत्वात्, घट
वत्, आकाशवदिति । साधारणानैकान्तिको कथा--नित्यः
शब्दः प्रमेयत्वात्, घटवत् आकाशवत् । सन्दिग्धविपक्षव्या
वृत्तिको यथा--सः श्यामस्तत्पुत्रत्वात्, परिदृश्यमानतत्पुत्र
वदिति ॥

यदुक्तं प्राक्, सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन सह व्याप्तिः
प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्ययाभ्यां ग्रहीतव्येति, तत्र कोऽयं प्रसङ्गो
नाम ? प्रमाणप्रसिद्धव्याप्तिकेन वाक्येन परस्यानिष्टत्वापाद
नाय प्रसञ्जनं प्रसङ्गः169

T. contains a few more lines the restoration of which is given in the appendix.

। यथा सामान्यस्य एकस्य अनेक
वृत्तित्वाभ्युपगमे अनेकत्वप्रसञ्जनम् । तथा हि--यदनेकवृत्ति
तदनेकं यथा अनेकभाजनगतं तालफलम् । अनेकवृत्ति च
सामान्यम् । तस्मादनेनाप्यनेकेन भवितव्यमिति प्रसङ्गः ।
अथानेकत्वं नेष्यते, तदाऽनेक 170

M. वृत्तिकं.

वृत्तित्वं च मा स्वीकुर्वीथाः ।
[p. 49 ] ननु यद्येतत् प्रसङ्गाख्यं साधनं 171

M. प्रमाणमेव.

प्रमाणं न भवति त्रैरूप्या
भावात् कथमस्योपन्यास इति, व्याप्तिस्मरणार्थं व्याप्यैक
देशकथनवदिति । यदुक्तम्--प्रसङ्गो द्वयसम्बन्धादे172

Gos. कापाये.

का
भावेऽन्यहानये इति । अस्यायमर्थः--व्याप्यव्यापकयोः सम्बन्धे
सति यदि व्यापकं नेष्यते तदा व्याप्यमपि नेष्यताम् । अथ
व्याप्यमिष्यते तदा व्यापकमपीष्यतामिति ॥

वादिना साधन उपन्यस्ते प्रतिवादिना तत्र दूषणं वक्तव्य
मिति न्यायः । असिद्धविरुद्धानैकान्तिकानामन्यतमस्यो
द्भावनं दूषणम् । यथोक्तम्-- दूषणानि न्यूनताद्युक्तिः इति ।
नन्वेषामेवोद्भावनं यदि दूषणं, क्व तर्हि वैयर्थ्यांसामर्थ्याति
प्रसङ्गादीनामन्तर्भावः ? अत्रैव त्रिषु । तत्र वैयर्थ्यं तावद
सिद्धेऽन्तर्भवति । सन्दिग्धसाध्यधर्मो हि हेतुरुच्यते । वैयर्थ्यं
तु यत्रोपन्यस्यते तत्र सन्दिग्धसाध्यधर्मकत्वं हेतोर्लक्षणं हेतौ
न सम्भवतीति असिद्ध उच्यते । हेतोर्लक्षणस्यासिद्धेः
यदुक्तम्--सन्दिग्धे हेतुवचनात् 173

Gos. व्यस्तो.

व्यक्तो हेतोरनाश्रयः
इति । असामर्थ्यं तु स्वरूपासिद्धावन्तर्भवति । न हि हेतोः
सामर्थ्यं नाम हेतुस्वरूपादन्यत् । हेतोरवस्तुत्वप्रसङ्गात् ।
अतिप्रसङ्गश्चानैकान्तिकेऽन्तर्भाव्यः, साध्य4धर्म4 174

T. अर्थ.

मतिक्रम्य विपक्षे
ऽपि प्रसक्तेरिति ॥

[p. 50 ]

यत्र तु धर्मिणि साध्यं साधयितुमारब्धं तस्य धर्मिणः
प्रमाणवाधितत्वे आश्रयासिद्धिर्हेतोर्दूषणम् । यथा सर्वगत
आत्मा सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात् । तदिह बौद्धस्यात्मैव न
सिद्धः, किं पुनरस्य सर्वदेशोपलभ्यमानगुणत्वं सेत्स्यति ।
तथा हि, तैर्थिकाः खल्वेवं 175

Gos. वदन्ति.

ब्रुवन्ति । शरीरादिवस्तुव्यतिरिक्तं
शुभाशुभकर्मकर्तृतत्फलभोक्तृनित्यव्यापिरूपमात्माख्यं द्रव्या
न्तरमस्ति । तेन च यदि नाम विश्वं व्याप्तं तदापि यदु
पभोगायतनतया 2परेण2 176

Omited in T.

परिगृहीतं जीवच्छरीरं तदेव सात्मक
मभिधीयत इति । एतच्चायुक्तम् । आत्मनः सिद्धये प्रमाणाभा
वात् । न हि प्रत्यक्षेण आत्मा प्रतीयते । चक्षुरादिज्ञानानां
रूपादिविषयपञ्चकनियतत्वात् । मानसस्याप्यहंप्रत्ययस्य शरी
रादिविषयत्वात् गौरोऽहं स्थूलोऽहं गच्छाम्यह 3मित्याद्या
कारेण3 177

Gos. मित्यादिना कारणेन.

अहं 4प्रत्यय4 178

M. सम्प्रत्यय.

उत्पद्यते । यदाह अलङ्कारकारः—

अहमित्यपि यज्ञानं तच्छरीरेन्द्रि 179

M. याङ्ग.

यांशवित् ।

अहं काणस्सुखी गौरः समानाधारवेदनात् ॥

न चास्य शरीरव्यतिरिक्तस्य¹⁸⁰

Gos. धर्मो.

तद्धर्मो गौरत्वं स्थूलत्वं वा । न
च विभोरमूर्तस्य मूर्तद्रव्यानुविधायिनी गमनक्रिया युक्तिमती ।
न चायं माणवके सिंहप्रत्यय इव भाक्तो युक्तः, स्खलद्वृत्ति
[p. 51 ] प्रसङ्गात् । नाप्यनुमानेन प्रतीयते, कार्यस्वभावलिङ्गाभावात् ।
नित्यपरोक्षेण 181

Gos. देशकालव्यतिरेक. T. देशकालाकारविकलेन.

देशकालाकारव्यतिरेकविकलेनात्मना सह कस्य
चिदन्वयव्यतिरेकात्मककार्यकारणभावासिद्धेः कार्यलिङ्गायोगात् ।
धर्मिसत्तायाश्चासिद्धत्वात् स्वभावलिङ्गानुपपत्तेः । न चान्य
ल्लिङ्गमस्ति । अन्येनापि लिङ्गेन भवता साध्यव्याप्तेन भवितव्यम् ।
तस्य च सर्वथाऽसिद्धेः कथं तेन व्याप्तत्वं लिङ्गस्य निश्चीयताम् ?
182

Gos. अपिच.

किञ्च, किमयमात्मा बोधरूपः, अबोधरूपो वा ? यदि बोधरूपो
नित्यश्च तदा चक्षुरादिवैफल्यप्रसङ्गो दुर्वारः । अथानित्यो
बोधरूपस्तदा ज्ञानस्यैवात्मेति नाम कृतम्, न विप्रतिपत्तिः ।
अथाबोधरूपो दृश्यश्च तदाऽनुपलम्भोऽस्य सत्तां न क्षमत इति
निरात्मसिद्धिरनवद्या । तस्मात् सर्वं संस्कृतं वस्तु निरात्मक
मिति ॥

स्वरूपासिद्ध्याऽप्यसिद्धो हेत्वाभासो भवति । यथा
अनित्यश्शब्दः चाक्षुषत्वादिति । ननु व्याप्त्यसिद्धिरपि दूषणम्,
तेनापि परेष्टार्थासिद्धेः । तत्किं नोच्यते ? अनैकान्तिक
दूषणेनैव गतार्थत्वात् पृथङ्नोक्तम् । तथा हि--न स्वलक्ष
णाभ्यां व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या । स्वलक्षणस्य देशकालाकार
नियतत्वेनाप्यन्यत्रानुगमाभावात् । अपि तु साध्यसाधन
सामान्याभ्यामव व्याप्तिर्ग्रहीतव्या । तत्र च यदि साधनं
[p. 52 ] साध्येन व्याप्तं न प्रतीयते तदा साधनं च स्यात् साध्यं च
न स्यादित्यनैकान्तिकमेव भवति ॥

1ननु सामान्यं चेदप्रसिद्धं1 183

T. ननु भवतामनैक्रान्तिकमेव नास्ति किं.

, तत्कथं साध्यसाधनसामा
न्याभ्यां सर्वोपसंहारवती व्याप्तिः प्रमाणेन गृह्यते ? नैष दोषः ।
यतो यादृशं सामान्यं परैः परिकल्प्यते तादृशं प्रमाणेन
वाध्यत इति नाभ्युपेयते तत्सौगतैः । नतु व्यवहारप्रसिद्ध
मन्यव्यावृत्ति184

M. लक्षण शब्दाभिधेयं.

लक्षणमपोहसंज्ञितमपि । ननु कोऽयमपोहो
नाम ? यथा185

Gos. व्यवसायं.

ध्यावसायं वाह्य एव घटादिरर्थः अपोह इत्यभि
धीयते, अपोह्यतेऽस्मादन्यद्विजातीयमिति कृत्वा । यथा
प्रतिभासं बुद्ध्याकारो वाऽपोहः, अपोह्यते पृथक् क्रियतेऽ
स्मिन् बुद्ध्याकारे विजातीयमिति कृत्वा । यथातत्त्वं निवृत्ति
मात्रं प्रसज्यरूपो वाऽपोहः, अपोहनमपोह इति कृत्वा । ननु
यथाध्यवसायं विधिरेव, तर्हि केवलो विषय इत्यागतम् । न
186

Gos. अन्यापोह.

अपोहविशिष्टो विधिरभिप्रेतः । यत्तु गोप्रतीतौ न गवात्मा
अगवात्मेति सामर्थ्यादपोहः पश्चान्निश्चीयत इति विधिवा
दिनां मतम् । अन्यापोहप्रतिपत्तौ च सामर्थ्यादन्यापोढो गवा
दिरर्थोऽवधार्यत इति187

M. अभाववादि.

निवृत्त्यपोहवादिनां मतम् । तन्न युक्तम्,
व्यवहारकाले प्रथमं वर्तमानस्यापि 6प्रतीति6 188

Omitted in Gos; T. प्रत्येक.

क्रमादर्शनात् ।
[p. 53 ] न हि विधिं प्रतिपद्य कश्चिदर्थापत्तितः पश्चादपोहमवगच्छति ।
अपोहं वा प्रतिपद्य पश्चा1दन्यापोढ1 189

T. द्व्यावृत्ति.

मवगच्छति । तस्मात् गो
प्रतिपत्तिरेव अन्यापोढप्रतिपत्तिरुच्यते । यद्यपि गोशब्दादुच्चरि
तादन्यापोढशब्दानुल्लेख उक्तः, तथाऽपि नाप्रतिपत्तिरेव विशे
षणभूतस्यान्यापोहस्य । अगवापोढ एव वस्तुनि गोशब्दस्य
षङ्केतितत्वात् । यथा नीलोत्पलसङ्केतितेन्दीवरशब्दात् उत्पल
प्रतीतौ तत्काल एव नीलिमस्फुरणमनिवार्यं, तथा गोशब्दा
दप्यगवापोढ एव वस्तुनि सङ्केतितात् गोप्रतीतौ 190

M. तत्काल.

तुल्यकालमेव
विशेषणत्वात् अपोहस्य अगवापोहस्फुरणमनिवार्यम् । यथा
च प्रत्यक्षस्य प्रसज्यप्रतिषेधरूपाभावग्रहणमभावविकल्पोत्पादन
शक्तिरेव, तथा 191

Gos. विकल्पानां, M. विधिकल्पानां.

विधिविकल्पानामपि तदनुरूपानुष्ठानशक्तिरेवा
भावग्रहण¹⁹²

Gos. उच्यते.

मभिधीयते । अन्यथा यदि गोशब्दादर्थप्रति
पत्तिकाले नावगतः परापोहः, कथं तर्हि अन्यपरिहारेण प्रति
पत्ता गवि वर्तताम् । ततो गां बधानेति चोदितोऽश्वानपि
बध्नीयादिति । तस्मात् स्थितमेतत्, बाह्यार्थोंऽध्यवसायादेव
शब्दवाच्ये व्यवस्थाप्यते; न तु स्वलक्षणपरिस्फूर्त्या; प्रत्यक्ष
वहेशकालाकारावस्थानियतप्रव्यक्तस्वलक्षणास्फुरणात् । यदाह
न्यायपरमेश्वरः--

[p. 54 ]

शब्देनाव्यापृताक्षस्य बुद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य
दृष्टाविव इति ॥

किञ्च स्वलक्षणात्मनि वस्तुनि वाच्ये सर्वात्मना प्रति
पत्तेः विधिनिषेधयोरयोगः । तस्य हि सद्भावे अस्तीति व्यर्थम् ।
नास्तीत्यसमर्थम् । *असद्भावे तु नास्तीति व्यर्थम् ।
अस्तीत्यसमर्थम् । * 193

* Not found in Gos.

अस्ति चास्त्यादिपदप्रयोगः । तस्मात् पर
मार्थतो न स्वलक्षणं शब्दैरभिधीयत इति स्थितम् ॥

ननु यथा प्रत्यक्षेण घटस्वरूपे गृहीतेऽपि पश्चात्तत्रैव
क्षणिकत्वादिनिश्चयार्थं प्रमाणान्तरं प्रवर्तते, तथा वृक्षशब्देन
वृक्षत्वांशे प्रतिपादिते सत्वांशनिश्चयार्थमेव सदादिपदप्रयोगो
भविष्यतीति चेत्, न । प्रत्यक्षस्यानिश्चयात्मकत्वादनभ्यस्तस्वरूप
विषये प्रमाणान्तरं 194

Gos. प्रवर्तंते.

वर्तत इति युक्तम् । विकल्पस्य तु स्वयं
निश्चयात्मकत्वात्, गृहीते स्वरूपे किं 195

M. शब्दान्तरेण.

प्रमाणान्तरेण परं
ग्रहीतव्यमिति ॥

यादृशं सामान्यं परैः परिकल्प्यते अनेकव्यक्तिसमवेतं
दृश्यमेकं नित्यं तादृशस्य सत्तासाधकं न किञ्चित्प्रमाणमुप
लभामहे । ततः सदिति व्यवस्थापयितुं तन्न युक्तम् । तथा
हि--गवादिव्यक्त्यनुभवकाले वर्णसंस्थानाद्यात्मकं व्यक्तिस्व
[p. 55 ] रूपमपहाय नान्यत् किञ्चिदेकमनुयायि प्रत्यक्षे भासते ।
तादृशस्यानुभवाभावात् । नापि स्वलक्षणानुभवानन्तरमेकाकार
परामर्शप्रत्ययात् अन्यथाऽनुपपत्त्या सामान्यपरिकल्पनं युक्ति
सङ्गतम् । व्यक्तिभ्य एव स्वहेतुदत्तशक्तिभ्योऽस्य प्रत्ययस्य
परम्परयोत्पत्तेः । भेदेऽपि काश्चिदेव व्यक्तयोऽस्य जननाय
समर्थाः, न सर्वाः, इत्यत्र कार्यकारणभावस्य प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां
दृष्टस्यातिवर्तयितुमशक्यत्वात् । दृष्टं चेदं सामर्थ्यं भेदाविशेषेऽपि
कासाञ्चिदेव व्यक्तीनाम् । यथा ज्वरादिप्रशमने गुळूचीनिम्बादि
नाम् । यथोक्तम्—

*एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने* 196

* Missing in T. & Gos.

।

भेदेऽपि नियताः केचित्स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥

इति । किञ्च 197

Gos. सर्वतः.

सर्वगते विजातीयाद्व्यावृत्ते सत्यपि सामान्ये किं
भेदाविशेषेऽपि गोव्यक्तिष्वेव समवेतं तत् सामान्यं तत्रैव
चैकाकारां बुद्धिं जनयतीति प्रश्ने स्वभावेनैवेत्युत्तरं परस्य । तच्च
प्रमाणासङ्गतम् । अस्माकं तु स्वभावेनोत्तरं प्रमाण 198

M. युक्तत्वात्.

सिद्धत्वात्
a 199

a Not found in Gos.

युक्तिसङ्गतभेव ॥

तथेदमपरं जातिसाधनाय साधनं परस्य । यत्
विशिष्टं ज्ञानं तत् विशेषणग्रहणनान्तरीयकम्, यथा दण्डि
[p. 56 ] ज्ञानम् । विशिष्टज्ञानं चेदं गौरयमित्यर्थतः कार्यहेतुः ।
अत्रोच्यते--विशिष्टबुद्धेर्भिन्नविशेषणग्रहणनान्तरीयकत्वं साध्यं,
विशेषणमात्रानुभवनान्तरीयकत्वं वा । प्रथमपक्षे प्रत्यक्षबाधा ।
वस्तुग्राहिणि प्रत्यक्षे उभयप्रतिभासाभावात् । विशिष्टबुद्धित्वं
च सामान्यमित्यनैकान्तिको हेतुः स्यात्, भिन्नविशेषणग्रहण
मन्तरेणापि तस्य दर्शनात् । यथा स्वरूपवानयं घटः, गोत्व
सामान्यमिति वा । द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम्, स्वरूपवान्
घट इत्यादिवत् गोत्वादिजातिमान् पिण्ड इति परिकल्पित
1भेदमुपादाय1 200

T. व्यवहारकारणं कृत्वा

विशेषणविशेष्यभाव2स्येष्टत्वात्2 201

T. ॰स्य व्यक्तत्वात्

। अगोव्यावृत्त्य
नुभवभावित्वात् गौरयमिति व्यवहारस्य । तदेवं a अतोऽपि
साधनान्न साभान्यसिद्धिरिति a 202

a Not found in Gos.

। तदेवं परपरिकल्पित
सामान्यस्य विचारासहत्वात्, अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रमेव
सामान्यमपोहशब्दवाच्यं व्यवहाराङ्गं यथाध्यवसायमनवद्य
मिति स्थितम् । सामान्यस्य निषेधाय प्रयोगः पुनरेवं कर्तव्यः—
यद्यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तत्र असद्व्यवहार
विषयः, यथा तुरङ्गमोत्तमाङ्गे शृङ्गं, नोपलभ्यते चोपलब्धि
लक्षणप्राप्तं सामान्यं परिदृश्यमानासु व्यक्तिष्विति स्वभावा
नुपलब्धिः । नचासिद्धसम्भावना । वर्णसंस्थानलक्षणं व्यक्ति
स्वरूपमपहाय द्वितीयस्यानुयायिनो रूपस्य निपुणमपि निरू
प्यमाणस्य 203

Gos. सर्वदा.

सर्वथा दर्शनाभावात् । नापि ज्ञानवद्दर्शना
[p. 57 ] भावेऽपि प्रत्यक्षसिद्धत्वमस्याभिधातुमुचितम् । ज्ञानं हि स्वसं
वेदनप्रमाणसिद्धम्, न तु चक्षुर्विज्ञानग्राह्यम् । इदं तु सामान्यं 204

Not found in T & Gos.

चक्षुर्विज्ञानग्राह्यमर्थधर्मत्वात् । प्रत्यक्षं च परैरिष्टमिति । a
तदेवं परपरिकल्पितसामान्यस्य विचारासहत्वात्, अतद्रूप
परावृत्तवस्तुमात्रमेव सामान्यमुक्तम् a 205

a Not found in Gos.

। तस्मात् सर्वं संस्कृतं
वस्तु परपरिकल्पितसामान्येन शून्यमिति स्थितम् ॥

नापि केनचिद्वुद्धिमतोपरचितमित्यपि विज्ञेयम् । तथा
हि--अस्य जगतः कर्ता भवन् नित्यो वा भवेदनित्यो वा ।
तत्र न तावन्नित्यो युक्तः, नित्ये कर्तरि समर्थे सति सर्गस्थि
तिप्रलयानां नियमेन यौगपद्यप्रसङ्गात् । येन हि स्वरूपेण
स्थितिप्रलययोः स कर्ता तदस्य स्वरूपं सर्गकालेऽपि सन्निहित
मिति तदैव स्थितिप्रलयौ कुर्यात् । सहकारिविरहान्न करोतीति
चेत्, तदसत् । न हि नित्येन सहकारिणा कदाचिदप्ययं विर
हितः, सदा सन्निहितत्वात् । नाप्यनित्येन सहकारिणा विर
हितः, अनित्यसहकारिणोऽपि तदायत्तजन्मत्वात् । तत एकदा
सर्वकरणादिप्रसङ्गः ॥

ननु बुद्धिमत्त्वादीश्वरस्य नैष दोषः । बुद्धिशून्यो हि
स्वसत्तामात्रजन्यं कार्यमक्रमेणैव कुर्यात् । बुद्धिमांस्तु कर्त्त
मीशानोऽपि अनिच्छन्न करोतीति कस्तस्योपालम्भः ? उच्यते—
[p. 58 ] ता अपीच्छाः स्वसत्तामात्रनिबन्धनाः किं करोतीति स
एवास्योपालम्भः । अथ स्वरूपेण सामर्थ्ये सत्यपि एष एव तस्य
स्वभावः, यत्सहकारिलक्षणयाऽऽगन्तुकशक्त्या विना न करो
तीति चेत्, तर्हि माताऽपि सती वन्ध्या सा प्रकृत्यैवैतदपि
वक्तव्यं भवेद्भवतामिति यत्किञ्चिदेतत् ॥

नन्वेष एव कार्यस्वभावः, केवलात् समर्थादपि नोदेति,
सहकारिणमपेक्ष्यैव पश्चाद्भवति नास्योपालम्भ इति 206

Not found in T & Gos.

तन्न
युक्तम् । समर्थो हि सहकार्यपेक्षामनादृत्य बलादेव कार्यं
कुर्यात् । अन्यथा ह्यस्य 207

Not found in T & Gos.

असमर्थत्वप्रसङ्गात् । नापि नित्यः
क्रमेण कार्यकारीति युक्तम्, निरपेक्षत्वात् । यदाह दिङ्मण्डल
विख्यातकीर्तिर्धर्मकीर्तिः—

नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्न युज्यते ।

क्रियायामक्रियायां च कालयोः सदृशा208

M. र्थतः.

त्मनः ॥* 209

* cf. P S V. ii. 267.

इति । एतेन आत्मादीना 210

T. नित्यानां.

मक्षणिकानां घटादीनां क्षणिकानां
च क्रमेण कार्यकरणं प्रत्युक्तम् । न चात्र प्रत्यक्षविरोधः,
प्रत्यक्षेणाक्षणिकस्य ग्रहणायोगात् । न हि क्षणिकं प्रत्यक्षम
क्षणिकमीक्षितुं क्षमते । अनेकक्षणव्यापारो ह्यक्षणिकः । स
कथमेकक्षणभाविना211

T. प्रत्यक्षेण.

ध्यक्षेण ग्रहीतुं शक्यः । न हि प्रागूर्ध्वं
[p. 59 ] चावस्थानमधुना प्रकाशते । तस्याप्य²¹²

Gos. धुनात्व.

धुनातनताप्रसङ्गात् ।
जन्मविनाशावधिप्रतिभासप्रसङ्गादिति नेदं प्रत्यक्षं पूर्वापर
कालव्याप्तमर्थं कञ्चिदपि ग्रहीतुमलम् । एतेन प्रत्यभिज्ञान
213

T. स्य प्रत्यक्षत्वं निरस्तम्.

स्याप्रत्यक्षत्वमाख्यातम् । साक्षात्कारि हि ज्ञानं प्रत्यक्षम् ।
न च प्राग²¹⁴

Gos. वस्थं.

वस्थमधुना साक्षात्कर्त्तव्यं, अपि तु स्मर्त्तव्यम् ।
न च स्मरणस्वरूपं प्रत्यक्षम् । अथ मतं भवेदिदं स्मरणं यदि
दानीन्तनमवस्थानं न साक्षात्कुर्यात्, तत्साक्षात्करणप्रवणं
कथमिदं स्मरणं नाम ? यदाह भट्टः—

पूर्व 215

M. प्रतीत.

प्रमितमात्रे हि जायते स इति स्मृतिः ।

स एवायमितीयं तु प्रत्यभिज्ञाऽतिरेकिणी ॥

इति । स्मरणग्रहणस्वरूपं तर्हि प्रत्यभिज्ञानं स्यात्, न तु ग्रहण
स्वरूपमेव । स्मर्यमाणे ग्रहणायोगात्, गृह्यमाणे च स्मरणायो
गात् । न चैकस्य स्मरणग्रहणे सम्भवतः, परस्परविरोधात् ।
येन हि स्वरूपेण स्मरणं न तेन स्वरूपेण ग्रहणमित्यनुन्मत्तेन
शक्यते 216

M. कर्त्तुं.

वक्तुम् । रूपान्तरेण चैकस्य स्मरणग्रहणे न स्याताम् ।
भावेऽपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षे स्याताम् । न तु स्मर्यमाणे प्रत्यक्षमेव,
प्रत्यक्षायोगात् । तस्मात् प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो भ्रान्त एव, निर्वि
षयत्वात् । प्रयोगश्चैवम्--यः प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः स तत्त्वतो
[p. 60 ] नैकालम्बनः, यथा लूनपुनर्जाततृणादिषु । प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययश्चायं
तदेवेदं नीलादीतिप्रत्यय इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः ।
एकत्वानेकत्वयोः परस्परविरोधात् 217

M. तद्विषययोरपि संवेदनयोर्विरोधात्.

तद्विषयकसंवेदनयोरपि
विरोधः । तेनैकालम्बनत्वविरुद्धेन अनेकालम्बनत्वेन पूर्वो
क्तया नीत्या प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो व्याप्त इति न प्रत्यभिज्ञानं
क्षणिकानुमानबाधकम् । न च केशादिष्वपि सामान्यालम्बन
तया एकालम्बनत्वम् । केशादिव्यक्तेरेव प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् ।
सामान्ये प्रत्यभिज्ञायमाने तदेवेदं केशत्वादीति स्यात्, न
तदेवेदं केशादीति । अत एवैकालम्बनत्वे प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययस्य
क्रमेतराभ्यामुत्पत्तिविरोधात् विरुद्धानैकान्तिकत्वे नाशङ्कनीये ।
न च प्रत्यभिज्ञानमेव तदवस्थापकम्, तस्यैव विचार्यमाणत्वात् ।
तस्मात् स्थितमेतत् नित्यः कर्ता नास्तीति । यदि नित्यः कर्ता
जगतो न कारणं, किमस्य तर्हि कारणं ? सत्वानां शुभाशुभाख्यं
कर्म । यथोक्तम्:—

सत्त्वलोकमथ भाजनलोकं

चित्तमेव रचयत्यतिचित्रम् ।

कर्मजं हि जगदुक्तमशेषं

कर्म चित्तमवधूय न चास्ति ॥

इति । वैभाषिकमाश्रित्य पुनर्भगवता सर्वज्ञेन चोक्तम्--

[p. 61 ]

1आकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम्1 218

Found only in T.

संस्कृतं क्षणिकं सर्व 219

M. मात्मा.

मात्मशून्यमकर्तृकम् ॥ इति ।

ननु सर्वज्ञसिद्धौ हि तद्वचनं निदर्शनीकर्तुमुचितम् ।
सर्वज्ञसिद्धये किं 220

T. प्रमाणं नास्ति चेत्.

प्रमाणमिति चेत् उच्यते । यो यः सादर
निरन्तरदीर्घकालाभ्यास 221

Gos. सहित.

कलितचेतोगुणः स सर्वः 222

स्फुटप्रतिभासयोग्यः.

स्फुटी
भावयोग्यः, यथा युवत्याकारः कामिनः पुरुषस्य । यथो
क्ताभ्यासकलितचेतोगुणाश्चामी चतुरार्यंसत्यविषयाकारा इति
स्वभावहेतुः । न तावदाश्रयद्वारेण हेतुद्वारेण वासिद्धसम्भा
वना । सङ्कल्परूढानां चतुरार्यसत्यविषयाकाराणां धर्मिणां
चेतोगुणमात्रस्य च हेतोः प्रत्यात्मवेद्यत्वात् । न चैष विरुद्धः,
सपक्षे कामिन्याकारे सम्भवात् । न चानैकान्तिकः, अभ्या
सेन सहितचेतोगुणस्फुटप्रतिभासयोः कारणकार्ययोः कुम्भ
कारघटयोरिव सर्वोपसंहारेण प्रत्यक्षानुपलम्भतः कार्यकारण
भावसिद्धौ अभ्याससहितचेतोगुणत्वस्य साधनस्य स्फुटप्रति
भासकारणयोग्यतया व्याप्तिसिद्धेः । तथा हि--व्याप्त्यधिकरणे
कामातुरवर्तिनि युवत्याकारे सादरनिरन्तरदीर्घकालाभ्यास
सहितचेतोगुणात् पूर्वमनुपलब्धिः स्फुटाभत्वस्य, पश्चादभ्यास
संवेदनं, स्फुटाभसंवेदनमिति त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भसाध्यः
[p. 62 ] कार्यकारणभावः स्फुटप्रतिभासाभ्यास 223

T. विशिष्ट ? Gos. सचिव.

सहितचित्ताकारयो
रित्युपपन्ना सर्वोपसंहारवती व्याप्तिः । अतोऽनैकान्तिकत्वाभावात्
अनवद्यो हेतुः ॥

नन्वनेन साधनेन चतुरार्यसत्याकाराणां साक्षात्करणात्
चतुरार्यसत्याकारसाक्षात्कारी विवक्षितस्सर्वज्ञः सिध्यति,
न त्वविशेषेण सर्वधर्मसाक्षात्कारी, ततस्तत्सिद्धये साधना
न्तरमभिधेयम् । उच्यते--यत्प्रमाणसंवादि निश्चितार्थं वचनं,
तत् साक्षात् पारंपर्येण वा तदर्थसाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकं, यथा
दहनो दाहक इति वचनम् । प्रमाणसंवादिनिश्चितार्थं चेदं
वचनं, क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति अर्थतः कार्यहेतुः ।
नास्यासिद्धिः, सर्वधर्मक्षणभङ्गप्रसाधनादस्य वचनस्य सत्यार्थ
त्वात् । नापि विरुद्धः, सपक्षे भावात् । न चानैकान्तिकता,
वचनमात्रस्य संशयविपर्यासपूर्वंकत्वेऽपि प्रमाण संवदि 224

Not found in T & Gos.

निश्चितार्थस्य वचनस्य 225

Not found in T & Gos.

साक्षात् पारंपर्येण वा तदर्थसाक्षा
त्कारिज्ञानपूर्वकत्वेन प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या 226

M. व्याप्तेः.

मुपलम्भात् ।
अन्यथा धूमादा 227

M. वतिप्रसङ्गात्.

वपि हेतुत्यागप्रसङ्गादशेषकार्यहेतूच्छेदप्रसङ्गः ॥

स्यादेतत् । अनेकभवपरम्परालक्षणेन दीर्घंकालेन
228

Gos. भाव्यमानस्य.

भाव्यस्य सङ्कल्पारूढस्य स्फुटाभत्वं सम्भाव्यते । भवपरम्प
[p. 63 ] रासिद्धये तु किं प्रमाणम् ? उच्यते । यच्चित्तं तत् चित्तान्तरं
प्रतिसन्धत्ते, यथेदानीन्तनं चित्तम् । चित्तं च मरणकालभावीति
स्वभावहेतुः । न 229

M. चात्र.

चार्हच्चरमचित्तेन व्यभिचारः । तस्यागममात्र
प्रतीतत्वात् निःक्लेशचित्तान्तरजननाद्वा हेतोः क्लेशे सति
विशेषापेक्षणादित्यनागतभवसिद्धिः । इह पूर्वजन्माभ्यासात्
तपोदानाध्ययनादौ सर्वसत्वानामभ्यासे प्रवृत्तिरिति प्रवादः ।
ततस्तत्सिद्धये प्रमाणमुच्यते--यच्चितं तत् चित्तान्तरपूर्वकं
यथेदानीन्तनं चित्तम् । चित्तं च जन्मसमयभावीत्यर्थतः
कार्यहेतुः ॥

ननु तत्त्वसाक्षात्करणान्मुक्तिः । तत्त्वं चैकमेव, यथोक्तम्—
मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टिस्तदर्थाशेषभावना इति । तत्कथं
सर्वज्ञद्वैतं, बौद्धप्रभेदश्चेति ? नैष दोषः । यस्मात्सर्वमेतत्
भूतार्थे सत्त्वानवतारयितुं भगवता प्रतिपादितम् । तथा हि
वैभाषिकाणां मतम्—

अकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम् ।

संस्कृतं क्षणिकं सर्वमात्मशून्यमकर्तृकम् ॥ इति ॥

सौत्रान्तिकानां मतम्--ज्ञानमेवेदं सर्वं नीलाद्याकारेण प्रति
भासते, न बाह्योऽर्थः, जडस्य प्रकाशायोगात् । यथोक्तम्—

स्वाकारज्ञानजनका दृश्या नेन्द्रियगोचराः

इति । अलङ्कारकारेणाप्युक्तम्—
[p. 64 ]

यदि संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते ।

नचेत्संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते ॥

ननु यदि प्रकाशमानं ज्ञानमेवेदं, तदाऽस्ति बाह्योऽर्थ इति
कुतः ? बाह्यार्थसिद्धिस्तु स्याद्व्यतिरेकतः । न हि सर्वत्र
सर्वदा नीलादय आकाराः प्रकाशन्ते । न चैतत् स्वोपादान
मात्र 230

T. नियतप्रतिभास.

बलभावित्वे सति युज्यते । नियतविषये प्रवृत्त्ययोगात् ।
तस्मादस्ति किञ्चिदेषां समनन्तरप्रत्ययव्यतिरिक्तं कारणं, यद्ब
लेन क्वचित् कदाचित् भवन्तीति शक्यमवसातुम्, स एव
बाह्योऽर्थ इति, 231

Gos, कः पुन.

न पुनरसौ बाह्योऽर्थः अवयवी, गुणादयो
धर्माः द्रव्याश्रयिणः पराभिमताः, नवविधं द्रव्यं परमाणवो
वेति । तत्र न तावत् गुणादयः, द्रव्यनिषेधेनैव तेषां निषेधात् ।
न चासति समवायिनि द्रव्ये समवाय इति तद्दूषण 232

M. मपि ज्ञायते.

मत्र
नाद्रियते । द्रव्यं च पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा
मन इति नवविधम् । तत्रात्मनिषेधायेदमपि साधनम्—
यत्कादाचित्कं ज्ञानं तत्कादाचित्ककारणपूर्वकम्, यथा सौदा
मिनीज्ञानम् । कादाचित्कं चेदमहंकारज्ञानमित्यर्थतः कार्यहेतुः ।
नायमसिद्धः, 233

M. अहंकारज्ञाने.

अहंकारे धर्मिणि 64-5ज्ञानत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ।
नापि कादाचित्कविशेषणमसिद्धम्, सर्वदाऽहमिति
ज्ञानाभावात् । नापि विरुद्धः, सपक्षे दर्शंनात् । न चानैका
[p. 65 ] न्तिकः, धूमपावकयोरिव कादाचित्कज्ञानकादाचित्ककारणयोः
प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्तिसिद्धेः । 234

M. कदाचित् ज्ञानत्वस्य.

कादाचित्कज्ञानस्य चाकादा
चित्ककारणादुत्पत्तौ कादाचित्ककारणादनुत्पत्तिप्रसङ्गः । अनियत
हेतुकतायां चाहेतुकताप्रसङ्गः, तथाऽप्यनैकान्तिकत्वे प्रसिद्ध
धूमादिहेतुरप्यनैकान्तिकः स्यात्, विशेषाभावात् । अपि चाहं235

कारज्ञानस्य.

कारस्य अकादाचित्ककारणपूर्वकत्वे सदैवोदयप्रसङ्गः । कारणस्य
कुर्वद्रूपत्वात्, अकुर्वतश्चोपचारतः का णत्वात्, कुर्वदकुर्वतो
रैक्याभावात् । भावे वा कुर्वतोऽप्यकुवद्रूपतापत्तिः, तत्स्वभाव
त्वात् । किञ्चाहंकारस्य अकादाचित्ककारणादुत्पादे युगपदे
वोत्पादप्रसङ्गः, अव्यग्रसामग्रीकत्वात् । नन्वहंकारस्यालम्बन
मात्मा न कारणमिति चेन्न । अकारणस्यालम्बनत्वायोगादति
प्रसादिति ॥

अथ किमाकाशं नाम किञ्चिद्वस्तुभूतमस्ति ? त नास्ति वा ?
नास्त्येवैतत् । यत्र हि सप्रतिघं द्रव्यमस्ति न तत्राकाशमवकाशं
वा ददाति । यत्र नास्ति तत्र तदभावादेवावकाशः सिद्ध इति
क्व वाऽऽकाशमवकाशं दद्यात् ? यस्मादवकाशप्रदमाकाशं
भण्यते 236

Found only in M.

तस्मात् सत्यस्मिन् सर्वदा 237

Not found in T.

सर्वथा सर्वत्रावकाशः
स्यात् । न चैतदस्ति । तस्मान्नास्त्येवाकाशमिति प्रतीमः । एतच्च
वैमाषिकमतमपेक्ष्य दूषणमुक्तम् ॥

[p. 66 ]

परैस्त्वाकाशं शब्दगुणकमिष्यते । तच्चैकमिति चेत् समा
नदेशत्वात् सर्वशब्दानां विभागेन श्रवणं न स्यात् । ततस्स
न्निहितदेश इव दूरदेशाभिमतोऽपि शब्दः श्रूयेत । न वान्योऽ
पीत्येकान्तः । दिक्कालयोश्चैकत्वात् पूर्वापरादिप्रत्ययानुपपत्तिः ।
एतेन नित्यस्यापि मनसोऽसम्भव एव । तथा हि--युगपज्
ञानानुत्पत्त्या मनोऽनुमीयते तद्वादिभिः । अनुभूयन्त एव
युगपद्वह्वनि ज्ञानानि नर्त्तकीदर्शनादौ । यदि पुनर्मनो नित्यं
स्यात्तदानीमेतानि ज्ञानानि न युज्यन्ते । तस्मान्नास्त्येव
मनोऽपि ॥

पृथिव्यादयोऽवशिष्यन्ते । ते चावयविपरमाणुभेदेन द्विधा
इष्यन्ते । तत्र योऽवयवी घटादिः परमाणुभिर्द्व्यणुकादि
क्रमेणारब्धः प्रसिद्धः तस्य उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलम्भो
बाधक इत्युक्तम् । यद्यवयवी नास्ति कथं तर्ह्ययमेकत्वेन प्रति
भासत इति चेत्—

भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा ।

तद्वान्नैव पुनः कश्चिन्निर्भागः सम्प्रतीयते ॥

इत्युक्तम् । ननु कोऽयं भागप्रतिभासो नाम ? नानादिग्देशा
वष्टम्भेन सञ्चितः परमाणुप्रतिभास एव । यद्येवं कथं प्रति
भासधर्मः स्थौल्यम् इत्युक्तं धर्मोत्तरेण; तत्राप्ययमेवार्थः ।
अर्थस्य स्वरूपेण नास्ति वेदनम्; भाक्तं स्यादर्थवेदनम्
[p. 67 ] इति वचनात् । तस्माद्योऽयं नीलादिप्रतिभासो नानादेश
व्यापित्वेनानुभूयते स एव स्थूलप्रतिभास इत्यदोषः । येऽपि
तदारम्भकाः परमाणवो वैशेषिकाणां, साक्षादध्यक्षगोचरा
वैभाषिकाणां दर्शने, स्वाकारसमर्पणप्रवणाः सौत्रान्तिकानां
मते, तेऽपि योगाचाराणां दर्शने न सम्भवन्ति । न खल्वेकः 238

T. मध्यस्थः +

पर
माणुः प्रसिद्धिमध्यास्ते । तस्याधरोत्तरचतुर्दिक्षु परमाणुमध्या
सीनस्य नियमेन षडंशतापत्तेः । यो ह्यस्य स्वभावः पूर्वपरमाणु
प्रत्यासन्नः न स एवापरपरमाणुप्रत्यासन्नो घटते । तयो
रेकदेशताप्राप्तेः । एवं च स पूर्वपरमाणुसन्निहितस्वभावोऽ
परपरमाणुं प्रत्यासीदेद्यदि सोऽपि तत्र स्यात् । असत्यामपि
प्रत्यासत्तावाभिमुख्यमात्रेऽप्ययमेव वृत्तान्तः । ततश्च परमाणु
मात्रं पिण्डः प्रसंक्तः ॥

अथवाऽयं विचारः; यदेतत्प्रतिभासमानं तदेकं तावन्न
युक्तम्, अनन्तरोक्तविचारात् । नाप्यनेकं, 239

T. मध्यस्थः +

परमाणुशः
परमाणो240

T. परमाण्वंशस्य परमाणावनुपलब्धेः ।

रयोगात् । तथाहि--यद्यसौ सांशः कथं परमाणुः ?
अथ निरंशः तदा संयुक्ताः परमाणवः सर्वात्मना संयोगात्
परस्परमभिन्नदेशाः स्युरिति सर्वः पिण्डः परमाणुमात्रं स्यात्,
पर्वतोऽपि क्षितिरपीति । तस्मादवश्यं तयोः स्वभावयोर्भेदोऽ
भ्युपेतव्यः । यथा चानयोस्तथाऽधरोत्तरदक्षिणोत्तरपरमाणु
[p. 68 ] प्रत्यासन्नानां स्वभावानां च भेद इति षडंशतैव परमाणो
र्न्यायबलादापतति । यदाह—

षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता ।

षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥

इति । न 241

M. चैकता

चैकासिद्धौ अनेकस्यापि सिद्धिरिति न सन्ति परमा
णवः । यदि बाह्योऽर्थो नास्ति किं विषयस्तर्ह्ययं प्रतिभासः ?
प्रतिभासः खल्वेषोऽनादि242

M. स्थित.

वितत²⁴³

M. वासनाबलात्.

वासनातः प्रवर्तमानो निरा
लम्बन एव 244

Gos. सम्भाव्यते.

लक्ष्यते । तथा हि--सति विषये सालम्बनता
स्यात् । तेन चावयविना भवितव्यम् परमाणुप्रचयेन वा ।
स चायमुभयोऽप्यनन्तरोक्तबाधकप्रमाण ग्राह 245

not found in T.

ग्रस्तविग्रहो न
व्योमतामरसमतिशेते । यथोक्तम्—

न सन्नावयवी नाम न सन्ति परमाणवः । 246

not found in T.

प्रतिभासो निरालम्बः स्वप्नानुभवसन्निभः ॥

इति । स्वप्नज्ञानं निरालम्बनं 247

Gos. विहित.

विदितमेव । न च स्वप्नजाग्र
दनुभवयोर्भेदः कश्चिदप्यस्ति । सर्वप्रकारसाधर्म्यदर्शनात् ।
न चानालम्बनादनवाप्तरूपविशेषं विज्ञानं सालम्बनसम्बन्ध
मनुभवितुमुत्सहते । यदनालम्बनादविशिष्टं तदनालम्बनम्,
यथैकस्मादाकाशकेशदर्शनात् 6द्वितीयम् ज्ञानं 248

not found in T.

6 249

T. आकाशकेशदर्शनं दितीयँ.

। अनालम्ब
[p. 69 ] नाच्च स्वप्नज्ञानादविशिष्टं विवादा250

Gos. ध्यासितं.

स्पदीभूतं जाग्रद्विज्ञान
मिति स्वभावहेतुः । यदि बाह्योऽर्थो नास्ति किं तर्हि परमार्थसत् ?
ग्राह्यग्राहकादिकलङ्कानङ्कितं निष्प्रपञ्चविज्ञानमात्रं परमार्थसत् ।
यथोक्तम्--ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं विज्ञानं परमार्थसत् इति ।
पुनश्चोक्तम्—

नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्याऽस्ति तस्या नानुभवोऽपरः ।

ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥

उक्तं चैतद्भगवता—

बाह्यो न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते ।

वासनालुठितं चित्तमर्थाभासं प्रवर्त्तते ॥ इति ।

तत्र केचिदेवमाहुः--विज्ञानमेवेदं सर्वं सर्वशरीर
विषयभावेन प्रसिद्धम् । तच्च स्वसंवेदनमिति न कस्यचित्
ग्राह्यं ग्राहकं वा । कल्पनया तु ग्राह्यग्राहकभाव इति व्यव
स्थाप्यते । ततः परिकल्पितग्राह्यग्राहकभावरहितं विज्ञानं
साकार 251

Not found in T. & Gos.

सत्यमिति । अन्ये तु सकलाकारकलङ्कानङ्कितं
शुद्धस्फटिकसंकाशं वास्तवं विज्ञानम् । आकारास्त्वमी वितथा
एवाविद्यया दर्शिताः प्रकाशन्ते । तस्मात् ग्राह्यं नाम नास्त्येव ।
2ग्राह्याभावात्2 252

T. सर्वत्र तदभावात्.

तदपेक्षया यद्ग्राहकत्वं विज्ञानस्य तदपि
नास्तीति । माध्यमिकानां तु दर्शने तदपि विज्ञानं न परमा
[p. 70 ] र्थसत्, विचारासहत्वात् । स्वभावेन हि युक्तं पारमार्थिक
मुच्यते लोके । न चास्य विचारतः कश्चित्स्वभावो घटते
एको वाऽनेको वा, पूर्वविचारासहत्वात् । यथोक्तम्—

नेष्टं तदपि धीराणां विज्ञानं पारमार्थिकम् ।

एकानेकस्वभावेन वियोगाद्गगनाब्जवत् ॥

इति ॥ कीर्तिपादैरप्युक्तम्—

भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः ।

यस्मादेकमनेकं वा रूपं तेषु न विद्यते ॥

इति ॥ तथाऽलङ्कारकारेणाप्युक्तम्—

यदा तु न विकल्पस्य न चान्यस्य प्रमाणता ।

तदा विशीर्यमाणेऽपि सर्वस्मिन् कोऽपराध्यतु ॥

बद्धमुक्तादिभेदोऽपि न चास्ति परमार्थतः ।

भेदो हि नावभात्येव सर्वत्र समदर्शिनाम् ॥

इति ॥ प्रयोगः पुनरेवम्--यदेकानेकस्वभावं न भवति न
तत्परमार्थसत्, यथा व्योमकमलम्, एकानेकस्वभावं च न
भवति विज्ञानमिति व्यापकानुपलब्धिः । न तावदयमसिद्धो
हेतुः । साकारे ज्ञाने बहिरर्थ इव एकानेकस्वभावायोग्यत्वस्य
परिस्फुटत्वात् । यत्र हि लोकस्य बाह्यार्थव्यवहारस्तदेव
साकारवादिनो ज्ञानम् । ततो यत्तस्य बहिर्भावे बाधकं तदे
[p. 71 ] वान्तर्भावेऽपि बाधकम् । न हि स्थूलमेकमनेकं च परमाणु
रूप²⁵³

T. मुपपद्यते.

मपीष्यते । विज्ञानात्मकानामयमाकारो यद्येकः स्थूलो
यदि वाऽनेकः परमाणुशो भिन्नः उभयथाऽपि बाह्यार्थपक्ष
भाविदूषणमशक्यमुद्धर्तुम् । न हि तद्विज्ञाने बहिर्भावनिबन्धनं
दूषणम्! येन तद्भावेन भवेत् । मूर्तिनिमित्तं बाधकम्;
नामूर्ते विज्ञानात्मनि इत्यपि निस्सारम् । साकारतायां विज्ञान
स्यापि मूर्तत्वात् । अयमेव हि 254

M. देशे वितानवानारानो. Gos. देशचित्तानामाकारो.

देशवितानवानाकारो
मूर्तिरिति ॥

255

M. पण्डितस्थविरमोक्षाकरगुप्तविरचितायां सप्तशतिकायां. तर्कभाषायां परार्थानुमानपरिच्छेदः समाप्तः ॥ Gos. श्रीमद्राजजगद्धलविहारीय महायतिभिक्षु... समाप्तः ॥

श्रीमन्महाजगद्धलविहारीय महापण्डितभिक्षुमोक्षाकर
गुप्तविरचितायां तर्कभाषायां परार्थानुमानपरिच्छेदः समाप्तः ॥

तर्कभाषामिमां कृत्वा पुण्य²⁵⁶

M. समासादितम्.

भासादि यन्मया ।

तेन पुण्येन लोकोऽयं बुद्धत्वमधिगच्छतु ॥

॥ तर्कभाषा समाप्ता ॥

Notes

1 | T. Chogs. kyi. grags. pa'i. lugs. mñan. phyir. M. श्रोतुं. Return
2 | T, Gos. --यद्दृष्टं तत्प्राप्यंते अक्षणिकत्वात् । Return
3 | Gos. श्रवण. Return
4 | Gos. अर्थस्वभावनिर्धारणस्य प्रामाण्ये. Return
5 | Gos. प्रापणाभावेऽपि कदाचित्सत्त्वात्. Return
6 | Cf. Pramanavartika II. 1. Return
7 | Gos. ज्ञेयस्वरूपविद्यैव तत्रेष्टार्थक्रियास्थिता. Return
8 | Gos. प्रथमतः. Return
9 | Gos; T. मित्यर्थः. Return

10

Gos. Here is quoted the following Sloka-

प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः ।

प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥

It is not found in T. & M.

Return

11 | Gos. अभ्युपेतं. Return
12 | Gos. ब्रुवाणः कथं नोन्मत्तः. Return
13 | Gos. सम्भवति । Return
14 | Gos. स्वाभाविकःप्रतिबन्धो Return
15 | Gos. प्रमातुः. Return
16 | Gos. सिद्धे हि वस्तुनि. Return
17 | Gos. सन्दर्शनात्. Return
18 | Gos. सन्दर्शनात्. Return
19 | Gos. वेत्ति. Return
20 | Gos. आदिष्टः. Return
21 | T. तेनोक्तं Gos. स आह. Return
22 | M. यादृशो गवयः Gos. यादृग्गौस्तादृग्गवयः Return
23 | Gos. सः. Return
24 | Gos. पश्यामः. M. नेष्यते. Return
25 | M. सम्बन्धेन सम्बद्धः. Return
26 | M. सम्बन्धस्तस्योपवर्ण्यते. Return
27 | M. नासादृश्यं. Return
28 | Gos. तदपि M. तत्तथाऽपि. Return
29 | Gos. पमानासिद्धिः. Return
30 | T. चिन्त्यम्. Return
31 | Gos. परोक्षेणार्थेन. Return
32 | Gos. प्रतीतिरनुमानमेव. Return
33 | Gos. तदा T. has neither तदा nor तदानीं. Return
34 | Gos. न वीक्षामहे. Return
35 | Gos. प्रत्यक्षादीना. Return
36 | T. परिकल्पनम्. Return
37 | Gos. तत्प्रतिपद्येत M. तत्प्रतिपद्यते. Return
38 | Gos. न नह्यभावः. Return
39 | M. वस्त्वन्तर. Return
40 | Gos. संयुक्तकारा. Return
41 | These two lines occur in Gos after. तथा चोक्तम् ... कल्पनेति. Return
42 | Gos. मूकादीनां. Return
43 | M. योग्यार्थाकारा तु Gos. योग्यप्रतिभासा cf. N.B. I. 5. Return
44 | Gos. कार्यस्येष्टानिष्टोपादानपरिहारस्योदयात्- Return
45 | Gos. न प्रमाणमितिचेत्. Return
46 | Gos. सम्मतम्. Return
47 | Gos. मर्थकार्यं. Return
48 | T. कल्पनाज्ञानस्य. Return
49 | M. & Gos. साङ्खयेन. Return
50 | M. न च तत्र तदनुगमो; Gos. न च तत्र शब्दानुगमो. Return
51 | T. चलद्वृक्षादिग्राहि ज्ञानं; Gos. भ्रमद्वृक्षादिग्राहि. Return
52 | Gos. त्पन्नं. Return
53 | & Omitted in Gos. Return
54 | Omitted in Gos. Return
55 | Gos. रूपाद्यालम्बनं. Return
56 | Gos. शुद्दि. Return
57 | T. M. चित्तेन. Return
58 | Gos. कारित्व. Return
59 | Gos. सुप्रज्ज्वलतो. Return
60 | Gos. प्रत्येतु. Return
61 | Gos. स. च. Return
62 | Gos. यथोक्तं न्यायवादिना. Return

63

T. has an additional sloka:-

क्रियाकारकभेदेन न स्वसंवित्तिरस्य तु ।

एकस्यानंशरूपस्य त्रैरूप्यानुपपत्तितः ॥

Return

64 | Gos. निरूप्यते. Return
65 | T. सिद्ध्यर्थं. Return
66 | T. सिद्ध्यर्थं. Return
67 | * missing in Gos. Return
68 | * missing in Gos. Return
69 | * missing in Gos. Return
70 | * missing in Gos. Return
71 | M. काशुचि. Return
72 | M. काशुचि. Return
73 | Gos. त्वं वेदितव्यं. Return
74 | * Missing in Gos. 1. Not found in T Return
75 | Missing in Gos. Return
76 | x. द्यनेकधर्मो. Return
77 | x. द्यनेकधर्मो. Return
78 | * Missing in Gos. Return
79 | * Missing in Gos. Return
80 | Gos. मुपपद्यते. Return
81 | Gos. स्वरूपं. Return
82 | Gos. स्वरूपं. Return
83 | Gos. वस्तुनो. Return
84 | Missing in T. Gos. Return
85 | Missing in T. Gos. Return
86 | Gos. स्यादिति. Return
87 | Gos. स्यादिति. Return
88 | Gos. काल. Return
89 | Gos. न प्रमाणं. Return
90 | Gos. स्यात्. Return
91 | Not found in T. & Gos. Return
92 | Gos. लिङ्गादनु. Return
93 | Gos. लिङ्गादनु. Return
94 | Gos. त्रैरूप्यम्. Return
95 | Gos. नित्य. Return
96 | Gos. नित्य. Return
97 | Not found in T. & Gos. Return
98 | Not found in T. & Gos. Return
99 | Not found in T. & Gos. Return
100 | Not found in T. & Gos. Return
101 | omitted in T. Return
102 | omitted in T. Return
103 | Gos. तत्र. Return
104 | Not found in Gos. T. निश्चितं यत्तत् Return
105 | Not found in Gos. T. निश्चितं यत्तत् Return
106 | Missing in Gos. Return
107 | Missing in Gos. Return
108 | T. omitted in T. Return
109 | Not found in Gos. Return
110 | Not found in Gos. Return
111 | Not found in Gos. Return
112 | T. सिद्धत्वा. Return
113 | T. सिद्धत्वा. Return
114 | Not found in Gos,T. Return
115 | Not found in Gos,T. Return
116 | Gos. बेदितव्यः. Return
117 | Found only in M. Return
118 | Found only in M. Return
119 | Gos. सद्भावे. Return
120 | Found only in M. Return
121 | Gos. यदाह; T. न्यायवादी आह. Return
122 | Gos. तुषार. Return
123 | Gos. बोद्धव्याः. Return
124 | T. परोक्षविषयत्वात् प्रत्यक्षाविषयत्वात्. Return
125 | Gos. योष्यते. Return
126 | Gos. जातमङ्गीकर्तव्यम्. Return
127 | Gos. अयं. Return
128 | Gos. अत्यन्तोच्छेदे. Return
129 | Gos. रुत्पन्न. Return
130 | T. °प्रतीताः सर्वे भावाः Return
131 | Gos. वेदवाक्यस्य. Return
132 | T. प्राप्त्यर्थं. Return
133 | Gos. प्रसज्यत. Return
134 | Gos. प्रतिपादितम्. Return
135 | T. दृश्यत्वेनाभिमतनीलादिबाह्यविशेषः. Return
136 | Found in M. Return
137 | Found in M. Return
138 | Gos. भवति Return
139 | साधने Return
140 | * Not found in T. & M. Return
141 | Gos. कुम्भा Return
142 | T. निमित्तेन. Return
143 | Gos. अकारणात्. Return
144 | Gos. व्यस्तो. Return
145 | Found in M. Return
146 | Found in M. Return
147 | Gos. तत्त्यागेऽपि तदा. Return
148 | * Omitted in Gos. Return
149 | Gos. संशया. Return
150 | Gos. कारित्व. Return
151 | Found in M. Return
152 | T. विश्रुत. Return
153 | Gos. बुद्धिम्. Return
154 | Gos. रुपलब्धा. Return
155 | Gos. T. उपलब्धेः. Return
156 | Gos. खलविला. Return
157 | Gos. त्यागेन. Return
158 | M. चोदित. Return
159 | T. परचित्तानुमानहानिः. Return
160 | T. स्वपरसन्तानगत । Return
161 | * Omitted in Gos. Return
162 | M. हेतुत्वं. Return
163 | Gos. विमति. Return
164 | Gos. comes after साधयतीति. marked #tabha-46c Return
165 | * Not found in Gos. Return
166 | Gos. सत्वात्. Return
167 | Gos. यथास्वं. Return
168 | Gos. प्रतिपत्तव्वेति. Return
169 | T. contains a few more lines the restoration of which is given in the appendix. Return
170 | M. वृत्तिकं. Return
171 | M. प्रमाणमेव. Return
172 | Gos. कापाये. Return
173 | Gos. व्यस्तो. Return
174 | T. अर्थ. Return
175 | Gos. वदन्ति. Return
176 | Omited in T. Return
177 | Gos. मित्यादिना कारणेन. Return
178 | M. सम्प्रत्यय. Return
179 | M. याङ्ग. Return
180 | Gos. धर्मो. Return
181 | Gos. देशकालव्यतिरेक. T. देशकालाकारविकलेन. Return
182 | Gos. अपिच. Return
183 | T. ननु भवतामनैक्रान्तिकमेव नास्ति किं. Return
184 | M. लक्षण शब्दाभिधेयं. Return
185 | Gos. व्यवसायं. Return
186 | Gos. अन्यापोह. Return
187 | M. अभाववादि. Return
188 | Omitted in Gos; T. प्रत्येक. Return
189 | T. द्व्यावृत्ति. Return
190 | M. तत्काल. Return
191 | Gos. विकल्पानां, M. विधिकल्पानां. Return
192 | Gos. उच्यते. Return
193 | * Not found in Gos. Return
194 | Gos. प्रवर्तंते. Return
195 | M. शब्दान्तरेण. Return
196 | * Missing in T. & Gos. Return
197 | Gos. सर्वतः. Return
198 | M. युक्तत्वात्. Return
199 | a Not found in Gos. Return
200 | T. व्यवहारकारणं कृत्वा Return
201 | T. ॰स्य व्यक्तत्वात् Return
202 | a Not found in Gos. Return
203 | Gos. सर्वदा. Return
204 | Not found in T & Gos. Return
205 | a Not found in Gos. Return
206 | Not found in T & Gos. Return
207 | Not found in T & Gos. Return
208 | M. र्थतः. Return
209 | * cf. P S V. ii. 267. Return
210 | T. नित्यानां. Return
211 | T. प्रत्यक्षेण. Return
212 | Gos. धुनात्व. Return
213 | T. स्य प्रत्यक्षत्वं निरस्तम्. Return
214 | Gos. वस्थं. Return
215 | M. प्रतीत. Return
216 | M. कर्त्तुं. Return
217 | M. तद्विषययोरपि संवेदनयोर्विरोधात्. Return
218 | Found only in T. Return
219 | M. मात्मा. Return
220 | T. प्रमाणं नास्ति चेत्. Return
221 | Gos. सहित. Return
222 | स्फुटप्रतिभासयोग्यः. Return
223 | T. विशिष्ट ? Gos. सचिव. Return
224 | Not found in T & Gos. Return
225 | Not found in T & Gos. Return
226 | M. व्याप्तेः. Return
227 | M. वतिप्रसङ्गात्. Return
228 | Gos. भाव्यमानस्य. Return
229 | M. चात्र. Return
230 | T. नियतप्रतिभास. Return
231 | Gos, कः पुन. Return
232 | M. मपि ज्ञायते. Return
233 | M. अहंकारज्ञाने. Return
234 | M. कदाचित् ज्ञानत्वस्य. Return
235 | कारज्ञानस्य. Return
236 | Found only in M. Return
237 | Not found in T. Return
238 | T. मध्यस्थः + Return
239 | T. मध्यस्थः + Return
240 | T. परमाण्वंशस्य परमाणावनुपलब्धेः । Return
241 | M. चैकता Return
242 | M. स्थित. Return
243 | M. वासनाबलात्. Return
244 | Gos. सम्भाव्यते. Return
245 | not found in T. Return
246 | not found in T. Return
247 | Gos. विहित. Return
248 | not found in T. Return
249 | T. आकाशकेशदर्शनं दितीयँ. Return
250 | Gos. ध्यासितं. Return
251 | Not found in T. & Gos. Return
252 | T. सर्वत्र तदभावात्. Return
253 | T. मुपपद्यते. Return
254 | M. देशे वितानवानारानो. Gos. देशचित्तानामाकारो. Return
255 | M. पण्डितस्थविरमोक्षाकरगुप्तविरचितायां सप्तशतिकायां. तर्कभाषायां परार्थानुमानपरिच्छेदः समाप्तः ॥ Gos. श्रीमद्राजजगद्धलविहारीय महायतिभिक्षु... समाप्तः ॥ Return
256 | M. समासादितम्. Return